Википедија mkwiki https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter Медиум Специјална Разговор Корисник Разговор со корисник Википедија Разговор за Википедија Податотека Разговор за податотека МедијаВики Разговор за МедијаВики Предлошка Разговор за предлошка Помош Разговор за помош Категорија Разговор за категорија Портал Разговор за Портал TimedText TimedText talk Модул Разговор за модул Event Event talk 0 5534 5538297 5476266 2026-04-13T10:17:31Z Виолетова 1975 /* Универзитетот, армијата и венчавката со Вирџинија (1826 — 1837) */ 5538297 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за писател | name = Едгар Алан По | image = Edgar Allan Poe, circa 1849, restored, squared off.jpg | imagesize = 245px | caption = По во 1849 г. | birthdate = {{роден на|19|јануари|1809}} | birthplace = [[Бостон]], [[Масачусетс]] | deathdate = {{починал на|7|октомври|1849}} | deathplace = [[Балтимор]], [[Мериленд]] | occupation = Поет, раскажувач, книжевен критичар | genre = Хорор раскази, детективски раскази, криминалистички раскази | movement = [[Романтизам]] | notableworks = | spouse = Вирџинија Елајза Клем По | partner = | influences = [[Џорџ Гордон Бајрон]], [[Натаниел Хоторн]], [[Чарлс Дикенс]] | influenced = [[Шарл Бодлер]], [[Оскар Вајлд]], [[Фјодор Достоевски]], [[Роберт Луис Стивенсон]], [[Артур Конан Дојл]], [[Жил Верн]], [[Х. П. Лавкрафт]], [[Хорхе Луис Борхес]] | awards = | signature = Edgar Allan Poe Signature.svg | website = | portaldisp = }} '''Едгар Алан По''' ({{langx|en|Edgar Allan Poe}}, {{рн|19|јануари|1809}} — {{пн|7|октомври|1849}}) — американски писател, поет, уредник, критичар, еден од главните претставници на американскиот [[романтизам]] и предвесник на [[симболизам|симболизмот]]. Најпознат по своите мистериозни раскази за [[макабра]]та, По е еден од првите американски раскажувачи и се смета за творец на детективската и криминалистичката проза. Исто така, нему му се припишува и заслугата за појавата на [[Научна фантастика|научната фантастика]].<ref>Stableford, Brian. „Science fiction before the genre“. ''The Cambridge Companion to Science Fiction'', уредено од Edward James и Farah Mendlesohn. Cambridge: Cambridge University of Press, 2003. pp 18-19.</ref> Тој е првиот познат американски писател кој живеел само од пишување, што се резултирало во финансиски тежок живот и кариера. == Животопис == === Раѓање и рано образование ([[1809]] — [[1825]]) === По е роден како Едгар По во шкотско-ирско семејство во [[Бостон]], [[Масачусетс]], како второ дете на Елизабет Арнолд Хопкинс По и Дејвид По Џуниор, патувачки глумци, венчани на [[14 март]] [[1806]] година. [[Хенри По|Вилијам Хенри Леонард По]] бил неговиот постар брат, а неговата сестра се викала [[Розали По]].<ref name="hervey">Allen, Hervey. Introduction to ''The Works of Edgar Allan Poe'' (Вовед во ''Делата на Едгар Алан По''), P. F. Collier & Son, New York, 1927.</ref> Татко му го напуштил [[семејство]]то во [[1810]] година.<ref name = father>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.uncp.edu/home/canada/work/allam/17841865/lit/poe.htm |title=Хронологија на животот на По |accessdate=2007-01-19 |archive-date=2007-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070518202036/http://www.uncp.edu/home/canada/work/allam/17841865/lit/poe.htm |url-status=dead }}</ref> Неговата мајка умрела во [[Ричмонд]], [[Вирџинија]], на [[8 декември]] [[1811]] година, од [[туберкулоза]] и крајна [[сиромаштија]], а на [[26 декември]] истата година, По бил земен во домот на Џон Алан (по претпоставка, негов кум), успешен [[Трговија|трговец]] со [[тутун]] од [[Ричмонд]], и неговата жена Френсис, кои претходно немале деца. Иако неговото средно име, дури и во енциклопедиите, често е напишано „Ален“, неговото вистинско име било „Алан“ и е земено од неговото второ семејство. Розали По била посвоена од семејството на Вилијам Макензи, а брат му Хенри останал во [[Балтимор]], со бабата и дедото. Џон Алан никогаш законски не го посвоил Едгар.<ref name = "book">Едгар Алан По, ''Маската на Црвената Смрт'', ''Темплум'', Скопје, 2003.</ref><ref name="ReferenceA">„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 65.</ref><ref name="ReferenceБ">„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 65.</ref> Во [[1815]] година, По заминал со семејството Алан во [[Британија]], каде стекнал класично образование во [[Шкотска]] и во [[Англија]], во периодот меѓу [[1815]] и [[1820]] година. Најпрвин, тој учел во интернатот на госпоѓа Дибор, каде меѓу останатите предмети, учел [[географија]], правопис и катехизам на [[Англиканска црква|англиската црква]], а во [[1818]] година продолжил во училиштето на Пречесниот Џон Брансби, чиј опис е верно пренесен во неговиот расказ „Вилијам Вилсон“, каде и самиот доктор Брансби се спомнува со неговото име. На [[20 јули]] [[1820]] година, Едгар и неговото семејство тргнале назад во Ричмонд, [[Америка]]. Таму, По ги посетувал училиштата на Џозеф Х. Кларк и Вилијам Берк. Во текот на школувањето, По бил забележан како добар [[бокс]]ер и [[пливач]], иако немал силна телесна градба.<ref name="ReferenceA"/> Исто така, во овој период, најверојатно во [[ноември]] [[1824]] година, По ја напишал неговата најрана сочувана песна: „Last night, with many cares and toils oppres'd / Weary, I laid me on a couch to rest —“. Таа не била објавена во текот на неговиот [[живот]], ниту пак била искористена во некоја негова подолга песна.<ref name = "book" /> Во [[март]] [[1825]] година, По го напуштил училиштето на Берк и се запишал во училиштето на доктор Реј Томас. Истиот месец, вујкото на Џон Алан, Вилијам Голт, умрел во Ричмонд, а по негова желба, Џон Алан бил именуван за наследник.<ref name="ReferenceБ"/> === Универзитетот, армијата и венчавката со Вирџинија ([[1826]] — [[1837]]) === [[Податотека:Virginia_Poe.jpg|right|thumb|Вирџинија По, сликана по нејзината смрт.]] Во 1826 година, во текот на 11 месеци, По студирал на [[Универзитет на Вирџинија|Универзитетот на Вирџинија]] (Џеферсоновиот универзитет), покажувајќи особен интерес за [[Француски јазик|францускиот]] и [[Латински јазик|латинскиот јазик]], но поради неговите големи коцкарски долгови, неговиот [[очув]] му го прекратил школувањето. Неговото враќање од Шарлотсвил, Едгар Алан По ги прекинал односите со очувот, обидувајќи се самостојно да си ја бара животната среќа. Неговото враќање во Ричмонд било обележано со една лична трагедија: неговата љубов од детството – Сара Елмира Ројстер, по барање на нејзините родители, веќе била свршена за богатиот стопанственик Александар Шелтон. Разочаран, По отишол во [[Бостон]], каде што го користел името ''Хенри Ле Рене''. Таму, под псевдонимот „Бостонец“, во [[1827]] година, По ја објавил својата прва [[книга]] ''Тамерлан и други песни''.<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceБ"/> Истовремено, По се занесувал со идејата да отпатува во [[Грција]] за да се бори за нејзината слобода, но наместо тоа, принуден од сиромаштијата, на [[26 мај]] [[1827]] година, По се приклучил кон [[армија]]та, под името Едгар Алан Пери, каде стигнал до чинот наредник. Но, по [[смрт]]та на неговата [[маќеа]], Џон Алан го отпуштил По од армијата и му помогнал да се префрли во Американската воена академија во [[Вест Поинт]]. Пред да замине во Вест Поинт, во [[1829]] година, во [[Балтимор]], По ја издал втората збирка [[поезија]] ''Ал Арааф, Тамерлан и помали поеми''. Поради недисциплина, По бил отпуштен од академијата, бидејќи бил отсутен од сите вежби и часови во текот на една цела недела. Оттука, тој заминал во [[Њујорк]], каде во [[1831]] година ја објавил збирката ''Поеми'' (''Poems''), посветена на американските кадети и која содржи неколку ремек – дела, од кои дел го покажуваат влијанието на [[Џон Китс]], [[Перси Биш Шели]] и [[Семјуел Тејлор Колриџ]].<ref name="ReferenceB">„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 66.</ref> Во текот на 1832 година, веројатно, заминал на пат низ [[Европа]], а во [[март]], се вратил во Балтимор, каде почнал да пишува раскази, со цел да заработува за [[живот]]. Таму, По живеел со својата тетка Марија Клем, нејзината единаесетгодишна ќерка, [[Вирџинија Елајза Клем]] и нејзиниот брат Хенри. Тогаш, По започнал да ја пишува и својата единствена драма ''Политичарот''. Во [[октомври]] [[1833]] година, неговиот расказ „Порака најдена во шише“ ја освоил наградата од 50 [[долар]]и на конкурсот спонзориран од балтиморскиот [[весник]] ''Саботен гостин''. Наградата го спасила По од гладот и ја поттикнала неговата литературна кариера. Истовремено, овој успех, на По му овозможил познанство со Џон П. Кенеди, а преку него и со Томас Вајт, уредникот на ''Јужниот литературен гласник.'' Така, во [[јули]] [[1835]] година, По бил назначен за помошник-уредник на „Јужниот литературен гласник“ од Ричмонд, но по неколку недели бил отпуштен, поради проблемите со [[Алкохолизам|алкохолот]]. Малку подоцна, на [[22 септември]] [[1835]] година, во Балтимор, По тајно се венчал со својата братучетка Вирџинија, која тогаш имала 13 години, а тој имал 27 години.<ref name="ReferenceB"/><ref>„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 66.</ref> Откако ветил дека ќе се однесува добро, По бил вратен на неговото работно место. Тој го одржал ветувањето и работел како уредник на ''Саботниот гостин'' до [[јануари]] [[1837]] година. Во текот на овој период, тиражот на весникот се зголемил од 700 на 3.500 примероци.<ref name="hervey"/> Во него, По објавил неколку свои поеми, литературни критики и раскази. На [[16 мај]] [[1836]] година, Едгар Алан По и Вирџинија Клем и официјално се венчале. === Писателска зрелост и кариера ([[1838]] — [[1849]]) === Во 1837 година, По се преселил во [[Њујорк]], каде останал две години. Додека бил во Њујорк, во 1838 година, Едгар Алан По го објавил својот единствен [[роман]] „[[Авантурите на Артур Гордон Пим]]“, кој (како и речиси сите негови раскази) ја комбинирал фактичката стварност со неговите најлуди фантазии. Подоцна, ''Авантурите на Артур Гордон Пим'', приказна која до денес не е целосно сфатена и разработена, му послужила на [[Херман Мелвил]] како инспирација за неговиот роман „[[Моби Дик]]“. Инаку, неколку децении подоцна, во [[1897]] година, [[Жил Верн]] го објавил двотомниот роман ''Сфингата од ледените полиња'', кој бил замислен како продолжение на Поовиот роман (поради што често е преведуван и како ''Мистеријата за Артур Гордон Пим'') и кој раскажува за доживувањата на екипажот од [[Брод (пловило)|бродот]] ''Халбран'' кој се обидува да одгатне што се случило со Пим. [[Податотека:Poe.jpg|thumb|right|200px|Едгар Алан По во 1844 година]] Во [[1839]] година, По се преселил со семејството во [[Филаделфија]], каде [[лето]]то станал помошник-уредник на ''Бартоновото списание за џентлмени'' во [[Филаделфија]]. Таму, По се посветил на пишувањето кратки раскази и ги напишал „Лижеја“, „Вилијам Вилсон“ и „[[Пропаста на куќата на Ашерови]]“, во кој натприродниот ужас го достигнува самиот врв на човечкото сфаќање. „Пропаста на куќата на Ашерови“ содржи една кратка студија на [[параноја]]та, за која денес се знае дека му припаѓа на некој Поов познаник, а не на самиот По. Подоцна, во [[1839]] година, во два тома, биле испечатени неговите ''Гротески и арабески'', кои не доживеале финансиски успех, но денес се сметаат за едно од најважните дела во американската литературна историја. Тука, на едно место се собрани „Пропаста на куќата на Ашерови“, „Вилијам Вилсон“, „Беренис“ „Лижеја“ и „Порака најдена во шише“. Во јуни [[1840]] година, По дал отказ во ''Бартоновото списание за џентлмени'', но во [[1841]] година повторно се вратил и станал уредник на неговиот наследник ''Греамово списание за дами и џентлмени'', во кое истата година ја издал првата модерна детективска приказна „Убиствата во улицата Морг“ Истовремено, во текот на двете години поминати во ова списание, По напишал голем број одлични [[Есеј|есеи]] и литературни [[Критика|критики]], во кои ја бранел тезата за вистинскиот метод на критичкиот суд и го напаѓал [[Национализам|национализмот]].<ref name="ReferenceC">„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 67.</ref><ref>„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 67.</ref> Вечерта, на [[20 јануари]] [[1842]] година, Вирџинија доживеала прскање на еден [[крвен сад]] додека пеела и свирела на [[клавир]]. [[Крв]]та почнала да тече низ нејзината [[уста]] и тоа бил првиот знак дека е болна од [[туберкулоза]]. По тој настан, таа долго време се борела со болеста, а По, загрижен и скршен од болеста на својата млада жена, почнал да пие поинтензивно. Во [[1843]] година, со расказот „Златната бубачка“, По ја освоил наградата од 100 долари на конкурсот организиран од филаделфскиот весник „Долар“, што му дало голем публицитет. Поради постојаните судири со редакциите на списанијата, во [[1844]] година, По повторно заминал за Њујорк, каде живеел во крајна сиромаштија, без постојана работа. Таму, тој ја напишал „Измамата со балонот“ за весникот „Сонце“, по што станал помошник-уредник на „Вечерно огледало“, под контрола на Н. П. Вилис, кој оттогаш бил негов доживотен пријател. Токму тука, на 29 јануари 1845 година, во секцијата '„Американски разгледи“, се појавила поемата „[[Гарванот (поема)|Гавранот]]“ (кај нас преведена од страна на [[Гане Тодоровски]] под насловот „Гарванот“), која преку ноќ му донела национална слава, но не и [[пари]]. Тогаш, По станал уреник на ''Бродвејскиот журнал'', неделник со краток век на постоење, во кој тој повторно ги објавил своите раскази во текот на 1845 година. Истата година, во животот на По се појавила веќе заборавената поетеса [[Френсис Сарџент Лок Осгуд]]. Вирџинија не се противела на нивната врска, но Поовите јавни допишувања со неговата литературна [[љубов]] предизвикале голем скандал. Меѓу неколкуте поеми што По ѝ ги посветил на Френсис особено се истакнува „Љубичица“, која во себе содржи загатка, чие решение е нејзиното име, добиено кога ќе се земат првата буква од првиот стих, втората од вториот итн. Неговата збирка поезија '„Гавранот и останати поеми“, како и изборот од неговите '„Раскази“, исто така, биле отпечатени во 1845 година.<ref name="ReferenceC"/><ref>„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 67-68.</ref> [[Податотека:Poe's_House.jpg|thumb|250px|left|Куќата на По во Бронкс]] Во 1846 година, По се преселил во една куќичка во Фордхем, денес дел од [[Бронкс]], Њујорк, каде пишувал за „Годиевата книга за дамите“, од мај до октомври 1846 година. Списанието се занимавало со озборување и грубо скицирање на личностите на денот, работа која на По му донела [[суд]]ска тужба. Тука По бил восхитен од [[Камбанарија|камбаните]] на Фордхемовиот универзитет, што подоцна го инспирирало да ја напише песната „Ѕвона“. Во овој период, семејството на По живеело во крајна беда, така што немале пари ниту за огрев. На 30 јануари 1847 година, умрела неговата жена Вирџинија, а По, обземен од тага и разочарување доживеал нервен слом при што лекарите му дијагностицирале „болни промени на едната страна на [[мозок]]от“. Не можејќи да ја поднесе самотијата, По помислувал на [[самоубиство]]. Во 1847 година, тој ги напишал песната „Јулалума“ и есејот „Пределот Арнхајм“. Следната година, По заминал во [[Провиденс]] (Providence, Rhode Island) за да ја запроси поетесата [[Сара Хелен Витман]] со која кратко време бил свршен. Исто така, По имал кратки, но платонски врски и со [[Ени Ричмонд]] и со [[Сара Ана Луис]] која финансиски го издржувала. Во 1848 година, ја објавил песната во проза „Еурека“, [[трансценденција|трансцендентално]] објаснување на универзумот, кое ја разработува тезата за [[сон]]иштата како единствената реалност. Во 1849 година, По заминал на југ, но пак се вратил во Ричмонд, каде конечно се свршил со Елмира Ројстер, неговата љубена, сега веќе вдовицата Шелтон, и со неа поминал едно среќно лето, со само еден или два испади. Истовремено, тој уживал во друштвото на своите другари од детството, но и во полуромантичното пријателство со младата поетеса Сузан Арчер Тели. Во текот на 1849 година, По работел интензивно и ги напишал „Ѕвона“, „Анабел Ли“, „За Ани“ итн. Сепак, алкохолот дефинитивно му го нарушиле здравјето и неговите пријатели собрале парична помош за да му овозможат лекување.<ref name="ReferenceD">„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 68.</ref><ref>„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 68.</ref> === Смрт: причини и теории === [[Податотека:Edgar_allan_poes_grave.jpg|thumb|right|200px|Споменик во дворот на Презветаријанската Црква во Балтимор од 1875 година]] На крајот на [[септември]] [[1849]] година, По заминал во Ричмонд, каде го одржал предавањето „За поетскиот принцип“ и со добиениот хонорар заминал за Балтимор. Таму, откако на една роденденска забава пиел во име на здравјето на славеничката, неговата жед за алкохол почнала да ја надминува неговата самоконтрола. На [[3 октомври]], По бил пронајден во полусвесна состојба на една клупа во Балтимор, каде веројатно поминал неколку денови, по што бил однесен во болницата на Вашингтонскиот колеџ,<ref>Washington College Hospital на Fayette Street во Балтимор, позната и како „Washington University of Baltimore“, затворена е во 1851 година. Болницата е повторно отворена како ''Church Home'' во 1854, и е преименувана неколкупати и тоа во ''Church Home and Infirmary'', ''Church Home and Hospital'', ''Church Home Hospital'', за конечно да остане со името ''Church Hospital''. Во 1999 година, Church Hospital е затворена, а блиската ''Johns Hopkins Hospital'' го купува имотот. Главната зграда на Church Hospital, која ја вклучува и првобитната зграда на болницата во која умира По, е потоа преименувана во ''Church Home Building''. Ако прашате граѓанин на Балтимор каде умрел По, скоро секој пат ќе ви одговорат дека умрел во "Church Home Hospital".</ref> каде умрел на [[7 октомври]]. По не бил доволно свесен во ниту еден момент за да објасни како се нашол во неговата состојба и носел алишта што не му припаѓале нему. Неговите бладања биле обележани со повторувањето на еден збор „Рејнолдс“, личноста која до ден-денес е непозната за истражувачите на животот на По. В. Т. Бенди, еден од истражувачите на животот на По, смета дека По извикувал „Херинг“ (вујкото на Едгар се викал Хенри Херинг), а некои извори тврдат дека последните зборови на По биле „Нека Бог ѝ помогне на мојата бедна душа“.<ref name="ReferenceD"/><ref>''Lord help my poor soul'' во оригинал.</ref> Точната причина за смртта на Едгар Алан По е сѐ уште нејасна. Доктор Снодграс бил уверен дека алкохолот ја предизвикал неговата смрт и се обидувал на секаков начин да ја популаризира неговата [[теорија]]. Сепак, како што покажуваат подоцнежните наоди, доктор Снодграс бил строг поборник против консумирањето алкохол и дел од фактите ги извештачил за да ги поддржи своите предрасуди. Доктор Џон Моран, кој бил присутен пред Поовата смртна постела, во својот извештај од [[1885]] година, запишал: „Едгар Алан По не умре како последица од труење, ниту пак неговиот здив и тело имаа мирис на алкохол“. Сепак, ова е само еден извадок од неколкуте негови извештаи, кои често се контрадикторни, па неговото сведочење не може безрезервно да се прифати. исто така, како причина за смртта на По не смее да биде исклучена ниту [[колера]]та. Така, додека бил во Ричмонд, во 1849 година, По им пишувал писма на својата тетка Марија Клем (на 7 јули) и на својот пријател Е. Х. Н. Патерсон (на 19 јули и 7 август) во кои вели дека можеби се заразил со колера во Филаделфија. Покрај ова, колерата е и една од главните теми во неколку од неговите раскази („[[Маската на црвената смрт]]“, „Сфингата“, „Бон-Бон“). Подоцна биле развиени бројни теории за смртта на По, вклучувајќи и некои што сметаат дека По умрел како последица од ретка мозочна болест, од [[дијабетес]], од недостаток на клучни [[ензими]] во неговото [[тело]], од [[сифилис]] или од [[беснило]]. Теоријата за беснилото е предложена од доктор Мајкл Бенитез кој смета дека симптомите пројавени кај По пред смртта се класични во случај на беснило.<ref>[http://www.umm.edu/news/releases/news-releases-17.html Benitez, R. Michael, „Мистеријата за Едгар Алан По“, ''University of Maryland Medical News'' (24 септември 1996)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20061201115734/http://www.umm.edu/news/releases/news-releases-17.html |date=2006-12-01 }}.</ref> Покрај ова, [[мачки]]те се чест мотив во неговите раскази, па можно е По да бил гризнат од побеснета мачка или некое друго животно заразено со оваа болест. Постои и една [[теорија]], која тврди дека По бил дрогиран и искористен како пион во обидот на една група измамници да се наместат локалните избори кои се случувале истиот ден кога По бил пронајден во бесознание. Поради отсуство на документи и доказен материјал (скоро сите документи што зборуваат за смртта на По се издадени барем десетина години по неговата смрт; дури и неговата посмртница, ако воопшто постоела, е изгубена), најверојатно вистинската причина за смртта на По засекогаш ќе остане тајна. Едгар Алан По е погребан во дворот на Вестминстерската презветаријанска црква,<ref>[http://www.baltimoresun.com/entertainment/visitor/college/59074,0,5453484.location Напис на Baltimore Sun] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070930013127/http://www.baltimoresun.com/entertainment/visitor/college/59074,0,5453484.location |date=2007-09-30 }} за Westminster Hall.</ref> сега дел од Универзитетот во Мериленд<ref>[http://www.law.umaryland.edu/ Универзитет во Мериленд - Факултет за Право] homepage.</ref> во Балтимор. === По смртта — мистеријата за човекот со црн плашт === [[Податотека:Poe Grave at Westminster 1.jpg|thumb|right|280px|Церемонијата по повод повторниот закоп на Едгар Алан По на [[17 ноември]] [[1875]], во Вестминстерската гробница]] Дури и по својата смрт, По предизвикувал низа контроверзии околу својата смрт. Поради неговата слава, учениците на универзитетот собрале пари за повторно да го закопаат По, овој пат поблиску до предната врата. Преместувањето било извршено на [[1 октомври]] [[1875]] година, а церемонијата била одржана на [[17 ноември]]. Денес, гробот претставува вистинска туристичка атракција. Почнувајќи од [[1949]] година, во раните утрински часови на Поовиот роденден — [[19 јануари]] — еден мистериозен човек наречен [[Таен поклоник на Едгар Алан По|Тајниот поклоник]], облечен во црн плашт, со шал наметнат над усните и со [[Сребро|сребрен]] [[бастун]] во десната рака, клекнувал пред гробот на поетот, одржувал здравица со коњак од марката „Мартел“ и полупразното шише заедно со три ружи ги оставал на гробот. Се смета дека ружите се наменети за По, за неговата жена Вирџинија и за неговата тетка Марија Клем, сите закопани на истото место. Неколкупати, човекот во црн плашт оставал порака на гробот, а една од нив гласела: „Едгар, јас сѐ уште не те заборавив.“<ref>''Edgar, I haven't forgotten you'' во оригинал.</ref> Во [[1993]] година, текстот на пораката гласел: „Факелот ќе биде пренесен.“<ref>''The torch will be passed'' во оригинал.</ref> Многумина сметале дека со оваа порака, првиот Poe Toaster сакал да каже дека е болен и дека наскоро ќе умре и во [[1999]] година, претпоставките се оствариле: новата порака велела дека човекот во црн плашт починал. Сепак, традицијата не престанала, така што до ден-денес, на 19 јануари, на гробот на По се појавува истата сенишна фигура и го повторува својот чуден ритуал. Долги години се мислело дека Џеф Џером, кустосот на блиската Поова куќа-музеј, е човекот со црн плашт. Затоа, во [[1983]] година, на 19 јануари, Џером поканил 70 луѓе на гробот на По. Во чест на роденденот на поетот, тие пиеле по чаша амонтиљадо, шпанско шери кое е дел од еден од Поовите раскази, и ги читале неговите хорор-приказни. Околу еден часот по полноќ, една сенишна фигура претрчала меѓу нив и, на општо изненадување, веднаш исчезнала зад источниот ѕид на гробницата. По обичај, на гробот имало три ружи и полупразно шише француски коњак. Во [[1990]] година, на магазинот ''„Лајф“'' му било дозволено да прати [[фотограф]] и да го слика човекот во црн плашт. Сликата излегла во јулското издание на магазинот, но не овозможила идентификација на мистериозниот посетител. Оттогаш, никој не успеал да го фотографира мистериозниот [[Таен поклоник на Едгар Алан По|Таен поклоник]].<ref>[http://www.prairieghosts.com/eapoe.html Зад гробот - извадок од книгата на Трој Тејлор] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070213235223/http://www.prairieghosts.com/eapoe.html |date=2007-02-13 }} Опширен текст, а ја содржи и сликата на човекот во црн плашт објавена во LIFE магазинот.</ref> == Мемоарите на Грисволд == На денот на Поовиот погреб, една долга посмртница се појавила во ''„Њујорк Трибјун“'', потпишана со „Лудвиг“. Текстот почнувал со зборовите: „Едгар Алан По е мртов. Умре во Балтимор пред два дена. Оваа изјава можеби ќе зачуди многу, но малкумина ќе бидат тажни поради неа.“<ref>Содржината на целата посмртница (на англиски) може да ја најдете на Wikisource под името [[wikisource:Death of Edgar Allan Poe|Death Of Edgar Allan Poe]]. Само кликнете на врската и директно ќе бидете пренесени на страницата. Ако сакате да ја видите страницата на Wikisource посветена на Едгар Алан По (голем број поеми, раскази, есеи), кликнете [[wikisource:Edgar Allan Poe|овде.]]</ref> Посмртницата била препечатена во многу весници низ целата земја. За кратко време, „Лудвиг“ бил идентификуван како Руфус Грисволд, непознат уредник и антологичар, кој чувствувал омраза кон По од [[1842]] година, кога По напишал критика на една од Грисволдовите антологии, која Руфус сметал дека е само лажна пофалба на неговото дело. Иако секогаш биле учтиви во јавноста, непријателството меѓу нив постојано се развивало. Оваа посмртница, за многу критичари, претставувал обид на Грисволд да си ги израмни сметките со својот вечен непријател. Грисволд напишал и биографски „Мемоари“ за По, вклучени во неговите собрани дела, во кои го прикажува По како неморален, пијан, полулуд зависник од [[дрога]]. Оваа [[биографија]] била сосема различна во однос на било која што се појавила за По и денес се верува дека дел од податоците за Поовиот живот се фалсификувани, со цел Грисволд да ги оправда своите мислења. Грисволдовата книга била веднаш отфрлена од оние кои добро го познавале По: сепак, во пошироки размери, таа била брзо прифатена, зашто била и најопширен запис за животот на По, а и успевала да го задржи раскажувачкиот глас кој По го користи во своите раскази. До [[1875]] година, кога Џон Инграм ја објавил својата биографија за По, не се појавува ниту една друга книга посветена на животот и делото на По. Сепак, до тој момент, претставата на Грисволд за Едгар Алан По веќе била раширена, не само во [[Америка]], туку и во најголем дел од светот. Дури и модерната претстава за ликот на По, во мала или поголема мера, се заснова на оваа првична биографија. == Есеите на По == Во својот есеј „Поетскиот принцип“, По расправа дека не постои долга поема, зашто, според него, врвната цел на уметноста е [[естетика]]та, односно, причината поради која таа постои е да побуди чувства кај читателот, нешто што може да трае само краток временски период (онолку колку што е потребно да се прочита лирска песна, да се изгледа [[драма]] или да се погледне [[слика]]). Тука, По го изложува и своето мислење дека еден [[еп]], ако воопшто сака да има некаква вредност, мора да е претставен како збир од неколку кратки делови, сите насочени да побудат едно исто чувство кое ''ќе ја воздигне [[душа]]та''. По особено внимание посветувал токму на [[Естетика|естетскиот]] аспект на [[уметност]]а. За По, самата уметност е духовно искуство. Во голем број од неговите раскази, ликовите (особено Родерик Ашер од „[[Пропаста на куќата на Ашерови]]“) го постигнуваат овој естетски идеал преку ''посветеност'', поради што често се опсесивни и изолирани од светот. „[[Овалниот портрет]]“, исто така, ја разработува посветеноста, но овојпат предметот на посветеност е токму уметничкото дело. По бил голем поддржувач на теоријата за [[уметноста заради уметност]], многу години пред [[Теофил Готје]] да го искова познатиот француски слоган ''l'art pour l'art''. Токму поради ова, тој бил голем противник на [[дидактичност]]а, сметајќи дека [[морал]]от и [[етика]]та не треба да постојат во рамките на поезијата и уметноста, кои исклучиво треба да се фокусираат на создавање на убаво дело. По го критикувал [[Џејмс Расел Лауел]] (''James Russell Lowell'') во еден од своите разгледи, обвинувајќи го за преголема дидактичност и поучност и тврдејќи дека песната треба да се пишува '„само поради песната“. Во можеби својот најпознат есеј „[[Филозофија на композицијата]]“, По наложува дека најпрвин треба да се напише крајот на едно дело, а дури потоа неговиот остаток. Веројатна инспирација за ваквото мислење на По, било писмото што [[Чарлс Дикенс]] му го испратил на [[6 март]] [[1842]] година, во кое тој вели: :Околу темата за „конструкцијата“ на „Калеб Вилијамс“, дали знаеш дека Годвин го напишал наназад, — прво последниот том, — а потоа, откако го прикажал ловот на Калеб и катастрофата, чекал со месеци, барајќи начин да разјасни што направил?[http://eapoe.org/misc/letters/t4203060.htm] По се осврнува на ова писмо во својот есеј. Литературното влијание на Дикенс врз По може да се забележи и во расказот „[[Човекот од толпата]]“. Описот на распадот на [[град]]от многу му должи на Дикенс, а на некои места, намерно, од текстот на По, одекнува јазикот на Дикенс. Исто така, По бил бранител на „магазинската литература“, односно тврдел дека расказите, односно „приказните“ како што тогаш биле нарекувани, кои обично биле сметани за „вулгарна“ и „ниска“ уметничка форма како и списанијата во кои биле издавани, може да стојат рамо до рамо со [[роман]]ите и еповите. Неговата упорност во одбраната на уметничката вредност на расказот е еден од главните фактори кој го овозможил идниот развиток на овој заборавен жанр. По често вклучувал елементи од [[псевдонаука]]та во своите раскази, а особено е забележително присуството на [[френологија]]та <ref>Edward Hungerford. "Poe and Phrenology," ''American Literature'' 1 ("По и Френологијата", ''Американска Литература'' 1) (1930): 209-31.</ref> и [[физиогномија]]та.<ref>Erik Grayson "Weird Science, Weirder Unity: Phrenology and Physiognomy in Edgar Allan Poe" ''Mode'' 1 ("Чудна наука, почудно единство: Френологијата и Физиогномијата кај Едгар Алан По" ''Том'' 1) (2005): 56-77. Исто така извадок од текстот има и на [http://www.arts.cornell.edu/english/mode/documents/grayson.html интернет].</ref> По обично обработува само по едно човечко чувство во своите раскази: во „[[Предавничко срце]]“ се фокусира на [[вина]]та, а во „Пропаста на куќата на Ашерови“ се фокусира на [[страв]]от. На овој начин, и во расказите, По го бара естетскиот идеал во обидот да ја воздигне душата, побудувајќи само едно човеково чувство. == Осврт кон творештвото на По == Во својот осврт кон поезијата на По, [[Гане Тодоровски]] истакнува дека тој се наметнува како маркантна фигура во [[Американска книжевност|американската книжевност]] од првата половина на 19 век. Неговиот творечки опус ги опфаќа [[поезија]]та, краткиот [[расказ]] и [[есеј]]от. По е ингениозен творец кој се одликува со еруптивна природа и богата книжевна образованост која наоѓа примена во сите негови новаторски тенденции. Во тогашните американски прилики, По започнува нови книжевни правци и воведува тематски и изразни иновации за кои тогашната негова средина покажува малку разбирање. И покрај тоа што потекнува од романтичарската традиција, поезијата на По се одликува со оригинална звучност, а сè во неа е потчинето на строгата внатрешна логика при што компонентите на таинственото и страшното претставуваат декор кој е функционално потчинет на основната идеја. Тоа го истакнува и [[Фјодор Михајлович Достоевски|Достоевски]], кој во својата статија за По од 1861 година истакнува дека противречната поврзаност на фактографското и фантастичното е основната црта на неговата оригиналност. Во својата книжевна кариера, тој напишал околу 50 песни од кои неколку претставуваат бисери на светската поезија.<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 53-54.</ref> По бил наречен „проколнат поет“, кој без починка минува низ свесни, потсвесни или надсвесни стварности. Неговата стварност е сето она што тој го создава, тоа е свет на будни сништа, визии, мечти и фантастични комбинации. Животот на По е изворот и утоката на неговата поезија, фокусот низ кој неговата поетска мисла се преломува, се дели, се губи, гасне и распламтува стопати посилно. Во тој живот доминираат страдањето, ужасот и грозотијата, физичката и душевната болка. Тој живот е минијатурен пекол во кој поетот влегол не заради религиозно слепило, туку заради неминовноста на судбината. За неговата судбинска проколнатост пишува Исидора Секулиќ во есејот „Еден од поетите на бездното — Едгар Алан По“ (1954): „... тие поети во своето суштество, во талентот свој, во вокацијата своја, имаат моќ на исклучиво големо простирање во сите насоки на искуствата и претчувствата, имаат интелектуални љубопитства кои ја префрлуваат областа на петте сетила на човекот. Нивните претчувства, свесни или несвесни, особените знаења, тоа се ненормално нешто.“<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 56-57.</ref> Во првата збирка на По „Тамерлан и други песни“, По го користи митот, според каноните на романтичарската поезија, а во неговите стихови пулсира одгласот на [[Џорџ Гордон Бајрон]]. Во своите стихови, По се нарекува „неизлечлив поет“, но тука се работи само за вербална патетика. Дури во втората збирка „Ал Арааф, Тамерлан и помали песни“ (1829), По го оставил Бајрон како свој модел, а во третата збирка „Песни“ (1831), Бајрон и Водсворд биле целосно напуштени, но во неа се чувствува силното влијание на [[Семјуел Колриџ]], [[Ернст Теодор Хофман]] и [[германски идеализам|германската идеалистичка филозофија]]. Веќе од 1831 година, поесткото творештво на По има цврсто определена насока. Според него, „песната стои во спротивност со делата од научна вредност поради тоа што таа како свој непосреден предмет го има задоволството, а не вистината“. Со тоа, По се јавува како еден од татковците на современиот книжевен артизам. Следната збирка, „Гавранот и други песни“ ја објавил дури во 1845 година, а меѓу 1831 и 1845 година настанале некои од неговите најважни песни, како: „Колосеумот“ (напишана во бел стих), „На една во рајот“, „Палата на сеништата“, „Победникот црв“, „Земјата на соништата“ и „Гавранот“. Подоцна, тој напишал уште неколку извонредни песни, како: „Јулалума“ (1847), „Анабел Ли“ и „Елдорадо“, „На мајка ми“ и „Ѕвона“ (1849), кои ги следат старите тематски линии: безизлезен ужас, страв од животот, светот како безумие, бегство во друга реалност итн. Наспроти [[Утилитаризам|утилитаризмот]] во тогашната книжевност, По е фантаст, наспроти [[Позитивизам|позитивизмот]], тој е идеалист, наспроти американската [[демократија]] — аристократ или, со еден збор, типичен претставник на космополитизмот во книжевноста.<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 60-61.</ref><ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 60-62.</ref> ===Двојството во личноста на По === Најконтроверзниот податок во Поовата биографија е неговата чудна двојност. Огромната разлика во тврдењата на неговите современици укажува на постоењето на две личности во неговото тело. Така, кон оние што ги сакал, По бил нежен и посветен, а оние пак, кои биле предмет на неговата остра критика, во По гледале раздразлив и арогантен ексцентрик, а многумина го обвинувале за неморалност и недостаток на етички принципи. Најголем дел од делата на По се поврзани со чувствата на длабок ужас и тага, но во нормални услови, поетот бил сосема пријатна личност: зборувал брилијантно, главно за [[литература]]та, и читал сопствена и туѓа поезија со глас признат по својата ненадминлива убавина; им се восхитувал на [[Вилијам Шекспир]] и на [[Александар Поуп]]; и имал прекрасна смисла за [[хумор]], па често им се извинувал на посетителите на неговиот дом што немал галениче [[гавран]]. Од една страна, По бил идеалист и визионер, а неговата жед за совршенство била и душевна и фантазерска. Неговата чувствителност кон убавината (овој збор, По секогаш го пишувал со голема буква<ref>Едгар Алан По, ''Одбрани песни'', избор и препев на Гане Тодоровски, Култура, Скопје, 1986.</ref>) и слаткоста на жената е инспирација за неговите најтрогателни и најлирски песни („[[На Елена]]“, „[[Анабел Ли]]“, „[[Јулалај]]“, „[[На Една во Рајот]]“), како и на безмалку тонските прозни [[Химна|химни]] на убавината и љубовта во неговите кратки раскази „[[Лижеја]]“ и „[[Елеонора]]“. Во „[[Израфел]]“, неговата фантазија го изнесува надвор од материјалниот свет и го носи во некоја земја од соништата. Ваквото расположение кај По, особено ги карактеризирало последните години од неговиот живот. Уште поопшто, во стиховите, како што се оние во „[[Долината на Немирот]]“), „[[Ленор]]“, „[[Гарванот (поема)|Гавранот]]“, „[[За Ени]]“ и „[[Јулалум]]“ и во расказите во кои По ги заобиколува познатите искуства што светот може да ги понуди, тој тоа го прави на еден свој специфичен начин, преку морничави мисли, импулси и стравови. На ваков начин е изградена фабулата на неговите приказни за [[смрт]]та („[[Пропаста на куќата на Ашерови]]“, „[[Маската на црвената смрт]]“, „[[Фактите во случајот за М. Волдемор]]“, „[[Предвремениот закоп]]“, „[[Овалниот портрет]]“, „Сенка“), во расказите за извештаченоста и злосторствата („[[Беренис]]“, „[[Црниот мачор]]“, „[[Вилијам Вилсон]]“, „[[Палаштвото на изопачените]]“ „[[Бочвата Амонтиљадо]]“, „[[Предавничко срце]]“), неговите раскази за преживување после конечното распаѓање („[[Лижеја]]“, „[[Морела]]“, „[[Меценгерштајн]]“), и неговите раскази за празнотијата, бесмилата и фаталноста на човековиот живот и сфаќања („[[Состанокот]]“, „[[Човекот од толпата]]“). Дури и кога По не се одлучува своите ликови да ги вмеша во судир со мистериозни сили или да ги фрли во беспомошната сенка на неминливите патишта кои водат кон Бездната на Непознатото, тој сѐ уште го користи мотивот на неизбежно страдање и маченичко предавање во прегратката на очајот, како средство за да предизвика болно треперење на нервите („[[Бунарот и нишалото]]“) и неговото гротескно откритие речиси секогаш ги внесува марионетите на труповите и бавното распаѓање на волшебната [[театар]]ска сцена која на својот редовен репертар ја има претставата [[Трагедија]] чиј морничав крај спие под завесата на [[Освојувачот Црв]] и самата Смрт. Од друга страна, По е познат по длабоките и јасни опсервации на мигновени детали, како во кратките, но содржајни описи во својот единствен роман, но исто така и во воведите на своите раскази кои речиси незабележливо ја поставуваат сценографијата за остатокот од драмата. Блиско поврзана со ова е неговата моќ за рационализација и разумно разработување. Тој се гордеел на сопствената [[логика]] и внимателно ја пласирал во своите раскази за со секој нареден да докаже дека поседува многу повеќе од она што претходно било изложено; на тој начин, мисленото разглобување, разоткривањето на злосторствата и читањето на тајните записи се особини што стануваат основни одлики на неговите [[Легран]] и [[Дипен]]. Така, По го создал [[аналитички расказ|аналитичкиот расказ]], кој го навестил детективскиот рсказ и кој бил предвесник на научно – фантастичните раскази. Истата двојност се забележува и во неговата уметност. Тој бил способен да напише [[ангел]]ска или чудна [[поезија]] со безмалку совршен осет за ритам и привлечност на зборот, или лирска проза што воздивнува со раскошна убавина и сугестивност, со очигледно одбегнување на изнасилена инспирација; сепак, понекогаш запишувал морбиден [[Психологија|психолошки]] проблем или скицирал сиже со безмилосна суровост во тежок и сув стил. Во Поовите ремек – дела, двојноста на неговиот карактер, на неговиот ум и на неговата уметност се споени во една [[Хармонија|хармонична]] [[мелодија]], која тонски, структурално и движечки е делотворна колку и [[Бетовен]]овата [[симфонија]]: таа е беспрекорен склоп на, на прв поглед, недопирливи и несфатливо различни фрагменти. === Романтизмот во делата на По === Раѓајќи се и формирајќи се во времето на доминацијата на романтизмот, во творештвото на По неизбежно се чувствува влијанието на [[Романтизам|романтизмот]], како и неговата опседнатост со [[окултизам|окултното]] и [[Сатанизам|сатанското]]. Така, борбата меѓу човечкиот разум и недостижното постојано варира во неговите творби при што некогаш преовладува разумот, а другпат победуваат мрачните сили или смртта. Романтичарскиот белег во делото на По најмногу се гледа во неговото раширување на границата на возможното и воздигнувањето над реалноста. На пример, во неговите песни, безграничната љубов на поетот кон мртвата девојка ја тера покојната да се врати во светот на живите, а пак стремежот да се задлабочи во тајните на космосот го прават раскоренет од земјата и го втурнуваат во надземните и во надѕвездените пространства.<ref name="ReferenceE">Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 54.</ref><ref name="ReferenceF">Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 54.</ref> Во повеќето песни на По како мотив се јавува смртта во сите нејзини облици, но присуството на смртта не е резултат на лектира, туку рационална составка на неговите секојдневни премрежија (рано ги загубил родителите). Најчесто, лирскиот херој е љубовник кој ја оплакува мртвата сакана. Тој како да негува [[Садомазохизам|мазохистичко]] сфаќање на песната, сметајќи дека таа треба да го пронајде оној очај кој претставува „сладострасно мачење на самиот себе“ и дека таа треба „да зададе болка која е најслатка, затоа што е најнеподнослива“. Таквите се неговите песни: „Гавранот“, „Јулалума“, „Јулејли“, Анабел Ли“, „Заспаната“, „На онаа во рајот“, „На мајка ми“ итн. Според Ричард Вилбур, уште во песната „На Елена“ од 1831 година, По ја гради идеалната визија за загубената љубов, која понатаму се повторува во неговите песни. Притоа, во повеќето негови песни, женските имиња се или варијанта на едно исто име (Хелен, Елена, Елеонора, Ленора, Линор итн.) или пак произлегуваат од името на неговата мајка Елизабета, зашто ги содржат согласката „л“ и самогласката „е“ (Морела, Лујели, Јулејлума, Мадлен, Анабел Ли, Лижеја, Лејлиџ итн.). На тој начин, женските имиња во поезијата на По се идентификуваат со неговата мајка или со Елена од [[Троја]], но во секој случај станува збор за идеална убавина. Еден од последните биографи на По, Франс Винзор, смета дека животот на поетот бил исполнет од раѓањето до неговата смрт само со трагични настани кои ја објаснуваат неговата опсесија со смртта, како: смртта на мајка му, смртта на Вирџинија Клем, трагичната случка со сестра му Розалија, долгогодишното умирање на Вирџинија. Самиот По раскажува како по смртта на една пријателка долго време, ноќе, по дожд и по снег, го посетувал нејзиниот гроб, секогаш оставајќи го натажен и наежен од морничавото виење на ветрот. Според [[Тин Уевиќ|Тин Ујевиќ]], тоа гробно доживување како да е никулец на целата поезија на По. [[Шарл Бодлер]], пак, смета дека смртта на По, вусшност, е одамна приготвувано [[самоубиство]].<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 58.</ref><ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 58-59.</ref> === Поетскиот метод на По=== Кога се зборува за поезијата на По треба да се забележи дека, за разлика од неговите современици, По бил школуван во [[Европа]]. оттука, тој бил отворен кон достигнувањата на егзактните [[Наука|науки]] и кон употребата на елементите од булеварскиот печат, од блефот до [[реклама]]та, при што во неговото творештво сè е подредено на [[логика]]та. По како поет бил строг версификатор, така што, како што забележува Тин Уевиќ, овој поет не смееме да го објаснуваме само со [[вино]]то, ниту да го третираме како жртва на [[Алкохоличари|алкохоличарската]] неумереност. Напротив, во неговиот [[космос]] владее строга логика.<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 55.</ref><ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 55.</ref> По не е спонтан автор, иако спаѓа во таканаречените еруптивни творци. Најдобар доказ за тоа е неговиот есеј „Филозофија на композицијата“ во кој го објаснува настанокот на песната „Гавранот“, како и другите есеи во кои ги објаснува принципите на уметноста. Кај него постои интелектуално осознавање на поетскиот чин, кој е бавно созревање, мачно бришење и дополнување на [[мисла]]та.<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 56.</ref><ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 57.</ref> Освен две песни од најраната возраст („Тамерлан“ и „Ал Арааф“), сите песни на По се лирски кратки и сублимирани. Всушност, во „Филозофијата на композицијата“, По вели дека „она што го нарекуваме долга песна е само низа од куси песни, односно низа од куси поетски впечатоци“. Оттука, По се залагал за кратка [[песна]], зашто песната треба да ја возбуди [[душа]]та, а според психичката нужност, сите силни возбуди се кратки. На тој начин, По дошол до заклучокот дека “ должината на песната треба да биде во математички сооднос со нејзината вредност“.<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 57.</ref> Понатаму, според По, „песната стои во спротивност на делата со научна вредност, зашто таа го има како свој непосреден објект задоволството а не вистината“, со што По се јавува како еден од предвесниците на современиот артизам. Имено, По смета дека [[Убавина]]та (тој секогаш го пишувал овој збор со голема буква) е единственото признато подрачје на песната, а „растаженоста е најзаконитиот од сите поетски видови“, зашто тагата е изразот со кој Убавината може да се искаже во највисока мера.<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 61.</ref><ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 57-58.</ref> Во „Филозофијата на композицијата“, По посветува големо внимание на версификацијата. Во таа смисла, тој истакнува дека „можните разновидности на ритамот и на строфата се навистина бескрајни; па сепак, со столетија, никој во поглед на стихот не остварувал, ниту е обидувал да оствари нешто ново“. Оттука, тој смета дека за да се дојде до новото треба да се бара напорно, а за да се дојде до новото треба повеќе одречување од фантазија. Така, во своите песни, По постојано ја употребува [[алитерација]]та, [[трохеј]]от го плете со нови комбинации на внатрешни рими и со нов размер ги употребува [[дактил]]от, [[анапест]]от и [[амфибрах]]от и гради нова строфика и чудна еуфонија во поезијата. Во неговата поезија, сè е музика, а [[метрика]]та му е совршена, т.е. според зборовите на Бодлер, таа е „правилна како украс од кристал“.<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 63.</ref><ref name="ReferenceG">Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 63.</ref> === По како литературен критичар === Како критичар, По ја акцентирал точноста и прецизноста на [[јазик]]от, [[ритам]]от и структурата. Тој ги формулирал правилата за пишување краток расказ и се залагал за обединување на античките единства: расказот треба да обработува потполно дејство кое ќе се случува во текот на еден ден и на едно место. Покрај овие единства, тој ги воведол и единствата за расположение и ефект. Сепак, По не бил екстремен во бранењето на своите погледи, туку им се восхитувал на подолгите дела, а понекогаш ги величал и [[Алегорија|алегориите]] и [[Дидактика|дидактичките]] текстови, доколку нивната поента не е грубо и сурово предадена. По се восхитувал најмногу на оригиналноста, дури и во делата што многу се разликуваат од неговите, поради што, често бил неочекувано дарежлив критичар за делата на многу мали писатели. === Влијанието на По === Генијот на По бил многу рано препознат во [[Европа]]. Тој станал славен најпрвин во [[Франција]] и во [[Русија]], а дури подоцна во неговата татковина. Всушност, на почетокот, додека во [[Европа]] растела славата на По, американската критика го премолчувала неговото творештво.<ref name="ReferenceE"/> Никој не го промовирал повеќе По во светски рамики, па и во [[САД]], од двајцата француски поети – [[Шарл Бодлер]] и [[Стефан Маларме]]. На пример, Маларме ја напишал песната „Гробот на Едгар По“ (француски: ''Le tombeau d'Edgar Poe'').<ref>Стефан Маларме, ''Песме''. Београд: Култура, 1970, стр. 74-75.</ref> Улогата на По во обликувањето на [[Француска литература|француската литература]] е огромно и на поетско и на критичарско ниво. [[Симболизам|Симболизмот]] го смета По за свој создавач и го ословува со блескавата титула ''Големиот учител''. Тој се потпира на неговата „[[Филозофија на композицијата]]“, се раѓа од неговата чудовишна Фантазија и ги користи неговите поеми за да ја обликува модерната теорија за чистата поезија. Маларме ја сметал „Јулалума“ за „најоригиналната и најугестивната од Поовите песни“, а [[Пол Валери]] ги смета песните на По за „симбиоза на звукот и на мислата“, а [[Олдос Хаксли]] му забележува на По дека посакал музиката и математиката да ги слее во едно поради што неговите песни се „премногу музикални“.<ref name="ReferenceG"/> Денес, веќе не постојат никакви дилеми во однос на големината на делото на По. Така, еден од попознатите толкувачи на творештвото на По, Маркус Канлиф вели дека „човек може и да не го сака, но не може да премине рамнодушно преку него... Само неколку песни и неколку раскази и По има право да биде наречен голем автор“, а Ван Вик Брукс и Ото Брекман го нарекуваат „литературен гениј без споредба на американската сцена“. И [[Бернард Шо]] се изразил многу пофално за По, тврдејќи дека „[[Америка]] родила двајца големи писатели — Едгар По и [[Марк Твен]]“, додека Тин Ујевиќ напишал дека „со него и никогаш повеќе почнаа да се пишуваат најубавите стихови на светот“.<ref name="ReferenceE"/><ref name="ReferenceF"/> Францускиот писател [[Жорис-Карл Уисманс]] се изразува пофално за „парадоксалните мистификации“ на По, нарекувајќи го „мајсторот на [[Индукција (логика)|Индукцијата]]“. Според Уисманс, во книжевноста По прв ги открил незадржливите пориви на кои им се потчинува волјата, а исто така, ако не го опишал, тогаш прв го обзнанил [[Депресија (расположение)|депресивното]] влијание на стравот врз волјата. Токму на таа точка, на летаргијата на волјата, По го насочил своето истражување, анализирајќи ги ефектите на тој отров, укажувајќи на симптомите на неговото ширење, на растројствата што почнуваат со немир, продолжуваат со ужасен [[страв]], избувнуваат конечно во ужас, кои ја обезумуваат волјата. Покрај тоа, По на некој начин ја изострил смртта, ја направил поинаква, воведувајќи во неа [[Алгебра|алгебарски]], натчовечки елемент.<ref>Карл Уисманс, ''Наспроти''. Скопје: Темплум, 2011, стр. 265-271.</ref> Краткометражниот филм „[[Береника (филм)|Береника]]“ на [[Ерик Ромер]] од 1954 година е заснован на еден расказ на По, кој го опишува човекот кој е опседнат со забите на својата свршеница.<ref>[https://www.rts.rs/tv/rts2/5814632/berenika.html РТС, Береника (пристапено на 1.11.2025)]</ref> Во 2012 година, режисерот Џејмс Мектајгју го снимил филмот „Гавранот — Смрт од расказот“ во кој фиктивно се прикажани последните денови од животот на По.<ref>[https://raspored.hrt.hr/?mreza=2&datum=2023-06-09 Gavran - Smrt iz priče, američko-španjolsko-njemački film (2012.) (пристапено на 9.6.2023)]</ref> == Наводи == {{Reflist}} === Литература === * George E. Woodberry, ''The Life of Edgar Allan Poe'', Boston (1885), revised (1909). * James A. Harrison (ed.), ''The Complete Works of Edgar Allan Poe'', Virginia edition, 17 volumes, New York (1902). * Killis Campbell (ed.), ''The Poems of Edgar Allan Poe'', Boston (1917). * Hervey Allen, ''Israfel: The Life and Times of Edgar Allan Poe'', two volumes, New York (1926). * Едгар Алан По, ''Поеми'' (На български от Г. Михайлов), София (1926). * ''Collected Works of Edgar Allan Poe'', Walter J. Black Inc, New York (1927). * Killis Campbell, ''The Mind of Edgar Allan Poe and Other Studies'', Cambridge (1932). * Arthur Hobson Quinn, ''Edgar Allan Poe: A Critical Biography'', New York, Appleton-Century-Crofts, Inc. (1941), [[ISBN 0-8018-5730-9]]. * John Ward Ostrom (ed.), ''The Letters of Edgar Allan Poe'', two volumes, Cambridge (1948). * T.S. Eliot, ''From Poe to Valéry'', New York (1948). * Marie Bonaparte (translated by John Rodker), ''The Life and Works of Edgar Allan Poe'', London (1949). * Edgar Allan Poe, ''Selected Prose and Poetry'', Rinehart Editions, Toronto (1950). * Edgar Allan Poe, ''Crni mačak'', Zora, Zagreb (1952). * Edgar Alan Po, ''Odabrana dela'', Nolit, Beograd (1954). * Patrick F. Quinn, ''The French Face of Edgar Poe'', Carbondale (1957). * Edward H. Davidson, ''Poe. A Critical Study'', Cambridge (1957). * Эдгар По, Избранное, Государственное издательство художественной литературы, Москва (1958). * Richard Wilbur, ''Poe'',Dell Publishing Company, Inc., New York (1959). * Thomas Ollive Mabbott (ed.), ''Collected Works of Edgar Allan Poe'', three volumes (I and II Tales and Sketches, III Poems), The Belknap Press Of Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts, London, England (1978). * Raymond Foye (ed.), ''The Unknown Poe'', City Lights, [[San Francisco]], CA. (1980). * Kenneth Silverman, ''Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance'', Harper Perennial, New York, NY (1991). * Frederick S. Frank and Anthony Magistrale, ''The Poe Encyclopedia'', Greenwood Press, Westport, Connecticut and London, England (1997), [[ISBN 0-313-27768-0]]. * Edgar Allan Poe, et al., ''The Classics of Style'', The American Academic Press (2006), [[ISBN 0-9787282-0-3]]. === Дела на По на македонски јазик === * Едгар Алан По, ''[[Поезија (збирка песни од Едгар Алан По)|Поезија]]'', [[Македонска книга]], Скопје, 1969. * Едгар Алан По, ''[[Одбрани песни (Едгар Алан По)|Одбрани песни]]'', (избор и препев на Гане Тодоровски), [[Култура (издавачка куќа)|Култура]], [[Мисла (Издавачка куќа)|Мисла]], Македонска книга, [[Наша книга (издавачка куќа)|Наша книга]], Скопје, 1986. * Едгар Алан По, ''Маската на Црвената смрт'', [[Темплум]], Скопје, 2003. == Надворешни врски == {{wikiquote|Edgar Allan Poe}} {{commons|Edgar Allan Poe}} === За Едгар Алан По === * [http://www.nps.gov/edal/ Американска национална историска страна за Едгар Алан По] * [http://www.poemuseum.org/ Музејот на По во Ричмонд, Вирџинија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20091219123629/http://www.poemuseum.org/ |date=2009-12-19 }} * [http://www.opcommunication.com/grapho/Edgar_Allen_Poe.gif Потписот на Едгар Алан По] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20030509111621/http://www.opcommunication.com/grapho/Edgar_Allen_Poe.gif |date=2003-05-09 }} * [http://www.bronxhistoricalsociety.org/about/poecottage.html Колибата на По во Фордхем, Бронкс] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071011072300/http://bronxhistoricalsociety.org/about/poecottage.html |date=2007-10-11 }} * [http://www.psychics.co.uk/coincidences/cannibal.html Поовите предвидувања за канибализмот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071012061450/http://www.psychics.co.uk/coincidences/cannibal.html |date=2007-10-12 }} * [http://www.eapoe.org/ Друштвото на По во Балтимор] * [http://knowingpoe.thinkport.org ''Познавајќи го По'' на Јавната Мерилендска Телевизија: Литературата, Животот и Времето на Едгар Алан По во Балтимор и надвор од него] * [[s:Where Once Poe Walked|Кајшто чекореше По]] - песна на [[Х. П. Лавкрафт]] * [http://wiredforbooks.org/kensilverman/ Аудио интервју со Кен Силвермен од 1992 година, писател на книгата ''Едгар Алан По: тажно и незаборавно сеќавање''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080225091919/http://wiredforbooks.org/kensilverman/ |date=2008-02-25 }} === Дела === * [https://mk.wikisource.org/wiki/%D0%95%D0%B4%D0%B3%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%BE Едгар Алан По] на Викиизвор. * [http://www.poetryfoundation.org/archive/poet.html?id=81604 Песни на Едгар Алан По на PoetryFoundation.org] * {{gutenberg author|id=Edgar_Allan_Poe|name=Edgar Allan Poe}} * [http://poetry.lastpromise.com/content/poe_edgarallan/ Одбрани дела на По на Inspired Poetry] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070112205412/http://poetry.lastpromise.com/content/poe_edgarallan/ |date=2007-01-12 }} * [http://www.poestories.com/ PoeStories.com] - Одлична страница со анализи, цитати, извадоци и целосни текстови на Поовите раскази, хронологија на Поовиот живот и галерија со слики. Расказите содржат и вграден речник на помалку познати зборови со дефиниции кои го олеснуваат читањето. * [http://www.houseofusher.net/ Виртуелна библиотека на Едгар Алан По] * [http://literalsystems.org/abooks/index.php/Author/EdgarAllanPoe Аудио снимки на читани дела од По на Literal Systems] * [http://www.eapoe.org/ Друштвото на Едгар Алан По од Балтимор] - Собраните дела на По и огромна количина на биографски и критички материјали, вклучувајќи и [http://www.eapoe.org/geninfo/poedeath.htm преглед на досега познатите факти за животот на По] * [http://www.archive.org/download/shortpoetry_003_librivox/the_raven_poe_ea_chip.mp3 Аудио снимка на "Гавранот" (кај нас преведена и како "Гарванот") што се наоѓа во јавна сопственост] * [http://nearen.blog.com.mk/node/57170 Гарванот - превод: Гане Тодоровски] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070927024204/http://nearen.blog.com.mk/node/57170 |date=2007-09-27 }} * [http://www.bokler.com/eapoe.html Решен крипотографскиот предизвик на По] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100827204922/http://www.bokler.com/eapoe.html |date=2010-08-27 }} * [http://www.aruffo.com/poe Аудио-книги со Поовите раскази] - бесплатен download {{Избрана}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:По, Едгар Алан}} [[Категорија:Едгар Алан По| ]] [[Категорија:Американски писатели]] [[Категорија:Американски писатели на научна фантастика]] [[Категорија:Романтизам во книжевноста]] [[Категорија:Автори на криминалистички романи]] [[Категорија:Апсолвенти на Универзитетот на Вирџинија]] [[Категорија:Луѓе од Бостон]] [[Категорија:Книжевни теоретичари]] [[Категорија:Семејство По]] 1n10ehak7dtv4p68g67gkcw4uet9wl1 5538298 5538297 2026-04-13T10:20:58Z Виолетова 1975 /* Есеите на По */ 5538298 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за писател | name = Едгар Алан По | image = Edgar Allan Poe, circa 1849, restored, squared off.jpg | imagesize = 245px | caption = По во 1849 г. | birthdate = {{роден на|19|јануари|1809}} | birthplace = [[Бостон]], [[Масачусетс]] | deathdate = {{починал на|7|октомври|1849}} | deathplace = [[Балтимор]], [[Мериленд]] | occupation = Поет, раскажувач, книжевен критичар | genre = Хорор раскази, детективски раскази, криминалистички раскази | movement = [[Романтизам]] | notableworks = | spouse = Вирџинија Елајза Клем По | partner = | influences = [[Џорџ Гордон Бајрон]], [[Натаниел Хоторн]], [[Чарлс Дикенс]] | influenced = [[Шарл Бодлер]], [[Оскар Вајлд]], [[Фјодор Достоевски]], [[Роберт Луис Стивенсон]], [[Артур Конан Дојл]], [[Жил Верн]], [[Х. П. Лавкрафт]], [[Хорхе Луис Борхес]] | awards = | signature = Edgar Allan Poe Signature.svg | website = | portaldisp = }} '''Едгар Алан По''' ({{langx|en|Edgar Allan Poe}}, {{рн|19|јануари|1809}} — {{пн|7|октомври|1849}}) — американски писател, поет, уредник, критичар, еден од главните претставници на американскиот [[романтизам]] и предвесник на [[симболизам|симболизмот]]. Најпознат по своите мистериозни раскази за [[макабра]]та, По е еден од првите американски раскажувачи и се смета за творец на детективската и криминалистичката проза. Исто така, нему му се припишува и заслугата за појавата на [[Научна фантастика|научната фантастика]].<ref>Stableford, Brian. „Science fiction before the genre“. ''The Cambridge Companion to Science Fiction'', уредено од Edward James и Farah Mendlesohn. Cambridge: Cambridge University of Press, 2003. pp 18-19.</ref> Тој е првиот познат американски писател кој живеел само од пишување, што се резултирало во финансиски тежок живот и кариера. == Животопис == === Раѓање и рано образование ([[1809]] — [[1825]]) === По е роден како Едгар По во шкотско-ирско семејство во [[Бостон]], [[Масачусетс]], како второ дете на Елизабет Арнолд Хопкинс По и Дејвид По Џуниор, патувачки глумци, венчани на [[14 март]] [[1806]] година. [[Хенри По|Вилијам Хенри Леонард По]] бил неговиот постар брат, а неговата сестра се викала [[Розали По]].<ref name="hervey">Allen, Hervey. Introduction to ''The Works of Edgar Allan Poe'' (Вовед во ''Делата на Едгар Алан По''), P. F. Collier & Son, New York, 1927.</ref> Татко му го напуштил [[семејство]]то во [[1810]] година.<ref name = father>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.uncp.edu/home/canada/work/allam/17841865/lit/poe.htm |title=Хронологија на животот на По |accessdate=2007-01-19 |archive-date=2007-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070518202036/http://www.uncp.edu/home/canada/work/allam/17841865/lit/poe.htm |url-status=dead }}</ref> Неговата мајка умрела во [[Ричмонд]], [[Вирџинија]], на [[8 декември]] [[1811]] година, од [[туберкулоза]] и крајна [[сиромаштија]], а на [[26 декември]] истата година, По бил земен во домот на Џон Алан (по претпоставка, негов кум), успешен [[Трговија|трговец]] со [[тутун]] од [[Ричмонд]], и неговата жена Френсис, кои претходно немале деца. Иако неговото средно име, дури и во енциклопедиите, често е напишано „Ален“, неговото вистинско име било „Алан“ и е земено од неговото второ семејство. Розали По била посвоена од семејството на Вилијам Макензи, а брат му Хенри останал во [[Балтимор]], со бабата и дедото. Џон Алан никогаш законски не го посвоил Едгар.<ref name = "book">Едгар Алан По, ''Маската на Црвената Смрт'', ''Темплум'', Скопје, 2003.</ref><ref name="ReferenceA">„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 65.</ref><ref name="ReferenceБ">„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 65.</ref> Во [[1815]] година, По заминал со семејството Алан во [[Британија]], каде стекнал класично образование во [[Шкотска]] и во [[Англија]], во периодот меѓу [[1815]] и [[1820]] година. Најпрвин, тој учел во интернатот на госпоѓа Дибор, каде меѓу останатите предмети, учел [[географија]], правопис и катехизам на [[Англиканска црква|англиската црква]], а во [[1818]] година продолжил во училиштето на Пречесниот Џон Брансби, чиј опис е верно пренесен во неговиот расказ „Вилијам Вилсон“, каде и самиот доктор Брансби се спомнува со неговото име. На [[20 јули]] [[1820]] година, Едгар и неговото семејство тргнале назад во Ричмонд, [[Америка]]. Таму, По ги посетувал училиштата на Џозеф Х. Кларк и Вилијам Берк. Во текот на школувањето, По бил забележан како добар [[бокс]]ер и [[пливач]], иако немал силна телесна градба.<ref name="ReferenceA"/> Исто така, во овој период, најверојатно во [[ноември]] [[1824]] година, По ја напишал неговата најрана сочувана песна: „Last night, with many cares and toils oppres'd / Weary, I laid me on a couch to rest —“. Таа не била објавена во текот на неговиот [[живот]], ниту пак била искористена во некоја негова подолга песна.<ref name = "book" /> Во [[март]] [[1825]] година, По го напуштил училиштето на Берк и се запишал во училиштето на доктор Реј Томас. Истиот месец, вујкото на Џон Алан, Вилијам Голт, умрел во Ричмонд, а по негова желба, Џон Алан бил именуван за наследник.<ref name="ReferenceБ"/> === Универзитетот, армијата и венчавката со Вирџинија ([[1826]] — [[1837]]) === [[Податотека:Virginia_Poe.jpg|right|thumb|Вирџинија По, сликана по нејзината смрт.]] Во 1826 година, во текот на 11 месеци, По студирал на [[Универзитет на Вирџинија|Универзитетот на Вирџинија]] (Џеферсоновиот универзитет), покажувајќи особен интерес за [[Француски јазик|францускиот]] и [[Латински јазик|латинскиот јазик]], но поради неговите големи коцкарски долгови, неговиот [[очув]] му го прекратил школувањето. Неговото враќање од Шарлотсвил, Едгар Алан По ги прекинал односите со очувот, обидувајќи се самостојно да си ја бара животната среќа. Неговото враќање во Ричмонд било обележано со една лична трагедија: неговата љубов од детството – Сара Елмира Ројстер, по барање на нејзините родители, веќе била свршена за богатиот стопанственик Александар Шелтон. Разочаран, По отишол во [[Бостон]], каде што го користел името ''Хенри Ле Рене''. Таму, под псевдонимот „Бостонец“, во [[1827]] година, По ја објавил својата прва [[книга]] ''Тамерлан и други песни''.<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceБ"/> Истовремено, По се занесувал со идејата да отпатува во [[Грција]] за да се бори за нејзината слобода, но наместо тоа, принуден од сиромаштијата, на [[26 мај]] [[1827]] година, По се приклучил кон [[армија]]та, под името Едгар Алан Пери, каде стигнал до чинот наредник. Но, по [[смрт]]та на неговата [[маќеа]], Џон Алан го отпуштил По од армијата и му помогнал да се префрли во Американската воена академија во [[Вест Поинт]]. Пред да замине во Вест Поинт, во [[1829]] година, во [[Балтимор]], По ја издал втората збирка [[поезија]] ''Ал Арааф, Тамерлан и помали поеми''. Поради недисциплина, По бил отпуштен од академијата, бидејќи бил отсутен од сите вежби и часови во текот на една цела недела. Оттука, тој заминал во [[Њујорк]], каде во [[1831]] година ја објавил збирката ''Поеми'' (''Poems''), посветена на американските кадети и која содржи неколку ремек – дела, од кои дел го покажуваат влијанието на [[Џон Китс]], [[Перси Биш Шели]] и [[Семјуел Тејлор Колриџ]].<ref name="ReferenceB">„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 66.</ref> Во текот на 1832 година, веројатно, заминал на пат низ [[Европа]], а во [[март]], се вратил во Балтимор, каде почнал да пишува раскази, со цел да заработува за [[живот]]. Таму, По живеел со својата тетка Марија Клем, нејзината единаесетгодишна ќерка, [[Вирџинија Елајза Клем]] и нејзиниот брат Хенри. Тогаш, По започнал да ја пишува и својата единствена драма ''Политичарот''. Во [[октомври]] [[1833]] година, неговиот расказ „Порака најдена во шише“ ја освоил наградата од 50 [[долар]]и на конкурсот спонзориран од балтиморскиот [[весник]] ''Саботен гостин''. Наградата го спасила По од гладот и ја поттикнала неговата литературна кариера. Истовремено, овој успех, на По му овозможил познанство со Џон П. Кенеди, а преку него и со Томас Вајт, уредникот на ''Јужниот литературен гласник.'' Така, во [[јули]] [[1835]] година, По бил назначен за помошник-уредник на „Јужниот литературен гласник“ од Ричмонд, но по неколку недели бил отпуштен, поради проблемите со [[Алкохолизам|алкохолот]]. Малку подоцна, на [[22 септември]] [[1835]] година, во Балтимор, По тајно се венчал со својата братучетка Вирџинија, која тогаш имала 13 години, а тој имал 27 години.<ref name="ReferenceB"/><ref>„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 66.</ref> Откако ветил дека ќе се однесува добро, По бил вратен на неговото работно место. Тој го одржал ветувањето и работел како уредник на ''Саботниот гостин'' до [[јануари]] [[1837]] година. Во текот на овој период, тиражот на весникот се зголемил од 700 на 3.500 примероци.<ref name="hervey"/> Во него, По објавил неколку свои поеми, литературни критики и раскази. На [[16 мај]] [[1836]] година, Едгар Алан По и Вирџинија Клем и официјално се венчале. === Писателска зрелост и кариера ([[1838]] — [[1849]]) === Во 1837 година, По се преселил во [[Њујорк]], каде останал две години. Додека бил во Њујорк, во 1838 година, Едгар Алан По го објавил својот единствен [[роман]] „[[Авантурите на Артур Гордон Пим]]“, кој (како и речиси сите негови раскази) ја комбинирал фактичката стварност со неговите најлуди фантазии. Подоцна, ''Авантурите на Артур Гордон Пим'', приказна која до денес не е целосно сфатена и разработена, му послужила на [[Херман Мелвил]] како инспирација за неговиот роман „[[Моби Дик]]“. Инаку, неколку децении подоцна, во [[1897]] година, [[Жил Верн]] го објавил двотомниот роман ''Сфингата од ледените полиња'', кој бил замислен како продолжение на Поовиот роман (поради што често е преведуван и како ''Мистеријата за Артур Гордон Пим'') и кој раскажува за доживувањата на екипажот од [[Брод (пловило)|бродот]] ''Халбран'' кој се обидува да одгатне што се случило со Пим. [[Податотека:Poe.jpg|thumb|right|200px|Едгар Алан По во 1844 година]] Во [[1839]] година, По се преселил со семејството во [[Филаделфија]], каде [[лето]]то станал помошник-уредник на ''Бартоновото списание за џентлмени'' во [[Филаделфија]]. Таму, По се посветил на пишувањето кратки раскази и ги напишал „Лижеја“, „Вилијам Вилсон“ и „[[Пропаста на куќата на Ашерови]]“, во кој натприродниот ужас го достигнува самиот врв на човечкото сфаќање. „Пропаста на куќата на Ашерови“ содржи една кратка студија на [[параноја]]та, за која денес се знае дека му припаѓа на некој Поов познаник, а не на самиот По. Подоцна, во [[1839]] година, во два тома, биле испечатени неговите ''Гротески и арабески'', кои не доживеале финансиски успех, но денес се сметаат за едно од најважните дела во американската литературна историја. Тука, на едно место се собрани „Пропаста на куќата на Ашерови“, „Вилијам Вилсон“, „Беренис“ „Лижеја“ и „Порака најдена во шише“. Во јуни [[1840]] година, По дал отказ во ''Бартоновото списание за џентлмени'', но во [[1841]] година повторно се вратил и станал уредник на неговиот наследник ''Греамово списание за дами и џентлмени'', во кое истата година ја издал првата модерна детективска приказна „Убиствата во улицата Морг“ Истовремено, во текот на двете години поминати во ова списание, По напишал голем број одлични [[Есеј|есеи]] и литературни [[Критика|критики]], во кои ја бранел тезата за вистинскиот метод на критичкиот суд и го напаѓал [[Национализам|национализмот]].<ref name="ReferenceC">„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 67.</ref><ref>„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 67.</ref> Вечерта, на [[20 јануари]] [[1842]] година, Вирџинија доживеала прскање на еден [[крвен сад]] додека пеела и свирела на [[клавир]]. [[Крв]]та почнала да тече низ нејзината [[уста]] и тоа бил првиот знак дека е болна од [[туберкулоза]]. По тој настан, таа долго време се борела со болеста, а По, загрижен и скршен од болеста на својата млада жена, почнал да пие поинтензивно. Во [[1843]] година, со расказот „Златната бубачка“, По ја освоил наградата од 100 долари на конкурсот организиран од филаделфскиот весник „Долар“, што му дало голем публицитет. Поради постојаните судири со редакциите на списанијата, во [[1844]] година, По повторно заминал за Њујорк, каде живеел во крајна сиромаштија, без постојана работа. Таму, тој ја напишал „Измамата со балонот“ за весникот „Сонце“, по што станал помошник-уредник на „Вечерно огледало“, под контрола на Н. П. Вилис, кој оттогаш бил негов доживотен пријател. Токму тука, на 29 јануари 1845 година, во секцијата '„Американски разгледи“, се појавила поемата „[[Гарванот (поема)|Гавранот]]“ (кај нас преведена од страна на [[Гане Тодоровски]] под насловот „Гарванот“), која преку ноќ му донела национална слава, но не и [[пари]]. Тогаш, По станал уреник на ''Бродвејскиот журнал'', неделник со краток век на постоење, во кој тој повторно ги објавил своите раскази во текот на 1845 година. Истата година, во животот на По се појавила веќе заборавената поетеса [[Френсис Сарџент Лок Осгуд]]. Вирџинија не се противела на нивната врска, но Поовите јавни допишувања со неговата литературна [[љубов]] предизвикале голем скандал. Меѓу неколкуте поеми што По ѝ ги посветил на Френсис особено се истакнува „Љубичица“, која во себе содржи загатка, чие решение е нејзиното име, добиено кога ќе се земат првата буква од првиот стих, втората од вториот итн. Неговата збирка поезија '„Гавранот и останати поеми“, како и изборот од неговите '„Раскази“, исто така, биле отпечатени во 1845 година.<ref name="ReferenceC"/><ref>„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 67-68.</ref> [[Податотека:Poe's_House.jpg|thumb|250px|left|Куќата на По во Бронкс]] Во 1846 година, По се преселил во една куќичка во Фордхем, денес дел од [[Бронкс]], Њујорк, каде пишувал за „Годиевата книга за дамите“, од мај до октомври 1846 година. Списанието се занимавало со озборување и грубо скицирање на личностите на денот, работа која на По му донела [[суд]]ска тужба. Тука По бил восхитен од [[Камбанарија|камбаните]] на Фордхемовиот универзитет, што подоцна го инспирирало да ја напише песната „Ѕвона“. Во овој период, семејството на По живеело во крајна беда, така што немале пари ниту за огрев. На 30 јануари 1847 година, умрела неговата жена Вирџинија, а По, обземен од тага и разочарување доживеал нервен слом при што лекарите му дијагностицирале „болни промени на едната страна на [[мозок]]от“. Не можејќи да ја поднесе самотијата, По помислувал на [[самоубиство]]. Во 1847 година, тој ги напишал песната „Јулалума“ и есејот „Пределот Арнхајм“. Следната година, По заминал во [[Провиденс]] (Providence, Rhode Island) за да ја запроси поетесата [[Сара Хелен Витман]] со која кратко време бил свршен. Исто така, По имал кратки, но платонски врски и со [[Ени Ричмонд]] и со [[Сара Ана Луис]] која финансиски го издржувала. Во 1848 година, ја објавил песната во проза „Еурека“, [[трансценденција|трансцендентално]] објаснување на универзумот, кое ја разработува тезата за [[сон]]иштата како единствената реалност. Во 1849 година, По заминал на југ, но пак се вратил во Ричмонд, каде конечно се свршил со Елмира Ројстер, неговата љубена, сега веќе вдовицата Шелтон, и со неа поминал едно среќно лето, со само еден или два испади. Истовремено, тој уживал во друштвото на своите другари од детството, но и во полуромантичното пријателство со младата поетеса Сузан Арчер Тели. Во текот на 1849 година, По работел интензивно и ги напишал „Ѕвона“, „Анабел Ли“, „За Ани“ итн. Сепак, алкохолот дефинитивно му го нарушиле здравјето и неговите пријатели собрале парична помош за да му овозможат лекување.<ref name="ReferenceD">„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 68.</ref><ref>„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 68.</ref> === Смрт: причини и теории === [[Податотека:Edgar_allan_poes_grave.jpg|thumb|right|200px|Споменик во дворот на Презветаријанската Црква во Балтимор од 1875 година]] На крајот на [[септември]] [[1849]] година, По заминал во Ричмонд, каде го одржал предавањето „За поетскиот принцип“ и со добиениот хонорар заминал за Балтимор. Таму, откако на една роденденска забава пиел во име на здравјето на славеничката, неговата жед за алкохол почнала да ја надминува неговата самоконтрола. На [[3 октомври]], По бил пронајден во полусвесна состојба на една клупа во Балтимор, каде веројатно поминал неколку денови, по што бил однесен во болницата на Вашингтонскиот колеџ,<ref>Washington College Hospital на Fayette Street во Балтимор, позната и како „Washington University of Baltimore“, затворена е во 1851 година. Болницата е повторно отворена како ''Church Home'' во 1854, и е преименувана неколкупати и тоа во ''Church Home and Infirmary'', ''Church Home and Hospital'', ''Church Home Hospital'', за конечно да остане со името ''Church Hospital''. Во 1999 година, Church Hospital е затворена, а блиската ''Johns Hopkins Hospital'' го купува имотот. Главната зграда на Church Hospital, која ја вклучува и првобитната зграда на болницата во која умира По, е потоа преименувана во ''Church Home Building''. Ако прашате граѓанин на Балтимор каде умрел По, скоро секој пат ќе ви одговорат дека умрел во "Church Home Hospital".</ref> каде умрел на [[7 октомври]]. По не бил доволно свесен во ниту еден момент за да објасни како се нашол во неговата состојба и носел алишта што не му припаѓале нему. Неговите бладања биле обележани со повторувањето на еден збор „Рејнолдс“, личноста која до ден-денес е непозната за истражувачите на животот на По. В. Т. Бенди, еден од истражувачите на животот на По, смета дека По извикувал „Херинг“ (вујкото на Едгар се викал Хенри Херинг), а некои извори тврдат дека последните зборови на По биле „Нека Бог ѝ помогне на мојата бедна душа“.<ref name="ReferenceD"/><ref>''Lord help my poor soul'' во оригинал.</ref> Точната причина за смртта на Едгар Алан По е сѐ уште нејасна. Доктор Снодграс бил уверен дека алкохолот ја предизвикал неговата смрт и се обидувал на секаков начин да ја популаризира неговата [[теорија]]. Сепак, како што покажуваат подоцнежните наоди, доктор Снодграс бил строг поборник против консумирањето алкохол и дел од фактите ги извештачил за да ги поддржи своите предрасуди. Доктор Џон Моран, кој бил присутен пред Поовата смртна постела, во својот извештај од [[1885]] година, запишал: „Едгар Алан По не умре како последица од труење, ниту пак неговиот здив и тело имаа мирис на алкохол“. Сепак, ова е само еден извадок од неколкуте негови извештаи, кои често се контрадикторни, па неговото сведочење не може безрезервно да се прифати. исто така, како причина за смртта на По не смее да биде исклучена ниту [[колера]]та. Така, додека бил во Ричмонд, во 1849 година, По им пишувал писма на својата тетка Марија Клем (на 7 јули) и на својот пријател Е. Х. Н. Патерсон (на 19 јули и 7 август) во кои вели дека можеби се заразил со колера во Филаделфија. Покрај ова, колерата е и една од главните теми во неколку од неговите раскази („[[Маската на црвената смрт]]“, „Сфингата“, „Бон-Бон“). Подоцна биле развиени бројни теории за смртта на По, вклучувајќи и некои што сметаат дека По умрел како последица од ретка мозочна болест, од [[дијабетес]], од недостаток на клучни [[ензими]] во неговото [[тело]], од [[сифилис]] или од [[беснило]]. Теоријата за беснилото е предложена од доктор Мајкл Бенитез кој смета дека симптомите пројавени кај По пред смртта се класични во случај на беснило.<ref>[http://www.umm.edu/news/releases/news-releases-17.html Benitez, R. Michael, „Мистеријата за Едгар Алан По“, ''University of Maryland Medical News'' (24 септември 1996)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20061201115734/http://www.umm.edu/news/releases/news-releases-17.html |date=2006-12-01 }}.</ref> Покрај ова, [[мачки]]те се чест мотив во неговите раскази, па можно е По да бил гризнат од побеснета мачка или некое друго животно заразено со оваа болест. Постои и една [[теорија]], која тврди дека По бил дрогиран и искористен како пион во обидот на една група измамници да се наместат локалните избори кои се случувале истиот ден кога По бил пронајден во бесознание. Поради отсуство на документи и доказен материјал (скоро сите документи што зборуваат за смртта на По се издадени барем десетина години по неговата смрт; дури и неговата посмртница, ако воопшто постоела, е изгубена), најверојатно вистинската причина за смртта на По засекогаш ќе остане тајна. Едгар Алан По е погребан во дворот на Вестминстерската презветаријанска црква,<ref>[http://www.baltimoresun.com/entertainment/visitor/college/59074,0,5453484.location Напис на Baltimore Sun] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070930013127/http://www.baltimoresun.com/entertainment/visitor/college/59074,0,5453484.location |date=2007-09-30 }} за Westminster Hall.</ref> сега дел од Универзитетот во Мериленд<ref>[http://www.law.umaryland.edu/ Универзитет во Мериленд - Факултет за Право] homepage.</ref> во Балтимор. === По смртта — мистеријата за човекот со црн плашт === [[Податотека:Poe Grave at Westminster 1.jpg|thumb|right|280px|Церемонијата по повод повторниот закоп на Едгар Алан По на [[17 ноември]] [[1875]], во Вестминстерската гробница]] Дури и по својата смрт, По предизвикувал низа контроверзии околу својата смрт. Поради неговата слава, учениците на универзитетот собрале пари за повторно да го закопаат По, овој пат поблиску до предната врата. Преместувањето било извршено на [[1 октомври]] [[1875]] година, а церемонијата била одржана на [[17 ноември]]. Денес, гробот претставува вистинска туристичка атракција. Почнувајќи од [[1949]] година, во раните утрински часови на Поовиот роденден — [[19 јануари]] — еден мистериозен човек наречен [[Таен поклоник на Едгар Алан По|Тајниот поклоник]], облечен во црн плашт, со шал наметнат над усните и со [[Сребро|сребрен]] [[бастун]] во десната рака, клекнувал пред гробот на поетот, одржувал здравица со коњак од марката „Мартел“ и полупразното шише заедно со три ружи ги оставал на гробот. Се смета дека ружите се наменети за По, за неговата жена Вирџинија и за неговата тетка Марија Клем, сите закопани на истото место. Неколкупати, човекот во црн плашт оставал порака на гробот, а една од нив гласела: „Едгар, јас сѐ уште не те заборавив.“<ref>''Edgar, I haven't forgotten you'' во оригинал.</ref> Во [[1993]] година, текстот на пораката гласел: „Факелот ќе биде пренесен.“<ref>''The torch will be passed'' во оригинал.</ref> Многумина сметале дека со оваа порака, првиот Poe Toaster сакал да каже дека е болен и дека наскоро ќе умре и во [[1999]] година, претпоставките се оствариле: новата порака велела дека човекот во црн плашт починал. Сепак, традицијата не престанала, така што до ден-денес, на 19 јануари, на гробот на По се појавува истата сенишна фигура и го повторува својот чуден ритуал. Долги години се мислело дека Џеф Џером, кустосот на блиската Поова куќа-музеј, е човекот со црн плашт. Затоа, во [[1983]] година, на 19 јануари, Џером поканил 70 луѓе на гробот на По. Во чест на роденденот на поетот, тие пиеле по чаша амонтиљадо, шпанско шери кое е дел од еден од Поовите раскази, и ги читале неговите хорор-приказни. Околу еден часот по полноќ, една сенишна фигура претрчала меѓу нив и, на општо изненадување, веднаш исчезнала зад источниот ѕид на гробницата. По обичај, на гробот имало три ружи и полупразно шише француски коњак. Во [[1990]] година, на магазинот ''„Лајф“'' му било дозволено да прати [[фотограф]] и да го слика човекот во црн плашт. Сликата излегла во јулското издание на магазинот, но не овозможила идентификација на мистериозниот посетител. Оттогаш, никој не успеал да го фотографира мистериозниот [[Таен поклоник на Едгар Алан По|Таен поклоник]].<ref>[http://www.prairieghosts.com/eapoe.html Зад гробот - извадок од книгата на Трој Тејлор] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070213235223/http://www.prairieghosts.com/eapoe.html |date=2007-02-13 }} Опширен текст, а ја содржи и сликата на човекот во црн плашт објавена во LIFE магазинот.</ref> == Мемоарите на Грисволд == На денот на Поовиот погреб, една долга посмртница се појавила во ''„Њујорк Трибјун“'', потпишана со „Лудвиг“. Текстот почнувал со зборовите: „Едгар Алан По е мртов. Умре во Балтимор пред два дена. Оваа изјава можеби ќе зачуди многу, но малкумина ќе бидат тажни поради неа.“<ref>Содржината на целата посмртница (на англиски) може да ја најдете на Wikisource под името [[wikisource:Death of Edgar Allan Poe|Death Of Edgar Allan Poe]]. Само кликнете на врската и директно ќе бидете пренесени на страницата. Ако сакате да ја видите страницата на Wikisource посветена на Едгар Алан По (голем број поеми, раскази, есеи), кликнете [[wikisource:Edgar Allan Poe|овде.]]</ref> Посмртницата била препечатена во многу весници низ целата земја. За кратко време, „Лудвиг“ бил идентификуван како Руфус Грисволд, непознат уредник и антологичар, кој чувствувал омраза кон По од [[1842]] година, кога По напишал критика на една од Грисволдовите антологии, која Руфус сметал дека е само лажна пофалба на неговото дело. Иако секогаш биле учтиви во јавноста, непријателството меѓу нив постојано се развивало. Оваа посмртница, за многу критичари, претставувал обид на Грисволд да си ги израмни сметките со својот вечен непријател. Грисволд напишал и биографски „Мемоари“ за По, вклучени во неговите собрани дела, во кои го прикажува По како неморален, пијан, полулуд зависник од [[дрога]]. Оваа [[биографија]] била сосема различна во однос на било која што се појавила за По и денес се верува дека дел од податоците за Поовиот живот се фалсификувани, со цел Грисволд да ги оправда своите мислења. Грисволдовата книга била веднаш отфрлена од оние кои добро го познавале По: сепак, во пошироки размери, таа била брзо прифатена, зашто била и најопширен запис за животот на По, а и успевала да го задржи раскажувачкиот глас кој По го користи во своите раскази. До [[1875]] година, кога Џон Инграм ја објавил својата биографија за По, не се појавува ниту една друга книга посветена на животот и делото на По. Сепак, до тој момент, претставата на Грисволд за Едгар Алан По веќе била раширена, не само во [[Америка]], туку и во најголем дел од светот. Дури и модерната претстава за ликот на По, во мала или поголема мера, се заснова на оваа првична биографија. == Есеите на По == Во својот есеј „Поетскиот принцип“, По расправа дека не постои долга поема, зашто, според него, врвната цел на уметноста е [[естетика]]та, односно, причината поради која таа постои е да побуди чувства кај читателот, нешто што може да трае само краток временски период (онолку колку што е потребно да се прочита лирска песна, да се изгледа [[драма]] или да се погледне [[слика]]). Тука, По го изложува и своето мислење дека еден [[еп]], ако воопшто сака да има некаква вредност, мора да е претставен како збир од неколку кратки делови, сите насочени да побудат едно исто чувство кое ''ќе ја воздигне [[душа]]та''. По особено внимание посветувал токму на [[Естетика|естетскиот]] аспект на [[уметност]]а. За По, самата уметност е духовно искуство. Во голем број од неговите раскази, ликовите (особено Родерик Ашер од „[[Пропаста на куќата на Ашерови]]“) го постигнуваат овој естетски идеал преку ''посветеност'', поради што често се опсесивни и изолирани од светот. „[[Овалниот портрет]]“, исто така, ја разработува посветеноста, но овојпат предметот на посветеност е токму уметничкото дело. По бил голем поддржувач на теоријата за [[уметноста заради уметност]], многу години пред [[Теофил Готје]] да го искова познатиот француски слоган ''l'art pour l'art''. Токму поради ова, тој бил голем противник на [[дидактичност]]а, сметајќи дека [[морал]]от и [[етика]]та не треба да постојат во рамките на поезијата и уметноста, кои исклучиво треба да се фокусираат на создавање на убаво дело. По го критикувал [[Џејмс Расел Лауел]] во еден од своите разгледи, обвинувајќи го за преголема дидактичност и поучност и тврдејќи дека песната треба да се пишува '„само поради песната“. Во можеби својот најпознат есеј „[[Филозофија на композицијата]]“, По наложува дека најпрвин треба да се напише крајот на едно дело, а дури потоа неговиот остаток. Веројатна инспирација за ваквото мислење на По, било писмото што [[Чарлс Дикенс]] му го испратил на [[6 март]] [[1842]] година, во кое тој вели: :Околу темата за „конструкцијата“ на „Калеб Вилијамс“, дали знаеш дека Годвин го напишал наназад, — прво последниот том, — а потоа, откако го прикажал ловот на Калеб и катастрофата, чекал со месеци, барајќи начин да разјасни што направил?[http://eapoe.org/misc/letters/t4203060.htm] По се осврнува на ова писмо во својот есеј. Литературното влијание на Дикенс врз По може да се забележи и во расказот „[[Човекот од толпата]]“. Описот на распадот на [[град]]от многу му должи на Дикенс, а на некои места, намерно, од текстот на По, одекнува јазикот на Дикенс. Исто така, По бил бранител на „магазинската литература“, односно тврдел дека расказите, односно „приказните“ како што тогаш биле нарекувани, кои обично биле сметани за „вулгарна“ и „ниска“ уметничка форма како и списанијата во кои биле издавани, може да стојат рамо до рамо со [[роман]]ите и еповите. Неговата упорност во одбраната на уметничката вредност на расказот е еден од главните фактори кој го овозможил идниот развиток на овој заборавен жанр. По често вклучувал елементи од [[псевдонаука]]та во своите раскази, а особено е забележително присуството на [[френологија]]та <ref>Edward Hungerford. "Poe and Phrenology," ''American Literature'' 1 ("По и Френологијата", ''Американска Литература'' 1) (1930): 209-31.</ref> и [[физиогномија]]та.<ref>Erik Grayson "Weird Science, Weirder Unity: Phrenology and Physiognomy in Edgar Allan Poe" ''Mode'' 1 ("Чудна наука, почудно единство: Френологијата и Физиогномијата кај Едгар Алан По" ''Том'' 1) (2005): 56-77. Исто така извадок од текстот има и на [http://www.arts.cornell.edu/english/mode/documents/grayson.html интернет].</ref> По обично обработува само по едно човечко чувство во своите раскази: во „[[Предавничко срце]]“ се фокусира на [[вина]]та, а во „Пропаста на куќата на Ашерови“ се фокусира на [[страв]]от. На овој начин, и во расказите, По го бара естетскиот идеал во обидот да ја воздигне душата, побудувајќи само едно човеково чувство. == Осврт кон творештвото на По == Во својот осврт кон поезијата на По, [[Гане Тодоровски]] истакнува дека тој се наметнува како маркантна фигура во [[Американска книжевност|американската книжевност]] од првата половина на 19 век. Неговиот творечки опус ги опфаќа [[поезија]]та, краткиот [[расказ]] и [[есеј]]от. По е ингениозен творец кој се одликува со еруптивна природа и богата книжевна образованост која наоѓа примена во сите негови новаторски тенденции. Во тогашните американски прилики, По започнува нови книжевни правци и воведува тематски и изразни иновации за кои тогашната негова средина покажува малку разбирање. И покрај тоа што потекнува од романтичарската традиција, поезијата на По се одликува со оригинална звучност, а сè во неа е потчинето на строгата внатрешна логика при што компонентите на таинственото и страшното претставуваат декор кој е функционално потчинет на основната идеја. Тоа го истакнува и [[Фјодор Михајлович Достоевски|Достоевски]], кој во својата статија за По од 1861 година истакнува дека противречната поврзаност на фактографското и фантастичното е основната црта на неговата оригиналност. Во својата книжевна кариера, тој напишал околу 50 песни од кои неколку претставуваат бисери на светската поезија.<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 53-54.</ref> По бил наречен „проколнат поет“, кој без починка минува низ свесни, потсвесни или надсвесни стварности. Неговата стварност е сето она што тој го создава, тоа е свет на будни сништа, визии, мечти и фантастични комбинации. Животот на По е изворот и утоката на неговата поезија, фокусот низ кој неговата поетска мисла се преломува, се дели, се губи, гасне и распламтува стопати посилно. Во тој живот доминираат страдањето, ужасот и грозотијата, физичката и душевната болка. Тој живот е минијатурен пекол во кој поетот влегол не заради религиозно слепило, туку заради неминовноста на судбината. За неговата судбинска проколнатост пишува Исидора Секулиќ во есејот „Еден од поетите на бездното — Едгар Алан По“ (1954): „... тие поети во своето суштество, во талентот свој, во вокацијата своја, имаат моќ на исклучиво големо простирање во сите насоки на искуствата и претчувствата, имаат интелектуални љубопитства кои ја префрлуваат областа на петте сетила на човекот. Нивните претчувства, свесни или несвесни, особените знаења, тоа се ненормално нешто.“<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 56-57.</ref> Во првата збирка на По „Тамерлан и други песни“, По го користи митот, според каноните на романтичарската поезија, а во неговите стихови пулсира одгласот на [[Џорџ Гордон Бајрон]]. Во своите стихови, По се нарекува „неизлечлив поет“, но тука се работи само за вербална патетика. Дури во втората збирка „Ал Арааф, Тамерлан и помали песни“ (1829), По го оставил Бајрон како свој модел, а во третата збирка „Песни“ (1831), Бајрон и Водсворд биле целосно напуштени, но во неа се чувствува силното влијание на [[Семјуел Колриџ]], [[Ернст Теодор Хофман]] и [[германски идеализам|германската идеалистичка филозофија]]. Веќе од 1831 година, поесткото творештво на По има цврсто определена насока. Според него, „песната стои во спротивност со делата од научна вредност поради тоа што таа како свој непосреден предмет го има задоволството, а не вистината“. Со тоа, По се јавува како еден од татковците на современиот книжевен артизам. Следната збирка, „Гавранот и други песни“ ја објавил дури во 1845 година, а меѓу 1831 и 1845 година настанале некои од неговите најважни песни, како: „Колосеумот“ (напишана во бел стих), „На една во рајот“, „Палата на сеништата“, „Победникот црв“, „Земјата на соништата“ и „Гавранот“. Подоцна, тој напишал уште неколку извонредни песни, како: „Јулалума“ (1847), „Анабел Ли“ и „Елдорадо“, „На мајка ми“ и „Ѕвона“ (1849), кои ги следат старите тематски линии: безизлезен ужас, страв од животот, светот како безумие, бегство во друга реалност итн. Наспроти [[Утилитаризам|утилитаризмот]] во тогашната книжевност, По е фантаст, наспроти [[Позитивизам|позитивизмот]], тој е идеалист, наспроти американската [[демократија]] — аристократ или, со еден збор, типичен претставник на космополитизмот во книжевноста.<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 60-61.</ref><ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 60-62.</ref> ===Двојството во личноста на По === Најконтроверзниот податок во Поовата биографија е неговата чудна двојност. Огромната разлика во тврдењата на неговите современици укажува на постоењето на две личности во неговото тело. Така, кон оние што ги сакал, По бил нежен и посветен, а оние пак, кои биле предмет на неговата остра критика, во По гледале раздразлив и арогантен ексцентрик, а многумина го обвинувале за неморалност и недостаток на етички принципи. Најголем дел од делата на По се поврзани со чувствата на длабок ужас и тага, но во нормални услови, поетот бил сосема пријатна личност: зборувал брилијантно, главно за [[литература]]та, и читал сопствена и туѓа поезија со глас признат по својата ненадминлива убавина; им се восхитувал на [[Вилијам Шекспир]] и на [[Александар Поуп]]; и имал прекрасна смисла за [[хумор]], па често им се извинувал на посетителите на неговиот дом што немал галениче [[гавран]]. Од една страна, По бил идеалист и визионер, а неговата жед за совршенство била и душевна и фантазерска. Неговата чувствителност кон убавината (овој збор, По секогаш го пишувал со голема буква<ref>Едгар Алан По, ''Одбрани песни'', избор и препев на Гане Тодоровски, Култура, Скопје, 1986.</ref>) и слаткоста на жената е инспирација за неговите најтрогателни и најлирски песни („[[На Елена]]“, „[[Анабел Ли]]“, „[[Јулалај]]“, „[[На Една во Рајот]]“), како и на безмалку тонските прозни [[Химна|химни]] на убавината и љубовта во неговите кратки раскази „[[Лижеја]]“ и „[[Елеонора]]“. Во „[[Израфел]]“, неговата фантазија го изнесува надвор од материјалниот свет и го носи во некоја земја од соништата. Ваквото расположение кај По, особено ги карактеризирало последните години од неговиот живот. Уште поопшто, во стиховите, како што се оние во „[[Долината на Немирот]]“), „[[Ленор]]“, „[[Гарванот (поема)|Гавранот]]“, „[[За Ени]]“ и „[[Јулалум]]“ и во расказите во кои По ги заобиколува познатите искуства што светот може да ги понуди, тој тоа го прави на еден свој специфичен начин, преку морничави мисли, импулси и стравови. На ваков начин е изградена фабулата на неговите приказни за [[смрт]]та („[[Пропаста на куќата на Ашерови]]“, „[[Маската на црвената смрт]]“, „[[Фактите во случајот за М. Волдемор]]“, „[[Предвремениот закоп]]“, „[[Овалниот портрет]]“, „Сенка“), во расказите за извештаченоста и злосторствата („[[Беренис]]“, „[[Црниот мачор]]“, „[[Вилијам Вилсон]]“, „[[Палаштвото на изопачените]]“ „[[Бочвата Амонтиљадо]]“, „[[Предавничко срце]]“), неговите раскази за преживување после конечното распаѓање („[[Лижеја]]“, „[[Морела]]“, „[[Меценгерштајн]]“), и неговите раскази за празнотијата, бесмилата и фаталноста на човековиот живот и сфаќања („[[Состанокот]]“, „[[Човекот од толпата]]“). Дури и кога По не се одлучува своите ликови да ги вмеша во судир со мистериозни сили или да ги фрли во беспомошната сенка на неминливите патишта кои водат кон Бездната на Непознатото, тој сѐ уште го користи мотивот на неизбежно страдање и маченичко предавање во прегратката на очајот, како средство за да предизвика болно треперење на нервите („[[Бунарот и нишалото]]“) и неговото гротескно откритие речиси секогаш ги внесува марионетите на труповите и бавното распаѓање на волшебната [[театар]]ска сцена која на својот редовен репертар ја има претставата [[Трагедија]] чиј морничав крај спие под завесата на [[Освојувачот Црв]] и самата Смрт. Од друга страна, По е познат по длабоките и јасни опсервации на мигновени детали, како во кратките, но содржајни описи во својот единствен роман, но исто така и во воведите на своите раскази кои речиси незабележливо ја поставуваат сценографијата за остатокот од драмата. Блиско поврзана со ова е неговата моќ за рационализација и разумно разработување. Тој се гордеел на сопствената [[логика]] и внимателно ја пласирал во своите раскази за со секој нареден да докаже дека поседува многу повеќе од она што претходно било изложено; на тој начин, мисленото разглобување, разоткривањето на злосторствата и читањето на тајните записи се особини што стануваат основни одлики на неговите [[Легран]] и [[Дипен]]. Така, По го создал [[аналитички расказ|аналитичкиот расказ]], кој го навестил детективскиот рсказ и кој бил предвесник на научно – фантастичните раскази. Истата двојност се забележува и во неговата уметност. Тој бил способен да напише [[ангел]]ска или чудна [[поезија]] со безмалку совршен осет за ритам и привлечност на зборот, или лирска проза што воздивнува со раскошна убавина и сугестивност, со очигледно одбегнување на изнасилена инспирација; сепак, понекогаш запишувал морбиден [[Психологија|психолошки]] проблем или скицирал сиже со безмилосна суровост во тежок и сув стил. Во Поовите ремек – дела, двојноста на неговиот карактер, на неговиот ум и на неговата уметност се споени во една [[Хармонија|хармонична]] [[мелодија]], која тонски, структурално и движечки е делотворна колку и [[Бетовен]]овата [[симфонија]]: таа е беспрекорен склоп на, на прв поглед, недопирливи и несфатливо различни фрагменти. === Романтизмот во делата на По === Раѓајќи се и формирајќи се во времето на доминацијата на романтизмот, во творештвото на По неизбежно се чувствува влијанието на [[Романтизам|романтизмот]], како и неговата опседнатост со [[окултизам|окултното]] и [[Сатанизам|сатанското]]. Така, борбата меѓу човечкиот разум и недостижното постојано варира во неговите творби при што некогаш преовладува разумот, а другпат победуваат мрачните сили или смртта. Романтичарскиот белег во делото на По најмногу се гледа во неговото раширување на границата на возможното и воздигнувањето над реалноста. На пример, во неговите песни, безграничната љубов на поетот кон мртвата девојка ја тера покојната да се врати во светот на живите, а пак стремежот да се задлабочи во тајните на космосот го прават раскоренет од земјата и го втурнуваат во надземните и во надѕвездените пространства.<ref name="ReferenceE">Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 54.</ref><ref name="ReferenceF">Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 54.</ref> Во повеќето песни на По како мотив се јавува смртта во сите нејзини облици, но присуството на смртта не е резултат на лектира, туку рационална составка на неговите секојдневни премрежија (рано ги загубил родителите). Најчесто, лирскиот херој е љубовник кој ја оплакува мртвата сакана. Тој како да негува [[Садомазохизам|мазохистичко]] сфаќање на песната, сметајќи дека таа треба да го пронајде оној очај кој претставува „сладострасно мачење на самиот себе“ и дека таа треба „да зададе болка која е најслатка, затоа што е најнеподнослива“. Таквите се неговите песни: „Гавранот“, „Јулалума“, „Јулејли“, Анабел Ли“, „Заспаната“, „На онаа во рајот“, „На мајка ми“ итн. Според Ричард Вилбур, уште во песната „На Елена“ од 1831 година, По ја гради идеалната визија за загубената љубов, која понатаму се повторува во неговите песни. Притоа, во повеќето негови песни, женските имиња се или варијанта на едно исто име (Хелен, Елена, Елеонора, Ленора, Линор итн.) или пак произлегуваат од името на неговата мајка Елизабета, зашто ги содржат согласката „л“ и самогласката „е“ (Морела, Лујели, Јулејлума, Мадлен, Анабел Ли, Лижеја, Лејлиџ итн.). На тој начин, женските имиња во поезијата на По се идентификуваат со неговата мајка или со Елена од [[Троја]], но во секој случај станува збор за идеална убавина. Еден од последните биографи на По, Франс Винзор, смета дека животот на поетот бил исполнет од раѓањето до неговата смрт само со трагични настани кои ја објаснуваат неговата опсесија со смртта, како: смртта на мајка му, смртта на Вирџинија Клем, трагичната случка со сестра му Розалија, долгогодишното умирање на Вирџинија. Самиот По раскажува како по смртта на една пријателка долго време, ноќе, по дожд и по снег, го посетувал нејзиниот гроб, секогаш оставајќи го натажен и наежен од морничавото виење на ветрот. Според [[Тин Уевиќ|Тин Ујевиќ]], тоа гробно доживување како да е никулец на целата поезија на По. [[Шарл Бодлер]], пак, смета дека смртта на По, вусшност, е одамна приготвувано [[самоубиство]].<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 58.</ref><ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 58-59.</ref> === Поетскиот метод на По=== Кога се зборува за поезијата на По треба да се забележи дека, за разлика од неговите современици, По бил школуван во [[Европа]]. оттука, тој бил отворен кон достигнувањата на егзактните [[Наука|науки]] и кон употребата на елементите од булеварскиот печат, од блефот до [[реклама]]та, при што во неговото творештво сè е подредено на [[логика]]та. По како поет бил строг версификатор, така што, како што забележува Тин Уевиќ, овој поет не смееме да го објаснуваме само со [[вино]]то, ниту да го третираме како жртва на [[Алкохоличари|алкохоличарската]] неумереност. Напротив, во неговиот [[космос]] владее строга логика.<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 55.</ref><ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 55.</ref> По не е спонтан автор, иако спаѓа во таканаречените еруптивни творци. Најдобар доказ за тоа е неговиот есеј „Филозофија на композицијата“ во кој го објаснува настанокот на песната „Гавранот“, како и другите есеи во кои ги објаснува принципите на уметноста. Кај него постои интелектуално осознавање на поетскиот чин, кој е бавно созревање, мачно бришење и дополнување на [[мисла]]та.<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 56.</ref><ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 57.</ref> Освен две песни од најраната возраст („Тамерлан“ и „Ал Арааф“), сите песни на По се лирски кратки и сублимирани. Всушност, во „Филозофијата на композицијата“, По вели дека „она што го нарекуваме долга песна е само низа од куси песни, односно низа од куси поетски впечатоци“. Оттука, По се залагал за кратка [[песна]], зашто песната треба да ја возбуди [[душа]]та, а според психичката нужност, сите силни возбуди се кратки. На тој начин, По дошол до заклучокот дека “ должината на песната треба да биде во математички сооднос со нејзината вредност“.<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 57.</ref> Понатаму, според По, „песната стои во спротивност на делата со научна вредност, зашто таа го има како свој непосреден објект задоволството а не вистината“, со што По се јавува како еден од предвесниците на современиот артизам. Имено, По смета дека [[Убавина]]та (тој секогаш го пишувал овој збор со голема буква) е единственото признато подрачје на песната, а „растаженоста е најзаконитиот од сите поетски видови“, зашто тагата е изразот со кој Убавината може да се искаже во највисока мера.<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 61.</ref><ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 57-58.</ref> Во „Филозофијата на композицијата“, По посветува големо внимание на версификацијата. Во таа смисла, тој истакнува дека „можните разновидности на ритамот и на строфата се навистина бескрајни; па сепак, со столетија, никој во поглед на стихот не остварувал, ниту е обидувал да оствари нешто ново“. Оттука, тој смета дека за да се дојде до новото треба да се бара напорно, а за да се дојде до новото треба повеќе одречување од фантазија. Така, во своите песни, По постојано ја употребува [[алитерација]]та, [[трохеј]]от го плете со нови комбинации на внатрешни рими и со нов размер ги употребува [[дактил]]от, [[анапест]]от и [[амфибрах]]от и гради нова строфика и чудна еуфонија во поезијата. Во неговата поезија, сè е музика, а [[метрика]]та му е совршена, т.е. според зборовите на Бодлер, таа е „правилна како украс од кристал“.<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 63.</ref><ref name="ReferenceG">Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 63.</ref> === По како литературен критичар === Како критичар, По ја акцентирал точноста и прецизноста на [[јазик]]от, [[ритам]]от и структурата. Тој ги формулирал правилата за пишување краток расказ и се залагал за обединување на античките единства: расказот треба да обработува потполно дејство кое ќе се случува во текот на еден ден и на едно место. Покрај овие единства, тој ги воведол и единствата за расположение и ефект. Сепак, По не бил екстремен во бранењето на своите погледи, туку им се восхитувал на подолгите дела, а понекогаш ги величал и [[Алегорија|алегориите]] и [[Дидактика|дидактичките]] текстови, доколку нивната поента не е грубо и сурово предадена. По се восхитувал најмногу на оригиналноста, дури и во делата што многу се разликуваат од неговите, поради што, често бил неочекувано дарежлив критичар за делата на многу мали писатели. === Влијанието на По === Генијот на По бил многу рано препознат во [[Европа]]. Тој станал славен најпрвин во [[Франција]] и во [[Русија]], а дури подоцна во неговата татковина. Всушност, на почетокот, додека во [[Европа]] растела славата на По, американската критика го премолчувала неговото творештво.<ref name="ReferenceE"/> Никој не го промовирал повеќе По во светски рамики, па и во [[САД]], од двајцата француски поети – [[Шарл Бодлер]] и [[Стефан Маларме]]. На пример, Маларме ја напишал песната „Гробот на Едгар По“ (француски: ''Le tombeau d'Edgar Poe'').<ref>Стефан Маларме, ''Песме''. Београд: Култура, 1970, стр. 74-75.</ref> Улогата на По во обликувањето на [[Француска литература|француската литература]] е огромно и на поетско и на критичарско ниво. [[Симболизам|Симболизмот]] го смета По за свој создавач и го ословува со блескавата титула ''Големиот учител''. Тој се потпира на неговата „[[Филозофија на композицијата]]“, се раѓа од неговата чудовишна Фантазија и ги користи неговите поеми за да ја обликува модерната теорија за чистата поезија. Маларме ја сметал „Јулалума“ за „најоригиналната и најугестивната од Поовите песни“, а [[Пол Валери]] ги смета песните на По за „симбиоза на звукот и на мислата“, а [[Олдос Хаксли]] му забележува на По дека посакал музиката и математиката да ги слее во едно поради што неговите песни се „премногу музикални“.<ref name="ReferenceG"/> Денес, веќе не постојат никакви дилеми во однос на големината на делото на По. Така, еден од попознатите толкувачи на творештвото на По, Маркус Канлиф вели дека „човек може и да не го сака, но не може да премине рамнодушно преку него... Само неколку песни и неколку раскази и По има право да биде наречен голем автор“, а Ван Вик Брукс и Ото Брекман го нарекуваат „литературен гениј без споредба на американската сцена“. И [[Бернард Шо]] се изразил многу пофално за По, тврдејќи дека „[[Америка]] родила двајца големи писатели — Едгар По и [[Марк Твен]]“, додека Тин Ујевиќ напишал дека „со него и никогаш повеќе почнаа да се пишуваат најубавите стихови на светот“.<ref name="ReferenceE"/><ref name="ReferenceF"/> Францускиот писател [[Жорис-Карл Уисманс]] се изразува пофално за „парадоксалните мистификации“ на По, нарекувајќи го „мајсторот на [[Индукција (логика)|Индукцијата]]“. Според Уисманс, во книжевноста По прв ги открил незадржливите пориви на кои им се потчинува волјата, а исто така, ако не го опишал, тогаш прв го обзнанил [[Депресија (расположение)|депресивното]] влијание на стравот врз волјата. Токму на таа точка, на летаргијата на волјата, По го насочил своето истражување, анализирајќи ги ефектите на тој отров, укажувајќи на симптомите на неговото ширење, на растројствата што почнуваат со немир, продолжуваат со ужасен [[страв]], избувнуваат конечно во ужас, кои ја обезумуваат волјата. Покрај тоа, По на некој начин ја изострил смртта, ја направил поинаква, воведувајќи во неа [[Алгебра|алгебарски]], натчовечки елемент.<ref>Карл Уисманс, ''Наспроти''. Скопје: Темплум, 2011, стр. 265-271.</ref> Краткометражниот филм „[[Береника (филм)|Береника]]“ на [[Ерик Ромер]] од 1954 година е заснован на еден расказ на По, кој го опишува човекот кој е опседнат со забите на својата свршеница.<ref>[https://www.rts.rs/tv/rts2/5814632/berenika.html РТС, Береника (пристапено на 1.11.2025)]</ref> Во 2012 година, режисерот Џејмс Мектајгју го снимил филмот „Гавранот — Смрт од расказот“ во кој фиктивно се прикажани последните денови од животот на По.<ref>[https://raspored.hrt.hr/?mreza=2&datum=2023-06-09 Gavran - Smrt iz priče, američko-španjolsko-njemački film (2012.) (пристапено на 9.6.2023)]</ref> == Наводи == {{Reflist}} === Литература === * George E. Woodberry, ''The Life of Edgar Allan Poe'', Boston (1885), revised (1909). * James A. Harrison (ed.), ''The Complete Works of Edgar Allan Poe'', Virginia edition, 17 volumes, New York (1902). * Killis Campbell (ed.), ''The Poems of Edgar Allan Poe'', Boston (1917). * Hervey Allen, ''Israfel: The Life and Times of Edgar Allan Poe'', two volumes, New York (1926). * Едгар Алан По, ''Поеми'' (На български от Г. Михайлов), София (1926). * ''Collected Works of Edgar Allan Poe'', Walter J. Black Inc, New York (1927). * Killis Campbell, ''The Mind of Edgar Allan Poe and Other Studies'', Cambridge (1932). * Arthur Hobson Quinn, ''Edgar Allan Poe: A Critical Biography'', New York, Appleton-Century-Crofts, Inc. (1941), [[ISBN 0-8018-5730-9]]. * John Ward Ostrom (ed.), ''The Letters of Edgar Allan Poe'', two volumes, Cambridge (1948). * T.S. Eliot, ''From Poe to Valéry'', New York (1948). * Marie Bonaparte (translated by John Rodker), ''The Life and Works of Edgar Allan Poe'', London (1949). * Edgar Allan Poe, ''Selected Prose and Poetry'', Rinehart Editions, Toronto (1950). * Edgar Allan Poe, ''Crni mačak'', Zora, Zagreb (1952). * Edgar Alan Po, ''Odabrana dela'', Nolit, Beograd (1954). * Patrick F. Quinn, ''The French Face of Edgar Poe'', Carbondale (1957). * Edward H. Davidson, ''Poe. A Critical Study'', Cambridge (1957). * Эдгар По, Избранное, Государственное издательство художественной литературы, Москва (1958). * Richard Wilbur, ''Poe'',Dell Publishing Company, Inc., New York (1959). * Thomas Ollive Mabbott (ed.), ''Collected Works of Edgar Allan Poe'', three volumes (I and II Tales and Sketches, III Poems), The Belknap Press Of Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts, London, England (1978). * Raymond Foye (ed.), ''The Unknown Poe'', City Lights, [[San Francisco]], CA. (1980). * Kenneth Silverman, ''Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance'', Harper Perennial, New York, NY (1991). * Frederick S. Frank and Anthony Magistrale, ''The Poe Encyclopedia'', Greenwood Press, Westport, Connecticut and London, England (1997), [[ISBN 0-313-27768-0]]. * Edgar Allan Poe, et al., ''The Classics of Style'', The American Academic Press (2006), [[ISBN 0-9787282-0-3]]. === Дела на По на македонски јазик === * Едгар Алан По, ''[[Поезија (збирка песни од Едгар Алан По)|Поезија]]'', [[Македонска книга]], Скопје, 1969. * Едгар Алан По, ''[[Одбрани песни (Едгар Алан По)|Одбрани песни]]'', (избор и препев на Гане Тодоровски), [[Култура (издавачка куќа)|Култура]], [[Мисла (Издавачка куќа)|Мисла]], Македонска книга, [[Наша книга (издавачка куќа)|Наша книга]], Скопје, 1986. * Едгар Алан По, ''Маската на Црвената смрт'', [[Темплум]], Скопје, 2003. == Надворешни врски == {{wikiquote|Edgar Allan Poe}} {{commons|Edgar Allan Poe}} === За Едгар Алан По === * [http://www.nps.gov/edal/ Американска национална историска страна за Едгар Алан По] * [http://www.poemuseum.org/ Музејот на По во Ричмонд, Вирџинија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20091219123629/http://www.poemuseum.org/ |date=2009-12-19 }} * [http://www.opcommunication.com/grapho/Edgar_Allen_Poe.gif Потписот на Едгар Алан По] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20030509111621/http://www.opcommunication.com/grapho/Edgar_Allen_Poe.gif |date=2003-05-09 }} * [http://www.bronxhistoricalsociety.org/about/poecottage.html Колибата на По во Фордхем, Бронкс] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071011072300/http://bronxhistoricalsociety.org/about/poecottage.html |date=2007-10-11 }} * [http://www.psychics.co.uk/coincidences/cannibal.html Поовите предвидувања за канибализмот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071012061450/http://www.psychics.co.uk/coincidences/cannibal.html |date=2007-10-12 }} * [http://www.eapoe.org/ Друштвото на По во Балтимор] * [http://knowingpoe.thinkport.org ''Познавајќи го По'' на Јавната Мерилендска Телевизија: Литературата, Животот и Времето на Едгар Алан По во Балтимор и надвор од него] * [[s:Where Once Poe Walked|Кајшто чекореше По]] - песна на [[Х. П. Лавкрафт]] * [http://wiredforbooks.org/kensilverman/ Аудио интервју со Кен Силвермен од 1992 година, писател на книгата ''Едгар Алан По: тажно и незаборавно сеќавање''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080225091919/http://wiredforbooks.org/kensilverman/ |date=2008-02-25 }} === Дела === * [https://mk.wikisource.org/wiki/%D0%95%D0%B4%D0%B3%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%BE Едгар Алан По] на Викиизвор. * [http://www.poetryfoundation.org/archive/poet.html?id=81604 Песни на Едгар Алан По на PoetryFoundation.org] * {{gutenberg author|id=Edgar_Allan_Poe|name=Edgar Allan Poe}} * [http://poetry.lastpromise.com/content/poe_edgarallan/ Одбрани дела на По на Inspired Poetry] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070112205412/http://poetry.lastpromise.com/content/poe_edgarallan/ |date=2007-01-12 }} * [http://www.poestories.com/ PoeStories.com] - Одлична страница со анализи, цитати, извадоци и целосни текстови на Поовите раскази, хронологија на Поовиот живот и галерија со слики. Расказите содржат и вграден речник на помалку познати зборови со дефиниции кои го олеснуваат читањето. * [http://www.houseofusher.net/ Виртуелна библиотека на Едгар Алан По] * [http://literalsystems.org/abooks/index.php/Author/EdgarAllanPoe Аудио снимки на читани дела од По на Literal Systems] * [http://www.eapoe.org/ Друштвото на Едгар Алан По од Балтимор] - Собраните дела на По и огромна количина на биографски и критички материјали, вклучувајќи и [http://www.eapoe.org/geninfo/poedeath.htm преглед на досега познатите факти за животот на По] * [http://www.archive.org/download/shortpoetry_003_librivox/the_raven_poe_ea_chip.mp3 Аудио снимка на "Гавранот" (кај нас преведена и како "Гарванот") што се наоѓа во јавна сопственост] * [http://nearen.blog.com.mk/node/57170 Гарванот - превод: Гане Тодоровски] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070927024204/http://nearen.blog.com.mk/node/57170 |date=2007-09-27 }} * [http://www.bokler.com/eapoe.html Решен крипотографскиот предизвик на По] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100827204922/http://www.bokler.com/eapoe.html |date=2010-08-27 }} * [http://www.aruffo.com/poe Аудио-книги со Поовите раскази] - бесплатен download {{Избрана}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:По, Едгар Алан}} [[Категорија:Едгар Алан По| ]] [[Категорија:Американски писатели]] [[Категорија:Американски писатели на научна фантастика]] [[Категорија:Романтизам во книжевноста]] [[Категорија:Автори на криминалистички романи]] [[Категорија:Апсолвенти на Универзитетот на Вирџинија]] [[Категорија:Луѓе од Бостон]] [[Категорија:Книжевни теоретичари]] [[Категорија:Семејство По]] 27umesopo89z6xxyjksdys1u0xmv7a5 5538305 5538298 2026-04-13T10:48:34Z Виолетова 1975 /* Смрт: причини и теории */ 5538305 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за писател | name = Едгар Алан По | image = Edgar Allan Poe, circa 1849, restored, squared off.jpg | imagesize = 245px | caption = По во 1849 г. | birthdate = {{роден на|19|јануари|1809}} | birthplace = [[Бостон]], [[Масачусетс]] | deathdate = {{починал на|7|октомври|1849}} | deathplace = [[Балтимор]], [[Мериленд]] | occupation = Поет, раскажувач, книжевен критичар | genre = Хорор раскази, детективски раскази, криминалистички раскази | movement = [[Романтизам]] | notableworks = | spouse = Вирџинија Елајза Клем По | partner = | influences = [[Џорџ Гордон Бајрон]], [[Натаниел Хоторн]], [[Чарлс Дикенс]] | influenced = [[Шарл Бодлер]], [[Оскар Вајлд]], [[Фјодор Достоевски]], [[Роберт Луис Стивенсон]], [[Артур Конан Дојл]], [[Жил Верн]], [[Х. П. Лавкрафт]], [[Хорхе Луис Борхес]] | awards = | signature = Edgar Allan Poe Signature.svg | website = | portaldisp = }} '''Едгар Алан По''' ({{langx|en|Edgar Allan Poe}}, {{рн|19|јануари|1809}} — {{пн|7|октомври|1849}}) — американски писател, поет, уредник, критичар, еден од главните претставници на американскиот [[романтизам]] и предвесник на [[симболизам|симболизмот]]. Најпознат по своите мистериозни раскази за [[макабра]]та, По е еден од првите американски раскажувачи и се смета за творец на детективската и криминалистичката проза. Исто така, нему му се припишува и заслугата за појавата на [[Научна фантастика|научната фантастика]].<ref>Stableford, Brian. „Science fiction before the genre“. ''The Cambridge Companion to Science Fiction'', уредено од Edward James и Farah Mendlesohn. Cambridge: Cambridge University of Press, 2003. pp 18-19.</ref> Тој е првиот познат американски писател кој живеел само од пишување, што се резултирало во финансиски тежок живот и кариера. == Животопис == === Раѓање и рано образование ([[1809]] — [[1825]]) === По е роден како Едгар По во шкотско-ирско семејство во [[Бостон]], [[Масачусетс]], како второ дете на Елизабет Арнолд Хопкинс По и Дејвид По Џуниор, патувачки глумци, венчани на [[14 март]] [[1806]] година. [[Хенри По|Вилијам Хенри Леонард По]] бил неговиот постар брат, а неговата сестра се викала [[Розали По]].<ref name="hervey">Allen, Hervey. Introduction to ''The Works of Edgar Allan Poe'' (Вовед во ''Делата на Едгар Алан По''), P. F. Collier & Son, New York, 1927.</ref> Татко му го напуштил [[семејство]]то во [[1810]] година.<ref name = father>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.uncp.edu/home/canada/work/allam/17841865/lit/poe.htm |title=Хронологија на животот на По |accessdate=2007-01-19 |archive-date=2007-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070518202036/http://www.uncp.edu/home/canada/work/allam/17841865/lit/poe.htm |url-status=dead }}</ref> Неговата мајка умрела во [[Ричмонд]], [[Вирџинија]], на [[8 декември]] [[1811]] година, од [[туберкулоза]] и крајна [[сиромаштија]], а на [[26 декември]] истата година, По бил земен во домот на Џон Алан (по претпоставка, негов кум), успешен [[Трговија|трговец]] со [[тутун]] од [[Ричмонд]], и неговата жена Френсис, кои претходно немале деца. Иако неговото средно име, дури и во енциклопедиите, често е напишано „Ален“, неговото вистинско име било „Алан“ и е земено од неговото второ семејство. Розали По била посвоена од семејството на Вилијам Макензи, а брат му Хенри останал во [[Балтимор]], со бабата и дедото. Џон Алан никогаш законски не го посвоил Едгар.<ref name = "book">Едгар Алан По, ''Маската на Црвената Смрт'', ''Темплум'', Скопје, 2003.</ref><ref name="ReferenceA">„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 65.</ref><ref name="ReferenceБ">„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 65.</ref> Во [[1815]] година, По заминал со семејството Алан во [[Британија]], каде стекнал класично образование во [[Шкотска]] и во [[Англија]], во периодот меѓу [[1815]] и [[1820]] година. Најпрвин, тој учел во интернатот на госпоѓа Дибор, каде меѓу останатите предмети, учел [[географија]], правопис и катехизам на [[Англиканска црква|англиската црква]], а во [[1818]] година продолжил во училиштето на Пречесниот Џон Брансби, чиј опис е верно пренесен во неговиот расказ „Вилијам Вилсон“, каде и самиот доктор Брансби се спомнува со неговото име. На [[20 јули]] [[1820]] година, Едгар и неговото семејство тргнале назад во Ричмонд, [[Америка]]. Таму, По ги посетувал училиштата на Џозеф Х. Кларк и Вилијам Берк. Во текот на школувањето, По бил забележан како добар [[бокс]]ер и [[пливач]], иако немал силна телесна градба.<ref name="ReferenceA"/> Исто така, во овој период, најверојатно во [[ноември]] [[1824]] година, По ја напишал неговата најрана сочувана песна: „Last night, with many cares and toils oppres'd / Weary, I laid me on a couch to rest —“. Таа не била објавена во текот на неговиот [[живот]], ниту пак била искористена во некоја негова подолга песна.<ref name = "book" /> Во [[март]] [[1825]] година, По го напуштил училиштето на Берк и се запишал во училиштето на доктор Реј Томас. Истиот месец, вујкото на Џон Алан, Вилијам Голт, умрел во Ричмонд, а по негова желба, Џон Алан бил именуван за наследник.<ref name="ReferenceБ"/> === Универзитетот, армијата и венчавката со Вирџинија ([[1826]] — [[1837]]) === [[Податотека:Virginia_Poe.jpg|right|thumb|Вирџинија По, сликана по нејзината смрт.]] Во 1826 година, во текот на 11 месеци, По студирал на [[Универзитет на Вирџинија|Универзитетот на Вирџинија]] (Џеферсоновиот универзитет), покажувајќи особен интерес за [[Француски јазик|францускиот]] и [[Латински јазик|латинскиот јазик]], но поради неговите големи коцкарски долгови, неговиот [[очув]] му го прекратил школувањето. Неговото враќање од Шарлотсвил, Едгар Алан По ги прекинал односите со очувот, обидувајќи се самостојно да си ја бара животната среќа. Неговото враќање во Ричмонд било обележано со една лична трагедија: неговата љубов од детството – Сара Елмира Ројстер, по барање на нејзините родители, веќе била свршена за богатиот стопанственик Александар Шелтон. Разочаран, По отишол во [[Бостон]], каде што го користел името ''Хенри Ле Рене''. Таму, под псевдонимот „Бостонец“, во [[1827]] година, По ја објавил својата прва [[книга]] ''Тамерлан и други песни''.<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceБ"/> Истовремено, По се занесувал со идејата да отпатува во [[Грција]] за да се бори за нејзината слобода, но наместо тоа, принуден од сиромаштијата, на [[26 мај]] [[1827]] година, По се приклучил кон [[армија]]та, под името Едгар Алан Пери, каде стигнал до чинот наредник. Но, по [[смрт]]та на неговата [[маќеа]], Џон Алан го отпуштил По од армијата и му помогнал да се префрли во Американската воена академија во [[Вест Поинт]]. Пред да замине во Вест Поинт, во [[1829]] година, во [[Балтимор]], По ја издал втората збирка [[поезија]] ''Ал Арааф, Тамерлан и помали поеми''. Поради недисциплина, По бил отпуштен од академијата, бидејќи бил отсутен од сите вежби и часови во текот на една цела недела. Оттука, тој заминал во [[Њујорк]], каде во [[1831]] година ја објавил збирката ''Поеми'' (''Poems''), посветена на американските кадети и која содржи неколку ремек – дела, од кои дел го покажуваат влијанието на [[Џон Китс]], [[Перси Биш Шели]] и [[Семјуел Тејлор Колриџ]].<ref name="ReferenceB">„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 66.</ref> Во текот на 1832 година, веројатно, заминал на пат низ [[Европа]], а во [[март]], се вратил во Балтимор, каде почнал да пишува раскази, со цел да заработува за [[живот]]. Таму, По живеел со својата тетка Марија Клем, нејзината единаесетгодишна ќерка, [[Вирџинија Елајза Клем]] и нејзиниот брат Хенри. Тогаш, По започнал да ја пишува и својата единствена драма ''Политичарот''. Во [[октомври]] [[1833]] година, неговиот расказ „[[Порака најдена во шише]]“ ја освоил наградата од 50 [[долар]]и на конкурсот спонзориран од балтиморскиот [[весник]] ''Саботен гостин''. Наградата го спасила По од гладот и ја поттикнала неговата литературна кариера. Истовремено, овој успех, на По му овозможил познанство со Џон П. Кенеди, а преку него и со Томас Вајт, уредникот на ''Јужниот литературен гласник.'' Така, во [[јули]] [[1835]] година, По бил назначен за помошник-уредник на „Јужниот литературен гласник“ од Ричмонд, но по неколку недели бил отпуштен, поради проблемите со [[Алкохолизам|алкохолот]]. Малку подоцна, на [[22 септември]] [[1835]] година, во Балтимор, По тајно се венчал со својата братучетка Вирџинија, која тогаш имала 13 години, а тој имал 27 години.<ref name="ReferenceB"/><ref>„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 66.</ref> Откако ветил дека ќе се однесува добро, По бил вратен на неговото работно место. Тој го одржал ветувањето и работел како уредник на ''Саботниот гостин'' до [[јануари]] [[1837]] година. Во текот на овој период, тиражот на весникот се зголемил од 700 на 3.500 примероци.<ref name="hervey"/> Во него, По објавил неколку свои поеми, литературни критики и раскази. На [[16 мај]] [[1836]] година, Едгар Алан По и Вирџинија Клем и официјално се венчале. === Писателска зрелост и кариера ([[1838]] — [[1849]]) === Во 1837 година, По се преселил во [[Њујорк]], каде останал две години. Додека бил во Њујорк, во 1838 година, Едгар Алан По го објавил својот единствен [[роман]] „[[Авантурите на Артур Гордон Пим]]“, кој (како и речиси сите негови раскази) ја комбинирал фактичката стварност со неговите најлуди фантазии. Подоцна, ''Авантурите на Артур Гордон Пим'', приказна која до денес не е целосно сфатена и разработена, му послужила на [[Херман Мелвил]] како инспирација за неговиот роман „[[Моби Дик]]“. Инаку, неколку децении подоцна, во [[1897]] година, [[Жил Верн]] го објавил двотомниот роман ''Сфингата од ледените полиња'', кој бил замислен како продолжение на Поовиот роман (поради што често е преведуван и како ''Мистеријата за Артур Гордон Пим'') и кој раскажува за доживувањата на екипажот од [[Брод (пловило)|бродот]] ''Халбран'' кој се обидува да одгатне што се случило со Пим. [[Податотека:Poe.jpg|thumb|right|200px|Едгар Алан По во 1844 година]] Во [[1839]] година, По се преселил со семејството во [[Филаделфија]], каде [[лето]]то станал помошник-уредник на ''Бартоновото списание за џентлмени'' во [[Филаделфија]]. Таму, По се посветил на пишувањето кратки раскази и ги напишал „Лижеја“, „Вилијам Вилсон“ и „[[Пропаста на куќата на Ашерови]]“, во кој натприродниот ужас го достигнува самиот врв на човечкото сфаќање. „Пропаста на куќата на Ашерови“ содржи една кратка студија на [[параноја]]та, за која денес се знае дека му припаѓа на некој Поов познаник, а не на самиот По. Подоцна, во [[1839]] година, во два тома, биле испечатени неговите ''Гротески и арабески'', кои не доживеале финансиски успех, но денес се сметаат за едно од најважните дела во американската литературна историја. Тука, на едно место се собрани „[[Пропаста на куќата на Ашерови]]“, „Вилијам Вилсон“, „[[Беренис]]“ „[[Лижеја]]“ и „[[Порака најдена во шише]]“. Во јуни [[1840]] година, По дал отказ во ''Бартоновото списание за џентлмени'', но во [[1841]] година повторно се вратил и станал уредник на неговиот наследник ''Греамово списание за дами и џентлмени'', во кое истата година ја издал првата модерна детективска приказна „Убиствата во улицата Морг“ Истовремено, во текот на двете години поминати во ова списание, По напишал голем број одлични [[Есеј|есеи]] и литературни [[Критика|критики]], во кои ја бранел тезата за вистинскиот метод на критичкиот суд и го напаѓал [[Национализам|национализмот]].<ref name="ReferenceC">„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 67.</ref><ref>„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 67.</ref> Вечерта, на [[20 јануари]] [[1842]] година, Вирџинија доживеала прскање на еден [[крвен сад]] додека пеела и свирела на [[клавир]]. [[Крв]]та почнала да тече низ нејзината [[уста]] и тоа бил првиот знак дека е болна од [[туберкулоза]]. По тој настан, таа долго време се борела со болеста, а По, загрижен и скршен од болеста на својата млада жена, почнал да пие поинтензивно. Во [[1843]] година, со расказот „Златната бубачка“, По ја освоил наградата од 100 долари на конкурсот организиран од филаделфскиот весник „Долар“, што му дало голем публицитет. Поради постојаните судири со редакциите на списанијата, во [[1844]] година, По повторно заминал за Њујорк, каде живеел во крајна сиромаштија, без постојана работа. Таму, тој ја напишал „Измамата со балонот“ за весникот „Сонце“, по што станал помошник-уредник на „Вечерно огледало“, под контрола на Н. П. Вилис, кој оттогаш бил негов доживотен пријател. Токму тука, на 29 јануари 1845 година, во секцијата '„Американски разгледи“, се појавила поемата „[[Гарванот (поема)|Гавранот]]“ (кај нас преведена од страна на [[Гане Тодоровски]] под насловот „Гарванот“), која преку ноќ му донела национална слава, но не и [[пари]]. Тогаш, По станал уреник на ''Бродвејскиот журнал'', неделник со краток век на постоење, во кој тој повторно ги објавил своите раскази во текот на 1845 година. Истата година, во животот на По се појавила веќе заборавената поетеса [[Френсис Сарџент Лок Осгуд]]. Вирџинија не се противела на нивната врска, но Поовите јавни допишувања со неговата литературна [[љубов]] предизвикале голем скандал. Меѓу неколкуте поеми што По ѝ ги посветил на Френсис особено се истакнува „Љубичица“, која во себе содржи загатка, чие решение е нејзиното име, добиено кога ќе се земат првата буква од првиот стих, втората од вториот итн. Неговата збирка поезија '„Гавранот и останати поеми“, како и изборот од неговите '„Раскази“, исто така, биле отпечатени во 1845 година.<ref name="ReferenceC"/><ref>„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 67-68.</ref> [[Податотека:Poe's_House.jpg|thumb|250px|left|Куќата на По во Бронкс]] Во 1846 година, По се преселил во една куќичка во Фордхем, денес дел од [[Бронкс]], Њујорк, каде пишувал за „Годиевата книга за дамите“, од мај до октомври 1846 година. Списанието се занимавало со озборување и грубо скицирање на личностите на денот, работа која на По му донела [[суд]]ска тужба. Тука По бил восхитен од [[Камбанарија|камбаните]] на Фордхемовиот универзитет, што подоцна го инспирирало да ја напише песната „Ѕвона“. Во овој период, семејството на По живеело во крајна беда, така што немале пари ниту за огрев. На 30 јануари 1847 година, умрела неговата жена Вирџинија, а По, обземен од тага и разочарување доживеал нервен слом при што лекарите му дијагностицирале „болни промени на едната страна на [[мозок]]от“. Не можејќи да ја поднесе самотијата, По помислувал на [[самоубиство]]. Во 1847 година, тој ги напишал песната „Јулалума“ и есејот „Пределот Арнхајм“. Следната година, По заминал во [[Провиденс]] (Providence, Rhode Island) за да ја запроси поетесата [[Сара Хелен Витман]] со која кратко време бил свршен. Исто така, По имал кратки, но платонски врски и со [[Ени Ричмонд]] и со [[Сара Ана Луис]] која финансиски го издржувала. Во 1848 година, ја објавил песната во проза „Еурека“, [[трансценденција|трансцендентално]] објаснување на универзумот, кое ја разработува тезата за [[сон]]иштата како единствената реалност. Во 1849 година, По заминал на југ, но пак се вратил во Ричмонд, каде конечно се свршил со Елмира Ројстер, неговата љубена, сега веќе вдовицата Шелтон, и со неа поминал едно среќно лето, со само еден или два испади. Истовремено, тој уживал во друштвото на своите другари од детството, но и во полуромантичното пријателство со младата поетеса Сузан Арчер Тели. Во текот на 1849 година, По работел интензивно и ги напишал „Ѕвона“, „Анабел Ли“, „За Ани“ итн. Сепак, алкохолот дефинитивно му го нарушиле здравјето и неговите пријатели собрале парична помош за да му овозможат лекување.<ref name="ReferenceD">„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 68.</ref><ref>„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 68.</ref> === Смрт: причини и теории === [[Податотека:Edgar_allan_poes_grave.jpg|thumb|right|200px|Споменик во дворот на Презветаријанската Црква во Балтимор од 1875 година]] На крајот на [[септември]] [[1849]] година, По заминал во Ричмонд, каде го одржал предавањето „За поетскиот принцип“ и со добиениот хонорар заминал за Балтимор. Таму, откако на една роденденска забава пиел во име на здравјето на славеничката, неговата жед за алкохол почнала да ја надминува неговата самоконтрола. На [[3 октомври]], По бил пронајден во полусвесна состојба на една клупа во Балтимор, каде веројатно поминал неколку денови, по што бил однесен во болницата на Вашингтонскиот колеџ,<ref>Washington College Hospital на Fayette Street во Балтимор, позната и како „Washington University of Baltimore“, затворена е во 1851 година. Болницата е повторно отворена како ''Church Home'' во 1854, и е преименувана неколкупати и тоа во ''Church Home and Infirmary'', ''Church Home and Hospital'', ''Church Home Hospital'', за конечно да остане со името ''Church Hospital''. Во 1999 година, Church Hospital е затворена, а блиската ''Johns Hopkins Hospital'' го купува имотот. Главната зграда на Church Hospital, која ја вклучува и првобитната зграда на болницата во која умира По, е потоа преименувана во ''Church Home Building''. Ако прашате граѓанин на Балтимор каде умрел По, скоро секој пат ќе ви одговорат дека умрел во "Church Home Hospital".</ref> каде умрел на [[7 октомври]]. По не бил доволно свесен во ниту еден момент за да објасни како се нашол во неговата состојба и носел алишта што не му припаѓале нему. Неговите бладања биле обележани со повторувањето на еден збор „Рејнолдс“, личноста која до ден-денес е непозната за истражувачите на животот на По. В. Т. Бенди, еден од истражувачите на животот на По, смета дека По извикувал „Херинг“ (вујкото на Едгар се викал Хенри Херинг), а некои извори тврдат дека последните зборови на По биле „Нека Бог ѝ помогне на мојата бедна душа“.<ref name="ReferenceD"/><ref>''Lord help my poor soul'' во оригинал.</ref> Точната причина за смртта на Едгар Алан По е сѐ уште нејасна. Доктор Снодграс бил уверен дека алкохолот ја предизвикал неговата смрт и се обидувал на секаков начин да ја популаризира неговата [[теорија]]. Сепак, како што покажуваат подоцнежните наоди, доктор Снодграс бил строг поборник против консумирањето алкохол и дел од фактите ги извештачил за да ги поддржи своите предрасуди. Доктор Џон Моран, кој бил присутен пред Поовата смртна постела, во својот извештај од [[1885]] година, запишал: „Едгар Алан По не умре како последица од труење, ниту пак неговиот здив и тело имаа мирис на алкохол“. Сепак, ова е само еден извадок од неколкуте негови извештаи, кои често се контрадикторни, па неговото сведочење не може безрезервно да се прифати. исто така, како причина за смртта на По не смее да биде исклучена ниту [[колера]]та. Така, додека бил во Ричмонд, во 1849 година, По им пишувал писма на својата тетка Марија Клем (на 7 јули) и на својот пријател Е. Х. Н. Патерсон (на 19 јули и 7 август) во кои вели дека можеби се заразил со колера во Филаделфија. Покрај ова, колерата е и една од главните теми во неколку од неговите раскази („[[Маската на црвената смрт]]“, „Сфингата“, „Бон-Бон“). Подоцна биле развиени бројни теории за смртта на По, вклучувајќи и некои што сметаат дека По умрел како последица од ретка мозочна болест, од [[дијабетес]], од недостаток на клучни [[ензими]] во неговото [[тело]], од [[сифилис]] или од [[беснило]]. Теоријата за беснилото е предложена од доктор Мајкл Бенитез кој смета дека симптомите пројавени кај По пред смртта се класични во случај на беснило.<ref>[http://www.umm.edu/news/releases/news-releases-17.html Benitez, R. Michael, „Мистеријата за Едгар Алан По“, ''University of Maryland Medical News'' (24 септември 1996)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20061201115734/http://www.umm.edu/news/releases/news-releases-17.html |date=2006-12-01 }}.</ref> Покрај ова, [[мачки]]те се чест мотив во неговите раскази, па можно е По да бил гризнат од побеснета мачка или некое друго животно заразено со оваа болест. Постои и една [[теорија]], која тврди дека По бил дрогиран и искористен како пион во обидот на една група измамници да се наместат локалните избори кои се случувале истиот ден кога По бил пронајден во бесознание. Поради отсуство на документи и доказен материјал (скоро сите документи што зборуваат за смртта на По се издадени барем десетина години по неговата смрт; дури и неговата посмртница, ако воопшто постоела, е изгубена), најверојатно вистинската причина за смртта на По засекогаш ќе остане тајна. Едгар Алан По е погребан во дворот на Вестминстерската презветаријанска црква,<ref>[http://www.baltimoresun.com/entertainment/visitor/college/59074,0,5453484.location Напис на Baltimore Sun] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070930013127/http://www.baltimoresun.com/entertainment/visitor/college/59074,0,5453484.location |date=2007-09-30 }} за Westminster Hall.</ref> сега дел од Универзитетот во Мериленд<ref>[http://www.law.umaryland.edu/ Универзитет во Мериленд - Факултет за Право] homepage.</ref> во Балтимор. === По смртта — мистеријата за човекот со црн плашт === [[Податотека:Poe Grave at Westminster 1.jpg|thumb|right|280px|Церемонијата по повод повторниот закоп на Едгар Алан По на [[17 ноември]] [[1875]], во Вестминстерската гробница]] Дури и по својата смрт, По предизвикувал низа контроверзии околу својата смрт. Поради неговата слава, учениците на универзитетот собрале пари за повторно да го закопаат По, овој пат поблиску до предната врата. Преместувањето било извршено на [[1 октомври]] [[1875]] година, а церемонијата била одржана на [[17 ноември]]. Денес, гробот претставува вистинска туристичка атракција. Почнувајќи од [[1949]] година, во раните утрински часови на Поовиот роденден — [[19 јануари]] — еден мистериозен човек наречен [[Таен поклоник на Едгар Алан По|Тајниот поклоник]], облечен во црн плашт, со шал наметнат над усните и со [[Сребро|сребрен]] [[бастун]] во десната рака, клекнувал пред гробот на поетот, одржувал здравица со коњак од марката „Мартел“ и полупразното шише заедно со три ружи ги оставал на гробот. Се смета дека ружите се наменети за По, за неговата жена Вирџинија и за неговата тетка Марија Клем, сите закопани на истото место. Неколкупати, човекот во црн плашт оставал порака на гробот, а една од нив гласела: „Едгар, јас сѐ уште не те заборавив.“<ref>''Edgar, I haven't forgotten you'' во оригинал.</ref> Во [[1993]] година, текстот на пораката гласел: „Факелот ќе биде пренесен.“<ref>''The torch will be passed'' во оригинал.</ref> Многумина сметале дека со оваа порака, првиот Poe Toaster сакал да каже дека е болен и дека наскоро ќе умре и во [[1999]] година, претпоставките се оствариле: новата порака велела дека човекот во црн плашт починал. Сепак, традицијата не престанала, така што до ден-денес, на 19 јануари, на гробот на По се појавува истата сенишна фигура и го повторува својот чуден ритуал. Долги години се мислело дека Џеф Џером, кустосот на блиската Поова куќа-музеј, е човекот со црн плашт. Затоа, во [[1983]] година, на 19 јануари, Џером поканил 70 луѓе на гробот на По. Во чест на роденденот на поетот, тие пиеле по чаша амонтиљадо, шпанско шери кое е дел од еден од Поовите раскази, и ги читале неговите хорор-приказни. Околу еден часот по полноќ, една сенишна фигура претрчала меѓу нив и, на општо изненадување, веднаш исчезнала зад источниот ѕид на гробницата. По обичај, на гробот имало три ружи и полупразно шише француски коњак. Во [[1990]] година, на магазинот ''„Лајф“'' му било дозволено да прати [[фотограф]] и да го слика човекот во црн плашт. Сликата излегла во јулското издание на магазинот, но не овозможила идентификација на мистериозниот посетител. Оттогаш, никој не успеал да го фотографира мистериозниот [[Таен поклоник на Едгар Алан По|Таен поклоник]].<ref>[http://www.prairieghosts.com/eapoe.html Зад гробот - извадок од книгата на Трој Тејлор] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070213235223/http://www.prairieghosts.com/eapoe.html |date=2007-02-13 }} Опширен текст, а ја содржи и сликата на човекот во црн плашт објавена во LIFE магазинот.</ref> == Мемоарите на Грисволд == На денот на Поовиот погреб, една долга посмртница се појавила во ''„Њујорк Трибјун“'', потпишана со „Лудвиг“. Текстот почнувал со зборовите: „Едгар Алан По е мртов. Умре во Балтимор пред два дена. Оваа изјава можеби ќе зачуди многу, но малкумина ќе бидат тажни поради неа.“<ref>Содржината на целата посмртница (на англиски) може да ја најдете на Wikisource под името [[wikisource:Death of Edgar Allan Poe|Death Of Edgar Allan Poe]]. Само кликнете на врската и директно ќе бидете пренесени на страницата. Ако сакате да ја видите страницата на Wikisource посветена на Едгар Алан По (голем број поеми, раскази, есеи), кликнете [[wikisource:Edgar Allan Poe|овде.]]</ref> Посмртницата била препечатена во многу весници низ целата земја. За кратко време, „Лудвиг“ бил идентификуван како Руфус Грисволд, непознат уредник и антологичар, кој чувствувал омраза кон По од [[1842]] година, кога По напишал критика на една од Грисволдовите антологии, која Руфус сметал дека е само лажна пофалба на неговото дело. Иако секогаш биле учтиви во јавноста, непријателството меѓу нив постојано се развивало. Оваа посмртница, за многу критичари, претставувал обид на Грисволд да си ги израмни сметките со својот вечен непријател. Грисволд напишал и биографски „Мемоари“ за По, вклучени во неговите собрани дела, во кои го прикажува По како неморален, пијан, полулуд зависник од [[дрога]]. Оваа [[биографија]] била сосема различна во однос на било која што се појавила за По и денес се верува дека дел од податоците за Поовиот живот се фалсификувани, со цел Грисволд да ги оправда своите мислења. Грисволдовата книга била веднаш отфрлена од оние кои добро го познавале По: сепак, во пошироки размери, таа била брзо прифатена, зашто била и најопширен запис за животот на По, а и успевала да го задржи раскажувачкиот глас кој По го користи во своите раскази. До [[1875]] година, кога Џон Инграм ја објавил својата биографија за По, не се појавува ниту една друга книга посветена на животот и делото на По. Сепак, до тој момент, претставата на Грисволд за Едгар Алан По веќе била раширена, не само во [[Америка]], туку и во најголем дел од светот. Дури и модерната претстава за ликот на По, во мала или поголема мера, се заснова на оваа првична биографија. == Есеите на По == Во својот есеј „Поетскиот принцип“, По расправа дека не постои долга поема, зашто, според него, врвната цел на уметноста е [[естетика]]та, односно, причината поради која таа постои е да побуди чувства кај читателот, нешто што може да трае само краток временски период (онолку колку што е потребно да се прочита лирска песна, да се изгледа [[драма]] или да се погледне [[слика]]). Тука, По го изложува и своето мислење дека еден [[еп]], ако воопшто сака да има некаква вредност, мора да е претставен како збир од неколку кратки делови, сите насочени да побудат едно исто чувство кое ''ќе ја воздигне [[душа]]та''. По особено внимание посветувал токму на [[Естетика|естетскиот]] аспект на [[уметност]]а. За По, самата уметност е духовно искуство. Во голем број од неговите раскази, ликовите (особено Родерик Ашер од „[[Пропаста на куќата на Ашерови]]“) го постигнуваат овој естетски идеал преку ''посветеност'', поради што често се опсесивни и изолирани од светот. „[[Овалниот портрет]]“, исто така, ја разработува посветеноста, но овојпат предметот на посветеност е токму уметничкото дело. По бил голем поддржувач на теоријата за [[уметноста заради уметност]], многу години пред [[Теофил Готје]] да го искова познатиот француски слоган ''l'art pour l'art''. Токму поради ова, тој бил голем противник на [[дидактичност]]а, сметајќи дека [[морал]]от и [[етика]]та не треба да постојат во рамките на поезијата и уметноста, кои исклучиво треба да се фокусираат на создавање на убаво дело. По го критикувал [[Џејмс Расел Лауел]] во еден од своите разгледи, обвинувајќи го за преголема дидактичност и поучност и тврдејќи дека песната треба да се пишува '„само поради песната“. Во можеби својот најпознат есеј „[[Филозофија на композицијата]]“, По наложува дека најпрвин треба да се напише крајот на едно дело, а дури потоа неговиот остаток. Веројатна инспирација за ваквото мислење на По, било писмото што [[Чарлс Дикенс]] му го испратил на [[6 март]] [[1842]] година, во кое тој вели: :Околу темата за „конструкцијата“ на „Калеб Вилијамс“, дали знаеш дека Годвин го напишал наназад, — прво последниот том, — а потоа, откако го прикажал ловот на Калеб и катастрофата, чекал со месеци, барајќи начин да разјасни што направил?[http://eapoe.org/misc/letters/t4203060.htm] По се осврнува на ова писмо во својот есеј. Литературното влијание на Дикенс врз По може да се забележи и во расказот „[[Човекот од толпата]]“. Описот на распадот на [[град]]от многу му должи на Дикенс, а на некои места, намерно, од текстот на По, одекнува јазикот на Дикенс. Исто така, По бил бранител на „магазинската литература“, односно тврдел дека расказите, односно „приказните“ како што тогаш биле нарекувани, кои обично биле сметани за „вулгарна“ и „ниска“ уметничка форма како и списанијата во кои биле издавани, може да стојат рамо до рамо со [[роман]]ите и еповите. Неговата упорност во одбраната на уметничката вредност на расказот е еден од главните фактори кој го овозможил идниот развиток на овој заборавен жанр. По често вклучувал елементи од [[псевдонаука]]та во своите раскази, а особено е забележително присуството на [[френологија]]та <ref>Edward Hungerford. "Poe and Phrenology," ''American Literature'' 1 ("По и Френологијата", ''Американска Литература'' 1) (1930): 209-31.</ref> и [[физиогномија]]та.<ref>Erik Grayson "Weird Science, Weirder Unity: Phrenology and Physiognomy in Edgar Allan Poe" ''Mode'' 1 ("Чудна наука, почудно единство: Френологијата и Физиогномијата кај Едгар Алан По" ''Том'' 1) (2005): 56-77. Исто така извадок од текстот има и на [http://www.arts.cornell.edu/english/mode/documents/grayson.html интернет].</ref> По обично обработува само по едно човечко чувство во своите раскази: во „[[Предавничко срце]]“ се фокусира на [[вина]]та, а во „Пропаста на куќата на Ашерови“ се фокусира на [[страв]]от. На овој начин, и во расказите, По го бара естетскиот идеал во обидот да ја воздигне душата, побудувајќи само едно човеково чувство. == Осврт кон творештвото на По == Во својот осврт кон поезијата на По, [[Гане Тодоровски]] истакнува дека тој се наметнува како маркантна фигура во [[Американска книжевност|американската книжевност]] од првата половина на 19 век. Неговиот творечки опус ги опфаќа [[поезија]]та, краткиот [[расказ]] и [[есеј]]от. По е ингениозен творец кој се одликува со еруптивна природа и богата книжевна образованост која наоѓа примена во сите негови новаторски тенденции. Во тогашните американски прилики, По започнува нови книжевни правци и воведува тематски и изразни иновации за кои тогашната негова средина покажува малку разбирање. И покрај тоа што потекнува од романтичарската традиција, поезијата на По се одликува со оригинална звучност, а сè во неа е потчинето на строгата внатрешна логика при што компонентите на таинственото и страшното претставуваат декор кој е функционално потчинет на основната идеја. Тоа го истакнува и [[Фјодор Михајлович Достоевски|Достоевски]], кој во својата статија за По од 1861 година истакнува дека противречната поврзаност на фактографското и фантастичното е основната црта на неговата оригиналност. Во својата книжевна кариера, тој напишал околу 50 песни од кои неколку претставуваат бисери на светската поезија.<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 53-54.</ref> По бил наречен „проколнат поет“, кој без починка минува низ свесни, потсвесни или надсвесни стварности. Неговата стварност е сето она што тој го создава, тоа е свет на будни сништа, визии, мечти и фантастични комбинации. Животот на По е изворот и утоката на неговата поезија, фокусот низ кој неговата поетска мисла се преломува, се дели, се губи, гасне и распламтува стопати посилно. Во тој живот доминираат страдањето, ужасот и грозотијата, физичката и душевната болка. Тој живот е минијатурен пекол во кој поетот влегол не заради религиозно слепило, туку заради неминовноста на судбината. За неговата судбинска проколнатост пишува Исидора Секулиќ во есејот „Еден од поетите на бездното — Едгар Алан По“ (1954): „... тие поети во своето суштество, во талентот свој, во вокацијата своја, имаат моќ на исклучиво големо простирање во сите насоки на искуствата и претчувствата, имаат интелектуални љубопитства кои ја префрлуваат областа на петте сетила на човекот. Нивните претчувства, свесни или несвесни, особените знаења, тоа се ненормално нешто.“<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 56-57.</ref> Во првата збирка на По „Тамерлан и други песни“, По го користи митот, според каноните на романтичарската поезија, а во неговите стихови пулсира одгласот на [[Џорџ Гордон Бајрон]]. Во своите стихови, По се нарекува „неизлечлив поет“, но тука се работи само за вербална патетика. Дури во втората збирка „Ал Арааф, Тамерлан и помали песни“ (1829), По го оставил Бајрон како свој модел, а во третата збирка „Песни“ (1831), Бајрон и Водсворд биле целосно напуштени, но во неа се чувствува силното влијание на [[Семјуел Колриџ]], [[Ернст Теодор Хофман]] и [[германски идеализам|германската идеалистичка филозофија]]. Веќе од 1831 година, поесткото творештво на По има цврсто определена насока. Според него, „песната стои во спротивност со делата од научна вредност поради тоа што таа како свој непосреден предмет го има задоволството, а не вистината“. Со тоа, По се јавува како еден од татковците на современиот книжевен артизам. Следната збирка, „Гавранот и други песни“ ја објавил дури во 1845 година, а меѓу 1831 и 1845 година настанале некои од неговите најважни песни, како: „Колосеумот“ (напишана во бел стих), „На една во рајот“, „Палата на сеништата“, „Победникот црв“, „Земјата на соништата“ и „Гавранот“. Подоцна, тој напишал уште неколку извонредни песни, како: „Јулалума“ (1847), „Анабел Ли“ и „Елдорадо“, „На мајка ми“ и „Ѕвона“ (1849), кои ги следат старите тематски линии: безизлезен ужас, страв од животот, светот како безумие, бегство во друга реалност итн. Наспроти [[Утилитаризам|утилитаризмот]] во тогашната книжевност, По е фантаст, наспроти [[Позитивизам|позитивизмот]], тој е идеалист, наспроти американската [[демократија]] — аристократ или, со еден збор, типичен претставник на космополитизмот во книжевноста.<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 60-61.</ref><ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 60-62.</ref> ===Двојството во личноста на По === Најконтроверзниот податок во Поовата биографија е неговата чудна двојност. Огромната разлика во тврдењата на неговите современици укажува на постоењето на две личности во неговото тело. Така, кон оние што ги сакал, По бил нежен и посветен, а оние пак, кои биле предмет на неговата остра критика, во По гледале раздразлив и арогантен ексцентрик, а многумина го обвинувале за неморалност и недостаток на етички принципи. Најголем дел од делата на По се поврзани со чувствата на длабок ужас и тага, но во нормални услови, поетот бил сосема пријатна личност: зборувал брилијантно, главно за [[литература]]та, и читал сопствена и туѓа поезија со глас признат по својата ненадминлива убавина; им се восхитувал на [[Вилијам Шекспир]] и на [[Александар Поуп]]; и имал прекрасна смисла за [[хумор]], па често им се извинувал на посетителите на неговиот дом што немал галениче [[гавран]]. Од една страна, По бил идеалист и визионер, а неговата жед за совршенство била и душевна и фантазерска. Неговата чувствителност кон убавината (овој збор, По секогаш го пишувал со голема буква<ref>Едгар Алан По, ''Одбрани песни'', избор и препев на Гане Тодоровски, Култура, Скопје, 1986.</ref>) и слаткоста на жената е инспирација за неговите најтрогателни и најлирски песни („[[На Елена]]“, „[[Анабел Ли]]“, „[[Јулалај]]“, „[[На Една во Рајот]]“), како и на безмалку тонските прозни [[Химна|химни]] на убавината и љубовта во неговите кратки раскази „[[Лижеја]]“ и „[[Елеонора]]“. Во „[[Израфел]]“, неговата фантазија го изнесува надвор од материјалниот свет и го носи во некоја земја од соништата. Ваквото расположение кај По, особено ги карактеризирало последните години од неговиот живот. Уште поопшто, во стиховите, како што се оние во „[[Долината на Немирот]]“), „[[Ленор]]“, „[[Гарванот (поема)|Гавранот]]“, „[[За Ени]]“ и „[[Јулалум]]“ и во расказите во кои По ги заобиколува познатите искуства што светот може да ги понуди, тој тоа го прави на еден свој специфичен начин, преку морничави мисли, импулси и стравови. На ваков начин е изградена фабулата на неговите приказни за [[смрт]]та („[[Пропаста на куќата на Ашерови]]“, „[[Маската на црвената смрт]]“, „[[Фактите во случајот за М. Волдемор]]“, „[[Предвремениот закоп]]“, „[[Овалниот портрет]]“, „Сенка“), во расказите за извештаченоста и злосторствата („[[Беренис]]“, „[[Црниот мачор]]“, „[[Вилијам Вилсон]]“, „[[Палаштвото на изопачените]]“ „[[Бочвата Амонтиљадо]]“, „[[Предавничко срце]]“), неговите раскази за преживување после конечното распаѓање („[[Лижеја]]“, „[[Морела]]“, „[[Меценгерштајн]]“), и неговите раскази за празнотијата, бесмилата и фаталноста на човековиот живот и сфаќања („[[Состанокот]]“, „[[Човекот од толпата]]“). Дури и кога По не се одлучува своите ликови да ги вмеша во судир со мистериозни сили или да ги фрли во беспомошната сенка на неминливите патишта кои водат кон Бездната на Непознатото, тој сѐ уште го користи мотивот на неизбежно страдање и маченичко предавање во прегратката на очајот, како средство за да предизвика болно треперење на нервите („[[Бунарот и нишалото]]“) и неговото гротескно откритие речиси секогаш ги внесува марионетите на труповите и бавното распаѓање на волшебната [[театар]]ска сцена која на својот редовен репертар ја има претставата [[Трагедија]] чиј морничав крај спие под завесата на [[Освојувачот Црв]] и самата Смрт. Од друга страна, По е познат по длабоките и јасни опсервации на мигновени детали, како во кратките, но содржајни описи во својот единствен роман, но исто така и во воведите на своите раскази кои речиси незабележливо ја поставуваат сценографијата за остатокот од драмата. Блиско поврзана со ова е неговата моќ за рационализација и разумно разработување. Тој се гордеел на сопствената [[логика]] и внимателно ја пласирал во своите раскази за со секој нареден да докаже дека поседува многу повеќе од она што претходно било изложено; на тој начин, мисленото разглобување, разоткривањето на злосторствата и читањето на тајните записи се особини што стануваат основни одлики на неговите [[Легран]] и [[Дипен]]. Така, По го создал [[аналитички расказ|аналитичкиот расказ]], кој го навестил детективскиот рсказ и кој бил предвесник на научно – фантастичните раскази. Истата двојност се забележува и во неговата уметност. Тој бил способен да напише [[ангел]]ска или чудна [[поезија]] со безмалку совршен осет за ритам и привлечност на зборот, или лирска проза што воздивнува со раскошна убавина и сугестивност, со очигледно одбегнување на изнасилена инспирација; сепак, понекогаш запишувал морбиден [[Психологија|психолошки]] проблем или скицирал сиже со безмилосна суровост во тежок и сув стил. Во Поовите ремек – дела, двојноста на неговиот карактер, на неговиот ум и на неговата уметност се споени во една [[Хармонија|хармонична]] [[мелодија]], која тонски, структурално и движечки е делотворна колку и [[Бетовен]]овата [[симфонија]]: таа е беспрекорен склоп на, на прв поглед, недопирливи и несфатливо различни фрагменти. === Романтизмот во делата на По === Раѓајќи се и формирајќи се во времето на доминацијата на романтизмот, во творештвото на По неизбежно се чувствува влијанието на [[Романтизам|романтизмот]], како и неговата опседнатост со [[окултизам|окултното]] и [[Сатанизам|сатанското]]. Така, борбата меѓу човечкиот разум и недостижното постојано варира во неговите творби при што некогаш преовладува разумот, а другпат победуваат мрачните сили или смртта. Романтичарскиот белег во делото на По најмногу се гледа во неговото раширување на границата на возможното и воздигнувањето над реалноста. На пример, во неговите песни, безграничната љубов на поетот кон мртвата девојка ја тера покојната да се врати во светот на живите, а пак стремежот да се задлабочи во тајните на космосот го прават раскоренет од земјата и го втурнуваат во надземните и во надѕвездените пространства.<ref name="ReferenceE">Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 54.</ref><ref name="ReferenceF">Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 54.</ref> Во повеќето песни на По како мотив се јавува смртта во сите нејзини облици, но присуството на смртта не е резултат на лектира, туку рационална составка на неговите секојдневни премрежија (рано ги загубил родителите). Најчесто, лирскиот херој е љубовник кој ја оплакува мртвата сакана. Тој како да негува [[Садомазохизам|мазохистичко]] сфаќање на песната, сметајќи дека таа треба да го пронајде оној очај кој претставува „сладострасно мачење на самиот себе“ и дека таа треба „да зададе болка која е најслатка, затоа што е најнеподнослива“. Таквите се неговите песни: „Гавранот“, „Јулалума“, „Јулејли“, Анабел Ли“, „Заспаната“, „На онаа во рајот“, „На мајка ми“ итн. Според Ричард Вилбур, уште во песната „На Елена“ од 1831 година, По ја гради идеалната визија за загубената љубов, која понатаму се повторува во неговите песни. Притоа, во повеќето негови песни, женските имиња се или варијанта на едно исто име (Хелен, Елена, Елеонора, Ленора, Линор итн.) или пак произлегуваат од името на неговата мајка Елизабета, зашто ги содржат согласката „л“ и самогласката „е“ (Морела, Лујели, Јулејлума, Мадлен, Анабел Ли, Лижеја, Лејлиџ итн.). На тој начин, женските имиња во поезијата на По се идентификуваат со неговата мајка или со Елена од [[Троја]], но во секој случај станува збор за идеална убавина. Еден од последните биографи на По, Франс Винзор, смета дека животот на поетот бил исполнет од раѓањето до неговата смрт само со трагични настани кои ја објаснуваат неговата опсесија со смртта, како: смртта на мајка му, смртта на Вирџинија Клем, трагичната случка со сестра му Розалија, долгогодишното умирање на Вирџинија. Самиот По раскажува како по смртта на една пријателка долго време, ноќе, по дожд и по снег, го посетувал нејзиниот гроб, секогаш оставајќи го натажен и наежен од морничавото виење на ветрот. Според [[Тин Уевиќ|Тин Ујевиќ]], тоа гробно доживување како да е никулец на целата поезија на По. [[Шарл Бодлер]], пак, смета дека смртта на По, вусшност, е одамна приготвувано [[самоубиство]].<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 58.</ref><ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 58-59.</ref> === Поетскиот метод на По=== Кога се зборува за поезијата на По треба да се забележи дека, за разлика од неговите современици, По бил школуван во [[Европа]]. оттука, тој бил отворен кон достигнувањата на егзактните [[Наука|науки]] и кон употребата на елементите од булеварскиот печат, од блефот до [[реклама]]та, при што во неговото творештво сè е подредено на [[логика]]та. По како поет бил строг версификатор, така што, како што забележува Тин Уевиќ, овој поет не смееме да го објаснуваме само со [[вино]]то, ниту да го третираме како жртва на [[Алкохоличари|алкохоличарската]] неумереност. Напротив, во неговиот [[космос]] владее строга логика.<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 55.</ref><ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 55.</ref> По не е спонтан автор, иако спаѓа во таканаречените еруптивни творци. Најдобар доказ за тоа е неговиот есеј „Филозофија на композицијата“ во кој го објаснува настанокот на песната „Гавранот“, како и другите есеи во кои ги објаснува принципите на уметноста. Кај него постои интелектуално осознавање на поетскиот чин, кој е бавно созревање, мачно бришење и дополнување на [[мисла]]та.<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 56.</ref><ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 57.</ref> Освен две песни од најраната возраст („Тамерлан“ и „Ал Арааф“), сите песни на По се лирски кратки и сублимирани. Всушност, во „Филозофијата на композицијата“, По вели дека „она што го нарекуваме долга песна е само низа од куси песни, односно низа од куси поетски впечатоци“. Оттука, По се залагал за кратка [[песна]], зашто песната треба да ја возбуди [[душа]]та, а според психичката нужност, сите силни возбуди се кратки. На тој начин, По дошол до заклучокот дека “ должината на песната треба да биде во математички сооднос со нејзината вредност“.<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 57.</ref> Понатаму, според По, „песната стои во спротивност на делата со научна вредност, зашто таа го има како свој непосреден објект задоволството а не вистината“, со што По се јавува како еден од предвесниците на современиот артизам. Имено, По смета дека [[Убавина]]та (тој секогаш го пишувал овој збор со голема буква) е единственото признато подрачје на песната, а „растаженоста е најзаконитиот од сите поетски видови“, зашто тагата е изразот со кој Убавината може да се искаже во највисока мера.<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 61.</ref><ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 57-58.</ref> Во „Филозофијата на композицијата“, По посветува големо внимание на версификацијата. Во таа смисла, тој истакнува дека „можните разновидности на ритамот и на строфата се навистина бескрајни; па сепак, со столетија, никој во поглед на стихот не остварувал, ниту е обидувал да оствари нешто ново“. Оттука, тој смета дека за да се дојде до новото треба да се бара напорно, а за да се дојде до новото треба повеќе одречување од фантазија. Така, во своите песни, По постојано ја употребува [[алитерација]]та, [[трохеј]]от го плете со нови комбинации на внатрешни рими и со нов размер ги употребува [[дактил]]от, [[анапест]]от и [[амфибрах]]от и гради нова строфика и чудна еуфонија во поезијата. Во неговата поезија, сè е музика, а [[метрика]]та му е совршена, т.е. според зборовите на Бодлер, таа е „правилна како украс од кристал“.<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 63.</ref><ref name="ReferenceG">Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 63.</ref> === По како литературен критичар === Како критичар, По ја акцентирал точноста и прецизноста на [[јазик]]от, [[ритам]]от и структурата. Тој ги формулирал правилата за пишување краток расказ и се залагал за обединување на античките единства: расказот треба да обработува потполно дејство кое ќе се случува во текот на еден ден и на едно место. Покрај овие единства, тој ги воведол и единствата за расположение и ефект. Сепак, По не бил екстремен во бранењето на своите погледи, туку им се восхитувал на подолгите дела, а понекогаш ги величал и [[Алегорија|алегориите]] и [[Дидактика|дидактичките]] текстови, доколку нивната поента не е грубо и сурово предадена. По се восхитувал најмногу на оригиналноста, дури и во делата што многу се разликуваат од неговите, поради што, често бил неочекувано дарежлив критичар за делата на многу мали писатели. === Влијанието на По === Генијот на По бил многу рано препознат во [[Европа]]. Тој станал славен најпрвин во [[Франција]] и во [[Русија]], а дури подоцна во неговата татковина. Всушност, на почетокот, додека во [[Европа]] растела славата на По, американската критика го премолчувала неговото творештво.<ref name="ReferenceE"/> Никој не го промовирал повеќе По во светски рамики, па и во [[САД]], од двајцата француски поети – [[Шарл Бодлер]] и [[Стефан Маларме]]. На пример, Маларме ја напишал песната „Гробот на Едгар По“ (француски: ''Le tombeau d'Edgar Poe'').<ref>Стефан Маларме, ''Песме''. Београд: Култура, 1970, стр. 74-75.</ref> Улогата на По во обликувањето на [[Француска литература|француската литература]] е огромно и на поетско и на критичарско ниво. [[Симболизам|Симболизмот]] го смета По за свој создавач и го ословува со блескавата титула ''Големиот учител''. Тој се потпира на неговата „[[Филозофија на композицијата]]“, се раѓа од неговата чудовишна Фантазија и ги користи неговите поеми за да ја обликува модерната теорија за чистата поезија. Маларме ја сметал „Јулалума“ за „најоригиналната и најугестивната од Поовите песни“, а [[Пол Валери]] ги смета песните на По за „симбиоза на звукот и на мислата“, а [[Олдос Хаксли]] му забележува на По дека посакал музиката и математиката да ги слее во едно поради што неговите песни се „премногу музикални“.<ref name="ReferenceG"/> Денес, веќе не постојат никакви дилеми во однос на големината на делото на По. Така, еден од попознатите толкувачи на творештвото на По, Маркус Канлиф вели дека „човек може и да не го сака, но не може да премине рамнодушно преку него... Само неколку песни и неколку раскази и По има право да биде наречен голем автор“, а Ван Вик Брукс и Ото Брекман го нарекуваат „литературен гениј без споредба на американската сцена“. И [[Бернард Шо]] се изразил многу пофално за По, тврдејќи дека „[[Америка]] родила двајца големи писатели — Едгар По и [[Марк Твен]]“, додека Тин Ујевиќ напишал дека „со него и никогаш повеќе почнаа да се пишуваат најубавите стихови на светот“.<ref name="ReferenceE"/><ref name="ReferenceF"/> Францускиот писател [[Жорис-Карл Уисманс]] се изразува пофално за „парадоксалните мистификации“ на По, нарекувајќи го „мајсторот на [[Индукција (логика)|Индукцијата]]“. Според Уисманс, во книжевноста По прв ги открил незадржливите пориви на кои им се потчинува волјата, а исто така, ако не го опишал, тогаш прв го обзнанил [[Депресија (расположение)|депресивното]] влијание на стравот врз волјата. Токму на таа точка, на летаргијата на волјата, По го насочил своето истражување, анализирајќи ги ефектите на тој отров, укажувајќи на симптомите на неговото ширење, на растројствата што почнуваат со немир, продолжуваат со ужасен [[страв]], избувнуваат конечно во ужас, кои ја обезумуваат волјата. Покрај тоа, По на некој начин ја изострил смртта, ја направил поинаква, воведувајќи во неа [[Алгебра|алгебарски]], натчовечки елемент.<ref>Карл Уисманс, ''Наспроти''. Скопје: Темплум, 2011, стр. 265-271.</ref> Краткометражниот филм „[[Береника (филм)|Береника]]“ на [[Ерик Ромер]] од 1954 година е заснован на еден расказ на По, кој го опишува човекот кој е опседнат со забите на својата свршеница.<ref>[https://www.rts.rs/tv/rts2/5814632/berenika.html РТС, Береника (пристапено на 1.11.2025)]</ref> Во 2012 година, режисерот Џејмс Мектајгју го снимил филмот „Гавранот — Смрт од расказот“ во кој фиктивно се прикажани последните денови од животот на По.<ref>[https://raspored.hrt.hr/?mreza=2&datum=2023-06-09 Gavran - Smrt iz priče, američko-španjolsko-njemački film (2012.) (пристапено на 9.6.2023)]</ref> == Наводи == {{Reflist}} === Литература === * George E. Woodberry, ''The Life of Edgar Allan Poe'', Boston (1885), revised (1909). * James A. Harrison (ed.), ''The Complete Works of Edgar Allan Poe'', Virginia edition, 17 volumes, New York (1902). * Killis Campbell (ed.), ''The Poems of Edgar Allan Poe'', Boston (1917). * Hervey Allen, ''Israfel: The Life and Times of Edgar Allan Poe'', two volumes, New York (1926). * Едгар Алан По, ''Поеми'' (На български от Г. Михайлов), София (1926). * ''Collected Works of Edgar Allan Poe'', Walter J. Black Inc, New York (1927). * Killis Campbell, ''The Mind of Edgar Allan Poe and Other Studies'', Cambridge (1932). * Arthur Hobson Quinn, ''Edgar Allan Poe: A Critical Biography'', New York, Appleton-Century-Crofts, Inc. (1941), [[ISBN 0-8018-5730-9]]. * John Ward Ostrom (ed.), ''The Letters of Edgar Allan Poe'', two volumes, Cambridge (1948). * T.S. Eliot, ''From Poe to Valéry'', New York (1948). * Marie Bonaparte (translated by John Rodker), ''The Life and Works of Edgar Allan Poe'', London (1949). * Edgar Allan Poe, ''Selected Prose and Poetry'', Rinehart Editions, Toronto (1950). * Edgar Allan Poe, ''Crni mačak'', Zora, Zagreb (1952). * Edgar Alan Po, ''Odabrana dela'', Nolit, Beograd (1954). * Patrick F. Quinn, ''The French Face of Edgar Poe'', Carbondale (1957). * Edward H. Davidson, ''Poe. A Critical Study'', Cambridge (1957). * Эдгар По, Избранное, Государственное издательство художественной литературы, Москва (1958). * Richard Wilbur, ''Poe'',Dell Publishing Company, Inc., New York (1959). * Thomas Ollive Mabbott (ed.), ''Collected Works of Edgar Allan Poe'', three volumes (I and II Tales and Sketches, III Poems), The Belknap Press Of Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts, London, England (1978). * Raymond Foye (ed.), ''The Unknown Poe'', City Lights, [[San Francisco]], CA. (1980). * Kenneth Silverman, ''Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance'', Harper Perennial, New York, NY (1991). * Frederick S. Frank and Anthony Magistrale, ''The Poe Encyclopedia'', Greenwood Press, Westport, Connecticut and London, England (1997), [[ISBN 0-313-27768-0]]. * Edgar Allan Poe, et al., ''The Classics of Style'', The American Academic Press (2006), [[ISBN 0-9787282-0-3]]. === Дела на По на македонски јазик === * Едгар Алан По, ''[[Поезија (збирка песни од Едгар Алан По)|Поезија]]'', [[Македонска книга]], Скопје, 1969. * Едгар Алан По, ''[[Одбрани песни (Едгар Алан По)|Одбрани песни]]'', (избор и препев на Гане Тодоровски), [[Култура (издавачка куќа)|Култура]], [[Мисла (Издавачка куќа)|Мисла]], Македонска книга, [[Наша книга (издавачка куќа)|Наша книга]], Скопје, 1986. * Едгар Алан По, ''Маската на Црвената смрт'', [[Темплум]], Скопје, 2003. == Надворешни врски == {{wikiquote|Edgar Allan Poe}} {{commons|Edgar Allan Poe}} === За Едгар Алан По === * [http://www.nps.gov/edal/ Американска национална историска страна за Едгар Алан По] * [http://www.poemuseum.org/ Музејот на По во Ричмонд, Вирџинија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20091219123629/http://www.poemuseum.org/ |date=2009-12-19 }} * [http://www.opcommunication.com/grapho/Edgar_Allen_Poe.gif Потписот на Едгар Алан По] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20030509111621/http://www.opcommunication.com/grapho/Edgar_Allen_Poe.gif |date=2003-05-09 }} * [http://www.bronxhistoricalsociety.org/about/poecottage.html Колибата на По во Фордхем, Бронкс] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071011072300/http://bronxhistoricalsociety.org/about/poecottage.html |date=2007-10-11 }} * [http://www.psychics.co.uk/coincidences/cannibal.html Поовите предвидувања за канибализмот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071012061450/http://www.psychics.co.uk/coincidences/cannibal.html |date=2007-10-12 }} * [http://www.eapoe.org/ Друштвото на По во Балтимор] * [http://knowingpoe.thinkport.org ''Познавајќи го По'' на Јавната Мерилендска Телевизија: Литературата, Животот и Времето на Едгар Алан По во Балтимор и надвор од него] * [[s:Where Once Poe Walked|Кајшто чекореше По]] - песна на [[Х. П. Лавкрафт]] * [http://wiredforbooks.org/kensilverman/ Аудио интервју со Кен Силвермен од 1992 година, писател на книгата ''Едгар Алан По: тажно и незаборавно сеќавање''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080225091919/http://wiredforbooks.org/kensilverman/ |date=2008-02-25 }} === Дела === * [https://mk.wikisource.org/wiki/%D0%95%D0%B4%D0%B3%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%BE Едгар Алан По] на Викиизвор. * [http://www.poetryfoundation.org/archive/poet.html?id=81604 Песни на Едгар Алан По на PoetryFoundation.org] * {{gutenberg author|id=Edgar_Allan_Poe|name=Edgar Allan Poe}} * [http://poetry.lastpromise.com/content/poe_edgarallan/ Одбрани дела на По на Inspired Poetry] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070112205412/http://poetry.lastpromise.com/content/poe_edgarallan/ |date=2007-01-12 }} * [http://www.poestories.com/ PoeStories.com] - Одлична страница со анализи, цитати, извадоци и целосни текстови на Поовите раскази, хронологија на Поовиот живот и галерија со слики. Расказите содржат и вграден речник на помалку познати зборови со дефиниции кои го олеснуваат читањето. * [http://www.houseofusher.net/ Виртуелна библиотека на Едгар Алан По] * [http://literalsystems.org/abooks/index.php/Author/EdgarAllanPoe Аудио снимки на читани дела од По на Literal Systems] * [http://www.eapoe.org/ Друштвото на Едгар Алан По од Балтимор] - Собраните дела на По и огромна количина на биографски и критички материјали, вклучувајќи и [http://www.eapoe.org/geninfo/poedeath.htm преглед на досега познатите факти за животот на По] * [http://www.archive.org/download/shortpoetry_003_librivox/the_raven_poe_ea_chip.mp3 Аудио снимка на "Гавранот" (кај нас преведена и како "Гарванот") што се наоѓа во јавна сопственост] * [http://nearen.blog.com.mk/node/57170 Гарванот - превод: Гане Тодоровски] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070927024204/http://nearen.blog.com.mk/node/57170 |date=2007-09-27 }} * [http://www.bokler.com/eapoe.html Решен крипотографскиот предизвик на По] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100827204922/http://www.bokler.com/eapoe.html |date=2010-08-27 }} * [http://www.aruffo.com/poe Аудио-книги со Поовите раскази] - бесплатен download {{Избрана}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:По, Едгар Алан}} [[Категорија:Едгар Алан По| ]] [[Категорија:Американски писатели]] [[Категорија:Американски писатели на научна фантастика]] [[Категорија:Романтизам во книжевноста]] [[Категорија:Автори на криминалистички романи]] [[Категорија:Апсолвенти на Универзитетот на Вирџинија]] [[Категорија:Луѓе од Бостон]] [[Категорија:Книжевни теоретичари]] [[Категорија:Семејство По]] 1xjq10fi2qcjkdw5g2bpa2em4e92upg 5538310 5538305 2026-04-13T11:11:23Z Виолетова 1975 /* Писателска зрелост и кариера (1838 — 1849) */ 5538310 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за писател | name = Едгар Алан По | image = Edgar Allan Poe, circa 1849, restored, squared off.jpg | imagesize = 245px | caption = По во 1849 г. | birthdate = {{роден на|19|јануари|1809}} | birthplace = [[Бостон]], [[Масачусетс]] | deathdate = {{починал на|7|октомври|1849}} | deathplace = [[Балтимор]], [[Мериленд]] | occupation = Поет, раскажувач, книжевен критичар | genre = Хорор раскази, детективски раскази, криминалистички раскази | movement = [[Романтизам]] | notableworks = | spouse = Вирџинија Елајза Клем По | partner = | influences = [[Џорџ Гордон Бајрон]], [[Натаниел Хоторн]], [[Чарлс Дикенс]] | influenced = [[Шарл Бодлер]], [[Оскар Вајлд]], [[Фјодор Достоевски]], [[Роберт Луис Стивенсон]], [[Артур Конан Дојл]], [[Жил Верн]], [[Х. П. Лавкрафт]], [[Хорхе Луис Борхес]] | awards = | signature = Edgar Allan Poe Signature.svg | website = | portaldisp = }} '''Едгар Алан По''' ({{langx|en|Edgar Allan Poe}}, {{рн|19|јануари|1809}} — {{пн|7|октомври|1849}}) — американски писател, поет, уредник, критичар, еден од главните претставници на американскиот [[романтизам]] и предвесник на [[симболизам|симболизмот]]. Најпознат по своите мистериозни раскази за [[макабра]]та, По е еден од првите американски раскажувачи и се смета за творец на детективската и криминалистичката проза. Исто така, нему му се припишува и заслугата за појавата на [[Научна фантастика|научната фантастика]].<ref>Stableford, Brian. „Science fiction before the genre“. ''The Cambridge Companion to Science Fiction'', уредено од Edward James и Farah Mendlesohn. Cambridge: Cambridge University of Press, 2003. pp 18-19.</ref> Тој е првиот познат американски писател кој живеел само од пишување, што се резултирало во финансиски тежок живот и кариера. == Животопис == === Раѓање и рано образование ([[1809]] — [[1825]]) === По е роден како Едгар По во шкотско-ирско семејство во [[Бостон]], [[Масачусетс]], како второ дете на Елизабет Арнолд Хопкинс По и Дејвид По Џуниор, патувачки глумци, венчани на [[14 март]] [[1806]] година. [[Хенри По|Вилијам Хенри Леонард По]] бил неговиот постар брат, а неговата сестра се викала [[Розали По]].<ref name="hervey">Allen, Hervey. Introduction to ''The Works of Edgar Allan Poe'' (Вовед во ''Делата на Едгар Алан По''), P. F. Collier & Son, New York, 1927.</ref> Татко му го напуштил [[семејство]]то во [[1810]] година.<ref name = father>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.uncp.edu/home/canada/work/allam/17841865/lit/poe.htm |title=Хронологија на животот на По |accessdate=2007-01-19 |archive-date=2007-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070518202036/http://www.uncp.edu/home/canada/work/allam/17841865/lit/poe.htm |url-status=dead }}</ref> Неговата мајка умрела во [[Ричмонд]], [[Вирџинија]], на [[8 декември]] [[1811]] година, од [[туберкулоза]] и крајна [[сиромаштија]], а на [[26 декември]] истата година, По бил земен во домот на Џон Алан (по претпоставка, негов кум), успешен [[Трговија|трговец]] со [[тутун]] од [[Ричмонд]], и неговата жена Френсис, кои претходно немале деца. Иако неговото средно име, дури и во енциклопедиите, често е напишано „Ален“, неговото вистинско име било „Алан“ и е земено од неговото второ семејство. Розали По била посвоена од семејството на Вилијам Макензи, а брат му Хенри останал во [[Балтимор]], со бабата и дедото. Џон Алан никогаш законски не го посвоил Едгар.<ref name = "book">Едгар Алан По, ''Маската на Црвената Смрт'', ''Темплум'', Скопје, 2003.</ref><ref name="ReferenceA">„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 65.</ref><ref name="ReferenceБ">„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 65.</ref> Во [[1815]] година, По заминал со семејството Алан во [[Британија]], каде стекнал класично образование во [[Шкотска]] и во [[Англија]], во периодот меѓу [[1815]] и [[1820]] година. Најпрвин, тој учел во интернатот на госпоѓа Дибор, каде меѓу останатите предмети, учел [[географија]], правопис и катехизам на [[Англиканска црква|англиската црква]], а во [[1818]] година продолжил во училиштето на Пречесниот Џон Брансби, чиј опис е верно пренесен во неговиот расказ „Вилијам Вилсон“, каде и самиот доктор Брансби се спомнува со неговото име. На [[20 јули]] [[1820]] година, Едгар и неговото семејство тргнале назад во Ричмонд, [[Америка]]. Таму, По ги посетувал училиштата на Џозеф Х. Кларк и Вилијам Берк. Во текот на школувањето, По бил забележан како добар [[бокс]]ер и [[пливач]], иако немал силна телесна градба.<ref name="ReferenceA"/> Исто така, во овој период, најверојатно во [[ноември]] [[1824]] година, По ја напишал неговата најрана сочувана песна: „Last night, with many cares and toils oppres'd / Weary, I laid me on a couch to rest —“. Таа не била објавена во текот на неговиот [[живот]], ниту пак била искористена во некоја негова подолга песна.<ref name = "book" /> Во [[март]] [[1825]] година, По го напуштил училиштето на Берк и се запишал во училиштето на доктор Реј Томас. Истиот месец, вујкото на Џон Алан, Вилијам Голт, умрел во Ричмонд, а по негова желба, Џон Алан бил именуван за наследник.<ref name="ReferenceБ"/> === Универзитетот, армијата и венчавката со Вирџинија ([[1826]] — [[1837]]) === [[Податотека:Virginia_Poe.jpg|right|thumb|Вирџинија По, сликана по нејзината смрт.]] Во 1826 година, во текот на 11 месеци, По студирал на [[Универзитет на Вирџинија|Универзитетот на Вирџинија]] (Џеферсоновиот универзитет), покажувајќи особен интерес за [[Француски јазик|францускиот]] и [[Латински јазик|латинскиот јазик]], но поради неговите големи коцкарски долгови, неговиот [[очув]] му го прекратил школувањето. Неговото враќање од Шарлотсвил, Едгар Алан По ги прекинал односите со очувот, обидувајќи се самостојно да си ја бара животната среќа. Неговото враќање во Ричмонд било обележано со една лична трагедија: неговата љубов од детството – Сара Елмира Ројстер, по барање на нејзините родители, веќе била свршена за богатиот стопанственик Александар Шелтон. Разочаран, По отишол во [[Бостон]], каде што го користел името ''Хенри Ле Рене''. Таму, под псевдонимот „Бостонец“, во [[1827]] година, По ја објавил својата прва [[книга]] ''Тамерлан и други песни''.<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceБ"/> Истовремено, По се занесувал со идејата да отпатува во [[Грција]] за да се бори за нејзината слобода, но наместо тоа, принуден од сиромаштијата, на [[26 мај]] [[1827]] година, По се приклучил кон [[армија]]та, под името Едгар Алан Пери, каде стигнал до чинот наредник. Но, по [[смрт]]та на неговата [[маќеа]], Џон Алан го отпуштил По од армијата и му помогнал да се префрли во Американската воена академија во [[Вест Поинт]]. Пред да замине во Вест Поинт, во [[1829]] година, во [[Балтимор]], По ја издал втората збирка [[поезија]] ''Ал Арааф, Тамерлан и помали поеми''. Поради недисциплина, По бил отпуштен од академијата, бидејќи бил отсутен од сите вежби и часови во текот на една цела недела. Оттука, тој заминал во [[Њујорк]], каде во [[1831]] година ја објавил збирката ''Поеми'' (''Poems''), посветена на американските кадети и која содржи неколку ремек – дела, од кои дел го покажуваат влијанието на [[Џон Китс]], [[Перси Биш Шели]] и [[Семјуел Тејлор Колриџ]].<ref name="ReferenceB">„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 66.</ref> Во текот на 1832 година, веројатно, заминал на пат низ [[Европа]], а во [[март]], се вратил во Балтимор, каде почнал да пишува раскази, со цел да заработува за [[живот]]. Таму, По живеел со својата тетка Марија Клем, нејзината единаесетгодишна ќерка, [[Вирџинија Елајза Клем]] и нејзиниот брат Хенри. Тогаш, По започнал да ја пишува и својата единствена драма ''Политичарот''. Во [[октомври]] [[1833]] година, неговиот расказ „[[Порака најдена во шише]]“ ја освоил наградата од 50 [[долар]]и на конкурсот спонзориран од балтиморскиот [[весник]] ''Саботен гостин''. Наградата го спасила По од гладот и ја поттикнала неговата литературна кариера. Истовремено, овој успех, на По му овозможил познанство со Џон П. Кенеди, а преку него и со Томас Вајт, уредникот на ''Јужниот литературен гласник.'' Така, во [[јули]] [[1835]] година, По бил назначен за помошник-уредник на „Јужниот литературен гласник“ од Ричмонд, но по неколку недели бил отпуштен, поради проблемите со [[Алкохолизам|алкохолот]]. Малку подоцна, на [[22 септември]] [[1835]] година, во Балтимор, По тајно се венчал со својата братучетка Вирџинија, која тогаш имала 13 години, а тој имал 27 години.<ref name="ReferenceB"/><ref>„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 66.</ref> Откако ветил дека ќе се однесува добро, По бил вратен на неговото работно место. Тој го одржал ветувањето и работел како уредник на ''Саботниот гостин'' до [[јануари]] [[1837]] година. Во текот на овој период, тиражот на весникот се зголемил од 700 на 3.500 примероци.<ref name="hervey"/> Во него, По објавил неколку свои поеми, литературни критики и раскази. На [[16 мај]] [[1836]] година, Едгар Алан По и Вирџинија Клем и официјално се венчале. === Писателска зрелост и кариера ([[1838]] — [[1849]]) === Во 1837 година, По се преселил во [[Њујорк]], каде останал две години. Додека бил во Њујорк, во 1838 година, Едгар Алан По го објавил својот единствен [[роман]] „[[Авантурите на Артур Гордон Пим]]“, кој (како и речиси сите негови раскази) ја комбинирал фактичката стварност со неговите најлуди фантазии. Подоцна, ''Авантурите на Артур Гордон Пим'', приказна која до денес не е целосно сфатена и разработена, му послужила на [[Херман Мелвил]] како инспирација за неговиот роман „[[Моби Дик]]“. Инаку, неколку децении подоцна, во [[1897]] година, [[Жил Верн]] го објавил двотомниот роман ''Сфингата од ледените полиња'', кој бил замислен како продолжение на Поовиот роман (поради што често е преведуван и како ''Мистеријата за Артур Гордон Пим'') и кој раскажува за доживувањата на екипажот од [[Брод (пловило)|бродот]] ''Халбран'' кој се обидува да одгатне што се случило со Пим. [[Податотека:Poe.jpg|thumb|right|200px|Едгар Алан По во 1844 година]] Во [[1839]] година, По се преселил со семејството во [[Филаделфија]], каде [[лето]]то станал помошник-уредник на ''Бартоновото списание за џентлмени'' во [[Филаделфија]]. Таму, По се посветил на пишувањето кратки раскази и ги напишал „Лижеја“, „Вилијам Вилсон“ и „[[Пропаста на куќата на Ашерови]]“, во кој натприродниот ужас го достигнува самиот врв на човечкото сфаќање. „Пропаста на куќата на Ашерови“ содржи една кратка студија на [[параноја]]та, за која денес се знае дека му припаѓа на некој Поов познаник, а не на самиот По. Подоцна, во [[1839]] година, во два тома, биле испечатени неговите ''Гротески и арабески'', кои не доживеале финансиски успех, но денес се сметаат за едно од најважните дела во американската литературна историја. Тука, на едно место се собрани „[[Пропаста на куќата на Ашерови]]“, „Вилијам Вилсон“, „[[Беренис]]“ „[[Лижеја]]“ и „[[Порака најдена во шише]]“. Во јуни [[1840]] година, По дал отказ во ''Бартоновото списание за џентлмени'', но во [[1841]] година повторно се вратил и станал уредник на неговиот наследник ''Греамово списание за дами и џентлмени'', во кое истата година ја издал првата модерна детективска приказна „[[Убиствата во улицата Морг]]“ Истовремено, во текот на двете години поминати во ова списание, По напишал голем број одлични [[Есеј|есеи]] и литературни [[Критика|критики]], во кои ја бранел тезата за вистинскиот метод на критичкиот суд и го напаѓал [[Национализам|национализмот]].<ref name="ReferenceC">„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 67.</ref><ref>„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 67.</ref> Вечерта, на [[20 јануари]] [[1842]] година, Вирџинија доживеала прскање на еден [[крвен сад]] додека пеела и свирела на [[клавир]]. [[Крв]]та почнала да тече низ нејзината [[уста]] и тоа бил првиот знак дека е болна од [[туберкулоза]]. По тој настан, таа долго време се борела со болеста, а По, загрижен и скршен од болеста на својата млада жена, почнал да пие поинтензивно. Во [[1843]] година, со расказот „Златната бубачка“, По ја освоил наградата од 100 долари на конкурсот организиран од филаделфскиот весник „Долар“, што му дало голем публицитет. Поради постојаните судири со редакциите на списанијата, во [[1844]] година, По повторно заминал за Њујорк, каде живеел во крајна сиромаштија, без постојана работа. Таму, тој ја напишал „Измамата со балонот“ за весникот „Сонце“, по што станал помошник-уредник на „Вечерно огледало“, под контрола на Н. П. Вилис, кој оттогаш бил негов доживотен пријател. Токму тука, на 29 јануари 1845 година, во секцијата '„Американски разгледи“, се појавила поемата „[[Гарванот (поема)|Гавранот]]“ (кај нас преведена од страна на [[Гане Тодоровски]] под насловот „Гарванот“), која преку ноќ му донела национална слава, но не и [[пари]]. Тогаш, По станал уреник на ''Бродвејскиот журнал'', неделник со краток век на постоење, во кој тој повторно ги објавил своите раскази во текот на 1845 година. Истата година, во животот на По се појавила веќе заборавената поетеса [[Френсис Сарџент Лок Осгуд]]. Вирџинија не се противела на нивната врска, но Поовите јавни допишувања со неговата литературна [[љубов]] предизвикале голем скандал. Меѓу неколкуте поеми што По ѝ ги посветил на Френсис особено се истакнува „Љубичица“, која во себе содржи загатка, чие решение е нејзиното име, добиено кога ќе се земат првата буква од првиот стих, втората од вториот итн. Неговата збирка поезија '„Гавранот и останати поеми“, како и изборот од неговите '„Раскази“, исто така, биле отпечатени во 1845 година.<ref name="ReferenceC"/><ref>„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 67-68.</ref> [[Податотека:Poe's_House.jpg|thumb|250px|left|Куќата на По во Бронкс]] Во 1846 година, По се преселил во една куќичка во Фордхем, денес дел од [[Бронкс]], Њујорк, каде пишувал за „Годиевата книга за дамите“, од мај до октомври 1846 година. Списанието се занимавало со озборување и грубо скицирање на личностите на денот, работа која на По му донела [[суд]]ска тужба. Тука По бил восхитен од [[Камбанарија|камбаните]] на Фордхемовиот универзитет, што подоцна го инспирирало да ја напише песната „Ѕвона“. Во овој период, семејството на По живеело во крајна беда, така што немале пари ниту за огрев. На 30 јануари 1847 година, умрела неговата жена Вирџинија, а По, обземен од тага и разочарување доживеал нервен слом при што лекарите му дијагностицирале „болни промени на едната страна на [[мозок]]от“. Не можејќи да ја поднесе самотијата, По помислувал на [[самоубиство]]. Во 1847 година, тој ги напишал песната „Јулалума“ и есејот „Пределот Арнхајм“. Следната година, По заминал во [[Провиденс]] (Providence, Rhode Island) за да ја запроси поетесата [[Сара Хелен Витман]] со која кратко време бил свршен. Исто така, По имал кратки, но платонски врски и со [[Ени Ричмонд]] и со [[Сара Ана Луис]] која финансиски го издржувала. Во 1848 година, ја објавил песната во проза „Еурека“, [[трансценденција|трансцендентално]] објаснување на универзумот, кое ја разработува тезата за [[сон]]иштата како единствената реалност. Во 1849 година, По заминал на југ, но пак се вратил во Ричмонд, каде конечно се свршил со Елмира Ројстер, неговата љубена, сега веќе вдовицата Шелтон, и со неа поминал едно среќно лето, со само еден или два испади. Истовремено, тој уживал во друштвото на своите другари од детството, но и во полуромантичното пријателство со младата поетеса Сузан Арчер Тели. Во текот на 1849 година, По работел интензивно и ги напишал „Ѕвона“, „Анабел Ли“, „За Ани“ итн. Сепак, алкохолот дефинитивно му го нарушиле здравјето и неговите пријатели собрале парична помош за да му овозможат лекување.<ref name="ReferenceD">„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 68.</ref><ref>„Хронологија“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 68.</ref> === Смрт: причини и теории === [[Податотека:Edgar_allan_poes_grave.jpg|thumb|right|200px|Споменик во дворот на Презветаријанската Црква во Балтимор од 1875 година]] На крајот на [[септември]] [[1849]] година, По заминал во Ричмонд, каде го одржал предавањето „За поетскиот принцип“ и со добиениот хонорар заминал за Балтимор. Таму, откако на една роденденска забава пиел во име на здравјето на славеничката, неговата жед за алкохол почнала да ја надминува неговата самоконтрола. На [[3 октомври]], По бил пронајден во полусвесна состојба на една клупа во Балтимор, каде веројатно поминал неколку денови, по што бил однесен во болницата на Вашингтонскиот колеџ,<ref>Washington College Hospital на Fayette Street во Балтимор, позната и како „Washington University of Baltimore“, затворена е во 1851 година. Болницата е повторно отворена како ''Church Home'' во 1854, и е преименувана неколкупати и тоа во ''Church Home and Infirmary'', ''Church Home and Hospital'', ''Church Home Hospital'', за конечно да остане со името ''Church Hospital''. Во 1999 година, Church Hospital е затворена, а блиската ''Johns Hopkins Hospital'' го купува имотот. Главната зграда на Church Hospital, која ја вклучува и првобитната зграда на болницата во која умира По, е потоа преименувана во ''Church Home Building''. Ако прашате граѓанин на Балтимор каде умрел По, скоро секој пат ќе ви одговорат дека умрел во "Church Home Hospital".</ref> каде умрел на [[7 октомври]]. По не бил доволно свесен во ниту еден момент за да објасни како се нашол во неговата состојба и носел алишта што не му припаѓале нему. Неговите бладања биле обележани со повторувањето на еден збор „Рејнолдс“, личноста која до ден-денес е непозната за истражувачите на животот на По. В. Т. Бенди, еден од истражувачите на животот на По, смета дека По извикувал „Херинг“ (вујкото на Едгар се викал Хенри Херинг), а некои извори тврдат дека последните зборови на По биле „Нека Бог ѝ помогне на мојата бедна душа“.<ref name="ReferenceD"/><ref>''Lord help my poor soul'' во оригинал.</ref> Точната причина за смртта на Едгар Алан По е сѐ уште нејасна. Доктор Снодграс бил уверен дека алкохолот ја предизвикал неговата смрт и се обидувал на секаков начин да ја популаризира неговата [[теорија]]. Сепак, како што покажуваат подоцнежните наоди, доктор Снодграс бил строг поборник против консумирањето алкохол и дел од фактите ги извештачил за да ги поддржи своите предрасуди. Доктор Џон Моран, кој бил присутен пред Поовата смртна постела, во својот извештај од [[1885]] година, запишал: „Едгар Алан По не умре како последица од труење, ниту пак неговиот здив и тело имаа мирис на алкохол“. Сепак, ова е само еден извадок од неколкуте негови извештаи, кои често се контрадикторни, па неговото сведочење не може безрезервно да се прифати. исто така, како причина за смртта на По не смее да биде исклучена ниту [[колера]]та. Така, додека бил во Ричмонд, во 1849 година, По им пишувал писма на својата тетка Марија Клем (на 7 јули) и на својот пријател Е. Х. Н. Патерсон (на 19 јули и 7 август) во кои вели дека можеби се заразил со колера во Филаделфија. Покрај ова, колерата е и една од главните теми во неколку од неговите раскази („[[Маската на црвената смрт]]“, „Сфингата“, „Бон-Бон“). Подоцна биле развиени бројни теории за смртта на По, вклучувајќи и некои што сметаат дека По умрел како последица од ретка мозочна болест, од [[дијабетес]], од недостаток на клучни [[ензими]] во неговото [[тело]], од [[сифилис]] или од [[беснило]]. Теоријата за беснилото е предложена од доктор Мајкл Бенитез кој смета дека симптомите пројавени кај По пред смртта се класични во случај на беснило.<ref>[http://www.umm.edu/news/releases/news-releases-17.html Benitez, R. Michael, „Мистеријата за Едгар Алан По“, ''University of Maryland Medical News'' (24 септември 1996)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20061201115734/http://www.umm.edu/news/releases/news-releases-17.html |date=2006-12-01 }}.</ref> Покрај ова, [[мачки]]те се чест мотив во неговите раскази, па можно е По да бил гризнат од побеснета мачка или некое друго животно заразено со оваа болест. Постои и една [[теорија]], која тврди дека По бил дрогиран и искористен како пион во обидот на една група измамници да се наместат локалните избори кои се случувале истиот ден кога По бил пронајден во бесознание. Поради отсуство на документи и доказен материјал (скоро сите документи што зборуваат за смртта на По се издадени барем десетина години по неговата смрт; дури и неговата посмртница, ако воопшто постоела, е изгубена), најверојатно вистинската причина за смртта на По засекогаш ќе остане тајна. Едгар Алан По е погребан во дворот на Вестминстерската презветаријанска црква,<ref>[http://www.baltimoresun.com/entertainment/visitor/college/59074,0,5453484.location Напис на Baltimore Sun] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070930013127/http://www.baltimoresun.com/entertainment/visitor/college/59074,0,5453484.location |date=2007-09-30 }} за Westminster Hall.</ref> сега дел од Универзитетот во Мериленд<ref>[http://www.law.umaryland.edu/ Универзитет во Мериленд - Факултет за Право] homepage.</ref> во Балтимор. === По смртта — мистеријата за човекот со црн плашт === [[Податотека:Poe Grave at Westminster 1.jpg|thumb|right|280px|Церемонијата по повод повторниот закоп на Едгар Алан По на [[17 ноември]] [[1875]], во Вестминстерската гробница]] Дури и по својата смрт, По предизвикувал низа контроверзии околу својата смрт. Поради неговата слава, учениците на универзитетот собрале пари за повторно да го закопаат По, овој пат поблиску до предната врата. Преместувањето било извршено на [[1 октомври]] [[1875]] година, а церемонијата била одржана на [[17 ноември]]. Денес, гробот претставува вистинска туристичка атракција. Почнувајќи од [[1949]] година, во раните утрински часови на Поовиот роденден — [[19 јануари]] — еден мистериозен човек наречен [[Таен поклоник на Едгар Алан По|Тајниот поклоник]], облечен во црн плашт, со шал наметнат над усните и со [[Сребро|сребрен]] [[бастун]] во десната рака, клекнувал пред гробот на поетот, одржувал здравица со коњак од марката „Мартел“ и полупразното шише заедно со три ружи ги оставал на гробот. Се смета дека ружите се наменети за По, за неговата жена Вирџинија и за неговата тетка Марија Клем, сите закопани на истото место. Неколкупати, човекот во црн плашт оставал порака на гробот, а една од нив гласела: „Едгар, јас сѐ уште не те заборавив.“<ref>''Edgar, I haven't forgotten you'' во оригинал.</ref> Во [[1993]] година, текстот на пораката гласел: „Факелот ќе биде пренесен.“<ref>''The torch will be passed'' во оригинал.</ref> Многумина сметале дека со оваа порака, првиот Poe Toaster сакал да каже дека е болен и дека наскоро ќе умре и во [[1999]] година, претпоставките се оствариле: новата порака велела дека човекот во црн плашт починал. Сепак, традицијата не престанала, така што до ден-денес, на 19 јануари, на гробот на По се појавува истата сенишна фигура и го повторува својот чуден ритуал. Долги години се мислело дека Џеф Џером, кустосот на блиската Поова куќа-музеј, е човекот со црн плашт. Затоа, во [[1983]] година, на 19 јануари, Џером поканил 70 луѓе на гробот на По. Во чест на роденденот на поетот, тие пиеле по чаша амонтиљадо, шпанско шери кое е дел од еден од Поовите раскази, и ги читале неговите хорор-приказни. Околу еден часот по полноќ, една сенишна фигура претрчала меѓу нив и, на општо изненадување, веднаш исчезнала зад источниот ѕид на гробницата. По обичај, на гробот имало три ружи и полупразно шише француски коњак. Во [[1990]] година, на магазинот ''„Лајф“'' му било дозволено да прати [[фотограф]] и да го слика човекот во црн плашт. Сликата излегла во јулското издание на магазинот, но не овозможила идентификација на мистериозниот посетител. Оттогаш, никој не успеал да го фотографира мистериозниот [[Таен поклоник на Едгар Алан По|Таен поклоник]].<ref>[http://www.prairieghosts.com/eapoe.html Зад гробот - извадок од книгата на Трој Тејлор] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070213235223/http://www.prairieghosts.com/eapoe.html |date=2007-02-13 }} Опширен текст, а ја содржи и сликата на човекот во црн плашт објавена во LIFE магазинот.</ref> == Мемоарите на Грисволд == На денот на Поовиот погреб, една долга посмртница се појавила во ''„Њујорк Трибјун“'', потпишана со „Лудвиг“. Текстот почнувал со зборовите: „Едгар Алан По е мртов. Умре во Балтимор пред два дена. Оваа изјава можеби ќе зачуди многу, но малкумина ќе бидат тажни поради неа.“<ref>Содржината на целата посмртница (на англиски) може да ја најдете на Wikisource под името [[wikisource:Death of Edgar Allan Poe|Death Of Edgar Allan Poe]]. Само кликнете на врската и директно ќе бидете пренесени на страницата. Ако сакате да ја видите страницата на Wikisource посветена на Едгар Алан По (голем број поеми, раскази, есеи), кликнете [[wikisource:Edgar Allan Poe|овде.]]</ref> Посмртницата била препечатена во многу весници низ целата земја. За кратко време, „Лудвиг“ бил идентификуван како Руфус Грисволд, непознат уредник и антологичар, кој чувствувал омраза кон По од [[1842]] година, кога По напишал критика на една од Грисволдовите антологии, која Руфус сметал дека е само лажна пофалба на неговото дело. Иако секогаш биле учтиви во јавноста, непријателството меѓу нив постојано се развивало. Оваа посмртница, за многу критичари, претставувал обид на Грисволд да си ги израмни сметките со својот вечен непријател. Грисволд напишал и биографски „Мемоари“ за По, вклучени во неговите собрани дела, во кои го прикажува По како неморален, пијан, полулуд зависник од [[дрога]]. Оваа [[биографија]] била сосема различна во однос на било која што се појавила за По и денес се верува дека дел од податоците за Поовиот живот се фалсификувани, со цел Грисволд да ги оправда своите мислења. Грисволдовата книга била веднаш отфрлена од оние кои добро го познавале По: сепак, во пошироки размери, таа била брзо прифатена, зашто била и најопширен запис за животот на По, а и успевала да го задржи раскажувачкиот глас кој По го користи во своите раскази. До [[1875]] година, кога Џон Инграм ја објавил својата биографија за По, не се појавува ниту една друга книга посветена на животот и делото на По. Сепак, до тој момент, претставата на Грисволд за Едгар Алан По веќе била раширена, не само во [[Америка]], туку и во најголем дел од светот. Дури и модерната претстава за ликот на По, во мала или поголема мера, се заснова на оваа првична биографија. == Есеите на По == Во својот есеј „Поетскиот принцип“, По расправа дека не постои долга поема, зашто, според него, врвната цел на уметноста е [[естетика]]та, односно, причината поради која таа постои е да побуди чувства кај читателот, нешто што може да трае само краток временски период (онолку колку што е потребно да се прочита лирска песна, да се изгледа [[драма]] или да се погледне [[слика]]). Тука, По го изложува и своето мислење дека еден [[еп]], ако воопшто сака да има некаква вредност, мора да е претставен како збир од неколку кратки делови, сите насочени да побудат едно исто чувство кое ''ќе ја воздигне [[душа]]та''. По особено внимание посветувал токму на [[Естетика|естетскиот]] аспект на [[уметност]]а. За По, самата уметност е духовно искуство. Во голем број од неговите раскази, ликовите (особено Родерик Ашер од „[[Пропаста на куќата на Ашерови]]“) го постигнуваат овој естетски идеал преку ''посветеност'', поради што често се опсесивни и изолирани од светот. „[[Овалниот портрет]]“, исто така, ја разработува посветеноста, но овојпат предметот на посветеност е токму уметничкото дело. По бил голем поддржувач на теоријата за [[уметноста заради уметност]], многу години пред [[Теофил Готје]] да го искова познатиот француски слоган ''l'art pour l'art''. Токму поради ова, тој бил голем противник на [[дидактичност]]а, сметајќи дека [[морал]]от и [[етика]]та не треба да постојат во рамките на поезијата и уметноста, кои исклучиво треба да се фокусираат на создавање на убаво дело. По го критикувал [[Џејмс Расел Лауел]] во еден од своите разгледи, обвинувајќи го за преголема дидактичност и поучност и тврдејќи дека песната треба да се пишува '„само поради песната“. Во можеби својот најпознат есеј „[[Филозофија на композицијата]]“, По наложува дека најпрвин треба да се напише крајот на едно дело, а дури потоа неговиот остаток. Веројатна инспирација за ваквото мислење на По, било писмото што [[Чарлс Дикенс]] му го испратил на [[6 март]] [[1842]] година, во кое тој вели: :Околу темата за „конструкцијата“ на „Калеб Вилијамс“, дали знаеш дека Годвин го напишал наназад, — прво последниот том, — а потоа, откако го прикажал ловот на Калеб и катастрофата, чекал со месеци, барајќи начин да разјасни што направил?[http://eapoe.org/misc/letters/t4203060.htm] По се осврнува на ова писмо во својот есеј. Литературното влијание на Дикенс врз По може да се забележи и во расказот „[[Човекот од толпата]]“. Описот на распадот на [[град]]от многу му должи на Дикенс, а на некои места, намерно, од текстот на По, одекнува јазикот на Дикенс. Исто така, По бил бранител на „магазинската литература“, односно тврдел дека расказите, односно „приказните“ како што тогаш биле нарекувани, кои обично биле сметани за „вулгарна“ и „ниска“ уметничка форма како и списанијата во кои биле издавани, може да стојат рамо до рамо со [[роман]]ите и еповите. Неговата упорност во одбраната на уметничката вредност на расказот е еден од главните фактори кој го овозможил идниот развиток на овој заборавен жанр. По често вклучувал елементи од [[псевдонаука]]та во своите раскази, а особено е забележително присуството на [[френологија]]та <ref>Edward Hungerford. "Poe and Phrenology," ''American Literature'' 1 ("По и Френологијата", ''Американска Литература'' 1) (1930): 209-31.</ref> и [[физиогномија]]та.<ref>Erik Grayson "Weird Science, Weirder Unity: Phrenology and Physiognomy in Edgar Allan Poe" ''Mode'' 1 ("Чудна наука, почудно единство: Френологијата и Физиогномијата кај Едгар Алан По" ''Том'' 1) (2005): 56-77. Исто така извадок од текстот има и на [http://www.arts.cornell.edu/english/mode/documents/grayson.html интернет].</ref> По обично обработува само по едно човечко чувство во своите раскази: во „[[Предавничко срце]]“ се фокусира на [[вина]]та, а во „Пропаста на куќата на Ашерови“ се фокусира на [[страв]]от. На овој начин, и во расказите, По го бара естетскиот идеал во обидот да ја воздигне душата, побудувајќи само едно човеково чувство. == Осврт кон творештвото на По == Во својот осврт кон поезијата на По, [[Гане Тодоровски]] истакнува дека тој се наметнува како маркантна фигура во [[Американска книжевност|американската книжевност]] од првата половина на 19 век. Неговиот творечки опус ги опфаќа [[поезија]]та, краткиот [[расказ]] и [[есеј]]от. По е ингениозен творец кој се одликува со еруптивна природа и богата книжевна образованост која наоѓа примена во сите негови новаторски тенденции. Во тогашните американски прилики, По започнува нови книжевни правци и воведува тематски и изразни иновации за кои тогашната негова средина покажува малку разбирање. И покрај тоа што потекнува од романтичарската традиција, поезијата на По се одликува со оригинална звучност, а сè во неа е потчинето на строгата внатрешна логика при што компонентите на таинственото и страшното претставуваат декор кој е функционално потчинет на основната идеја. Тоа го истакнува и [[Фјодор Михајлович Достоевски|Достоевски]], кој во својата статија за По од 1861 година истакнува дека противречната поврзаност на фактографското и фантастичното е основната црта на неговата оригиналност. Во својата книжевна кариера, тој напишал околу 50 песни од кои неколку претставуваат бисери на светската поезија.<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 53-54.</ref> По бил наречен „проколнат поет“, кој без починка минува низ свесни, потсвесни или надсвесни стварности. Неговата стварност е сето она што тој го создава, тоа е свет на будни сништа, визии, мечти и фантастични комбинации. Животот на По е изворот и утоката на неговата поезија, фокусот низ кој неговата поетска мисла се преломува, се дели, се губи, гасне и распламтува стопати посилно. Во тој живот доминираат страдањето, ужасот и грозотијата, физичката и душевната болка. Тој живот е минијатурен пекол во кој поетот влегол не заради религиозно слепило, туку заради неминовноста на судбината. За неговата судбинска проколнатост пишува Исидора Секулиќ во есејот „Еден од поетите на бездното — Едгар Алан По“ (1954): „... тие поети во своето суштество, во талентот свој, во вокацијата своја, имаат моќ на исклучиво големо простирање во сите насоки на искуствата и претчувствата, имаат интелектуални љубопитства кои ја префрлуваат областа на петте сетила на човекот. Нивните претчувства, свесни или несвесни, особените знаења, тоа се ненормално нешто.“<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 56-57.</ref> Во првата збирка на По „Тамерлан и други песни“, По го користи митот, според каноните на романтичарската поезија, а во неговите стихови пулсира одгласот на [[Џорџ Гордон Бајрон]]. Во своите стихови, По се нарекува „неизлечлив поет“, но тука се работи само за вербална патетика. Дури во втората збирка „Ал Арааф, Тамерлан и помали песни“ (1829), По го оставил Бајрон како свој модел, а во третата збирка „Песни“ (1831), Бајрон и Водсворд биле целосно напуштени, но во неа се чувствува силното влијание на [[Семјуел Колриџ]], [[Ернст Теодор Хофман]] и [[германски идеализам|германската идеалистичка филозофија]]. Веќе од 1831 година, поесткото творештво на По има цврсто определена насока. Според него, „песната стои во спротивност со делата од научна вредност поради тоа што таа како свој непосреден предмет го има задоволството, а не вистината“. Со тоа, По се јавува како еден од татковците на современиот книжевен артизам. Следната збирка, „Гавранот и други песни“ ја објавил дури во 1845 година, а меѓу 1831 и 1845 година настанале некои од неговите најважни песни, како: „Колосеумот“ (напишана во бел стих), „На една во рајот“, „Палата на сеништата“, „Победникот црв“, „Земјата на соништата“ и „Гавранот“. Подоцна, тој напишал уште неколку извонредни песни, како: „Јулалума“ (1847), „Анабел Ли“ и „Елдорадо“, „На мајка ми“ и „Ѕвона“ (1849), кои ги следат старите тематски линии: безизлезен ужас, страв од животот, светот како безумие, бегство во друга реалност итн. Наспроти [[Утилитаризам|утилитаризмот]] во тогашната книжевност, По е фантаст, наспроти [[Позитивизам|позитивизмот]], тој е идеалист, наспроти американската [[демократија]] — аристократ или, со еден збор, типичен претставник на космополитизмот во книжевноста.<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 60-61.</ref><ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 60-62.</ref> ===Двојството во личноста на По === Најконтроверзниот податок во Поовата биографија е неговата чудна двојност. Огромната разлика во тврдењата на неговите современици укажува на постоењето на две личности во неговото тело. Така, кон оние што ги сакал, По бил нежен и посветен, а оние пак, кои биле предмет на неговата остра критика, во По гледале раздразлив и арогантен ексцентрик, а многумина го обвинувале за неморалност и недостаток на етички принципи. Најголем дел од делата на По се поврзани со чувствата на длабок ужас и тага, но во нормални услови, поетот бил сосема пријатна личност: зборувал брилијантно, главно за [[литература]]та, и читал сопствена и туѓа поезија со глас признат по својата ненадминлива убавина; им се восхитувал на [[Вилијам Шекспир]] и на [[Александар Поуп]]; и имал прекрасна смисла за [[хумор]], па често им се извинувал на посетителите на неговиот дом што немал галениче [[гавран]]. Од една страна, По бил идеалист и визионер, а неговата жед за совршенство била и душевна и фантазерска. Неговата чувствителност кон убавината (овој збор, По секогаш го пишувал со голема буква<ref>Едгар Алан По, ''Одбрани песни'', избор и препев на Гане Тодоровски, Култура, Скопје, 1986.</ref>) и слаткоста на жената е инспирација за неговите најтрогателни и најлирски песни („[[На Елена]]“, „[[Анабел Ли]]“, „[[Јулалај]]“, „[[На Една во Рајот]]“), како и на безмалку тонските прозни [[Химна|химни]] на убавината и љубовта во неговите кратки раскази „[[Лижеја]]“ и „[[Елеонора]]“. Во „[[Израфел]]“, неговата фантазија го изнесува надвор од материјалниот свет и го носи во некоја земја од соништата. Ваквото расположение кај По, особено ги карактеризирало последните години од неговиот живот. Уште поопшто, во стиховите, како што се оние во „[[Долината на Немирот]]“), „[[Ленор]]“, „[[Гарванот (поема)|Гавранот]]“, „[[За Ени]]“ и „[[Јулалум]]“ и во расказите во кои По ги заобиколува познатите искуства што светот може да ги понуди, тој тоа го прави на еден свој специфичен начин, преку морничави мисли, импулси и стравови. На ваков начин е изградена фабулата на неговите приказни за [[смрт]]та („[[Пропаста на куќата на Ашерови]]“, „[[Маската на црвената смрт]]“, „[[Фактите во случајот за М. Волдемор]]“, „[[Предвремениот закоп]]“, „[[Овалниот портрет]]“, „Сенка“), во расказите за извештаченоста и злосторствата („[[Беренис]]“, „[[Црниот мачор (краток расказ)|Црниот мачор]]“, „[[Вилијам Вилсон (краток расказ)|Вилијам Вилсон]]“, „[[Палаштвото на изопачените]]“ „[[Бочвата Амонтиљадо]]“, „[[Предавничко срце]]“), неговите раскази за преживување после конечното распаѓање („[[Лижеја]]“, „[[Морела]]“, „[[Меценгерштајн]]“), и неговите раскази за празнотијата, бесмилата и фаталноста на човековиот живот и сфаќања („[[Состанокот]]“, „[[Човекот од толпата]]“). Дури и кога По не се одлучува своите ликови да ги вмеша во судир со мистериозни сили или да ги фрли во беспомошната сенка на неминливите патишта кои водат кон Бездната на Непознатото, тој сѐ уште го користи мотивот на неизбежно страдање и маченичко предавање во прегратката на очајот, како средство за да предизвика болно треперење на нервите („[[Бунарот и нишалото]]“) и неговото гротескно откритие речиси секогаш ги внесува марионетите на труповите и бавното распаѓање на волшебната [[театар]]ска сцена која на својот редовен репертар ја има претставата [[Трагедија]] чиј морничав крај спие под завесата на [[Освојувачот Црв]] и самата Смрт. Од друга страна, По е познат по длабоките и јасни опсервации на мигновени детали, како во кратките, но содржајни описи во својот единствен роман, но исто така и во воведите на своите раскази кои речиси незабележливо ја поставуваат сценографијата за остатокот од драмата. Блиско поврзана со ова е неговата моќ за рационализација и разумно разработување. Тој се гордеел на сопствената [[логика]] и внимателно ја пласирал во своите раскази за со секој нареден да докаже дека поседува многу повеќе од она што претходно било изложено; на тој начин, мисленото разглобување, разоткривањето на злосторствата и читањето на тајните записи се особини што стануваат основни одлики на неговите [[Легран]] и [[Дипен]]. Така, По го создал [[аналитички расказ|аналитичкиот расказ]], кој го навестил детективскиот рсказ и кој бил предвесник на научно – фантастичните раскази. Истата двојност се забележува и во неговата уметност. Тој бил способен да напише [[ангел]]ска или чудна [[поезија]] со безмалку совршен осет за ритам и привлечност на зборот, или лирска проза што воздивнува со раскошна убавина и сугестивност, со очигледно одбегнување на изнасилена инспирација; сепак, понекогаш запишувал морбиден [[Психологија|психолошки]] проблем или скицирал сиже со безмилосна суровост во тежок и сув стил. Во Поовите ремек – дела, двојноста на неговиот карактер, на неговиот ум и на неговата уметност се споени во една [[Хармонија|хармонична]] [[мелодија]], која тонски, структурално и движечки е делотворна колку и [[Бетовен]]овата [[симфонија]]: таа е беспрекорен склоп на, на прв поглед, недопирливи и несфатливо различни фрагменти. === Романтизмот во делата на По === Раѓајќи се и формирајќи се во времето на доминацијата на романтизмот, во творештвото на По неизбежно се чувствува влијанието на [[Романтизам|романтизмот]], како и неговата опседнатост со [[окултизам|окултното]] и [[Сатанизам|сатанското]]. Така, борбата меѓу човечкиот разум и недостижното постојано варира во неговите творби при што некогаш преовладува разумот, а другпат победуваат мрачните сили или смртта. Романтичарскиот белег во делото на По најмногу се гледа во неговото раширување на границата на возможното и воздигнувањето над реалноста. На пример, во неговите песни, безграничната љубов на поетот кон мртвата девојка ја тера покојната да се врати во светот на живите, а пак стремежот да се задлабочи во тајните на космосот го прават раскоренет од земјата и го втурнуваат во надземните и во надѕвездените пространства.<ref name="ReferenceE">Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 54.</ref><ref name="ReferenceF">Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 54.</ref> Во повеќето песни на По како мотив се јавува смртта во сите нејзини облици, но присуството на смртта не е резултат на лектира, туку рационална составка на неговите секојдневни премрежија (рано ги загубил родителите). Најчесто, лирскиот херој е љубовник кој ја оплакува мртвата сакана. Тој како да негува [[Садомазохизам|мазохистичко]] сфаќање на песната, сметајќи дека таа треба да го пронајде оној очај кој претставува „сладострасно мачење на самиот себе“ и дека таа треба „да зададе болка која е најслатка, затоа што е најнеподнослива“. Таквите се неговите песни: „Гавранот“, „Јулалума“, „Јулејли“, Анабел Ли“, „Заспаната“, „На онаа во рајот“, „На мајка ми“ итн. Според Ричард Вилбур, уште во песната „На Елена“ од 1831 година, По ја гради идеалната визија за загубената љубов, која понатаму се повторува во неговите песни. Притоа, во повеќето негови песни, женските имиња се или варијанта на едно исто име (Хелен, Елена, Елеонора, Ленора, Линор итн.) или пак произлегуваат од името на неговата мајка Елизабета, зашто ги содржат согласката „л“ и самогласката „е“ (Морела, Лујели, Јулејлума, Мадлен, Анабел Ли, Лижеја, Лејлиџ итн.). На тој начин, женските имиња во поезијата на По се идентификуваат со неговата мајка или со Елена од [[Троја]], но во секој случај станува збор за идеална убавина. Еден од последните биографи на По, Франс Винзор, смета дека животот на поетот бил исполнет од раѓањето до неговата смрт само со трагични настани кои ја објаснуваат неговата опсесија со смртта, како: смртта на мајка му, смртта на Вирџинија Клем, трагичната случка со сестра му Розалија, долгогодишното умирање на Вирџинија. Самиот По раскажува како по смртта на една пријателка долго време, ноќе, по дожд и по снег, го посетувал нејзиниот гроб, секогаш оставајќи го натажен и наежен од морничавото виење на ветрот. Според [[Тин Уевиќ|Тин Ујевиќ]], тоа гробно доживување како да е никулец на целата поезија на По. [[Шарл Бодлер]], пак, смета дека смртта на По, вусшност, е одамна приготвувано [[самоубиство]].<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 58.</ref><ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 58-59.</ref> === Поетскиот метод на По=== Кога се зборува за поезијата на По треба да се забележи дека, за разлика од неговите современици, По бил школуван во [[Европа]]. оттука, тој бил отворен кон достигнувањата на егзактните [[Наука|науки]] и кон употребата на елементите од булеварскиот печат, од блефот до [[реклама]]та, при што во неговото творештво сè е подредено на [[логика]]та. По како поет бил строг версификатор, така што, како што забележува Тин Уевиќ, овој поет не смееме да го објаснуваме само со [[вино]]то, ниту да го третираме како жртва на [[Алкохоличари|алкохоличарската]] неумереност. Напротив, во неговиот [[космос]] владее строга логика.<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 55.</ref><ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 55.</ref> По не е спонтан автор, иако спаѓа во таканаречените еруптивни творци. Најдобар доказ за тоа е неговиот есеј „Филозофија на композицијата“ во кој го објаснува настанокот на песната „Гавранот“, како и другите есеи во кои ги објаснува принципите на уметноста. Кај него постои интелектуално осознавање на поетскиот чин, кој е бавно созревање, мачно бришење и дополнување на [[мисла]]та.<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 56.</ref><ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 57.</ref> Освен две песни од најраната возраст („Тамерлан“ и „Ал Арааф“), сите песни на По се лирски кратки и сублимирани. Всушност, во „Филозофијата на композицијата“, По вели дека „она што го нарекуваме долга песна е само низа од куси песни, односно низа од куси поетски впечатоци“. Оттука, По се залагал за кратка [[песна]], зашто песната треба да ја возбуди [[душа]]та, а според психичката нужност, сите силни возбуди се кратки. На тој начин, По дошол до заклучокот дека “ должината на песната треба да биде во математички сооднос со нејзината вредност“.<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 57.</ref> Понатаму, според По, „песната стои во спротивност на делата со научна вредност, зашто таа го има како свој непосреден објект задоволството а не вистината“, со што По се јавува како еден од предвесниците на современиот артизам. Имено, По смета дека [[Убавина]]та (тој секогаш го пишувал овој збор со голема буква) е единственото признато подрачје на песната, а „растаженоста е најзаконитиот од сите поетски видови“, зашто тагата е изразот со кој Убавината може да се искаже во највисока мера.<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 61.</ref><ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 57-58.</ref> Во „Филозофијата на композицијата“, По посветува големо внимание на версификацијата. Во таа смисла, тој истакнува дека „можните разновидности на ритамот и на строфата се навистина бескрајни; па сепак, со столетија, никој во поглед на стихот не остварувал, ниту е обидувал да оствари нешто ново“. Оттука, тој смета дека за да се дојде до новото треба да се бара напорно, а за да се дојде до новото треба повеќе одречување од фантазија. Така, во своите песни, По постојано ја употребува [[алитерација]]та, [[трохеј]]от го плете со нови комбинации на внатрешни рими и со нов размер ги употребува [[дактил]]от, [[анапест]]от и [[амфибрах]]от и гради нова строфика и чудна еуфонија во поезијата. Во неговата поезија, сè е музика, а [[метрика]]та му е совршена, т.е. според зборовите на Бодлер, таа е „правилна како украс од кристал“.<ref>Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Поезија'', Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 63.</ref><ref name="ReferenceG">Гане Тодоровски, „Поезијата на Едгар Алан По“, во: Едгар Алан По, ''Одбрани песни''. Скопје: Култура, Мисла, Македонска книга, Наша книга, 1986, стр. 63.</ref> === По како литературен критичар === Како критичар, По ја акцентирал точноста и прецизноста на [[јазик]]от, [[ритам]]от и структурата. Тој ги формулирал правилата за пишување краток расказ и се залагал за обединување на античките единства: расказот треба да обработува потполно дејство кое ќе се случува во текот на еден ден и на едно место. Покрај овие единства, тој ги воведол и единствата за расположение и ефект. Сепак, По не бил екстремен во бранењето на своите погледи, туку им се восхитувал на подолгите дела, а понекогаш ги величал и [[Алегорија|алегориите]] и [[Дидактика|дидактичките]] текстови, доколку нивната поента не е грубо и сурово предадена. По се восхитувал најмногу на оригиналноста, дури и во делата што многу се разликуваат од неговите, поради што, често бил неочекувано дарежлив критичар за делата на многу мали писатели. === Влијанието на По === Генијот на По бил многу рано препознат во [[Европа]]. Тој станал славен најпрвин во [[Франција]] и во [[Русија]], а дури подоцна во неговата татковина. Всушност, на почетокот, додека во [[Европа]] растела славата на По, американската критика го премолчувала неговото творештво.<ref name="ReferenceE"/> Никој не го промовирал повеќе По во светски рамики, па и во [[САД]], од двајцата француски поети – [[Шарл Бодлер]] и [[Стефан Маларме]]. На пример, Маларме ја напишал песната „Гробот на Едгар По“ (француски: ''Le tombeau d'Edgar Poe'').<ref>Стефан Маларме, ''Песме''. Београд: Култура, 1970, стр. 74-75.</ref> Улогата на По во обликувањето на [[Француска литература|француската литература]] е огромно и на поетско и на критичарско ниво. [[Симболизам|Симболизмот]] го смета По за свој создавач и го ословува со блескавата титула ''Големиот учител''. Тој се потпира на неговата „[[Филозофија на композицијата]]“, се раѓа од неговата чудовишна Фантазија и ги користи неговите поеми за да ја обликува модерната теорија за чистата поезија. Маларме ја сметал „Јулалума“ за „најоригиналната и најугестивната од Поовите песни“, а [[Пол Валери]] ги смета песните на По за „симбиоза на звукот и на мислата“, а [[Олдос Хаксли]] му забележува на По дека посакал музиката и математиката да ги слее во едно поради што неговите песни се „премногу музикални“.<ref name="ReferenceG"/> Денес, веќе не постојат никакви дилеми во однос на големината на делото на По. Така, еден од попознатите толкувачи на творештвото на По, Маркус Канлиф вели дека „човек може и да не го сака, но не може да премине рамнодушно преку него... Само неколку песни и неколку раскази и По има право да биде наречен голем автор“, а Ван Вик Брукс и Ото Брекман го нарекуваат „литературен гениј без споредба на американската сцена“. И [[Бернард Шо]] се изразил многу пофално за По, тврдејќи дека „[[Америка]] родила двајца големи писатели — Едгар По и [[Марк Твен]]“, додека Тин Ујевиќ напишал дека „со него и никогаш повеќе почнаа да се пишуваат најубавите стихови на светот“.<ref name="ReferenceE"/><ref name="ReferenceF"/> Францускиот писател [[Жорис-Карл Уисманс]] се изразува пофално за „парадоксалните мистификации“ на По, нарекувајќи го „мајсторот на [[Индукција (логика)|Индукцијата]]“. Според Уисманс, во книжевноста По прв ги открил незадржливите пориви на кои им се потчинува волјата, а исто така, ако не го опишал, тогаш прв го обзнанил [[Депресија (расположение)|депресивното]] влијание на стравот врз волјата. Токму на таа точка, на летаргијата на волјата, По го насочил своето истражување, анализирајќи ги ефектите на тој отров, укажувајќи на симптомите на неговото ширење, на растројствата што почнуваат со немир, продолжуваат со ужасен [[страв]], избувнуваат конечно во ужас, кои ја обезумуваат волјата. Покрај тоа, По на некој начин ја изострил смртта, ја направил поинаква, воведувајќи во неа [[Алгебра|алгебарски]], натчовечки елемент.<ref>Карл Уисманс, ''Наспроти''. Скопје: Темплум, 2011, стр. 265-271.</ref> Краткометражниот филм „[[Береника (филм)|Береника]]“ на [[Ерик Ромер]] од 1954 година е заснован на еден расказ на По, кој го опишува човекот кој е опседнат со забите на својата свршеница.<ref>[https://www.rts.rs/tv/rts2/5814632/berenika.html РТС, Береника (пристапено на 1.11.2025)]</ref> Во 2012 година, режисерот Џејмс Мектајгју го снимил филмот „Гавранот — Смрт од расказот“ во кој фиктивно се прикажани последните денови од животот на По.<ref>[https://raspored.hrt.hr/?mreza=2&datum=2023-06-09 Gavran - Smrt iz priče, američko-španjolsko-njemački film (2012.) (пристапено на 9.6.2023)]</ref> == Наводи == {{Reflist}} === Литература === * George E. Woodberry, ''The Life of Edgar Allan Poe'', Boston (1885), revised (1909). * James A. Harrison (ed.), ''The Complete Works of Edgar Allan Poe'', Virginia edition, 17 volumes, New York (1902). * Killis Campbell (ed.), ''The Poems of Edgar Allan Poe'', Boston (1917). * Hervey Allen, ''Israfel: The Life and Times of Edgar Allan Poe'', two volumes, New York (1926). * Едгар Алан По, ''Поеми'' (На български от Г. Михайлов), София (1926). * ''Collected Works of Edgar Allan Poe'', Walter J. Black Inc, New York (1927). * Killis Campbell, ''The Mind of Edgar Allan Poe and Other Studies'', Cambridge (1932). * Arthur Hobson Quinn, ''Edgar Allan Poe: A Critical Biography'', New York, Appleton-Century-Crofts, Inc. (1941), [[ISBN 0-8018-5730-9]]. * John Ward Ostrom (ed.), ''The Letters of Edgar Allan Poe'', two volumes, Cambridge (1948). * T.S. Eliot, ''From Poe to Valéry'', New York (1948). * Marie Bonaparte (translated by John Rodker), ''The Life and Works of Edgar Allan Poe'', London (1949). * Edgar Allan Poe, ''Selected Prose and Poetry'', Rinehart Editions, Toronto (1950). * Edgar Allan Poe, ''Crni mačak'', Zora, Zagreb (1952). * Edgar Alan Po, ''Odabrana dela'', Nolit, Beograd (1954). * Patrick F. Quinn, ''The French Face of Edgar Poe'', Carbondale (1957). * Edward H. Davidson, ''Poe. A Critical Study'', Cambridge (1957). * Эдгар По, Избранное, Государственное издательство художественной литературы, Москва (1958). * Richard Wilbur, ''Poe'',Dell Publishing Company, Inc., New York (1959). * Thomas Ollive Mabbott (ed.), ''Collected Works of Edgar Allan Poe'', three volumes (I and II Tales and Sketches, III Poems), The Belknap Press Of Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts, London, England (1978). * Raymond Foye (ed.), ''The Unknown Poe'', City Lights, [[San Francisco]], CA. (1980). * Kenneth Silverman, ''Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance'', Harper Perennial, New York, NY (1991). * Frederick S. Frank and Anthony Magistrale, ''The Poe Encyclopedia'', Greenwood Press, Westport, Connecticut and London, England (1997), [[ISBN 0-313-27768-0]]. * Edgar Allan Poe, et al., ''The Classics of Style'', The American Academic Press (2006), [[ISBN 0-9787282-0-3]]. === Дела на По на македонски јазик === * Едгар Алан По, ''[[Поезија (збирка песни од Едгар Алан По)|Поезија]]'', [[Македонска книга]], Скопје, 1969. * Едгар Алан По, ''[[Одбрани песни (Едгар Алан По)|Одбрани песни]]'', (избор и препев на Гане Тодоровски), [[Култура (издавачка куќа)|Култура]], [[Мисла (Издавачка куќа)|Мисла]], Македонска книга, [[Наша книга (издавачка куќа)|Наша книга]], Скопје, 1986. * Едгар Алан По, ''Маската на Црвената смрт'', [[Темплум]], Скопје, 2003. == Надворешни врски == {{wikiquote|Edgar Allan Poe}} {{commons|Edgar Allan Poe}} === За Едгар Алан По === * [http://www.nps.gov/edal/ Американска национална историска страна за Едгар Алан По] * [http://www.poemuseum.org/ Музејот на По во Ричмонд, Вирџинија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20091219123629/http://www.poemuseum.org/ |date=2009-12-19 }} * [http://www.opcommunication.com/grapho/Edgar_Allen_Poe.gif Потписот на Едгар Алан По] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20030509111621/http://www.opcommunication.com/grapho/Edgar_Allen_Poe.gif |date=2003-05-09 }} * [http://www.bronxhistoricalsociety.org/about/poecottage.html Колибата на По во Фордхем, Бронкс] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071011072300/http://bronxhistoricalsociety.org/about/poecottage.html |date=2007-10-11 }} * [http://www.psychics.co.uk/coincidences/cannibal.html Поовите предвидувања за канибализмот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071012061450/http://www.psychics.co.uk/coincidences/cannibal.html |date=2007-10-12 }} * [http://www.eapoe.org/ Друштвото на По во Балтимор] * [http://knowingpoe.thinkport.org ''Познавајќи го По'' на Јавната Мерилендска Телевизија: Литературата, Животот и Времето на Едгар Алан По во Балтимор и надвор од него] * [[s:Where Once Poe Walked|Кајшто чекореше По]] - песна на [[Х. П. Лавкрафт]] * [http://wiredforbooks.org/kensilverman/ Аудио интервју со Кен Силвермен од 1992 година, писател на книгата ''Едгар Алан По: тажно и незаборавно сеќавање''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080225091919/http://wiredforbooks.org/kensilverman/ |date=2008-02-25 }} === Дела === * [https://mk.wikisource.org/wiki/%D0%95%D0%B4%D0%B3%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%BE Едгар Алан По] на Викиизвор. * [http://www.poetryfoundation.org/archive/poet.html?id=81604 Песни на Едгар Алан По на PoetryFoundation.org] * {{gutenberg author|id=Edgar_Allan_Poe|name=Edgar Allan Poe}} * [http://poetry.lastpromise.com/content/poe_edgarallan/ Одбрани дела на По на Inspired Poetry] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070112205412/http://poetry.lastpromise.com/content/poe_edgarallan/ |date=2007-01-12 }} * [http://www.poestories.com/ PoeStories.com] - Одлична страница со анализи, цитати, извадоци и целосни текстови на Поовите раскази, хронологија на Поовиот живот и галерија со слики. Расказите содржат и вграден речник на помалку познати зборови со дефиниции кои го олеснуваат читањето. * [http://www.houseofusher.net/ Виртуелна библиотека на Едгар Алан По] * [http://literalsystems.org/abooks/index.php/Author/EdgarAllanPoe Аудио снимки на читани дела од По на Literal Systems] * [http://www.eapoe.org/ Друштвото на Едгар Алан По од Балтимор] - Собраните дела на По и огромна количина на биографски и критички материјали, вклучувајќи и [http://www.eapoe.org/geninfo/poedeath.htm преглед на досега познатите факти за животот на По] * [http://www.archive.org/download/shortpoetry_003_librivox/the_raven_poe_ea_chip.mp3 Аудио снимка на "Гавранот" (кај нас преведена и како "Гарванот") што се наоѓа во јавна сопственост] * [http://nearen.blog.com.mk/node/57170 Гарванот - превод: Гане Тодоровски] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070927024204/http://nearen.blog.com.mk/node/57170 |date=2007-09-27 }} * [http://www.bokler.com/eapoe.html Решен крипотографскиот предизвик на По] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100827204922/http://www.bokler.com/eapoe.html |date=2010-08-27 }} * [http://www.aruffo.com/poe Аудио-книги со Поовите раскази] - бесплатен download {{Избрана}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:По, Едгар Алан}} [[Категорија:Едгар Алан По| ]] [[Категорија:Американски писатели]] [[Категорија:Американски писатели на научна фантастика]] [[Категорија:Романтизам во книжевноста]] [[Категорија:Автори на криминалистички романи]] [[Категорија:Апсолвенти на Универзитетот на Вирџинија]] [[Категорија:Луѓе од Бостон]] [[Категорија:Книжевни теоретичари]] [[Категорија:Семејство По]] iscdwrwwemyyeaigiyf3gp9426yc2ja 0 7821 5538098 5332608 2026-04-12T16:54:54Z Dandarmkd 31127 5538098 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име= Климе Стојоски | портрет= | опис=борец | наставка= | роден-дата={{роден на|13|ноември|1922}} | роден-место={{роден во|Елшани}}, [[Кралство СХС]] | починал-дата={{починал на и возраст|df=yes|1945|12|18|1922|11|13}} | починал-место= {{починал во|Гевгелија}}, [[ДФ Македонија]], [[ФНРЈ]] | }} '''Климе Робев Стојоски''' ({{роден на|13|ноември|1922}} - {{починал на|18|декември|1945}}) — [[ДФ Македонија|македонски]] [[Народноослободителна војска на Македонија|партизан]]. ==Животопис== Тој бил роден на [[13 ноември]] [[1922]] година во [[Елшани]], [[Охридско]]. Во ноември 1944 година, тој стапил во [[Прва македонска ударна бригада|Првата македонска ударна бригада]]. Учествувал на [[Сремски фронт|Сремскиот фронт]] во составот на Втората македонска ударна бригада. Како последица на воените напори, тој се разболел и умрел во Воената болница во [[Гевгелија]], на [[18 декември]] [[1945]] година.<ref>Мишо Јузмески: „Елшани - живот меѓу каменот и водата“, Елшани, 2009</ref> == Наводи == {{Наводи}} {{Биографија-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Стојоски, Климе}} [[Категорија:Македонски партизани]] [[Категорија:Учесници во НОБ]] d1ac8i93nvp16n64sbcmlnwlz7u5e9t 5538099 5538098 2026-04-12T16:55:54Z Dandarmkd 31127 5538099 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име= Климе Стојоски | портрет= | опис=борец | наставка= | роден-дата={{роден на|13|ноември|1922}} | роден-место={{роден во|Елшани}}, [[Кралство СХС]] | починал-дата={{починал на и возраст|df=yes|1945|12|18|1922|11|13}} | починал-место= {{починал во|Гевгелија}}, [[ДФ Македонија]], [[ФНРЈ]] | }} '''Климе Робев Стојоски''' ({{роден на|13|ноември|1922}} - {{починал на|18|декември|1945}}) — [[ДФ Македонија|македонски]] [[Народноослободителна војска на Македонија|партизан]]. ==Животопис== Тој бил роден на [[13 ноември]] [[1922]] година во [[Елшани]], [[Охридско]]. Во ноември 1944 година, тој стапил во [[Прва македонска ударна бригада|Првата македонска ударна бригада]]. Учествувал на [[Сремски фронт|Сремскиот фронт]] во составот на Втората македонска ударна бригада. Како последица на воените напори, тој се разболел и умрел во Воената болница во [[Гевгелија]], на [[18 декември]] [[1945]] година.<ref>Мишо Јузмески: „Елшани - живот меѓу каменот и водата“, Елшани, 2009</ref> == Наводи == {{Наводи}} {{Биографија-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Стојоски, Климе}} [[Категорија:Македонски партизани]] [[Категорија:Учесници во НОБ]] [[Категорија:Југословенски Македонци]] 3fpnn6j35lgsalmupqbwsfsqqoot71b 0 9256 5538268 5516443 2026-04-13T07:37:09Z Bjankuloski06 332 Правописна исправка, replaced: Таенит → Тенит 5538268 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Sérandite,_natrolite,_analcime,_aegirine_300-4-2112.JPG|мини|Кристали од [[серандит]], [[натролит]], [[аналцим]] и [[агирин]] од Мон Сен-Илер, Квебек, Канада]] Во [[геологија]]та и [[минералогија]]та, '''минерал''' или '''минерален вид''' — [[Цврста состојба на материјата|цврста]] супстанца со прилично добро дефиниран хемиски состав и специфична [[кристална структура]] што се јавува природно во чиста форма.<ref name="raff">John P. Rafferty, ed. (2011): ''[https://books.google.com/books?id=ervUafk86MIC Minerals]''; p. 1. In the series ''Geology: Landforms, Minerals, and Rocks''. Rosen Publishing Group. {{ISBN|978-1-61530-489-9}}</ref><ref name="wenk">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=IcH2liK0JOYC&pg=PA10|title=Minerals: Their Constitution and Origin|last=Wenk|first=Hans-Rudolf|last2=Bulakh|first2=Andrei|publisher=Cambridge University Press|year=2004|isbn=978-0-521-52958-7|page=10}}</ref> Геолошката дефиниција за минерал нормално ги исклучува соединенијата што се јавуваат само кај живите организми. Сепак, некои минерали често се биогени (како [[калцит]]) или хемиски [[Органско соединение|органски соединенија]] (како [[мелит]]). Покрај тоа, живите организми често синтетизираат неоргански минерали (како [[хидроксилапатит]]) кои се јавуваат и во карпите. Концептот на минерал е различен од [[карпа]]та, која е секој цврст геолошки материјал во голема маса кој е релативно хомоген на доволно голема скала. Карпата може да се состои од еден вид минерал или може да биде агрегат од два или повеќе различни видови минерали, просторно одвоени во различни [[Фаза (термодинамика)|фази]].<ref name="gemrock">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gemrock.net/learn/rocks-minerals/|title=Rocks & Minerals|last=Stephenson|first=Tim|last2=Stephenson|first2=Carolyn|publisher=Creetown Gem Rock Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718191729/https://www.gemrock.net/learn/rocks-minerals/|archive-date=18 July 2019|accessdate=18 July 2019}}</ref> Некои природни цврсти супстанции без дефинирана кристална структура, како што се [[опал]]от или [[Опсидијан|обсидијанот]], поточно се нарекуваат минералоиди.<ref name="rogers">Austin Flint Rogers and Paul Francis Kerr (1942): ''[https://books.google.com/books?id=zjnYAAAAIAAJ Optical mineralogy]'', 2nd ed., p. 374. McGraw-Hill; {{ISBN|978-1-114-10852-3}}. {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20230117102039/https://books.google.com/books?id=zjnYAAAAIAAJ|date=2023-01-17}}.</ref> Доколку хемиското соединение се јавува природно со различни кристални структури, секоја структура се смета за различен минерален вид. Така, на пример, [[кварц]]от и [[стишовит]]от се два различни минерали што се состојат од истото соединение, [[силициум диоксид]]. [[Меѓународен минералошки сојуз|Меѓународното минералошко здружение]] (ММЗ) е општо признато стандардно тело за дефиниција и номенклатура на минерални видови. Според податоци од 2025 година, ММЗ признава 6.145 официјални минерални видови.<ref name="IMAMineralsCount">{{Наведена мрежна страница|url=https://cnmnc.units.it/files/editor/IMA_Master_List_(2025-05).pdf|title=IMA List of Minerals|last=Pasero|first=Marco|date=May 2025|publisher=[[International Mineralogical Association|IMA]] Commission on New Minerals, Nomenclature and Classification|archive-url=https://web.archive.org/web/20250604102239/https://cnmnc.units.it/files/editor/IMA_Master_List_(2025-05).pdf|archive-date=4 June 2025|accessdate=8 June 2025|display-authors=etal}}</ref> Хемискиот состав на именуван минерален вид може малку да се менува поради вклучувањето на мали количини на примеси. Специфичните видови на еден вид понекогаш имаат свои конвенционални или официјални имиња.<ref name="MinVar1">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mindat.org/glossary/mineral_variety|title=Definition of mineral variety|publisher=mindat.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20180302044437/https://www.mindat.org/glossary/mineral_variety|archive-date=2 March 2018|accessdate=1 March 2018}}</ref> На пример, [[аметист]]от е виолетова варијанта на минералниот вид [[кварц]]. Некои минерални видови можат да имаат варијабилни пропорции на два или повеќе [[хемиски елемент]]и кои зафаќаат еквивалентни места во структурата на минералот; на пример, формулата на [[макинавит]] е дадена како {{Хем|(|Fe,Ni|)|9|S|8}}, што значи {{Хем|Fe|''x''|Ni|9-''x''|S|8}}, каде што ''x'' е променлив број помеѓу 0 и 9. Понекогаш минерал со променлив состав се дели на посебни видови, повеќе или помалку произволно, формирајќи минерална група; тоа е случајот со силикатите {{Хем|Ca|''x''|Mg|''y''|Fe|2-''x''-''y''|SiO|4}}, [[Оливин|оливинската група]]. Освен основниот хемиски состав и кристалната структура, '''описот на минералниот вид''' обично ги вклучува неговите вообичаени физички својства како што се хабитус, [[Мосова скала|тврдост]], сјај, [[проѕирност]], боја, огреб, расцеп, [[Прелом (минералогија)|прелом]], систем, зонирање, разделување, специфична тежина, [[магнетизам]], [[флуоресценција]], радиоактивност, како и неговиот вкус или мирис и неговата реакција на [[киселина]].<ref name="2112.d">{{Наведена книга|title=The Ultimate Family Visual Dictionary|publisher=[[DK Pub.]]|year=2012|isbn=978-0-1434-1954-9|location=New Delhi|page=268–271|language=en}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://australian.museum/learn/minerals/properties/|title=Mineral properties - The Australian Museum|work=Australian Museum|accessdate=21 December 2024}}</ref> Минералите се класифицираат според клучните хемиски состојки; двата доминантни системи се Данова класификацијата и [[Никел-Штрунцова класификација|Штрунцовата класификација]]. [[Силикатни минерали|Силикатните минерали]] сочинуваат приближно 90% од [[Земјина кора|Земјината кора]].<ref>{{Наведена книга|title=Manual of mineralogy: (after James D. Dana)|last=Klein|first=Cornelis|last2=Hurlbut|first2=Cornelius S. Jr.|date=1993|publisher=Wiley|isbn=0-471-57452-X|edition=21st|location=New York|page=440}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/science/mineral-chemical-compound/Silicates|title=Mineral – Silicates|last=Klein|first=Cornelis|date=14 October 2019|work=Encyclopedia Britannica|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025133427/https://www.britannica.com/science/mineral-chemical-compound/Silicates|archive-date=25 October 2017|accessdate=20 April 2021}}</ref> Други важни минерални групи вклучуваат природни елементи (составени од еден чист елемент) и [[Хемиско соединение|соединенија]] (комбинации од повеќе елементи) имено [[Сулфидни минерали|сулфиди]] (на пр. [[Галенит|галенит ''PbS2'']]), [[Оксидни минерали|оксиди]] (на пр. [[кварц]] SiO₂), халиди (на пр. [[Халит|камена сол ''NaCl₂'']]), [[Карбонатни минерали|карбонати]] (на пр. [[Калцит|калцит ''CaCO₃'']]), [[Сулфатни минерали|сулфати]] (на пр. [[гипс]] CaSO₄ · 2H₂O), [[Силикатни минерали|силикати]] (на пр. ортоклас KAlSi₃O₈), молибдати (на пр. [[вулфенит]] PbMoO₄) и [[Фосфатни минерали|фосфати]] (на пр. пироморфит Pb₅(PO₄)3Cl₂).<ref name="2112.d"/> == Дефиниции == === Меѓународно минералошко здружение === [[Меѓународно минералошко здружение|Меѓународното минералошко здружение]] ги утврдило следниве услови за една супстанција да се смета за посебен минерал:<ref name="nick1998">E. H. Nickel & J. D. Grice (1998): "The IMA Commission on New Minerals and Mineral Names: procedures and guidelines on mineral nomenclature". ''Mineralogy and Petrology'', volume 64, issue 1, pages 237–263. {{DOI|10.1007/BF01226571}}</ref><ref name="Nickel">{{Наведено списание|last=Nickel|first=Ernest H.|date=1995|title=The definition of a mineral|url=https://pubs.geoscienceworld.org/canmin/article-abstract/33/3/689/12679/the-definition-of-a-mineral?redirectedFrom=fulltext|journal=The Canadian Mineralogist|volume=33|issue=3|pages=689–90|archive-url=https://web.archive.org/web/20180825002651/https://pubs.geoscienceworld.org/canmin/article-abstract/33/3/689/12679/the-definition-of-a-mineral?redirectedFrom=fulltext|archive-date=2018-08-25|access-date=2018-04-04}}</ref> # ''Мора да биде природно настаната супстанца формирана од природни геолошки процеси'', на Земјата или други вонземски тела. Ова ги исклучува соединенијата директно и исклучиво генерирани од човечки активности ([[wiktionary:anthropogenic|антропогени]]) или кај живи суштества ([[wiktionary:biogenic|биогени]]), како што се волфрам карбид, [[Бубрежен камен|уринарни калкули]], кристали на [[калциум оксалат]] во растителни ткива и [[Раковина|школки]]. Сепак, супстанциите со такво потекло може да се квалификуваат доколку геолошките процеси биле вклучени во нивното настанување (како што е случајот со [[евенкит]]от, добиен од растителен материјал; или [[таранакит]], од гвано од лилјак ; или [[алперсит]], од рудничка јаловина). Хипотетичките супстанции се исто така исклучени, дури и доколку се предвидува дека ќе се појават во недостапни природни средини како јадрото на Земјата или други планети. # ''Мора да биде цврста супстанца во својата природна појава.'' Главен исклучок од ова правило е природната [[жива]]: таа сè уште е класифицирана како минерал од ММЗ, иако кристализира само под -39&nbsp;°C, бидејќи била вклучена пред да се воспостават денешните правила.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mindat.org/min-2647.html|title=Mercury|publisher=Mindat.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20180107110532/https://www.mindat.org/min-2647.html|archive-date=7 January 2018|accessdate=3 April 2018}}</ref> Водата и [[јаглерод диоксид]]от не се сметаат за минерали, иако често се наоѓаат како опфати во други минерали; но [[Мраз|водениот мраз]] се смета за минерал.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mindat.org/min-2001.html|title=Ice|publisher=Mindat.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604131947/https://www.mindat.org/min-2001.html|archive-date=4 June 2020|accessdate=3 April 2018}}</ref> # ''Мора да има добро дефинирана кристалографска структура''; или, поопшто, подреден атомски распоред.<ref name="DG2_4">{{Наведена книга|title=Mineralogy and Optical Mineralogy|last=Melinda Darby Dyar|last2=Mickey E. Gunter|publisher=Mineralogical Society of America|year=2007|isbn=978-0-939950-81-2|pages=2–4}}</ref> Ова својство подразбира неколку макроскопски физички својства, како што се кристалната форма, тврдоста и расцепувањето.<ref name="CL13-14">{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, pp. 13–14</ref> Исклучува [[озокерит]], [[лимонит]], [[Опсидијан|обсидијан]] и многу други аморфни (некристални) материјали што се јавуваат во геолошки контексти. # ''Мора да има прилично добро дефиниран хемиски состав''. Сепак, одредени кристални супстанции со фиксна структура, но варијабилен состав_, може да се сметаат за еден минерален вид. Честа класа на примери се цврсти раствори како што е [[макинавит]], (Fe, Ni)₉S₈, кој е претежно [[Железо|феро]] сулфид со значителен дел од атомите на железо заменети со атоми на [[никел]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mindat.org/min-2512.html|title=Mackinawite|publisher=Mindat.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20190103005122/https://www.mindat.org/min-2512.html|archive-date=3 January 2019|accessdate=3 April 2018}}</ref> Други примери вклучуваат слоевити кристали со променливо натрупување на слоеви или кристали кои се разликуваат само во правилниот распоред на празнините и супституциите. Од друга страна, некои супстанции кои имаат континуирана серија на состави, може произволно да се поделат на неколку минерали. Типичен пример е [[оливин]]ската група (Mg,Fe₎₂SiO₄, чии крајни членови богати со магнезиум и богати со железо се сметаат за посебни минерали ([[форстерит]] и [[фајалит]]). Деталите на овие правила се донекаде спорни. На пример, неодамна имало неколку предлози за класифицирање на аморфните супстанции како минерали, но тие не биле прифатени од ММЗ. Меѓународниот минералошки сојуз сто така не сака да прифати минерали кои природно се јавуваат само во форма на [[Наночестичка|наночестички]] со пречник од неколку стотици атоми, но не дефинирала минимална големина на кристалот. Некои автори бараат материјалот да биде стабилна или метастабилна цврста материја на [[собна температура]] (25&nbsp;°C).<ref name="DG2_4"/> Сепак, ММЗ бара само супстанцијата да биде доволно стабилна за нејзината структура и состав да бидат добро утврдени. На пример, го препознава меридијанитот (природно присутен хидрат на [[магнезиум сулфат]]) како минерал, иако се формира и е стабилен само под 2&nbsp;°C. Од мај 2025 година, 6.145 минерални видови се одобрени од ММЗ. Тие најчесто се именувани по личност, проследено со место на откривање; имињата засновани на хемиски состав или физички својства се другите две главни групи на етимологии на имиња на минерали.<ref name="DG20-22">{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 20–22</ref><ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 556</ref> Повеќето имиња завршуваат на „-ит“; исклучоци се обично имиња кои биле добро воспоставени пред организацијата на минералогијата како дисциплина, на пример дијамант. === Биогени минерали === Тема на спор меѓу геолозите и минералозите е одлуката на [[Меѓународен минералошки сојуз|Меѓународното минералошко здружение]] (ММЗ) да ги исклучи биогените кристални супстанции. На пример, Ловенстам (1981) изјавил дека „''организмите се способни да формираат разновиден спектар на минерали, од кои некои не можат да се формираат неоргански во биосферата''“.<ref name="Lowenstam81">{{Наведено списание|last=H.A.|first=Lowenstam|date=1981|title=Minerals formed by organisms|journal=Science|volume=211|issue=4487|pages=1126–31|bibcode=1981Sci...211.1126L|doi=10.1126/science.7008198|jstor=1685216|pmid=7008198}}</ref> Скинер (2005) ги смета сите цврсти материи за потенцијални минерали и во минералното царство ги вклучува биоминералите, кои според него се оние кои се создаваат преку метаболичките активности на организмите. Скинер ја проширил претходната дефиниција за минерал за да класифицира „елемент или соединение, аморфно или кристално, формирано преку ''биогеохемиски'' процеси“ како минерал.<ref name="Skinner05">{{Наведено списание|last=Skinner|first=H.C.W.|date=2005|title=Biominerals|journal=Mineralogical Magazine|volume=69|issue=5|pages=621–41|bibcode=2005MinM...69..621S|doi=10.1180/0026461056950275}}</ref> Неодамнешните достигнувања во [[генетика]]та со висока резолуција и спектроскопијата на апсорпција на Х-зраци даваат откритија за биогеохемиските односи меѓу [[Микроорганизам|микроорганизмите]] и минералите кои можат да фрлат нова светлина врз ова прашање.<ref name="Skinner05"/> На пример, „Работната група за минералогија и геохемија на животната средина“ нарачана од [[Меѓународен минералошки сојуз|Меѓународното минералошко здружение]] се занимава со минерали во [[хидросфера]]та, [[атмосфера]]та и [[биосфера]]та.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ima-mineralogy.org/WGEMG_objectives.htm|title=Working Group on Environmental Mineralogy and Geochemistry|date=3 August 2011|work=Commissions, working groups and committees|publisher=International Mineralogical Association|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200308103719/https://www.ima-mineralogy.org/WGEMG_objectives.htm|archive-date=8 March 2020|accessdate=4 April 2018}}</ref> Опсегот на групата вклучува микроорганизми што формираат минерали, кои постојат на речиси секоја карпа, почва и површина на честички што се протега низ целиот свет до длабочина од најмалку 1600 метри под [[Океанско дно|морското дно]] и 70 километри во [[стратосфера]]та (веројатно влегувајќи во [[мезосфера]]та).<ref name="Takai10">{{Наведена книга|title=Origins and Evolution of Life: An Astrobiological Perspective|last=Takai|first=K.|date=2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-49459-5|editor-last=Gargaud|editor-first=M.|location=Cambridge|pages=469–86|chapter=Limits of life and the biosphere: Lessons from the detection of microorganisms in the deep sea and deep subsurface of the Earth.|editor-last2=Lopez-Garcia|editor-first2=P.|editor-last3=Martin|editor-first3=H.}}</ref><ref name="Roussel08">{{Наведено списание|last=Roussel|first=E.G.|last2=Cambon Bonavita|first2=M.|last3=Querellou|first3=J.|last4=Cragg|first4=B.A.|last5=Prieur|first5=D.|last6=Parkes|first6=R.J.|last7=Parkes|first7=R.J.|date=2008|title=Extending the Sub-Sea-Floor Biosphere|url=https://archimer.ifremer.fr/doc/00000/4209/|journal=Science|volume=320|issue=5879|page=1046|bibcode=2008Sci...320.1046R|doi=10.1126/science.1154545|pmid=18497290|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20200510114404/https://archimer.ifremer.fr/doc/00000/4209/|archive-date=2020-05-10|access-date=2019-02-01}}</ref><ref name="Pearce09">{{Наведено списание|last=Pearce|first=D.A.|last2=Bridge|first2=P.D.|last3=Hughes|first3=K.A.|last4=Sattler|first4=B.|last5=Psenner|first5=R.|last6=Russel|first6=N.J.|date=2009|title=Microorganisms in the atmosphere over Antarctica|journal=FEMS Microbiology Ecology|volume=69|issue=2|pages=143–57|bibcode=2009FEMME..69..143P|doi=10.1111/j.1574-6941.2009.00706.x|pmid=19527292|doi-access=free}}</ref> Биогеохемиските циклуси придонеле за формирање на минерали во текот на изминатите милијарди години. Микроорганизмите можат да ги таложат металите од [[раствор]]от, придонесувајќи за формирање на [[Руда|рудни]] наслаги. Тие исто така можат да го [[Катализа|катализираат]] растворањето на минералите.<ref name="Newman02">{{Наведено списание|last=Newman|first=D.K.|last2=Banfield|first2=J.F.|date=2002|title=Geomicrobiology: How Molecular-Scale Interactions Underpin Biogeochemical Systems|journal=Science|volume=296|issue=5570|pages=1071–77|bibcode=2002Sci...296.1071N|doi=10.1126/science.1010716|pmid=12004119}}</ref><ref name="Warren03">{{Наведено списание|last=Warren|first=L.A.|last2=Kauffman|first2=M.E.|date=2003|title=Microbial geoengineers|journal=Science|volume=299|issue=5609|pages=1027–29|doi=10.1126/science.1072076|jstor=3833546|pmid=12586932}}</ref><ref name="González-Muñoz10">{{Наведено списание|last=González-Muñoz|first=M.T.|last2=Rodriguez-Navarro|first2=C.|last3=Martínez-Ruiz|first3=F.|last4=Arias|first4=J.M.|last5=Merroun|first5=M.L.|last6=Rodriguez-Gallego|first6=M.|year=2010|title=Bacterial biomineralization: new insights from Myxococcus-induced mineral precipitation|journal=Geological Society, London, Special Publications|volume=336|issue=1|pages=31–50|bibcode=2010GSLSP.336...31G|doi=10.1144/SP336.3}}</ref> Пред да бидат наведени од [[Меѓународен минералошки сојуз|Меѓународното минералошко здружение]], биле откриени, именувани и објавени над 60 биоминарели.<ref name="Veis90">{{Наведено списание|last=Veis|first=A.|date=1990|title=Biomineralization. Cell Biology and Mineral Deposition. by Kenneth Simkiss; Karl M. Wilbur On Biomineralization. by Heinz A. Lowenstam; Stephen Weiner|journal=Science|volume=247|issue=4946|pages=1129–30|bibcode=1990Sci...247.1129S|doi=10.1126/science.247.4946.1129|jstor=2874281|pmid=17800080}}</ref> Овие минерали (подмножество табелирано во Ловенстам (1981)) се сметаат за вистински минерали според дефиницијата на Скинер (2005). Овие биоминарели не се наведени во официјалниот список на имиња на минерали на [[Меѓународен минералошки сојуз|Меѓународното минералошко здружение]]; сепак, многу од овие претставници на биоминарели се распространети меѓу 78-те класи на минерали наведени во моделот за Дановата класификација. Дефиницијата за минерал на Скинер (2005) го зема предвид ова прашање, наведувајќи дека минералот може да биде кристален или аморфен. Иако биоминералите не се најчестата форма на минерали,<ref name="Hefferan10">{{Наведена книга|title=Earth Materials|last=K.|first=Hefferan|last2=J.|first2=O'Brien|date=2010|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-1-4443-3460-9}}</ref> тие помагаат да се дефинираат границите на тоа што претставува вистински минерал. Формалната дефиниција на Никел (1995) очигледно ја споменува кристалноста како клучна за дефинирање на супстанција како минерал. Статија од 2011 година го дефинира икосаедритот, легура на алуминиум-железо-бакар, како минерал; именуван според неговата единствена природна икосаедрална симетрија, тој е квазикристал. За разлика од вистинскиот кристал, квазикристалите се подредени, но не се периодични.<ref>{{Наведено списание|last=Bindi|first=L.|author-link=Luca Bindi|last2=Paul J. Steinhardt|last3=Nan Yao|last4=Peter J. Lu|date=2011|title=Icosahedrite, Al₆₃Cu₂₄Fe₁₃, the first natural quasicrystal|journal=American Mineralogist|volume=96|issue=5–6|pages=928–31|bibcode=2011AmMin..96..928B|doi=10.2138/am.2011.3758}}</ref> === Минерален склопување === Минералниот асамблаж или склопување е дефинирано од Mindat.org како „Секој збир на минерали во карпа, без разлика дали се во [[Хемиска рамнотежа|[хемиска] рамнотежа]] или не“,<ref name="mindat">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mindat.org/glossary/mineral_assemblage|title=Definition of mineral assemblage|work=[[Mindat.org]]|publisher=[[Hudson Institute of Mineralogy]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250821033237/https://www.mindat.org/glossary/mineral_assemblage|archive-date=21 August 2025|accessdate=21 August 2025}}</ref> додека ''[[Енциклопедија Британика]]'' вели „Терминот асамблаж често се применува за сите минерали вклучени во карпата, но посоодветно е да се користи за оние минерали кои се во рамнотежа (и се познати поконкретно како рамнотежен асамблаж)“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/science/mineral-chemical-compound/Mineral-associations-and-phase-equilibrium|title=Associations, Phase Equilibrium, Crystallization|last=Klein|first=Cornelis|date=8 August 2025|work=Encyclopedia Britannica|accessdate=21 August 2025}}</ref> Терминот често е префиксиран од други термини што го опишуваат неговото формирање. == Карпи, руди и скапоцени камења == [[Податотека:Sillimanite-199671.jpg|мини|[[Шкрилец]] е [[метаморфна карпа]] која се карактеризира со изобилство на плочести минерали. Во овој пример, карпата има истакнати силиманитни порфиробласти со големина до 3 сантиметри.]] [[Карпа]]та претставува агрегат од еден или повеќе минерали <ref name="ChL15-16">{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, pp. 15–16</ref> или минералоиди. Некои карпи, како што се [[варовник]]от или [[кварцит]]от, се составени првенствено од еден минерал – [[калцит]] или [[арагонит]] во случај на варовник, и [[кварц]] во вториот случај.<ref>{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, pp. 719–21</ref><ref>{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, pp. 747–48</ref> Другите карпи можат да се дефинираат според релативните изобилства на клучни (есенцијални) минерали; [[гранит]]от е дефиниран според пропорциите на кварц, [[Фелдспат|алкален фелдспат]] и [[Плагиоклас|плагиокласен фелдспат]].<ref>{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, pp. 694–96</ref> Другите минерали во карпата се нарекуваат ''помошни минерали'' и не влијаат многу на составот на карпата. Карпите исто така можат да бидат составени целосно од неминерален материјал; [[јаглен]]от е седиментна карпа составена првенствено од органски добиен јаглерод.<ref>{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, pp. 728–30</ref> Во карпите, некои видови и групи на минерали се многу позастапени од другите; тие се нарекуваат ''минерали кои формираат карпи''. Главни примери за нив се кварцот, [[фелдспат]]ите, [[лискун]]ите, [[амфибол]]ите, [[пироксен]]ите, [[оливин]]ите и [[калцит]]от; освен последниот, сите овие минерали се силикати.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 15</ref> Генерално, околу 150 минерали се сметаат за особено важни, без разлика дали во однос на нивното изобилство или естетска вредност во однос на собирањето.<ref name="ChL14">{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, p. 14</ref> Комерцијално вредните минерали и карпи, освен скапоцените камења, металните руди или минералните горива, се нарекуваат [[индустриски минерали]].<ref>{{Наведена книга|title=Glossary of geology.|date=1997|publisher=American Geological Institute|isbn=0-922152-34-9|editor-last=Jackson|editor-first=Julia A.|edition=Fourth|location=Alexandria, Virginia|chapter=Industrial mineral}}</ref> На пример, [[мусковит]]от, бел [[лискун]], може да се користи за прозорци (понекогаш се нарекува и шкрилец), како полнач или како изолатор. {{Sfn|Nesse|2000}} [[Руда|Рудите]] се минерали кои имаат висока концентрација на одреден елемент, обично метал. Примери се [[цинабар]] (HgS), руда на жива; [[сфалерит]] (ZnS), руда на цинк; [[каситерит]] (SnO₂), руда на калај; и [[колеманит]], руда на [[Бор (елемент)|бор]]. [[Скапоцен камен|''Скапоцените камења'']] се минерали со украсна вредност и се разликуваат од нескапоцените камења според нивната убавина, издржливост и обично реткост. Постојат околу 20 видови минерали кои се квалификуваат како минерали од скапоцени камења, кои сочинуваат околу 35 од најчестите скапоцени камења. Скапоцените минерали често се присутни во неколку варијанти, па затоа еден минерал може да биде причина за неколку различни скапоцени камења; на пример, [[рубин]]от и [[сафир]]от се [[корунд]], Al₂O_3. <ref name="ChL14-15">{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, pp. 14–15</ref> == Етимологија == Првата позната употреба на зборот „минерал“ во [[Англиски јазик|англискиот јазик]] ([[Средноанглиски јазик|средноанглиски]]) потекнува во 15 век. Зборот потекнува од средновековниот латински ''minerale'', од {{Јаз|la|minera}}, рудник, руда. Зборот „вид“ потекнува од латинскиот ''збор species'', „посебен вид, род или тип со посебен изглед или изглед“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.etymonline.com/word/species|title=Online Etymology Dictionary|last=Harper|first=Douglas|work=etymonline|archive-url=https://web.archive.org/web/20180329120746/https://www.etymonline.com/word/species|archive-date=29 March 2018|accessdate=28 March 2018}}</ref> == Хемија == [[Податотека:Hubnerite-Quartz-216455.jpg|мини|[[Хибнерит]], крајниот член богат со манган од серијата [[волфрамит]]и, со ситен кварц во позадина]] Големото количество и разновидноста на минералите се контролираат директно од нивниот хемиски состав, кое пак зависи од изобилството на елементи во Земјата. Поголемиот дел од набљудуваните минерали се добиени од [[Земјина кора|Земјината кора]]. Осум елементи сочинуваат најголем дел од клучните компоненти на минералите, поради нивното изобилство во кората. Овие осум елементи, кои сочинуваат над 98% од кората по тежина, се, по редослед на намалување на изобилството: [[кислород]], [[силициум]], [[алуминиум]], [[железо]], [[магнезиум]], [[калциум]], [[натриум]] и [[калиум]]. Кислородот и силициумот се убедливо двата најважни – кислородот сочинува 47% од кората по тежина, а силициумот учествува со 28%.<ref name="DG4-7">{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 4–7</ref> Минералите кои се формираат се оние кои се најстабилни на температурата и притисокот на формирање, во рамките на ограничувањата наметнати од хемијата на матичната материја.<ref>{{Наведена книга|title=Mineralogy for amateurs.|last=Sinkankas|first=John|date=1964|publisher=Van Nostrand|location=Princeton, N.J.|page=237}}</ref> На пример, кај поголемиот број на магматски карпи, алуминиумот и алкалните метали (натриум и калиум) што се присутни првенствено се наоѓаат во комбинација со кислород, силициум и калциум како минерали на [[фелдспат]]. Меѓутоа, доколку карпата е невообичаено богата со алкални метали, нема да има доволно алуминиум за да се комбинира со целиот натриум како фелдспат, а вишокот натриум ќе формира содни амфиболи како што е [[рибекит]]. Доколку изобилството на алуминиум е невообичаено високо, вишокот алуминиум ќе формира [[мусковит]] или други минерали богати со алуминиум.<ref>{{Наведена книга|title=Petrology: igneous, sedimentary, and metamorphic.|last=Blatt|first=Harvey|last2=Tracy|first2=Robert J.|date=1996|publisher=W.H. Freeman|isbn=0-7167-2438-3|edition=2nd|location=New York|page=185}}</ref> Доколку силициумот е дефицитарен, дел од фелдспатот ќе биде заменет со фелдспатоиди. {{Sfn|Nesse|2000}} Прецизните предвидувања за тоа кои минерали ќе бидат присутни во карпа со одреден состав формирана на одредена температура и притисок бараат сложени термодинамички пресметки. Сепак, приближни проценки можат да се направат со користење на релативно едноставни правила, како што е [[Нормативна минералогија|Нормативната минералогија]], која дава разумни проценки за вулканска карпа формирана од сува магма.<ref>{{Наведена книга|title=Principles of igneous and metamorphic petrology|last=Philpotts|first=Anthony R.|last2=Ague|first2=Jay J.|date=2009|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-88006-0|edition=2nd|location=Cambridge, UK|pages=133–137}}</ref> Хемискиот состав може да варира помеѓу видовите на крајни членови од серијата [[Цврст раствор|цврсти раствори]]. На пример, [[плагиоклас]]ните [[фелдспат]]и сочинуваат постојана серија од [[албит]] на крајни членови богат со [[натриум]] (NaAlSi₃O₈) до [[анортит]] богат со [[калциум]] (CaAl₂Si₂O₈) со четири препознатливи средни варијанти меѓу нив (дадени по редослед од натриум до калциум богат): [[олигоклас]], [[андезин]], [[лабрадорит]] и [[битовнит]].<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 586</ref> Други примери на серии вклучуваат оливинската серија од форстерит богат со магнезиум и фајалит богат со железо, и [[волфрамит]] серија од [[хибнерит]] богат со [[манган]] и [[ферберит]] богат со железо. {{Sfn|Nesse|2000}} Хемиската [[Супституција (хемија)|супституција]] и координативните полиедри ја објаснуваат оваа заедничка карактеристика на минералите. Во природата, минералите не се чисти супстанции и се контаминирани со какви било други елементи присутни во дадениот хемиски систем. Како резултат на тоа, можно е еден елемент да биде заменет со друг.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 141</ref> Хемиската супституција ќе се случи помеѓу јони со слична големина и полнеж; на пример, K⁺ нема да го замени Si4⁺ поради хемиски и структурни некомпатибилности предизвикани од голема разлика во големината и полнежот. Чест пример за хемиска супституција е оној на Si4 ⁺ со Al3⁺, кои се блиски по полнеж, големина и количество во кората. Во примерот на плагиокласи, постојат три случаи на супституција. Фелдспатите се сите рамковни силикати, кои имаат однос силициум-кислород од 2:1, а просторот за други елементи е даден со супституција на Si4⁺ со Al₃⁺ за да се добие основна единица од [AlSi₃O₈] ⁻; без супституција, формулата би била избалансирана по полнеж како SiO₂, давајќи кварц.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 14</ref> Значењето на ова структурно својство ќе биде дополнително објаснето со координативни полиедри. Втората замена се јавува помеѓу Na⁺ и Ca2⁺; сепак, разликата во полнежот мора да се земе предвид со втора замена на Si4⁺ со Al3⁺.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 585</ref> Координативните полиедри се геометриски претстави за тоа како катјон е опкружен со анјон. Во минералогијата, координативните полиедри обично се разгледуваат во однос на кислородот, поради неговото големо количество во кората. Основната единица на силикатните минерали е силициумскиот тетраедар – еден Si⁴⁺опкружен со четири O²⁻. Алтернативен начин за опишување на координацијата на силикат е со број: во случајот на тетраедарот на силициум, се вели дека силициумот има координативен број од 4. Различните катјони имаат специфичен опсег на можни координативни броеви; за силициумот, тој е скоро секогаш 4, освен за минерали под многу висок притисок каде што соединението е компресирано така што силициумот е во шесткратна (октаедарска) координација со кислород. Поголемите катјони имаат поголеми координативни броеви поради зголемувањето на релативната големина во споредба со кислородот (последната [[Атомска орбитала|орбитална подобвивка]] на потешките атоми е исто така различна). Промените во координативните броеви доведуваат до физички и минералошки разлики; на пример, при висок притисок, како на пример во [[Плашт (геологија)|плаштот]], многу минерали, особено силикати како што се [[оливин]] и [[гранат]], ќе се променат во [[перовскитна структура]], каде што силициумот е во октаедарска координација. Други примери се алумосиликатите [[Кијанит|цијанит]], [[андалузит]] и [[силиманит]] (полиморфи, бидејќи ја делат формулата Al₂SiO₅), кои се разликуваат по координативниот број на Al³⁺_; овие минерали се менуваат еден од друг како одговор на промените во притисокот и температурата. Во случај на силикатни материјали, замената на Si4⁺ со Al3⁺ овозможува различни минерали поради потребата за балансирање на полнежите.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 12–17</ref> Бидејќи осумте најчести елементи сочинуваат над 98% од Земјината кора, малите количини на другите елементи што се типично присутни се заменуваат со вообичаените минерали кои формираат карпи. Карактеристичните минерали на поголемиот број на елементи се доста ретки, и се наоѓаат единствено таму каде што овие елементи се концентрирани преку геолошки процеси, како што е хидротермалната циркулација, до тој степен што повеќе не можат да се сместат во вообичаените минерали. {{Sfn|Sinkankas|1964}} [[Податотека:Kaolinite-Orthoclase-lw18c.jpg|мини|Кога минералите реагираат, производите понекогаш ќе ја добијат формата на реагенсот; минералот што се добива се нарекува псевдоморф на (или по) реагенсот. Овде е прикажан псевдоморф на [[каолинит]] по ортокласот. Овде, псевдоморфот го зачувал Карлсбадското двојништво вообичаено кај ортокласите.]] Промените во температурата, притисокот и составот ја менуваат минералогијата на примерокот од карпата. Промените во составот можат да бидат предизвикани од процеси како што се атмосферски влијанија или [[метасоматизам]] (хидротермална промена). Промените во температурата и притисокот се јавуваат кога карпата домаќин претрпува [[Тектоника на плочите|тектонско]] или [[магма]]тско движење во различни физички режими. Промените во [[Термодинамика|термодинамичките]] услови го прават поволно минералните сојузи да реагираат едни со други за да произведат нови минерали; како такви, можно е две карпи да имаат иста или многу слична хемија на карпата без да имаат слична минералогија. Овој процес на минералошка промена е поврзан со циклусот на карпата. Пример за серија минерални реакции е прикажан на следниов начин.<ref name="DG549">{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 549</ref> Ортокласниот фелдспат (KAlSi₃O₈) е минерал кој најчесто се наоѓа во [[гранит]], плутонска [[магматска карпа]]. Кога е изложен на атмосферски влијанија, реагира и формира [[каолинит]] (Al₂Si₂O₅(OH)₄, седиментен минерал, и [[силициумска киселина]]): : 2 KAlSi₃O₈ + 5 H₂O + 2 H⁺ → Al₂Si₂O₅(OH)₄ + 4 H₂SiO₃ + 2 K⁺ Под услови на метаморфна состојба со низок степен, каолинитот реагира со [[кварц]] за да формира [[пирофилит]] : (Al₂Si₄O₁₀(OH)₂):Al₂Si₂O₅(OH)₄ + SiO₂ → Al₂Si₄O₁₀(OH)₂ + H₂O Како што се зголемува метаморфниот степен, пирофилитот реагира за да формира [[Кијанит|цијанит]] и кварц: Al₂Si₄O₁₀(OH)₂ → Al₂SiO₅ + 3 SiO₂ + H₂O : Алтернативно, минералот може да ја промени својата кристална структура како последица на промените во температурата и притисокот без да реагира. На пример, кварцот ќе се претвори во различни од неговите SiO₂ [[Кристален полиморфизам|полиморфи]], како што се [[тридимит]] и [[кристобалит]] на високи температури, а [[коезит]] на висок притисок.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 579</ref> == Физички својства == Класификацијата на минералите се движи од едноставни до тешки. Еден минерал може да се распознае според неколку физички својства, од кои некои се доволни за целосно распознавање без двоумење. Во други случаи, минералите можат да се класифицираат само со посложена [[Оптичка минералогија|оптичка]], [[Аналитичка хемија|хемиска]] или анализа на дифракција на Х-зраци; овие методи, сепак, можат да бидат скапи и да одземаат многу време. Физичките својства што се применуваат за класификација вклучуваат кристална структура и [[Хабитус (минералогија)|хабитус]], тврдост, сјај, дијафанија, боја, линии, расцепување и кршење и специфична тежина. Други помалку општи тестови вклучуваат [[флуоресценција]], [[фосфоресценција]], [[магнетизам]], [[Радиоактивен распад|радиоактивност]], издржливост (одговор на механички предизвикани промени на обликот или формата), [[Пиезоелектричен ефект|пиезоелектрицитет]] и реактивност на разредени [[Киселина|киселини]].<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 22–23</ref> === Кристална структура и хабитус === [[Податотека:Topaz-235220.jpg|десно|мини|[[Топаз]] има карактеристична орторомпска издолжена кристална форма.]] [[Кристална структура|Кристалната структура]] претставува резултат на уредниот геометриски просторен распоред на атомите во внатрешната структура на минералот. Оваа кристална структура се основа на правилен внатрешен атомски или [[јон]]ски распоред кој често се изразува во геометриската форма што ја добива кристалот. Дури и кога минералните зрна се премногу мали за да се видат или се со неправилна форма, основната кристална структура е секогаш периодична и може да се одреди со дифракција на [[рендгенски зраци]]. Минералите обично се опишуваат според нивната содржина на симетрија. Кристалите се ограничени на [[Кристалографска точковна група|32 точки]], кои се разликуваат по нивната симетрија. Овие групи се класифицираат во пошироки категории, од кои најопфатни се шесте кристални семејства.<ref name="DG69-80">{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 69–80</ref> Овие семејства можат да се опишат со релативните должини на трите кристалографски оски и аглите меѓу нив; овие односи одговараат на операциите на симетрија кои ги дефинираат потесните групи точки. Тие се соберени подолу; a, b и c ги претставуваат оските, а α, β, γ го претставуваат аголот спротивен на соодветната кристалографска оска (на пр. α е аголот спротивен на a-оската, [[wiktionary:viz.|односно]] аголот меѓу оските b и c):<ref name="DG69-80"/> {| class="wikitable" !Кристално семејство ! Должини ! Агли ! Вообичаени примери |- | [[Коцкест кристален систем|Коцкесто]] | а = б = в | α = β = γ = 90° | [[Гранат]], [[халит]], [[пирит]] |- | [[Четириаголен кристален систем|Четириаголно]] | a = b ≠ c | α = β = γ = 90° | [[Рутил]], [[циркон]], [[андалузит]] |- | [[Орторомпски кристален систем|Орторомпско]] | а ≠ б ≠ в | α = β = γ = 90° | [[Оливин]], [[арагонит]], [[Пироксен|ортопироксени]] |- | [[Шестоаголен кристален систем|Шестоаголно]] | a = b ≠ c | α = β = 90°, γ = 120° | [[Кварц]], [[калцит]], [[турмалин]] |- | [[Моноклински кристален систем|Моноклинско]] | а ≠ б ≠ в | α = γ = 90°, β ≠ 90° | [[Пироксен|Клинопироксени]], [[ортоклас]], [[гипс]] |- | [[Триклински кристален систем|Триклинско]] | а ≠ б ≠ в | α ≠ β ≠ γ ≠ 90° | [[Анортит]], [[албит]], [[Кијанит|цијанит]] |} Шестоаголното кристално семејство е исто така поделено на два кристални ''системи''&nbsp;– триаголно, кое има тројна оска на симетрија, и шестоаголно, кој има шестократна оска на симетрија. Хемијата и кристалната структура заедно го дефинираат минералот. Со ограничување на 32 точкасти групи, минералите со различна хемија може да имаат иста кристална структура. На пример, [[халит]]от (NaCl), [[галенит]]от (PbS) и [[периклас]]от (MgO) сите припаѓаат на шестоаголна точкаста група (изометриско семејство), бидејќи имаат слична [[стехиометрија]] помеѓу нивните различни составни елементи. Спротивно на тоа, [[Кристален полиморфизам|полиморфите]] се групирања на минерали кои делат хемиска формула, но имаат различна структура. На пример, [[пирит]] и [[марказит]], двата железни сулфиди, ја имаат формулата FeS₂; сепак, првиот е изометричен, додека вториот е орторомпски. Овој полиморфизам се протега на други сулфиди со генеричка формула AX₂; овие две групи се колективно познати како пиритни и марказитни групи.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 654–55</ref> Полиморфизмот може да се прошири и надвор од чистата содржина на симетрија. Алумосиликатите се група од три минерали – [[Кијанит|цијанит]], [[андалузит]] и [[Силиманит|силиманит&nbsp;]]– кои ја делат хемиската формула Al₂SiO₅. Кианитот е триклински, додека андалузитот и силиманитот се орторомпски и припаѓаат на дипирамидалната точкаста група. Овие разлики произлегуваат од тоа како алуминиумот е координиран во кристалната структура. Во сите минерали, еден алуминиумски јон е секогаш во шесткратна координација со кислород. Силициумот, како општо правило, е во четирикратна координација во сите минерали; исклучок е случај како [[стишовит]]от (SiO₂, кварцен полиморф со ултра висок притисок со рутилна структура).<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 581</ref> Во кијанитот, вториот алуминиум е во шесткратна координација; неговата хемиска формула може да се изрази како Al^[6]Al^[6]SiO₅, за да ја одрази неговата кристална структура. Андалузитот го има вториот алуминиум во петкратна координација (Al^[6]Al^[5]SiO₅), а силиманитот го има во четирикратна координација (Al^[6]Al^[4]SiO₅).<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 631–32</ref> Разликите во кристалната структура и хемијата во голема мера влијаат врз другите физички својства на минералот. Јаглеродните алотропи [[дијамант]] и [[графит]] имаат многу различни својства; дијамантот е најтврдата природна супстанца, има адамантински сјај и припаѓа на изометриското кристално семејство, додека графитот е многу мек, има масен сјај и кристализира во шестоаголното семејство. Оваа разлика се објаснува со разликите во сврзувањето. Кај дијамантот, јаглеродите се во sp³ хибридни орбитали, кое оззначува дека тие формираат рамка каде што секој јаглерод е ковалентно врзан за четири соседи на тетраедарски начин; од друга страна, графитот е составен од листови од јаглероди во sp² хибридни орбитали, каде што секој јаглерод е ковалентно поврзан само за три други. Овие листови се држат заедно со многу послаби вандервалсови сили, а ова несовпаѓање се преведува во големи макроскопски разлики.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 166</ref> [[Податотека:Spinel-4mb4c.jpg|мини|Контактни близнаци, како што се гледа кај [[шпинел]]]] [[Сраснување (минералогија)|Сраснувањето]] е меѓусебно растење на два или повеќе кристали од еден минерален вид. Геометријата на сраснувањето или близнењето е контролирана од симетријата на минералот. Како резултат на тоа, постојат неколку видови близнаци, вклучувајќи контактни близнаци, мрежести близнаци, геникулирани близнаци, пенетрациски близнаци, циклични близнаци и полисинтетски близнаци. Контактните, или едноставни близнаци, се состојат од два кристали споени во рамнина; овој вид сраснување е чест кај шпинелот. Мрежестите близнаци, вообичаени кај рутилот, се меѓусебно поврзани кристали кои личат на мрежа. Геникулираните близнаци имаат свиок во средината што е предизвикан од почетокот на близнакот. Пенетрациските близнаци се состојат од два единечни кристали кои прераснале еден во друг; примери за ова сраснување вклучуваат [[ставролит]]ни близнаци во облик на крст и Карлсбадско сраснување кај ортокласата. Цикличните близнаци се предизвикани од повторено сраснување околу оска на ротација. Овој вид збратимување се јавува околу три, четири, пет, шест или осумкратни оски, а соодветните модели се нарекуваат тројки, четворки, петки, шестки и осумки. Шестличните близнаци се вообичаени кај арагонитот. Полисинтетичките близнаци се слични на цикличните близнаци преку присуството на повторувачко сраснување; сепак, наместо да се случува околу ротациона оска, полисинтетичкото сраснување се случува по паралелни рамнини, обично на микроскопско ниво.<ref name="DG4143">{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 41–43</ref><ref>{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, p. 39</ref> Кристалниот хабитус се однесува на целокупниот облик на агрегатниот кристал на кој било минерал. За да се опише ова својство се употребуваат неколку термини. Вообичаените навики вклучуваат [[Игличеста форма (кристален хабитус)|игличести]], што ги опишува кристалите во форма на игла како кај [[натролит]]от; дендритична (дрвен модел) е честа појава кај [[Природен бакар|природниот бакар]] или [[Злато|природното злато]] со основна маса (матрица); екватна, што е типично за [[гранат]] ; призматична (издолжена во една насока) како што се гледа кај [[Сподумен|кунзитот]] или [[Антимонит|стибнитот]]; гроздеста (како грозје) што се гледа кај [[халцедон]]от; влакнеста, што има кристали во форма на влакна како што се гледа кај [[воластонит]]от; плочеста, што се разликува од сечивата, по тоа што првата е плочеста, додека втората има дефинирано издолжување како што се гледа кај [[мусковит]]от; и масивна, што нема дефинитивна форма како што се гледа кај [[карналит]]от. Поврзано со кристалната форма, квалитетот на кристалните површини е дијагностички за некои минерали, особено со петрографски микроскоп. Еуедралните (правилни) кристали имаат дефинирана надворешна форма, додека неправилните кристали немаат; тие средни форми се нарекуваат субхедрални.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 32–39</ref><ref>{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, p. 38</ref> === Тврдост === [[Податотека:Rough_diamond.jpg|десно|мини|Дијамантот е најтврдиот природен материјал и има Мосова тврдост од 10.]] Тврдоста на минералот дефинира колку може да се спротивстави на гребење или вдлабнување. Ова физичко својство е контролирано од хемискиот состав и [[Кристална структура|кристалната структура]] на минералот. Најчесто користената скала за мерење е [[Мосова скала|Мосовата скала]] на тврдост, која ја мери отпорноста на гребење. Дефинирана со десет показатели, минерал со повисок показател ги гребе оние под него. Скалата се движи од талк, [[Силикатни минерали|филосиликат]], до дијамант, јаглероден полиморф кој е најтврдиот природен материјал. Скалата е дадена подолу:<ref name="DG2829">{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 28–29</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" !Мосова цврстина !Минерал !Хемиска формула !Апсолутна цврстина !Слика |- |'''1''' |[[талк]] |Mg₃Si₄O₁₀(OH)₂ |1 |[[Податотека:Talc_block.jpg|100x100пкс]] |- |'''2''' |[[гипс]] |CaSO₄·2H₂O |3 |[[Податотека:Gypse_Arignac.jpg|100x100пкс]] |- |'''3''' |[[калцит]] |CaCO₃ |9 |[[Податотека:Calcite-sample2.jpg|100x100пкс]] |- |'''4''' |[[флуорит]] |CaF₂ |21 |[[Податотека:Fluorite_with_Iron_Pyrite.jpg|100x100пкс]] |- |'''5''' |[[апатит]] |Ca₅(PO₄)₃(OH^–,Cl^–,F^–) |48 |[[Податотека:Apatite_Canada.jpg|127x127пкс]] |- |'''6''' |[[ортоклаз]] |KAlSi₃O₈ |72 |[[Податотека:OrthoclaseBresil.jpg|100x100пкс]] |- |'''7''' |[[кварц]] |SiO₂ |100 |[[Податотека:Quartz_Brésil.jpg|100x100пкс]] |- |'''8''' |[[топаз]] |Al₂SiO₄(OH^–,F^–)₂ |200 |[[Податотека:Topaz_cut.jpg|100x100пкс]] |- |'''9''' |[[корунд]] |Al₂O₃ |400 |[[Податотека:Cut_Ruby.jpg|100x100пкс]] |- |'''10''' |[[дијамант]] |C |1600 |[[Податотека:Rough_diamond.jpg|100x100пкс]] |} [[Податотека:Mohs-Hardness-Graph.svg|алт=Mohs Scale versus Absolute Hardness|десно|безрамка|Мосова скала наспроти апсолутна тврдост]] Тврдоста на минералот е функција од неговата структура. Тврдоста не е постојано константна за сите кристалографски насоки; кристалографската слабост ги прави некои насоки помеки од другите. Пример за оваа варијабилност на тврдоста постои кај цијанитот, кој има Мосова тврдост од 5 паралелно со [001], но 7 паралелно со [100].<ref name="Kyanite">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mindat.org/min-2303.html|title=Kyanite|publisher=[[Mindat.org]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190914132555/https://www.mindat.org/min-2303.html|archive-date=14 September 2019|accessdate=3 April 2018}}</ref> Други скали ги вклучуваат овие;<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://matmatch.com/learn/process/hardness-comparison|title=Hardness: Vickers, Rockwell, Brinell, Mohs, Shore and Knoop - Matmatch|work=matmatch.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20211004171353/https://matmatch.com/learn/process/hardness-comparison|archive-date=4 October 2021|accessdate=4 October 2021}}</ref> * [[Шорова тврдост]]<ref>{{cite web|url=http://www.calce.umd.edu/general/Facilities/Hardness_ad_.htm#3.5|title=Hardness|date=7 July 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070707141201/http://www.calce.umd.edu/general/Facilities/Hardness_ad_.htm#3.5|archive-date=2007-07-07|access-date=4 October 2021}}</ref> * [[Роквеловата скала]] * [[Викерсова тврдост]] * [[Бринелова тврдост|Бринелова скала]] === Сјај и проѕирност === [[Податотека:Pyrite_2.jpg|мини|[[Пирит]]от има метален сјај.]] Сјајот покажува како светлината се одбива од површината на минералот, во однос на неговиот квалитет и напнатост. Постојат бројни квалитативни термини што се употребуваат за да се опише ова својство, кои се поделени во метални и неметални категории. Металните и подметалните минерали имаат висока рефлективност како металот; примери на минерали со овој сјај се [[галенит]] и пирит. Неметалните ги вклучуваат: адамантин, како кај [[дијамант]]от; стаклен, кој е стаклен сјај многу чест кај силикатни минерали; бисерен, како кај [[талк]]от и [[апофилит]]от; смолест, како кај членовите на гранатната група; свиленкаст, кој е чест кај влакнести минерали како што е азбестиот хризотил. [[Проѕирност]]а на минералот ја опишува способноста на светлината да поминува низ него. Проѕирните минерали не го намалуваат интензитетот на светлината што минува низ нив. Пример за проѕирен минерал е [[мусковит]]от (калиумов лискун); некои сорти се доволно бистри за да се користат за прозорци. Проѕирните минерали дозволуваат да помине дел од светлината, но помалку од оние што се проѕирни. [[Жадеит]] и [[нефрит]] (минерални форми на [[жад]] се примери за минерали со ова својство). Минералите што не дозволуваат светлината да поминува се нарекуваат непроѕирни.<ref name="B72">{{Harvnb|Busbey et al.|2007}}, p. 72</ref><ref name="DG25">{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 25</ref> [[Проѕирност]]а на минералот зависи од дебелината на примерокот. Кога минералот е доволно тенок (на пр., во тенок пресек за петрографија), тој може да стане проѕирен дури и ако тоа својство не се гледа во рачен примерок. Спротивно на тоа, некои минерали, како што се [[хематит]]от или пиритот, се непроѕирни дури и во тенок пресек. === Боја и огреб === {{multiple image | align = right | image1 = Quartz-Uvarovite-LTH15C.JPG | width1 = 150 | alt1 = | caption1 = | image2 = Grossular-ww51a.jpg | width2 = 161 | alt2 = | caption2 = | footer = Бојата обично не е дијагностичко својство на минералите. Прикажани се зелениот [[уваровит]] (лево) и црвено-розов [[гросулар]] (десно), двата [[гранат]]и. Дијагностичките карактеристики би вклучувале додекаедарски кристали, смолест сјај и тврдост околу 7. }} Бојата е најочигледното својство на минералот, но честопати не е дијагностичка.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 23</ref> Таа е предизвикана од [[електромагнетно зрачење]] кое заемодејствува со електрони (освен во случај на [[Топлинско зрачење|блескавост]], што не се однесува на минерали).<ref name="DG131144">{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 131–44</ref> Две широки класи на елементи (идиохроматски и алокроматски) се дефинирани во однос на нивниот придонес кон бојата на минералот: Идиохроматските елементи се неопходни за составот на минералот; нивниот придонес кон бојата на минералот е дијагностички.<ref name="B72"/><ref name="DG24">{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 24</ref> Примери за такви минерали се [[малахит]] (зелен) и [[азурит]] (син). Спротивно на тоа, алокроматските елементи во минералите се присутни во траги како примеси. Пример за таков минерал би биле [[рубин]]от и [[сафир]]от варијантите на минералот [[корунд]].<ref name="DG24" /> Боите на псевдохроматските минерали се резултат на [[Бранова интерференција|интерференција]] на светлосни бранови. Примери вклучуваат [[лабрадорит]] и [[борнит]]. Покрај едноставната боја на телото, минералите можат да имаат и разни други карактеристични оптички својства, како што се игра на бои, [[Астеризам (гемологија)|астеризам]], чатоајанција, [[иризација]], потемнување и [[плеохроизам]]. Неколку од овие својства вклучуваат варијабилност во бојата. Играта на бои, како кај [[опал]]от, резултира со тоа што примерокот одбива различни бои додека се врти, додека плеохроизмот ја опишува промената на бојата додека светлината поминува низ минералот во различна ориентација. Иризацијата е варијација на игра на бои каде што светлината се расејува од облога на површината на кристалот, рамнини на расцепување или од слоеви што имаат мали градации во хемијата.<ref name="DG2426">{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 24–26</ref> Спротивно на тоа, играта на бои кај опалот е предизвикана од прекршување на светлината од подредени микроскопски силициумски сфери во неговата физичка структура.<ref name="B73">{{Harvnb|Busbey et al.|2007}}, p. 73</ref> Чатајанцијата („мачкино око“) е брановиден огреб на бојата што се забележуваат додека примерокот се ротира; астеризмот, варијација на мачкино око, дава изглед на ѕвезда на зрното од минералот. Второто својство е особено честа појава кај корундот со квалитет на скапоцен камен. Огребот на минерал се однесува на бојата на минералот во прашкаста форма, која може, но и не мора да биде иста со бојата на неговото тело. Најчестиот начин за тестирање на ова својство се прави со огребна плоча, која е направена од порцелан и обоена во бела или црна боја. Огребот на минералот е независна од елементи во трагови или од која било површина предизвикана од атмосферски влијанија. Чест пример за ова својство е прикажан со [[хематит]], кој е обоен во црна, сребрена или црвена боја во рачен примерок, но има линија од црешово-црвена до црвеникаво-кафеава боја;<ref name="2112.d"/> или со [[халкопирит]], кој е месингасто златна боја и остава црна линија. Линијата е почесто карактеристична за металните минерали, за разлика од неметалните минерали чија боја на телото е создадена од алохроматски елементи. Тестирањето на линии е ограничено од тврдоста на минералот, бидејќи оние кои се поцврсти од 7 ја прашкаат ''огребната плоча''. === Расцеп, разделување, прелом и истрајност === [[Податотека:Biotite-Orthoclase-229808.jpg|мини|Совршено базално расцепување како што се гледа кај [[биотит]] (црно) и добро расцепување се гледа во матрицата (розов ортоклас).]] По дефиниција, минералите имаат карактеристичен атомски распоред. Слабоста во оваа кристална структура предизвикува слаби рамнини, а кршењето на минералот по таквите рамнини се нарекува расцепување. Квалитетот на расцепувањето може да се опише врз основа на тоа колку чисто и лесно се крши минералот; вообичаените описи, по редослед на опаѓање на квалитетот, се „совршен“, „добар“, „различен“ и „лош“. Кај особено проѕирните минерали, или во тенок пресек, расцепувањето може да се види како низа паралелни огреби што ги означуваат рамните површини кога се гледаат од страна. Расцепувањето не е универзално својство меѓу минералите; на пример, кварцот, кој се состои од опсежни меѓусебно поврзани силициумски тетраедри, нема кристалографска слабост што би му дозволила да се расцепи. Спротивно на тоа, лискунот, кои имаат совршено базално расцепување, се состојат од листови силициумски тетраедри кои се многу слабо врзани заедно.<ref name="DG39-40">{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 39–40</ref><ref name="ChL30-31">{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, pp. 29–30</ref> Бидејќи расцепувањето претставува функција на кристалографијата, постојат различни видови на расцепување. Расцепувањето обично се случува во една, две, три, четири или шест насоки. Основното расцепување во една насока е карактеристично својство на [[лискун]]ите. Двонасочното расцепување е опишано како призматично и се јавува кај минерали како што се амфиболите и пироксените. Минералите како што се [[галенит]] или [[халит]] имаат коцкасто (или изометриско) расцепување во три насоки, на 90°; кога се присутни три насоки на расцепување, но не на 90°, како што е кај калцит или родохрозит, тоа се нарекува ромбоедарско расцепување. Октаедарско расцепување (четири насоки) е присутно кај [[флуорит]] и дијамант, а [[сфалерит]]от има шестнасочно додекаедарско расцепување. Минералите со многу расцепи можеби нема да се расцепат подеднакво добро во сите насоки; на пример, калцитот има добар расцеп во три насоки, но гипсот има совршено расцепување во една насока, а слабо расцепување во две други насоки. Аглите помеѓу рамнините на расцепување варираат помеѓу минералите. На пример, бидејќи амфиболите претставуваат силикати со двоен ланец, а пироксените се силикати со еден ланец, аголот помеѓу нивните рамнини на расцепување е различен. Пироксените се расцепуваат во две насоки на приближно 90°, додека амфиболите изразито се расцепуваат во две насоки одвоени приближно 120° и 60°. Аглите на расцепување може да се измерат со допирен гониометар, кој е сличен на угломер. Разделувањето, понекогаш наречено „лажен расцеп“, е слично по изглед на расцепувањето, но наместо тоа е предизвикано од структурни грешки во минералот, за разлика од систематска слабост. Разделувањето варира од кристал до кристал на минерал, додека сите кристали на даден минерал ќе се расцепат доколку атомската структура го дозволува тоа својство. Општо земено, разделувањето е предизвикано од одреден стрес применет на кристалот. Изворите на стресовите вклучуваат деформација (на пр. зголемување на притисокот), екссолуција или сраснување. Минералите кои често покажуваат разделување вклучуваат пироксени, хематит, магнетит и корунд.<ref>{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, pp. 30–31</ref> Кога минералот е скршен во насока која не одговара на рамнината на расцепување, се нарекува прелом. Постојат неколку видови на нерамномерно преломи. Класичен пример е школкестиот прелом, како она кај кварцот; се создаваат заоблени површини, кои се обележани со мазни закривени линии. Овој вид на прелом се јавува само кај многу хомогени минерали. Други видови на кршење се нерамни, деланчести и груби. Второспоменатото опишува кршење по груба, назабена површина; пример за ова својство се наоѓа кај [[Природен бакар|природниот бакар]].<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 31–33</ref> Цврстината е поврзана и со рацепот и со преломот. Додека преломот и расцепувањето ги опишуваат површините што се создаваат кога минералот се крши, издржливоста опишува колку е отпорен минералот на такво кршење. Минералите можат да се опишат како кршливи, еластични, податливи, секцилни, флексибилни или еластични.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 30–31</ref> === Специфична тежина === [[Податотека:Calcite-Galena-elm56c.jpg|десно|мини|[[Галенит]], PbS, е минерал со висока специфична тежина.]] Специфичната тежина бројчено ја опишува [[густина]]та на минералот. Димензиите на густината се маса поделена со волумен со единици: kg/m³ или g/cm³. Специфичната тежина се дефинира како густина на минералот поделена со густината на водата на 4&nbsp;°C и затоа е бездимензионална величина, иста во сите единечни системи. {{Sfn|Nesse|2000}} Може да се измери како количник од масата на примерокот и разликата помеѓу тежината на примерокот во воздух и неговата соодветна тежина во вода. Кај поголемиот дел од минералите, ова својство не е дијагностичко. Минерали што формираат карпи, обично силикати или повремено карбонати, имаат специфична тежина од 2,5–3,5.<ref name="DG4344">{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 43–44</ref> Високата специфична тежина е дијагностичко својство на минералот. Варијацијата во хемијата (и следствено, класата на минерали) е во заемен однос со промена во специфичната тежина. Меѓу почестите минерали, оксидите и сулфидите имаат склонетост да имаат поголема специфична тежина бидејќи вклучуваат елементи со поголема атомска маса. Генерализација е дека минералите со метален или адамантински сјај имаат склонетост да имаат поголеми специфични тежини од оние што имаат неметален до мат сјај. На пример, [[хематит]]от, Fe₂O₃, има специфична тежина од 5,26 <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mindat.org/min-1856.html|title=Hematite|publisher=Mindat.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200511194050/https://www.mindat.org/min-1856.html|archive-date=11 May 2020|accessdate=3 April 2018}}</ref>, додека [[галенит]]от, PbS, има специфична тежина од 7,2–7,6,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mindat.org/min-1641.html|title=Galena|publisher=Mindat.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200511194055/https://www.mindat.org/min-1641.html|archive-date=11 May 2020|accessdate=3 April 2018}}</ref> што е резултат на нивната висока содржина на железо и олово, соодветно. Многу висока специфична тежина е карактеристична за природните метали; на пример, [[Камасит|камацитот]], легура на железо-никел вообичаена кај железните метеорити, има специфична тежина од 7,9,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://webmineral.com/data/Kamacite.shtml#.WsQTQGbn9SM|title=Kamacite|publisher=Webmineral.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20171213044915/http://webmineral.com/data/Kamacite.shtml#.WsQTQGbn9SM|archive-date=13 December 2017|accessdate=3 April 2018}}</ref>, а златото има забележана специфична тежина помеѓу 15 и 19,3.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mindat.org/min-1720.html|title=Gold|publisher=Mindat.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20180427101610/https://www.mindat.org/min-1720.html|archive-date=27 April 2018|accessdate=3 April 2018}}</ref> === Други својства === [[Податотека:Carnotite-201050.jpg|мини|Карнотит (жолт) е радиоактивен минерал што содржи [[ураниум]].]] Други својства може да се употребат за дијагностицирање на минерали. Овие се помалку општи и се однесуваат на специфични минерали. Капнувањето разредена [[киселина]] (често 10% [[Солна киселина|HCl]]) врз минерал помага во разликувањето на [[карбонат]]ите од другите класи на минерали. Киселината реагира со карбонатната ([CO₃]²⁻) група, што предизвикува засегнатото подрачје да шумење односно бучење, ослободувајќи гас на [[јаглерод диоксид]]. Овој тест може понатаму да се прошири за да се тестира минералот во неговата оригинална кристална форма или во прашкаста форма. Пример за овој тест се прави при разликување на калцит од [[доломит]], особено во карпите ([[варовник]] и [[доломит]], соодветно). Калцитот веднаш шуми во киселина, додека киселината мора да се нанесе на прашкаст доломит (често на изгребана површина во карпа), за тој да шуми.<ref name="DG4445">{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 44–45</ref> [[Зеолит]]ните минерали нема да шумат во киселина; наместо тоа, тие стануваат замрзнати по 5-10 минути, а ако се остават во киселина еден ден, тие се раствораат или стануваат [[силика гел]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.minsocam.org/MSA/collectors_corner/id/mineral_id_keyi11.htm|title=Mineral Identification Key: Radioactivity, Magnetism, Acid Reactions|publisher=[[Mineralogical Society of America]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120922231836/http://minsocam.org/MSA/collectors_corner/id/mineral_id_keyi11.htm|archive-date=2012-09-22|accessdate=2012-08-15}}</ref> [[Магнетизам|Магнетизмот]] е многу впечатливо својство на неколку минерали. Меѓу вообичаените минерали, [[магнетит]]от силно го покажува ова својство, а магнетизмот е исто така присутен, иако не толку силно, кај [[пиротит]] и [[илменит]]. Некои минерали покажуваат електрични својства - на пример, кварцот е [[Пиезоелектричен ефект|пиезоелектричен]] - но електричните својства ретко се користат како дијагностички критериуми за минерали поради нецелосни податоци и природни варијации.<ref name="Helman2016">{{Наведено списание|last=Helman, Daniel S.|year=2016|title=Symmetry-based electricity in minerals and rocks: A summary of extant data, with examples of centrosymmetric minerals that exhibit pyro- and piezoelectricity|journal=Periodico di Mineralogia|volume=85|issue=3|doi=10.2451/2016PM590}}</ref> Минералите исто така може да се тестираат за вкус или мирис. [[Халит]]от, NaCl, е кујнска сол; неговиот пандан кој содржи калиум, [[силвит]], има изразен горчлив вкус. Сулфидите имаат карактеристичен мирис, особено кога примероците се кршат, реагираат или се прашкаат. Радиоактивноста е ретко својство кое се наоѓа кај минералите кои содржат радиоактивни елементи. Радиоактивните елементи можат да бидат дефинирачки состав, како што е [[ураниум]]от во [[уранинит]]от, [[автонит]]от и [[карнотит]]от, или да бидат присутни како траги од примеси, како што е [[циркон]]от. Распаѓањето на радиоактивниот елемент ја оштетува кристалната структура на минералот, правејќи го локално [[Аморфно тело|аморфен]] (метамиктинска состојба); оптичкиот резултат, наречен ''радиоактивен ореол'' или ''плеохроичен ореол'', е видлив со различни техники, како што е петрографијата со тенок пресек. == Класификација == === Најрани класификации === Во 315 година [[Наша ера|п.н.е.]], [[Теофраст]] ја претставил својата класификација на минерали во своето дело ''„За камењата“''. Неговата класификација била под влијание на идеите на неговите учители [[Платон]] и [[Аристотел]]. Теофраст ги класифицирал минералите како камења, земји или метали.<ref name="Staples1983">{{Наведена енциклопедија|location=Boston}}</ref> Класификацијата на минералите на [[Георгиј Агрикола]] во неговата книга ''„De Natura Fossilium“'', објавена во 1546 година, ги дели минералите на три вида супстанции: едноставни (камења, земјени, метали и замрзнати), сложени (тесно измешани) и композитни (одвоиви).<ref name="Staples1983"/> === Линеј === Рана класификација на минералите ја дал [[Карл Линеј]] во неговата значајна книга ''[[Систем на природата|„Систем на природата“]]'' од 1735 година. Тој го поделил природниот свет на три кралства: растенија, животни и минерали, и тие биле класифицирани секој со истата хиерархија.<ref name="wilk">{{Наведена книга|title=The Magic of Minerals|last=Wilk|first=H|date=1986|publisher=Springer|isbn=978-3-642-64783-3|editor-last=Wilk|editor-first=H|location=Berlin|page=154|chapter=Systematic Classification of Minerals|doi=10.1007/978-3-642-61304-3_7|access-date=2018-11-13|chapter-url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-642-61304-3|chapter-format=Hardcover|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114010823/https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-642-61304-3|archive-date=2018-11-14}}</ref> Во опаѓачки редослед, ова биле Колено, Класа, Ред, Семејство, Племе, Род и Вид. Меѓутоа, иако неговиот систем бил оправдан со теоријата на [[Чарлс Дарвин]] за формирање на видови и во голема мера бил усвоен и проширен од [[Биологија|биолозите]] во следните векови (кои сè уште ја користат неговата [[Биномна номенклатура|биномен модел за именување]] базирана на грчки и латински), тој имал мал успех меѓу минералозите (иако секој посебен минерал сè уште формално се нарекува минерален ''вид''). === Современа класификација === Минералите се класифицираат според сорта, вид, серија и група, по редослед на зголемување на општоста. Основното ниво на дефиниција е она на минерални видови, од кои секој се разликува од другите по уникатни хемиски и физички својства. На пример, кварцот е дефиниран по неговата [[Хемиска формула|формула]], SiO₂, и специфична [[кристална структура]] што го разликува од другите минерали со иста хемиска формула (наречени [[Кристален полиморфизам|полиморфи]]). Кога постои опсег на состав помеѓу два минерални видови, се дефинира минерална серија. На пример, [[биотит]]ската серија е претставена со варијабилни количини на крајни елементи флогопит, сидерофилит, анит и истотонит. Спротивно на тоа, минералната група е групирање на минерални видови со некои заеднички хемиски својства што делат кристална структура. [[Пироксен]]ската група има заедничка формула XY(Si,Al)₂O₆, каде што X и Y се катјони, при што X е обично поголем од Y; пироксените се силикати со еден ланец кои кристализираат или во [[Орторомпски кристален систем|орторомпски]] или во [[моноклински кристален систем]]. Конечно, минерална сорта е специфичен тип на минерален вид кој се разликува по некоја физичка карактеристика, како што се бојата или кристалната структура. Пример е [[аметист]]от, кој е виолетова сорта на кварц.<ref name="DG20-22"/> За минерали се употребуваат две вообичаени класификации, Дана и Штрунц; двете се потпираат на составот, поточно во однос на важните хемиски групи, и структурата. [[Џејмс Двајт Дана]], водечки геолог од своето време, првпат го објавил својот ''Систем на минералогија'' во 1837 година; Од 1997 година, тоа е во своето осмо издание. Класификацијата на Дана доделува четириделен број на минерален вид. Неговиот класен број се базира на важни композициски групи; типот го дава односот на катјони и анјони во минералот, а последните два броја ги групираат минералите според структурната сличност во рамките на даден тип или класа. Поретко користената [[Никел-Штрунцова класификација|Штрунцова класификација]], именувана по германскиот минералог [[Карл Хуго Штрунц]], се базира на Дановиот системот, но ги комбинира и хемиските и структурните критериуми, при што вториот се однесува на распределбата на хемиските врски.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp 558–59</ref> Бидејќи составот на Земјината кора е доминиран од силициум и кислород, силикатите се убедливо најважната класа на минерали во однос на формирањето и разновидноста на карпите. Сепак, несиликатните минерали се од големо економско значење, особено како руди.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 641</ref> <ref name="{{harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 681">{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 681</ref> Несиликатните минерали се поделени во неколку други класи според нивниот доминантен хемиски состав, кој вклучува природни елементи, сулфиди, халиди, оксиди и хидроксиди, карбонати и нитрати, борати, сулфати, фосфати и органски соединенија. Повеќето несиликатни минерални видови се ретки (сочинуваат вкупно 8% од Земјината кора), иако некои се релативно чести, како што се калцитот, [[пирит]], [[магнетит]] и [[хематит]]. Постојат два главни структурни стила забележани кај несиликатите: цврсто пакување и силикатно поврзани тетраедри. Тесно пакуваните структури се начин за густо пакување на атомите, а истовремено минимизирање на меѓупросторот. Хексагоналното затворено пакување вклучува редење слоеви каде што секој друг слој е ист („абабаб“), додека кубното затворено пакување вклучува редење групи од три слоја („abcabcabc“). Аналози на поврзаните силициумски тетраедри вклучуваат {{Хем|S|O|4|4-}} (сулфат), {{Хем|P|O|4|4-}} ([[фосфат]]), {{Хем|As|O|4|4-}} ([[арсенат]]) и {{Хем|V|O|4|4-}} (ванадатни) структури. Несиликатите имаат големо економско значење, бидејќи тие концентрираат елементи повеќе од силикатните минерали.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 641–43</ref> Најголемата група на минерали се [[Силикатни минерали|силикатите]]; поголемиот број на карпи се составени од повеќе од 95% силикатни минерали, а над 90% од Земјината кора е составена од овие минерали. <ref name="{{harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 104">{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 104</ref> Двете главни состојки на силикатите се силициум и кислород, кои се двата најзастапени елементи во Земјината кора. Други вообичаени елементи во силикатните минерали одговараат на други вообичаени елементи во Земјината кора, како што се алуминиум, магнезиум, железо, калциум, натриум и калиум.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 5</ref> Некои важни силикати што формираат карпи вклучуваат [[фелдспат]]и, [[кварц]], [[оливин]]и, [[пироксен]]и, [[амфибол]]и, [[гранат]]и и [[лискун]]и. === Силикати === [[Податотека:Aegirine-233494.jpg|десно|мини|Егирин, железо-натриум клинопироксен, е дел од иносиликатната подкласа.]] Базната единица на силикатен минерал е [ SiO₄]⁴⁻ тетраедарот. Во огромното мнозинство случаи, силициумот е во четирикратна или тетраедарска координација со кислород. Во ситуации со многу висок притисок, силициумот ќе биде во шесткратна или октаедарска координација, како што е перовскитната структура или кварцниот полиморф [[стишовит]] (SiO₂). Во вториот случај, минералот повеќе нема силикатна структура, туку структура на [[рутил]] (TiO₂) и неговата поврзана група, кои се едноставни оксиди. Овие силикатни тетраедри потоа се полимеризираат до одреден степен за да се создадат различни структури, како што се еднодимензионални ланци, дводимензионални листови и тридимензионални рамки. Основниот силикатен минерал каде што не се случила полимеризација на тетраедрите бара други елементи за да се балансира основниот 4- полнеж. Во други силикатни структури, потребни се различни комбинации на елементи за да се балансира добиениот негативен полнеж. Вообичаено е Si⁴⁺ да биде заменет со Al³⁺ поради сличноста во јонскиот радиус и полнежот; во тие случаи, тетраедрите [AlO₄]⁵⁻ формираат исти структури како и незаменетите тетраедри, но нивните барања за балансирање на полнежот се различни.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 104–20</ref> Степенот на полимеризација може да се опише и со формираната структура и со тоа колку тетраедарски агли (или координирачки кислороди) се споделуваат (за алуминиум и силициум во тетраедарски места):<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 105</ref><ref name="Dyar 2008 104–17">{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}</ref> ; Ортосиликати (или незосиликати) : Немаат поврзување на полиедри, па затоа тетраедрите немаат заеднички агли. ; Дисиликати (или соросиликати) : Имаат две тетраедри што делат еден атом на кислород. ; Иносиликатите се силикати во низа : Едноверижните силикати имаат два заеднички агли, додека двоверижните силикати имаат два или три заеднички агли. ; Филосиликати : Имаат лисна структура која бара три споделени кислородни атоми; во случај на двоверижни силикати, некои тетраедри мора да делат два агли наместо три, бидејќи во спротивно би се добила лисна структура. ; Рамковни силикати (или тектосиликати) : Имаат тетраедри што ги делат сите четири агли. ; Прстенести силикати (или циклосиликати) : Потребни се само тетраедри кои делат два агли за да се формира цикличната структура. Силикатните подкласи се опишани подолу по редослед на опаѓање на полимеризацијата. ==== Тектосиликати ==== [[Податотека:Natroliteinde1.jpg|мини|[[Натролит]]от е минерална серија во групата на зеолити; овој примерок има многу истакната ацикуларна кристална навика.]] Тектосиликатите, исто така познати како рамковни силикати, имаат највисок степен на [[полимеризација]]. Со сите заеднички агли на тетраедрите, односот силициум:кислород станува 1:2. Примери за овие силикати се: кварцот, [[фелдспат]]ите, фелдспатоидите и [[зеолит]]ите. Рамковните силикати имаат склонетост да бидат особено хемиски стабилни како резултат на силните ковалентни врски. {{Sfn|Klein|Hurlbut|1993}} Сочинувајќи 12% од Земјината кора, [[кварц]]от (SiO₂) е најзастапениот минерален вид. Се карактеризира со висока хемиска и физичка отпорност. Кварцот има неколку полиморфи, вклучувајќи [[тридимит]] и [[кристобалит]] на високи температури, [[коезит]] под висок притисок и [[стишовит]] под ултра висок притисок. Вториот минерал може да се формира на Земјата само преку удари од метеорити, а неговата структура е толку компресирана што се променила од силикатна структура во структура на [[рутил]] (TiO₂). Полиморфот на силициум диоксид кој е најстабилен на површината на Земјата е α-кварц. Неговиот пандан, β-кварц, е присутен само на високи температури и притисоци (промени во α-кварц под 573&nbsp;°C на 1 бар). Овие два полиморфа се разликуваат по „извиткување“ на врските; оваа промена во структурата му дава на β-кварцот поголема симетрија од α-кварцот, и затоа тие се нарекуваат и висок кварц (β) и низок кварц (α).<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 578–83</ref> [[Фелдспат]]ите се најзастапената група во Земјината кора, со околу 50%. Кај фелдспатите, Al3⁺ го заменува Si4⁺, што создава нерамнотежа на полнежот што мора да се објасни со додавање на катјони. Базната структура станува или [AlSi₃O₈]⁻ или [Al₂Si₂O₈]²⁻. Постојат 22 минерални видови на фелдспати, поделени во две главни подгрупи - алкални и плагиокласни - и две помалку чести групи - [[целсијан]]ски и [[баналзит]]ни. Алкалните фелдспати најчесто се во серија помеѓу ортокласа богата со калиум и [[албит]] богат со натриум; во случај на плагиокласи, најчестата серија се движи од албит до [[анортит]] богат со калциум. Кристалното сраснување е вообичаено кај фелдспатите, особено полисинтетските близнаци кај плагиокласите и карлсбадските близнаци кај алкалните фелдспати. Ако втората подгрупа се олади бавно од стопена состојба, таа формира екссолуциски ламели бидејќи двете компоненти - ортокласа и албит - се нестабилни во цврст раствор. Екссолуцијата може да биде на скала од микроскопска до лесно забележлива во рачен примерок; пертитната текстура се формира кога фелдспат богат со Na се екслодира во домаќин богат со K. Спротивната текстура (антипертитска), каде што фелдспат богат со K се екслодира во домаќин богат со Na, е многу ретка.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 583–88</ref> [[Фелдспатоид]]ите се структурно слични на фелдспатот, но се разликуваат по тоа што се формираат во услови на недостаток на Si, што овозможува понатамошна супституција со Al3⁺. Како резултат на тоа, фелдспатоидите речиси никогаш не се наоѓаат заедно со кварц. Чест пример за фелдспатоиди е [[нефелин]]от ((Na, K)AlSiO₄); во споредба со алкалниот фелдспат, нефелинот има сооднос Al₂O₃:SiO₂ од 1: 2, за разлика од 1:6 кај алкалниот фелдспат.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 588</ref> Зеолитите често имаат карактеристични кристални навики, кои се јавуваат во игличести, плочести или блоковидни маси. Тие се формираат во присуство на вода на ниски температури и притисоци и имаат канали и празнини во нивната структура. Зеолитите имаат неколку индустриски примени, особено во третманот на отпадни води.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 589–93</ref> ==== Филосиликати ==== [[Податотека:Muscovite-Albite-122886.jpg|десно|мини|[[Мусковит]], минерален вид во групата на лискун, во рамките на филосиликатна подкласа]] Филосиликатите се состојат од листови од полимеризирани тетраедри. Тие се врзани на три кислородни места, што дава карактеристичен однос силициум:кислород од 2:5. Важни примери се [[лискун]], [[Хлоритна група|хлорит]] и [[каолинит]]но - [[Серпентинска подгрупа|серпентински]] групи. Покрај тетраедрите, филосиликатите имаат лист од октаедри (елементи во шесткратна координација од кислород) кои ги балансираат основните тетраедри, кои имаат негативен полнеж (на пр. [Si₄O₁₀]⁴⁻). Овие тетраедри (T) и октаедри (O) листови се наредени во различни комбинации за да создадат филосиликатни слоеви. Во рамките на октаедарски лист, постојат три октаедарски места во единична структура; сепак, не сите места може да бидат зафатени. Во тој случај, минералот се нарекува диоктаедар, додека во друг случај се нарекува триоктаедар.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 110</ref> Слоевите се слабо врзани со [[Вандервалсови сили|вандервалсовите сили]], [[Водородна врска|водородни врски]] или ретки [[Јонска врска|јонски врски]], што предизвикува кристалографска слабост, што пак води до истакнато основно расцепување меѓу филосиликатите.<ref>{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, p. 525</ref> Групата каолинит-серпентин се состои од TO купови (глинени минерали 1:1); нивната тврдост се движи од 2 до 4, бидејќи листовите се држат со водородни врски. Глинените минерали 2:1 (пирофилит-талк) се состојат од TOT купови, но тие се помеки (тврдост од 1 до 2), бидејќи наместо тоа се држат заедно со [[Вандервалсови сили|вандервалсовите сили]]. Овие две групи минерали се подгрупирани според октаедарската застапеност; поточно, каолинитот и пирофилитот се диоктаедарски, додека серпентинот и талкот се триоктаедарски.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 110–13</ref> Лискуните се исто така TOT-наредени филосиликати, но се разликуваат од другите членови на TOT и TO-наредените поткласи по тоа што тие вклучуваат алуминиум во тетраедарските листови (глинените минерали имаат Al3⁺ на октаедарски места). Чести примери на микасти се [[мусковит]]от и [[биотит]]ската серија. TOT слоевите на лискуните се врзани заедно со метални јони, што им дава поголема цврстина од другите филосиликатни минерали, иако тие задржуваат совршено базално расцепување. {{Sfn|Nesse|2000}} Хлоритната група е поврзана со лискунската група, но е слој сличен на [[бруцит]] (Mg(OH)₂) помеѓу TOT наредените слоеви.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 602–05</ref> Поради нивната хемиска структура, филосиликатите обично имаат флексибилни, еластични, проѕирни слоеви кои се електрични изолатори и можат да се поделат на многу тенки снегулки. Лискунските може да се употребат во електрониката како изолатори, во градежништвото, како оптички полнило, па дури и во козметиката. Хрисотилот, вид на серпентин, е најчестиот минерален вид во индустрискиот [[азбест]], бидејќи е помалку опасен во однос на здравјето од амфиболниот азбест.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 593–95</ref> ==== Иносиликати ==== [[Податотека:Asbestos_with_muscovite.jpg|мини|Азбестиформен [[тремолит]], дел од групата амфиболи во иносиликатната подкласа]] Иносиликатите се состојат од тетраедри постојано врзани во ланци. Овие ланци можат да бидат единечни (едноланчени), каде што тетраедарот е врзан за два други за да формира постојан ланец; алтернативно, два ланци можат да се спојат за да се создадат силикати со двоен ланец (дволанчени). Силикатите со еден ланец имаат однос силициум:кислород од 1:3 (на пр. [Si₂O₆]⁴⁻), додека варијантата со двоен ланец има однос од 4:11, на пр. [Si₈O₂₂]¹²⁻. Иносиликатите содржат две важни минерални групи што формираат карпи; силикатите со еден ланец најчесто се [[пироксен]]и, додека силикатите со двоен ланец често се [[амфибол]]и.<ref>{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, p. 537</ref> Постојат ланци од повисок ред (на пр. тричлени, четиричлени, петчлени ланци итн.), но тие се ретки.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://webmineral.com/strunz/strunz.php?class=09&subclass=09.D|title=09.D Inosilicates|publisher=Webmineral.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702022444/http://webmineral.com/strunz/strunz.php?class=09&subclass=09.D|archive-date=2017-07-02|accessdate=2012-08-20}}</ref> Пироксенската група се состои од 21 минерален вид.<ref name="DG112">{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 112</ref> Пироксените имаат општа структурна формула XY(Si₂O₆), каде што X е октаедарско место, додека Y може да варира во координатниот број од шест до осум. Повеќето видови на пироксен се состојат од пермутации на Ca2⁺, Fe2⁺ и Mg2⁺ за да се избалансира негативниот полнеж на 'рбетот. Пироксените се чести во Земјината кора (околу 10%) и се клучен состав на мафичните магматски карпи.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}} pp. 612–13</ref> Амфиболите имаат голема варијабилност во хемијата, опишани различно како „минералошка корпа за ѓубре“ или „минералошка ајкула која плива во море од елементи“. Основата на амфиболите е [Si₈O₂₂]¹²; таа е избалансирана со катјони на три можни места, иако третата позиција не се користи секогаш, и еден елемент може да ги заземе обете преостанати. Конечно, амфиболите обично се хидрирани, односно имаат хидроксилна група ([OH]⁻), иако може да се замени со флуориден, хлориден или оксиден јон.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 606–12</ref> Поради променливата хемија, постојат над 80 видови амфиболи, иако варијациите, како кај пироксените, најчесто вклучуваат мешавини од Ca²⁺, Fe²⁺ и Mg²⁺. Неколку видови минерали на амфиболи можат да имаат азбестно-формна кристална навика. Овие азбестни минерали формираат долги, тенки, флексибилни и силни влакна, кои се електрични изолатори, хемиски инертни и отпорни на топлина; како такви, тие имаат неколку примени, особено во градежните материјали. Сепак, азбестот е познат канцероген и предизвикува разни други болести, како што е [[азбестоза]]; амфиболниот азбест ([[антофилит]], [[тремолит]], [[актинолит]], [[гранерит]] и [[рибекит]]) се сметаат за поопасни од хрисотилскиот серпентин азбест.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 611–12</ref> ==== Циклосиликати ==== [[Податотека:Elbaite-121353.jpg|десно|мини|Пример за елбаит, вид турмалин, со карактеристични обоени ленти.]] Циклосиликатите, или прстенестите силикати, имаат однос на силициум кон кислород од 1:3. Шестчлените прстени се најчести, со базна структура од Si₆O₁₈]¹²⁻; примери се [[турмалин]]ската група и [[берил]]от. Постојат и други прстенести структури, при што се опишани 3, 4, 8, 9, 12.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 113–15</ref> Циклосиликатите имаат тенденција да бидат силни, со издолжени, напречно-пругасти кристали.<ref>{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, p. 558</ref> Турмалините имаат многу сложена хемија што може да се опише со општата формула XY₃Z₆(BO₃)₃T₆O₁₈V₃W. T₆O₁₈ е основната прстенеста структура, каде што T е обично Si₄⁺, но може да се замени со Al3₊ или B3⁺. Турмалините можат да се подгрупираат според зафатеноста на X-местото, а оттаму понатаму да се поделат според хемијата на _W _- местото. _Y и Z-местото можат да сместат различни катјони, особено разни преодни метали; оваа варијабилност во структурната содржина на преодни метали ѝ дава на турмалинската група поголема варијабилност во бојата. Други циклосиликати вклучуваат берил, Al₂Be₃Si₆O₁₈, чии варијанти вклучуваат скапоцени камења смарагд (зелен) и аквамарин (синкав). [[Кордиерит]]от е структурно сличен на берилот и е вообичаен метаморфен минерал.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 617–21</ref> ==== Соросиликати ==== [[Податотека:Epidote_Oisans.jpg|мини|Епидотот често има препознатлива фстачко-зелена боја.]] Соросиликатите, исто така наречени дисиликати, имаат тетраедарско-тетраедарско поврзување на еден кислород, што резултира со однос 2:7 на силициум и кислород. Резултантниот заеднички структурен елемент е групата [Si₂O₇]⁶⁻^. Најчестите дисиликати досега се членови на групата [[епидот]]и. Епидотите се наоѓаат во различни геолошки услови, почнувајќи од средноокеанскиот гребен до гранити и метапелити. Епидотите се градат околу структурата [(SiO₄)(Si₂O₇)]¹⁰⁻; на пример, минералниот вид епидот има калциум, алуминиум и железо за рамнотежа на полнежот: Ca₂Al₂(Fe³⁺, Al)(SiO₄)(Si₂O₇)O(OH). Присуството на железо како Fe3⁺ и Fe2⁺ помага во ублажување на бегството на кислород, што пак е значаен фактор во петрогенезата.<ref name="DG612-627">{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 612–27</ref> Други примери на соросиликати вклучуваат [[лавсонит]], метаморфен минерал кој се формира од синиот шкрилец (зона на [[подвлекување]] со ниска температура и висок притисок), везувијанит, кој зафаќа значителна количина на калциум во својата хемиска структура.<ref name="DG612-627"/><ref>{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, pp. 565–73</ref> ==== Ортосиликати ==== [[Податотека:Andradite-172390.jpg|десно|мини|Црн андрадит, краен член на ортосиликатната гранатна група.]] Ортосиликатите се состојат од изолирани тетраедри кои се избалансирани со полнеж од други катјони.<ref name="DG116-117">{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 116–17</ref> Исто така наречени незосиликати, овој тип силикат има однос силициум:кислород од 1:4 (на пр. SiO₄). Типичните ортосиликати имаат склонетост да формираат блоковидни екватни кристали и се прилично тврди.<ref>{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, p. 573</ref> Неколку минерали што формираат карпи се дел од оваа подкласа, како што се алумосиликатите, оливинската група и гранатната група. Алумосиликатите – бкијанит, андалузит и силиманит, сите Al₂SiO₅ – се структурно составени од еден [SiO₄]⁴⁻ тетраедар и еден Al3⁺ во октаедарска координација. Преостанатиот Al3⁺ може да биде во шесткратна координација (кијанит), петкратна (андалузит) или четирикратна (силиманит); кои минерали се формираат во дадена средина зависат од притисокот и температурните услови. Во структурата на оливинот, главната оливинска серија од (Mg, Fe)₂SiO₄ се состои од форстерит богат со магнезиум и фајалит богат со железо. И железото и магнезиумот се во октаедарска положба преку кислород. Постојат и други минерални видови со оваа структура, како што се тефроит, Mn₂SiO₄ <ref>{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, pp. 574–75</ref> Групата на гранат има општа формула X₃Y₂(SiO₄)₃, каде што X е голем осумкратно координиран катјон, а Y е помал шесткратно координиран катјон. Постојат шест идеални крајни членови на гранатот, поделени во две групи. Пиралспитските гранати имаат Al3⁺ во Y позицијата: пироп (Mg₃Al₂(SiO₄)₃), алмандин (Fe₃Al₂(SiO₄)₃₎ и спесартин Mn₃Al₂(SiO₄)₃. Уграндитските гранати имаат Ca2⁺ во X позицијата: [[уваровит]] (Ca₃Cr₂(SiO₄)₃), гросулар (Ca₃Al₂(SiO₄)₃) и [[андралит]] (Ca₃Fe₂(SiO₄)₃). Иако постојат две подгрупи на гранат, постојат цврсти раствори помеѓу сите шест крајни членови.<ref name="DG116-117"/> Други ортосиликати вклучуваат [[циркон]], [[ставролит]] и [[топаз]]. Цирконот (ZrSiO₄) е корисен во геохронологијата бидејќи U6⁺ може да го замени Zr4⁺ ; понатаму, поради неговата многу отпорна структура, тешко е да се ресетира како хронометар. Ставролитот е вообичаен метаморфен минерал со среден показател. Има особено комплицирана кристална структура која е целосно опишана дури во 1986 година. Топазот (Al₂SiO₄(F, OH)₂, често се наоѓа во гранитни пегматити поврзани со [[турмалин]], е вообичаен минерал од скапоцени камења.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 627–34</ref> === Несиликати === ==== Самородни елементи ==== [[Податотека:Gold-mz4b.jpg|мини|Природно злато. Редок примерок на дебели кристали што растат од централно стебло, со големина 3,7 x 1,1 x 0,4 см, од Венецуела.]] Самородните елементи се оние кои не се хемиски врзани за други елементи. Оваа минерална група вклучува самородни метали, полуметали и неметали, како и разни легури и цврсти раствори. Металите се држат заедно со метално поврзување, кое им дава посебни физички својства како што се нивниот сјаен метален сјај, еластичност и податливост, како и електрична спроводливост. Нативните елементи се поделени во групи според нивната структура или хемиски атрибути. Златната група, со коцкаста тесно спакувана структура, вклучува метали како што се злато, сребро и бакар. Платинската група е слична по структура со златната група. Железо-никел групата се карактеризира со неколку видови легури на железо-никел. Два примери се [[Камасит|камацит]] и [[тенит]], кои се наоѓаат во железните метеорити; овие видови се разликуваат по количината на никел во легурата; камацитот има помалку од 5-7% никел и е вид на самороднон железо, додека содржината на никел во тенитот се движи од 7-37%. Минералите од арсенската група се состојат од полуметали, кои имаат единствно некои метални особини; на пример, им недостасува податливоста на металите. Природниот јаглерод се јавува во два алотропи, графит и дијамант; вториот се формира при многу висок притисок во мантија, што му дава многу посилна структура од графитот.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 644–48</ref> ==== Сулфиди ==== [[Податотека:Cinnabar_on_Dolomite.jpg|десно|мини|Црвен [[цинабар]] (HgS), жива руда, на доломит.]] [[Податотека:Geodized_brachiopod.jpg|десно|мини|Кристал сфалерит делумно обвиен во [[калцит]] од [[Девон (период)|девонската]] формација Милвоки во [[Висконсин]]]] [[Сулфидни минерали|Сулфудните минерали]] се хемиски соединенија на еден или повеќе метали или полуметали со [[халкоген]] или [[пниктоген]], од кои сулфурот е најчест. Телуриумот, арсенот или селенот можат да го заменат сулфурот. Сулфидите имаат склонетост да бидат меки, кршливи минерали со висока специфична тежина. Многу прашкасти сулфиди, како што е пиритот, имаат мирис на сулфур кога се прашкасти. Сулфидите се подложни на атмосферски влијанија и многу лесно се раствораат во вода; овие растворени минерали подоцна можат повторно да се наталожат, што создава збогатени секундарни наслаги на руда.<ref>{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, p. 357</ref> Сулфидите се класифицираат според односот на металот или полуметалот кон сулфурот, како што е M:S еднакво на 2:1 или 1:1.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 649</ref> Голем број на [[сулфидни минерали]] се економски важни како метални [[Руда|руди]]; Примерите вклучуваат [[сфалерит]] (ZnS), руда од цинк, [[галенит]] (PbS), руда од олово, [[цинабар]] (HgS), руда од жива и молибденит (MoS₂, руда од молибден.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 651–54</ref> Пиритот (FeS₂) е најчесто појавувачкиот сулфид и може да се најде во повеќето геолошки средини. Сепак, тој не е руда од железо, туку може да се оксидира за да се произведе [[сулфурна киселина]].<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 654</ref> Поврзани со сулфидите се ретките сулфосали, во кои метален елемент е врзан за сулфур и полуметал како што се [[антимон]], [[арсен]] или [[бизмут]]. Како и сулфидите, сулфосалите се обично меки, тешки и кршливи минерали.<ref>{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, p. 383</ref> ==== Оксиди ==== [[Оксидни минерали|Оксидните минерали]] се поделени во три категории: едноставни оксиди, хидроксиди и повеќекратни оксиди. Едноставните оксиди се карактеризираат со O²⁻ како главен анјон и првенствено јонско поврзување. Тие можат понатаму да се поделат според односот на кислородот кон катјоните_. Перикласната група се состои од минерали со однос 1:1. Оксидите со однос 2:1 вклучуваат [[куприт]] (Cu₂O) и воден мраз. Минералите од корунд групата имаат однос 2:3 и вклучуваат минерали како што се [[корунд]] (Al₂O₃) и [[хематит]] (Fe₂O₃₎. Минералите од рутил групата имаат однос од 1:2; истоимениот вид, рутил (TiO₂) е главната руда на [[титан]]иум; други примери вклучуваат каситерит (SnO₂; руда на [[калај]]) и пиролузит (MnO₂; руда на [[манган]]).<ref>{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, pp. 400–03</ref><ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 657–60</ref> Кај хидроксидите, доминантен анјон е хидроксилниот јон, OH⁻. [[Боксит]]ите се главната алуминиумска руда и се хетерогена мешавина од хидроксидните минерали дијаспора, [[Гибсајт|гибсит]] и [[Боемит|бомит]]; тие се формираат во области со многу висока стапка на хемиско распаѓање (главно тропски услови).<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 663–64</ref> Конечно, повеќекратните оксиди се соединенија на два метала со кислород. Главна група во оваа класа се шпинелите, со општа формула X²⁺Y³⁺₂O₄. Примери за видови вклучуваат [[шпинел]] (MgAl₂O₄), [[хромит]] (FeCr₂O₄) и [[магнетит]] (Fe₃O₄). Вториот лесно се разликува по својот силен магнетизам, кој се јавува бидејќи има железо во две [[Оксидационен број|оксидациски состојби]] (Fe²⁺Fe³⁺₂O₄_), што го прави повеќекратен оксид наместо еден оксид.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 660–63</ref> ==== Халиди ==== [[Податотека:Halite-Nahcolite-51411.jpg|мини|Розови коцкасти [[халит]]ни кристали (NaCl; класа на халиди) на матрица од нахколит (NaHCO₃ ; карбонат и минерална форма на натриум бикарбонат, што се користи како [[Натриум бикарбонат|сода бикарбона]]).]] Халидните минерали претставуваат соединенија во кои [[халоген]] (флуор, хлор, јод или бром) е главен анјон. Овие минерали имаат склонетост да бидат меки, слаби, кршливи и растворливи во вода. Вообичаени примери на халиди се халитот (NaCl, кујнска сол), [[силвит]]от (KCl) и [[флуорит]]от (CaF₂). Халитот и силвитот најчесто се формираат како евапорити и можат да бидат доминантни минерали во хемиските седиментни карпи. [[Криолит]]от, Na₃AlF₆, е клучен минерал во екстракцијата на алуминиум од [[боксит]]и ; сепак, бидејќи единственото значајно појавување во Ивитут, [[Гренланд]], во гранитен пегматит, било исцрпено, синтетички криолит може да се направи од флуорит.<ref>{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, pp. 425–30</ref> ==== Карбонати ==== [[Карбонатни минерали|Карбонатните минерали]] се оние во кои главната анјонска група е карбонат, [CO₃]²⁻. Карбонатите имаат тенденција да бидат кршливи, многумина имаат ромбоедарско расцепување и сите реагираат со киселина.<ref>{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, p. 431</ref> Поради последната карактеристика, теренските геолози често носат разредена хлороводородна киселина за да ги разликуваат карбонатите од некарбонатите. Реакцијата на киселината со карбонати, најчесто пронајдени како полиморф калцит и [[арагонит]] (CaCO₃), се однесува на растворањето и таложењето на минералот, кој е клучен во формирањето на варовнички пештери, карактеристики во нив како што се сталактити и сталагмити, и [[карст]]ни релјефни форми. Карбонатите најчесто се формираат како биогени или хемиски седименти во морските средини. Карбонатната група е структурно триаголник, каде што централниот катјон C4⁺ е опкружен со три O²⁻ анјони; различни групи минерали се формираат од различни распореди на овие триаголници.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 667</ref> Најчестиот карбонатен минерал е калцитот, кој е примарна состојка на седиментниот варовник и метаморфниот мермер. Калцитот, CaCO₃, може да има значителен процент на магнезиум што го заменува калциумот. Под услови на висока содржина на Mg, наместо тоа ќе се формира неговиот полиморфен арагонит; морската геохемија во овој поглед може да се опише како арагонитско или калцитно море, во зависност од тоа кој минерал преференцијално се формира. [[Доломит]]от е двоен карбонат, со формула CaMg(CO₃)₂. Секундарната доломитизација на варовникот е честа појава, во која калцитот или арагонитот се претвораат во доломит; оваа реакција го зголемува просторот на порите (единичниот клеточен волумен на доломитот е 88% од оној на калцитот), што може да создаде резервоар за нафта и гас. Овие два минерални вида се членови на истоимените минерални групи: калцитната група вклучува карбонати со општа формула _XCO3, а доломитската група ги сочинува минералите со општа формула XY(CO3)₂.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 668–69</ref> ==== Сулфати ==== [[Податотека:Roses_des_Sables_Tunisie.jpg|десно|мини|Гипсова пустинска роза]] Сите [[сулфатни минерали]] го содржат сулфатниот анјон, [SO₄]²⁻. Тие имаат склонетост да бидат проѕирни до помалку проѕирни, меки и многу од нив се кршливи.<ref>{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, p. 453</ref> Сулфатните минерали најчесто се формираат како евапорити, каде што се таложат од испарувачки солени води. Сулфатите може да се најдат и во хидротермални венски системи поврзани со сулфиди,<ref>{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, pp. 456–57</ref> или како производи на оксидација на сулфиди.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 674</ref> Сулфатите може да се поделат на безводни и водени минерали. Најчестиот воден сулфат досега е [[гипс]]от, CaSO₄_⋅2H₂O. Тој се формира како евапорит и е поврзан со други евапорити како што се калцитот и халитот; ако вклучи зрна песок додека кристализира, гипсот може да формира пустински рози. Гипсот има многу ниска топлинска спроводливост и одржува ниска температура кога се загрева бидејќи ја губи таа топлина со дехидрација; како таков, гипсот се користи како изолатор во материјали како што се гипс и гипс картон. Безводниот еквивалент на гипс е [[анхидрит]]; Може да се формира директно од морска вода во многу суви услови. Баритната група има општа формула _XSO4, каде што X е голем 12-координиран катјон. Примерите вклучуваат [[барит]] (BaSO₄), целестин (SrSO₄) и англезит (PbSO₄); анхидритот не е дел од баритната група, бидејќи помалиот Ca2⁺ е само во осумкратна координација.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 672–73</ref> ==== Фосфати ==== [[Фосфатни минерали|Фосфатните минерали]] се карактеризираат со тетраедарска [ PO₄]³⁻ единица, иако структурата може да се генерализира, а фосфорот се заменува со антимон, арсен или ванадиум. Најчестиот фосфат е [[апатит]]ната група; вообичаени видови во оваа група се флуорапатит (Ca₅(PO₄)₃F), хлорапатит (Ca₅(PO₄)₃Cl) и хидроксилапатит (Ca₅(PO₄)₃(OH)). Минералите во оваа група се главните кристални состојки на забите и коските кај 'рбетниците. Релативно изобилната [[монацит]]на група има општа структура на ATO₄, каде што T е фосфор или арсен, а A често е [[Реткоземни елементи|елемент од ретки земји]] (REE). Монацитот е важен на два начина: прво, како „поток“ на REE, може доволно да ги концентрира овие елементи за да стане руда; второ, елементите од групата моназити можат да вклучат релативно големи количини на ураниум и ториум, што може да се користи во геохронологијата на моназитите за да се датира карпата врз основа на распаѓањето на U и Th во олово.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 675–80</ref> ==== Органски минерали ==== Штрунцовата класификација вклучува класа за [[Никел-Штрунцова класификација|органски минерали]]. Овие ретки соединенија содржат [[Органско соединение|органски јаглерод]], но можат да се формираат преку геолошки процес. На пример, ветелитот, CaC₂O₄⋅H₂O_, е [[оксалат]] кој може да се таложи во хидротермални рудни вени. Додека хидрираниот калциум оксалат може да се најде во јагленови слоеви и други седиментни наслаги што вклучуваат органска материја, хидротермалната појава не се смета за поврзана со биолошката активност. === Неодамнешни достигнувања === Моделите за класификација на минерали и нивните дефиниции се развиваат за да одговараат на неодамнешните достигнувања во минералната наука. Неодамнешните промени вклучуваат додавање на органска класа, и во новата Данова и во [[Никел-Штрунцова класификација|Штрунцовата класификациска]].<ref name="Dana">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mindat.org/dana.php?a=50|title=Dana Classification 8th edition – Organic Compounds|work=mindat.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20161112130718/http://www.mindat.org/dana.php?a=50|archive-date=12 November 2016|accessdate=3 April 2018}}</ref><ref name="Strunz">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mindat.org/strunz.php?a=9|title=Nickel-Strunz Classification – silicates (Germanates) 10th edition|work=mindat.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20181105215152/https://www.mindat.org/strunz.php?a=9|archive-date=5 November 2018|accessdate=3 April 2018}}</ref> Органската класа вклучува многу ретка група минерали со [[јаглеводород]]и. Комисијата на ММЗ за нови минерали и имиња на минерали усвоила во 2009 година хиерархиски модел за именување и класификација на минерални групи и имиња на групи и формираше седум комисии и четири работни групи за преглед и класификација на минералите во официјален список на нивните објавени имиња.<ref name="Mills09">{{Наведено списание|last=Mills|first=J.S.|last2=Hatert|first2=F.|last3=Nickel|first3=E.H.|last4=Ferraris|first4=G.|date=2009|title=The standardisation of mineral group hierarchies: application to recent nomenclature proposals|journal=European Journal of Mineralogy|volume=21|issue=5|pages=1073–80|bibcode=2009EJMin..21.1073M|doi=10.1127/0935-1221/2009/0021-1994|hdl-access=free}}</ref> Според овие нови правила, „видовите минерали можат да се групираат на повеќе различни начини, врз основа на хемија, кристална структура, појава, здружение, генетска историја или ресурс, на пример, во зависност од целта што треба да ја исполни класификацијата“. == Астробиологија == Се претпоставува дека [[Биоминералогија|биоминералите]] би можеле да бидат важни показатели за [[вонземски живот]] и затоа би можеле да играат важна улога во потрагата по минат или денешен живот на Марс. Понатаму, се верува дека органските компоненти (биотипи) кои често се поврзуваат со биоминералите играат клучна улога и во пребиотските и во биотските реакции.<ref name="SSG">{{Наведена книга|url=http://mepag.jpl.nasa.gov/reports/AFL_SSG_WHITE_PAPER_v3.doc|title=The Astrobiology Field Laboratory|date=September 26, 2006|publisher=[[Mars Exploration Program Analysis Group]] (MEPAG) – NASA|editor-last=Steele|editor-first=Andrew|page=72|chapter=Final report of the MEPAG Astrobiology Field Laboratory Science Steering Group (AFL-SSG)|format=.doc|display-authors=etal|access-date=2009-07-22|editor-last2=Beaty|editor-first2=David|archive-url=https://web.archive.org/web/20200511055338/https://mepag.jpl.nasa.gov/reports/AFL_SSG_WHITE_PAPER_v3.doc|archive-date=2020-05-11}}</ref> Во јануари 2014 година, [[НАСА]] објавила дека истражувањата на [[Марсоод|роверите]] „Кјуриосити“ и „Опортунити“ на [[Марс (планета)|Марс]] ќе бараат докази за древен живот, вклучувајќи [[биосфера]] базирана на [[автотроф]]ни, хемотрофни и/или хемолитоавтотрофни [[Микроорганизам|микроорганизми]], како и древна вода, вклучувајќи флувио-езерски средини (рамнини поврзани со древни [[Река|реки]] или [[Езеро|езера]]) кои можеби биле погодни за живеење.<ref name="SCI-20140124a">{{Наведено списание|last=Grotzinger|first=John P.|date=January 24, 2014|title=Introduction to Special Issue – Habitability, Taphonomy, and the Search for Organic Carbon on Mars|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=343|pages=386–87|bibcode=2014Sci...343..386G|doi=10.1126/science.1249944|pmid=24458635|doi-access=free}}</ref><ref name="SCI-20140124special">{{Наведено списание|date=January 24, 2014|title=Exploring Martian Habitability|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=343|pages=345–452}}</ref><ref name="SCI-20140124">{{Наведено списание|date=January 24, 2014|title=Special Collection – Curiosity – Exploring Martian Habitability|url=http://www.sciencemag.org/site/extra/curiosity/index.xhtml|journal=[[Science (journal)|Science]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200420071142/https://www.sciencemag.org/site/extra/curiosity/index.xhtml|archive-date=April 20, 2020|access-date=January 24, 2014}}</ref><ref name="SCI-20140124c">{{Наведено списание|last=Grotzinger, J.P.|displayauthors=etal|date=January 24, 2014|title=A Habitable Fluvio-Lacustrine Environment at Yellowknife Bay, Gale Crater, Mars|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=343|bibcode=2014Sci...343A.386G|citeseerx=10.1.1.455.3973|doi=10.1126/science.1242777|pmid=24324272}}</ref> Потрагата по докази за погодност за живеење, тафономијата (поврзана со [[фосил]]и) и органскиот јаглерод на планетата [[Марс (планета)|Марс]] станала примарна цел на [[НАСА]]. ==Минералите како тема во уметноста и во популарната култура== * „Минерал“ (англиски: ''Mineral'') — песна на американската [[Рок-музика|рок]]-група ''[[Buffalo Tom]]'' од 1992 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5FDanYaOY8Q YouTube, Buffalo Tom - Mineral. (пристапено на 4.4.2018)]</ref> == Наводи == {{наводи}} ==Дополнителни извори== * {{cite book |last1=Busbey |first1=A.B. |last2=Coenraads |first2=R.E. |last3=Roots |first3=D. |last4=Willis |first4=P. |title=Rocks and Fossils | date=2007 |publisher=Fog City Press |location=San Francisco |isbn=978-1-74089-632-0|ref={{harvid|Busbey et al.|2007}}}} * {{cite book |last1=Chesterman |first1=C.W. |last2=Lowe |first2=K.E. |title=Field guide to North American rocks and minerals |publisher=Random House of Canada |location=Toronto |date=2008 |isbn=978-0-394-50269-4}} * {{cite book |title=Mineralogy and Optical Mineralogy |last1=Dyar |first1=M.D. |last2=Gunter |first2=M.E. |publisher=[[Mineralogical Society of America]] |location=Chantilly, VA|date=2008 |isbn=978-0-939950-81-2}} * {{cite book |last1=Nesse |first1=William D. |title=Introduction to Mineralogy |date=2000 |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=978-0-19-510691-6}} == Дополнително читање == * {{cite journal |last1=Hazen |first1=R.M. |last2=Grew |first2=Edward S. |last3=Origlieri |first3=Marcus J. |last4=Downs |first4=Robert T. |date=March 2017 |title=On the Mineralogy of the 'Anthropocene Epoch' |url=https://www.geo.arizona.edu/xtal/group/pdf/AM102_595.pdf |journal=[[American Mineralogist]] |volume=102 |issue=3 |page=595 |doi=10.2138/am-2017-5875 |access-date=August 14, 2017|bibcode=2017AmMin.102..595H |s2cid=111388809 |s2cid-access=free }} On the creation of new minerals by human activity. == Надворешни врски == {{Commons category|Minerals}} {{Wikibooks|Historical Geology|Minerals}} {{Wikibooks|High School Earth Science|Earth's Minerals}} * [http://mindat.org Mindat mineralogical database], largest mineral database on the Internet * [http://webmineral.com "Mineralogy Database"] by David Barthelmy (2009) * [http://www.minsocam.org/MSA/collectors_corner/id/mineral_id_keyi1.htm "Mineral Identification Key II"] Mineralogical Society of America * [http://rruff.geo.arizona.edu/AMS/amcsd.php "American Mineralogist Crystal Structure Database"] * [https://archive.today/20140627092658/https://webcast.stsci.edu/webcast/detail.xhtml?talkid=4006 Minerals and the Origins of Life] ([[Robert Hazen]], [[NASA]]) (video, 60m, April 2014). * [https://mineralchallenge.net/the-private-lives-of-minerals-insights-from-big-data-mineralogy/ The private lives of minerals: Insights from big-data mineralogy] (Robert Hazen, 15 February 2017) {{Распознавање на минералите}} [[Категорија:Природни материјали]] [[Категорија:Минералогија]] [[Категорија:Минерали| ]] gdurcvfeywkxxc6fplsscehvl7dianz 5538277 5538268 2026-04-13T07:39:40Z Bjankuloski06 332 Правописна исправка, replaced: Камасит → Камацит (2) 5538277 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Sérandite,_natrolite,_analcime,_aegirine_300-4-2112.JPG|мини|Кристали од [[серандит]], [[натролит]], [[аналцим]] и [[агирин]] од Мон Сен-Илер, Квебек, Канада]] Во [[геологија]]та и [[минералогија]]та, '''минерал''' или '''минерален вид''' — [[Цврста состојба на материјата|цврста]] супстанца со прилично добро дефиниран хемиски состав и специфична [[кристална структура]] што се јавува природно во чиста форма.<ref name="raff">John P. Rafferty, ed. (2011): ''[https://books.google.com/books?id=ervUafk86MIC Minerals]''; p. 1. In the series ''Geology: Landforms, Minerals, and Rocks''. Rosen Publishing Group. {{ISBN|978-1-61530-489-9}}</ref><ref name="wenk">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=IcH2liK0JOYC&pg=PA10|title=Minerals: Their Constitution and Origin|last=Wenk|first=Hans-Rudolf|last2=Bulakh|first2=Andrei|publisher=Cambridge University Press|year=2004|isbn=978-0-521-52958-7|page=10}}</ref> Геолошката дефиниција за минерал нормално ги исклучува соединенијата што се јавуваат само кај живите организми. Сепак, некои минерали често се биогени (како [[калцит]]) или хемиски [[Органско соединение|органски соединенија]] (како [[мелит]]). Покрај тоа, живите организми често синтетизираат неоргански минерали (како [[хидроксилапатит]]) кои се јавуваат и во карпите. Концептот на минерал е различен од [[карпа]]та, која е секој цврст геолошки материјал во голема маса кој е релативно хомоген на доволно голема скала. Карпата може да се состои од еден вид минерал или може да биде агрегат од два или повеќе различни видови минерали, просторно одвоени во различни [[Фаза (термодинамика)|фази]].<ref name="gemrock">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gemrock.net/learn/rocks-minerals/|title=Rocks & Minerals|last=Stephenson|first=Tim|last2=Stephenson|first2=Carolyn|publisher=Creetown Gem Rock Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718191729/https://www.gemrock.net/learn/rocks-minerals/|archive-date=18 July 2019|accessdate=18 July 2019}}</ref> Некои природни цврсти супстанции без дефинирана кристална структура, како што се [[опал]]от или [[Опсидијан|обсидијанот]], поточно се нарекуваат минералоиди.<ref name="rogers">Austin Flint Rogers and Paul Francis Kerr (1942): ''[https://books.google.com/books?id=zjnYAAAAIAAJ Optical mineralogy]'', 2nd ed., p. 374. McGraw-Hill; {{ISBN|978-1-114-10852-3}}. {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20230117102039/https://books.google.com/books?id=zjnYAAAAIAAJ|date=2023-01-17}}.</ref> Доколку хемиското соединение се јавува природно со различни кристални структури, секоја структура се смета за различен минерален вид. Така, на пример, [[кварц]]от и [[стишовит]]от се два различни минерали што се состојат од истото соединение, [[силициум диоксид]]. [[Меѓународен минералошки сојуз|Меѓународното минералошко здружение]] (ММЗ) е општо признато стандардно тело за дефиниција и номенклатура на минерални видови. Според податоци од 2025 година, ММЗ признава 6.145 официјални минерални видови.<ref name="IMAMineralsCount">{{Наведена мрежна страница|url=https://cnmnc.units.it/files/editor/IMA_Master_List_(2025-05).pdf|title=IMA List of Minerals|last=Pasero|first=Marco|date=May 2025|publisher=[[International Mineralogical Association|IMA]] Commission on New Minerals, Nomenclature and Classification|archive-url=https://web.archive.org/web/20250604102239/https://cnmnc.units.it/files/editor/IMA_Master_List_(2025-05).pdf|archive-date=4 June 2025|accessdate=8 June 2025|display-authors=etal}}</ref> Хемискиот состав на именуван минерален вид може малку да се менува поради вклучувањето на мали количини на примеси. Специфичните видови на еден вид понекогаш имаат свои конвенционални или официјални имиња.<ref name="MinVar1">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mindat.org/glossary/mineral_variety|title=Definition of mineral variety|publisher=mindat.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20180302044437/https://www.mindat.org/glossary/mineral_variety|archive-date=2 March 2018|accessdate=1 March 2018}}</ref> На пример, [[аметист]]от е виолетова варијанта на минералниот вид [[кварц]]. Некои минерални видови можат да имаат варијабилни пропорции на два или повеќе [[хемиски елемент]]и кои зафаќаат еквивалентни места во структурата на минералот; на пример, формулата на [[макинавит]] е дадена како {{Хем|(|Fe,Ni|)|9|S|8}}, што значи {{Хем|Fe|''x''|Ni|9-''x''|S|8}}, каде што ''x'' е променлив број помеѓу 0 и 9. Понекогаш минерал со променлив состав се дели на посебни видови, повеќе или помалку произволно, формирајќи минерална група; тоа е случајот со силикатите {{Хем|Ca|''x''|Mg|''y''|Fe|2-''x''-''y''|SiO|4}}, [[Оливин|оливинската група]]. Освен основниот хемиски состав и кристалната структура, '''описот на минералниот вид''' обично ги вклучува неговите вообичаени физички својства како што се хабитус, [[Мосова скала|тврдост]], сјај, [[проѕирност]], боја, огреб, расцеп, [[Прелом (минералогија)|прелом]], систем, зонирање, разделување, специфична тежина, [[магнетизам]], [[флуоресценција]], радиоактивност, како и неговиот вкус или мирис и неговата реакција на [[киселина]].<ref name="2112.d">{{Наведена книга|title=The Ultimate Family Visual Dictionary|publisher=[[DK Pub.]]|year=2012|isbn=978-0-1434-1954-9|location=New Delhi|page=268–271|language=en}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://australian.museum/learn/minerals/properties/|title=Mineral properties - The Australian Museum|work=Australian Museum|accessdate=21 December 2024}}</ref> Минералите се класифицираат според клучните хемиски состојки; двата доминантни системи се Данова класификацијата и [[Никел-Штрунцова класификација|Штрунцовата класификација]]. [[Силикатни минерали|Силикатните минерали]] сочинуваат приближно 90% од [[Земјина кора|Земјината кора]].<ref>{{Наведена книга|title=Manual of mineralogy: (after James D. Dana)|last=Klein|first=Cornelis|last2=Hurlbut|first2=Cornelius S. Jr.|date=1993|publisher=Wiley|isbn=0-471-57452-X|edition=21st|location=New York|page=440}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/science/mineral-chemical-compound/Silicates|title=Mineral – Silicates|last=Klein|first=Cornelis|date=14 October 2019|work=Encyclopedia Britannica|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025133427/https://www.britannica.com/science/mineral-chemical-compound/Silicates|archive-date=25 October 2017|accessdate=20 April 2021}}</ref> Други важни минерални групи вклучуваат природни елементи (составени од еден чист елемент) и [[Хемиско соединение|соединенија]] (комбинации од повеќе елементи) имено [[Сулфидни минерали|сулфиди]] (на пр. [[Галенит|галенит ''PbS2'']]), [[Оксидни минерали|оксиди]] (на пр. [[кварц]] SiO₂), халиди (на пр. [[Халит|камена сол ''NaCl₂'']]), [[Карбонатни минерали|карбонати]] (на пр. [[Калцит|калцит ''CaCO₃'']]), [[Сулфатни минерали|сулфати]] (на пр. [[гипс]] CaSO₄ · 2H₂O), [[Силикатни минерали|силикати]] (на пр. ортоклас KAlSi₃O₈), молибдати (на пр. [[вулфенит]] PbMoO₄) и [[Фосфатни минерали|фосфати]] (на пр. пироморфит Pb₅(PO₄)3Cl₂).<ref name="2112.d"/> == Дефиниции == === Меѓународно минералошко здружение === [[Меѓународно минералошко здружение|Меѓународното минералошко здружение]] ги утврдило следниве услови за една супстанција да се смета за посебен минерал:<ref name="nick1998">E. H. Nickel & J. D. Grice (1998): "The IMA Commission on New Minerals and Mineral Names: procedures and guidelines on mineral nomenclature". ''Mineralogy and Petrology'', volume 64, issue 1, pages 237–263. {{DOI|10.1007/BF01226571}}</ref><ref name="Nickel">{{Наведено списание|last=Nickel|first=Ernest H.|date=1995|title=The definition of a mineral|url=https://pubs.geoscienceworld.org/canmin/article-abstract/33/3/689/12679/the-definition-of-a-mineral?redirectedFrom=fulltext|journal=The Canadian Mineralogist|volume=33|issue=3|pages=689–90|archive-url=https://web.archive.org/web/20180825002651/https://pubs.geoscienceworld.org/canmin/article-abstract/33/3/689/12679/the-definition-of-a-mineral?redirectedFrom=fulltext|archive-date=2018-08-25|access-date=2018-04-04}}</ref> # ''Мора да биде природно настаната супстанца формирана од природни геолошки процеси'', на Земјата или други вонземски тела. Ова ги исклучува соединенијата директно и исклучиво генерирани од човечки активности ([[wiktionary:anthropogenic|антропогени]]) или кај живи суштества ([[wiktionary:biogenic|биогени]]), како што се волфрам карбид, [[Бубрежен камен|уринарни калкули]], кристали на [[калциум оксалат]] во растителни ткива и [[Раковина|школки]]. Сепак, супстанциите со такво потекло може да се квалификуваат доколку геолошките процеси биле вклучени во нивното настанување (како што е случајот со [[евенкит]]от, добиен од растителен материјал; или [[таранакит]], од гвано од лилјак ; или [[алперсит]], од рудничка јаловина). Хипотетичките супстанции се исто така исклучени, дури и доколку се предвидува дека ќе се појават во недостапни природни средини како јадрото на Земјата или други планети. # ''Мора да биде цврста супстанца во својата природна појава.'' Главен исклучок од ова правило е природната [[жива]]: таа сè уште е класифицирана како минерал од ММЗ, иако кристализира само под -39&nbsp;°C, бидејќи била вклучена пред да се воспостават денешните правила.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mindat.org/min-2647.html|title=Mercury|publisher=Mindat.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20180107110532/https://www.mindat.org/min-2647.html|archive-date=7 January 2018|accessdate=3 April 2018}}</ref> Водата и [[јаглерод диоксид]]от не се сметаат за минерали, иако често се наоѓаат како опфати во други минерали; но [[Мраз|водениот мраз]] се смета за минерал.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mindat.org/min-2001.html|title=Ice|publisher=Mindat.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604131947/https://www.mindat.org/min-2001.html|archive-date=4 June 2020|accessdate=3 April 2018}}</ref> # ''Мора да има добро дефинирана кристалографска структура''; или, поопшто, подреден атомски распоред.<ref name="DG2_4">{{Наведена книга|title=Mineralogy and Optical Mineralogy|last=Melinda Darby Dyar|last2=Mickey E. Gunter|publisher=Mineralogical Society of America|year=2007|isbn=978-0-939950-81-2|pages=2–4}}</ref> Ова својство подразбира неколку макроскопски физички својства, како што се кристалната форма, тврдоста и расцепувањето.<ref name="CL13-14">{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, pp. 13–14</ref> Исклучува [[озокерит]], [[лимонит]], [[Опсидијан|обсидијан]] и многу други аморфни (некристални) материјали што се јавуваат во геолошки контексти. # ''Мора да има прилично добро дефиниран хемиски состав''. Сепак, одредени кристални супстанции со фиксна структура, но варијабилен состав_, може да се сметаат за еден минерален вид. Честа класа на примери се цврсти раствори како што е [[макинавит]], (Fe, Ni)₉S₈, кој е претежно [[Железо|феро]] сулфид со значителен дел од атомите на железо заменети со атоми на [[никел]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mindat.org/min-2512.html|title=Mackinawite|publisher=Mindat.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20190103005122/https://www.mindat.org/min-2512.html|archive-date=3 January 2019|accessdate=3 April 2018}}</ref> Други примери вклучуваат слоевити кристали со променливо натрупување на слоеви или кристали кои се разликуваат само во правилниот распоред на празнините и супституциите. Од друга страна, некои супстанции кои имаат континуирана серија на состави, може произволно да се поделат на неколку минерали. Типичен пример е [[оливин]]ската група (Mg,Fe₎₂SiO₄, чии крајни членови богати со магнезиум и богати со железо се сметаат за посебни минерали ([[форстерит]] и [[фајалит]]). Деталите на овие правила се донекаде спорни. На пример, неодамна имало неколку предлози за класифицирање на аморфните супстанции како минерали, но тие не биле прифатени од ММЗ. Меѓународниот минералошки сојуз сто така не сака да прифати минерали кои природно се јавуваат само во форма на [[Наночестичка|наночестички]] со пречник од неколку стотици атоми, но не дефинирала минимална големина на кристалот. Некои автори бараат материјалот да биде стабилна или метастабилна цврста материја на [[собна температура]] (25&nbsp;°C).<ref name="DG2_4"/> Сепак, ММЗ бара само супстанцијата да биде доволно стабилна за нејзината структура и состав да бидат добро утврдени. На пример, го препознава меридијанитот (природно присутен хидрат на [[магнезиум сулфат]]) како минерал, иако се формира и е стабилен само под 2&nbsp;°C. Од мај 2025 година, 6.145 минерални видови се одобрени од ММЗ. Тие најчесто се именувани по личност, проследено со место на откривање; имињата засновани на хемиски состав или физички својства се другите две главни групи на етимологии на имиња на минерали.<ref name="DG20-22">{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 20–22</ref><ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 556</ref> Повеќето имиња завршуваат на „-ит“; исклучоци се обично имиња кои биле добро воспоставени пред организацијата на минералогијата како дисциплина, на пример дијамант. === Биогени минерали === Тема на спор меѓу геолозите и минералозите е одлуката на [[Меѓународен минералошки сојуз|Меѓународното минералошко здружение]] (ММЗ) да ги исклучи биогените кристални супстанции. На пример, Ловенстам (1981) изјавил дека „''организмите се способни да формираат разновиден спектар на минерали, од кои некои не можат да се формираат неоргански во биосферата''“.<ref name="Lowenstam81">{{Наведено списание|last=H.A.|first=Lowenstam|date=1981|title=Minerals formed by organisms|journal=Science|volume=211|issue=4487|pages=1126–31|bibcode=1981Sci...211.1126L|doi=10.1126/science.7008198|jstor=1685216|pmid=7008198}}</ref> Скинер (2005) ги смета сите цврсти материи за потенцијални минерали и во минералното царство ги вклучува биоминералите, кои според него се оние кои се создаваат преку метаболичките активности на организмите. Скинер ја проширил претходната дефиниција за минерал за да класифицира „елемент или соединение, аморфно или кристално, формирано преку ''биогеохемиски'' процеси“ како минерал.<ref name="Skinner05">{{Наведено списание|last=Skinner|first=H.C.W.|date=2005|title=Biominerals|journal=Mineralogical Magazine|volume=69|issue=5|pages=621–41|bibcode=2005MinM...69..621S|doi=10.1180/0026461056950275}}</ref> Неодамнешните достигнувања во [[генетика]]та со висока резолуција и спектроскопијата на апсорпција на Х-зраци даваат откритија за биогеохемиските односи меѓу [[Микроорганизам|микроорганизмите]] и минералите кои можат да фрлат нова светлина врз ова прашање.<ref name="Skinner05"/> На пример, „Работната група за минералогија и геохемија на животната средина“ нарачана од [[Меѓународен минералошки сојуз|Меѓународното минералошко здружение]] се занимава со минерали во [[хидросфера]]та, [[атмосфера]]та и [[биосфера]]та.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ima-mineralogy.org/WGEMG_objectives.htm|title=Working Group on Environmental Mineralogy and Geochemistry|date=3 August 2011|work=Commissions, working groups and committees|publisher=International Mineralogical Association|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200308103719/https://www.ima-mineralogy.org/WGEMG_objectives.htm|archive-date=8 March 2020|accessdate=4 April 2018}}</ref> Опсегот на групата вклучува микроорганизми што формираат минерали, кои постојат на речиси секоја карпа, почва и површина на честички што се протега низ целиот свет до длабочина од најмалку 1600 метри под [[Океанско дно|морското дно]] и 70 километри во [[стратосфера]]та (веројатно влегувајќи во [[мезосфера]]та).<ref name="Takai10">{{Наведена книга|title=Origins and Evolution of Life: An Astrobiological Perspective|last=Takai|first=K.|date=2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-49459-5|editor-last=Gargaud|editor-first=M.|location=Cambridge|pages=469–86|chapter=Limits of life and the biosphere: Lessons from the detection of microorganisms in the deep sea and deep subsurface of the Earth.|editor-last2=Lopez-Garcia|editor-first2=P.|editor-last3=Martin|editor-first3=H.}}</ref><ref name="Roussel08">{{Наведено списание|last=Roussel|first=E.G.|last2=Cambon Bonavita|first2=M.|last3=Querellou|first3=J.|last4=Cragg|first4=B.A.|last5=Prieur|first5=D.|last6=Parkes|first6=R.J.|last7=Parkes|first7=R.J.|date=2008|title=Extending the Sub-Sea-Floor Biosphere|url=https://archimer.ifremer.fr/doc/00000/4209/|journal=Science|volume=320|issue=5879|page=1046|bibcode=2008Sci...320.1046R|doi=10.1126/science.1154545|pmid=18497290|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20200510114404/https://archimer.ifremer.fr/doc/00000/4209/|archive-date=2020-05-10|access-date=2019-02-01}}</ref><ref name="Pearce09">{{Наведено списание|last=Pearce|first=D.A.|last2=Bridge|first2=P.D.|last3=Hughes|first3=K.A.|last4=Sattler|first4=B.|last5=Psenner|first5=R.|last6=Russel|first6=N.J.|date=2009|title=Microorganisms in the atmosphere over Antarctica|journal=FEMS Microbiology Ecology|volume=69|issue=2|pages=143–57|bibcode=2009FEMME..69..143P|doi=10.1111/j.1574-6941.2009.00706.x|pmid=19527292|doi-access=free}}</ref> Биогеохемиските циклуси придонеле за формирање на минерали во текот на изминатите милијарди години. Микроорганизмите можат да ги таложат металите од [[раствор]]от, придонесувајќи за формирање на [[Руда|рудни]] наслаги. Тие исто така можат да го [[Катализа|катализираат]] растворањето на минералите.<ref name="Newman02">{{Наведено списание|last=Newman|first=D.K.|last2=Banfield|first2=J.F.|date=2002|title=Geomicrobiology: How Molecular-Scale Interactions Underpin Biogeochemical Systems|journal=Science|volume=296|issue=5570|pages=1071–77|bibcode=2002Sci...296.1071N|doi=10.1126/science.1010716|pmid=12004119}}</ref><ref name="Warren03">{{Наведено списание|last=Warren|first=L.A.|last2=Kauffman|first2=M.E.|date=2003|title=Microbial geoengineers|journal=Science|volume=299|issue=5609|pages=1027–29|doi=10.1126/science.1072076|jstor=3833546|pmid=12586932}}</ref><ref name="González-Muñoz10">{{Наведено списание|last=González-Muñoz|first=M.T.|last2=Rodriguez-Navarro|first2=C.|last3=Martínez-Ruiz|first3=F.|last4=Arias|first4=J.M.|last5=Merroun|first5=M.L.|last6=Rodriguez-Gallego|first6=M.|year=2010|title=Bacterial biomineralization: new insights from Myxococcus-induced mineral precipitation|journal=Geological Society, London, Special Publications|volume=336|issue=1|pages=31–50|bibcode=2010GSLSP.336...31G|doi=10.1144/SP336.3}}</ref> Пред да бидат наведени од [[Меѓународен минералошки сојуз|Меѓународното минералошко здружение]], биле откриени, именувани и објавени над 60 биоминарели.<ref name="Veis90">{{Наведено списание|last=Veis|first=A.|date=1990|title=Biomineralization. Cell Biology and Mineral Deposition. by Kenneth Simkiss; Karl M. Wilbur On Biomineralization. by Heinz A. Lowenstam; Stephen Weiner|journal=Science|volume=247|issue=4946|pages=1129–30|bibcode=1990Sci...247.1129S|doi=10.1126/science.247.4946.1129|jstor=2874281|pmid=17800080}}</ref> Овие минерали (подмножество табелирано во Ловенстам (1981)) се сметаат за вистински минерали според дефиницијата на Скинер (2005). Овие биоминарели не се наведени во официјалниот список на имиња на минерали на [[Меѓународен минералошки сојуз|Меѓународното минералошко здружение]]; сепак, многу од овие претставници на биоминарели се распространети меѓу 78-те класи на минерали наведени во моделот за Дановата класификација. Дефиницијата за минерал на Скинер (2005) го зема предвид ова прашање, наведувајќи дека минералот може да биде кристален или аморфен. Иако биоминералите не се најчестата форма на минерали,<ref name="Hefferan10">{{Наведена книга|title=Earth Materials|last=K.|first=Hefferan|last2=J.|first2=O'Brien|date=2010|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-1-4443-3460-9}}</ref> тие помагаат да се дефинираат границите на тоа што претставува вистински минерал. Формалната дефиниција на Никел (1995) очигледно ја споменува кристалноста како клучна за дефинирање на супстанција како минерал. Статија од 2011 година го дефинира икосаедритот, легура на алуминиум-железо-бакар, како минерал; именуван според неговата единствена природна икосаедрална симетрија, тој е квазикристал. За разлика од вистинскиот кристал, квазикристалите се подредени, но не се периодични.<ref>{{Наведено списание|last=Bindi|first=L.|author-link=Luca Bindi|last2=Paul J. Steinhardt|last3=Nan Yao|last4=Peter J. Lu|date=2011|title=Icosahedrite, Al₆₃Cu₂₄Fe₁₃, the first natural quasicrystal|journal=American Mineralogist|volume=96|issue=5–6|pages=928–31|bibcode=2011AmMin..96..928B|doi=10.2138/am.2011.3758}}</ref> === Минерален склопување === Минералниот асамблаж или склопување е дефинирано од Mindat.org како „Секој збир на минерали во карпа, без разлика дали се во [[Хемиска рамнотежа|[хемиска] рамнотежа]] или не“,<ref name="mindat">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mindat.org/glossary/mineral_assemblage|title=Definition of mineral assemblage|work=[[Mindat.org]]|publisher=[[Hudson Institute of Mineralogy]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250821033237/https://www.mindat.org/glossary/mineral_assemblage|archive-date=21 August 2025|accessdate=21 August 2025}}</ref> додека ''[[Енциклопедија Британика]]'' вели „Терминот асамблаж често се применува за сите минерали вклучени во карпата, но посоодветно е да се користи за оние минерали кои се во рамнотежа (и се познати поконкретно како рамнотежен асамблаж)“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/science/mineral-chemical-compound/Mineral-associations-and-phase-equilibrium|title=Associations, Phase Equilibrium, Crystallization|last=Klein|first=Cornelis|date=8 August 2025|work=Encyclopedia Britannica|accessdate=21 August 2025}}</ref> Терминот често е префиксиран од други термини што го опишуваат неговото формирање. == Карпи, руди и скапоцени камења == [[Податотека:Sillimanite-199671.jpg|мини|[[Шкрилец]] е [[метаморфна карпа]] која се карактеризира со изобилство на плочести минерали. Во овој пример, карпата има истакнати силиманитни порфиробласти со големина до 3 сантиметри.]] [[Карпа]]та претставува агрегат од еден или повеќе минерали <ref name="ChL15-16">{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, pp. 15–16</ref> или минералоиди. Некои карпи, како што се [[варовник]]от или [[кварцит]]от, се составени првенствено од еден минерал – [[калцит]] или [[арагонит]] во случај на варовник, и [[кварц]] во вториот случај.<ref>{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, pp. 719–21</ref><ref>{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, pp. 747–48</ref> Другите карпи можат да се дефинираат според релативните изобилства на клучни (есенцијални) минерали; [[гранит]]от е дефиниран според пропорциите на кварц, [[Фелдспат|алкален фелдспат]] и [[Плагиоклас|плагиокласен фелдспат]].<ref>{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, pp. 694–96</ref> Другите минерали во карпата се нарекуваат ''помошни минерали'' и не влијаат многу на составот на карпата. Карпите исто така можат да бидат составени целосно од неминерален материјал; [[јаглен]]от е седиментна карпа составена првенствено од органски добиен јаглерод.<ref>{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, pp. 728–30</ref> Во карпите, некои видови и групи на минерали се многу позастапени од другите; тие се нарекуваат ''минерали кои формираат карпи''. Главни примери за нив се кварцот, [[фелдспат]]ите, [[лискун]]ите, [[амфибол]]ите, [[пироксен]]ите, [[оливин]]ите и [[калцит]]от; освен последниот, сите овие минерали се силикати.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 15</ref> Генерално, околу 150 минерали се сметаат за особено важни, без разлика дали во однос на нивното изобилство или естетска вредност во однос на собирањето.<ref name="ChL14">{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, p. 14</ref> Комерцијално вредните минерали и карпи, освен скапоцените камења, металните руди или минералните горива, се нарекуваат [[индустриски минерали]].<ref>{{Наведена книга|title=Glossary of geology.|date=1997|publisher=American Geological Institute|isbn=0-922152-34-9|editor-last=Jackson|editor-first=Julia A.|edition=Fourth|location=Alexandria, Virginia|chapter=Industrial mineral}}</ref> На пример, [[мусковит]]от, бел [[лискун]], може да се користи за прозорци (понекогаш се нарекува и шкрилец), како полнач или како изолатор. {{Sfn|Nesse|2000}} [[Руда|Рудите]] се минерали кои имаат висока концентрација на одреден елемент, обично метал. Примери се [[цинабар]] (HgS), руда на жива; [[сфалерит]] (ZnS), руда на цинк; [[каситерит]] (SnO₂), руда на калај; и [[колеманит]], руда на [[Бор (елемент)|бор]]. [[Скапоцен камен|''Скапоцените камења'']] се минерали со украсна вредност и се разликуваат од нескапоцените камења според нивната убавина, издржливост и обично реткост. Постојат околу 20 видови минерали кои се квалификуваат како минерали од скапоцени камења, кои сочинуваат околу 35 од најчестите скапоцени камења. Скапоцените минерали често се присутни во неколку варијанти, па затоа еден минерал може да биде причина за неколку различни скапоцени камења; на пример, [[рубин]]от и [[сафир]]от се [[корунд]], Al₂O_3. <ref name="ChL14-15">{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, pp. 14–15</ref> == Етимологија == Првата позната употреба на зборот „минерал“ во [[Англиски јазик|англискиот јазик]] ([[Средноанглиски јазик|средноанглиски]]) потекнува во 15 век. Зборот потекнува од средновековниот латински ''minerale'', од {{Јаз|la|minera}}, рудник, руда. Зборот „вид“ потекнува од латинскиот ''збор species'', „посебен вид, род или тип со посебен изглед или изглед“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.etymonline.com/word/species|title=Online Etymology Dictionary|last=Harper|first=Douglas|work=etymonline|archive-url=https://web.archive.org/web/20180329120746/https://www.etymonline.com/word/species|archive-date=29 March 2018|accessdate=28 March 2018}}</ref> == Хемија == [[Податотека:Hubnerite-Quartz-216455.jpg|мини|[[Хибнерит]], крајниот член богат со манган од серијата [[волфрамит]]и, со ситен кварц во позадина]] Големото количество и разновидноста на минералите се контролираат директно од нивниот хемиски состав, кое пак зависи од изобилството на елементи во Земјата. Поголемиот дел од набљудуваните минерали се добиени од [[Земјина кора|Земјината кора]]. Осум елементи сочинуваат најголем дел од клучните компоненти на минералите, поради нивното изобилство во кората. Овие осум елементи, кои сочинуваат над 98% од кората по тежина, се, по редослед на намалување на изобилството: [[кислород]], [[силициум]], [[алуминиум]], [[железо]], [[магнезиум]], [[калциум]], [[натриум]] и [[калиум]]. Кислородот и силициумот се убедливо двата најважни – кислородот сочинува 47% од кората по тежина, а силициумот учествува со 28%.<ref name="DG4-7">{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 4–7</ref> Минералите кои се формираат се оние кои се најстабилни на температурата и притисокот на формирање, во рамките на ограничувањата наметнати од хемијата на матичната материја.<ref>{{Наведена книга|title=Mineralogy for amateurs.|last=Sinkankas|first=John|date=1964|publisher=Van Nostrand|location=Princeton, N.J.|page=237}}</ref> На пример, кај поголемиот број на магматски карпи, алуминиумот и алкалните метали (натриум и калиум) што се присутни првенствено се наоѓаат во комбинација со кислород, силициум и калциум како минерали на [[фелдспат]]. Меѓутоа, доколку карпата е невообичаено богата со алкални метали, нема да има доволно алуминиум за да се комбинира со целиот натриум како фелдспат, а вишокот натриум ќе формира содни амфиболи како што е [[рибекит]]. Доколку изобилството на алуминиум е невообичаено високо, вишокот алуминиум ќе формира [[мусковит]] или други минерали богати со алуминиум.<ref>{{Наведена книга|title=Petrology: igneous, sedimentary, and metamorphic.|last=Blatt|first=Harvey|last2=Tracy|first2=Robert J.|date=1996|publisher=W.H. Freeman|isbn=0-7167-2438-3|edition=2nd|location=New York|page=185}}</ref> Доколку силициумот е дефицитарен, дел од фелдспатот ќе биде заменет со фелдспатоиди. {{Sfn|Nesse|2000}} Прецизните предвидувања за тоа кои минерали ќе бидат присутни во карпа со одреден состав формирана на одредена температура и притисок бараат сложени термодинамички пресметки. Сепак, приближни проценки можат да се направат со користење на релативно едноставни правила, како што е [[Нормативна минералогија|Нормативната минералогија]], која дава разумни проценки за вулканска карпа формирана од сува магма.<ref>{{Наведена книга|title=Principles of igneous and metamorphic petrology|last=Philpotts|first=Anthony R.|last2=Ague|first2=Jay J.|date=2009|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-88006-0|edition=2nd|location=Cambridge, UK|pages=133–137}}</ref> Хемискиот состав може да варира помеѓу видовите на крајни членови од серијата [[Цврст раствор|цврсти раствори]]. На пример, [[плагиоклас]]ните [[фелдспат]]и сочинуваат постојана серија од [[албит]] на крајни членови богат со [[натриум]] (NaAlSi₃O₈) до [[анортит]] богат со [[калциум]] (CaAl₂Si₂O₈) со четири препознатливи средни варијанти меѓу нив (дадени по редослед од натриум до калциум богат): [[олигоклас]], [[андезин]], [[лабрадорит]] и [[битовнит]].<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 586</ref> Други примери на серии вклучуваат оливинската серија од форстерит богат со магнезиум и фајалит богат со железо, и [[волфрамит]] серија од [[хибнерит]] богат со [[манган]] и [[ферберит]] богат со железо. {{Sfn|Nesse|2000}} Хемиската [[Супституција (хемија)|супституција]] и координативните полиедри ја објаснуваат оваа заедничка карактеристика на минералите. Во природата, минералите не се чисти супстанции и се контаминирани со какви било други елементи присутни во дадениот хемиски систем. Како резултат на тоа, можно е еден елемент да биде заменет со друг.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 141</ref> Хемиската супституција ќе се случи помеѓу јони со слична големина и полнеж; на пример, K⁺ нема да го замени Si4⁺ поради хемиски и структурни некомпатибилности предизвикани од голема разлика во големината и полнежот. Чест пример за хемиска супституција е оној на Si4 ⁺ со Al3⁺, кои се блиски по полнеж, големина и количество во кората. Во примерот на плагиокласи, постојат три случаи на супституција. Фелдспатите се сите рамковни силикати, кои имаат однос силициум-кислород од 2:1, а просторот за други елементи е даден со супституција на Si4⁺ со Al₃⁺ за да се добие основна единица од [AlSi₃O₈] ⁻; без супституција, формулата би била избалансирана по полнеж како SiO₂, давајќи кварц.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 14</ref> Значењето на ова структурно својство ќе биде дополнително објаснето со координативни полиедри. Втората замена се јавува помеѓу Na⁺ и Ca2⁺; сепак, разликата во полнежот мора да се земе предвид со втора замена на Si4⁺ со Al3⁺.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 585</ref> Координативните полиедри се геометриски претстави за тоа како катјон е опкружен со анјон. Во минералогијата, координативните полиедри обично се разгледуваат во однос на кислородот, поради неговото големо количество во кората. Основната единица на силикатните минерали е силициумскиот тетраедар – еден Si⁴⁺опкружен со четири O²⁻. Алтернативен начин за опишување на координацијата на силикат е со број: во случајот на тетраедарот на силициум, се вели дека силициумот има координативен број од 4. Различните катјони имаат специфичен опсег на можни координативни броеви; за силициумот, тој е скоро секогаш 4, освен за минерали под многу висок притисок каде што соединението е компресирано така што силициумот е во шесткратна (октаедарска) координација со кислород. Поголемите катјони имаат поголеми координативни броеви поради зголемувањето на релативната големина во споредба со кислородот (последната [[Атомска орбитала|орбитална подобвивка]] на потешките атоми е исто така различна). Промените во координативните броеви доведуваат до физички и минералошки разлики; на пример, при висок притисок, како на пример во [[Плашт (геологија)|плаштот]], многу минерали, особено силикати како што се [[оливин]] и [[гранат]], ќе се променат во [[перовскитна структура]], каде што силициумот е во октаедарска координација. Други примери се алумосиликатите [[Кијанит|цијанит]], [[андалузит]] и [[силиманит]] (полиморфи, бидејќи ја делат формулата Al₂SiO₅), кои се разликуваат по координативниот број на Al³⁺_; овие минерали се менуваат еден од друг како одговор на промените во притисокот и температурата. Во случај на силикатни материјали, замената на Si4⁺ со Al3⁺ овозможува различни минерали поради потребата за балансирање на полнежите.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 12–17</ref> Бидејќи осумте најчести елементи сочинуваат над 98% од Земјината кора, малите количини на другите елементи што се типично присутни се заменуваат со вообичаените минерали кои формираат карпи. Карактеристичните минерали на поголемиот број на елементи се доста ретки, и се наоѓаат единствено таму каде што овие елементи се концентрирани преку геолошки процеси, како што е хидротермалната циркулација, до тој степен што повеќе не можат да се сместат во вообичаените минерали. {{Sfn|Sinkankas|1964}} [[Податотека:Kaolinite-Orthoclase-lw18c.jpg|мини|Кога минералите реагираат, производите понекогаш ќе ја добијат формата на реагенсот; минералот што се добива се нарекува псевдоморф на (или по) реагенсот. Овде е прикажан псевдоморф на [[каолинит]] по ортокласот. Овде, псевдоморфот го зачувал Карлсбадското двојништво вообичаено кај ортокласите.]] Промените во температурата, притисокот и составот ја менуваат минералогијата на примерокот од карпата. Промените во составот можат да бидат предизвикани од процеси како што се атмосферски влијанија или [[метасоматизам]] (хидротермална промена). Промените во температурата и притисокот се јавуваат кога карпата домаќин претрпува [[Тектоника на плочите|тектонско]] или [[магма]]тско движење во различни физички режими. Промените во [[Термодинамика|термодинамичките]] услови го прават поволно минералните сојузи да реагираат едни со други за да произведат нови минерали; како такви, можно е две карпи да имаат иста или многу слична хемија на карпата без да имаат слична минералогија. Овој процес на минералошка промена е поврзан со циклусот на карпата. Пример за серија минерални реакции е прикажан на следниов начин.<ref name="DG549">{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 549</ref> Ортокласниот фелдспат (KAlSi₃O₈) е минерал кој најчесто се наоѓа во [[гранит]], плутонска [[магматска карпа]]. Кога е изложен на атмосферски влијанија, реагира и формира [[каолинит]] (Al₂Si₂O₅(OH)₄, седиментен минерал, и [[силициумска киселина]]): : 2 KAlSi₃O₈ + 5 H₂O + 2 H⁺ → Al₂Si₂O₅(OH)₄ + 4 H₂SiO₃ + 2 K⁺ Под услови на метаморфна состојба со низок степен, каолинитот реагира со [[кварц]] за да формира [[пирофилит]] : (Al₂Si₄O₁₀(OH)₂):Al₂Si₂O₅(OH)₄ + SiO₂ → Al₂Si₄O₁₀(OH)₂ + H₂O Како што се зголемува метаморфниот степен, пирофилитот реагира за да формира [[Кијанит|цијанит]] и кварц: Al₂Si₄O₁₀(OH)₂ → Al₂SiO₅ + 3 SiO₂ + H₂O : Алтернативно, минералот може да ја промени својата кристална структура како последица на промените во температурата и притисокот без да реагира. На пример, кварцот ќе се претвори во различни од неговите SiO₂ [[Кристален полиморфизам|полиморфи]], како што се [[тридимит]] и [[кристобалит]] на високи температури, а [[коезит]] на висок притисок.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 579</ref> == Физички својства == Класификацијата на минералите се движи од едноставни до тешки. Еден минерал може да се распознае според неколку физички својства, од кои некои се доволни за целосно распознавање без двоумење. Во други случаи, минералите можат да се класифицираат само со посложена [[Оптичка минералогија|оптичка]], [[Аналитичка хемија|хемиска]] или анализа на дифракција на Х-зраци; овие методи, сепак, можат да бидат скапи и да одземаат многу време. Физичките својства што се применуваат за класификација вклучуваат кристална структура и [[Хабитус (минералогија)|хабитус]], тврдост, сјај, дијафанија, боја, линии, расцепување и кршење и специфична тежина. Други помалку општи тестови вклучуваат [[флуоресценција]], [[фосфоресценција]], [[магнетизам]], [[Радиоактивен распад|радиоактивност]], издржливост (одговор на механички предизвикани промени на обликот или формата), [[Пиезоелектричен ефект|пиезоелектрицитет]] и реактивност на разредени [[Киселина|киселини]].<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 22–23</ref> === Кристална структура и хабитус === [[Податотека:Topaz-235220.jpg|десно|мини|[[Топаз]] има карактеристична орторомпска издолжена кристална форма.]] [[Кристална структура|Кристалната структура]] претставува резултат на уредниот геометриски просторен распоред на атомите во внатрешната структура на минералот. Оваа кристална структура се основа на правилен внатрешен атомски или [[јон]]ски распоред кој често се изразува во геометриската форма што ја добива кристалот. Дури и кога минералните зрна се премногу мали за да се видат или се со неправилна форма, основната кристална структура е секогаш периодична и може да се одреди со дифракција на [[рендгенски зраци]]. Минералите обично се опишуваат според нивната содржина на симетрија. Кристалите се ограничени на [[Кристалографска точковна група|32 точки]], кои се разликуваат по нивната симетрија. Овие групи се класифицираат во пошироки категории, од кои најопфатни се шесте кристални семејства.<ref name="DG69-80">{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 69–80</ref> Овие семејства можат да се опишат со релативните должини на трите кристалографски оски и аглите меѓу нив; овие односи одговараат на операциите на симетрија кои ги дефинираат потесните групи точки. Тие се соберени подолу; a, b и c ги претставуваат оските, а α, β, γ го претставуваат аголот спротивен на соодветната кристалографска оска (на пр. α е аголот спротивен на a-оската, [[wiktionary:viz.|односно]] аголот меѓу оските b и c):<ref name="DG69-80"/> {| class="wikitable" !Кристално семејство ! Должини ! Агли ! Вообичаени примери |- | [[Коцкест кристален систем|Коцкесто]] | а = б = в | α = β = γ = 90° | [[Гранат]], [[халит]], [[пирит]] |- | [[Четириаголен кристален систем|Четириаголно]] | a = b ≠ c | α = β = γ = 90° | [[Рутил]], [[циркон]], [[андалузит]] |- | [[Орторомпски кристален систем|Орторомпско]] | а ≠ б ≠ в | α = β = γ = 90° | [[Оливин]], [[арагонит]], [[Пироксен|ортопироксени]] |- | [[Шестоаголен кристален систем|Шестоаголно]] | a = b ≠ c | α = β = 90°, γ = 120° | [[Кварц]], [[калцит]], [[турмалин]] |- | [[Моноклински кристален систем|Моноклинско]] | а ≠ б ≠ в | α = γ = 90°, β ≠ 90° | [[Пироксен|Клинопироксени]], [[ортоклас]], [[гипс]] |- | [[Триклински кристален систем|Триклинско]] | а ≠ б ≠ в | α ≠ β ≠ γ ≠ 90° | [[Анортит]], [[албит]], [[Кијанит|цијанит]] |} Шестоаголното кристално семејство е исто така поделено на два кристални ''системи''&nbsp;– триаголно, кое има тројна оска на симетрија, и шестоаголно, кој има шестократна оска на симетрија. Хемијата и кристалната структура заедно го дефинираат минералот. Со ограничување на 32 точкасти групи, минералите со различна хемија може да имаат иста кристална структура. На пример, [[халит]]от (NaCl), [[галенит]]от (PbS) и [[периклас]]от (MgO) сите припаѓаат на шестоаголна точкаста група (изометриско семејство), бидејќи имаат слична [[стехиометрија]] помеѓу нивните различни составни елементи. Спротивно на тоа, [[Кристален полиморфизам|полиморфите]] се групирања на минерали кои делат хемиска формула, но имаат различна структура. На пример, [[пирит]] и [[марказит]], двата железни сулфиди, ја имаат формулата FeS₂; сепак, првиот е изометричен, додека вториот е орторомпски. Овој полиморфизам се протега на други сулфиди со генеричка формула AX₂; овие две групи се колективно познати како пиритни и марказитни групи.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 654–55</ref> Полиморфизмот може да се прошири и надвор од чистата содржина на симетрија. Алумосиликатите се група од три минерали – [[Кијанит|цијанит]], [[андалузит]] и [[Силиманит|силиманит&nbsp;]]– кои ја делат хемиската формула Al₂SiO₅. Кианитот е триклински, додека андалузитот и силиманитот се орторомпски и припаѓаат на дипирамидалната точкаста група. Овие разлики произлегуваат од тоа како алуминиумот е координиран во кристалната структура. Во сите минерали, еден алуминиумски јон е секогаш во шесткратна координација со кислород. Силициумот, како општо правило, е во четирикратна координација во сите минерали; исклучок е случај како [[стишовит]]от (SiO₂, кварцен полиморф со ултра висок притисок со рутилна структура).<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 581</ref> Во кијанитот, вториот алуминиум е во шесткратна координација; неговата хемиска формула може да се изрази како Al^[6]Al^[6]SiO₅, за да ја одрази неговата кристална структура. Андалузитот го има вториот алуминиум во петкратна координација (Al^[6]Al^[5]SiO₅), а силиманитот го има во четирикратна координација (Al^[6]Al^[4]SiO₅).<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 631–32</ref> Разликите во кристалната структура и хемијата во голема мера влијаат врз другите физички својства на минералот. Јаглеродните алотропи [[дијамант]] и [[графит]] имаат многу различни својства; дијамантот е најтврдата природна супстанца, има адамантински сјај и припаѓа на изометриското кристално семејство, додека графитот е многу мек, има масен сјај и кристализира во шестоаголното семејство. Оваа разлика се објаснува со разликите во сврзувањето. Кај дијамантот, јаглеродите се во sp³ хибридни орбитали, кое оззначува дека тие формираат рамка каде што секој јаглерод е ковалентно врзан за четири соседи на тетраедарски начин; од друга страна, графитот е составен од листови од јаглероди во sp² хибридни орбитали, каде што секој јаглерод е ковалентно поврзан само за три други. Овие листови се држат заедно со многу послаби вандервалсови сили, а ова несовпаѓање се преведува во големи макроскопски разлики.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 166</ref> [[Податотека:Spinel-4mb4c.jpg|мини|Контактни близнаци, како што се гледа кај [[шпинел]]]] [[Сраснување (минералогија)|Сраснувањето]] е меѓусебно растење на два или повеќе кристали од еден минерален вид. Геометријата на сраснувањето или близнењето е контролирана од симетријата на минералот. Како резултат на тоа, постојат неколку видови близнаци, вклучувајќи контактни близнаци, мрежести близнаци, геникулирани близнаци, пенетрациски близнаци, циклични близнаци и полисинтетски близнаци. Контактните, или едноставни близнаци, се состојат од два кристали споени во рамнина; овој вид сраснување е чест кај шпинелот. Мрежестите близнаци, вообичаени кај рутилот, се меѓусебно поврзани кристали кои личат на мрежа. Геникулираните близнаци имаат свиок во средината што е предизвикан од почетокот на близнакот. Пенетрациските близнаци се состојат од два единечни кристали кои прераснале еден во друг; примери за ова сраснување вклучуваат [[ставролит]]ни близнаци во облик на крст и Карлсбадско сраснување кај ортокласата. Цикличните близнаци се предизвикани од повторено сраснување околу оска на ротација. Овој вид збратимување се јавува околу три, четири, пет, шест или осумкратни оски, а соодветните модели се нарекуваат тројки, четворки, петки, шестки и осумки. Шестличните близнаци се вообичаени кај арагонитот. Полисинтетичките близнаци се слични на цикличните близнаци преку присуството на повторувачко сраснување; сепак, наместо да се случува околу ротациона оска, полисинтетичкото сраснување се случува по паралелни рамнини, обично на микроскопско ниво.<ref name="DG4143">{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 41–43</ref><ref>{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, p. 39</ref> Кристалниот хабитус се однесува на целокупниот облик на агрегатниот кристал на кој било минерал. За да се опише ова својство се употребуваат неколку термини. Вообичаените навики вклучуваат [[Игличеста форма (кристален хабитус)|игличести]], што ги опишува кристалите во форма на игла како кај [[натролит]]от; дендритична (дрвен модел) е честа појава кај [[Природен бакар|природниот бакар]] или [[Злато|природното злато]] со основна маса (матрица); екватна, што е типично за [[гранат]] ; призматична (издолжена во една насока) како што се гледа кај [[Сподумен|кунзитот]] или [[Антимонит|стибнитот]]; гроздеста (како грозје) што се гледа кај [[халцедон]]от; влакнеста, што има кристали во форма на влакна како што се гледа кај [[воластонит]]от; плочеста, што се разликува од сечивата, по тоа што првата е плочеста, додека втората има дефинирано издолжување како што се гледа кај [[мусковит]]от; и масивна, што нема дефинитивна форма како што се гледа кај [[карналит]]от. Поврзано со кристалната форма, квалитетот на кристалните површини е дијагностички за некои минерали, особено со петрографски микроскоп. Еуедралните (правилни) кристали имаат дефинирана надворешна форма, додека неправилните кристали немаат; тие средни форми се нарекуваат субхедрални.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 32–39</ref><ref>{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, p. 38</ref> === Тврдост === [[Податотека:Rough_diamond.jpg|десно|мини|Дијамантот е најтврдиот природен материјал и има Мосова тврдост од 10.]] Тврдоста на минералот дефинира колку може да се спротивстави на гребење или вдлабнување. Ова физичко својство е контролирано од хемискиот состав и [[Кристална структура|кристалната структура]] на минералот. Најчесто користената скала за мерење е [[Мосова скала|Мосовата скала]] на тврдост, која ја мери отпорноста на гребење. Дефинирана со десет показатели, минерал со повисок показател ги гребе оние под него. Скалата се движи од талк, [[Силикатни минерали|филосиликат]], до дијамант, јаглероден полиморф кој е најтврдиот природен материјал. Скалата е дадена подолу:<ref name="DG2829">{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 28–29</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" !Мосова цврстина !Минерал !Хемиска формула !Апсолутна цврстина !Слика |- |'''1''' |[[талк]] |Mg₃Si₄O₁₀(OH)₂ |1 |[[Податотека:Talc_block.jpg|100x100пкс]] |- |'''2''' |[[гипс]] |CaSO₄·2H₂O |3 |[[Податотека:Gypse_Arignac.jpg|100x100пкс]] |- |'''3''' |[[калцит]] |CaCO₃ |9 |[[Податотека:Calcite-sample2.jpg|100x100пкс]] |- |'''4''' |[[флуорит]] |CaF₂ |21 |[[Податотека:Fluorite_with_Iron_Pyrite.jpg|100x100пкс]] |- |'''5''' |[[апатит]] |Ca₅(PO₄)₃(OH^–,Cl^–,F^–) |48 |[[Податотека:Apatite_Canada.jpg|127x127пкс]] |- |'''6''' |[[ортоклаз]] |KAlSi₃O₈ |72 |[[Податотека:OrthoclaseBresil.jpg|100x100пкс]] |- |'''7''' |[[кварц]] |SiO₂ |100 |[[Податотека:Quartz_Brésil.jpg|100x100пкс]] |- |'''8''' |[[топаз]] |Al₂SiO₄(OH^–,F^–)₂ |200 |[[Податотека:Topaz_cut.jpg|100x100пкс]] |- |'''9''' |[[корунд]] |Al₂O₃ |400 |[[Податотека:Cut_Ruby.jpg|100x100пкс]] |- |'''10''' |[[дијамант]] |C |1600 |[[Податотека:Rough_diamond.jpg|100x100пкс]] |} [[Податотека:Mohs-Hardness-Graph.svg|алт=Mohs Scale versus Absolute Hardness|десно|безрамка|Мосова скала наспроти апсолутна тврдост]] Тврдоста на минералот е функција од неговата структура. Тврдоста не е постојано константна за сите кристалографски насоки; кристалографската слабост ги прави некои насоки помеки од другите. Пример за оваа варијабилност на тврдоста постои кај цијанитот, кој има Мосова тврдост од 5 паралелно со [001], но 7 паралелно со [100].<ref name="Kyanite">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mindat.org/min-2303.html|title=Kyanite|publisher=[[Mindat.org]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190914132555/https://www.mindat.org/min-2303.html|archive-date=14 September 2019|accessdate=3 April 2018}}</ref> Други скали ги вклучуваат овие;<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://matmatch.com/learn/process/hardness-comparison|title=Hardness: Vickers, Rockwell, Brinell, Mohs, Shore and Knoop - Matmatch|work=matmatch.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20211004171353/https://matmatch.com/learn/process/hardness-comparison|archive-date=4 October 2021|accessdate=4 October 2021}}</ref> * [[Шорова тврдост]]<ref>{{cite web|url=http://www.calce.umd.edu/general/Facilities/Hardness_ad_.htm#3.5|title=Hardness|date=7 July 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070707141201/http://www.calce.umd.edu/general/Facilities/Hardness_ad_.htm#3.5|archive-date=2007-07-07|access-date=4 October 2021}}</ref> * [[Роквеловата скала]] * [[Викерсова тврдост]] * [[Бринелова тврдост|Бринелова скала]] === Сјај и проѕирност === [[Податотека:Pyrite_2.jpg|мини|[[Пирит]]от има метален сјај.]] Сјајот покажува како светлината се одбива од површината на минералот, во однос на неговиот квалитет и напнатост. Постојат бројни квалитативни термини што се употребуваат за да се опише ова својство, кои се поделени во метални и неметални категории. Металните и подметалните минерали имаат висока рефлективност како металот; примери на минерали со овој сјај се [[галенит]] и пирит. Неметалните ги вклучуваат: адамантин, како кај [[дијамант]]от; стаклен, кој е стаклен сјај многу чест кај силикатни минерали; бисерен, како кај [[талк]]от и [[апофилит]]от; смолест, како кај членовите на гранатната група; свиленкаст, кој е чест кај влакнести минерали како што е азбестиот хризотил. [[Проѕирност]]а на минералот ја опишува способноста на светлината да поминува низ него. Проѕирните минерали не го намалуваат интензитетот на светлината што минува низ нив. Пример за проѕирен минерал е [[мусковит]]от (калиумов лискун); некои сорти се доволно бистри за да се користат за прозорци. Проѕирните минерали дозволуваат да помине дел од светлината, но помалку од оние што се проѕирни. [[Жадеит]] и [[нефрит]] (минерални форми на [[жад]] се примери за минерали со ова својство). Минералите што не дозволуваат светлината да поминува се нарекуваат непроѕирни.<ref name="B72">{{Harvnb|Busbey et al.|2007}}, p. 72</ref><ref name="DG25">{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 25</ref> [[Проѕирност]]а на минералот зависи од дебелината на примерокот. Кога минералот е доволно тенок (на пр., во тенок пресек за петрографија), тој може да стане проѕирен дури и ако тоа својство не се гледа во рачен примерок. Спротивно на тоа, некои минерали, како што се [[хематит]]от или пиритот, се непроѕирни дури и во тенок пресек. === Боја и огреб === {{multiple image | align = right | image1 = Quartz-Uvarovite-LTH15C.JPG | width1 = 150 | alt1 = | caption1 = | image2 = Grossular-ww51a.jpg | width2 = 161 | alt2 = | caption2 = | footer = Бојата обично не е дијагностичко својство на минералите. Прикажани се зелениот [[уваровит]] (лево) и црвено-розов [[гросулар]] (десно), двата [[гранат]]и. Дијагностичките карактеристики би вклучувале додекаедарски кристали, смолест сјај и тврдост околу 7. }} Бојата е најочигледното својство на минералот, но честопати не е дијагностичка.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 23</ref> Таа е предизвикана од [[електромагнетно зрачење]] кое заемодејствува со електрони (освен во случај на [[Топлинско зрачење|блескавост]], што не се однесува на минерали).<ref name="DG131144">{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 131–44</ref> Две широки класи на елементи (идиохроматски и алокроматски) се дефинирани во однос на нивниот придонес кон бојата на минералот: Идиохроматските елементи се неопходни за составот на минералот; нивниот придонес кон бојата на минералот е дијагностички.<ref name="B72"/><ref name="DG24">{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 24</ref> Примери за такви минерали се [[малахит]] (зелен) и [[азурит]] (син). Спротивно на тоа, алокроматските елементи во минералите се присутни во траги како примеси. Пример за таков минерал би биле [[рубин]]от и [[сафир]]от варијантите на минералот [[корунд]].<ref name="DG24" /> Боите на псевдохроматските минерали се резултат на [[Бранова интерференција|интерференција]] на светлосни бранови. Примери вклучуваат [[лабрадорит]] и [[борнит]]. Покрај едноставната боја на телото, минералите можат да имаат и разни други карактеристични оптички својства, како што се игра на бои, [[Астеризам (гемологија)|астеризам]], чатоајанција, [[иризација]], потемнување и [[плеохроизам]]. Неколку од овие својства вклучуваат варијабилност во бојата. Играта на бои, како кај [[опал]]от, резултира со тоа што примерокот одбива различни бои додека се врти, додека плеохроизмот ја опишува промената на бојата додека светлината поминува низ минералот во различна ориентација. Иризацијата е варијација на игра на бои каде што светлината се расејува од облога на површината на кристалот, рамнини на расцепување или од слоеви што имаат мали градации во хемијата.<ref name="DG2426">{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 24–26</ref> Спротивно на тоа, играта на бои кај опалот е предизвикана од прекршување на светлината од подредени микроскопски силициумски сфери во неговата физичка структура.<ref name="B73">{{Harvnb|Busbey et al.|2007}}, p. 73</ref> Чатајанцијата („мачкино око“) е брановиден огреб на бојата што се забележуваат додека примерокот се ротира; астеризмот, варијација на мачкино око, дава изглед на ѕвезда на зрното од минералот. Второто својство е особено честа појава кај корундот со квалитет на скапоцен камен. Огребот на минерал се однесува на бојата на минералот во прашкаста форма, која може, но и не мора да биде иста со бојата на неговото тело. Најчестиот начин за тестирање на ова својство се прави со огребна плоча, која е направена од порцелан и обоена во бела или црна боја. Огребот на минералот е независна од елементи во трагови или од која било површина предизвикана од атмосферски влијанија. Чест пример за ова својство е прикажан со [[хематит]], кој е обоен во црна, сребрена или црвена боја во рачен примерок, но има линија од црешово-црвена до црвеникаво-кафеава боја;<ref name="2112.d"/> или со [[халкопирит]], кој е месингасто златна боја и остава црна линија. Линијата е почесто карактеристична за металните минерали, за разлика од неметалните минерали чија боја на телото е создадена од алохроматски елементи. Тестирањето на линии е ограничено од тврдоста на минералот, бидејќи оние кои се поцврсти од 7 ја прашкаат ''огребната плоча''. === Расцеп, разделување, прелом и истрајност === [[Податотека:Biotite-Orthoclase-229808.jpg|мини|Совршено базално расцепување како што се гледа кај [[биотит]] (црно) и добро расцепување се гледа во матрицата (розов ортоклас).]] По дефиниција, минералите имаат карактеристичен атомски распоред. Слабоста во оваа кристална структура предизвикува слаби рамнини, а кршењето на минералот по таквите рамнини се нарекува расцепување. Квалитетот на расцепувањето може да се опише врз основа на тоа колку чисто и лесно се крши минералот; вообичаените описи, по редослед на опаѓање на квалитетот, се „совршен“, „добар“, „различен“ и „лош“. Кај особено проѕирните минерали, или во тенок пресек, расцепувањето може да се види како низа паралелни огреби што ги означуваат рамните површини кога се гледаат од страна. Расцепувањето не е универзално својство меѓу минералите; на пример, кварцот, кој се состои од опсежни меѓусебно поврзани силициумски тетраедри, нема кристалографска слабост што би му дозволила да се расцепи. Спротивно на тоа, лискунот, кои имаат совршено базално расцепување, се состојат од листови силициумски тетраедри кои се многу слабо врзани заедно.<ref name="DG39-40">{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 39–40</ref><ref name="ChL30-31">{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, pp. 29–30</ref> Бидејќи расцепувањето претставува функција на кристалографијата, постојат различни видови на расцепување. Расцепувањето обично се случува во една, две, три, четири или шест насоки. Основното расцепување во една насока е карактеристично својство на [[лискун]]ите. Двонасочното расцепување е опишано како призматично и се јавува кај минерали како што се амфиболите и пироксените. Минералите како што се [[галенит]] или [[халит]] имаат коцкасто (или изометриско) расцепување во три насоки, на 90°; кога се присутни три насоки на расцепување, но не на 90°, како што е кај калцит или родохрозит, тоа се нарекува ромбоедарско расцепување. Октаедарско расцепување (четири насоки) е присутно кај [[флуорит]] и дијамант, а [[сфалерит]]от има шестнасочно додекаедарско расцепување. Минералите со многу расцепи можеби нема да се расцепат подеднакво добро во сите насоки; на пример, калцитот има добар расцеп во три насоки, но гипсот има совршено расцепување во една насока, а слабо расцепување во две други насоки. Аглите помеѓу рамнините на расцепување варираат помеѓу минералите. На пример, бидејќи амфиболите претставуваат силикати со двоен ланец, а пироксените се силикати со еден ланец, аголот помеѓу нивните рамнини на расцепување е различен. Пироксените се расцепуваат во две насоки на приближно 90°, додека амфиболите изразито се расцепуваат во две насоки одвоени приближно 120° и 60°. Аглите на расцепување може да се измерат со допирен гониометар, кој е сличен на угломер. Разделувањето, понекогаш наречено „лажен расцеп“, е слично по изглед на расцепувањето, но наместо тоа е предизвикано од структурни грешки во минералот, за разлика од систематска слабост. Разделувањето варира од кристал до кристал на минерал, додека сите кристали на даден минерал ќе се расцепат доколку атомската структура го дозволува тоа својство. Општо земено, разделувањето е предизвикано од одреден стрес применет на кристалот. Изворите на стресовите вклучуваат деформација (на пр. зголемување на притисокот), екссолуција или сраснување. Минералите кои често покажуваат разделување вклучуваат пироксени, хематит, магнетит и корунд.<ref>{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, pp. 30–31</ref> Кога минералот е скршен во насока која не одговара на рамнината на расцепување, се нарекува прелом. Постојат неколку видови на нерамномерно преломи. Класичен пример е школкестиот прелом, како она кај кварцот; се создаваат заоблени површини, кои се обележани со мазни закривени линии. Овој вид на прелом се јавува само кај многу хомогени минерали. Други видови на кршење се нерамни, деланчести и груби. Второспоменатото опишува кршење по груба, назабена површина; пример за ова својство се наоѓа кај [[Природен бакар|природниот бакар]].<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 31–33</ref> Цврстината е поврзана и со рацепот и со преломот. Додека преломот и расцепувањето ги опишуваат површините што се создаваат кога минералот се крши, издржливоста опишува колку е отпорен минералот на такво кршење. Минералите можат да се опишат како кршливи, еластични, податливи, секцилни, флексибилни или еластични.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 30–31</ref> === Специфична тежина === [[Податотека:Calcite-Galena-elm56c.jpg|десно|мини|[[Галенит]], PbS, е минерал со висока специфична тежина.]] Специфичната тежина бројчено ја опишува [[густина]]та на минералот. Димензиите на густината се маса поделена со волумен со единици: kg/m³ или g/cm³. Специфичната тежина се дефинира како густина на минералот поделена со густината на водата на 4&nbsp;°C и затоа е бездимензионална величина, иста во сите единечни системи. {{Sfn|Nesse|2000}} Може да се измери како количник од масата на примерокот и разликата помеѓу тежината на примерокот во воздух и неговата соодветна тежина во вода. Кај поголемиот дел од минералите, ова својство не е дијагностичко. Минерали што формираат карпи, обично силикати или повремено карбонати, имаат специфична тежина од 2,5–3,5.<ref name="DG4344">{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 43–44</ref> Високата специфична тежина е дијагностичко својство на минералот. Варијацијата во хемијата (и следствено, класата на минерали) е во заемен однос со промена во специфичната тежина. Меѓу почестите минерали, оксидите и сулфидите имаат склонетост да имаат поголема специфична тежина бидејќи вклучуваат елементи со поголема атомска маса. Генерализација е дека минералите со метален или адамантински сјај имаат склонетост да имаат поголеми специфични тежини од оние што имаат неметален до мат сјај. На пример, [[хематит]]от, Fe₂O₃, има специфична тежина од 5,26 <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mindat.org/min-1856.html|title=Hematite|publisher=Mindat.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200511194050/https://www.mindat.org/min-1856.html|archive-date=11 May 2020|accessdate=3 April 2018}}</ref>, додека [[галенит]]от, PbS, има специфична тежина од 7,2–7,6,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mindat.org/min-1641.html|title=Galena|publisher=Mindat.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200511194055/https://www.mindat.org/min-1641.html|archive-date=11 May 2020|accessdate=3 April 2018}}</ref> што е резултат на нивната висока содржина на железо и олово, соодветно. Многу висока специфична тежина е карактеристична за природните метали; на пример, [[камацит]]от, легура на железо-никел вообичаена кај железните метеорити, има специфична тежина од 7,9,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://webmineral.com/data/Kamacite.shtml#.WsQTQGbn9SM|title=Kamacite|publisher=Webmineral.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20171213044915/http://webmineral.com/data/Kamacite.shtml#.WsQTQGbn9SM|archive-date=13 December 2017|accessdate=3 April 2018}}</ref>, а златото има забележана специфична тежина помеѓу 15 и 19,3.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mindat.org/min-1720.html|title=Gold|publisher=Mindat.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20180427101610/https://www.mindat.org/min-1720.html|archive-date=27 April 2018|accessdate=3 April 2018}}</ref> === Други својства === [[Податотека:Carnotite-201050.jpg|мини|Карнотит (жолт) е радиоактивен минерал што содржи [[ураниум]].]] Други својства може да се употребат за дијагностицирање на минерали. Овие се помалку општи и се однесуваат на специфични минерали. Капнувањето разредена [[киселина]] (често 10% [[Солна киселина|HCl]]) врз минерал помага во разликувањето на [[карбонат]]ите од другите класи на минерали. Киселината реагира со карбонатната ([CO₃]²⁻) група, што предизвикува засегнатото подрачје да шумење односно бучење, ослободувајќи гас на [[јаглерод диоксид]]. Овој тест може понатаму да се прошири за да се тестира минералот во неговата оригинална кристална форма или во прашкаста форма. Пример за овој тест се прави при разликување на калцит од [[доломит]], особено во карпите ([[варовник]] и [[доломит]], соодветно). Калцитот веднаш шуми во киселина, додека киселината мора да се нанесе на прашкаст доломит (често на изгребана површина во карпа), за тој да шуми.<ref name="DG4445">{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 44–45</ref> [[Зеолит]]ните минерали нема да шумат во киселина; наместо тоа, тие стануваат замрзнати по 5-10 минути, а ако се остават во киселина еден ден, тие се раствораат или стануваат [[силика гел]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.minsocam.org/MSA/collectors_corner/id/mineral_id_keyi11.htm|title=Mineral Identification Key: Radioactivity, Magnetism, Acid Reactions|publisher=[[Mineralogical Society of America]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120922231836/http://minsocam.org/MSA/collectors_corner/id/mineral_id_keyi11.htm|archive-date=2012-09-22|accessdate=2012-08-15}}</ref> [[Магнетизам|Магнетизмот]] е многу впечатливо својство на неколку минерали. Меѓу вообичаените минерали, [[магнетит]]от силно го покажува ова својство, а магнетизмот е исто така присутен, иако не толку силно, кај [[пиротит]] и [[илменит]]. Некои минерали покажуваат електрични својства - на пример, кварцот е [[Пиезоелектричен ефект|пиезоелектричен]] - но електричните својства ретко се користат како дијагностички критериуми за минерали поради нецелосни податоци и природни варијации.<ref name="Helman2016">{{Наведено списание|last=Helman, Daniel S.|year=2016|title=Symmetry-based electricity in minerals and rocks: A summary of extant data, with examples of centrosymmetric minerals that exhibit pyro- and piezoelectricity|journal=Periodico di Mineralogia|volume=85|issue=3|doi=10.2451/2016PM590}}</ref> Минералите исто така може да се тестираат за вкус или мирис. [[Халит]]от, NaCl, е кујнска сол; неговиот пандан кој содржи калиум, [[силвит]], има изразен горчлив вкус. Сулфидите имаат карактеристичен мирис, особено кога примероците се кршат, реагираат или се прашкаат. Радиоактивноста е ретко својство кое се наоѓа кај минералите кои содржат радиоактивни елементи. Радиоактивните елементи можат да бидат дефинирачки состав, како што е [[ураниум]]от во [[уранинит]]от, [[автонит]]от и [[карнотит]]от, или да бидат присутни како траги од примеси, како што е [[циркон]]от. Распаѓањето на радиоактивниот елемент ја оштетува кристалната структура на минералот, правејќи го локално [[Аморфно тело|аморфен]] (метамиктинска состојба); оптичкиот резултат, наречен ''радиоактивен ореол'' или ''плеохроичен ореол'', е видлив со различни техники, како што е петрографијата со тенок пресек. == Класификација == === Најрани класификации === Во 315 година [[Наша ера|п.н.е.]], [[Теофраст]] ја претставил својата класификација на минерали во своето дело ''„За камењата“''. Неговата класификација била под влијание на идеите на неговите учители [[Платон]] и [[Аристотел]]. Теофраст ги класифицирал минералите како камења, земји или метали.<ref name="Staples1983">{{Наведена енциклопедија|location=Boston}}</ref> Класификацијата на минералите на [[Георгиј Агрикола]] во неговата книга ''„De Natura Fossilium“'', објавена во 1546 година, ги дели минералите на три вида супстанции: едноставни (камења, земјени, метали и замрзнати), сложени (тесно измешани) и композитни (одвоиви).<ref name="Staples1983"/> === Линеј === Рана класификација на минералите ја дал [[Карл Линеј]] во неговата значајна книга ''[[Систем на природата|„Систем на природата“]]'' од 1735 година. Тој го поделил природниот свет на три кралства: растенија, животни и минерали, и тие биле класифицирани секој со истата хиерархија.<ref name="wilk">{{Наведена книга|title=The Magic of Minerals|last=Wilk|first=H|date=1986|publisher=Springer|isbn=978-3-642-64783-3|editor-last=Wilk|editor-first=H|location=Berlin|page=154|chapter=Systematic Classification of Minerals|doi=10.1007/978-3-642-61304-3_7|access-date=2018-11-13|chapter-url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-642-61304-3|chapter-format=Hardcover|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114010823/https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-642-61304-3|archive-date=2018-11-14}}</ref> Во опаѓачки редослед, ова биле Колено, Класа, Ред, Семејство, Племе, Род и Вид. Меѓутоа, иако неговиот систем бил оправдан со теоријата на [[Чарлс Дарвин]] за формирање на видови и во голема мера бил усвоен и проширен од [[Биологија|биолозите]] во следните векови (кои сè уште ја користат неговата [[Биномна номенклатура|биномен модел за именување]] базирана на грчки и латински), тој имал мал успех меѓу минералозите (иако секој посебен минерал сè уште формално се нарекува минерален ''вид''). === Современа класификација === Минералите се класифицираат според сорта, вид, серија и група, по редослед на зголемување на општоста. Основното ниво на дефиниција е она на минерални видови, од кои секој се разликува од другите по уникатни хемиски и физички својства. На пример, кварцот е дефиниран по неговата [[Хемиска формула|формула]], SiO₂, и специфична [[кристална структура]] што го разликува од другите минерали со иста хемиска формула (наречени [[Кристален полиморфизам|полиморфи]]). Кога постои опсег на состав помеѓу два минерални видови, се дефинира минерална серија. На пример, [[биотит]]ската серија е претставена со варијабилни количини на крајни елементи флогопит, сидерофилит, анит и истотонит. Спротивно на тоа, минералната група е групирање на минерални видови со некои заеднички хемиски својства што делат кристална структура. [[Пироксен]]ската група има заедничка формула XY(Si,Al)₂O₆, каде што X и Y се катјони, при што X е обично поголем од Y; пироксените се силикати со еден ланец кои кристализираат или во [[Орторомпски кристален систем|орторомпски]] или во [[моноклински кристален систем]]. Конечно, минерална сорта е специфичен тип на минерален вид кој се разликува по некоја физичка карактеристика, како што се бојата или кристалната структура. Пример е [[аметист]]от, кој е виолетова сорта на кварц.<ref name="DG20-22"/> За минерали се употребуваат две вообичаени класификации, Дана и Штрунц; двете се потпираат на составот, поточно во однос на важните хемиски групи, и структурата. [[Џејмс Двајт Дана]], водечки геолог од своето време, првпат го објавил својот ''Систем на минералогија'' во 1837 година; Од 1997 година, тоа е во своето осмо издание. Класификацијата на Дана доделува четириделен број на минерален вид. Неговиот класен број се базира на важни композициски групи; типот го дава односот на катјони и анјони во минералот, а последните два броја ги групираат минералите според структурната сличност во рамките на даден тип или класа. Поретко користената [[Никел-Штрунцова класификација|Штрунцова класификација]], именувана по германскиот минералог [[Карл Хуго Штрунц]], се базира на Дановиот системот, но ги комбинира и хемиските и структурните критериуми, при што вториот се однесува на распределбата на хемиските врски.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp 558–59</ref> Бидејќи составот на Земјината кора е доминиран од силициум и кислород, силикатите се убедливо најважната класа на минерали во однос на формирањето и разновидноста на карпите. Сепак, несиликатните минерали се од големо економско значење, особено како руди.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 641</ref> <ref name="{{harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 681">{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 681</ref> Несиликатните минерали се поделени во неколку други класи според нивниот доминантен хемиски состав, кој вклучува природни елементи, сулфиди, халиди, оксиди и хидроксиди, карбонати и нитрати, борати, сулфати, фосфати и органски соединенија. Повеќето несиликатни минерални видови се ретки (сочинуваат вкупно 8% од Земјината кора), иако некои се релативно чести, како што се калцитот, [[пирит]], [[магнетит]] и [[хематит]]. Постојат два главни структурни стила забележани кај несиликатите: цврсто пакување и силикатно поврзани тетраедри. Тесно пакуваните структури се начин за густо пакување на атомите, а истовремено минимизирање на меѓупросторот. Хексагоналното затворено пакување вклучува редење слоеви каде што секој друг слој е ист („абабаб“), додека кубното затворено пакување вклучува редење групи од три слоја („abcabcabc“). Аналози на поврзаните силициумски тетраедри вклучуваат {{Хем|S|O|4|4-}} (сулфат), {{Хем|P|O|4|4-}} ([[фосфат]]), {{Хем|As|O|4|4-}} ([[арсенат]]) и {{Хем|V|O|4|4-}} (ванадатни) структури. Несиликатите имаат големо економско значење, бидејќи тие концентрираат елементи повеќе од силикатните минерали.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 641–43</ref> Најголемата група на минерали се [[Силикатни минерали|силикатите]]; поголемиот број на карпи се составени од повеќе од 95% силикатни минерали, а над 90% од Земјината кора е составена од овие минерали. <ref name="{{harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 104">{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 104</ref> Двете главни состојки на силикатите се силициум и кислород, кои се двата најзастапени елементи во Земјината кора. Други вообичаени елементи во силикатните минерали одговараат на други вообичаени елементи во Земјината кора, како што се алуминиум, магнезиум, железо, калциум, натриум и калиум.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 5</ref> Некои важни силикати што формираат карпи вклучуваат [[фелдспат]]и, [[кварц]], [[оливин]]и, [[пироксен]]и, [[амфибол]]и, [[гранат]]и и [[лискун]]и. === Силикати === [[Податотека:Aegirine-233494.jpg|десно|мини|Егирин, железо-натриум клинопироксен, е дел од иносиликатната подкласа.]] Базната единица на силикатен минерал е [ SiO₄]⁴⁻ тетраедарот. Во огромното мнозинство случаи, силициумот е во четирикратна или тетраедарска координација со кислород. Во ситуации со многу висок притисок, силициумот ќе биде во шесткратна или октаедарска координација, како што е перовскитната структура или кварцниот полиморф [[стишовит]] (SiO₂). Во вториот случај, минералот повеќе нема силикатна структура, туку структура на [[рутил]] (TiO₂) и неговата поврзана група, кои се едноставни оксиди. Овие силикатни тетраедри потоа се полимеризираат до одреден степен за да се создадат различни структури, како што се еднодимензионални ланци, дводимензионални листови и тридимензионални рамки. Основниот силикатен минерал каде што не се случила полимеризација на тетраедрите бара други елементи за да се балансира основниот 4- полнеж. Во други силикатни структури, потребни се различни комбинации на елементи за да се балансира добиениот негативен полнеж. Вообичаено е Si⁴⁺ да биде заменет со Al³⁺ поради сличноста во јонскиот радиус и полнежот; во тие случаи, тетраедрите [AlO₄]⁵⁻ формираат исти структури како и незаменетите тетраедри, но нивните барања за балансирање на полнежот се различни.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 104–20</ref> Степенот на полимеризација може да се опише и со формираната структура и со тоа колку тетраедарски агли (или координирачки кислороди) се споделуваат (за алуминиум и силициум во тетраедарски места):<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 105</ref><ref name="Dyar 2008 104–17">{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}</ref> ; Ортосиликати (или незосиликати) : Немаат поврзување на полиедри, па затоа тетраедрите немаат заеднички агли. ; Дисиликати (или соросиликати) : Имаат две тетраедри што делат еден атом на кислород. ; Иносиликатите се силикати во низа : Едноверижните силикати имаат два заеднички агли, додека двоверижните силикати имаат два или три заеднички агли. ; Филосиликати : Имаат лисна структура која бара три споделени кислородни атоми; во случај на двоверижни силикати, некои тетраедри мора да делат два агли наместо три, бидејќи во спротивно би се добила лисна структура. ; Рамковни силикати (или тектосиликати) : Имаат тетраедри што ги делат сите четири агли. ; Прстенести силикати (или циклосиликати) : Потребни се само тетраедри кои делат два агли за да се формира цикличната структура. Силикатните подкласи се опишани подолу по редослед на опаѓање на полимеризацијата. ==== Тектосиликати ==== [[Податотека:Natroliteinde1.jpg|мини|[[Натролит]]от е минерална серија во групата на зеолити; овој примерок има многу истакната ацикуларна кристална навика.]] Тектосиликатите, исто така познати како рамковни силикати, имаат највисок степен на [[полимеризација]]. Со сите заеднички агли на тетраедрите, односот силициум:кислород станува 1:2. Примери за овие силикати се: кварцот, [[фелдспат]]ите, фелдспатоидите и [[зеолит]]ите. Рамковните силикати имаат склонетост да бидат особено хемиски стабилни како резултат на силните ковалентни врски. {{Sfn|Klein|Hurlbut|1993}} Сочинувајќи 12% од Земјината кора, [[кварц]]от (SiO₂) е најзастапениот минерален вид. Се карактеризира со висока хемиска и физичка отпорност. Кварцот има неколку полиморфи, вклучувајќи [[тридимит]] и [[кристобалит]] на високи температури, [[коезит]] под висок притисок и [[стишовит]] под ултра висок притисок. Вториот минерал може да се формира на Земјата само преку удари од метеорити, а неговата структура е толку компресирана што се променила од силикатна структура во структура на [[рутил]] (TiO₂). Полиморфот на силициум диоксид кој е најстабилен на површината на Земјата е α-кварц. Неговиот пандан, β-кварц, е присутен само на високи температури и притисоци (промени во α-кварц под 573&nbsp;°C на 1 бар). Овие два полиморфа се разликуваат по „извиткување“ на врските; оваа промена во структурата му дава на β-кварцот поголема симетрија од α-кварцот, и затоа тие се нарекуваат и висок кварц (β) и низок кварц (α).<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 578–83</ref> [[Фелдспат]]ите се најзастапената група во Земјината кора, со околу 50%. Кај фелдспатите, Al3⁺ го заменува Si4⁺, што создава нерамнотежа на полнежот што мора да се објасни со додавање на катјони. Базната структура станува или [AlSi₃O₈]⁻ или [Al₂Si₂O₈]²⁻. Постојат 22 минерални видови на фелдспати, поделени во две главни подгрупи - алкални и плагиокласни - и две помалку чести групи - [[целсијан]]ски и [[баналзит]]ни. Алкалните фелдспати најчесто се во серија помеѓу ортокласа богата со калиум и [[албит]] богат со натриум; во случај на плагиокласи, најчестата серија се движи од албит до [[анортит]] богат со калциум. Кристалното сраснување е вообичаено кај фелдспатите, особено полисинтетските близнаци кај плагиокласите и карлсбадските близнаци кај алкалните фелдспати. Ако втората подгрупа се олади бавно од стопена состојба, таа формира екссолуциски ламели бидејќи двете компоненти - ортокласа и албит - се нестабилни во цврст раствор. Екссолуцијата може да биде на скала од микроскопска до лесно забележлива во рачен примерок; пертитната текстура се формира кога фелдспат богат со Na се екслодира во домаќин богат со K. Спротивната текстура (антипертитска), каде што фелдспат богат со K се екслодира во домаќин богат со Na, е многу ретка.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 583–88</ref> [[Фелдспатоид]]ите се структурно слични на фелдспатот, но се разликуваат по тоа што се формираат во услови на недостаток на Si, што овозможува понатамошна супституција со Al3⁺. Како резултат на тоа, фелдспатоидите речиси никогаш не се наоѓаат заедно со кварц. Чест пример за фелдспатоиди е [[нефелин]]от ((Na, K)AlSiO₄); во споредба со алкалниот фелдспат, нефелинот има сооднос Al₂O₃:SiO₂ од 1: 2, за разлика од 1:6 кај алкалниот фелдспат.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 588</ref> Зеолитите често имаат карактеристични кристални навики, кои се јавуваат во игличести, плочести или блоковидни маси. Тие се формираат во присуство на вода на ниски температури и притисоци и имаат канали и празнини во нивната структура. Зеолитите имаат неколку индустриски примени, особено во третманот на отпадни води.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 589–93</ref> ==== Филосиликати ==== [[Податотека:Muscovite-Albite-122886.jpg|десно|мини|[[Мусковит]], минерален вид во групата на лискун, во рамките на филосиликатна подкласа]] Филосиликатите се состојат од листови од полимеризирани тетраедри. Тие се врзани на три кислородни места, што дава карактеристичен однос силициум:кислород од 2:5. Важни примери се [[лискун]], [[Хлоритна група|хлорит]] и [[каолинит]]но - [[Серпентинска подгрупа|серпентински]] групи. Покрај тетраедрите, филосиликатите имаат лист од октаедри (елементи во шесткратна координација од кислород) кои ги балансираат основните тетраедри, кои имаат негативен полнеж (на пр. [Si₄O₁₀]⁴⁻). Овие тетраедри (T) и октаедри (O) листови се наредени во различни комбинации за да создадат филосиликатни слоеви. Во рамките на октаедарски лист, постојат три октаедарски места во единична структура; сепак, не сите места може да бидат зафатени. Во тој случај, минералот се нарекува диоктаедар, додека во друг случај се нарекува триоктаедар.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 110</ref> Слоевите се слабо врзани со [[Вандервалсови сили|вандервалсовите сили]], [[Водородна врска|водородни врски]] или ретки [[Јонска врска|јонски врски]], што предизвикува кристалографска слабост, што пак води до истакнато основно расцепување меѓу филосиликатите.<ref>{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, p. 525</ref> Групата каолинит-серпентин се состои од TO купови (глинени минерали 1:1); нивната тврдост се движи од 2 до 4, бидејќи листовите се држат со водородни врски. Глинените минерали 2:1 (пирофилит-талк) се состојат од TOT купови, но тие се помеки (тврдост од 1 до 2), бидејќи наместо тоа се држат заедно со [[Вандервалсови сили|вандервалсовите сили]]. Овие две групи минерали се подгрупирани според октаедарската застапеност; поточно, каолинитот и пирофилитот се диоктаедарски, додека серпентинот и талкот се триоктаедарски.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 110–13</ref> Лискуните се исто така TOT-наредени филосиликати, но се разликуваат од другите членови на TOT и TO-наредените поткласи по тоа што тие вклучуваат алуминиум во тетраедарските листови (глинените минерали имаат Al3⁺ на октаедарски места). Чести примери на микасти се [[мусковит]]от и [[биотит]]ската серија. TOT слоевите на лискуните се врзани заедно со метални јони, што им дава поголема цврстина од другите филосиликатни минерали, иако тие задржуваат совршено базално расцепување. {{Sfn|Nesse|2000}} Хлоритната група е поврзана со лискунската група, но е слој сличен на [[бруцит]] (Mg(OH)₂) помеѓу TOT наредените слоеви.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 602–05</ref> Поради нивната хемиска структура, филосиликатите обично имаат флексибилни, еластични, проѕирни слоеви кои се електрични изолатори и можат да се поделат на многу тенки снегулки. Лискунските може да се употребат во електрониката како изолатори, во градежништвото, како оптички полнило, па дури и во козметиката. Хрисотилот, вид на серпентин, е најчестиот минерален вид во индустрискиот [[азбест]], бидејќи е помалку опасен во однос на здравјето од амфиболниот азбест.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 593–95</ref> ==== Иносиликати ==== [[Податотека:Asbestos_with_muscovite.jpg|мини|Азбестиформен [[тремолит]], дел од групата амфиболи во иносиликатната подкласа]] Иносиликатите се состојат од тетраедри постојано врзани во ланци. Овие ланци можат да бидат единечни (едноланчени), каде што тетраедарот е врзан за два други за да формира постојан ланец; алтернативно, два ланци можат да се спојат за да се создадат силикати со двоен ланец (дволанчени). Силикатите со еден ланец имаат однос силициум:кислород од 1:3 (на пр. [Si₂O₆]⁴⁻), додека варијантата со двоен ланец има однос од 4:11, на пр. [Si₈O₂₂]¹²⁻. Иносиликатите содржат две важни минерални групи што формираат карпи; силикатите со еден ланец најчесто се [[пироксен]]и, додека силикатите со двоен ланец често се [[амфибол]]и.<ref>{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, p. 537</ref> Постојат ланци од повисок ред (на пр. тричлени, четиричлени, петчлени ланци итн.), но тие се ретки.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://webmineral.com/strunz/strunz.php?class=09&subclass=09.D|title=09.D Inosilicates|publisher=Webmineral.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702022444/http://webmineral.com/strunz/strunz.php?class=09&subclass=09.D|archive-date=2017-07-02|accessdate=2012-08-20}}</ref> Пироксенската група се состои од 21 минерален вид.<ref name="DG112">{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 112</ref> Пироксените имаат општа структурна формула XY(Si₂O₆), каде што X е октаедарско место, додека Y може да варира во координатниот број од шест до осум. Повеќето видови на пироксен се состојат од пермутации на Ca2⁺, Fe2⁺ и Mg2⁺ за да се избалансира негативниот полнеж на 'рбетот. Пироксените се чести во Земјината кора (околу 10%) и се клучен состав на мафичните магматски карпи.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}} pp. 612–13</ref> Амфиболите имаат голема варијабилност во хемијата, опишани различно како „минералошка корпа за ѓубре“ или „минералошка ајкула која плива во море од елементи“. Основата на амфиболите е [Si₈O₂₂]¹²; таа е избалансирана со катјони на три можни места, иако третата позиција не се користи секогаш, и еден елемент може да ги заземе обете преостанати. Конечно, амфиболите обично се хидрирани, односно имаат хидроксилна група ([OH]⁻), иако може да се замени со флуориден, хлориден или оксиден јон.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 606–12</ref> Поради променливата хемија, постојат над 80 видови амфиболи, иако варијациите, како кај пироксените, најчесто вклучуваат мешавини од Ca²⁺, Fe²⁺ и Mg²⁺. Неколку видови минерали на амфиболи можат да имаат азбестно-формна кристална навика. Овие азбестни минерали формираат долги, тенки, флексибилни и силни влакна, кои се електрични изолатори, хемиски инертни и отпорни на топлина; како такви, тие имаат неколку примени, особено во градежните материјали. Сепак, азбестот е познат канцероген и предизвикува разни други болести, како што е [[азбестоза]]; амфиболниот азбест ([[антофилит]], [[тремолит]], [[актинолит]], [[гранерит]] и [[рибекит]]) се сметаат за поопасни од хрисотилскиот серпентин азбест.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 611–12</ref> ==== Циклосиликати ==== [[Податотека:Elbaite-121353.jpg|десно|мини|Пример за елбаит, вид турмалин, со карактеристични обоени ленти.]] Циклосиликатите, или прстенестите силикати, имаат однос на силициум кон кислород од 1:3. Шестчлените прстени се најчести, со базна структура од Si₆O₁₈]¹²⁻; примери се [[турмалин]]ската група и [[берил]]от. Постојат и други прстенести структури, при што се опишани 3, 4, 8, 9, 12.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 113–15</ref> Циклосиликатите имаат тенденција да бидат силни, со издолжени, напречно-пругасти кристали.<ref>{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, p. 558</ref> Турмалините имаат многу сложена хемија што може да се опише со општата формула XY₃Z₆(BO₃)₃T₆O₁₈V₃W. T₆O₁₈ е основната прстенеста структура, каде што T е обично Si₄⁺, но може да се замени со Al3₊ или B3⁺. Турмалините можат да се подгрупираат според зафатеноста на X-местото, а оттаму понатаму да се поделат според хемијата на _W _- местото. _Y и Z-местото можат да сместат различни катјони, особено разни преодни метали; оваа варијабилност во структурната содржина на преодни метали ѝ дава на турмалинската група поголема варијабилност во бојата. Други циклосиликати вклучуваат берил, Al₂Be₃Si₆O₁₈, чии варијанти вклучуваат скапоцени камења смарагд (зелен) и аквамарин (синкав). [[Кордиерит]]от е структурно сличен на берилот и е вообичаен метаморфен минерал.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 617–21</ref> ==== Соросиликати ==== [[Податотека:Epidote_Oisans.jpg|мини|Епидотот често има препознатлива фстачко-зелена боја.]] Соросиликатите, исто така наречени дисиликати, имаат тетраедарско-тетраедарско поврзување на еден кислород, што резултира со однос 2:7 на силициум и кислород. Резултантниот заеднички структурен елемент е групата [Si₂O₇]⁶⁻^. Најчестите дисиликати досега се членови на групата [[епидот]]и. Епидотите се наоѓаат во различни геолошки услови, почнувајќи од средноокеанскиот гребен до гранити и метапелити. Епидотите се градат околу структурата [(SiO₄)(Si₂O₇)]¹⁰⁻; на пример, минералниот вид епидот има калциум, алуминиум и железо за рамнотежа на полнежот: Ca₂Al₂(Fe³⁺, Al)(SiO₄)(Si₂O₇)O(OH). Присуството на железо како Fe3⁺ и Fe2⁺ помага во ублажување на бегството на кислород, што пак е значаен фактор во петрогенезата.<ref name="DG612-627">{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 612–27</ref> Други примери на соросиликати вклучуваат [[лавсонит]], метаморфен минерал кој се формира од синиот шкрилец (зона на [[подвлекување]] со ниска температура и висок притисок), везувијанит, кој зафаќа значителна количина на калциум во својата хемиска структура.<ref name="DG612-627"/><ref>{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, pp. 565–73</ref> ==== Ортосиликати ==== [[Податотека:Andradite-172390.jpg|десно|мини|Црн андрадит, краен член на ортосиликатната гранатна група.]] Ортосиликатите се состојат од изолирани тетраедри кои се избалансирани со полнеж од други катјони.<ref name="DG116-117">{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 116–17</ref> Исто така наречени незосиликати, овој тип силикат има однос силициум:кислород од 1:4 (на пр. SiO₄). Типичните ортосиликати имаат склонетост да формираат блоковидни екватни кристали и се прилично тврди.<ref>{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, p. 573</ref> Неколку минерали што формираат карпи се дел од оваа подкласа, како што се алумосиликатите, оливинската група и гранатната група. Алумосиликатите – бкијанит, андалузит и силиманит, сите Al₂SiO₅ – се структурно составени од еден [SiO₄]⁴⁻ тетраедар и еден Al3⁺ во октаедарска координација. Преостанатиот Al3⁺ може да биде во шесткратна координација (кијанит), петкратна (андалузит) или четирикратна (силиманит); кои минерали се формираат во дадена средина зависат од притисокот и температурните услови. Во структурата на оливинот, главната оливинска серија од (Mg, Fe)₂SiO₄ се состои од форстерит богат со магнезиум и фајалит богат со железо. И железото и магнезиумот се во октаедарска положба преку кислород. Постојат и други минерални видови со оваа структура, како што се тефроит, Mn₂SiO₄ <ref>{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, pp. 574–75</ref> Групата на гранат има општа формула X₃Y₂(SiO₄)₃, каде што X е голем осумкратно координиран катјон, а Y е помал шесткратно координиран катјон. Постојат шест идеални крајни членови на гранатот, поделени во две групи. Пиралспитските гранати имаат Al3⁺ во Y позицијата: пироп (Mg₃Al₂(SiO₄)₃), алмандин (Fe₃Al₂(SiO₄)₃₎ и спесартин Mn₃Al₂(SiO₄)₃. Уграндитските гранати имаат Ca2⁺ во X позицијата: [[уваровит]] (Ca₃Cr₂(SiO₄)₃), гросулар (Ca₃Al₂(SiO₄)₃) и [[андралит]] (Ca₃Fe₂(SiO₄)₃). Иако постојат две подгрупи на гранат, постојат цврсти раствори помеѓу сите шест крајни членови.<ref name="DG116-117"/> Други ортосиликати вклучуваат [[циркон]], [[ставролит]] и [[топаз]]. Цирконот (ZrSiO₄) е корисен во геохронологијата бидејќи U6⁺ може да го замени Zr4⁺ ; понатаму, поради неговата многу отпорна структура, тешко е да се ресетира како хронометар. Ставролитот е вообичаен метаморфен минерал со среден показател. Има особено комплицирана кристална структура која е целосно опишана дури во 1986 година. Топазот (Al₂SiO₄(F, OH)₂, често се наоѓа во гранитни пегматити поврзани со [[турмалин]], е вообичаен минерал од скапоцени камења.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 627–34</ref> === Несиликати === ==== Самородни елементи ==== [[Податотека:Gold-mz4b.jpg|мини|Природно злато. Редок примерок на дебели кристали што растат од централно стебло, со големина 3,7 x 1,1 x 0,4 см, од Венецуела.]] Самородните елементи се оние кои не се хемиски врзани за други елементи. Оваа минерална група вклучува самородни метали, полуметали и неметали, како и разни легури и цврсти раствори. Металите се држат заедно со метално поврзување, кое им дава посебни физички својства како што се нивниот сјаен метален сјај, еластичност и податливост, како и електрична спроводливост. Нативните елементи се поделени во групи според нивната структура или хемиски атрибути. Златната група, со коцкаста тесно спакувана структура, вклучува метали како што се злато, сребро и бакар. Платинската група е слична по структура со златната група. Железо-никел групата се карактеризира со неколку видови легури на железо-никел. Два примери се [[камацит]] и [[тенит]], кои се наоѓаат во железните метеорити; овие видови се разликуваат по количината на никел во легурата; камацитот има помалку од 5-7% никел и е вид на самороднон железо, додека содржината на никел во тенитот се движи од 7-37%. Минералите од арсенската група се состојат од полуметали, кои имаат единствно некои метални особини; на пример, им недостасува податливоста на металите. Природниот јаглерод се јавува во два алотропи, графит и дијамант; вториот се формира при многу висок притисок во мантија, што му дава многу посилна структура од графитот.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 644–48</ref> ==== Сулфиди ==== [[Податотека:Cinnabar_on_Dolomite.jpg|десно|мини|Црвен [[цинабар]] (HgS), жива руда, на доломит.]] [[Податотека:Geodized_brachiopod.jpg|десно|мини|Кристал сфалерит делумно обвиен во [[калцит]] од [[Девон (период)|девонската]] формација Милвоки во [[Висконсин]]]] [[Сулфидни минерали|Сулфудните минерали]] се хемиски соединенија на еден или повеќе метали или полуметали со [[халкоген]] или [[пниктоген]], од кои сулфурот е најчест. Телуриумот, арсенот или селенот можат да го заменат сулфурот. Сулфидите имаат склонетост да бидат меки, кршливи минерали со висока специфична тежина. Многу прашкасти сулфиди, како што е пиритот, имаат мирис на сулфур кога се прашкасти. Сулфидите се подложни на атмосферски влијанија и многу лесно се раствораат во вода; овие растворени минерали подоцна можат повторно да се наталожат, што создава збогатени секундарни наслаги на руда.<ref>{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, p. 357</ref> Сулфидите се класифицираат според односот на металот или полуметалот кон сулфурот, како што е M:S еднакво на 2:1 или 1:1.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 649</ref> Голем број на [[сулфидни минерали]] се економски важни како метални [[Руда|руди]]; Примерите вклучуваат [[сфалерит]] (ZnS), руда од цинк, [[галенит]] (PbS), руда од олово, [[цинабар]] (HgS), руда од жива и молибденит (MoS₂, руда од молибден.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 651–54</ref> Пиритот (FeS₂) е најчесто појавувачкиот сулфид и може да се најде во повеќето геолошки средини. Сепак, тој не е руда од железо, туку може да се оксидира за да се произведе [[сулфурна киселина]].<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 654</ref> Поврзани со сулфидите се ретките сулфосали, во кои метален елемент е врзан за сулфур и полуметал како што се [[антимон]], [[арсен]] или [[бизмут]]. Како и сулфидите, сулфосалите се обично меки, тешки и кршливи минерали.<ref>{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, p. 383</ref> ==== Оксиди ==== [[Оксидни минерали|Оксидните минерали]] се поделени во три категории: едноставни оксиди, хидроксиди и повеќекратни оксиди. Едноставните оксиди се карактеризираат со O²⁻ како главен анјон и првенствено јонско поврзување. Тие можат понатаму да се поделат според односот на кислородот кон катјоните_. Перикласната група се состои од минерали со однос 1:1. Оксидите со однос 2:1 вклучуваат [[куприт]] (Cu₂O) и воден мраз. Минералите од корунд групата имаат однос 2:3 и вклучуваат минерали како што се [[корунд]] (Al₂O₃) и [[хематит]] (Fe₂O₃₎. Минералите од рутил групата имаат однос од 1:2; истоимениот вид, рутил (TiO₂) е главната руда на [[титан]]иум; други примери вклучуваат каситерит (SnO₂; руда на [[калај]]) и пиролузит (MnO₂; руда на [[манган]]).<ref>{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, pp. 400–03</ref><ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 657–60</ref> Кај хидроксидите, доминантен анјон е хидроксилниот јон, OH⁻. [[Боксит]]ите се главната алуминиумска руда и се хетерогена мешавина од хидроксидните минерали дијаспора, [[Гибсајт|гибсит]] и [[Боемит|бомит]]; тие се формираат во области со многу висока стапка на хемиско распаѓање (главно тропски услови).<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 663–64</ref> Конечно, повеќекратните оксиди се соединенија на два метала со кислород. Главна група во оваа класа се шпинелите, со општа формула X²⁺Y³⁺₂O₄. Примери за видови вклучуваат [[шпинел]] (MgAl₂O₄), [[хромит]] (FeCr₂O₄) и [[магнетит]] (Fe₃O₄). Вториот лесно се разликува по својот силен магнетизам, кој се јавува бидејќи има железо во две [[Оксидационен број|оксидациски состојби]] (Fe²⁺Fe³⁺₂O₄_), што го прави повеќекратен оксид наместо еден оксид.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 660–63</ref> ==== Халиди ==== [[Податотека:Halite-Nahcolite-51411.jpg|мини|Розови коцкасти [[халит]]ни кристали (NaCl; класа на халиди) на матрица од нахколит (NaHCO₃ ; карбонат и минерална форма на натриум бикарбонат, што се користи како [[Натриум бикарбонат|сода бикарбона]]).]] Халидните минерали претставуваат соединенија во кои [[халоген]] (флуор, хлор, јод или бром) е главен анјон. Овие минерали имаат склонетост да бидат меки, слаби, кршливи и растворливи во вода. Вообичаени примери на халиди се халитот (NaCl, кујнска сол), [[силвит]]от (KCl) и [[флуорит]]от (CaF₂). Халитот и силвитот најчесто се формираат како евапорити и можат да бидат доминантни минерали во хемиските седиментни карпи. [[Криолит]]от, Na₃AlF₆, е клучен минерал во екстракцијата на алуминиум од [[боксит]]и ; сепак, бидејќи единственото значајно појавување во Ивитут, [[Гренланд]], во гранитен пегматит, било исцрпено, синтетички криолит може да се направи од флуорит.<ref>{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, pp. 425–30</ref> ==== Карбонати ==== [[Карбонатни минерали|Карбонатните минерали]] се оние во кои главната анјонска група е карбонат, [CO₃]²⁻. Карбонатите имаат тенденција да бидат кршливи, многумина имаат ромбоедарско расцепување и сите реагираат со киселина.<ref>{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, p. 431</ref> Поради последната карактеристика, теренските геолози често носат разредена хлороводородна киселина за да ги разликуваат карбонатите од некарбонатите. Реакцијата на киселината со карбонати, најчесто пронајдени како полиморф калцит и [[арагонит]] (CaCO₃), се однесува на растворањето и таложењето на минералот, кој е клучен во формирањето на варовнички пештери, карактеристики во нив како што се сталактити и сталагмити, и [[карст]]ни релјефни форми. Карбонатите најчесто се формираат како биогени или хемиски седименти во морските средини. Карбонатната група е структурно триаголник, каде што централниот катјон C4⁺ е опкружен со три O²⁻ анјони; различни групи минерали се формираат од различни распореди на овие триаголници.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 667</ref> Најчестиот карбонатен минерал е калцитот, кој е примарна состојка на седиментниот варовник и метаморфниот мермер. Калцитот, CaCO₃, може да има значителен процент на магнезиум што го заменува калциумот. Под услови на висока содржина на Mg, наместо тоа ќе се формира неговиот полиморфен арагонит; морската геохемија во овој поглед може да се опише како арагонитско или калцитно море, во зависност од тоа кој минерал преференцијално се формира. [[Доломит]]от е двоен карбонат, со формула CaMg(CO₃)₂. Секундарната доломитизација на варовникот е честа појава, во која калцитот или арагонитот се претвораат во доломит; оваа реакција го зголемува просторот на порите (единичниот клеточен волумен на доломитот е 88% од оној на калцитот), што може да создаде резервоар за нафта и гас. Овие два минерални вида се членови на истоимените минерални групи: калцитната група вклучува карбонати со општа формула _XCO3, а доломитската група ги сочинува минералите со општа формула XY(CO3)₂.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 668–69</ref> ==== Сулфати ==== [[Податотека:Roses_des_Sables_Tunisie.jpg|десно|мини|Гипсова пустинска роза]] Сите [[сулфатни минерали]] го содржат сулфатниот анјон, [SO₄]²⁻. Тие имаат склонетост да бидат проѕирни до помалку проѕирни, меки и многу од нив се кршливи.<ref>{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, p. 453</ref> Сулфатните минерали најчесто се формираат како евапорити, каде што се таложат од испарувачки солени води. Сулфатите може да се најдат и во хидротермални венски системи поврзани со сулфиди,<ref>{{Harvnb|Chesterman|Lowe|2008}}, pp. 456–57</ref> или како производи на оксидација на сулфиди.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, p. 674</ref> Сулфатите може да се поделат на безводни и водени минерали. Најчестиот воден сулфат досега е [[гипс]]от, CaSO₄_⋅2H₂O. Тој се формира како евапорит и е поврзан со други евапорити како што се калцитот и халитот; ако вклучи зрна песок додека кристализира, гипсот може да формира пустински рози. Гипсот има многу ниска топлинска спроводливост и одржува ниска температура кога се загрева бидејќи ја губи таа топлина со дехидрација; како таков, гипсот се користи како изолатор во материјали како што се гипс и гипс картон. Безводниот еквивалент на гипс е [[анхидрит]]; Може да се формира директно од морска вода во многу суви услови. Баритната група има општа формула _XSO4, каде што X е голем 12-координиран катјон. Примерите вклучуваат [[барит]] (BaSO₄), целестин (SrSO₄) и англезит (PbSO₄); анхидритот не е дел од баритната група, бидејќи помалиот Ca2⁺ е само во осумкратна координација.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 672–73</ref> ==== Фосфати ==== [[Фосфатни минерали|Фосфатните минерали]] се карактеризираат со тетраедарска [ PO₄]³⁻ единица, иако структурата може да се генерализира, а фосфорот се заменува со антимон, арсен или ванадиум. Најчестиот фосфат е [[апатит]]ната група; вообичаени видови во оваа група се флуорапатит (Ca₅(PO₄)₃F), хлорапатит (Ca₅(PO₄)₃Cl) и хидроксилапатит (Ca₅(PO₄)₃(OH)). Минералите во оваа група се главните кристални состојки на забите и коските кај 'рбетниците. Релативно изобилната [[монацит]]на група има општа структура на ATO₄, каде што T е фосфор или арсен, а A често е [[Реткоземни елементи|елемент од ретки земји]] (REE). Монацитот е важен на два начина: прво, како „поток“ на REE, може доволно да ги концентрира овие елементи за да стане руда; второ, елементите од групата моназити можат да вклучат релативно големи количини на ураниум и ториум, што може да се користи во геохронологијата на моназитите за да се датира карпата врз основа на распаѓањето на U и Th во олово.<ref>{{Harvnb|Dyar|Gunter|2008}}, pp. 675–80</ref> ==== Органски минерали ==== Штрунцовата класификација вклучува класа за [[Никел-Штрунцова класификација|органски минерали]]. Овие ретки соединенија содржат [[Органско соединение|органски јаглерод]], но можат да се формираат преку геолошки процес. На пример, ветелитот, CaC₂O₄⋅H₂O_, е [[оксалат]] кој може да се таложи во хидротермални рудни вени. Додека хидрираниот калциум оксалат може да се најде во јагленови слоеви и други седиментни наслаги што вклучуваат органска материја, хидротермалната појава не се смета за поврзана со биолошката активност. === Неодамнешни достигнувања === Моделите за класификација на минерали и нивните дефиниции се развиваат за да одговараат на неодамнешните достигнувања во минералната наука. Неодамнешните промени вклучуваат додавање на органска класа, и во новата Данова и во [[Никел-Штрунцова класификација|Штрунцовата класификациска]].<ref name="Dana">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mindat.org/dana.php?a=50|title=Dana Classification 8th edition – Organic Compounds|work=mindat.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20161112130718/http://www.mindat.org/dana.php?a=50|archive-date=12 November 2016|accessdate=3 April 2018}}</ref><ref name="Strunz">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mindat.org/strunz.php?a=9|title=Nickel-Strunz Classification – silicates (Germanates) 10th edition|work=mindat.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20181105215152/https://www.mindat.org/strunz.php?a=9|archive-date=5 November 2018|accessdate=3 April 2018}}</ref> Органската класа вклучува многу ретка група минерали со [[јаглеводород]]и. Комисијата на ММЗ за нови минерали и имиња на минерали усвоила во 2009 година хиерархиски модел за именување и класификација на минерални групи и имиња на групи и формираше седум комисии и четири работни групи за преглед и класификација на минералите во официјален список на нивните објавени имиња.<ref name="Mills09">{{Наведено списание|last=Mills|first=J.S.|last2=Hatert|first2=F.|last3=Nickel|first3=E.H.|last4=Ferraris|first4=G.|date=2009|title=The standardisation of mineral group hierarchies: application to recent nomenclature proposals|journal=European Journal of Mineralogy|volume=21|issue=5|pages=1073–80|bibcode=2009EJMin..21.1073M|doi=10.1127/0935-1221/2009/0021-1994|hdl-access=free}}</ref> Според овие нови правила, „видовите минерали можат да се групираат на повеќе различни начини, врз основа на хемија, кристална структура, појава, здружение, генетска историја или ресурс, на пример, во зависност од целта што треба да ја исполни класификацијата“. == Астробиологија == Се претпоставува дека [[Биоминералогија|биоминералите]] би можеле да бидат важни показатели за [[вонземски живот]] и затоа би можеле да играат важна улога во потрагата по минат или денешен живот на Марс. Понатаму, се верува дека органските компоненти (биотипи) кои често се поврзуваат со биоминералите играат клучна улога и во пребиотските и во биотските реакции.<ref name="SSG">{{Наведена книга|url=http://mepag.jpl.nasa.gov/reports/AFL_SSG_WHITE_PAPER_v3.doc|title=The Astrobiology Field Laboratory|date=September 26, 2006|publisher=[[Mars Exploration Program Analysis Group]] (MEPAG) – NASA|editor-last=Steele|editor-first=Andrew|page=72|chapter=Final report of the MEPAG Astrobiology Field Laboratory Science Steering Group (AFL-SSG)|format=.doc|display-authors=etal|access-date=2009-07-22|editor-last2=Beaty|editor-first2=David|archive-url=https://web.archive.org/web/20200511055338/https://mepag.jpl.nasa.gov/reports/AFL_SSG_WHITE_PAPER_v3.doc|archive-date=2020-05-11}}</ref> Во јануари 2014 година, [[НАСА]] објавила дека истражувањата на [[Марсоод|роверите]] „Кјуриосити“ и „Опортунити“ на [[Марс (планета)|Марс]] ќе бараат докази за древен живот, вклучувајќи [[биосфера]] базирана на [[автотроф]]ни, хемотрофни и/или хемолитоавтотрофни [[Микроорганизам|микроорганизми]], како и древна вода, вклучувајќи флувио-езерски средини (рамнини поврзани со древни [[Река|реки]] или [[Езеро|езера]]) кои можеби биле погодни за живеење.<ref name="SCI-20140124a">{{Наведено списание|last=Grotzinger|first=John P.|date=January 24, 2014|title=Introduction to Special Issue – Habitability, Taphonomy, and the Search for Organic Carbon on Mars|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=343|pages=386–87|bibcode=2014Sci...343..386G|doi=10.1126/science.1249944|pmid=24458635|doi-access=free}}</ref><ref name="SCI-20140124special">{{Наведено списание|date=January 24, 2014|title=Exploring Martian Habitability|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=343|pages=345–452}}</ref><ref name="SCI-20140124">{{Наведено списание|date=January 24, 2014|title=Special Collection – Curiosity – Exploring Martian Habitability|url=http://www.sciencemag.org/site/extra/curiosity/index.xhtml|journal=[[Science (journal)|Science]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200420071142/https://www.sciencemag.org/site/extra/curiosity/index.xhtml|archive-date=April 20, 2020|access-date=January 24, 2014}}</ref><ref name="SCI-20140124c">{{Наведено списание|last=Grotzinger, J.P.|displayauthors=etal|date=January 24, 2014|title=A Habitable Fluvio-Lacustrine Environment at Yellowknife Bay, Gale Crater, Mars|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=343|bibcode=2014Sci...343A.386G|citeseerx=10.1.1.455.3973|doi=10.1126/science.1242777|pmid=24324272}}</ref> Потрагата по докази за погодност за живеење, тафономијата (поврзана со [[фосил]]и) и органскиот јаглерод на планетата [[Марс (планета)|Марс]] станала примарна цел на [[НАСА]]. ==Минералите како тема во уметноста и во популарната култура== * „Минерал“ (англиски: ''Mineral'') — песна на американската [[Рок-музика|рок]]-група ''[[Buffalo Tom]]'' од 1992 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5FDanYaOY8Q YouTube, Buffalo Tom - Mineral. (пристапено на 4.4.2018)]</ref> == Наводи == {{наводи}} ==Дополнителни извори== * {{cite book |last1=Busbey |first1=A.B. |last2=Coenraads |first2=R.E. |last3=Roots |first3=D. |last4=Willis |first4=P. |title=Rocks and Fossils | date=2007 |publisher=Fog City Press |location=San Francisco |isbn=978-1-74089-632-0|ref={{harvid|Busbey et al.|2007}}}} * {{cite book |last1=Chesterman |first1=C.W. |last2=Lowe |first2=K.E. |title=Field guide to North American rocks and minerals |publisher=Random House of Canada |location=Toronto |date=2008 |isbn=978-0-394-50269-4}} * {{cite book |title=Mineralogy and Optical Mineralogy |last1=Dyar |first1=M.D. |last2=Gunter |first2=M.E. |publisher=[[Mineralogical Society of America]] |location=Chantilly, VA|date=2008 |isbn=978-0-939950-81-2}} * {{cite book |last1=Nesse |first1=William D. |title=Introduction to Mineralogy |date=2000 |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=978-0-19-510691-6}} == Дополнително читање == * {{cite journal |last1=Hazen |first1=R.M. |last2=Grew |first2=Edward S. |last3=Origlieri |first3=Marcus J. |last4=Downs |first4=Robert T. |date=March 2017 |title=On the Mineralogy of the 'Anthropocene Epoch' |url=https://www.geo.arizona.edu/xtal/group/pdf/AM102_595.pdf |journal=[[American Mineralogist]] |volume=102 |issue=3 |page=595 |doi=10.2138/am-2017-5875 |access-date=August 14, 2017|bibcode=2017AmMin.102..595H |s2cid=111388809 |s2cid-access=free }} On the creation of new minerals by human activity. == Надворешни врски == {{Commons category|Minerals}} {{Wikibooks|Historical Geology|Minerals}} {{Wikibooks|High School Earth Science|Earth's Minerals}} * [http://mindat.org Mindat mineralogical database], largest mineral database on the Internet * [http://webmineral.com "Mineralogy Database"] by David Barthelmy (2009) * [http://www.minsocam.org/MSA/collectors_corner/id/mineral_id_keyi1.htm "Mineral Identification Key II"] Mineralogical Society of America * [http://rruff.geo.arizona.edu/AMS/amcsd.php "American Mineralogist Crystal Structure Database"] * [https://archive.today/20140627092658/https://webcast.stsci.edu/webcast/detail.xhtml?talkid=4006 Minerals and the Origins of Life] ([[Robert Hazen]], [[NASA]]) (video, 60m, April 2014). * [https://mineralchallenge.net/the-private-lives-of-minerals-insights-from-big-data-mineralogy/ The private lives of minerals: Insights from big-data mineralogy] (Robert Hazen, 15 February 2017) {{Распознавање на минералите}} [[Категорија:Природни материјали]] [[Категорија:Минералогија]] [[Категорија:Минерали| ]] 52nlgqxf4byj08c3yk0irfzpcrxaf7q 0 10243 5538229 5533643 2026-04-12T23:18:08Z Unknown00000000 121587 5538229 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | name = Општина Маврово и Ростуше | settlement_type = [[Општини во Македонија|Општина]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of Mavrovo and Rostuša Municipality.svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = Coat of arms of Mavrovo and Rostuša Municipality.svg | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = {{Македонија општини OSM map}} | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Список на држави во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Македонија]] | subdivision_type1 = [[Региони во Македонија|Регион]] | subdivision_name1 = [[Полошки Регион|Полошки]] | established_title = Година кога е основана со закон | established_date = 2004 | seat = [[Ростуше]] | parts_type = Населени места | parts_style = 42 | p1 = Селата: [[Аџиевци]], [[Беличица]], [[Бибање]] (Бибај), [[Битуше]], [[Богдево]], [[Болетин]], [[Велебрдо]], [[Волковија (Реканско)|Волковија]], [[Видуше]], [[Врбен]], [[Врбјани (Ростушко)|Врбјани]], [[Галичник]], [[Грекање]] (Грекај), [[Дуф]], [[Жировница]], [[Жужње]], [[Јанче]], [[Кичиница]], [[Кракорница]], [[Леуново]], [[Лазарополе]], [[Маврови Анови]], [[Маврово]], [[Нивиште]], [[Никифорово]], [[Нистрово]], [[Ничпур]], [[Ново Село (Ростушко)|Ново Село]], [[Орќуше]], [[Присојница]], [[Росоки]], [[Ростуше]], [[Рибница]], [[Селце (Ростушко)|Селце]], [[Сенце]], [[Скудриње]], [[Сретково]], [[Сушица (Ростушко)|Сушица]], [[Тануше]], [[Требиште]], [[Тресонче]] и [[Церово (Гостиварско)|Церово]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = Градоначалник | leader_name = [[Онер Јакупоски]] | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 663,19 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="попис2021">{{наведена мрежна страница|url=https://www.stat.gov.mk/PrikaziSoopstenie.aspx?rbrtxt=146|title=Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Северна Македонија, 2021 - прв сет на податоци|publisher=[[Државен завод за статистика на Македонија]]|language=македонски|accessdate=30 март 2022}}</ref> | population_total = 5.638 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Средноевропско време|CET]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Средноевропско летно време|CEST]] | utc_offset1_DST = +02:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = [[Повикувачки броеви во Македонија|Повикувачки број]] | area_code = +042 | iso_code = | blank_name = [[Автомобилски регистарски таблички во Македонија|Регистарски таблички]] | blank_info = GV | website = {{URL|https://www.mavrovoirostuse.gov.mk/}} | footnotes = }} [[File:Mavrovo and Rostuša Municipality.svg|thumb|right|245px|Карта на општина Маврово и Ростуше со селските атари.]] [[File:Ethnic groups of Mavrovo and Rostuša Municipality.svg|thumb|right|245px|Демографска карта на општина Маврово и Ростуше со селските атари.]] '''Општина Маврово и Ростуше''' (порано '''Општина Маврово и Ростуша''') — [[општина]] во западниот дел на [[Република Македонија]]. Формирана е во [[2004]] година со спојување на општините [[Општина Маврови Анови|Маврови Анови]] и [[Општина Ростуша|Ростуша]]. Центар на општината е селото [[Ростуше]]. На југ се граничи со [[Општина Дебар]], на исток со [[Општина Кичево]] (порано [[Општина Зајас]]), на запад со [[Албанија]], а на север со [[Општина Гостивар]]. == Географија == Општина Маврово и Ростуше се наоѓа во западниот дел на [[Република Македонија]], т.е. во регионот [[Мијаци|Мијачија]]. == Историја == Општина Маврово и Ростуше била создадена во [[1996]] година, под името [[Општина Маврови Анови]], а [[Општина Ростуша]] е создадена исто така во истата година, и во [[2004]] година, спојувајќи ги општините [[Општина Маврови Анови|Маврови Анови]] и [[Општина Ростуша|Ростуша]], формирана е Општина Маврово и Ростуша со седиште во [[Ростуше]]. == Демографија == Согласно пописот на населението на Македонија од 2002 година на ниво на држава спроведен од страна на Државниот завод за статистика на Република Македонија, Општина Маврово и Ростуше ги има следните статистички одлики во однос на населението:<ref name="ДЗС">{{наведена мрежна страница|url=http://makstat.stat.gov.mk/PXWeb/pxweb/mk/MakStat/MakStat__Naselenie__ProcenkiNaselenie/126_Popis_Ops_NasPolStar3112_mk.px/table/tableViewLayout2/?rxid=46ee0f64-2992-4b45-a2d9-cb4e5f7ec5ef|title=Население во Република Македонија на 31.12 по специфични возрасни групи, по пол, по општини, по години|publisher=[[Државен завод за статистика на Република Македонија]]|language=македонски|accessdate=2 мај 2018}}{{Мртва_врска|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Вкупно население: 8618 жители<ref name="попис">{{наведена мрежна страница | url=http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf | title=Попис на Македонија | date=2002 | publisher=Завод за статистика на Македонија | accessdate=6 јануари 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120324050205/http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf | archive-date=2012-03-24 | url-status=bot: unknown }}</ref> 1. Вкупно население на територија на општина по пол: * Мажи: 4295 * Жени: 4323 {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Народ!!width="100px"| Вкупно!!width="100px" |Удел (%) |- | [[Македонци]] | 4.349 | 50,46 |- | [[Албанци]] | 1.483 | 17,21 |- | [[Турци]] | 2.680 | 31,10 |- | [[Роми]] | 10 | 0,12 |- | [[Власи]] | 0 | 0,00 |- | [[Срби]] | 6 | 0,07 |- | [[Бошњаци]] | 31 | 0,36 |- |останати | 59 | 0,68 |} {| class="wikitable sortable" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" | '''Вероисповед''' | '''Вкупно''' |- | [[Православието во Македонија|православни]] | 853 |- | [[Исламот во Македонија|муслимани]] | '''9.355''' |- | [[Католицизмот во Македонија|католици]] | 15 |- | [[Протестантството во Македонија|протестанти]] | 0 |- | останати | 205 |- |} {| class="wikitable sortable" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" | '''Јазик''' | '''Вкупно''' |- |[[Македонски јазик|македонски]] | '''8.652''' |- |[[Албански јазик|албански]] | 1.258 |- |[[Турски јазик|турски]] | 475 |- |[[Ромски јазик|ромски]] | 2 |- |[[Влашки јазик|влашки]] | 1 |- |[[Српски јазик|српски]] | 8 |- |[[Босански јазик|бошњачки]] | 9 |- | останати | 30 |- |} <nowiki>*</nowiki> Дел од жителите во областа [[Долна Река]], односно во селата [[Скудриње]] (76,8&nbsp;%), [[Ростуше]] (48,9&nbsp;%), [[Аџиевци]] (37,5&nbsp;%), [[Требиште]] (36,2&nbsp;%), [[Јанче]] (22,6&nbsp;%), [[Присојница]] (20,9&nbsp;%), [[Велебрдо]] (17,6&nbsp;%) и [[Видуше]] (12,9&nbsp;%) се изјасниле како [[Турци]], но всушност тоа се [[Македонци-муслимани|Македонци]] од муслиманска вероисповед, кои се изјасниле дека [[Македонски јазик|македонскиот]] им е мајчин јазик. 3. Вкупно население на територија на општина врз основа на образовна структура од 15 и повеќе години: 6324 * Без училиште: 257 * Некомплетно основно образование: 1373 * Основно образование: 3375 * Средно образование: 1092 * Виша школа: 98 * Висока школа: 93 * Магистратура: 1 * Докторат: 0 Според [[Попис на населението во Македонија (2021)|последниот попис на населението на Македонија]] од 2021 година, Општина Маврово и Ростуше ги има следните нови статистички одлики во однос на населението: Вкупно население: 5638 жители {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Народ!!width="100px"| Вкупно!!width="100px" |Удел (%) |- | [[Македонци]] | 1.942 | 34,44 |- | [[Албанци]] | 670 | 11,88 |- | [[Турци]] | 1.584 | 28,1 |- | [[Роми]] | 3 | 0,05 |- | [[Власи]] | 2 | 0,03 |- | [[Срби]] | 5 | 0,09 |- | [[Бошњаци]] | 37 | 0,66 |- |останати | 1.092 | 19,37 |- |лица без податоци | 303 | 5,38 |} == Самоуправа и политика == Градоначалник на општина Маврово и Ростуше е [[Медат Куртовски]] од редовите на [[СДСМ]]. Тој бил избран на [[Локални избори во Македонија (2017)|локалните избори од 2017 година]] за мандат од четири години.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sec.mk/mandati-za-gradonachalnici-i-sovet-lokalni-izbori-2017/|title=Мандати за градоначалници и совет во РМ – Локални избори 2017|last=|first=|date=|work=[[Државна изборна комисија на Македонија]]|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=18 октомври 2017}}</ref> Согласно одлука на [[Влада на Македонија|Владата на Македонија]] од 27 септември 2024 година, Советот на општината брои 11 члена.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://dejure.mk/zakon/odluka-za-utvrduvanje-na-brojot-na-chlenovite-na-sovetite-na-opshtinite-vo-republika-severna-makedonija|title=Дејуре, платформа за консолидирање на закони.|work=dejure.mk|accessdate=2025-11-08}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.mavrovoirostuse.gov.mk/ Службен портал на Општина Маврово и Ростуше] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131023063059/http://www.mavrovoirostuse.gov.mk/ |date=2013-10-23 }} * [http://abv.mk/company.aspx?id=30442 Општина Маврово и Ростуше во „АБВ - деловен именик“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160306140748/http://www.abv.mk/company.aspx?id=30442 |date=2016-03-06 }} * [http://makedonija.name/municipalities/mavrovo-rostuse Општина Маврово и Ростуше @ makedonija.name] {{Општина Маврово и Ростуше}} {{Општини во Република Македонија}} [[Категорија:Општина Маврово и Ростуше| ]] 1tpo45txhzmzv1vl6dlswxlerobz8bx 0 10416 5538120 5523061 2026-04-12T17:30:51Z Ehrlich91 24281 /* Културни и природни знаменитости */ 5538120 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | слика=Malovishte panorama.JPG | опис=Куќи во Маловиште | име=Маловиште | регион= | општина=[[Општина Битола|Битола]] | население=50 | година=2021 | поштенски број= | надморска височина=1695 | географска широчина=41° 1' 59" сев. ш. | географска должина=21° 7' 50" ист. д. | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=1 | lat_sec=59 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=7 | lon_sec=50 | мрежно место= | карта = Маловиште во Општина Битола.svg }} '''Маловиште''' (познато и како '''Маловишта''') — село во [[Општина Битола]], на 20-ина километри од [[Битола|градот]]. Тоа е планинско село, на подножјето на [[Баба Планина]] и е единствената населба во границите на [[Националниот парк Пелистер]]. Во Маловишта живеат околу 100 жители, додека за време на викендите преминува и 500. [[Податотека:Маловиште.JPG|мини|лево|200п|Сокак и куќи во селото.]] Маловишта е својствено село, со интересна, автентична [[архитектура]]. Селото има убави, големи куќи градени од [[камен]], на традиционален начин. Белег на старата архитектура се сочуваните стари [[калдрма|калдрмисани]] улички, камените [[мост]]ови и изгледот на мала градска населба. Во средиштето на селото се издигнува [[Црква „Св. Петка“ - Маловиште|црквата „Св. Петка“]], со својот сочуван фрескоживопис, како и извонредниот дрвен иконостас изработен во длабока резба. Во средиштето има јавна градба каде што е поставена изложба за традиционалната култура на селото. ==Местоположба== [[Податотека:Panorama na s.Maloviste.JPG|мини|лево|200п|Панорама на Маловиште.]] Селото е сместено во дол во северниот дел на [[Баба Планина]], во рамките на [[Националниот парк Пелистер]]. Најблиско село до Маловиште е [[Кажани]] (околу 3.8 км воздушно на север) со кое е поврзано со пат. [[Цапари]] е оддалечено околу 4.8 км воздушно на североисток. Од [[Подмочани]] и [[Грнчари]] ([[Општина Ресен]]), кои се преку Баба Планина, се 6.7 км во воздушна линија оддалечени.<ref>Мерено преку [[Викимапија]]. Посетено на 13 април 2023.</ref> ==Историја== Маловишта датира уште од [[антика|античко доба]], од четвртиот век во нашата ера на местото [[Попова Нива (Маловиште)|Попова Нива]] на два и пол [[Километар|километри]] од сегашната, а за денешната локација се знае од [[XVI век]] наваму. Во [[XIX век]], селото имало над 2.000 жители и било средиште во кој се доселувале [[Власи]]те од [[Москополе]], од [[Грамошта]] и од [[Епир]]. Во тој период, во селото имало две грчки и две романски [[Училиште|училишта]], а речиси секој жител зборувал по два-три [[јазик]]а.<ref name="ReferenceA">Александар Матески, „Маловиште“, ''Економија и бизнис'', број 215, мај 2016, стр. 106-107.</ref> Со [[Миграција на луѓе|миграционите]] движења и војните и Маловишта ја доживеало судбината на сите села. Богатите [[Власи]], кои главно биле кираџии и [[Трговија|трговци]], се преселиле во богатите балкански метрополи, а селото се испразнило. Во поново време, благодарение на силното влашко лоби, тоа пак се обновува. Има детален урбанистички план и со десетици неостварени изготвени проекти. Постојат проекти за [[одржлив развој]] кои ја уживаат поддршката на странски фондации. Вкупно 4 жители на оваа населба се заведени како жртви во [[Втора светска војна|Втората светска војна]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf|title=Попис на жртвите од војната 1941-1945, СР Македонија.}}</ref> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|504 |1953|446 |1961|344 |1971|309 |1981|257 |1991|129 |1994|121 |2002|98 |2021|50 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|''Македонија, Етнографија и статистика'']]“) од 1900 година, Маловиште е големо село со 2.300 жители, [[Власи]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 239.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, ''Маловишта'' се води како чисто влашко село во [[Битолска Каза|Битолската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 428 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|18}}</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 550 [[Власи]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_39_39-41_BITOLJ_(MONASTIR)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Според пописот од 2002 година, Маловиште имало 98 жители и претставува мала населба. Населението во 1961 и 1971 година кое по [[народност]] не се определило, всушност се [[Власи]], кои во тие пописни години не постоеле како дел од народите за определување. Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 50 жители, од кои 2 [[Македонци]], 44 [[Македонски Власи|Власи]] и 4 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|2.300|―|504|446|344|309|257|129|121|98|50}} === Родови === [[Податотека:Malovište ovčereja.JPG|мини|250п|Жител на селото кој се заминава со [[овчарство]].]] Маловиште е влашко село. Родови во Маловиште се: ''Гашовци (9 к.), Доловци (6 к.), Анѓеловци (4 к.), Гучилаш (4 к.), Стојановци (4 к.), Љикуши (3 к.), Тошо (3 к.), Гага (3 к.), Тони (3 к.), Фуно (2 к.), Баба (2 к.), Гатa (2 к.), Бего (2 к.), Мега (2 к.), Цигарида (2 к.), Кушка (2 к.), Беломаче (1 к.), Цапо (1 к.), Шикле (1 к.), Роме (1 к.), Чода (1 к.), Муфо (1 к.), Зоги (1 к.), Мушола (1 к.), Риза (1 к.), Ибро (1 к.), Прди (1 к.) и Тали (1 к.).'' Доселени се на крајот од 18 и почетокот од XIX век од [[Москополе]] ([[Албанија]]); ''Палигоровци (5 к.)'' и они се доселени од [[Москополе]]; ''Грамоштали (20 к.)'' доселени се во првата половина од XIX век од [[Грамошта]] ([[Грција]]); ''Матовци (4 к.)'' доселени се од областа [[Матија]] (Албанија) и по тоа го добиле името; ''Чаја Гора (1 к.)'' доселени се од истоименото село кај [[Лерин]]; ''Зракополис (1 к.)'' потекнуваат од предок Каракачанин доселен од околината на [[Лариса]], Грција; ''Марија (1 к.)'' исто потекло како и претходниот род; ''Дајовци (4 к.)'' доселени се од некое место во Грција; ''Тасевци (1 к.)'' доселени се од соседното село [[Кажани]], потекнуваат од домазет, порано зборувале македонски; ''Цапарци (1 к.)'' основачот на родот дошол како домазет од селото [[Цапари]], и они порано зборувале македонски, домазетот влегол во родот Мара.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://docs.google.com/file/d/0B3ma9plMXxAENEg4OXUyM0tWbUk/edit?usp=embed_facebook|title=36 Битољско-прилепска котлина, Ј. Трифуноски.pdf|work=Google Docs|accessdate=2019-01-01}}</ref> Според истражувањата на Бранислав Русиќ од 1951 година, родови во селото се: * '''Доселеници:''' ''Тошу (3 к.), Ризи (1 к.), Баба (1 к.), Ибро (1 к.), Таси-Кала (1 к.), Ропи (1 к.), Анѓела (1 к.), Бего (2 к.), Матаќина (1 к.), Трпе (1 к.), Мера (1 к.), Цапо (1 к.), Бахто (1 к.), Никуша (3 к.), Шикла (1 к.), Чапра (1 к.), Фуна (1 к.), Кушка (2 к.), Симчевци (3 к.), Машулаи или Мушула (1 к.), Батаља (1 к.), Ќитан (1 к.), Чода (1 к.), Ќерана-Табла (1 к.), Парде или Перде (1 к.), Зоќе (1 к.) и Друма (1 к.)'' сите се стари доселеници со непознато потекло; ''Нелата (2 к.)'' доселени се од селото [[Мечово]] во [[Епир (област)|Епир]] во XVIII век; ''Дурака (3 к.)'' имаат исто место на потекло како и претходниот род; ''Нашка, Гачи и Белимаче (10 к.)'' доселени се во XVIII век од раселениот град [[Москополе]] во [[Албанија]]; ''Кара-Батак (1 к.)'' доселени се околу 1821 година од [[Москополе]] во [[Албанија]]; ''Белчевци или Палигора (4 к.)'' доселени се околу 1831 година од [[Невеска]] во [[Грција]]; ''Првољати (2 к.)'' доселени се од [[Периволи]] во [[Грција]]; ''Мати (2 к.)'' доселени се околу 1831 година од некое место во областа [[Матија (општина)|Матија]] во [[Албанија]]; ''Тршка (2 к.)'' доселени се во исто време со претходниот род од селото [[Брајчино]] во [[Преспа]]; ''Гага (3 к.)'' и они се доселени од селото [[Брајчино]] во [[Преспа]], околу 1850 година. Таму имале роднини; ''Тали (1 к.)'' доселени се во 1850 година од [[Прилеп]]; ''Муфа (1 к.)'' доселени се околу 1860 година од селото [[Арменско]] кај [[Лерин]] во [[Грција]]; ''Мавро (1 к.)'' доселени се околу 1870 година од селото [[Маврово (Костурско)|Маврово]] кај [[Костур (град)|Костур]] во [[Грција]]; ''Мути (2 к.)'' доселени се околу 1875 година од [[Пљаса (Горица)|Пљасе]] во [[Албанија]]; ''Грамошталани (22 к.)'' доселени се околу 1876 година од селото [[Ротино]]. А таму се доселиле од [[Грамошта]] во [[Грција]] околу 1851 година; ''Бошејковци или Стојановци (4 к.)'' доселени се околу 1885 година од селото [[Гопеш]]; ''Цигарида (2 к.)'' доселени се околу 1890 година од селото [[Гопеш]]; ''Тоновци (2 к.)'' доселени се во 1903 година од селото [[Ѓавато (Битолско)|Ѓавато]], а таму од селото [[Гопеш]]; ''Воја (1 к.)'' доселени се околу 1903 година од селото [[Магарево]]; ''Чагора (1 к.)'' доселени се околу 1903 година од селото [[Чагор]].<ref>{{Наведена книга|title=Цапарско Поле |last=Русиќ|first=Бранислав|publisher=Архивски фонд на МАНУ к-4, AE 94/16|others=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Цркви<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bitolatourist.info/index.php?option=com_content&view=article&id=750%3A2011-09-12-10-10-05&catid=43%3A-10-&Itemid=93&lang=mk|title=Цркви и манастири во Националниот парк Пелистер|publisher=Битола турист|accessdate=2012-03-28}}</ref> * [[Црква „Св. Петка“ - Маловиште|Црква „Св. Петка“]] — главната селска [[Црква (градба)|црква]], изградена во [[1856]] година на темели од постара црква;<ref name="ReferenceA"/> * [[Црква „Св. Ана“ - Маловиште|Црква „Св. Ана“]] — главна црква на истоимениот [[манастир]], на надморска висина од 1.400 метри, позната по светата вода;<ref name="ReferenceA"/> * [[Црква „Вознесение Христово“ - Маловиште|Црква „Вознесение Христово“]] — се наоѓа на 2000 м.н.в, под врвот наречен Пирамида; * [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Маловиште|Црква „Св. Ѓорѓи“]] — се наоѓа на северната страна од приодот кон селото; * [[Црква „Св. Атанасиј“ - Маловиште|Црква „Св. Атанасиј Велики“]] — мала црквичка јужно од последната куќа во селото. <gallery> Податотека:Crkva sv.Petka s.Malovite.JPG|Црква „Св. Петка“ Податотека:Crkva sv.Ana selo Maloviste.JPG|Црква „Св. Ана“ на 1400 м [[Надморска височина|н.в.]] југозападно од селото Податотека:Manastirski konaci na 1400 n.v kaj crkva Sv Ana selo Malovi te.JPG|Конаците на манастирот „Св. Ана“ Податотека:Crkva Sv.Spas - Sveto Voznesenie Gospodovo selo Maloviste.JPG|Црква „Св. Спас“ (Свето Вознесение Господово) на 2.000 н.в во близина на врвот Вртешка, северозападно од селото. </gallery> {{Инфокутија Културно добро на Македонија |назив=Рурална споменична целина „Маловиште“ |слика=[[Податотека:Arhitektura selo Maloviste.JPG|300п]] |слика_големина= |друг_назив= |адреса= |месност= |општина=Битола |категорија=Значајно културно наследство |поткатегорија |автор= |број= |установа=[[Народен музеј - Битола|НУ Завод за заштита на спомениците на културата и музеј - Битола]] |класа= |вид= |група= |создадено= |прогласено=3 април 2019 }} ;Споменици на културата * Рурална споменична целина „Маловиште“ - самото село и неговиот состав е прогласен за споменик на културата во 2019 година<ref>{{нмс | author= | title=Регистрирани недвижни добра по надлежност на националните установи | url=http://uzkn.gov.mk/mk/wp-content/uploads/2023/03/registrirano-nedvizno-kulturno-nasledstvo.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407105431/http://uzkn.gov.mk/mk/wp-content/uploads/2023/03/registrirano-nedvizno-kulturno-nasledstvo.pdf | page=65 | work= | publisher=[[Управа за заштита на културното наследство на Македонија]] | archivedate=2023-04-07 | date=февруари 2023 | accessdate=13 април 2023 | url-status=live }}</ref> * [[Куќа на Ванку на Папе]] - прогласена во 1990 година<ref>{{нмс | author= | title=Регистрирани недвижни добра по надлежност на националните установи | url=http://uzkn.gov.mk/mk/wp-content/uploads/2023/03/registrirano-nedvizno-kulturno-nasledstvo.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407105431/http://uzkn.gov.mk/mk/wp-content/uploads/2023/03/registrirano-nedvizno-kulturno-nasledstvo.pdf | page=67 | work= | publisher=[[Управа за заштита на културното наследство на Македонија]] | archivedate=2023-04-07 | date=февруари 2023 | accessdate=13 април 2023 | url-status=live }}</ref> ;Археолошки наоѓалишта<ref>[[Димче Коцо|Коцо, Димче]] (1996). ''Археолошка карта на Република Македонија''. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069</ref> *[[Маркова Кула (Маловиште)|Маркова Кула]] — населба од железно време; *[[Попова Нива (Маловиште)|Попова Нива]] — населба од [[Среден век|средниот век]]; ;Останато Во Маловишта нема [[угостителски објект|угостителска градба]], но со претходна најава, месните жители можат да организираат ручек во самото село, и тоа познати влашки специјалитети, како на пример влашката пита, јагне печено во фурна и други традиционални месни јадења. == Личности == * [[Константин Белимачев]] (1848 - 1932) — истакнат [[Власи|влашки]] писател<ref>{{наведени вести|url=http://star.dnevnik.com.mk/default.aspx?pbroj=2516&stID=37093|title=ЕТНОФЕСТИВАЛ ВО МАЛОВИШТА Тридневен празник на влашката култура|publisher=Дневник|accessdate=2011-02-10}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *[[Ѓорѓи Чупона]] (1930 - 2009) — [[Македонија|македонски]] [[математичар]], [[универзитет]]ски [[професор]] и академик на [[МАНУ]] *[[Ташко Стојановски]] (1922 - 1945) — учесник во [[Народноослободителна борба во Вардарска Македонија|НОБ]] *[[Кочо Долоски]] (1923 - 1945) — учесник во НОБ *[[Вангел Мачовски]] (1914 - 1945) — учесник во НОБ *[[Дору Белимаче]] (1910 — 1938) — романски фашист, деец на [[Железна гарда|Железната гарда]] * [[Стефан Барџик]] (? - 1903) — влашки војвода на [[ВМОРО]] *[[Јанко Мариовски]] (? - 1944) — македонски [[Народноослободителна војска на Македонија|партизан и деец на НОВМ]] *[[Никола Палигора]] (р. 28 октомври 1935) — македонски стопанственик; '''По потекло од Маловиште''' * [[Симона Халеп]] — романска тенисерка со влашко потекло. Освојувачка на [[Отворено тениско првенство на Франција|Ролан Гарос]] и [[Вимблдон]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://republika.mk/sport/ostanati-sportovi/shampionkata-na-vimbldon-simona-halep-e-vlainka-koja-ima-poteklo-od-bitolsko-malovishta/|title=Шампионката на Вимблдон Симона Халеп е Влаинка која има потекло од битолско Маловишта|date=2019-07-14|work=Република|language=mk-MK|accessdate=2020-05-09|archive-date=2020-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621222253/https://republika.mk/sport/ostanati-sportovi/shampionkata-na-vimbldon-simona-halep-e-vlainka-koja-ima-poteklo-od-bitolsko-malovishta/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sdk.mk/index.php/sportski-prikazni/vlashkoto-mi-e-najsilno-veli-vimbldonskata-shampionka-simona-halep-vlainka-od-bitolsko-malovishta/|title=ВЛАШКОТО МИ Е НАЈСИЛНО, ВЕЛИ ВИМБЛДОНСКАТА ШАМПИОНКА СИМОНА ХАЛЕП, МАКЕДОНСКА ВЛАИНКА ОД БИТОЛСКО МАЛОВИШТА|date=2019-07-14|work=Сакам Да Кажам|language=mk-MK|accessdate=2020-05-09}}</ref> == Култура и спорт == *[[Етнофестивал „Маловишта“]] - традиционален етно фестивал. Организиран е како смотра на влашката традиција и влашката култура.<ref>{{наведени вести|url=http://www.utrinski.com.mk/?ItemID=A353C5AB63560244BF1BE1F90D406355|title=Етнофестивал „Маловишта 2008“|last=|first=|date=24 јули 2008|work=|accessdate=28 март 2012|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=Утрински Весник}}</ref> *[[Василичарски карневал (Маловиште)|Василичарски карневал]] - одржуван е секоја година на [[Василица]].<ref>{{наведени вести|url=http://sky.mk/republika/12192-%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D0%B8-%D0%B2%D0%BE-%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B5-%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%A6%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B8-%D0%B8-%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B5.html|title=Василичарски карневали и во битолските села Цапари и Маловиште|last=|first=|date=13 јануари 2012|work=|accessdate=28 март 2012|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=скај.мк}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *[http://www.kralemarko.org.mk/default-mk.asp?ItemID=C3FED25D66232A44A34A8F53F8906B5E Репортажа]{{Мртва_врска|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://park-pelister.com/galerija/reka-shemnica---pelister---s--malovishta.html Галерија на слики] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120327123110/http://park-pelister.com/galerija/reka-shemnica---pelister---s--malovishta.html |date=2012-03-27 }} *[http://www.utrinski.com.mk/?ItemID=49B96DB93416164C8FF97C6D66F8F656 Маловишта - бисер под Пелистер]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Утрински Весник (30.12.2007) *[http://www.skyscrapercity.com/showthread.php?t=1586958] Маловишта некогаш и сега *[http://www.zivonasledstvo.org.mk/proekt.asp?p=19 „Маловишта - традиција што трае”] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120507233346/http://www.zivonasledstvo.org.mk/proekt.asp?p=19 |date=2012-05-07 }} - проект за алтернативен туризам во Маловишта *[http://www.utrinski.com.mk/?ItemID=F653679D57802747BBB33CE3DFBA3B24 Маловишта очекува европска заштита] - Утрински Весник (02.06.2008) *[https://www.facebook.com/media/set/?set=a.247421471955140.67190.186245414739413 Галерија на слики] *[http://star.dnevnik.com.mk/default.aspx?pbroj=1989&stID=9574 Маловишта, ѓердан на градите на Пелистер] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160304211559/http://star.dnevnik.com.mk/default.aspx?pbroj=1989&stID=9574 |date=2016-03-04 }} - Дневник *[http://star.vest.com.mk/default.asp?id=71756&idg=4&idb=1051&rubrika=Revija Епирска резба во срцето на Пелистер]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Вест (1/5/2004) * [https://sdk.mk/index.php/dopisna-mrezha/malovishta-selo-so-retka-ubavina-i-ushte-poretki-vlashki-prezimina/ Маловишта, село со ретка убавина и уште поретки влашки презимиња] - СДК (23.05.2019) {{рв|Malovište}} {{Општина Битола}} {{КНМ-Битола}} [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Битолски села]] [[Категорија:Села во Општина Битола]] [[Категорија:Маловиште| ]] 5tl330lre7nhwfsd03nf592ux3tlwun 5538180 5538120 2026-04-12T19:00:36Z Ehrlich91 24281 5538180 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Маловиште | име2 = Маловишта | слика = Воздушен поглед на Маловиште 2.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото | регион = {{грб|Пелагониски Регион}} | општина = {{општинскигрб|Општина Битола}} | област = [[Цапарско Поле]] | население = 50 | година = 2021 | поштенски број = 7314 | повикувачки број = 045 | надморска височина = 1.140 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=1 | lat_sec=59 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=7 | lon_sec=50 | слава = | мрежно место = | карта = Маловиште во Општина Битола.svg }} '''Маловиште''' (познато и како '''Маловишта''') — село во [[Општина Битола]], во областа [[Цапарско Поле]], во околината на градот [[Битола]]. Селото е единствено кое влегува во рамките на границата на [[Национален парк Пелистер|националниот парк „Пелистер“]] и поседува интересна автентична архитектура, поради што е прогласено за [[Список на културно наследство на Македонија|културно наследство на Македонија]]. Во селото се сретнуваат убави големи куќи градени од камен на традиционален начин, а поседува и стари [[калдрма|калдрмисани]] улички и камени [[мост]]ови. Во средиштето на селото се издигнува [[Црква „Св. Петка“ - Маловиште|црквата „Св. Петка“]], со својот сочуван фрескоживопис, како и извонредниот дрвен иконостас изработен во длабока резба. == Географија и местоположба == [[Податотека:Поглед на Маловиште.jpg|мини|300п|лево|Поглед на селото со [[Црква „Св. Петка“ - Маловиште|главната селска црква „Св. Петка“]], која преовладува со својата големина во селото]] Селото се наоѓа во областа [[Цапарско Поле]], во крајниот западен дел од [[Општина Битола]]. Претставува мошне интересна планинска населба, со специфична градежна архитектура, чиј атар се издига до сртот на [[Баба (планина)|планината Баба]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=12 април 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=189}}</ref> Селото е ридско, на надморска височина од 1.140 метри. Од градот [[Битола]], селото е оддалечено околу 23 километри.<ref name="енциклопедија" /> До селото води локален асфалтен пат, кој се двои од [[Регионален пат 2347|регионалниот пат 2347]] кај селото [[Кажани]], а до селото може да се стигне и преку магистралниот пат [[Автопат А3 (Македонија)|А3]] со исклучувањето исто така кај Кажани. Селото е сместено во дол во северниот дел на [[Баба Планина]], во рамките на [[Националниот парк Пелистер]]. Најблиско село до Маловиште е [[Кажани]] (околу 3.8 км воздушно на север) со кое е поврзано со пат. [[Цапари]] е оддалечено околу 4.8 км воздушно на североисток. Од [[Подмочани]] и [[Грнчари]] ([[Општина Ресен]]), кои се преку Баба Планина, се 6.7 км во воздушна линија оддалечени.<ref>Мерено преку [[Викимапија]]. Посетено на 13 април 2023.</ref> ==Историја== Маловишта датира уште од [[антика|античко доба]], од четвртиот век во нашата ера на местото [[Попова Нива (Маловиште)|Попова Нива]] на два и пол [[Километар|километри]] од сегашната, а за денешната локација се знае од [[XVI век]] наваму. Во [[XIX век]], селото имало над 2.000 жители и било средиште во кој се доселувале [[Власи]]те од [[Москополе]], од [[Грамошта]] и од [[Епир]]. Во тој период, во селото имало две грчки и две романски [[Училиште|училишта]], а речиси секој жител зборувал по два-три [[јазик]]а.<ref name="ReferenceA">Александар Матески, „Маловиште“, ''Економија и бизнис'', број 215, мај 2016, стр. 106-107.</ref> Со [[Миграција на луѓе|миграционите]] движења и војните и Маловишта ја доживеало судбината на сите села. Богатите [[Власи]], кои главно биле кираџии и [[Трговија|трговци]], се преселиле во богатите балкански метрополи, а селото се испразнило. Во поново време, благодарение на силното влашко лоби, тоа пак се обновува. Има детален урбанистички план и со десетици неостварени изготвени проекти. Постојат проекти за [[одржлив развој]] кои ја уживаат поддршката на странски фондации. Вкупно 4 жители на оваа населба се заведени како жртви во [[Втора светска војна|Втората светска војна]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf|title=Попис на жртвите од војната 1941-1945, СР Македонија.}}</ref> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|504 |1953|446 |1961|344 |1971|309 |1981|257 |1991|129 |1994|121 |2002|98 |2021|50 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|''Македонија, Етнографија и статистика'']]“) од 1900 година, Маловиште е големо село со 2.300 жители, [[Власи]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 239.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, ''Маловишта'' се води како чисто влашко село во [[Битолска Каза|Битолската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 428 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|18}}</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 550 [[Власи]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_39_39-41_BITOLJ_(MONASTIR)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Според пописот од 2002 година, Маловиште имало 98 жители и претставува мала населба. Населението во 1961 и 1971 година кое по [[народност]] не се определило, всушност се [[Власи]], кои во тие пописни години не постоеле како дел од народите за определување. Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 50 жители, од кои 2 [[Македонци]], 44 [[Македонски Власи|Власи]] и 4 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|2.300|―|504|446|344|309|257|129|121|98|50}} === Родови === [[Податотека:Malovište ovčereja.JPG|мини|250п|Жител на селото кој се заминава со [[овчарство]].]] Маловиште е влашко село. Родови во Маловиште се: ''Гашовци (9 к.), Доловци (6 к.), Анѓеловци (4 к.), Гучилаш (4 к.), Стојановци (4 к.), Љикуши (3 к.), Тошо (3 к.), Гага (3 к.), Тони (3 к.), Фуно (2 к.), Баба (2 к.), Гатa (2 к.), Бего (2 к.), Мега (2 к.), Цигарида (2 к.), Кушка (2 к.), Беломаче (1 к.), Цапо (1 к.), Шикле (1 к.), Роме (1 к.), Чода (1 к.), Муфо (1 к.), Зоги (1 к.), Мушола (1 к.), Риза (1 к.), Ибро (1 к.), Прди (1 к.) и Тали (1 к.).'' Доселени се на крајот од 18 и почетокот од XIX век од [[Москополе]] ([[Албанија]]); ''Палигоровци (5 к.)'' и они се доселени од [[Москополе]]; ''Грамоштали (20 к.)'' доселени се во првата половина од XIX век од [[Грамошта]] ([[Грција]]); ''Матовци (4 к.)'' доселени се од областа [[Матија]] (Албанија) и по тоа го добиле името; ''Чаја Гора (1 к.)'' доселени се од истоименото село кај [[Лерин]]; ''Зракополис (1 к.)'' потекнуваат од предок Каракачанин доселен од околината на [[Лариса]], Грција; ''Марија (1 к.)'' исто потекло како и претходниот род; ''Дајовци (4 к.)'' доселени се од некое место во Грција; ''Тасевци (1 к.)'' доселени се од соседното село [[Кажани]], потекнуваат од домазет, порано зборувале македонски; ''Цапарци (1 к.)'' основачот на родот дошол како домазет од селото [[Цапари]], и они порано зборувале македонски, домазетот влегол во родот Мара.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://docs.google.com/file/d/0B3ma9plMXxAENEg4OXUyM0tWbUk/edit?usp=embed_facebook|title=36 Битољско-прилепска котлина, Ј. Трифуноски.pdf|work=Google Docs|accessdate=2019-01-01}}</ref> Според истражувањата на Бранислав Русиќ од 1951 година, родови во селото се: * '''Доселеници:''' ''Тошу (3 к.), Ризи (1 к.), Баба (1 к.), Ибро (1 к.), Таси-Кала (1 к.), Ропи (1 к.), Анѓела (1 к.), Бего (2 к.), Матаќина (1 к.), Трпе (1 к.), Мера (1 к.), Цапо (1 к.), Бахто (1 к.), Никуша (3 к.), Шикла (1 к.), Чапра (1 к.), Фуна (1 к.), Кушка (2 к.), Симчевци (3 к.), Машулаи или Мушула (1 к.), Батаља (1 к.), Ќитан (1 к.), Чода (1 к.), Ќерана-Табла (1 к.), Парде или Перде (1 к.), Зоќе (1 к.) и Друма (1 к.)'' сите се стари доселеници со непознато потекло; ''Нелата (2 к.)'' доселени се од селото [[Мечово]] во [[Епир (област)|Епир]] во XVIII век; ''Дурака (3 к.)'' имаат исто место на потекло како и претходниот род; ''Нашка, Гачи и Белимаче (10 к.)'' доселени се во XVIII век од раселениот град [[Москополе]] во [[Албанија]]; ''Кара-Батак (1 к.)'' доселени се околу 1821 година од [[Москополе]] во [[Албанија]]; ''Белчевци или Палигора (4 к.)'' доселени се околу 1831 година од [[Невеска]] во [[Грција]]; ''Првољати (2 к.)'' доселени се од [[Периволи]] во [[Грција]]; ''Мати (2 к.)'' доселени се околу 1831 година од некое место во областа [[Матија (општина)|Матија]] во [[Албанија]]; ''Тршка (2 к.)'' доселени се во исто време со претходниот род од селото [[Брајчино]] во [[Преспа]]; ''Гага (3 к.)'' и они се доселени од селото [[Брајчино]] во [[Преспа]], околу 1850 година. Таму имале роднини; ''Тали (1 к.)'' доселени се во 1850 година од [[Прилеп]]; ''Муфа (1 к.)'' доселени се околу 1860 година од селото [[Арменско]] кај [[Лерин]] во [[Грција]]; ''Мавро (1 к.)'' доселени се околу 1870 година од селото [[Маврово (Костурско)|Маврово]] кај [[Костур (град)|Костур]] во [[Грција]]; ''Мути (2 к.)'' доселени се околу 1875 година од [[Пљаса (Горица)|Пљасе]] во [[Албанија]]; ''Грамошталани (22 к.)'' доселени се околу 1876 година од селото [[Ротино]]. А таму се доселиле од [[Грамошта]] во [[Грција]] околу 1851 година; ''Бошејковци или Стојановци (4 к.)'' доселени се околу 1885 година од селото [[Гопеш]]; ''Цигарида (2 к.)'' доселени се околу 1890 година од селото [[Гопеш]]; ''Тоновци (2 к.)'' доселени се во 1903 година од селото [[Ѓавато (Битолско)|Ѓавато]], а таму од селото [[Гопеш]]; ''Воја (1 к.)'' доселени се околу 1903 година од селото [[Магарево]]; ''Чагора (1 к.)'' доселени се околу 1903 година од селото [[Чагор]].<ref>{{Наведена книга|title=Цапарско Поле |last=Русиќ|first=Бранислав|publisher=Архивски фонд на МАНУ к-4, AE 94/16|others=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Цркви<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bitolatourist.info/index.php?option=com_content&view=article&id=750%3A2011-09-12-10-10-05&catid=43%3A-10-&Itemid=93&lang=mk|title=Цркви и манастири во Националниот парк Пелистер|publisher=Битола турист|accessdate=2012-03-28}}</ref> * [[Црква „Св. Петка“ - Маловиште|Црква „Св. Петка“]] — главната селска [[Црква (градба)|црква]], изградена во [[1856]] година на темели од постара црква;<ref name="ReferenceA"/> * [[Црква „Св. Ана“ - Маловиште|Црква „Св. Ана“]] — главна црква на истоимениот [[манастир]], на надморска висина од 1.400 метри, позната по светата вода;<ref name="ReferenceA"/> * [[Црква „Вознесение Христово“ - Маловиште|Црква „Вознесение Христово“]] — се наоѓа на 2000 м.н.в, под врвот наречен Пирамида; * [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Маловиште|Црква „Св. Ѓорѓи“]] — се наоѓа на северната страна од приодот кон селото; * [[Црква „Св. Атанасиј“ - Маловиште|Црква „Св. Атанасиј Велики“]] — мала црквичка јужно од последната куќа во селото. <gallery> Податотека:Crkva sv.Petka s.Malovite.JPG|Црква „Св. Петка“ Податотека:Crkva sv.Ana selo Maloviste.JPG|Црква „Св. Ана“ на 1400 м [[Надморска височина|н.в.]] југозападно од селото Податотека:Manastirski konaci na 1400 n.v kaj crkva Sv Ana selo Malovi te.JPG|Конаците на манастирот „Св. Ана“ Податотека:Crkva Sv.Spas - Sveto Voznesenie Gospodovo selo Maloviste.JPG|Црква „Св. Спас“ (Свето Вознесение Господово) на 2.000 н.в во близина на врвот Вртешка, северозападно од селото. </gallery> {{Инфокутија Културно добро на Македонија |назив=Рурална споменична целина „Маловиште“ |слика=[[Податотека:Arhitektura selo Maloviste.JPG|300п]] |слика_големина= |друг_назив= |адреса= |месност= |општина=Битола |категорија=Значајно културно наследство |поткатегорија |автор= |број= |установа=[[Народен музеј - Битола|НУ Завод за заштита на спомениците на културата и музеј - Битола]] |класа= |вид= |група= |создадено= |прогласено=3 април 2019 }} ;Споменици на културата * Рурална споменична целина „Маловиште“ - самото село и неговиот состав е прогласен за споменик на културата во 2019 година<ref>{{нмс | author= | title=Регистрирани недвижни добра по надлежност на националните установи | url=http://uzkn.gov.mk/mk/wp-content/uploads/2023/03/registrirano-nedvizno-kulturno-nasledstvo.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407105431/http://uzkn.gov.mk/mk/wp-content/uploads/2023/03/registrirano-nedvizno-kulturno-nasledstvo.pdf | page=65 | work= | publisher=[[Управа за заштита на културното наследство на Македонија]] | archivedate=2023-04-07 | date=февруари 2023 | accessdate=13 април 2023 | url-status=live }}</ref> * [[Куќа на Ванку на Папе]] - прогласена во 1990 година<ref>{{нмс | author= | title=Регистрирани недвижни добра по надлежност на националните установи | url=http://uzkn.gov.mk/mk/wp-content/uploads/2023/03/registrirano-nedvizno-kulturno-nasledstvo.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407105431/http://uzkn.gov.mk/mk/wp-content/uploads/2023/03/registrirano-nedvizno-kulturno-nasledstvo.pdf | page=67 | work= | publisher=[[Управа за заштита на културното наследство на Македонија]] | archivedate=2023-04-07 | date=февруари 2023 | accessdate=13 април 2023 | url-status=live }}</ref> ;Археолошки наоѓалишта<ref>[[Димче Коцо|Коцо, Димче]] (1996). ''Археолошка карта на Република Македонија''. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069</ref> *[[Маркова Кула (Маловиште)|Маркова Кула]] — населба од железно време; *[[Попова Нива (Маловиште)|Попова Нива]] — населба од [[Среден век|средниот век]]; ;Останато Во Маловишта нема [[угостителски објект|угостителска градба]], но со претходна најава, месните жители можат да организираат ручек во самото село, и тоа познати влашки специјалитети, како на пример влашката пита, јагне печено во фурна и други традиционални месни јадења. == Личности == * [[Константин Белимачев]] (1848 - 1932) — истакнат [[Власи|влашки]] писател<ref>{{наведени вести|url=http://star.dnevnik.com.mk/default.aspx?pbroj=2516&stID=37093|title=ЕТНОФЕСТИВАЛ ВО МАЛОВИШТА Тридневен празник на влашката култура|publisher=Дневник|accessdate=2011-02-10}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *[[Ѓорѓи Чупона]] (1930 - 2009) — [[Македонија|македонски]] [[математичар]], [[универзитет]]ски [[професор]] и академик на [[МАНУ]] *[[Ташко Стојановски]] (1922 - 1945) — учесник во [[Народноослободителна борба во Вардарска Македонија|НОБ]] *[[Кочо Долоски]] (1923 - 1945) — учесник во НОБ *[[Вангел Мачовски]] (1914 - 1945) — учесник во НОБ *[[Дору Белимаче]] (1910 — 1938) — романски фашист, деец на [[Железна гарда|Железната гарда]] * [[Стефан Барџик]] (? - 1903) — влашки војвода на [[ВМОРО]] *[[Јанко Мариовски]] (? - 1944) — македонски [[Народноослободителна војска на Македонија|партизан и деец на НОВМ]] *[[Никола Палигора]] (р. 28 октомври 1935) — македонски стопанственик; '''По потекло од Маловиште''' * [[Симона Халеп]] — романска тенисерка со влашко потекло. Освојувачка на [[Отворено тениско првенство на Франција|Ролан Гарос]] и [[Вимблдон]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://republika.mk/sport/ostanati-sportovi/shampionkata-na-vimbldon-simona-halep-e-vlainka-koja-ima-poteklo-od-bitolsko-malovishta/|title=Шампионката на Вимблдон Симона Халеп е Влаинка која има потекло од битолско Маловишта|date=2019-07-14|work=Република|language=mk-MK|accessdate=2020-05-09|archive-date=2020-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621222253/https://republika.mk/sport/ostanati-sportovi/shampionkata-na-vimbldon-simona-halep-e-vlainka-koja-ima-poteklo-od-bitolsko-malovishta/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sdk.mk/index.php/sportski-prikazni/vlashkoto-mi-e-najsilno-veli-vimbldonskata-shampionka-simona-halep-vlainka-od-bitolsko-malovishta/|title=ВЛАШКОТО МИ Е НАЈСИЛНО, ВЕЛИ ВИМБЛДОНСКАТА ШАМПИОНКА СИМОНА ХАЛЕП, МАКЕДОНСКА ВЛАИНКА ОД БИТОЛСКО МАЛОВИШТА|date=2019-07-14|work=Сакам Да Кажам|language=mk-MK|accessdate=2020-05-09}}</ref> == Култура и спорт == *[[Етнофестивал „Маловишта“]] - традиционален етно фестивал. Организиран е како смотра на влашката традиција и влашката култура.<ref>{{наведени вести|url=http://www.utrinski.com.mk/?ItemID=A353C5AB63560244BF1BE1F90D406355|title=Етнофестивал „Маловишта 2008“|last=|first=|date=24 јули 2008|work=|accessdate=28 март 2012|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=Утрински Весник}}</ref> *[[Василичарски карневал (Маловиште)|Василичарски карневал]] - одржуван е секоја година на [[Василица]].<ref>{{наведени вести|url=http://sky.mk/republika/12192-%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D0%B8-%D0%B2%D0%BE-%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B5-%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%A6%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B8-%D0%B8-%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B5.html|title=Василичарски карневали и во битолските села Цапари и Маловиште|last=|first=|date=13 јануари 2012|work=|accessdate=28 март 2012|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=скај.мк}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *[http://www.kralemarko.org.mk/default-mk.asp?ItemID=C3FED25D66232A44A34A8F53F8906B5E Репортажа]{{Мртва_врска|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://park-pelister.com/galerija/reka-shemnica---pelister---s--malovishta.html Галерија на слики] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120327123110/http://park-pelister.com/galerija/reka-shemnica---pelister---s--malovishta.html |date=2012-03-27 }} *[http://www.utrinski.com.mk/?ItemID=49B96DB93416164C8FF97C6D66F8F656 Маловишта - бисер под Пелистер]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Утрински Весник (30.12.2007) *[http://www.skyscrapercity.com/showthread.php?t=1586958] Маловишта некогаш и сега *[http://www.zivonasledstvo.org.mk/proekt.asp?p=19 „Маловишта - традиција што трае”] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120507233346/http://www.zivonasledstvo.org.mk/proekt.asp?p=19 |date=2012-05-07 }} - проект за алтернативен туризам во Маловишта *[http://www.utrinski.com.mk/?ItemID=F653679D57802747BBB33CE3DFBA3B24 Маловишта очекува европска заштита] - Утрински Весник (02.06.2008) *[https://www.facebook.com/media/set/?set=a.247421471955140.67190.186245414739413 Галерија на слики] *[http://star.dnevnik.com.mk/default.aspx?pbroj=1989&stID=9574 Маловишта, ѓердан на градите на Пелистер] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160304211559/http://star.dnevnik.com.mk/default.aspx?pbroj=1989&stID=9574 |date=2016-03-04 }} - Дневник *[http://star.vest.com.mk/default.asp?id=71756&idg=4&idb=1051&rubrika=Revija Епирска резба во срцето на Пелистер]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Вест (1/5/2004) * [https://sdk.mk/index.php/dopisna-mrezha/malovishta-selo-so-retka-ubavina-i-ushte-poretki-vlashki-prezimina/ Маловишта, село со ретка убавина и уште поретки влашки презимиња] - СДК (23.05.2019) {{рв|Malovište}} {{Општина Битола}} {{КНМ-Битола}} [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Битолски села]] [[Категорија:Села во Општина Битола]] [[Категорија:Маловиште| ]] affsbxv4smbe38aubf8c57y5nk3twv3 5538187 5538180 2026-04-12T19:14:06Z Ehrlich91 24281 5538187 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Маловиште | име2 = Маловишта | слика = Воздушен поглед на Маловиште 2.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото | регион = {{грб|Пелагониски Регион}} | општина = {{општинскигрб|Општина Битола}} | област = [[Цапарско Поле]] | население = 50 | година = 2021 | поштенски број = 7314 | повикувачки број = 045 | надморска височина = 1.140 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=1 | lat_sec=59 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=7 | lon_sec=50 | слава = | мрежно место = | карта = Маловиште во Општина Битола.svg }} '''Маловиште''' (познато и како '''Маловишта''') — село во [[Општина Битола]], во областа [[Цапарско Поле]], во околината на градот [[Битола]]. Селото е единствено кое влегува во рамките на границата на [[Национален парк Пелистер|националниот парк „Пелистер“]] и поседува интересна автентична архитектура, поради што е прогласено за [[Список на културно наследство на Македонија|културно наследство на Македонија]]. Во селото се сретнуваат убави големи куќи градени од камен на традиционален начин, а поседува и стари [[калдрма|калдрмисани]] улички и камени [[мост]]ови. Во средиштето на селото се издигнува [[Црква „Св. Петка“ - Маловиште|црквата „Св. Петка“]], со својот сочуван фрескоживопис, како и извонредниот дрвен иконостас изработен во длабока резба. == Географија и местоположба == [[Податотека:Поглед на Маловиште.jpg|мини|300п|лево|Поглед на селото со [[Црква „Св. Петка“ - Маловиште|главната селска црква „Св. Петка“]], која преовладува со својата големина во селото]] Селото се наоѓа во областа [[Цапарско Поле]], во крајниот западен дел од [[Општина Битола]]. Претставува мошне интересна планинска населба, со специфична градежна архитектура, чиј атар се издига до сртот на [[Баба (планина)|планината Баба]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=12 април 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=189}}</ref> Селото е ридско, на надморска височина од 1.140 метри. Од градот [[Битола]], селото е оддалечено околу 23 километри.<ref name="енциклопедија" /> До селото води локален асфалтен пат, кој се двои од [[Регионален пат 2347|регионалниот пат 2347]] кај селото [[Кажани]], а до селото може да се стигне и преку магистралниот пат [[Автопат А3 (Македонија)|А3]] со исклучувањето исто така кај Кажани. Селото се наоѓа на северната падина на [[Баба (планина)|Баба]], на спојот на двете долини во горниот слив на [[Шемница]]. Околу Маловиште се издигнуваат страните на долините. На север, селото е отворено кон долината на Шемница. Во минатото, мештаните се снабдувале со вода за пиење од чешмите Св. Ана, Парти, Нанки, Гулан и Шарган. Подалеку од селото избиваат изворите Агаш, Бего, Копањ, Фуна и други.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/41961345|title=Bitoljsko-Prilepska kotlina : antropogeografska proučavanja|last=Трифуноски|first=Јован |authorlink=Јован Трифуноски|page=237-240|date=1998|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670252678|location=Белград|oclc=41961345}}</ref> Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Рудина, Козји Камен, Стара Бука, Два Гроба, Голема и Мала Чука, Кодро, Чун, Спасовден, Орзо, Вртушка, Св. Ѓорѓи, Св. Атанас и Св. Ана.<ref name=":0" /> Селото има збиен тип, поделено на три крака во долините (има облик на трокрака ѕвезда). Мештаните разликуваат три маала: Нѓос, Усус и Петрап.<ref name=":0" /> Најблиско село до Маловиште е [[Кажани]] со кое е поврзано со пат, додека [[Цапари]] е оддалечено околу 5 километри воздушно на североисток. Од [[Подмочани]] и [[Грнчари]] ([[Општина Ресен]]), кои се преку Баба Планина, е оддалечено околу 7 километри воздушна линија на исток.<ref>Мерено преку [[Викимапија]]. Посетено на 13 април 2023.</ref> == Историја == Маловишта датира уште од [[антика|античко доба]], од четвртиот век во нашата ера на местото [[Попова Нива (Маловиште)|Попова Нива]] на два и пол [[Километар|километри]] од сегашната, а за денешната локација се знае од [[XVI век]] наваму. Во [[XIX век]], селото имало над 2.000 жители и било средиште во кој се доселувале [[Власи]]те од [[Москополе]], од [[Грамошта]] и од [[Епир]]. Во тој период, во селото имало две грчки и две романски [[Училиште|училишта]], а речиси секој жител зборувал по два-три [[јазик]]а.<ref name="ReferenceA">Александар Матески, „Маловиште“, ''Економија и бизнис'', број 215, мај 2016, стр. 106-107.</ref> Со [[Миграција на луѓе|миграционите]] движења и војните и Маловишта ја доживеало судбината на сите села. Богатите [[Власи]], кои главно биле кираџии и [[Трговија|трговци]], се преселиле во богатите балкански метрополи, а селото се испразнило. Во поново време, благодарение на силното влашко лоби, тоа пак се обновува. Има детален урбанистички план и со десетици неостварени изготвени проекти. Постојат проекти за [[одржлив развој]] кои ја уживаат поддршката на странски фондации. Вкупно 4 жители на оваа населба се заведени како жртви во [[Втора светска војна|Втората светска војна]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf|title=Попис на жртвите од војната 1941-1945, СР Македонија.}}</ref> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|504 |1953|446 |1961|344 |1971|309 |1981|257 |1991|129 |1994|121 |2002|98 |2021|50 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|''Македонија, Етнографија и статистика'']]“) од 1900 година, Маловиште е големо село со 2.300 жители, [[Власи]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 239.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, ''Маловишта'' се води како чисто влашко село во [[Битолска Каза|Битолската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 428 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|18}}</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 550 [[Власи]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_39_39-41_BITOLJ_(MONASTIR)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Според пописот од 2002 година, Маловиште имало 98 жители и претставува мала населба. Населението во 1961 и 1971 година кое по [[народност]] не се определило, всушност се [[Власи]], кои во тие пописни години не постоеле како дел од народите за определување. Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 50 жители, од кои 2 [[Македонци]], 44 [[Македонски Власи|Власи]] и 4 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|2.300|―|504|446|344|309|257|129|121|98|50}} === Родови === [[Податотека:Malovište ovčereja.JPG|мини|250п|Жител на селото кој се заминава со [[овчарство]].]] Маловиште е влашко село. Родови во Маловиште се: ''Гашовци (9 к.), Доловци (6 к.), Анѓеловци (4 к.), Гучилаш (4 к.), Стојановци (4 к.), Љикуши (3 к.), Тошо (3 к.), Гага (3 к.), Тони (3 к.), Фуно (2 к.), Баба (2 к.), Гатa (2 к.), Бего (2 к.), Мега (2 к.), Цигарида (2 к.), Кушка (2 к.), Беломаче (1 к.), Цапо (1 к.), Шикле (1 к.), Роме (1 к.), Чода (1 к.), Муфо (1 к.), Зоги (1 к.), Мушола (1 к.), Риза (1 к.), Ибро (1 к.), Прди (1 к.) и Тали (1 к.).'' Доселени се на крајот од 18 и почетокот од XIX век од [[Москополе]] ([[Албанија]]); ''Палигоровци (5 к.)'' и они се доселени од [[Москополе]]; ''Грамоштали (20 к.)'' доселени се во првата половина од XIX век од [[Грамошта]] ([[Грција]]); ''Матовци (4 к.)'' доселени се од областа [[Матија]] (Албанија) и по тоа го добиле името; ''Чаја Гора (1 к.)'' доселени се од истоименото село кај [[Лерин]]; ''Зракополис (1 к.)'' потекнуваат од предок Каракачанин доселен од околината на [[Лариса]], Грција; ''Марија (1 к.)'' исто потекло како и претходниот род; ''Дајовци (4 к.)'' доселени се од некое место во Грција; ''Тасевци (1 к.)'' доселени се од соседното село [[Кажани]], потекнуваат од домазет, порано зборувале македонски; ''Цапарци (1 к.)'' основачот на родот дошол како домазет од селото [[Цапари]], и они порано зборувале македонски, домазетот влегол во родот Мара.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://docs.google.com/file/d/0B3ma9plMXxAENEg4OXUyM0tWbUk/edit?usp=embed_facebook|title=36 Битољско-прилепска котлина, Ј. Трифуноски.pdf|work=Google Docs|accessdate=2019-01-01}}</ref> Според истражувањата на Бранислав Русиќ од 1951 година, родови во селото се: * '''Доселеници:''' ''Тошу (3 к.), Ризи (1 к.), Баба (1 к.), Ибро (1 к.), Таси-Кала (1 к.), Ропи (1 к.), Анѓела (1 к.), Бего (2 к.), Матаќина (1 к.), Трпе (1 к.), Мера (1 к.), Цапо (1 к.), Бахто (1 к.), Никуша (3 к.), Шикла (1 к.), Чапра (1 к.), Фуна (1 к.), Кушка (2 к.), Симчевци (3 к.), Машулаи или Мушула (1 к.), Батаља (1 к.), Ќитан (1 к.), Чода (1 к.), Ќерана-Табла (1 к.), Парде или Перде (1 к.), Зоќе (1 к.) и Друма (1 к.)'' сите се стари доселеници со непознато потекло; ''Нелата (2 к.)'' доселени се од селото [[Мечово]] во [[Епир (област)|Епир]] во XVIII век; ''Дурака (3 к.)'' имаат исто место на потекло како и претходниот род; ''Нашка, Гачи и Белимаче (10 к.)'' доселени се во XVIII век од раселениот град [[Москополе]] во [[Албанија]]; ''Кара-Батак (1 к.)'' доселени се околу 1821 година од [[Москополе]] во [[Албанија]]; ''Белчевци или Палигора (4 к.)'' доселени се околу 1831 година од [[Невеска]] во [[Грција]]; ''Првољати (2 к.)'' доселени се од [[Периволи]] во [[Грција]]; ''Мати (2 к.)'' доселени се околу 1831 година од некое место во областа [[Матија (општина)|Матија]] во [[Албанија]]; ''Тршка (2 к.)'' доселени се во исто време со претходниот род од селото [[Брајчино]] во [[Преспа]]; ''Гага (3 к.)'' и они се доселени од селото [[Брајчино]] во [[Преспа]], околу 1850 година. Таму имале роднини; ''Тали (1 к.)'' доселени се во 1850 година од [[Прилеп]]; ''Муфа (1 к.)'' доселени се околу 1860 година од селото [[Арменско]] кај [[Лерин]] во [[Грција]]; ''Мавро (1 к.)'' доселени се околу 1870 година од селото [[Маврово (Костурско)|Маврово]] кај [[Костур (град)|Костур]] во [[Грција]]; ''Мути (2 к.)'' доселени се околу 1875 година од [[Пљаса (Горица)|Пљасе]] во [[Албанија]]; ''Грамошталани (22 к.)'' доселени се околу 1876 година од селото [[Ротино]]. А таму се доселиле од [[Грамошта]] во [[Грција]] околу 1851 година; ''Бошејковци или Стојановци (4 к.)'' доселени се околу 1885 година од селото [[Гопеш]]; ''Цигарида (2 к.)'' доселени се околу 1890 година од селото [[Гопеш]]; ''Тоновци (2 к.)'' доселени се во 1903 година од селото [[Ѓавато (Битолско)|Ѓавато]], а таму од селото [[Гопеш]]; ''Воја (1 к.)'' доселени се околу 1903 година од селото [[Магарево]]; ''Чагора (1 к.)'' доселени се околу 1903 година од селото [[Чагор]].<ref>{{Наведена книга|title=Цапарско Поле |last=Русиќ|first=Бранислав|publisher=Архивски фонд на МАНУ к-4, AE 94/16|others=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Цркви<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bitolatourist.info/index.php?option=com_content&view=article&id=750%3A2011-09-12-10-10-05&catid=43%3A-10-&Itemid=93&lang=mk|title=Цркви и манастири во Националниот парк Пелистер|publisher=Битола турист|accessdate=2012-03-28}}</ref> * [[Црква „Св. Петка“ - Маловиште|Црква „Св. Петка“]] — главната селска [[Црква (градба)|црква]], изградена во [[1856]] година на темели од постара црква;<ref name="ReferenceA"/> * [[Црква „Св. Ана“ - Маловиште|Црква „Св. Ана“]] — главна црква на истоимениот [[манастир]], на надморска висина од 1.400 метри, позната по светата вода;<ref name="ReferenceA"/> * [[Црква „Вознесение Христово“ - Маловиште|Црква „Вознесение Христово“]] — се наоѓа на 2000 м.н.в, под врвот наречен Пирамида; * [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Маловиште|Црква „Св. Ѓорѓи“]] — се наоѓа на северната страна од приодот кон селото; * [[Црква „Св. Атанасиј“ - Маловиште|Црква „Св. Атанасиј Велики“]] — мала црквичка јужно од последната куќа во селото. <gallery> Податотека:Crkva sv.Petka s.Malovite.JPG|Црква „Св. Петка“ Податотека:Crkva sv.Ana selo Maloviste.JPG|Црква „Св. Ана“ на 1400 м [[Надморска височина|н.в.]] југозападно од селото Податотека:Manastirski konaci na 1400 n.v kaj crkva Sv Ana selo Malovi te.JPG|Конаците на манастирот „Св. Ана“ Податотека:Crkva Sv.Spas - Sveto Voznesenie Gospodovo selo Maloviste.JPG|Црква „Св. Спас“ (Свето Вознесение Господово) на 2.000 н.в во близина на врвот Вртешка, северозападно од селото. </gallery> {{Инфокутија Културно добро на Македонија |назив=Рурална споменична целина „Маловиште“ |слика=[[Податотека:Arhitektura selo Maloviste.JPG|300п]] |слика_големина= |друг_назив= |адреса= |месност= |општина=Битола |категорија=Значајно културно наследство |поткатегорија |автор= |број= |установа=[[Народен музеј - Битола|НУ Завод за заштита на спомениците на културата и музеј - Битола]] |класа= |вид= |група= |создадено= |прогласено=3 април 2019 }} ;Споменици на културата * Рурална споменична целина „Маловиште“ - самото село и неговиот состав е прогласен за споменик на културата во 2019 година<ref>{{нмс | author= | title=Регистрирани недвижни добра по надлежност на националните установи | url=http://uzkn.gov.mk/mk/wp-content/uploads/2023/03/registrirano-nedvizno-kulturno-nasledstvo.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407105431/http://uzkn.gov.mk/mk/wp-content/uploads/2023/03/registrirano-nedvizno-kulturno-nasledstvo.pdf | page=65 | work= | publisher=[[Управа за заштита на културното наследство на Македонија]] | archivedate=2023-04-07 | date=февруари 2023 | accessdate=13 април 2023 | url-status=live }}</ref> * [[Куќа на Ванку на Папе]] - прогласена во 1990 година<ref>{{нмс | author= | title=Регистрирани недвижни добра по надлежност на националните установи | url=http://uzkn.gov.mk/mk/wp-content/uploads/2023/03/registrirano-nedvizno-kulturno-nasledstvo.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407105431/http://uzkn.gov.mk/mk/wp-content/uploads/2023/03/registrirano-nedvizno-kulturno-nasledstvo.pdf | page=67 | work= | publisher=[[Управа за заштита на културното наследство на Македонија]] | archivedate=2023-04-07 | date=февруари 2023 | accessdate=13 април 2023 | url-status=live }}</ref> ;Археолошки наоѓалишта<ref>[[Димче Коцо|Коцо, Димче]] (1996). ''Археолошка карта на Република Македонија''. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069</ref> *[[Маркова Кула (Маловиште)|Маркова Кула]] — населба од железно време; *[[Попова Нива (Маловиште)|Попова Нива]] — населба од [[Среден век|средниот век]]; ;Останато Во Маловишта нема [[угостителски објект|угостителска градба]], но со претходна најава, месните жители можат да организираат ручек во самото село, и тоа познати влашки специјалитети, како на пример влашката пита, јагне печено во фурна и други традиционални месни јадења. == Личности == * [[Константин Белимачев]] (1848 - 1932) — истакнат [[Власи|влашки]] писател<ref>{{наведени вести|url=http://star.dnevnik.com.mk/default.aspx?pbroj=2516&stID=37093|title=ЕТНОФЕСТИВАЛ ВО МАЛОВИШТА Тридневен празник на влашката култура|publisher=Дневник|accessdate=2011-02-10}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *[[Ѓорѓи Чупона]] (1930 - 2009) — [[Македонија|македонски]] [[математичар]], [[универзитет]]ски [[професор]] и академик на [[МАНУ]] *[[Ташко Стојановски]] (1922 - 1945) — учесник во [[Народноослободителна борба во Вардарска Македонија|НОБ]] *[[Кочо Долоски]] (1923 - 1945) — учесник во НОБ *[[Вангел Мачовски]] (1914 - 1945) — учесник во НОБ *[[Дору Белимаче]] (1910 — 1938) — романски фашист, деец на [[Железна гарда|Железната гарда]] * [[Стефан Барџик]] (? - 1903) — влашки војвода на [[ВМОРО]] *[[Јанко Мариовски]] (? - 1944) — македонски [[Народноослободителна војска на Македонија|партизан и деец на НОВМ]] *[[Никола Палигора]] (р. 28 октомври 1935) — македонски стопанственик; '''По потекло од Маловиште''' * [[Симона Халеп]] — романска тенисерка со влашко потекло. Освојувачка на [[Отворено тениско првенство на Франција|Ролан Гарос]] и [[Вимблдон]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://republika.mk/sport/ostanati-sportovi/shampionkata-na-vimbldon-simona-halep-e-vlainka-koja-ima-poteklo-od-bitolsko-malovishta/|title=Шампионката на Вимблдон Симона Халеп е Влаинка која има потекло од битолско Маловишта|date=2019-07-14|work=Република|language=mk-MK|accessdate=2020-05-09|archive-date=2020-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621222253/https://republika.mk/sport/ostanati-sportovi/shampionkata-na-vimbldon-simona-halep-e-vlainka-koja-ima-poteklo-od-bitolsko-malovishta/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sdk.mk/index.php/sportski-prikazni/vlashkoto-mi-e-najsilno-veli-vimbldonskata-shampionka-simona-halep-vlainka-od-bitolsko-malovishta/|title=ВЛАШКОТО МИ Е НАЈСИЛНО, ВЕЛИ ВИМБЛДОНСКАТА ШАМПИОНКА СИМОНА ХАЛЕП, МАКЕДОНСКА ВЛАИНКА ОД БИТОЛСКО МАЛОВИШТА|date=2019-07-14|work=Сакам Да Кажам|language=mk-MK|accessdate=2020-05-09}}</ref> == Култура и спорт == *[[Етнофестивал „Маловишта“]] - традиционален етно фестивал. Организиран е како смотра на влашката традиција и влашката култура.<ref>{{наведени вести|url=http://www.utrinski.com.mk/?ItemID=A353C5AB63560244BF1BE1F90D406355|title=Етнофестивал „Маловишта 2008“|last=|first=|date=24 јули 2008|work=|accessdate=28 март 2012|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=Утрински Весник}}</ref> *[[Василичарски карневал (Маловиште)|Василичарски карневал]] - одржуван е секоја година на [[Василица]].<ref>{{наведени вести|url=http://sky.mk/republika/12192-%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D0%B8-%D0%B2%D0%BE-%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B5-%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%A6%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B8-%D0%B8-%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B5.html|title=Василичарски карневали и во битолските села Цапари и Маловиште|last=|first=|date=13 јануари 2012|work=|accessdate=28 март 2012|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=скај.мк}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Поврзано == * [[Општина Битола]] * [[Цапарско Поле]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Malovište}} {{Општина Битола}} {{КНМ-Битола}} [[Категорија:Маловиште| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Битолски села]] [[Категорија:Села во Општина Битола]] j996tjs5hv67q487vtqnx81yu9ybi2k 0 12035 5538266 5488538 2026-04-13T07:36:58Z Bjankuloski06 332 /* Метално железо */ Правописна исправка, replaced: таенит → тенит 5538266 wikitext text/x-wiki {{внимание}} {{инфокутија железо}} '''Железо''' — [[хемиски елемент]] со знак '''Fe''' (од [[Латински јазик|латински]]: ferrum) и [[атомски број]] 26. Тоа е [[метал]] во првата преодна серија во периодниот систем. Тоа е по маса најчест елемент на [[Земја]]та, формирајќи голем дел од надворешното и внатрешното јадро на Земјата. Тоа е четвртиот најчест [[Хемиски елемент|елемент]] во [[Земјина кора|Земјината кора]]. Нејзиното изобилство на карпести планети како Земјата се должи на своето изобилство производство со [[Јадрено соединување|соединување]] во [[Ѕвезда|ѕвезди]] со голема маса, каде што е последниот елемент кој треба да се произведува со ослободување на енергија пред насилниот колапс на [[супернова]], која го расфрла железото во вселената. Чистото железо е многу ретко на Земјината кора, во основа ограничена на [[метеорит]]и. Железните руди се доста изобилни, но извлекувањето на употреблив метал од нив бара печки или печки способни да достигнат 1500&nbsp;°C или повисоко, околу 500&nbsp;°C повисоко од она што е доволно за да се топи бакар. Луѓето почнаа да доминираат во тој процес во [[Евроазија]] само околу 2000 година пр.н.е., а во некои региони, само околу 1200 пр.н.е., железото почнало да ги менува бакарни легури за алати и оружје. Овој настан се смета за премин од [[Бронзено време|бронзеното време]] во [[Железно време|железното време]]. Железни легури, како што се [[челик]], инокс и специјални челици, сега се далеку најзастапени индустриски метали, поради нивните механички својства и нивната ниска цена. Приземните и мазни чисти железни површини се огледало-сребрено-сива боја. Сепак, железо реагира лесно со [[кислород]] и [[вода]] за да даде кафеави до црни [[хидриран]]и железни оксиди, попозната како ’рѓа. За разлика од оксидите на некои други метали, кои формираат пасивирачки слоеви, ’рѓата зафаќа повеќе волумен од метал и отсекува, изложувајќи нови површини за корозија. Телото на возрасен човек содржи околу 3 до 5 грама елементарно железо, главно во [[хемоглобин]] и миоглобин.<ref name=maynard>Delphine Meynard, Jodie L. Babitt and Herbert Y. Lin (2014): "The liver: conductor of systemic iron balance". ''Blood'', volume 123, issue 2, pages 168-176. {{doi|10.1182/blood-2013-06-427757}}</ref> Овие двa [[белковина|белковини]] играат важна улога во метаболизмот на ’рбетниот столб, односно транспорт на кислород преку [[крв]] и складирање на кислород во [[мускул]]ите. За да се одржат потребните нивоа, [[човечкиот метаболизам на железо]] бара минимум железо во исхраната. Железото е, исто така, металот на активното место на многу важни [[редокс ензими]] кои се занимаваат со клеточното дишење и [[Оксидационо-редукциона реакција|оксидација и редукција]] на растенијата и животните.<!--", [[DNA]] synthesis, and [[cell growth]]." : citation needed-->.<ref name="lpi">{{Наведена мрежна страница|title=Iron|url=http://lpi.oregonstate.edu/mic/minerals/iron|publisher=Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis, Oregon|accessdate=6 March 2018|date=April 2016}}</ref> Хемиски, железо дели многу својства на другите [[преодни метали]], вклучувајќи друга [[група 8 елементи]], [[рутениум]] и [[осмиум]]. Железото формира соединенија во широк спектар на [[оксидациски состојби]], -2 до +7. Железо, исто така, формира многу [[координатни соединенија]]; некои од нив, како што се [[фероцен]], [[фериоксалат]] и [[пруско сино]], имаат значителни индустриски, медицински или истражувачки апликации. Најчести оксидни состојби на железо се +2 и +3, означени со '''железо(II)''' и '''железо(III)''' во модерна [[стандардна номенклатура]]. Традиционално, соединенијата на железо(II) (како што се [[соли]]те на [[двовалентниот катјон]] Fe2 +) се нарекуваат '''обоени''';<ref name="mw">"[http://www.merriam-webster.com/dictionary/ferrous ferrous]" entry in the [[Merriam-Webster]] online dictionary. Accessed on 2008-04-19.</ref> додека соединенијата со железо(III) (како што се соли на Fe3 +) најчесто се нарекуваат '''железо'''.<ref name=mw/> Соединенија што содржат железо во двете состојби, означени како '''железо(II, III)''', може да се наречат '''ферозо-железен''' или '''ферозоферик;''' како, на пример, [[ферозоферетски оксид]] <chem>Fe3O4</chem>.Инаку, ferr- (од [[Латински јазик|латинскиот]] ферум) е општо корен што значи "железо", како во [[црна металургија]], [[обоени метали]], [[феромагнетни]], [[фероелектрични]] и [[ферогинозни.]] Зборовите со '''коренот''' - може да произлезат од [[Латински јазик|латинскиот]] сидерис „на ѕвездите“ (како во [[Сидреалното време|сидреалното време)]]; но, исто така, можат да произлезат и од [[Грчки јазик|грчки]] σίδηρος sideros „железо“, како и кај [[сидерофил]]от (елемент кој го сака железото), [[сидерит]]от („железен минерал“), [[сидерофор]]от („белковината што носи“) и сл. == Особености == ===Aлотропи=== Најмалку четири алотропи од железо (различни атомски аранжмани во цврстата состојба) се познати, конвенционално означени со α, γ, δ и ε. Првите три форми се забележани при обични притисоци. Како што стопеното железо се лади минатото на точката на замрзнување од 1538&nbsp;°C, кристализира во δ алотропијата, која има [[кристална структура кутричка]] (bcc) во средиштето на телото. Бидејќи се лади понатаму на 1394&nbsp;°C, се менува во неговата гала-атотропа, [[кристална структура на централната кула]] (fcc), или [[аустенит]]. На 912&nbsp;°C и подолу, кристалната структура повторно станува bcc α-железна алторопа [11]. Физичките својства на железото при многу високи притисоци и температури, исто така, се проучуваат опширно, поради нивната важност за теориите за јадрата на Земјата и другите планети. Над приближно 10 GPa и температури од неколку стотици келвини или помалку, α-железо се менува во друга [[шестаголна тесна структура]] (hcp), која е исто така позната како [[ε-железо]]. Γ-фазата со повисока температура исто така се менува во ε-железо, но тоа го прави при повисок притисок. Некои контроверзни експериментални докази постојат за стабилна β фаза при притисоци над 50 GPa и температури од најмалку 1500 K. Таа треба да има [[ортоормбинска]] или двојна hcp структура. [12] (Збунувачки, поимот "β-железо" понекогаш се користи и за да се однесува на α-железо над точката на Кјури, кога се менува од феромагнетно до парамагнетно, иако нејзината кристална структура не е променета [11]. [[Внатрешното јадро]] на [[Земја]]та генерално се претпоставува дека се состои од легура на [[железо-никел]] со ε (или β) структура.<ref>{{Наведено списание|last=Stixrude|first=Lars|last2=Wasserman|first2=Evgeny|last3=Cohen|first3=Ronald E.|date=1997-11-10|title=Composition and temperature of Earth's inner core|journal=Journal of Geophysical Research: Solid Earth|volume=102|issue=B11|pages=24729–39|doi=10.1029/97JB02125|bibcode=1997JGR...10224729S}}</ref> [13] ==== Топење и точки на вриење ==== [[Податотека:26. Горење на метали.ogv|мини|[[Согорување|Горење]] на железо и други [[метал]]и.]] Точките на топење и вриење на железо, заедно со неговата [[енталпија на атомизација]], се пониски од оние на претходните 3d елементи од [[скандиум]] на [[хром]], покажувајќи го намалениот придонес на 3d електроните во металното поврзување, бидејќи тие сè повеќе и повеќе се привлекуваат во инертниот дел на јадрото,<ref name=Greenwood1116>Greenwood and Earnshaw, p. 1116</ref> [14] меѓутоа, тие се повисоки од вредностите за претходниот елемент [[манган]], бидејќи тој елемент има полупополнет 3d подслој и следствено, неговите d-електрони не се лесно далокализирани. Овој тренд се појавува и за рутениум, но не и за осмиум.<ref name=Greenwood1074/> [15] Точката на топење на железо е експериментално добро дефинирана за притисоците помали од 50 GPa. За поголеми притисоци, објавените податоци (од 2007 година) сè уште варираат со десетици гигапаскали и преку илјада келвини. [16] ===== Магнетни својства ===== Под [[точката на Кири]] од 770&nbsp;°C, α-железото се менува од [[парамагнетно]] до [[феромагнетно]]: [[Спин (физика)|спиновите]] на двата неспарени електрони во секој атом генерално се усогласуваат со врти на соседите, создавајќи целокупно [[магнетно поле]].</ref>]] Below its [[Curie point]] of 770&nbsp;°C, α-iron changes from [[paramagnetic]] to [[ferromagnetic]]: the [[spin (physics)|spins]] of the two unpaired electrons in each atom generally align with the spins of its neighbors, creating an overall [[magnetic field]].<ref name=cullity>{{Наведена книга |last=Cullity |author2=C. D. Graham |title=Introduction to Magnetic Materials, 2nd ed. |publisher=Wiley–IEEE|year=2008 |location=New York |pages=116 |url=https://books.google.com/books?id=ixAe4qIGEmwC&pg=PA116&lpg=PA116 |isbn=0-471-47741-9}}.</ref>[18] Ова се случува бидејќи орбиталите на овие два електрони (dz2 и dx2-y2) не упатуваат кон соседните атоми во решетката и затоа не се вклучени во металното поврзување.<ref name=Greenwood1075/> [11] Во отсуство на надворешен извор на магнетно поле, атомите се спонтано поделени во [[магнетни домени]], околу 10 микрони,<ref name="Metallo">{{Наведена книга| url={{Google books|hoM8VJHTt24C|page=PA24|keywords=|text=|plainurl=yes}}|pages=24–28|title =Metallographer's guide: practice and procedures for irons and steels|first1 = B.L.|last1 = Bramfitt|first2= Arlan O.|last2 = Benscoter|department= The Iron Carbon Phase Diagram|publisher = ASM International| date = 2002| isbn = 978-0-87170-748-2}}</ref><!--https://books.google.com/books?id=brpx-LtdCLYC--> [19] така што атомите во секој домен имаат паралелни вртења, но различни домени имаат други ориентации. Така, макроскопското парче железо ќе има речиси целото јадрено магнетно поле. Примена на надворешно магнетно поле ги предизвикува домените што се магнетизираат во истата генерална насока да растат на сметка на соседните оние што се насочени во други насоки, зајакнувајќи го надворешното поле. Овој ефект се експлоатира во уреди кои треба да ги канализираат магнетните полиња, како што се [[електричните трансформатори]], [[магнетните снимања]] за глава и електричните мотори. Нечистотиите, [[дефектите на решетките]] или границите на жито и честички можат да ги "закачат" домените на новите позиции, така што ефектот ќе продолжи и по отстранувањето на надворешното поле - со што го претвора железен објект во (постојан) [[магнет]].<ref name=cullity/>[18] Сличното однесување е изложено и од некои соединенија на железо, како што се [[феритите]] и минералниот [[магнетит,]] кристална форма на мешан железен (II, III) оксид Fe3О4 (иако механизмот на атомска скала, [[ферримагнетизмот]], е малку поинаков). Парчиња на магнетит со природна постојана магнетизација ([[ложат]])) обезбедија најрани [[компас]]и за навигација. Честички на магнетитот беа широко користени во магнетни медиуми за снимање, како што се [[основни спомени]], [[магнетни ленти]], floppies и [[дискови]], сè додека не беа заменети со материјали засновани на [[кобалт]]. ==== '''Изотопи''' ==== Изотопите од железо (чии атоми имаат 26 електрони и 26 протони, но различен број на неутрони во јадрото) вклучуваат четири стабилни: 54Fe (5.845% од природно железо), 56Fe (91.754%), 57Fe (2.119%) и 58Fe (0,282%). Исто така, се создадени неколку десетици вештачки изотопи. Од овие стабилни изотопи само 57Fe има јадрен спин (- 1/2). Нуклидот 54Fe теоретски може да претрпи двојно зафаќање на електронот до 54Cr, но процесот никогаш не бил забележан и е утврдена само ниска граница на полуживот од 3.1 × 1022 години.. Од овие стабилни изотопи, само 57Fe има јадрен [[Спин (физика)|спин]] (- 1/2). [[Нуклид]] 54Fe теоретски може да претрпи [[двојно зафаќање на електрони]] до 54Cr, но процесот никогаш не бил забележан и е утврдена само ниска граица на полуживот од 3.1 × 1022 години.<ref name=NUBASE>{{NUBASE 2003}}</ref> [22] 60Fe е [[изумрен радионуклид]] на долг [[полуживот]] (2,6 милиони години). [23] Не се наоѓа на Земјата, но нејзиниот краен производ на распаѓање е нејзината внука, стабилниот нуклид 60Ni. [22] Голем дел од минатото работење на изотопскиот состав на железо се фокусираше на [[нуклеосинтезата]] на 60Fe преку студии на [[метеорит]]и и формирање на руда. Во последната деценија, напредокот во [[масовната спектрометрија]] овозможи откривање и квантификација на минутни, природни варијации во стапките на [[стабилните изотопи]] на железо. Голем дел од оваа работа е управувана од [[Земјата]] и [[планетарните научни]] заедници, иако се појавуваат апликации за биолошки и индустриски системи.<ref>{{Наведено списание|last1=Dauphas|first1=N.|last2=Rouxel|first2=O.|date=2006|title=Mass spectrometry and natural variations of iron isotopes|journal=Mass Spectrometry Reviews|volume=25|pages=515–50|url=http://geosci.uchicago.edu/~dauphas/OLwebsite/PDFfiles/Dauphas_Rouxel_MSR06.pdf|doi=10.1002/mas.20078|pmid=16463281|issue=4|bibcode=2006MSRv...25..515D|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100610095913/http://geosci.uchicago.edu/~dauphas/OLwebsite/PDFfiles/Dauphas_Rouxel_MSR06.pdf|archivedate=10 June 2010|df=dmy-all}}</ref> [24] Во фазите на метеоритите Семаркона и Червони Кут, корелацијата помеѓу концентрацијата на 60Ni, [[внуката]] од 60Fe и изобилството на стабилни изотопи на железо, доведоа до постоење на 60Fe во времето на [[формирањето на Сончевиот Систем]]. Можно е дека енергијата ослободена од распаѓањето на 60Fe, заедно со онаа ослободена од [[26Al|²⁶Al,]] придонесе за преплавување и [[диференцијација]] на [[астероиди]] по нивното формирање пред 4,6 милијарди години. Изобилството на 60Ni присутно во [[вонземски]] материјал може да донесе понатамошен увид во потеклото и раната историја на [[Сончев Систем|Сончевиот Систем]].<ref>{{Наведено списание|doi=10.1016/j.newar.2003.11.022|title=Evidence for live 60Fe in meteorites|date=2004|last1=Mostefaoui|first1=S.|last2=Lugmair|first2=G.W.|last3=Hoppe|first3=P.|last4=El Goresy|first4=A.|journal=New Astronomy Reviews|volume=48|pages=155–59|bibcode = 2004NewAR..48..155M }}</ref>[25] Најзастапен железен изотоп 56Fe е од особен интерес за јадрените научници, бидејќи тој претставува најчеста крајна точка на [[нуклеосинтезата]] <ref>{{Наведено списание|last1=Fewell|first1=M. P.|title=The atomic nuclide with the highest mean binding energy|journal=American Journal of Physics|volume=63|page=653|date=1995|doi=10.1119/1.17828|bibcode=1995AmJPh..63..653F|issue=7}}</ref> [26]. Бидејќи 56Ni (14 [[Алфа-честичка|алфа-честички]]) лесно се произведува од полесни јадра во [[алфа-процесот]] во [[јадрените реакции]] во супернови (види го [[процесот]] на [[согорување на силициум]]), тоа е крајна точка на синџири на соединување во [[екстремно масивни ѕвезди]], бидејќи додавање на друга алфа-честица, што резултира со 60Zn, бара многу повеќе енергија. Овој 56Ni, кој има полуживот од околу 6 дена, е создаден во квантитет во овие ѕвезди, но наскоро се распаѓа со две последователни емисии на позитрон во производите на распаѓање на супернова во облакот за [[гасови од супернова]], најпрво до радиоактивен 56Co, а потоа до стабилен 56Фе. Како таков, железото е најзастапен елемент во јадрото на [[црвените гиганти]], и е најзастапен метал во [[металните метали]] и во густите метални [[јадра на планети]] како [[Земјата]].<ref name=Greenwood12>Greenwood and Earnshaw, p. 12</ref> It is also very common in the universe, relative to other stable [[Metallicity|metals]] of approximately the same [[Atomic mass|atomic weight]].<ref name=Greenwood12/><ref name="WoosleyJanka">{{Наведено списание | last1=Woosley | first1=S. | last2=Janka | first2=T. | title=The physics of core collapse supernovae | year=2006 | arxiv=astro-ph/0601261 | doi=10.1038/nphys172 | volume=1 | issue=3 | journal=Nature Physics | pages=147–54| bibcode=2005NatPh...1..147W }}</ref> [27] Исто така е многу честа во универзумот, во однос на другите стабилни [[метали]] со приближно иста [[атомска тежина]] [27] [28] Железото е шестиот [[најзастапен елемент]] во Универзумот, и најчест [[огноотпорен]] елемент <ref name=apjl717_2_L92>{{Наведено списание | last1=McDonald | first1=I. | last2=Sloan | first2=G. C. | last3=Zijlstra | first3=A. A. | last4=Matsunaga | first4=N. | last5=Matsuura | first5=M. | last6=Kraemer | first6=K. E. | last7=Bernard-Salas | first7=J. | last8=Markwick | first8=A. J. | title=Rusty Old Stars: A Source of the Missing Interstellar Iron? | journal=The Astrophysical Journal Letters | volume=717 | issue=2 | pages=L92–L97 | date=2010 | doi=10.1088/2041-8205/717/2/L92 | bibcode=2010ApJ...717L..92M |arxiv = 1005.3489 }}</ref> [29]. Иако дополнителната мала енергетска добивка може да се извлече со синтетизирање на [[62Ni|⁶²Ni]], која има маргинално повисока енергичност на врската од 56Fe, условите во ѕвездите се несоодветни за овој процес. Производството на елементите во супернови и дистрибуцијата на Земјата во голема мера го загадуваат железото над никелот, и во секој случај, 56Fe сè уште има помала маса по нуклон од 62Ni поради нејзиниот поголем дел од полесни протони. [30] Оттука, елементите потешки од железо бараат [[супернова]] за нивно формирање, вклучувајќи и брзо заробување на неутроните со почеток на 56Fe јадра.<ref name=Greenwood12/>[27] Во [[далечната иднина]] на универзумот, претпоставувајќи дека не се случи [[распаѓање на протонот,]] [[ладно соединување]] која се случува преку [[квантната тунелирање]], ќе предизвика јадрото на светлината во обична материја да се спои во јадрата на 56Fe. Потоа, емисијата на цепење и [[Алфа-честичка|алфа-честички]] ќе направи тешки јадра да се распаѓаат во железо, преобразувајќи ги сите објекти на ѕвездената маса во студени сфери од чисто железо.<ref name=twoe>{{Наведено списание |title=Time without end: Physics and biology in an open universe |first=Freeman J. |last=Dyson |journal=[[Reviews of Modern Physics]] |volume=51 |issue=3 |year=1979 |pages=447–60 |doi=10.1103/RevModPhys.51.447 |bibcode = 1979RvMP...51..447D }}</ref>[31] Потекло и појава во природата === Космогенеза === Изобилството на железото во [[карпести планети]] како Земјата се должи на неговото богато производство со [[јадрено соединување|соединување]] во висока масoвни [[Ѕвезда|ѕвезди]] , каде што е последниот елемент што треба да се произведува со ослободување на енергија пред насилниот колапс на [[супернова]], која го расфрла железото во вселената. ==== Метално железо ==== Металното или [[мајчинското железо]] ретко се наоѓа на површината на Земјата, бидејќи има тенденција да оксидира. Сепак, и [[внатрешното]] и [[надворешното јадро]] на Земјата, кои сочинуваат 35% од масата на целата Земја, се верува дека се состојат од железна легура, најверојатно со [[никел]]. Се верува дека електричните струи во течното надворешно јадро се потекло од магнетното поле на Земјата. Другите земни планети ([[Меркур (планета)|Меркур]], [[Венера (планета)|Венера]] и [[Марс (планета)|Марс]]), како и [[Месечина]]та и се верува дека имаат метално јадро составено главно од железо. Исто така се верува дека [[астероид]]ите од [[M-тип]] се делумно или главно направени од метална железна легура. Ретките [[железни метеорити]] се главната форма на природно метално железо на површината на Земјата. Предмети направени од ладно работел метеоритско железо се пронајдени во разни археолошки локации кои датираат од времето кога топењето на железо сè уште не било развиено; и [[Инуитите]] во [[Гренланд]] се пријавени да го користат железото од [[метеоритот на Кејп Јорк]] за алати и ловечко оружје.<ref>{{Наведено списание| author = Buchwald, V F| title = On the Use of Iron by the Eskimos in Greenland| journal = Materials Characterization| volume = 29| issue = 2| year = 1992 | pages = 139–176 | url =| doi = 10.1016/1044-5803(92)90112-U }}</ref>[30] Околу 1 од 20 [[метеорит]]и се состојат од уникатни железни никлени минерали [[тенит]] (35-80% железо) и [[камацит]] (90-95% железо).<ref>{{Наведено списание| url={{Google books|QDU7AAAAIAAJ|page=PA152|keywords=|text=|plainurl=yes}}|page =152|title = Planet earth: cosmology, geology, and the evolution of life and environment|journal =Cambridge &#91;England&#93; ; New York : Cambridge University Press|first = Cesare|last = Emiliani|publisher = Cambridge University Press|date = 1992|isbn = 978-0-521-40949-0|bibcode =1992pecg.book.....E}}</ref> [31] ===== Мантил минерали ===== [[Феропериклаза]] (Mg, Fe) O, цврст раствор на [[периклаза]] (MgO) и [[wüstite]] (FeO), сочинува околу 20% од волуменот на долниот [[плашт (геологија)|плашт]] на Земјата, што ја прави втората најзастапна минерална фаза во тој регион после [[силикат перовскит]] (Mg, Fe) SiO3; исто така е главен домаќин за железо во долниот мантил.<ref>Stark, Anne M. (2007-09-20) [https://web.archive.org/web/20100527235247/https://publicaffairs.llnl.gov/news/news_releases/2007/NR-07-09-03.html Researchers locate mantle’s spin transition zone, leading to clues about earth’s structure]. [[Lawrence Livermore National Laboratory]]</ref> [32] На дното на [[транзиционата зона]] на плаштот, реакцијата γ- (Mg, Fe) 2 [SiO4] ↔ (Mg, Fe) [SiO3] + (Mg, Fe) O го трансформира [[γ-оливин]] во мешавина на силикат перовскит и феропериклаза и обратно. Во литературата, оваа минерална фаза на долниот мантил често се нарекува и магнезијоустит.<ref name="Murakami">{{Наведено списание |last=Murakami |first=M. |author2=Ohishi Y. |author3=Hirao N. |author4=Hirose K. |year=2012 |title=A perovskitic lower mantle inferred from high-pressure, high-temperature sound velocity data |journal=Nature |volume=485 |pages=90–94|bibcode=2012Natur.485...90M |doi=10.1038/nature11004 |issue=7396 |pmid=22552097}}</ref> [33] [[Силикат перовскит]] може да формира до 93% од долниот мантил, а формата на железо од магнезиум, (Mg, Fe) SiO3, се смета за најзастапен [[минерал]] на Земјата, што претставува 38% од нејзиниот волумен <ref name=Sharp>{{Наведено списание|last1=Sharp|first1=T.|title=Bridgmanite – named at last|journal=Science|date=27 November 2014|volume=346|issue=6213|pages=1057–58|doi=10.1126/science.1261887|pmid=25430755|bibcode=2014Sci...346.1057S}}</ref>[ 35] ====== Земјината кора ====== Додека железо е најзастапен елемент на Земјата, тој опфаќа само 5% од [[Земјина кора|Земјината кора]]; со што е само четвртиот најзастапен елемент, по [[кислород]], [[силициум]] и [[алуминиум]].<ref>{{Наведено списание|last-author-amp=yes|date=1980|title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury|journal=[[Proc. Natl. Acad. Sci.]]|volume=77|issue=12|pages=6973–77|bibcode=1980PNAS...77.6973M|doi=10.1073/pnas.77.12.6973|pmc=350422|pmid=16592930|author=Morgan, John W. |author2=Anders, Edward }}</ref> [36] Поголемиот дел од железото во кората се комбинира со разни други елементи за да формираат многу различни. Важна класа се минералите на [[железо оксид]], како што се [[хематит]] (Fe2O3), [[магнетит]] (Fe3O4) и [[сидерит]] (FeCO3), кои се главни [[руди на железо]]. Многу [[поројни карпи]] исто така ги содржат сулфидните минерали [[пиротрити]] и [[пентандити]].</ref><ref name=Klein>Klein, Cornelis and Cornelius S. Hurlbut, Jr. (1985) ''Manual of Mineralogy,'' Wiley, 20th ed, pp. 278–79 {{ISBN|0-471-80580-7}}</ref> [37] [38] За време на [[атмосферското дејство]], железото има тенденција да ја исцеди сулфидните депозити како сулфат и од силикатни депозити како бикарбонати. Двете од нив се оксидираат во воден раствор и се таложат во дури благо покачен pH како [[железо(III) оксид]].<ref name="Greenwood1071">Greenwood and Earnshaw, p. 1071</ref> [39] Големи депозити на железо се [[врзани со железни формации]], тип на карпа која се состои од повторени тенки слоеви на железни оксиди наизменични со ленти од [[шкрилци]] и црни сиромашни со железо. Обврзуваните железни форми беа поставени во времето пред [[3,700]] милиони години и пред [[1.800]] милиони години.<ref>{{Наведено списание| first1 = T. W.|last2 = Reinhard|title = Early Earth: Oxygen for heavy-metal fans|journal = Nature|volume = 461|issue = 7261|pages = 179–181|date = 2009|last1 = Lyons|doi = 10.1038/461179a|pmid = 19741692|first2 = C. T.|bibcode=2009Natur.461..179L}}</ref><ref>{{Наведено списание| first1 = P.|title = Paleoecological Significance of the Banded Iron-Formation|journal = Economic Geology|volume = 68|last1 = Cloud|pages = 1135–43|date = 1973|doi = 10.2113/gsecongeo.68.7.1135| issue = 7}}</ref>[40] [41] Материјалите кои содржат фино мелени железо(III) оксиди или оксидни хидроксиди, како што се [[окер]], се користат како жолти, црвени и кафеави [[пигменти]] од предисториски времиња. Тие придонесуваат и за бојата на разни карпи и глини, вклучувајќи ги и целите геолошки формации како што се [[Шарена Хилс]] во [[Орегон]] и [[Бунтсштајнн]] ("обоени песочник", британски [[Бантер]]).<ref>Dickinson, Robert E. (1964).&nbsp;''Germany: A regional and economic geography''&nbsp;(2nd ed.). London: Methuen.</ref> [42] Преку [[Ајзенсенштајн]] (јурасичен "железен песочник", на пример, од [[Донзддорф]]) во Германија <ref>[https://web.archive.org/web/20040913020231/http://www.lgrb.uni-freiburg.de/lgrb/Fachbereiche/rohstoffgeologie/grundlagen/lagerstaetten/naturwerksteine ''Naturwerksteine in Baden-Württemberg.''] Landesamt für Geologie, Rohstoffe und Bergbau, Baden-Württemberg</ref>[43] и камен од камења во Велика Британија, соединенијата на железо се одговорни за жолтеникава боја на многу историски градби и скулптури.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://minervaconservation.com/articles/talesfromtheriverbank.html|title=Tales From The Riverbank|publisher=Minerva Stone Conservation|accessdate=22 September 2015}}</ref> [44] Посмртната [[црвена боја на површината на Марс]] произлегува од [[реголит]] богат со железо оксид.<ref>{{Наведено списание|last2=Morris|first2=R. V.|last3=Souza|first3=P. A.|last4=Rodionov|first4=D.|last5=Schröder|first5=C.|date=2007|title=Two earth years of Mössbauer studies of the surface of Mars with MIMOS II|journal=Hyperfine Interactions|volume=170|pages=169–77|bibcode=2006HyInt.170..169K|doi=10.1007/s10751-007-9508-5|last1=Klingelhöfer|first1=G.}}</ref> [45] Значителни количини на железо се случуваат во [[железен сулфид]] минерален [[пирит]] (FeS2), но тешко е да се извлече железо од него и затоа не се експлоатира. Всушност, железото е толку вообичаено што производството главно се фокусира само на руди со многу големи количини. Според извештајот на [[Меѓународниот ресурсен панел за метални резерви во општеството]], глобалниот удел на железо што се користи во општеството е 2200 кг по глава на жител. Поразвиени земји се разликуваат во овој поглед од помалку развиените земји ([[7000-14000]] до 2000 кг по глава на жител).<ref>[https://archive.today/20120914112201/http://www.unep.org/resourcepanel/Publications/MetalStocks/tabid/56054/Default.aspx ''Metal Stocks in Society: Scientific synthesis''], 2010, [[International Resource Panel]], [[UNEP]]</ref>[46] == Хемија и соединенија == [[Податотека:62. Директна синтеза на железо и сулфур.ogg|мини|Директна [[синтеза]] на железо и [[сулфур]].]] 26-те електрони на железо се наредени во [[конфигурација]]та [Ar] 3d64s2, со [[Орбитален квантен број|орбитали]] од 3d и 4s кои имаат многу слични енергетски нивоа. Од таа причина, може да изгуби променлив број на електрони со малку зголемување на енергијата.<ref name=Greenwood1074/> [15] Така, како и другите [[преодни метали]], железо може да постои во неколку последователни состојби на оксидација. Железото понекогаш се смета за прототип за целиот блок на преодни метали, поради неговото изобилство и технолошко значење.<ref name=Greenwood1070/>[47] Железото, исто така, се јавува во [[повисоки оксидациски состојби]], на пр. пурпурниот [[калиум ферат]] (K2FeO4), кој содржи железо во неговата оксидациона држава +6. Иако се тврди дека железо (VIII) оксид (FeO4), извештајот не може да се репродуцира и дека таквиот вид (барем со железо во неговата оксидациска состојба +8) е неверојатно пресметан.<ref>{{Наведено списание|last=Huang|first=Wei|last2=Xu|first2=Wen-Hua |last3=Schwarz|first3=W.H.E.|last4=Li|first4=Jun|date=2016-05-02|title=On the Highest Oxidation States of Metal Elements in MO₄ Molecules (M = Fe, Ru, Os, Hs, Sm, and Pu)|journal=Inorganic Chemistry|volume=55|issue=9|pages=4616–25|doi=10.1021/acs.inorgchem.6b00442}}</ref> [48] Сепак, една форма на анјонски [FeO4] - со железо во неговата +7 оксидациона состојба, заедно со железо (V) -пероксо изомер, е детектирана со инфрацрвена спектроскопија на 4 K по кокондензација на атоми на Fe со абс ласер со мешавина на O2 / Ar.<ref>{{Наведено списание|last=Lu|first=Jun-Bo|last2=Jian|first2=Jiwen|last3=Huang|first3=Wei|last4=Lin|first4=Hailu|last5=Li|first5=Jun|last6=Zhou|first6=Mingfei|date=2016-11-16|title=Experimental and theoretical identification of the Fe(VII) oxidation state in FeO₄⁻|journal=Phys. Chem. Chem. Phys.|volume=18|issue=45|pages=31125–31131|doi=10.1039/c6cp06753k|pmid=27812577|bibcode=2016PCCP...1831125L}}</ref>[49] Железото (IV) е вообичаен интермедијар во многу реакции на биохемиска оксидација.<ref>{{Наведено списание|doi = 10.1021/ar700027f|title = High-Valent Iron(IV)–Oxo Complexes of Heme and Non-Heme Ligands in Oxygenation Reactions|date = 2007|last1 = Nam|first1 = Wonwoo|journal = Accounts of Chemical Research|volume = 40|pages = 522–531|pmid = 17469792|issue = 7|url = http://cbs.ewha.ac.kr/pub/data/2007_07.pdf|access-date = 2019-04-05|archive-date = 2020-10-03|archive-url = https://web.archive.org/web/20201003062822/http://cbs.ewha.ac.kr/pub/data/2007_07.pdf|url-status = dead}}</ref><ref name="HollemanAF">{{Наведена книга|publisher = Walter de Gruyter|date = 1985|edition = 91–100|pages = 1125–46|isbn = 3-11-007511-3|title = Lehrbuch der Anorganischen Chemie|first1 = Arnold F.|last1 = Holleman|last2 = Wiberg|first2 = Egon|last3 = Wiberg|first3 = Nils|department= Iron| language = de}}</ref>[50] [51] Бројни [[органоиронски]] соединенија содржат формални состојби на оксидација од +1, 0, -1 или дури -2. Оксидационите состојби и други сврзувачки својства често се проценуваат со користење на техника на [[Месбауер спектроскопија]].<ref>{{Наведена книга|department= Mössbauer Spectroscopy and the Coordination Chemistry of Iron|first1 = William Michael|last1 = Reiff|first2 = Gary J.|last2 = Long |title = Mössbauer spectroscopy applied to inorganic chemistry|publisher = Springer|date = 1984|isbn = 978-0-306-41647-7|pages = 245–83}}</ref> [52] Многу [[мешани валентни состојки]] ги содржат и железо(II) и железо(III) центри, како што се [[магнетит]] и [[пруско сино]] (Fe4 (Fe [CN] 6) 3).<ref name="HollemanAF" /> The latter is used as the traditional "blue" in [[blueprint]]s.<ref>[51] Вториот се користи како традиционално "сино" во шематски планови. [53] Железото е прво од преодните метали кои не можат да достигнат оксидациона состојба на +8, иако нејзините потешки конгенири рутениум и осмиум можат, при што рутенија има потешкотии од осмиум. [11] Рутениум покажува водена катјонска хемија во нејзините ниски оксидациски состојби слични на оние на железото, но осмиумот не ги фаворизира високите оксидациски состојби во кои формира анјонски комплекси. [11] Во втората половина од транзиционата серија 3д, вертикалните сличности по групи се натпреваруваат со хоризонталните сличности на железото со своите соседи [[кобалт]] и [[никел]] во периодниот систем, кои исто така се ферромагнетни на [[собна температура]] и споделуваат слична хемија. Како такви, железо, кобалт и никел понекогаш се групираат заедно како [[железна тријада]].<nowiki><ref name=Greenwood1070>Greenwood and Earnshaw, p. 1070</nowiki></ref> [47] === '''Бинарни соедниненија''' === '''Оксиди и хидроксиди''' Железо формира различни [[Хемиско соединение|соединенија]] на [[оксид]] и [[хидроксид]]; Најчести се [[железо(II, III) оксид]] (Fe3O4) и [[железен (III) оксид]] (Fe2O3). [[Железен (II) оксид]] исто така постои, иако е нестабилен на собна температура. И покрај нивните имиња, тие се всушност сите [[нестехиометриски соединенија]] чии композиции можат да варираат.<ref name=Greenwood1079/> [54] Овие оксиди се главни руди за производство на железо (видете го [[колострумот]] и печката). Тие исто така се користат во производството на [[феррити]], корисни [[магнетни медиуми]] за чување во компјутери и пигменти. Најпознатиот сулфид е [[железен пирит]] (FeS2), кој исто така е познат како злато на злато заради златниот сјај.<ref name="HollemanAF" /> [51] Тоа не е железо(IV) соединение, туку всушност е железен (II) [[полисулфид]] кој содржи Fe2 + и S2-2 јони во деформирана структура на [[натриум хлорид]]<ref name=Greenwood1079>Greenwood and Earnshaw, p. 1079</ref> [54]. '''Халиди''' Бинарните железни и ферични [[халид]]и се добро познати. Халуидните халогени обично произлегуваат од третирање на железо метал со соодветната [[хидрогенална киселина]] за да се добијат соодветните хидрирани соли[51] Fe + 2 HX → FeX₂ + H₂ (X = F, Cl, Br, I) Железото реагира со флуор, хлор и бром за да ги даде соодветните железни халиди, најчест е [[железен хлорид.]] [58] 2 Fe + 3 X₂ → 2 FeX₃ (X = F, Cl, Br) Железен јодид е исклучок, термодинамички нестабилен поради оксидирачката моќ на Fe3 + и високата редуктивна моќност на I [58] 2 I− + 2 Fe3+ → I2 + 2 Fe2+ (E0 = +0.23 V) Сепак, милиграмните количини на железен јодид, црна цврста материја, сè уште може да се подготват преку реакцијата на [[железен пентакарбонил]] со [[јод]] и [[јаглерод моноксид]] во присуство на [[хексан]] и светлина на температура од -20 ° C, осигурувајќи дека системот е добро запечатена од воздух и вода. [58] ==== '''Хемиско решение''' ==== [[Стандардните редукциони потенцијали]] во киселиот воден раствор за некои заеднички железни јони се дадени подолу:<ref name=Greenwood1075>Greenwood and Earnshaw, pp. 1075–79</ref>[11] Fe2+ + 2 e−         ⇌ Fe      E0 = −0.447 V Fe3+ + 3 e−         ⇌ Fe      E0 = −0.037 V FeO2−4 + 8 H+ + 3 e−     ⇌ Fe3+ + 4 H2O                E0 = +2.20 V Црвено-пурпурниот тетраедарски [[ферат]] (VI) анјон е толку силно оксидирачко средство што го оксилизира азот и амонијак на собна температура, па дури и вода во кисели или неутрални раствори:<ref name=Greenwood1082>Greenwood and Earnshaw, pp. 1082–84</ref> [55] 4 FeO2−4 + 10 H2O → 4 Fe3+ + 20 OH− + 3 O₂ Јонот Fe3 + има голема едноставна катјонска хемија, иако бледо-виолетов хексако јон [Fe (H2O) 6] 3+ е многу лесно хидролизиран кога pH се зголемува над 0 на следниов начин:<ref name=Greenwood1088>Greenwood and Earnshaw, pp. 1088–91</ref> [56] [Fe(H2O)6]3+    ⇌ [Fe(H2O)5(OH)]2+ + H+           [[K (латиница)|K]] = 10−3.05 mol dm−3 [Fe(H2O)5(OH)]2+           ⇌ [Fe(H2O)4(OH)2]+ + H+           K = 10−3.26 mol dm−3 2 [Fe(H2O)6]3+ ⇌ [Fe(H2O)4(OH)]4+ 2 + 2 H+ + 2 H2O    K = 10−2.91 mol dm−3 Со оглед на тоа што рН се зголемува над 0 од горните жолти хидролизирани видови и кога се издига над 2-3, црвеникаво-кафеав хидроен [[железен (III) оксид]] преципитира надвор од растворот. Иако Fe3 + има конфигурација d5, нејзиниот спектар на апсорпција не е како оној на Mn2 + со неговите слаби, спин-забранети d-d-бендови, бидејќи Fe3 + има повисок позитивен полнеж и е поларизиран, намалувајќи ја енергијата на неговиот лигандно-метален [[полнеж трансфер]] апсорпции. Така, сите горенаведени комплекси се прилично силно обоени, со единствениот исклучок на хексакво јон - па дури и дека има спектар во кој доминираат трансфер на полнеж во близина на ултравиолетовата област. [56] Од друга страна, бледо зеленото железо(II) hexaquo ion [Fe (H2O) 6] 2+ не се подложува на значителна хидролиза. Јаглерод диоксидот не е еволуиран кога се додаваат [[карбонатни]] анјони, што наместо тоа резултира со појава на бел [[железен (II) карбонат]]. Во износ на јаглерод диоксид, ова го формира малку растворливиот бикарбонат, кој обично се јавува во подземните води, но брзо се оксидира во воздухот за да се формира [[железен (III) оксид]], кој ги зема предвид кафените наслаги присутни во голем број струи.<ref name=Greenwood1091>Greenwood and Earnshaw, pp. 1091–97</ref>[57] ===== '''Координативни соединенија''' ===== Поради својата електронска структура, железото има многу голема координација и органометална хемија. Многу координатни соединенија на железо се познати. Типичен шест-координатен анјон е хексахлорферат (III), [FeCl6] 3-, кој се наоѓа во мешавината на [[солта тетракис]] ([[метиламониум]]) [[хексахлорферат (III) хлорид]].<ref>{{Наведено списание|last1 = Clausen|first1 = C.A.|last2 = Good|first2 = M.L.|year = 1968|title = Stabilization of the hexachloroferrate(III) anion by the methylammonium cation|journal = [[Inorganic Chemistry (journal)|Inorganic Chemistry]] |volume = 7|issue = 12|pages = 2662–63|doi = 10.1021/ic50070a047}}</ref><ref>{{Наведено списание|last1 = James|first1 = B.D.|first2 = M.|last2 = Bakalova|first3 = J.|last3 = Lieseganga|first4 = W.M.|last4 = Reiff|first5 = D.C.R.|last5 = Hockless|first6 = B.W.|last6 = Skelton|first7 = A.H.|last7 = White|year = 1996|title = The hexachloroferrate(III) anion stabilized in hydrogen bonded packing arrangements. A comparison of the X-ray crystal structures and low temperature magnetism of tetrakis(methylammonium) hexachloroferrate(III) chloride '''(I)''' and tetrakis(hexamethylenediammonium) hexachloroferrate(III) tetrachloroferrate(III) tetrachloride '''(II)'''|journal = [[Inorganica Chimica Acta]]|volume = 247|issue = 2|pages = 169–74|doi = 10.1016/0020-1693(95)04955-X}}</ref> [58] [59] Комплексите со повеќе бидентирани лиганди имаат [[геометриски изомери]]. На пример, транс-[[хлорохидридобисот (бис-1,2- (дифенилфосфино) етан) железо(II)]] комплекс се користи како почетна материјал за соединенија со дел од Fe ([[dppe]]) 2.<ref>{{Наведено списание|last1 = Giannoccaro|first1 = P.|last2 = Sacco|first2 = A.|title = Bis[ethylenebis(diphenylphosphine)]-Hydridoiron Complexes|journal = [[Inorg. Synth.]]|year = 1977|volume = 17|pages = 69–72|doi = 10.1002/9780470132487.ch19|series = Inorganic Syntheses|isbn = 978-0-470-13248-7}}</ref><ref>{{Наведено списание|last1 = Lee|first1 = J.|last2 = Jung|first2 = G.|last3 = Lee|first3 = S.W.|title = Structure of trans-chlorohydridobis(diphenylphosphinoethane)iron(II)|journal = Bull. Korean Chem. Soc.|year = 1998|volume = 19|issue = 2|pages = 267–69|url = http://www.koreascience.or.kr/article/ArticleFullRecord.jsp?cn=JCGMCS_1998_v19n2_267}}</ref> [60] [61] Ферриоксалатниот јон со три [[оксалатни]] лиганди (прикажан десно) прикажува [[спирална хиралност]] со две не-суперпозитивни геометри означени со Λ (ламбда) за левата завртка и Δ (делта) за десната завртка на завртката, во согласност со IUPAC конвенции. [56] [[Калиум фериоксалат]] се користи во хемиска [[актинометрија]] и заедно со [[натриумовата сол]] се подложува на [[фоторедукција]] применета во фотографски процеси во стари стилови. [[Дихидрат]] на [[железо(II) оксалат]] има [[полимерна]] структура со ко-планарни оксалатни јони кои премостуваат помеѓу центрите на железо со вода од кристализација која се наоѓа во форма на капи од секој октаедар, како што е илустрирано подолу.<ref>{{Наведено списание|first1 = Takuya|last1 = Echigo|first2 = Mitsuyoshi|last2 = Kimata|title = Single-crystal X-ray diffraction and spectroscopic studies on humboldtine and lindbergite: weak Jahn–Teller effect of Fe²⁺ ion|journal = [[Physics and Chemistry of Minerals|Phys. Chem. Minerals]]|year = 2008|volume = 35|issue = 8|pages = 467–75|doi= 10.1007/s00269-008-0241-7|bibcode = 2008PCM....35..467E}}</ref> [62] [[Пруски сина]], Fe4 [Fe (CN) 6] 3, е најпозната од цијанидните комплекси на железо. Нејзиното формирање може да се користи како едноставен влажен хемиски тест за да се направи разлика помеѓу водниот раствор на Fe2 + и Fe3 +, бидејќи тие реагираат (соодветно) со [[калиум феррицијанид]] и [[калиум фероцианд]] за да формираат пруско сино. [53] Компонентите на железо(III) се доста слични на оние на [[хром]] (III), со исклучок на претпочитањето на железо(III) за О-дарител наместо N-дарителните лиганди. Последните имаат тенденција да бидат прилично понестабилни од комплексите на железо(II) и често се дисоцираат во вода. Многу Fe-O комплекси покажуваат интензивни бои и се користат како тестови за [[фенол]]и или [[енол]]и. На пример, во [[тестот за железен хлорид]], кој се користи за одредување на присуството на феноли, [[железо(III) хлорид]] реагира со фенол за да формира длабок виолеточен комплекс:<ref name=Greenwood1088/> [56] 3 ArOH + FeCl₃ → Fe(OAr)₃ + 3 HCl (Ar = [[aryl]]) Меѓу комплексите на халид и псевдохалид, флуоро комплексите на железо(III) се најстабилни, со безбојниот [FeF5 (H2O)] 2- кој е најстабилен во воден раствор. Компонентите на хлоро се помалку стабилни и корист тетраедрична координација како кај [FeCl4] -; [FeBr4] - и [FeI4] - лесно се намалуваат на железо(II). [[Тиоцијанат]] е чест тест за присуството на железо(III), бидејќи го формира црвено-црвениот [Fe (SCN) (H2O) 5] 2+. Како манган (II), повеќето железо(III) комплекси се високовртења, исклучоци се оние со лиганди кои се високи во [[спектрохемиските серии]] како што е [[цијанид]]. Пример за нисковртат железо(III) комплекс е [Fe (CN) 6] 3-. Цијанидните лиганди лесно можат да се одвојат во [Fe (CN) 6] 3-, а со тоа и овој комплекс е отровен, за разлика од железо(II) комплексот [Fe (CN) 6] 4- пронајден во пруско сино,<ref name=Greenwood1088/>[56] не ослободува [[водороден цијанид]], освен кога се додаваат разредени киселини.<ref name=Greenwood1091/> [57] Железото покажува голема разновидност на електронски [[спин-состојби]], вклучувајќи ги и сите можни спин квантни вредности за елемент d-блок од 0 (дијамагнетен) до 5/2 (5 непарни електрони). Оваа вредност е секогаш половина од бројот на неспарени електрони. Комплексите со нула до две неспарени електрони се сметаат за ниски вртења, а оние со четири или пет се сметаат за вртежи.<ref name=Greenwood1079/> [54] Железовите (II) комплекси се помалку стабилни од комплексите на железо(III), но претпочитањето на O-дарителните лиганди е помалку означено, така што на пример [Fe (NH3) 6] 2+ е познато додека [Fe (NH3) 6] 3 + не е. Тие имаат тенденција да бидат оксидирани до железо(III), но ова може да се модерира со ниска вредност на pH и специфични лиганди.<ref name=Greenwood1091/>[57] ====== '''Органометални соединенија''' ====== [[Органоиронска хемија]] е проучување на [[органометални соединенија]] од железо, каде што јаглеродните атоми се ковалентно врзани за металниот атом. Тие се многубројни и разновидни, вклучувајќи ги и [[цијанидските комплекси]], [[карбонилните комплекси]], [[сендвич]] и [[полусендвич соединенија]]. [[Пруски сина]] или железен фероцијанид, Fe4 [Fe (CN) 6] 3, е стар и добро познат комплекс на железо-цијанид, кој се користи како пигмент и во неколку други апликации. Нејзиното формирање може да се користи како едноставен влажен хемиски тест за да се направи разлика помеѓу водни раствори на Fe2 + и Fe3 +, кога тие реагираат (соодветно) со [[калиум феррицијанид]] и [[калиум фероцианд]] за да формираат пруско сино.<ref name="HollemanAF" /> [51]<br />Друг стар пример на органоирон соединение е [[железен пентакарбонил]], Fe (CO) 5, во кој неутралниот атом на железо е врзан за јаглеродните атоми од пет молекули на [[јаглерод моноксид]]. Соединението може да се користи за правење [[карбонилно железо]] во прав, високо реактивна форма на метално железо. Термолиза на железен пентакарбонил дава [[триирон додекакарбонил]], Fe3 (CO)12, а со кластер од три атоми на железо во неговото јадро. Реагенсот на Колман, [[динатриум тетракарбонилферат]], е корисен реагенс за органска хемија; содржи железо во -2 оксидација. [[Циклопентадиенилирон дикарбонил димер]] содржи железо во ретката +1 оксидациона состојба.<ref>{{Greenwood&Earnshaw1st|pages=1282–86}}.</ref>[63] Обележје во ова поле беше откритието во 1951 година на извонредно стабилното [[сендвичско соединение на фероцен]] Fe (C5H5)2, од] [[Полсон]] и [[Кили]] <ref>{{Наведено списание |last1= Kealy |first1=T.J. |last2= Pauson |first2=P.L. |year= 1951 |title= A New Type of Organo-Iron Compound |journal= Nature (journal) |volume= 168 |issue= 4285 |pages= 1039–40 |doi= 10.1038/1681039b0|bibcode = 1951Natur.168.1039K }}</ref>[64] и независно од [[Милер]] и други,<ref name = Miller>{{Наведено списание| last1=Miller|first1= S. A.|last2=Tebboth|first2= J. A.|last3= Tremaine|first3= J. F.|journal= [[Journal of the Chemical Society|J. Chem. Soc.]]|year=1952| pages= 632–635| title=114. Dicyclopentadienyliron |doi=10.1039/JR9520000632}}</ref> [65] чија изненадувачка молекуларна структура била утврдена само една година подоцна од [[Вудворд]] и [[Вилкинсон]] <ref>{{Наведено списание |first1= G. |last1=Wilkinson|author1-link=Geoffrey Wilkinson |first2=M.|last2= Rosenblum |first3=M. C.|last3= Whiting|first4= R. B. |last4=Woodward|author4-link=Robert Burns Woodward |title = The Structure of Iron Bis-Cyclopentadienyl |journal = J. Am. Chem. Soc. |year = 1952|volume = 74 |pages = 2125–2126 |doi = 10.1021/ja01128a527 |issue = 8}}</ref> [66] и [[Фишер]] <ref>{{Наведено списание|last=Okuda|first=Jun|date=2016-12-28|title=Ferrocene - 65 Years After|journal=European Journal of Inorganic Chemistry|volume=2017|issue=2|pages=217–219|doi=10.1002/ejic.201601323|issn=1434-1948}}</ref> F[67] Ferrocene е сè уште една од најважните алатки и модели во оваа класа.</ref> [68] Органометални видови во центарот на железо се користат како [[катализатор]]и. Комплетот [[Knölker]], на пример, е катализатор за [[хидрогенизација]] на трансфер на [[Кетон|кетони.]] <ref>{{Наведено списание|last=Bullock|first=R.M.|date=11 September 2007|title=An Iron Catalyst for Ketone Hydrogenations under Mild Conditions|journal=[[Angew. Chem. Int. Ed.]]|volume=46|issue=39|pages=7360–63|doi=10.1002/anie.200703053}}</ref>[69] ===== Индустриско користење ===== Железовите соединенија произведени во најголем обем во индустријата се [[железо(II) сулфат]] (FeSO4 · 7[[H2O]]) и [[железо(III) хлорид]] (FeCl3). Првиот е еден од најлесно достапните извори на железо(II), но е помалку стабилен на воздушната оксидација од [[сол на Мор]] ((NH4) 2Fe (SO4) 2 · 6H2O). Железото (II) соединенијата имаат тенденција да се оксидираат во железо(III) соединенија во воздухот.<ref name="HollemanAF" />[51] ====== Хемиски својства ====== За разлика од многу други метали, железото не формира амалгами со жива. Како резултат на тоа, [[жива]]та се продава во стандардизирани колба од 76 фунти (34 кг) направени од железо.<ref>{{Наведена книга|title = Hand-book of chemistry|volume = 6| first = Leopold|last1 = Gmelin|authorlink = Leopold Gmelin|pages = 128–29|department= Mercury and Iron|url={{Google books|nosMAAAAYAAJ|page=PA128|keywords=|text=|plainurl=yes}}|publisher = Cavendish Society|date = 1852}}</ref>[70] Железото е далеку најреактивен елемент во својата група; тоа е пирофорен кога ситно се поделени и лесно се раствора во разредена киселина, давајќи Fe2 +. Сепак, не реагира со концентрирана [[азотна киселина]] и други оксидирачки киселини поради формирање на отпорен оксиден слој, кој сепак може да реагира со [[хлороводородна киселина]].<ref name=Greenwood1075/>[11] == Потекло на поимот == Бидејќи железото е користено толку долго, има многу различни имиња на различни јазици. Изворот на хемискиот симбол Fe е латинскиот збор ferrum, а неговите потомци се имињата на елементите на [[Романски јазици|романските јазици]] (на пример, [[Француски јазик|француски]] fer, [[Шпански јазик|шпански]] hierro и [[Италијански јазик|италијански]] и [[Португалски јазик|португалски]] ferro).<ref name=vanderkrogt>{{Наведена мрежна страница|url=http://elements.vanderkrogt.net/element.php?sym=fe |title=26 Iron |publisher=Elements.vanderkrogt.net |accessdate=2008-09-12}}</ref> [71] Зборот ferrum веројатно доаѓа од [[семитските јазици]], преку [[Етрурски јазик|етрурски]], од коренот кој исто така доведе до "[[Староанглиски јазик|староанглиски]]" браш " <ref> {{Наведена мрежна страница |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=ferro-&allowed_in_frame=0 |title=ferro- |last1=Harper |first1=Douglas |date=2001–16 |website=etymonline.com |access-date=7 August 2016}}</ref>[72] Англискиот збор "железо" потекнува од [[прот-германскиот]] * isarnan, кој исто така е извор на германското име Eisen. Најверојатно се позајмени од [[Селтик]] * Исарн, кој на крајот доаѓа од праиндоевропски * е- (е) ​​ро- "моќен, свето" и конечно "е" силен ", нарекувајќи ја силата на железо како метал.<ref> {{Наведена мрежна страница |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=iron&allowed_in_frame=0 |title=iron |last1=Harper |first1=Douglas |date=2001–16 |website=etymonline.com |access-date=7 August 2016}}</ref>[73] Клеве го поврзува * Изарн со Илирик и Латинска ира, 'гнев'). Балто-словенските имиња за железо (на пример, [[руски]] железо [јелезо], [[полски]] желаса, [[литвански]] geležis) се единствените што доаѓаат директно од праиндоевропски * ghelgh- "железо".<ref>{{Наведена книга |last=Gamkrelidze |first=Thomas V. |last2=Ivanov |first2=Vjaceslav V. |date=1995 |title=Indo-European and the Indo-Europeans: A Reconstruction and Historical Analysis of a Proto-Language and Proto-Culture |publisher=Walter de Gruyter |page=615 |isbn=978-3-11-081503-0}}</ref> [74] На многу од овие јазици, зборот за железо може исто така да се користи за означување на други предмети направени од железо или челик или фигуративно поради цврстината и цврстината на метал.<ref>{{Наведена книга|author1=Charlton T. Lewis |author2=Charles Short|title=[[A Latin Dictionary]]|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|year=1879}}</ref> [75] [[Кинески јазик|Кинескиот]] тит произлегува од [[прасинотибетски јазик|прасинобитеското]] * hliek,<ref>{{Наведена книга | first = W. South | last = Coblin | title = A Sinologist's Handlist of Sino-Tibetan Lexical Correspondences | series = Monumenta Serica Monograph Series | volume = 18 | location = Nettetal | publisher = Steyler | year = 1986 }}</ref> [76] и беше позајмен во [[Јапонски јазик|јапонски]] како Τecuu, кој исто така има мајчин читање kurogane "црн метал" (сличен на тоа како се користи железо во англискиот збор Ковач).<ref>'''1988''', {{јаз|ja|国語大辞典（新装版）}} (Kokugo Dai Jiten, Revised Edition) (in Japanese), [[Tōkyō]]: [[Shogakukan]]</ref> [77] == Историја == === Развој на железна металургија === Железото е еден од елементите кои несомнено се познати на античкиот свет.{{sfn|Weeks|1968|p=4}} [78] Тоа е работено, или [[ковано]], со милениуми. Сепак, железни објекти од голема возраст се многу поретки од предмети направени од злато или сребро поради леснотијата со која железото кородира. {{sfn|Weeks|1968|p=29}}[79] Технологијата се развива бавно, па дури и по откривањето на топењето потребни се многу векови за железо да ја замени бронзата како метал на избор за алат и оружје. Мониста направена од [[метеорско железо]] во 3500 п.н.е. или порано биле пронајдени во Герза, Египет од страна на Г.А. Wainwright. {{sfn|Weeks|1968|p=31}}<!-- Typo on page 31 refers to "G. W." but reference at end of chapter says "G. A." -->[80] Монистата содржи 7,5% никел, што е потпис на метеорско потекло, бидејќи железото пронајдено во Земјината кора генерално има само мала нечистотија на никел. Метеоричното железо беше високо ценето поради неговото потекло на небото и често се користело за создавање на оружје и алатки.{{sfn|Weeks|1968|p=31}} [80] На пример, во гробот на [[Тутанкамон]] бил пронајден [[нож]] од метеорското ​​железо,со слични пропорции на железо,кобалт и никел на метеорит откриен во областа, депониран од антички метеорски туш <ref name="Bjorkman 1973">{{Наведено списание|last=Bjorkman|first=Judith Kingston|title=Meteors and Meteorites in the ancient Near East |journal=Meteoritics |date=1973 |pages=91–132 |doi=10.1111/j.1945-5100.1973.tb00146.x |volume=8|issue=2}}</ref><ref name="Comelli">{{Наведено списание|doi=10.1111/maps.12664 |bibcode=2016M&PS...51.1301C|title=The meteoritic origin of Tutankhamun's iron dagger blade|journal=Meteoritics & Planetary Science|volume=51|issue=7|pages=1301–09|year=2016|last1=Comelli|first1=Daniela|last2=d'Orazio|first2=Massimo|last3=Folco|first3=Luigi|last4=El-Halwagy|first4=Mahmud|last5=Frizzi|first5=Tommaso|last6=Alberti|first6=Roberto|last7=Capogrosso|first7=Valentina|last8=Elnaggar|first8=Abdelrazek|last9=Hassan|first9=Hala|last10=Nevin|first10=Austin|last11=Porcelli|first11=Franco|last12=Rashed|first12=Mohamed G|last13=Valentini|first13=Gianluca}}</ref><ref name="walshx">{{наведени вести | last=Walsh | first=Declan | title=King Tut's Dagger Made of 'Iron From the Sky,' Researchers Say | newspaper=[[The New York Times]] | quote=&nbsp;the blade's composition of iron, nickel and cobalt was an approximate match for a meteorite that landed in northern Egypt. The result "strongly suggests an extraterrestrial origin" | date=2 June 2016 | url=https://www.nytimes.com/2016/06/03/world/middleeast/king-tuts-dagger-made-of-iron-from-the-sky-researchers-say.html | accessdate=4 June 2016}}</ref>[81] [82] [83 ] Предмети кои веројатно биле направени од железо од страна на Египќаните датираат од 3000 до 2500 п.н.е. {{sfn|Weeks|1968|p=29}}[79] Метеоритното железо е споредливо меко и еластично и лесно ладено фалсификувано,но може да биде кршливо кога се загрева поради содржината на [[никел]].<ref>{{Наведена книга|url={{Google books|-CQ4AQAAIAAJ|page=PA492|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Technisches wörterbuch oder Handbuch der Gewerbskunde&nbsp;... : Bearb. nach Dr. Andrew Ure's Dictionary of arts, manufactures and mines|last=Ure|first=Andrew|date=1843|publisher=G. Haase|page=492|language=de|via=}}</ref>[84] ==== Ковано железо ==== Првото производство на железо започнало во [[Средното бронзено време]], но потребни се неколку векови пред железно раселенета бронза. Примероци од [[топено]] железо од [[Асмар]], Месопотамија и Талин чагар чаршија во северна Сирија беа направени некаде помеѓу 3000 и 2700 п.н.е. .{{sfn|Weeks|1968|p=32}}[85] [[Хетејците]] основале империја во северно-централна [[Анадолија]] околу 1600 п.н.е. Тие се чини дека се првите кои го разбираат производството на железо од своите руди и го сметаат за високо во нивното општество.A&C Black.</ref> [86] Хетејците почнале да го топат железото помеѓу 1500 и 1200 година п.н.е., а праксата се проширила и на остатокот од Блискиот Исток, откако нивната империја паднала во 1180 п.н.е. {{sfn|Weeks|1968|p=32}}[85] Следниот период се нарекува [[Железно време|железното време]]. Артефакти од топено железо се наоѓаат во [[Индија]] од 1800 до 1200 п.н.е.,<ref name="Tewari">{{Наведена мрежна страница|url = http://antiquity.ac.uk/projgall/tewari/tewari.pdf|first = Rakesh|last = Tewari|title = The origins of Iron Working in India: New evidence from the Central Ganga plain and the Eastern Vindhyas|publisher = State Archaeological Department|accessdate = 23 May 2010|archive-date = 2021-12-05|archive-url = https://web.archive.org/web/20211205201659/http://antiquity.ac.uk/projgall/tewari/tewari.pdf|url-status = dead}}</ref>[87] и во [[Левант]] од околу 1500 п.н.е. (што укажува на топење во [[Анадолија]] или [[Кавказ]]).<ref>{{Наведено списание|doi=10.1080/00438243.1989.9980081|last=Photos|first = E.|title=The Question of Meteoritic versus Smelted Nickel-Rich Iron: Archaeological Evidence and Experimental Results|journal=World Archaeology |volume=20 |issue=3 |date=1989 |pages=403–21|publisher=Taylor & Francis, Ltd.|jstor = 124562}}</ref><ref>{{Наведена книга| last = Muhly|first = James D.|department= Metalworking/Mining in the Levant|pages = 174–83|title =Near Eastern Archaeology IN: Eisenbrauns |editor = Lake, Richard Winona |date = 2003|volume = 180}}</ref> [88] [89] Наводните наводи (споредете ја [[историјата на металургијата во Јужна Азија]]) со железо во индиските [[Веди]] се користат за тврдењата за многу рано користење на железо во Индија, соодветно, за да ги дадат текстовите како такви. Ограничениот термин ајас (метал) веројатно се однесува на бакар и бронза, додека железото или шима ајасот, буквално "црн метал", прво се споменува во пост-ригрестичната [[Атарваведа]].<ref>[[Michael Witzel|Witzel, Michael]] (2001), [http://www.people.fas.harvard.edu/~witzel/EJVS-7-3.pdf "Autochthonous Aryans? The Evidence from Old Indian and Iranian Texts"], in ''Electronic Journal of Vedic Studies'' (EJVS) 7-3, pp. 1–93</ref>[90] Некои археолошки докази сугерираат дека железото е потопено во [[Зимбабве]] и југоисточна Африка уште во осмиот век п.н.е.<ref>Weeks, p. 33, quoting Cline, Walter (1937) "Mining and Metallurgy in Negro Africa," George Banta Publishing Co., Menasha, Wis., pp. 17–23.</ref> [91] Работењето со железо беше воведено во [[Грција]] кон крајот на 11 век п.н.е., од кое брзо се прошири низ цела Европа <ref>Riederer, Josef; Wartke, Ralf-B. (2009) "Iron", Cancik, Hubert; Schneider, Helmuth (eds.): [[Brill's New Pauly]], Brill.</ref> [92]. Ширењето на железото во Централна и Западна Европа е поврзано со [[Келтската култура|келтската]] експанзија. Според [[Плиниј Старецот,]] употребата на железо била вообичаена во [[Римското Царство|римската]] ера. {{sfn|Weeks|1968|p=31}} [80] Годишното железно производство на [[Римското Царство]] е проценето на 84750 т,<ref>Craddock, Paul T. (2008): "Mining and Metallurgy", in: [[John Peter Oleson|Oleson, John Peter]] (ed.): ''The Oxford Handbook of Engineering and Technology in the Classical World'', Oxford University Press, {{ISBN|978-0-19-518731-1}}, p. 108</ref> [93] додека слично населената и современата Хан Кина произведува околу 5000 т. {{gaps|5000}} t.<ref>[94] Во Кина, железото се појавува само околу 700-500 п.н.е.<ref>Sawyer, Ralph D. and Sawyer, Mei-chün (1993). ''The Seven Military Classics of Ancient China.'' Boulder: Westview. {{ISBN|0-465-00304-4}}. p. 10.</ref> [95] Топењето на железо може да се воведе во Кина низ Средна Азија.<ref name="pigott2">Pigott, Vincent C. (1999). ''The Archaeometallurgy of the Asian Old World''. Philadelphia: University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology. {{ISBN|0-924171-34-0}}, p. 8.</ref> [96] Најраните докази за употребата на [[високи печки]] во Кина датираат од 1 век од н.е.,</ref>[97] и купола печки биле користени уште во [[периодот на завојуваните држави]] (403-221 п.н.е.). p.&nbsp;191.</ref>[98] Употребата на експлозијата и куполата печка остана широко распространета за време на [[династиите Песна и Танг.]]<ref name="The Coming of the Ages of Steel">{{Наведена книга|title=The Coming of the Ages of Steel|url={{Google books|uMwUAAAAIAAJ|page=PA54|keywords=|text=|plainurl=yes}}|publisher=Brill Archive|page=54|date=1961}}</ref> [99] За време на Индустриската револуција во Велика Британија, [[Хенри Корт]] почнал да го рафинира железото од [[сурово железо]] на [[ковано железо]] (или бар железо) користејќи иновативни системи за производство. Во 1783 година тој го патентирал [[процесот на puddling]] за рафинирање на [[железна руда]]. Подоцна подоцна беше подобрена од другите, вклучувајќи го и [[Џозеф Хол]].<ref>{{Наведено списание|doi=10.1179/tns.1977.011|title=Dry and Wet Puddling|journal=Transactions of the Newcomen Society|volume=49|pages=156–57|year=2014|last1=Mott|first1=R.A}}</ref> [100] ==== Леано железо ==== [[Леано железо]] за првпат беше произведено во [[Народна Република Кина|Кина]] во текот на 5 век п.н.е.<ref>{{Наведено списание|author=Wagner, Donald B.|url=https://hist-met.org/images/Journal_PDFs/37_1_p_25_Wagner.pdf|title=Chinese blast furnaces from the 10th to the 14th century|journal=Historical Metallurgy|volume=37|issue=1|date=2003|pages=25–37|access-date=7 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180107175015/https://hist-met.org/images/Journal_PDFs/37_1_p_25_Wagner.pdf|archive-date=7 January 2018|url-status=dead|df=dmy-all}} originally published in {{Наведено списание|first =Donald B.|last =Wagner|title=Chinese blast furnaces from the 10th to the 14th century|journal=West Asian Science, Technology, and Medicine|volume=18 |date=2001|pages=41–74}}</ref> [101], но беше тешко во Европа до средновековниот период <ref>Giannichedda, Enrico (2007): [https://books.google.com/books?id=LAgxAJNXhFwC&pg=PA200 "Metal production in Late Antiquity"], in ''Technology in Transition AD 300–650'' Lavan, L.; Zanini, E. and Sarantis, A.(eds.), Brill, Leiden; {{ISBN|90-04-16549-5}}, p. 200.</ref><ref name="Biddle">{{Наведена книга| title = Chemistry, Precision and Design|publisher = A Beka Book, Inc.|first1 = Verne|last1 =Biddle|first2= Gregory|last2 =Parker}}</ref><!--Missing page numbers (how would you add them?)--> [102]. [103] Најраните артефакти од [[леано железо]] биле откриени од страна на археолозите во денешна модерна округот [[Луе]], [[Џиангсу]] во Кина. Леарното железо се користело во [[античка Кина]] за војна, земјоделство и архитектура.<ref name="Wagner">{{Наведена книга|author=Wagner, Donald B. |title=Iron and Steel in Ancient China|date=1993|publisher=Brill|isbn=978-90-04-09632-5|pages=335–340}}</ref>[104] За време на [[средновековниот]] период, во Европа се пронајдени средства за производство на ковано железо од леано железо (во овој контекст познато како [[сурово железо]]) со користење на [[финични кованици]]. За сите овие процеси, потребен е [[јаглен]] како гориво.<ref name=Greenwood1072/> [105] Средновековните [[високи печки]] се високи околу 3,0 метри и се направени од огноотпорни тули; Принудниот воздух обично се обезбедува од страна на механизираните мелови.<ref name="Biddle" />[103] Модерните високи печки пораснаа многу поголеми, со огништа од четиринаесет метри во пречник, што им овозможи да произведуваат илјадници тони железо секој ден, но во суштина работат на ист начин како и во средновековните времиња.<ref name=Greenwood1072/> [105] Во 1709 година, [[Абрахам Дарби]], основал печка за [[кокс]], за производство на леано железо, заменувајќи ја јаглен, иако продолжи да користи високи печки. Следливото достапно евтин железо беше еден од факторите што доведоа до [[Индустриска револуција]]. Кон крајот на 18 век, леано железо почна да го замени ковано железо за одредени намени, бидејќи беше поевтино. Содржината на јаглерод во железо не била вмешана како причина за разликите во својствата на ковано железо, леано железо и челик до 18 век.{{sfn|Weeks|1968|p=32}} [85] Со оглед на тоа што железото станува поевтино и пошироко, тој стана и голем структурен материјал по изградбата на иновативниот [[прв железен мост]] во 1778 година. Овој мост сè уште денес стои како споменик на улогата на железото што се игра во Индустриската револуција. По ова, железото се користело во шини, чамци, бродови, аквадукти и згради, како и во железни цилиндри во парните машини.<ref name=Greenwood1072>Greenwood and Earnshaw, p. 1072</ref>[105] Железниците се централни за формирање на модерност и идеи за напредок [106] и различни јазици (на пример, француски, шпански, италијански и германски) се однесуваат на железницата како железница. ===== Челик ===== Челикот (со помали содржини на јаглерод од сурово железо, но повеќе од ковано железо) прво се произведува во антиката со користење на [[цврстина]]. Ковачите во [[Луристан]] во западна Персија правеле добар челик до 1000 п.н.е. {{sfn|Weeks|1968|p=32}}[85] Потоа, подобрените верзии, [[челикот Wootz]] од Индија и [[челикот Дамаск]] беа развиени околу 300 п.н.е. и АД 500, соодветно. Овие методи биле специјализирани, па затоа челикот не станал голема стока до 1850-тите.<ref>Spoerl, Joseph S. [http://www.anselm.edu/homepage/dbanach/h-carnegie-steel.htm A Brief History of Iron and Steel Production] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100602031459/http://www.anselm.edu/homepage/dbanach/h-carnegie-steel.htm |date=2 June 2010 }}. Saint Anselm College</ref>[107] Новите методи на производство на [[карболизирани]] железни решетки во [[Цементирање|процесот на цементирање]] беа измислени во 17 век. Во [[Индустриска револуција|Индустриската револуција]] беа измислени нови методи за производство на железна железо без јаглен и подоцна беа применети за производство на челик. Во доцните 1850-ти, [[Хенри Бесемер]] измислил нов процес за производство на челик, кој вклучувал воздух низ стопено сурово железо, за да произведе благ челик. Ова го направи челик многу поекономично, а со тоа водеше кон ковано железо повеќе да не се произведува во големи количини.<ref>{{Наведена книга | url={{Google books|fUmTX8yKU4gC|page=PA190|keywords=|text=|plainurl=yes}} | pages = 190–91 | title = Encyclopedia of the Elements: Technical Data – History – Processing – Applications | isbn = 978-3-527-61234-5 | author1 = Enghag | first1 = Per | date = 8 January 2008}}</ref>[108] ====== Основи на модерната хемија ====== Во 1774 година, [[Антоан Лавоазје|Антоан Лавоазие]] ја користел реакцијата на водена пареа со метално железо во железната цевка за да создаде [[водород]] во неговите експерименти што воделе кон демонстрација на [[зачувувањето на масата]], што било корисно за промена на хемијата од квалитативна наука до квантитативна.<ref>{{Наведено списание|doi=10.1021/ed052p658|title=An historical note on the conservation of mass|journal=Journal of Chemical Education|volume=52|issue=10|page=658|year=1975|last1=Whitaker|first1=Robert D|bibcode=1975JChEd..52..658W}} </ref> [109] == Симболична улога == Железото игра одредена улога во митологијата и пронашло разновидна употреба како [[метафора]] и во [[фолклор]]от. [[Грчките]] поети [[Хесиодовите дела и денови]] (линии 109-201) наведуваат различни [[возрасти на човекот]] именувани по метали како злато, сребро, бронза и железо за да се сметаат за сукцесивно време на човештвото. .<ref>{{Наведено списание|doi=10.1086/366027|jstor=268960|title=Work, Justice, and Hesiod's Five Ages|journal=Classical Philology|volume=69|pages=1–16|year=1974|last1=Fontenrose|first1=Joseph}}</ref> [110] Железното време било тесно поврзано со Рим и во Метаморфозите на Овидиј. Доблестите, во очај, излегоа од земјата; и изопаченоста на човекот станува универзална и целосна. Тогаш успеало тврд челик. - Овидиј, Метаморфози, Книга I, Железната ера, линија 160, Пример за важноста на симболичката улога на железо може да се најде во [[германската кампања од 1813 година]]. [[Фридрих Вилијам III]] го нарачал првиот [[железен крст]] како воена декорација. [[Берлинскиот железен накит]] го достигна своето врвно производство помеѓу 1813 и 1815 година, кога пруското [[кралско семејство]] ги повика граѓаните да донираат златен и сребрен накит за воено финансирање. На натписот "Голд габ ich für Eisen" (јас дадов злато за железо) се користеше и во подоцнежните воени напори.<ref>Schmidt, Eva (1981) ''Der preußische Eisenkunstguss. (Art of Prussian cast iron) Technik, Geschichte, Werke, Künstler''. Verlag Mann, Berlin, {{ISBN|3-7861-1130-8}}</ref> [111] == Производство на метално железо == === Лабораториски правци === За неколку ограничени намени кога е потребно, чисто железо се произведува во лабораторија во мали количини со намалување на чистиот оксид или хидроксид со водород или формирање на железен пентакарбонил и загревање на 250&nbsp;°C така што се разградува за да се формира чист железен прав <ref name="Greenwood1071"/>[39] Друг метод е електролиза на железен хлорид на железна катода.<ref>Lux, H. (1963) "Metallic Iron" in ''Handbook of Preparative Inorganic Chemistry'', 2nd Ed. G. Brauer (ed.), Academic Press, NY. Vol. 2. pp. 1490–91.</ref>[112] ==== Главна индустриска рута ==== Денес, индустриското производство на железо или челик се состои од две главни фази. Во првата фаза, железната руда се [[намалува]] со [[кокс]] во [[високи печки]], а стопениот метал е одвоен од големи нечистотии како [[силикатни минерали]]. Оваа фаза дава легура на [[чугун]] - кој содржи релативно големи количини на јаглерод. Во втората фаза, количината на јаглерод во суровото железо се намалува со оксидација за да се добие ковано железо, челик или леано железо.<ref name=Greenwood1073>Greenwood and Earnshaw, p. 1073</ref><!--https://books.google.com/books?id=xkVPNtRagDkC--> [114] Во оваа фаза може да се додадат и други метали за да се формираат [[легирани челици]]. ===== Обработка на високи печки ===== Високата печка е натоварена со железни руди, обично [[хематит]] Fe2О3 или [[магнетит]] Fe3О4, заедно со кокс ([[јагле]]) кој е одделно печен за отстранување на испарливи компоненти). Воздухот претходно загреан до 900&nbsp;°C се разнесува преку мешавината, во доволна количина за да се претвори јаглеродот во [[јаглерод моноксид]]:<ref name=Greenwood1073/> [114] 2 C + O₂ → 2 CO Оваа реакција ја зголемува температурата на околу 2000&nbsp;°C Јаглерод моноксидот ја намалува железната руда на метално железо <ref name=Greenwood1073/>[114] Fe₂O₃ + 3 CO → 2 Fe + 3 CO₂ Некое железо во понискиот регион на печката со висока температура реагира директно со коксот:<ref name=Greenwood1073/>[114] 2 Fe₂O₃ + 3 C → 4 Fe + 3 CO₂ [[Флукс]] како [[варовник]] ([[калциум карбонат]]) или [[доломит]] (калциум-магнезиум карбонат) исто така се додава на оптоварувањето на печката. Нејзината цел е да се отстранат силикатни минерали во рудата, кои инаку ќе ја заглават печката. Топлината на печката го распаѓаат карбонатите на [[калциум оксид]], кој реагира со било кој вишок на [[силика]] за да формира [[згура]] составен од [[калциум силикат]] CaSiO3 или други производи. На температурата на печката, металот и згура се истури. Тие се собираат на дното како два непропирливи течни слоеви (со згура на врвот), кои потоа лесно се одвојуваат.<ref name=Greenwood1073/>[114] Згурата може да се користи како материјал за изградба на [[патишта]] или да се подобрат минерални сиромашни почви за [[земјоделство]]то <ref name="Biddle" />[103]. === Индустриски рути === Производството на железо или челик е процес кој се состои од две главни фази. Во првата фаза чугун се произведува во висока печка. Алтернативно, тоа може да биде директно намалено. Во втората фаза, суровото железо се претвора во ковано железо, челик или леано железо. [125] За неколку ограничени намени кога тоа е потребно, чисто железо се произведува во лабораторија во мали количини со намалување на чистиот оксид или хидроксид со водород или формирање на железен пентакарбонил и загревање до 250&nbsp;°C така што се разградува за да се формира чист железен прав . [45] Друг метод е електролиза на црни хлориди врз железна катода. [126] ==== Обработка на високи печки ==== Индустриското производство на железо започнува со железни руди, главно [[хематит]], кој има номинална формула Fe2O3 и [[магнетит]], со формулата Fe3O4. Овие руди се сведени на метал во [[карботермична]] реакција, односно со третман со јаглерод. Претворањето обично се изведува во високи печки на температура од околу 2000&nbsp;°C. Јаглеродот е обезбеден во форма на кокс. Процесот, исто така, содржи [[флукс]] како што е [[варовник]], кој се користи за отстранување на силикатни минерали во рудата, кои инаку ќе ја заглават печката. Коксот и варовникот се хранат во врвот на печката, додека масивна експлозија на [[воздух]] загреана до 900&nbsp;°C, околу 4 тони по тон железо, [116] е принудена во печката на дното. [125] Во печката коксот реагира со кислород во експлозијата за воздух за да произведе [[јаглерод моноксид]]: [125] 2 C + O₂ → 2 CO Јаглеродмоноксидот ја намалува [[железна руда]] (во [[хемиската равенка]] подолу, хематит) во стопено железо, станувајќи [[јаглерод диоксид]] во процесот: [125] Fe₂O₃ + 3 CO → 2 Fe + 3 CO₂ Некои железо во понискиот регион на печката со висока температура реагира директно со коксот: [125] 2 Fe₂O₃ + 3 C → 4 Fe + 3 CO₂ Флуксот што е присутен за топење на нечистотиите во рудата е главно [[варовник]] ([[калциум карбонат]]) и [[доломит]] (калциум-магнезиум карбонат). Други специјализирани флукс се користат во зависност од деталите на рудата. Во топлината на печката флуксот од варовник се распаѓа на [[калциум оксид]] (исто така познат како брза лим): [125] CaCO₃ → CaO + CO₂ Потоа калциум оксидот се комбинира со силициум диоксид за да се формира течна [[згура]]. [125] CaO + SiO2 → CaSiO3 Згурата се топи во топлината на печката. На дното на печката, стопената згура лебди на врвот на погустото стопено железо, а отворите на страната на печката се отвораат за да се истепаат железото и згурата одделно. Железото кое некогаш се лади се нарекува сурово железо, додека згура може да се користи како материјал при изградба на [[патишта]] или да се подобрат минерални сиромашни почви за [[земјоделство]]то. [116] ===== Челични конструкции ===== Во суштина, суровото железо произведено од пепел процесот содржи до 4-5% јаглерод, со мали количини на други нечистотии како сулфур, магнезиум, фосфор и манган. Високото ниво на јаглерод го прави релативно слаб и кршлив. Намалувањето на количеството на јаглерод до 0,002-2,1% по маса произведува [[челик]], што може да биде и до 1000 пати потешко од чистото железо. Оттука, отстранувањето на другите нечистотии резултира со леано железо, кое се користи за фрлање предмети во [[Леарница|леарници]]; на пример, печки, цевки, радијатори, светилки и шини.<ref name=Greenwood1073/> [114] Челичните производи често се подложени на разни [[топлински третмани]] откако ќе бидат фалсификувани за да се обликува. [[Жарењето]] се состои од нивно загревање до 700-800&nbsp;°C неколку часа, а потоа постепено ладење. Тоа го прави челичниот мек и попрактичен.<ref name=Verhoeven>Verhoeven, J.D. (1975) ''Fundamentals of Physical Metallurgy'', Wiley, New York, p. 326</ref> [116] ===== Директна редукција на железо ===== Поради загриженоста за животната средина, развиени се алтернативни методи за обработка на железо. "[[Директно намалување на железото]]" ја [[намалува железната руда]] на цврста грутка наречена "[[сунѓер" железо]] или "директно" железо кое е погодно за производство на челик.<ref name="Biddle" />[103] Две главни реакции го сочинуваат процесот на директна редукција: Природниот гас е делумно оксидиран (со топлина и катализатор):<ref name=Biddle/>[103] 2 CH₄ + O₂ → 2 CO + 4 H₂ Железна руда потоа се третира со овие гасови во печка, произведувајќи цврсто сунѓерно железо:<ref name=Biddle/> [103] Fe₂O₃ + CO + 2 H₂ → 2 Fe + CO₂ + 2 H₂O [[Силика]] се отстранува со додавање на флукс од [[варовник]] како што е опишано погоре.<ref name=Biddle/> [103] ====== Термитен процес ====== Палење на мешавина од алуминиумски прав и железен оксид дава метално железо преку [[термитна реакција]]: Железото е спореден производ на горење на мешавина од алуминиумски прав и ’рѓа во прав. Fe2O3 + 2 Al → 2 Fe + Al2O3 Алтернативно, суровото железо може да се направи во челик (со до околу 2% јаглерод) или ковано железо (комерцијално чисто железо). За ова се користени различни процеси, вклучувајќи [[пепелни ковани,]] [[печки за пеглање]], [[претворачи Бессемер]], [[печки за отворено огниште]], [[основни кислородни печки]] и [[електрични лачни печки]]. Во сите случаи, целта е да се оксидира дел или целиот јаглерод, заедно со други нечистотии. Од друга страна, може да се додадат други метали за да се направат легирани челици.<ref name=Greenwood1072/> == Примена == === Како структурен материјал === Железото е најраспространето од сите метали, со повеќе од 90% од светското производство на метал. Нејзината ниска цена и висока јачина често го прават материјалот од избор на материјал за да го издржат стресот или да пренесуваат сили, како што се изградба на машини и [[машински алати]], [[шини]], [[автомобил]]и, [[Брод (пловило)|бродови]], [[бетонски армирани шипки]] и [[рамка за носење на објекти]] . Бидејќи чистото железо е прилично меко, најчесто се комбинира со легирање елементи за да се направи челик.<ref name=Greenwood10701>Greenwood and Earnshaw, pp. 1070–71</ref> [117] Механички својства на железо и неговите легури се исклучително релевантни за нивните структурни примени. Оние сопственици можат да се оценуваат на различни начини, вклучувајќи го и [[тестот Бринел]], [[тест Роквел]] и [[тест за цврстина на Викерс]]. Одликите на чистото железо често се користат за калибрирање на мерењата или за споредба на тестовите.<ref name=corr/><ref name="Hardness Conversion Chart">{{Наведена мрежна страница| url=http://mdmetric.com/tech/hardnessconversion.html| title=Hardness Conversion Chart| accessdate=23 May 2010| publisher=Maryland Metrics| archiveurl=https://web.archive.org/web/20150618071701/http://mdmetric.com/tech/hardnessconversion.html| archivedate=18 June 2015| df=dmy-all}}</ref> [119] [120] Сепак, механичките својства на железото се значително засегнати од чистотата на примерокот: чисти, монокристали од железо всушност се помеки од алуминиум <ref name=pure/>[118], а најчистото индустриско произведено железо (99,99%) има цврстина од 20-30 Brinell.<ref name="ci.nii.ac.jp">{{Наведено списание| title=Properties of Various Pure Irons: Study on pure iron I| url=http://ci.nii.ac.jp/naid/110001459778/en| volume=50| issue=1| pages=42–47| journal=Tetsu-to-Hagane| first1 = Kusakawa|last1 = Takaji|first2 = Otani|last2 =Toshikatsu| date=1964}}</ref> [ 121] Зголемувањето на содржината на јаглерод ќе предизвика значително зголемување на цврстината и цврстината на истегнување на железото. Максималната цврстина од [[65 Rc]] се постигнува со содржина на јаглерод од 0,6%, иако легура има ниска цврстина на истегнување.<ref name="Raghavan 2004 PA218">{{Наведена книга| url={{Google books|LgB5dkmPML0C|page=PA218|keywords=|text=|plainurl=yes}}| page=218| title=Materials Science and Engineering|first=V.| last= Raghavan| publisher =PHI Learning Pvt. Ltd.|isbn=81-203-2455-2 |date=2004}}</ref> [122] Поради мекоста на железото, многу е полесно да се работи со неговите потешки сродници [[рутениум]] и [[осмиум]].<ref name=Greenwood1074>Greenwood and Earnshaw, pp. 1074–75</ref> [15] ====== Понатамошни процеси ====== Суровото железо не е чисто железо, но има 4-5% јаглерод растворен во него со мали количини на други нечистотии како сулфур, магнезиум, фосфор и манган. Бидејќи јаглеродот е главната нечистотија, железото (суровото железо) станува кршливо и тешко. [125] Отстранувањето на другите нечистотии резултира со леано железо, кое се користи за фрлање предмети во [[Леарница|леарници]] како што се печки, цевки, радијатори, светилки и шини. [125] Алтернативно, суровото железо може да се направи во челик (со до околу 2% јаглерод) или ковано железо (комерцијално чисто железо). За тоа се користат разни процеси, вклучувајќи [[пепелни ковани,]] [[педијалн]]<nowiki/>и печки, [[претворачи Бесемер]], [[отворени огништа]], [[основни кислородни печки]] и [[електрични лачни печки]]. Во сите случаи, целта е да се оксидира дел или целиот јаглерод, заедно со други нечистотии. Од друга страна, може да се додадат други метали за да се направат легирани челици. [118] [[Анкета]]та вклучува загревање на парче челик на 700-800&nbsp;°C неколку часа, а потоа постепено ладење. Тоа го прави челичниот мек и попрактичен. [127] == Апликации == <br /> === Металуршки апликации === Железото е најраспространето од сите метали, со повеќе од 90% од светското производство на метал. Нејзините ниски трошоци и висока јачина го прават неопходен во инженерските апликации како што се изградба на машини и [[машински алати]], [[автомобил]]и, [[трупови]] на големи [[Брод (пловило)|бродови]] и структурни компоненти за згради. Бидејќи чистото железо е прилично меко, најчесто се комбинира со легирање елементи за да се направи челик <ref name=Greenwood10701/> =[117]. Механички својства на железо и неговите легури се исклучително релевантни за нивните структурни примени. Оние сопственици можат да се оценуваат на различни начини, вклучувајќи го и тестот Бринел, тест Роквел и тест за цврстина на Викерс. Одликите на чистото железо често се користат за калибрирање на мерењата или за споредба на тестовите.<ref name=corr/><ref name="Hardness Conversion Chart"/> [119] [120] Сепак, механичките својства на железото се значително засегнати од чистотата на примерокот: чисти, монокристали од железо всушност се помеки од алуминиум <ref name=pure/>[118], а најчистото индустриско произведено железо (99,99%) има цврстина од 20-30 Brinell.<ref name="ci.nii.ac.jp"/> [ 121] Зголемувањето на содржината на јаглерод ќе предизвика значително зголемување на цврстината и цврстината на истегнување на железото. Максималната цврстина од [[65 Rc]] се постигнува со содржина на јаглерод од 0,6%, иако легура има ниска цврстина на истегнување.<ref name="Raghavan 2004 PA218"/>[122] Поради мекоста на железото, многу е полесно да се работи со неговите потешки сродници [[рутениум]] и [[осмиум]].<ref name=Greenwood1074/> [15] ==== Видови на челици и легури ==== α-Iron е прилично мек метал кој може да раствори само мала концентрација на јаглерод (не повеќе од 0,021% по маса на 910&nbsp;°C).<ref>{{Наведена книга|url={{Google books|xv420pEC2qMC|page=PA183|keywords=|text=|plainurl=yes}}| page=183| title=Concise encyclopedia of the structure of materials| first=John Wilson|last = Martin| publisher=Elsevier| date= 2007|isbn=0-08-045127-6}}</ref> [123] [[Аустенит]] (γ-железо) е слично мек и метален, но може да раствори значително повеќе јаглерод (колку што е 2.04% по маса на 1146&nbsp;°C). Оваа форма на железо се користи во вид на [[не’рѓосувачки челик]] што се користи за правење прибор за јадење, како и опрема за болнички и прехранбени услуги.<ref name="Metallo" />[19] Комерцијално достапното железо е класифицирано врз основа на чистотата и изобилството на адитиви. [[Суровото железо]] има 3.5-4.5% јаглерод <ref name="msts">{{Наведена книга|last1 = Camp|first1 = James McIntyre|last2 = Francis |first2 = Charles Blaine|title = The Making, Shaping and Treating of Steel|publisher = Carnegie Steel Company |date=1920|location = Pittsburgh|pages = 173–74|url={{Google books|P9MxAAAAMAAJ|page=|keywords=|text=|plain-url=yes}}|isbn = 1-147-64423-3}}</ref>[124] и содржи различни количини на загадувачи како [[сулфур]], силициум и [[фосфор]]. Суровото железо не е производ што може да се продава, туку преоден чекор во производството на леано железо и челик. Редукцијата на загадувачите во суровото железо што негативно влијаат на материјалните својства, како што се сулфур и фосфор, дава лиено железо што содржи 2-4% јаглерод, 1-6% силициум и мали количини [[манган]].<ref name=Greenwood1073/> [114] Суровото железо има [[точка на топење]] во опсегот од 1420-1470 К, што е пониско од било која од неговите две главни компоненти и го прави првиот производ да се стопи кога јаглеродот и железото се загреваат заедно. .<ref name=Greenwood1075/>[11] Неговите механички својства се разликуваат во голема мера и зависат од формата на јаглеродот во легура.<ref name=Greenwood1074/> [15] "Белите" леани желези содржат јаглерод во форма на [[цементит]] или железен карбид (Fe3C).<ref name=Greenwood1074/> [15] Ова тешко, кршливо соединение доминира во механичките својства на бели фрлани пегли, што ги прави тешко, но непоколебливи за шок. Скршената површина на бело леано железо е полна со прекрасни аспекти на скршениот железен карбид, многу бледо, сребрено, сјајно материјал, па оттука и ознаката. Ладењето на мешавина од железо со 0,8% јаглерод полека под 723&nbsp;°C до собна температура резултира со одделни, наизменични слоеви на цементит и α-железо, кое е меко и ковчесто и се нарекува [[перлит]] за неговиот изглед. Брзото ладење, од друга страна, не дозволува време за оваа поделба и создава тврд и кршлив [[мартензит]]. Челикот потоа може да се зацврсти со загревање на температура помеѓу нив, менување на пропорциите на перлит и мартензит. Крајниот производ под 0,8% содржина на јаглерод е мешавина од перлит-αFe и дека над 0,8% содржина на јаглерод е мешавина од перлит-цементит.<ref name=Greenwood1074/> [15] Во [[сивото железо]] јаглеродот постои како одделни, фини снегулки од [[графит]], а исто така го прави материјалот кршлив поради остриот острички од графит кои создаваат места за [[концентрација на стрес]] во материјалот.<ref name=Hashemi>{{Citation | last = Smith | first = William F. | last2 = Hashemi | first2 = Javad | title = Foundations of Materials Science and Engineering | edition=4 | year = 2006 | publisher = McGraw-Hill | isbn = 0-07-295358-6 | postscript =. |page=431}}</ref> [125] Понова верзија на сиво железо, наречена [[нодуларно железо]], е специјално обработена со траги од [[магнезиум]] за да се смени обликот на графитот до сфероиди или нодули, со што се намалуваат концентрациите на стресот и значително ја зголемуваат цврстина и цврстина на материјалот.<ref name=Hashemi/>[125] [[Ковано железо]] содржи помалку од 0,25% јаглерод, но големи количини на згура што му даваат фиброзна одлика.<ref name="msts" />[124] Тоа е тежок, податлив производ, но не како леплив како сурово железо. Ако се исполира на работ, тоа го губи брзо. Ковано железо се одликува со присуство на фини влакна од [[згура]] заглавени во рамките на металот. Ковано железо е повеќе отпорно на корозија од челик. Тоа е речиси целосно заменето со [[лесен челик]] за традиционални производи од ковано железо и [[ковач]]. Благиот челик кородира полесно отколку ковано железо, но е поевтин и пошироко достапен. [[Јаглеродниот челик]] содржи 2,0% јаглерод или помалку,<ref name="kts">{{Наведена мрежна страница|title = Classification of Carbon and Low-Alloy Steels|url = http://www.keytometals.com/page.aspx?ID=CheckArticle&site=kts&NM=62|accessdate = 5 January 2008}}</ref>[126] со мали количества [[манган]], [[сулфур]], [[фосфор]] и [[силициум]]. [[Алуминиумските челици]] содржат различни количества на јаглерод, како и други метали, како што се [[хром]], [[ванадиум]], [[молибден]], никел, [[волфрам]] итн. Нивната содржина на легури ја зголемува нивната цена и затоа тие обично се користат само за специјални намени. Еден заеднички легиран челик, сепак, е [[не’рѓосувачки челик.]] Неодамнешните достигнувања во црна металургија создадоа растечки опсег на микроалкилирани челици, исто така познати како [[HSLA]] или нисколегирани челици со висока јачина, кои содржат мали додатоци за производство на висока јачина и честопати спектакуларна цврстина со минимални трошоци.<ref name=kts/><ref name="md">{{Citation|title=HSLA Steel |date=2002-11-15 |url=http://machinedesign.com/BasicsOfDesignEngineeringItem/717/65970/HSLASteel.aspx |accessdate=2008-10-11 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5mVi3a0kt?url=http://machinedesign.com/article/hsla-steel-1115 |archivedate= 3 January 2010 |postscript=. |url-status=dead |df= }}</ref><ref>{{Citation |last= Oberg |first= E. |title= Machinery's Handbook |journal= New York: Industrial Press |edition= 25th |year= 1996 |publisher= Industrial Press Inc|display-authors=etal |pages=440–42|bibcode= 1984msh..book.....R }}</ref> [126] [127] [ 128] Покрај традиционалните апликации, железо се користи и за заштита од јонизирачко зрачење. Иако е полесен од друг традиционален заштитен материјал, [[олово]], тоа е многу посилно механички. Слабеењето на зрачењето како функција на енергија е прикажано на графиконот <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.slac.stanford.edu/cgi-wrap/getdoc/slac-pub-13033.pdf |title=Radiation Shielding at High-Energy Electron and Proton Accelerators |last1=Rokni |first1=Sayed H. |last2=Cossairt |first2=J. Donald |last3=Liu |first3=James C. |date=January 2008 |access-date=6 August 2016 |archive-date=2019-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407092118/http://www.slac.stanford.edu/cgi-wrap/getdoc/slac-pub-13033.pdf |url-status=dead }}</ref>[129]. Главниот недостаток на железо и челик е чисто железо, а повеќето од неговите легури страдаат од [[’рѓа]], ако не се заштитени на некој начин, чија цена изнесува над 1% од светската економија.<ref name=Greenwood1076/>[130] [[Сликање]]то, [[галванизација]]та, [[пасивација]]та, пластичното обложување и [[болката]] се користат за заштита на железото од ’рѓа со исклучување [[вода]] и кислород или со [[катодна заштита]]. Механизмот на [[’Рѓосување|’рѓосување]] на железо е како што следува:<ref name=Greenwood1076>Greenwood and Earnshaw, p. 1076</ref> [130] Катода: 3 О2 + 6 H2O + 12 е- → 12 OH- Анода: 4 Fe → 4 Fe2 + + 8 e-; 4 Fe2 + → 4 Fe3 + 4 e- Вкупно: 4 Fe + 3 O2 + 6 H2O → 4 Fe3 + + 12 OH- → 4 Fe (OH) 3 или 4 FeO (OH) + 4 H2O Електролитот обично е [[железо(II) сулфат]] во урбаните области (формиран кога атмосферскиот [[сулфур диоксид]] го напаѓа железото) и честичките на солта во атмосферата во приморските области.<ref name=Greenwood1076/>[130] ==== Биолошка и патолошка улога ==== Железото е потребно за живот.<ref name=lpi/><ref>{{Наведена книга |last1=Dlouhy |first1=Adrienne C. |last2=Outten|first2=Caryn E. |editor1-first=Lucia |editor1-last=Banci |series=Metal Ions in Life Sciences |volume=12 |title=Metallomics and the Cell |date=2013 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-5560-4|doi=10.1007/978-94-007-5561-1_8}} electronic-book {{ISBN|978-94-007-5561-1}}</ref><ref> {{Наведена книга |first1=Gereon M. |last1=Yee |first2=William B. |last2=Tolman |editor=Peter M.H. Kroneck |editor2=Martha E. Sosa Torres |title=Sustaining Life on Planet Earth: Metalloenzymes Mastering Dioxygen and Other Chewy Gases |series=Metal Ions in Life Sciences |volume=15 |year=2015 |publisher=Springer |pages=131–204 |doi=10.1007/978-3-319-12415-5_5 }} </ref>[9] [135] [136] [[Кластерите]] на [[железо-сулфур]] се распространети и вклучуваат [[нитрогеназа,]] ензими одговорни за биолошка [[фиксација на азот]]. Белодробните белковини учествуваат во транспортот, складирањето и употребата на кислород <ref name=lpi/>[9]. Железни белковини се вклучени во [[трансферот на електрони]].<ref name=Greenwood1098/> [[File:Heme b.svg|thumb|Structure of [[Heme|Heme b]]; in the protein additional [[ligand]](s) would be attached to Fe.]] [137] Примери на белковини кои содржат железо во повисоки организми вклучуваат хемоглобин, [[цитохром]] (види [[високо валентно железо)]] и [[Катализа|каталаза]].<ref name=lpi/><ref>{{Наведена книга| first1 = S.J.|last1 = Lippard|first2 = J.M.|last2 = Berg|title = Principles of Bioinorganic Chemistry|publisher = University Science Books|place = Mill Valley|date = 1994|isbn = 0-935702-73-3}}</ref>[9] [138] Просечниот возрасен човек содржи околу 0.005% телесна тежина на железо, или околу четири грама, од кои три четвртини се во хемоглобин - ниво кое останува константно, и покрај тоа што само еден милиграм на железо се апсорбира секој ден,<ref name=Greenwood1098/> [137] затоа што човечкото тело го рециклира својот хемоглобин за содржината на железо.<ref>{{Наведено списание | last1 = Kikuchi | first1 = G. | last2 = Yoshida | first2 = T. | last3 = Noguchi | first3 = M. | doi = 10.1016/j.bbrc.2005.08.020 | title = Heme oxygenase and heme degradation | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 338 | issue = 1 | pages = 558–67 | year = 2005 | pmid = 16115609 | pmc = }}</ref>[139] === Биохемија === Стекнувањето на железо претставува проблем за аеробните организми, бидејќи железото од железо е слабо растворливо во близина на неутралната pH вредност. Така, овие организми имаат развиено средства за апсорбирање на железо како комплекси, понекогаш земајќи железо железо пред оксидирање на железо во железо.<ref name=lpi/>[9] Особено, бактериите имаат развиено многу високо афинитетни [[секвестриски]] агенси наречени [[сидерофори]].<ref>{{Наведено списание| url = http://www.jbc.org/content/270/45/26723.short|pmid = 7592901|doi = 10.1074/jbc.270.45.26723|date = 1995|last1 = Neilands|first1 = J.B.|title = Siderophores: structure and function of microbial iron transport compounds|volume = 270|issue = 45|pages = 26723–26|journal = The Journal of Biological Chemistry}}</ref><ref>{{Наведено списание| doi =10.1146/annurev.bi.50.070181.003435|title =Microbial Iron Compounds|date =1981|last1 =Neilands|first1 = J.B.|journal =Annual Review of Biochemistry|volume =50|pages =715–31|pmid =6455965|issue=1}}</ref><ref>{{Наведено списание| doi = 10.1023/A:1020218608266|date = 2002|last1 = Boukhalfa|first1 = Hakim|last2 = Crumbliss|first2 = Alvin L.|journal = BioMetals|volume = 15|pages = 325–39|pmid = 12405526|title = Chemical aspects of siderophore mediated iron transport|issue = 4}}</ref> [140] [141] [142] По преземањето во човечки [[Клетка|клетки]], складирањето на железо е прецизно регулирано..<ref name=lpi/><ref>{{Наведено списание|title=Tumor necrosis factor-α-induced iron sequestration and oxidative stress in human endothelial cells |last11=Nakanishi|first11=T.|last10=Suzuki|first10=K.|first9=H. |last9=Eguchi |first8=M. |last8=Izumi |first7=Y. |last7=Hasuike |first6=K. |last6=Miyagawa |first5=R. |last5=Moriguchi |first4=K. |last4=Ito |first3=Y. |last3=Otaki|journal=Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology |first2=T. |date=2005 |volume=25 |last2=Ookawara|issue=12 |pmid=16224057 |pages=2495–501 |doi=10.1161/01.ATV.0000190610.63878.20 |last1=Nanami |first1=M.}}</ref> [9] [143] Главна компонента на оваа регулација е белковинскиот [[трансферин]], кој ги врзува железоните јони апсорбирани од [[дванаесетпалечното црево]] и го носи во [[крв]]та во клетките.<ref name=lpi/><ref>{{Наведено списание|doi=10.1371/journal.pbio.0000079|title=How Mammals Acquire and Distribute Iron Needed for Oxygen-Based Metabolism|date=2003|last=Rouault|first = Tracey A.|journal=PLoS Biology|volume=1|issue=3|pages=e9 |pmid=14691550|pmc=300689}}</ref> [9] [144] Трансферин содржи Fe3 + во средината на искривениот октаед, поврзан со еден азот, три оксигени и хелатниот [[карбонат]]-анјон кој го заробува јон Fe3 +: има толку висока [[константа на стабилност]] што е многу ефикасна при земањето на Fe3 + јони, дури и од најмногу стабилни комплекси. Во коскената срцевина, трансферин се намалува од Fe3 + и Fe2 + и се складира како [[феритин]] за да се инкорпорира во хемоглобинот.<ref name=Greenwood1098/> [137] Најчесто познати и проучени [[биооргански]] соединенија на железо (биолошки молекули на железо) се [[хемо белковините]]: примери се [[хемоглобин]], [[миоглобин]] и [[цитохром]] [[Р450]] <ref name=lpi/>[9]. Овие соединенија учествуваат во транспорт на гасови, градење на [[ензим]]и и пренесување на [[електрон]]и.<ref name=Greenwood1098>Greenwood and Earnshaw, pp. 1098–104</ref> [137] [[Металобелковините]] се група на белковини со метални јонски [[кофактори]]. Некои примери на железо металобелковини се [[феритин]] и [[рустредокрин]].<ref name=Greenwood1098/> [137] Многу ензими од витално значење за живот содржат железо, како [[Катализа|каталаза]],<ref name=Boon_b>{{Наведена мрежна страница |vauthors=Boon EM, Downs A, Marcey D | title = Proposed Mechanism of Catalase | work = Catalase: H₂O₂: H₂O₂ Oxidoreductase: Catalase Structural Tutorial | url = http://biology.kenyon.edu/BMB/Chime/catalase/frames/cattx.htm#Proposed%20Mechanism%20of%20Catalase | accessdate = 2007-02-11}}</ref> [137] [[липоксигенази]],<ref name="PUB00005162">{{Наведено списание |vauthors=Boyington JC, Gaffney BJ, Amzel LM |title=The three-dimensional structure of an arachidonic acid 15-lipoxygenase |journal=Science |volume=260 |issue=5113 |pages=1482–86 |year=1993 |pmid=8502991 |doi=10.1126/science.8502991|bibcode=1993Sci...260.1482B }}</ref> [146] и [[IRE-BP.]] <ref name="pmid8070415">{{Наведено списание |author1=Gray, N.K. |author2=Hentze, M.W. | title= Iron regulatory protein prevents binding of the 43S translation pre-initiation complex to ferritin and eALAS mRNAs | journal= EMBO J. | volume= 13 | number= 16 | pages= 3882–91 |date=Aug 1994 |pmc=395301 | pmid=8070415}}</ref> Хемоглобинот е кислороден носач кој се јавува во [[црвените крвни клетки]] и ја придонесува нивната боја, транспортира кислород во артериите од белите дробови до мускулите каде што се пренесува во [[миоглобин]], кој го складира додека не биде потребен за метаболичка оксидација на [[гликоза]], генерирање на енергија <ref name=lpi/>[9] Тука хемоглобинот се врзува за [[јаглерод диоксид]], произведен кога гликозата се оксидира, која се транспортира преку вените со хемоглобин (претежно како [[Бикарбонати|бикарбонатни]] анјони) назад во белите дробови каде што се издишува.<ref name=Greenwood1098/> [137] Во хемоглобинот, железото е во една од четирите [[хем]]и групи и има шест можни координатни места; четирите се окупирани од атоми на азот во [[порфирински]] прстен, петтиот од [[имидазолниот]] азот во [[хистидинскиот]] остаток од еден од белковинските синџири прикачени на хем групата, а шестиот е резервиран за молекулата на кислород што може да се сврти со реверзибилно <ref name=Greenwood1098/> [137 ] Кога хемоглобинот не е поврзан со кислородот (а потоа се нарекува дезоксихемоглобин), јон Fe2 + во центарот на [[хем]] групата (во внатрешноста на хидрофобната белковина) е во високоспин конфигурација. Поради тоа, е премногу голем за да се вклопи внатре во порфиринскиот прстен, кој наместо тоа се свиткува во купола со јон Fe2 + околу 55 пикометри над неа. Во оваа конфигурација, шестата координативна локација резервирана за кислородот е блокирана од друг хистидински остаток.<ref name=Greenwood1098/> Кога деоксигемоглобинот зема молекула на кислород, овој остаток од хистидин се оддалечува и се враќа откако кислородот е безбедно прицврстен за да формира [[водородна врска]]<nowiki/>со неа. Ова резултира со префрлање на јон Fe2 + во конфигурација со низок вртеж, што резултира со намалување на јонскиот полупречник од 20%, така што сега може да се вклопи во порфиринскиот прстен, кој станува рамничен.<ref name=Greenwood1098/>[137] (Покрај тоа, ова водородско поврзување резултира со наклонување на молекулата на кислород, што резултира со агол на поврзување на Fe-O-O околу 120 ° што го избегнува формирањето на мостовите Fe-O-Fe или Fe-O2-Fe кои ќе доведат до пренос на електрони, оксидација на Fe2 + до Fe3 + и уништување на хемоглобинот.) Ова резултира со движење на сите белковински синџири што води кон другите подединици на облик на промена на хемоглобинот во форма со поголема афинитет на кислород. Така, кога деоксигемоглобинот зазема кислород, неговиот афинитет за повеќе кислород се зголемува, и обратно.<ref name=Greenwood1098/> [137] Миоглобинот, од друга страна, содржи само една Хем група и оттука и овој кооперативен ефект не може да се случи. Така, додека хемоглобинот е речиси заситен со кислородот во високите парцијални притисоци на кислородот во белите дробови, неговиот афинитет за кислород е многу помал од оној на миоглобинот, кој оксигенира дури и при ниски парцијални притисоци на кислород што се наоѓа во мускулното ткиво.<ref name=Greenwood1098/> Како што е опишано со [[Боровиот ефект]] (именуван по [[Кристијан Бор]], таткото на [[Нилс Бор]]), афинитетот на кислородот од хемоглобинот се намалува во присуство на јаглерод диоксид.<ref name=Greenwood1098/> [[File:Carboxyhemoglobin from 1AJ9.png|thumb|right|A heme unit of human [[carboxyhemoglobin]], showing the [[carbonyl ligand]] at the apical position, ''trans'' to the histidine residue.<ref>{{Наведено списание | journal = Acta Crystallogr. D | title = Human Carboxyhemoglobin at 2.2 Å Resolution: Structure and Solvent Comparisons of R-State, R2-State and T-State Hemoglobins |author1=Gregory B. Vásquez |author2=Xinhua Ji |author3=Clara Fronticelli |author4=Gary L. Gilliland | doi = 10.1107/S0907444997012250 | volume = 54 | issue = 3 | pages = 355–66 | year = 1998}}</ref>]] [[Јаглерод моноксид]] и [[фосфорниот трифлуорид]] се отровни за луѓето бидејќи се врзуваат за хемоглобинот слично на кислородот, но со многу поголема сила, така што кислородот повеќе не може да се транспортира низ телото. Хемоглобинот врзан за јаглерод моноксид е познат како [[карбоксихемоглобин]]. Овој ефект, исто така, игра помала улога во токсичноста на [[цијанид]], но таму главниот ефект е далеку од неговата мешање со правилното функционирање на цитохромот на електронската транспортна белковина.<ref name=Greenwood1098/> [137] Цитохромовите белковини, исто така, вклучуваат хемо групи и се вклучени во метаболичката оксидација на гликоза преку кислород. Шестата координативна локација потоа е окупирана од друг имидазолски азот или [[метионин]] сулфур, така што овие белковини во голема мера се инертни на кислородот - со исклучок на цитохром а, којшто се врзува директно со кислородот и затоа е многу лесно отруен од цијанид.<ref name=Greenwood1098/>[137 ] Еве, преносот на електрони се одвива кога железото останува во низок вртежен момент, но се менува помеѓу оксидационите состојби на +2 и +3. Бидејќи потенцијалот за редукција на секој чекор е малку поголем од претходниот, енергијата се ослободува чекор-по-чекор и на тој начин може да се складира во [[аденозин трифосфат]]. Цитохромот a е малку различен, како што се јавува кај митохондриската мембрана, се врзува директно на кислородот и транспортира протони, како и електрони, и тоа:<ref name=Greenwood1098/> 4 Cytc²⁺ + O₂ + 8H+ внатре → 4 Cytc³⁺ + 2 H₂O + 4H+надвор Иако хеме белковините се најважната класа на белковини кои содржат железо, исто така се многу важни [[белковините на железо-сулфур]], кои се вклучени во електронски трансфер, што е можно бидејќи железото може да постои стабилно во двете оксидациски состојби на +2 или +3. Тие имаат еден, два, четири или осум железни атоми кои се приближно тетрахедски координирани до четири атоми на сулфур; поради оваа тетраедарска координација, тие секогаш имаат високовртено железо. Наједноставните од овие соединенија е [[рустредоксин]], кој има само еден атом на железо кој е координиран со четири атоми на сулфур од [[цистеинските]] остатоци во околните пептидни синџири. Друга важна класа на железо-сулфур белковини е [[фередоксините]], кои имаат повеќе атоми на железо. Трансферин не припаѓа на ниедна од овие класи.<ref name=Greenwood1098/>[137] Способноста на морските [[школки]] да го одржат своето зафаќање на карпите во океанот е олеснета со нивната употреба на [[Органометална хемија|органометални]] железни врски во нивните [[Кутикула|кутикули]] богати со белковини. Врз основа на синтетички реплики, присуството на железо во овие структури го зголеми [[еластичниот модул]] 770 пати, [[цврстината на истегнување]] 58 пати и [[цврстина]]та 92 пати. Количината на стрес што е потребна за трајно оштетување на нив се зголеми 76 пати.<ref>{{Наведено списание| first = K| last = Sanderson|title = Mussels' iron grip inspires strong and stretchy polymer| journal = Chemical & Engineering News|page=8|volume = 95| issue = 44| publisher = American Chemical Society| date = 2017| url=https://cen.acs.org/articles/95/i44/Mussels-iron-grip-inspires-strong-stretchy-polymer.html|accessdate=2 November 2017| doi=10.1021/cen-09544-notw3}}</ref> ==== Здравје и исхрана ==== Железото е распространето, но особено богатите извори на прехранбено железо вклучуваат [[црвено месо]], [[остриги]], [[леќа]], [[грав]], [[живина]], [[Риби|риба]], [[лист зеленчук]], [[крес]], [[тофу]], [[наут]], [[црни очи]] и [[меласа]]. [[Леб]]от и [[житарките]] понекогаш се конкретно збогатени со железо.<ref name=lpi/> [[Bread]] and [[breakfast cereal]]s are sometimes specifically fortified with iron.<ref name=lpi/><ref>[http://www.eatwell.gov.uk/healthissues/irondeficiency/ Food Standards Agency – Eat well, be well – Iron deficiency] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060808184739/http://www.eatwell.gov.uk/healthissues/irondeficiency/ |date=8 August 2006 }}. Eatwell.gov.uk (5 March 2012). Посетено на 27 June 2012.</ref>[9] [150] Железо обезбедено со [[додатоци во исхраната]] често се наоѓа како [[железо(II) фумарат]], иако [[железо(II) сулфат]] е поевтино и се апсорбира подеднакво добро <ref name=Ullmann/> [133] Елементното железо или редуцираното железо, и покрај тоа што се апсорбира на само една третина до две третини, ефикасноста (во однос на железен сулфат),<ref>{{Наведено списание|last1=Hoppe|first1=M.|last2=Hulthén|first2=L.|last3=Hallberg|first3=L.|title=The relative bioavailability in humans of elemental iron powders for use in food fortification|journal=European Journal of Nutrition|volume=45|issue=1|pages=37–44|date=2005|pmid=15864409|doi=10.1007/s00394-005-0560-0}}</ref> [151] често се додава во храната, како што се житарките за појадок или збогатеното пченично брашно. Железото е најмногу достапно за телото кога се [[хелатува]] со аминокиселини <ref name="pmid11377130">{{Наведено списание|title=Effectiveness of treatment of iron-deficiency anemia in infants and young children with ferrous bis-glycinate chelate |journal=Nutrition |volume=17 |issue=5 |pages=381–4 |date=2001 |pmid=11377130| doi = 10.1016/S0899-9007(01)00519-6 |last1=Pineda |first1=O. |last2=Ashmead |first2=H. D.}}</ref> [152] и е исто така достапно за употреба како заеднички [[додаток за железо]]. [[Глицин]], најевтина аминокиселина, најчесто се користи за производство на додатоци на железо-глицинат.<ref name="Ashmead">{{Наведена книга|last = Ashmead |first = H. DeWayne |date = 1989 |title = ''Conversations on Chelation and Mineral Nutrition'' |publisher = Keats Publishing |isbn = 0-87983-501-X}}</ref> ===== Диететски препораки ===== Американскиот институт за медицина (ИОМ) ги ажурираше Проценетите просечни барања (ЕАР) и препорачаните диетални додатоци (РДА) за железо во 2001 година.<ref name=lpi/>[9] Тековниот ЕАР за железо за жени на возраст од 14-18 години е 7,9 мг / ден, 8,1 за возраст од 19-50 и 5,0 потоа (пост менопауза). За мажи ЕАР е 6.0&nbsp;mg / ден со возраст од 19 години и повеќе. РДА е 15,0 мг / ден за жени на возраст од 15-18, 18,0 за 19-50 и 8,0 потоа. За мажи, 8,0&nbsp;mg / ден на возраст од 19 и нагоре. RDAs се повисоки од EARs, со цел да се идентификуваат износи кои ќе ги опфатат луѓето со повисоки барања од просекот. РДА за бременост е 27&nbsp;mg / ден, а за лактација 9&nbsp;mg / ден.<ref name=lpi/><ref name=lpi/>[9] За деца на возраст од 1-3 години 7&nbsp;mg / ден, 10 на возраст од 4-8 и 8 години на возраст од 9-13 години. Што се однесува до безбедноста, ИОМ, исто така, поставува [[толерантни нивоа на голови]] (ULs) за витамини и минерали кога доволно докази. Во случај на железо, UL е поставен на 45&nbsp;mg / ден. Колективно, EARs, RDAs и ULs се нарекуваат [[диететски референтни вредности]].<ref>{{Наведена книга|department= Iron|url= https://www.nal.usda.gov/sites/default/files/fnic_uploads//290-393_150.pdf|title= Dietary Reference Intakes for Vitamin A, Vitamin K, Arsenic, Boron, Chromium, Copper, Iodine, Iron, Manganese, Molybdenum, Nickel, Silicon, Vanadium, and Iron|publisher= National Academy Press|year= 2001|pages= 290–393|pmid= 25057538|isbn= 0-309-07279-4|access-date= 2019-04-07|archive-date= 2017-09-09|archive-url= https://web.archive.org/web/20170909191057/https://www.nal.usda.gov/sites/default/files/fnic_uploads//290-393_150.pdf|url-status= dead}}</ref> [[Европскиот орган за безбедност на храната]] (EFSA) се однесува на колективниот сет на информации како референтни вредности за исхраната, со референтниот внес на население (PRI) наместо RDA, и просечниот услов, наместо EAR. АИ и UL дефинирани како и во САД. За жени, PRI е 13&nbsp;mg / ден на возраст од 15-17 години, 16&nbsp;mg / ден за жени на возраст од 18 години, а кои се пред менопауза и 11&nbsp;mg / ден постменопаузални. За бременост и лактација, 16&nbsp;mg / ден. За мажите, ЈРИ е 11&nbsp;mg / ден на возраст од 15 и повеќе години. За деца на возраст од 1 до 14 години, PRI се зголемува од 7 до 11&nbsp;mg / ден. PRIs се повисоки од американските RDAs, со исклучок на бременоста <ref>{{Наведена мрежна страница | title = Overview on Dietary Reference Values for the EU population as derived by the EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies| year = 2017| url = https://www.efsa.europa.eu/sites/default/files/assets/DRV_Summary_tables_jan_17.pdf|work=European Food Safety Authority}}</ref>[155]. ЕФСА го разгледа истото прашање за безбедноста не воспостави ОЛ.<ref>{{Наведена мрежна страница| title = Tolerable Upper Intake Levels For Vitamins And Minerals| publisher = European Food Safety Authority| year = 2006| url = http://www.efsa.europa.eu/sites/default/files/efsa_rep/blobserver_assets/ndatolerableuil.pdf}}</ref>[156] Доенчињата може да бараат дополнување на железо ако се хранат со кравјо млеко.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://bodyandhealth.canada.com/condition_info_details.asp?disease_id=274 |title=Iron Deficiency Anemia |publisher=MediResource |accessdate=17 December 2008 |archive-date=2022-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220130231205/https://www.healthing.ca/all-diseases-and-conditions/alphabetical-search/ |url-status=dead }}</ref>[157] Честите [[Крводарителство|крводарители]] се изложени на ризик од ниски нивоа на железо и често се советуваат да го дополнат внесот на железо.<ref>{{Наведено списание| doi= 10.1016/0925-5710(95)00426-2|pmid= 8867722|date= 1996|last1= Milman|first1=N.|title= Serum ferritin in Danes: studies of iron status from infancy to old age, during blood donation and pregnancy|volume= 63|issue= 2|pages= 103–35|journal= [[International Journal of Hematology]]}}</ref> [158] За целите на обележување на храна и додаток во исхраната во САД, износот во една услуга е изразен како процент од дневна вредност (% DV). За целите на етикетирање на железо 100% од дневната вредност беше 18&nbsp;mg, а од 27 мај 2016 година остана непроменета до 18&nbsp;mg.<ref name="FedReg">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gpo.gov/fdsys/pkg/FR-2016-05-27/pdf/2016-11867.pdf |title=Federal Register May 27, 2016 Food Labeling: Revision of the Nutrition and Supplement Facts Labels. FR page 33982.}}</ref>[159] Табела од сите стари и нови возрасни дневни вредности е дадена на [[референтниот дневен внес]]. Оригиналниот рок за кој треба да се почитува беше 28 јули 2018 година, но на 29 септември 2017 година, американската [[администрација за храна и лекови]] го објави предложеното правило кое го продолжи крајниот рок до 1 јануари 2020 година за големите компании и 1 јануари 2021 година за мали компании.<ref name="FDAdelay">[https://www.fda.gov/Food/GuidanceRegulation/GuidanceDocumentsRegulatoryInformation/LabelingNutrition/ucm385663.htm#dates "Changes to the Nutrition Facts Panel – Compliance Date"]. U.S. Food and Drug Administration</ref> [160] ====== Недостаток ====== Недостатокот од железо е најчест [[недостаток во исхраната]] во светот.<ref name=lpi/><ref>{{Наведено списание|author=Centers for Disease Control and Prevention|title=Iron deficiency – United States, 1999–2000|journal=MMWR|date=2002|volume=51|issue=40|pages=897–99|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5140a1.htm|pmid=12418542}}</ref><ref>{{Наведена книга|first1=Robert C.|last1=Hider|first2=Xiaole|last2=Kong |editor=Astrid Sigel, Helmut Sigel and Roland K.O. Sigel|title=Interrelations between Essential Metal Ions and Human Diseases|series=Metal Ions in Life Sciences|volume=13|year=2013|publisher=Springer|pages=229–94|department=Chapter 8. Iron: Effect of Overload and Deficiency|doi=10.1007/978-94-007-7500-8_8}}</ref><ref>{{Наведена книга |last1=Dlouhy |first1=Adrienne C. |last2=Outten|first2=Caryn E. |editor1-first=Lucia (Ed.) |editor1-last=Banci |series=Metal Ions in Life Sciences |volume=12 |department= Chapter 8.4 Iron Uptake, Trafficking and Storage|title=Metallomics and the Cell |year=2013 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-5560-4|doi=10.1007/978-94-007-5561-1_8}} electronic-book {{ISBN|978-94-007-5561-1}}</ref>[8] [161] [162] [173] Кога загубата на железо не е соодветно компензирана со соодветен диететски внес на железо, се јавува состојба на [[латентен дефицит на железо]], што со текот на времето доведува до [[анемија]] со [[дефицит на железо]] ако не се лекува, што се одликува со недоволен број црвени крвни клетки и недоволна количина на хемоглобин <ref>{{Наведено списание|author=CDC Centers for Disease Control and Prevention|title=Recommendations to Prevent and Control Iron Deficiency in the United States|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report (MMWR)|date=3 April 1998|volume=47|issue=RR3|page=1|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00051880.htm|accessdate=12 August 2014}}</ref>[164] Децата, [[пред-менопаузалните]] жени (жени на возраст на носење на деца) и лицата со слаба исхрана најмногу се подложни на болеста. Повеќето случаи на анемија со дефицит на железо се благи, но ако не се третираат, може да предизвикаат проблеми како брзо или нередовно отчукување на срцето, компликации за време на бременоста и одложен раст кај доенчиња и деца.<ref>{{Наведена мрежна страница|author=Centers for Disease Control and Prevention|title=Iron and Iron Deficiency|url=https://www.cdc.gov/nutrition/everyone/basics/vitamins/iron.html|accessdate=12 August 2014}}</ref> [165] ====== Вишок ====== [[Употребата на железо]] е строго регулирана од страна на човечкото тело, кое нема регулирани физиолошки средства за излачување на железо. Само мали количини на железо се губат секојдневно поради мукозни и лигави на кожата на епителните клетки, така што контролата на нивото на железо првенствено се постигнува со регулирање на навлегувањето.<ref>{{Наведена книга|author1=Ramzi S. Cotran|author2=Vinay Kumar|author3=Tucker Collins|author4=Stanley Leonard Robbins|title=Robbins pathologic basis of disease|url={{Google books|kdhrAAAAMAAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|accessdate= 27 June 2012|date=1999|publisher=Saunders|isbn=978-0-7216-7335-6}}</ref> [166] Регулирање на навлегувањето на железо е оштетено кај некои луѓе како резултат на [[генетски дефект]] кој се мапира во ХХ-Х генскиот регион на [[хромозомот 6]] и води до абнормално ниски нивоа на [[хепцидин]], клучен регулатор на влез на железо во циркулаторниот систем кај цицачи.<ref name="pmid12663437">{{Наведено списание|author=Ganz T|title=Hepcidin, a key regulator of iron metabolism and mediator of [[anemia]] of inflammation|journal=Blood|volume=102|issue=3|pages=783–8|date=August 2003|pmid=12663437|doi=10.1182/blood-2003-03-0672|url=}}</ref> [167] Кај овие луѓе, прекумерното внесување на железо може да резултира со [[нарушувања на преоптоварување на железо]], познато медицински како [[хемохроматоза]] <ref name=lpi/> [9]. Многу луѓе имаат недијагностицирана генетска подложност на преоптоварување со железо и не се свесни за семејна историја на проблемот. Поради оваа причина, луѓето не треба да земаат додатоци на железо освен ако не страдаат од дефицит на железо и се консултираат со лекар. Се проценува дека хемохроматозата е причина за 0,3 до 0,8% од сите метаболни заболувања кај кавказите.<ref>{{Наведено списание|title=Hereditary hemochromatosis|journal=Rev Med Interne|date=2000 |volume=21 |issue=11 |pages=961–71 |doi=10.1016/S0248-8663(00)00252-6 |pmid=11109593|last1=Durupt|first1=S.|last2=Durieu|first2=I.|last3=Nové-Josserand|first3=R.|last4=Bencharif|first4=L.|last5=Rousset|first5=H.|last6=Vital Durand|first6=D.}}</ref> [[Магнетнорезонатна снимка|МРС]] покажале дека железото се насобира во [[хипокампус]]от на болните од [[Алцхајмерова болест]] или пак во [[супстанција нигра]] н оние заболени од [[Паркинсова болест]].<ref>{{Наведено списание|url = http://archneur.highwire.org/cgi/content/abstract/66/3/371|pmid = 19273756|doi = 10.1001/archneurol.2008.586|date = 2009|last1 = Brar|first1 = S.|last2 = Henderson|first2 = D.|last3 = Schenck|first3 = J.|last4 = Zimmerman|first4 = E.A.|title = Iron accumulation in the substantia nigra of patients with Alzheimer disease and parkinsonism|volume = 66|issue = 3|pages = 371–74|journal = Archives of Neurology}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Предозирањето на ингестираното железо може да предизвика прекумерно ниво на слободно железо во крвта. Високите нивоа на крв во слободното железо со железо реагираат со [[пероксид]]и за да произведат високо реактивни [[слободни радикали]] кои можат да ја оштетат [[ДНК]], [[белковините]], [[липидите]] и другите клеточни компоненти. Токсичноста на железта се јавува кога клетката содржи слободно железо, што обично се случува кога нивото на железо ја надминува достапноста на [[трансферин]] за да се поврзе со железото. Оштетувањето на клетките на [[гастроинтестиналниот тракт]], исто така, може да ги спречи да ја регулираат апсорпцијата на железо, што доведува до понатамошно зголемување на нивото на крв. Железото обично ги оштетува клетките во [[срце]]то, [[Црн дроб|црниот дроб]] и на други места, предизвикувајќи негативни ефекти кои вклучуваат [[кома]], [[метаболна ацидоза]], [[шок]], [[откажување на црниот дроб]], [[коагулопатија]], [[синдром на респираторен дистрес кај возрасни]], долгорочно оштетување на органите, па дури и смрт.<ref name="Cheney" /> [169] Луѓето искусуваат токсичност на железо кога железото надминува 20 милиграми за секој килограм телесна маса; 60 милиграми за килограм се смета за [[смртоносна доза]].<ref name="emed-topic285">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.emedicine.com/emerg/topic285.htm|title=Toxicity, Iron | publisher = Medscape|accessdate=23 May 2010}}</ref> [170] Преголемата потрошувачка на железо, често е резултат на тоа што децата јадат големи количини таблети со [[црни сулфати]] наменети за консумирање на возрасни, е една од најчестите токсиколошки причини за смрт кај деца под шест години.<ref name="emed-topic285" />[170] [[Употребата на рецепт за исхрана]] (DRI) го поставува нивото на толерантниот горен внес (UL) за возрасни на 45&nbsp;mg / ден. За деца под четиринаесет години UL е 40&nbsp;mg / ден.<ref name=IOM>{{citation|title=Dietary Reference Intakes (DRIs): Recommended Intakes for Individuals |publisher=Food and Nutrition Board, Institute of Medicine, National Academies |year=2004 |url=http://www.iom.edu/Global/News%20Announcements/~/media/Files/Activity%20Files/Nutrition/DRIs/DRI_Summary_Listing.pdf |accessdate=2009-06-09 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130314000722/http://www.iom.edu/Global/News%20Announcements/~/media/Files/Activity%20Files/Nutrition/DRIs/DRI_Summary_Listing.pdf |archivedate=14 March 2013 |df= }}</ref> Медицинскиот третман на токсичноста на железо е комплициран и може да вклучи употреба на специфичен [[хелатски]] агенс наречен [[дефероксамин]] за да се врзува и да го избрка вишокот железо од телото.<ref name="Cheney">{{Наведено списание| last1 =Cheney|first1 =K.| last2 =Gumbiner|first2 =C.| last3 = Benson|first3 =B.| last4 = Tenenbein|first4 =M.|title=Survival after a severe iron poisoning treated with intermittent infusions of deferoxamine |journal=J Toxicol Clin Toxicol |volume=33 |issue=1 |pages=61–66 |date=1995 |pmid=7837315 |doi=10.3109/15563659509020217}}</ref><ref>{{Наведено списание| last = Tenenbein|first = M.|title=Benefits of parenteral deferoxamine for acute iron poisoning |journal=J Toxicol Clin Toxicol |volume=34 |issue=5 |pages=485–89 |date=1996 |pmid=8800185 |doi=10.3109/15563659609028005}}</ref><ref name="pmid21102602">{{Наведено списание |vauthors=Wu H, Wu T, Xu X, Wang J, Wang J | title = Iron toxicity in mice with collagenase-induced intracerebral hemorrhage | journal = J Cereb Blood Flow Metab | volume = 31 | issue = 5 | pages = 1243–50 |date=May 2011 | pmid = 21102602 | doi =10.1038/jcbfm.2010.209 | pmc=3099628}}</ref> ====== Рак ====== Улогата на железото во одбраната на ракот може да се опише како "меч со две острици" поради неговото распространето присуство во непатолошки процеси<ref>{{Наведена книга|last1=Thévenod|first1=Frank |editor1-last=Sigel|editor1-first=Astrid|editor2-last=Sigel|editor2-first=Helmut|editor3-last=Freisinger|editor3-first=Eva|editor4-last=Sigel|editor4-first=Roland K. O. |title=Metallo-Drugs: Development and Action of Anticancer Agents |date=2018 |volume= 18 |doi= 10.1515/9783110470734-021 |publisher=de Gruyter GmbH |location=Berlin |department= Chapter 15. Iron and Its Role in Cancer Defense: A Double-Edged Sword |pages= 437–67}} </ref>. Луѓето што имаат [[хемотерапија]] може да развијат дефицит на железо и [[анемија]], за што се користи [[интравенска]] терапија со железо за да се обноват нивоата на железо.<ref name="beguin">{{Наведено списание|pmid=24275533|year=2014|author1=Beguin|first1=Y|title=Epidemiological and nonclinical studies investigating effects of iron in carcinogenesis--a critical review|journal=Critical Reviews in Oncology/Hematology|volume=89|issue=1|pages=1–15|last2=Aapro|first2=M|last3=Ludwig|first3=H|last4=Mizzen|first4=L|last5=Osterborg|first5=A|doi=10.1016/j.critrevonc.2013.10.008|url=http://www.croh-online.com/article/S1040-8428(13)00230-8/fulltext}}</ref> [175] Преоптовареноста на железо, која може да се појави од високата потрошувачка на црвено месо,<ref name=lpi/> [9] може да иницира растење на [[Тумор на мозок|туморот]] и да ја зголеми подложноста на појава на рак,<ref name=beguin/> [175] особено за [[колоректален карцином]].<ref name=lpi/> ===Биоремедитација=== Бактерии кои се хранат со железо живеат во [[потонат брод|потонатите бродови]] како што е на пример ''[[Титаник]]''.<ref>{{Наведена книга | last = Ward | first = Greg | title = The Rough Guide to the ''Titanic'' | date = 2012 | publisher = Rough Guides Ltd | location = London | page=171 | isbn = 978-1-4053-8699-9 }}</ref> ==Железото како тема во уметноста и во популарната култура== Железото се јавува како тема во делата од [[уметност]]а и [[Популарна култура|популарната култура]], како: * „Железо и злато“ (''Гвожђе и злато'') - песна на српскиот поет [[Јован Јовановиќ - Змај]].<ref>Јован Јовановиħ Змај, ''Песме''. Београд: Рад, 1963, стр. 172-173.</ref> * „Земја и железо“ - песна на рускиот поет [[Николај Кљуев]] од 1916 година.<ref>''Антологија руске лирике – X-XXI век. Књига II: Прва четвртина – средина XX века (авангарда и социјалистички реализам)''. Београд: Paidea, 2007, стр. 42-44.</ref> * „Железна завеса“ (''Гвоздена завеса'') - збирка раскази на српскиот писател [[Милорад Павиќ]] од 1973 година.<ref>„Белешка о писцу“, во: Милорад Павић, ''Кутија за писање''. Београд: Народна библиотека Србије, 2012, стр. 121.</ref> ==Галерија== <center> <gallery> Податотека:Сидерит (Злетово).jpg|Железна руда сидерит од наоѓалиштето во [[Злетово]] Податотека:Лимонит (Пехчево).jpg|Железна руда лимонит од наоѓалиштето во [[Пехчево]] Податотека:Магнетит (Кошино).jpg|Железна руда магнетит од наоѓалиштето во [[Кошино]] Податотека:Магнетит (Дамјан).jpg|Железна руда магнетит од наоѓалиштето во [[Дамјан]] Податотека:Хематит (Дамјан).jpg|Железна руда хематит од наоѓалиштето во [[Дамјан]] Податотека:Хематит ('Ржаново).jpg|Железна руда хематит од наоѓалиштето во [['Ржаново]] Податотека:64. Хлороводородна киселина со различни метали.ogg|[[Хлороводородна киселина]] со железо и други [[метал]]и Податотека:70. Пирофорно железо.ogg|Пирофорно железо </gallery> </center> == Наводи == {{наводи}} {{Компактен периоден систем}} {{Соединенија на железото}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Железо| ]] [[Категорија:Преодни метали]] [[Категорија:Хемиски елементи]] [[Категорија:Коцкести минерали]] [[Категорија:Самородни елементи]] [[Категорија:Феромагнетни материјали]] [[Категорија:Тешки метали]] 822ldyb1gppo21y1poha8xq50vz9pjs 4 20515 5538129 5536603 2026-04-12T18:01:07Z Виолетова 1975 /* Спортисти */ 5538129 wikitext text/x-wiki <!---------------------------------------------------------------------------------> <!-------Вам ви благодари помошниот тим на Википедија (pro's making woners)------> <!---------------------------------------------------------------------------------> {{Селска чешма}}<br /> __NEWSECTIONLINK__ <div id="содржина"> __TOC__ <div id="дискусии"> [[Категорија:Википедија:Селска чешма| ]] [[Категорија:Википедија:Заедница|Селска чешма]] == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 20:45, 16 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:ZI Jony@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 14:21, 18 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Tiven2240@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == Годишна оценка на Упатствата за спроведување на Универзалниот правилник на однесување (УПнО) == <section begin="announcement-content" /> Ве известувам дека започна периодот на годишна оценка на Упатствата за спроведување на Универзалниот правилник на однесување. Можете да давате предлози за промени до 9 февруари 2026&nbsp;г. Ова е првиот од неколкуте чекори на годишната проценја. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Прочитајте повеќе за ова и учествувајте во разговор на страницата на УПнО на Мета]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координативната комисија на Универзалниот правилник на однесување]] (U4C) е глобална група посветена на правично и доследно спроведување на УПнО. Оваа годишна проценка е планирана и спроведена од U4C. За повеќе информации за должностите на U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|погледајте ја нејзината повелба]]. Споделете ги овие информации со други членови на вашата заедница кајшто е соодветно. -- Во соработка со U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|разговор]])<section end="announcement-content" /> 22:01, 19 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Keegan (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Начела и напатствија на Википедија == Почитувани уредници, ja отворам оваа дискусија во согласност со [[ВП:ГЛАСННН]]. Во продолжение секоја недела ќе биде отворена по една тема за која треба да ги одредиме насоките на значајност за нашата Википедија, и на која прво добро е да се дискутира, а потоа можеби и да се гласа. При оформувањето на статиите за начела и напаствија, како и за значајност, во врска со луѓе, настани и друго, земени се предвид неколку јазични Википедии, како англиската, српската и хрватската. Да нагласам дека Википедија на англиски јазик има построги правила од другите јазични Википедии, претпоставувам затоа што се смета за светска енциклопедија, и некои теми кои се важни локално во земјите, на англиската не сметаат дека треба да ги има. Сепак и таму има исклучоци. Исто така, добро е да се нагласи и да се има на ум дека дел од овие службени страници се создавани пред 20 години, и можно е да има потреба од нивно прегледување и дополнување. === [[Википедија:Што не е Википедија]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:40 ч. на 8 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> Да започнеме со [[Википедија:Што не е Википедија|што не е Википедија]]. Википедија не е хартиена енциклопедија, не е речник, не е трибина, ниту пак говорница од било кој вид, не е ни разговорен форум или средство за пропаганда и рекламирање. Википедија не е збирка на надворешни врски, галерии на слики или медиуми. Википедија на македонски јазик не е национална енциклопедија на Македонците. Википедија не е услужник на бесплатно вдомување или мрежен простор, не е експеримент за демократија или каков било друг политички систем. Нејзиниот основен метод на одлучување на консензус е преку уредување и дискусија, не преку постојано гласање. Повеќе на секоја од ставките има на линкот [[Википедија:Што не е Википедија|што не е Википедија]]. ==== Дискусија за „Што не е Википедија“ ==== {{коментар}} Според мене, треба да имаме слобода да бришеме кориснички страници на Википедијанци на кои корисникот си пишува реклама за себе и она што го работи. Налетувам на такви, скоро имаше некој масер се рекламира на корисничката страница. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:42, 8 февруари 2026 (CET) :{{коментар}}Според мене, секаков вид на рекмалација директна или индиректна мора одма да се отстранува без никаква дебата или дискусија. Без разлика дали е на корисничка страница, подобрување во статија, новосоздадена страница и останато. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:01, 8 февруари 2026 (CET) :Па некако оваа страница има опфатено доволно, јас немам забелешки или некакви сугестии што да се наведе дополнително. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 16:27, 9 февруари 2026 (CET) :Исто и јас. :) [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 20:53, 9 февруари 2026 (CET) {{коментар}}Се согласувам дека секаков вид на рекмалација директна или индиректна треба да се отстранува без никаква дискусија.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> :{{Коментар}} Вака. Малку пристапот да е подиректен и поконкретен. На пример глеам се дискутира за тоа Што не е википедија? Значи мој предлог е за ова, и за сите идни дискусии, да се преземе англиската верзија на напатствијата, да се видат од сите нас и да се даде коментар кои поттпочки од англиското напатствије би го трганеле или замениле со друго. Ова го зборам од проста причина што англиските напатствија се едни од најелаборираните, па дури и претерано детализирани, ние можеме да ги земем само општите начела. Во овој случај ок си е се. Се сложувам со напишаното за тоа што не е Википедија, ако имам некој поконкретен дел за додавање, ќе пишам тука. Следните да бидат со поконкретни забелешки што се прифаќа, а што не на нашата Википедија. Во однос на кориснички страници, ние сме бришеле и порано само вулгарности. Рекламирање не би требало да е проблем, според мене. Пропагираме сите ние на нашите кориснички страници. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 18:50, 15 февруари 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (настани)]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:30 ч. на 15 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> Многу настани добиваат покриеност во вестите, а сепак не се од историска или трајна важност. Настан може да биде доволно интересен за новинарите и уредниците на вестите, но тоа не секогаш е доволно значајно за да има статија на Википедија. При оценувањето на настанот, уредниците треба да оценат различни аспекти на настанот и покриеноста: влијанието, длабочината, времетраењето, географскиот опсег, разновидноста и веродостојноста на покривањето, како и дали покривањето е рутинско. ;Трајни ефекти Настанот што е преседан или катализатор за нешто друго од трајно значење, најверојатно ќе биде значаен. На пример, во САД, убиството на детето Адам Волш на крајот довело до донесување на Закон за заштита и безбедност на децата, наречен Закон Адам Волш. Овој настан се смета за значаен. Настаните кои имаат трајно дејство од историско значење веројатно ќе бидат знајачни. Ова вклучува, на пример, природни катастрофи после кои останува широко распространето уништување, а обновата на уништеното може да доведе до смена на населението, и можно е да влијае врз изборите. Помал земјотрес или бура со мало или никакво влијание врз човечката популација веројатно не е значаен за да има статија на Википедија. ;Географски опсег Значајните настани обично имаат значително влијание врз широк регион, домен или широко распространета општествена група. Настанот кој влијае врз локално подрачје и го известуваат само медиумите во блискиот регион веројатно нема да биде значаен. ;Длабочина на покриеност Еден настан мора да добие голема или длабинска покриеност за да биде значаен. Длабочина на покривање вклучува анализа што ги става настаните во контекст, како што често се среќава во книгите, долгометражни написи во големите списанија за вести или на ТВ. ;Времетраење на покриеноста Значајните настани обично добиваат медиумска покриеност која е во подолг временски период. Времетраењето на известувањето по медиуми е силен показател за тоа дали некој настан има минливо или трајно значење. Тоа што некој настан се случил неодамна сам по себе не го прави незначаен. ;Разновидност на извори Се очекува значајна национална или меѓународна медиумска покриеност за некој настан да биде забележлив. Известувањето со широк опсег има тенденција да укаже на значајност, освен кога медиумите препишуваат и преобјавуваат исти вести едни од други. ;Рутинско покривање Според политиката на Википедија дека не е весник, рутинското покривање на вести за работи како што се објави не се доволна основа за статија. Рутинските настани, како што се спортски натпревари, филмски премиери, прес-конференции итн., може подобро да се опфатат како дел од друга статија, ако воопшто се значајни. Медиумски објави за настани кои се вообичаени, секојдневни, или се обични предмети што не се истакнуваат — веројатно не се значјани за да имаат своја статија на енциклопедија. ;Сензационализам Таблоид или жолтото новинарство како што се нарекува, обично се смета за лоша основа за статија во енциклопедија, поради недостатокот на проверка на фактите својствени за сензационалистичко известување и објавување на скандали. Википедија не е место за скандали или озборувања. ;Кривични дела Написите за криминални дејствија, особено оние што спаѓаат во категоријата „вонредни вести“, често се предмет на дискусии за бришење. ;Луѓе значајни за само еден настан Луѓето познати само во врска со еден настан генерално не треба да имаат статија напишана за нив. Ако настанот е многу значаен, тогаш наместо тоа, обично треба да се напише статија за настанот. ;Идни настани Поединечните закажани или очекувани идни настани треба да бидат вклучени само ако настанот е значаен, и речиси сигурно ќе се одржи. Датумите не се дефинитивни додека настанот навистина не се случи, бидејќи дури и значајните настани може да бидат откажани или одложени во последен момент поради голем инцидент (ваков случај на одложување беше во текот на пандемијата). Меѓу идните настани кои се соодветни за да се отвори за нив страница пред време спаѓаат: избори, Олимписки игри, Евровизија, европски и светски првенства. ;Алтернативи за бришење Ако значајноста на настанот е доведена во прашање, но тој е првенствено поврзан со одредена личност, компанија или организација или текстот може да биде дел од друга статија со поширока тема, тогаш треба да се употреби спојувањето на содржините. Сепак, треба да се внимава на настанот да не му се даде непотребна тежина. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (настани)|Значајност на настаните]]. ==== Дискусија за „Настани“ ==== {{коментар}} Според мене, овој дел добро ги покрива сите можни ситуации поврзани со настаните. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:32, 15 февруари 2026 (CET)<br> {{коментар}} Сметам дека аргументите се добро образложени и се согласувам со нив. - [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 11:07, 18 февруари 2026 (CET) <br> {{коментар}} Се солгасувам со горенаведените коментари. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:30, 18 февруари 2026 (CET) <br> {{коментар}} Добри се предлозите и правилата наведени во посебната страница, немам дополнителни коментари. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:11, 18 февруари 2026 (CET)<br> {{коментар}} Овој дел е усогласен со соодветниот дел на другите јазици и јасен за оние што го читаат. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:14, 19 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Исто и јас се согласувам со коментари на колегите. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:03, 21 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Добро се образложени аргументите и се согласувам со нив.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Автобиографија]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:50 ч. на 22 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> *Пишувањето автобиографии е обесхрабрено, бидејќи е тешко да се напише неутрална, проверлива автобиографија, а има и многу замки. *Автобиографијата често е пристрасна, и обично напишано е само позитивното за личноста. *Автобиографиите се често непроверливи. Ако единствениот извор за одреден факт за вас сте вие самите, читателите не можат да го потврдат тоа. *Автобиографиите можат да содржат оригинално истражување. Луѓето често вклучуваат информации во автобиографии кои никогаш претходно не биле објавени или се резултат на знаење за нештата од прва рака. Википедија е енциклопедија и не смее да содржи претходно необјавени информации, ниту дозволува оригинално истражување. *Под „автобиографија“ не се подразбира само биографијата што сте ја напишале сами за себе, туку и биографијата што сте ја платиле или сте наредиле некој друг да ја напише во ваше име. *Тешко е да се пишува неутрално и објективно за себе, затоа треба да дозволите другите да пишуваат. Би требало да почекате некој друг да напише статија за вас и вашите постигнувања. *Во јасни случаи, дозволено е уредување на страници поврзани со вас, како: враќање на вандализам; но само ако тоа е очигледен вандализам, а не содржински спор. *Ако не сте значајни според начелата на Википедија, пишување на статија за себе ја крши политиката која вели дека Википедија не е место за бесплатна реклама. * Ако вашиот живот и достигнувања се проверливи и навистина од значење за да ве има на енциклопедија, некој друг веројатно ќе создаде статија за вас порано или подоцна. Повеќе на линкот: [[Википедија:Автобиографија]] ==== Дискусија за „Автобиографија“ ==== {{коментар}} - Се согласувам со наведените правила поврзани со автобиографија. Ние сме мала заедница, и знам дека се случило низ минатото некои личности сами за себе да си напишат статија, често не е бришена таквата статија, туку е само досредена, доколку личноста е значајна за да ја има во енциклопедија. Сепак, во најголем дел, би требало да се обесхрабрат автобиографски статии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:58, 22 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Автобиографијата, поточно пишување на автобиографија, треба да биде обесхрабрено и недозволиво за Википедија. Пристрасноста при пишување на таква статија е на највисоко ниво, а објективноста ниска. Напатствијата се во ред, се согласувам и замолувам секој да реагира ако забележи вакви случаеви. Ова е едно од основните правила на Википедија и треба строго и доследно да се почитува.--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 09:48, 23 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Целосна поддршка за сѐ претходно кажано. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:17, 23 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Се сложувам со сѐ. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 17:34, 24 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Да, и јас го делам истото мислење. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 11:52, 27 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Се согласувам. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 13:57, 28 февруари 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Биографии на живи личности]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:50 ч. на 1 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> *Статија за жива личност треба да биде напишана одговорно, внимателно и со непристрасен тон, да се избегнува потценување, но да се избегнува и претерување. *Контроверзниот материјал за живи личности што е без извори или со слаби извори треба веднаш да се отстрани, и без дискусија. *Не користете јавни записи што вклучуваат лични податоци, како што се датум на раѓање, вредност на домот, сообраќајни казни, регистрации на возила и домашна или деловна адреса. *Никогаш не користете самообјавени извори (вклучувајќи книги, списанија, интернет страници, блогови, подкасти или објави на социјалните мрежи) како извори на материјал за жива личност, освен ако не се напишани или објавени од самото лице. *Не внесувајте озборувања во статиите. Секогаш прво прашајте се: Дали изворот е веродостоен? Дали материјалот е вистинит? И, дури и ако е вистинит, дали е релевантен за неутрална статија за личноста за која е статијата? *На администраторите им е дозволено да спроведат отстранување на јасни прекршувања на БЖЛ со заштита на страницата или со блокирање на прекршителот/прекршителите. *Избегнувајте приказ на жртва. *Во случај на јавна личност, ќе има повеќе доверливи извори, а БЖЛ треба едноставно да документира што известуваат тие извори. *Поради зголемена злоупотреба и [[Кражба на идентитет|кражба на идентитет]], луѓето сè повеќе ги сметаат своите вистински имиња и датуми на раѓање за приватни информации. Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации. Не може да бришеме лични податоци по барање на личноста доколку се јавно достапни во веродостојни извори. Но, доколку личноста на која се однесува статијата се спротивставува на објавувањето на датум на раѓање, а податоците не биле претходно објавени од веродостојни извори, бидете внимателни и наведете ја само годината на раѓање. Исто така, статиите не треба да ја содржат адресата, електронската пошта, телефонскиот број или други контакт информации на личноста за која станува збор, но генерално е дозволено да се вклучи линк до официјалната интернет страница на личноста во делот „Надворешни врски“, иако тој линк може да ги содржи горенаведените информации. *Дали ќе се отстрани име или погрешно родово именување на жива личност која е трансродово лице, е прашање на уредничка проценка доколку веќе се појавило во сигурни извори. *Со тоа што некој бил спомнат во вестите, не значи дека треба да добие статија на Википедија. *Жива личност обвинета за кривично дело се смета за невина сè додека не биде осудена од суд. Уредниците генерално не треба да вклучуваат текст што сугерира дека лицето е осомничено, дека е лице од интерес или е обвинето за вршење на кривично дело, освен ако не е обезбедена осуда за тоа кривично дело, или повеќе доверливи извори веќе го објавиле името на обвинетиот во врска со кривичното дело. *БЖЛ се применува насекаде на Википедија каде што се споменуваат живи личности, вклучувајќи страници за разговор, описи на уредувања, кориснички страници, слики и категории. *Корисничките имиња што содржат клеветнички, очигледно лажни или спорни изјави или материјал за живи лица треба веднаш да бидат блокирани и отстранети од сите промени. *Сликите од живи личности не треба да се користат надвор од контекст за да се прикаже тоа лице во лажно или неповолно светло. *Имињата на категориите се самообјаснувачки, па затоа вклучувањето на одредена биографија во одредена категорија мора да биде оправдано со соодветен текст кој има сигурни извори во самата статија. Пример за ова е додавање на Категорија:Криминалци, или категоризацијата на живите личности според религија или сексуална ориентација. *Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи. *Уредниците кои постојано додаваат или враќаат контроверзен материјал во БЖЛ кој не е поткрепен со извори или е поткрепен со лоши извори, може да бидат блокирани поради нарушување на проектот. Повеќе на линкот: [[Википедија:Биографии на живи личности]] ==== Дискусија за „Биографии на живи личности“ ==== {{коментар}} - Јас сум ЗА да се применуваат овие начела. Инаку, ме збуни делот со горна старосна граница, и дека „лицата над 115 години се сметаат за починати“. Имавме случај со некој борец за кој немаше извори за тоа кога починал, па стана збунувачко како да се реши тој проблем. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:56, 1 март 2026 (CET)<br> {{Коментар}} Целосно се согласувам. Јас сум за поголема и построга контрола за тоа за кој се прави статија. Да нема статии за недоволно афирмирани личности, без разлика од која област се. Не сме реклама ние. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 14:08, 3 март 2026 (CET) {{коментар}} Јас имам две забелешки во врска со овие начела. Прво, ако лични податоци се објавени во веродостојни извори, не смее да се врши цензура по барање на личноста (на пр. ако јавно е објавен точниот датум на раѓање, тогаш тој датум слбодно може да се наведе во статијата). Второ, начелото за лицата над 115 години нема логика затоа што може да има повеќе живи лица над 115 години, но само едно лице може да се смета за најстара личност во светот. Мислам дека ова начело треба да се преработи и да гласи „Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи.“. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 22:53, 3 март 2026 (CET) :За лицата над 115 години го сменив како што предлагаш. :Вториот дел за лични податоци, тоа што го предлагаш го има [[Википедија:Биографии на живи личности|веќе содржано во реченицата]]: :„Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации.“ :Мислам дека таа реченица го покрива тоа што го велиш. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:56, 4 март 2026 (CET) ::{{одговор|Виолетова}} Да, го покрива, но погоре се наведени реченици коишто се противречни на тоа. Ако датумот на раѓање е јавно објавен и лицето се противи да биде наведен во статијата, тогаш која реченица се зема предвид? --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 09:41, 6 март 2026 (CET) ::Коректност! [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-14346-24|&#126;2026-14346-24]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-14346-24|разговор]]) 09:43, 6 март 2026 (CET) :::@[[Корисник:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] :::Кире, овде имам извадено дел од речениците, а не сè, затоа стои линк до целата страница со правилата, каде што пишува на крајот: Повеќе на линкот. Треба проектната да се прочита, бидејќи се разбира дека важат сите реченици кои се на страницата со начела и напатствија. Односно, доколку е јавен податокот за датум на раѓање, не го земаме предвид човекот што се буни. Овде го вклучив примерот дека доколку не е јавно објавен датумот и човекот не сака да му стои на статијата, би требало да го испочитуваме. Дури има предвидена ситуација кога има своја интернет страница на која ставил вистинско име и датум на раѓање, ние смееме да ја ставиме во надворешните врски на статијата. Неколку различни ситуации се опфатени на [[Википедија:Биографии на живи личности|главната страница за БЖЛ]] и тие се тие што важат. Овде се само извадоци, дека е голема таа страница цела да се псотави на Селска чешма. Поздрав [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 11:45, 6 март 2026 (CET) ::::{{одговор|Виолетова}} Да, за напишаното во начелото зборувам, а не за она коешто е напишано на оваа страница. Најпрвин е наведена реченицата „Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации.“, а потоа пишува „Доколку личноста на која се однесува статијата се спротивставува на објавувањето на датум на раѓање, бидете внимателни и наведете ја само годината на раѓање.“. Ова нема логика. Ако лицето не сака јавно да биде објавен неговиот датум на раѓање, тогаш тоа треба да биде отстрането од изворите коишто се користат на Википедија (откако ќе биде избришано од тие извори, тогаш природно ќе биде избришано и од Википедија затоа што повеќе нема да има веродостојни извори во коишто е наведено). Но, ако лицето бара тоа да биде отстрането само од Википедија, а притоа да остане наведено во други извори, тогаш се работи за цензура на јавно објавени податоци и тоа не е дозволено дури и да е по барање на лицето за коешто се однесува податокот. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 12:07, 6 март 2026 (CET) :::::Не знам каде не се разбираме, тоа што го објаснуваш е тоа како треба да се постапи, всушност. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:45, 6 март 2026 (CET) ::::::Се разбираме дека е така, но во начелото е напишано поинаку. За да биде појасно, можеби изрично треба да ставиме дека не може да бришеме лични податоци по барање на личноста доколку се јавно достапни во веродостојни извори (Во иднина те молам секое дополнување пишувај го како нов коментар затоа што јас овој одговор го пишав на твојот првичен коментар којшто потоа беше дополнет и затоа напишав уште еден коментар подолу дека се согласувам со дополнетото. Инаку, се создава впечаток дека не се разбираме.). --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 18:53, 6 март 2026 (CET) ::::Гледам дека си го дополнила текстот додека го пишував одговорот, па затоа дополнително ќе одговорам и на дополнетиот текст. Да, така треба да биде, но во начелото не е напишано на тој начин. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 12:08, 6 март 2026 (CET) {{коментар}} - Јас сум ЗА, со тоа што сметам дека треба да има контрола за тоа за кој ја пишува статијата, како и начелото што го спомна Кирил погоре „Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи.“; според мене има смисла. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 13:28, 5 март 2026 (CET) {{коментар}} Се согласувам, и за лицата над 115 години да се преработи. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 18:30, 5 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Креативни професии]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:57 ч. на 8 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> Во овој дел да ги разгледаме значајноста на луѓето да имаат статија според тоа која професија ја вршат, се разгледуваат професорските, научните и креативните професии: професори, научници, и креативните професии (писатели, музичари, сликари, архитекти, новинари). *Записите во списоци каде е дозволено човек сам да се пријави и запише, не придонесуваат за значајност. Исто така, интернет страниците за вработените или членовите на една организација, не се доволен показател за значајност. *Веродостојна биографија на 200 страници за личност, издадена од независен извор и не е платена од човекот за чија биографија станува збор, која детално го покрива животот на тоа лице е прифатлив извор, додека извод од матична книга на родените или списокот од формуларот за изборно ливче, не е. *Луѓето кои ги исполнуваат основните критериуми, може да се сметаат за значајни без да ги исполнуваат дополнителните критериуми подолу. ;Професори, наставници, академици и научници *Наставници и професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование, не се значајни за енциклопедија само поради таа професија. Но ако се занимаваат и со друга дејност, како на пример, наука, сликарство, музика, пишување, политика и друго, можат да стекнат значајност да имаат своја енсиклопедиска статија поради дополнителната активност, и во таков случај се оценуваат според вообичаените правила за значајност во професијата. *Сите членови на [[МАНУ]] се значајни за да имаат статија на Википедија. Исто така и членови на странските академии на науките се доволно значајни. *Дел од критериумите: # Лицето има добиено високо престижна академска награда или чест на национално или меѓународно ниво ([[23 Октомври (награда)]], [[Награда „11 Октомври“]], [[Награда „Мито Хаџи Василев - Јасмин“]], на пример). # Лицето било избрано за член на високо селективно и престижно научно друштво или здружение (на пр., Национална академија на науките или Кралското друштво) или член на големо научно здружение кое го задржува статусот на колеги како високо селективна чест (на пр., соработник на Институтот за електрични и електронски инженери или институт за електронски инженери). # Академската работа на лицето има значително влијание во областа на високото образование, влијае врз значителен број академски институции. Овој критериум исто така, може да биде задоволен ако лицето развило значаен нов концепт, техника или идеја, лицето направило значајно откритие или решило голем проблем во својата академска дисциплина. Во овој случај, неопходно е експлицитно да се докаже, со значителен број на упатувања на академски публикации на истражувачи различни од личноста за која станува збор, дека овој придонес навистина нашироко се смета за значаен и нашироко се припишува на личноста за која станува збор. # Лицето било именувано за угледен професор во голема институција за високо образование и истражување, именувано за претседател што укажува на споредливо ниво на постигнувања или еквивалентна позиција во земји каде што ваквите именувања се невообичаени. # Лицето е дел од основачите на некоја голема или значајна образовна институција. # Лицето имало значително влијание надвор од академската заедница во нивниот академски капацитет. # Лицето е главен уредник на големо, добро воспоставено академско списание во нивната предметна област. Во овој критериум не спаѓаат списанија кои се во рамките на псевдо науката. *Псевдонаучникот, исто така, може да биде доволно значаен за сопствена статија, ако неговата теза е особено распространета или добро позната, или ако има голем број научни трудови насочени кон побивање или отфрлање на псевдонаучната природа на неговата теза. ;Креативни професии Ова упатство се однесува на автори, писатели, уредници, новинари, филмаџии, фотографи, уметници, сликари, вајари, архитекти и други креативни професионалци. Такво лице е значајно ако: * Личноста се смета за важна личност или е широко цитирана од врсниците или наследниците; или * Личноста е позната по тоа што поттикнува значаен нов концепт, теорија или техника; или * Лицето создало или одиграло голема улога во заедничкото создавање на значајно или добро познато дело или колективно дело. Дополнително, таквото дело мора да било примарен предмет на повеќе независни периодични статии или рецензии, или на независно и значајно дело (на пример, книга, филм или телевизиска серија, но обично не само една епизода од телевизиска серија); или * Работата (или делата) на личноста: (а) станала значаен споменик, (б) била суштински дел од значајна изложба, (в) добила значително критичко внимание или (г) била претставена во постојаните збирки на неколку значајни галерии или музеи. Подолу се наведени попрецизните критериуми за овие професии. ;Музичари Текстописците или композиторите (без разлика дали се од популарната музика, црковни песни или други стилови) може да се сметаат генерално за значајни ако создале голем број нашироко познати дела. '''Естраден музичар''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * има издадено најмалку еден студиски албум кој има добиено сертификација на издавачката куќа (сребрена, златна или платина); * добитник е на награди на музички фестивали на регионално, национално или меѓународно ниво; * има издадено неколку песни со повеќемилионски прегледи на музичките сервиси (YouTube, Spotify, Deezer итн.); * има значителен број следбеници/претплатници на официјален канал или профил на музички услуги во однос на населението на земјата во која живее угледни секундарни извори, или музички експерти изјавиле дека музичарот се истакнува во одреден жанр, музичко движење, период или област. '''Класичен инструментален музичар''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * завршил конзерваториум или музичка академија (исклучоци се многу успешни (самоуки) солисти/„чудо од деца“); * објавил снимка кај етаблирана издавачка куќа за класична музика; * настапувал/а во добро познат камерен ансамбл или оркестар најмалку пет години; * соработувал/а со други значајни естрадни или други класични музичари (види критериуми погоре). '''Класичен музичар-солист''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * дипломирал конзерваториум или музичка академија; * објавил снимка кај етаблирана издавачка куќа за класична музика; * пеел во реномирана оперска куќа надвор од својата татковина најмалку две години/сезони; * оперски солист во националната оперска куќа (во Опера и балет, на пример). Соработувал со значајни естрадни или други класични музичари (види критериуми погоре). ;Уметници, сликари, вајари, фотографи Уметникот, вклучувајќи илустратори, фотографи, скулптори, сликари итн., ги исполнува критериумите и може да се смета за значаен: * ако е цитиран/а во дела за историја на уметност или нивни еквиваленти; * ако освоил/а престижна награда за уметност; * ако има одржано најмалку една изложба во музеј, галерија или уметничка институција; * доколку неговите самостојни дела се изложени во национален или меѓународно признат музеј; * ако бил/а клучна фигура во забележително уметничко движење; * ако работел/а во кралски дворец како штитеник на крал, или бил раководител на државна уметничка институција; * ако е автор на најмалку две дела кои се сметаат за културно и историски значајни; * ако е член на престижно уметничко друштво како [[Друштво на ликовните уметници на Македонија]], на пример. Уметници кои цртаат графити, улични уметници и уметници од слични нетрадиционални формати може да ги исполнат критериумите доколку добиле значително внимание од медиумите или критичките автори на национално или меѓународно ниво за неколку нивни дела (или изведби). ;Писатели '''Писател, поет, романсиер,драматург, раскажувач''' има енциклопедиско значење ако исполнува барем два од следниве услови: * единствен е или главен автор на две или повеќе дела објавени од одредена издавачка куќа (платени услуги за печатење од страна на самиот автор не се бројат); * добитник е на престижни награди ([[Нобелова награда за литература]], [[Друштво на писателите на Македонија#Награди|наградите кои ги доделува ДПМ]], [[Пулицерова награда]] итн.); * дел е од барем една издадена збирка на поети / романсиери/ драматурзи/ раскажувачи. Членовите на [[Друштво на писателите на Македонија]] автоматски се сметаат за значајни, поради тоа што за прием во друштвото, ДПМ има слични критериуми како горенаведените. '''Книжевен преведувач''' обично е доволно значаен за сопствена статија ако исполнува некој од следниве критериуми: * автор е на неколку преводи кои се забележителни по самите нивни преводи; * автор е на голем број преводи на литературни дела; * запишан е како преведувач во книжевно-историска енциклопедија; * добитник е на престижни награди за преведувачи, како што се наградата на „Гете институт“ или наградата за превод Оксфорд-Вајденфелд и други. Зборот „писател“ овде се однесува на сите автори на текстуални дела. Ова вклучува автори и на фикција (која вклучува поезија). ;Глумци и режисери '''Глумец''' обично е забележлив ако исполнува барем еден од следниве критериуми: * има водечка улога во филм кој бил дел од редовната кино понуда; * има водечка улога во позната ТВ серија која се прикажува на националните канали; * има водечка улога во филм или ТВ серија што е добитник на престижна национална награда или повисока награда; * имал неколку главни улоги во добро познат национален или регионален театар (на пр. [[Македонски народен театар]], [[Народен театар (Битола)|Битолски театар]], [[Народен театар „Јордан Хаџи Константинов – Џинот“|Велешкиот театар]]); * одиграл/а улога што добила големо покривање на националните медиуми или за улогата бил/а наградена со престижна награда (на пример, [[Оскар]]). '''Режисерот''' е генерално значаен ако исполнува барем еден од овие критериуми: * режирал филм кој бил дел од редовната кино понуда; * режирал позната ТВ серија која се прикажува на националните канали; * режирал филм или ТВ серија што освоиле престижна национална награда или награда на повисоко ниво; * режирал најмалку две претстави во познат национален или регионален театар; * награден е со престижна награда или добил широко покривање на националните медиуми за неговата или нејзината режисерска улога. ;Архитекти '''Архитектите''' веројатно заслужуваат статија: * ако се цитирани во прегледни дела за историја на уметноста или нивни еквиваленти; * доколку освоиле престижна награда; * ако дизајнирале најмалку две згради кои веќе биле значајни за да имаат своја статија на Википедија, или се сметаат за културно и историски познати објекти; * ако се (или биле) членови на престижно друштво (МАНУ, Европската академија на науките и уметностите, итн.) ;Новинари '''Новинарите''' се значајни за да имаат своја статија доколку исполнуваат некој од следниве критериуми: #Нивната работа е наградена со некоја значајна награда од областа на новинарството. (Во Македонија, на пример, добитник на [[Награда „Мито Хаџи Василев - Јасмин“]]). Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Значајност на луѓе по професии“ ==== {{коментар}} - ЗА: според мене ги опфаќа сите ситуации поврзани со овие професии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 21:04, 8 март 2026 (CET)<br> {{коментар}} Да напоменам секој од овие профили е професор нема (наставници) сите се професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование кои се прогласени за најдобри просветни работници од Сојуз на просветни работници на Македонија заслужуваат да имаат статија? Дали овие личности ( професори) кои имаат објавувано во меѓународни научни списанија и домашни научни списанија свои трудови и се признати професори и на глобално ниво треба да имаат своја статија? - [[User:lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 11 март. :[[User:lili Arsova|Lili]], мое мислење искрено е дека прогласувањето од страна на Сојуз на просветни работници не е некоја висока или престижна награда. А за вториот дел што го споменуваш, ако професорот објавува научни трудови во списанија кои се признати, значи се занимава со наука, тогаш важат критериумите за научници. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:13, 11 март 2026 (CET) {{коментар}} - ЗА: Се сложувам со горе наведеното. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 07:40, 12 март 2026 (CET) {{Коментар}} - убаво опфатено, нормалмо не може се во детали, но опфаќа што треба и не треба. Да се има предвид ова кога се прават статии од ваков тип.--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 11:31, 13 март 2026 (CET) {{Коментар}} - Според мене одлично е опфатено, ама како што нагласи Никола не може сѐ во детали, се сложувам со горенаведеното и гласам ЗА. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 19:28, 14 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Кралски семејства и благородници]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:22 ч. на 15 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Членови на кралски семејства''' кои обично ги исполнуваат критериумите за значајност вклучуваат: * владетели, поглавари и суверени (цареви, кралеви, кралици, големи војводи, султани, принцови, итн.) кои некогаш владееле со општо призната држава или постари, споредливо организирани општества; * други полноправни членови, чие членство во семејството е стекнато со раѓање или брак, кои во секој момент од животот биле во доминантна положба. Не е неопходно овие луѓе цел живот да бидат членови на кралски семејства. За членовите кои не биле на владејачка позиција во текот на нивниот живот или оние кои не се (или не биле) полноправни членови на семејството поради моргански брак, важат истите критериуми како за благородништвото. '''Благородниците''', од историјата или од сегашноста, не заслужуваат своја статија само затоа што припаѓаат на благородничко семејство. Благородниците кои ги исполнуваат критериумите за статија но поради друга заслуга, како што се оние кои поседуваат големи имоти или на друг начин значително влијаат врз условите за живот на многу други луѓе, веројатно ќе заслужат статија во енциклопедија. Ваквите статии првенствено треба да содржат информации што покажуваат дека личноста ги исполнува критериумите, а не смее да содржи само информации за титули, хералдика или семејни врски. Статија за благородничко семејство или благородна титула (на пр. Војводата од Корнвол) може да е значајна за енциклопедија, и потоа на таква статија може да се додадат информации за поединци кои пак, не се значајни да имаат сопствена статија. '''Напомена:''' При именување на статиите за кралски фигури и благородници би требало да се придржуваме на неколку правила: кога имаме само име и земја, името на статијата би требало да ги содржи името на личноста и земјата од која потекнува или со која владее. За некои кралеви и владетели кои имаат исто или слично име, за да нема забуна за кого се работи, во заграда да се стави земјата ([[Карло III (Шпанија)]] или [[Стефан I (Унгарија)]]. Луиза (надвојвотка од Австрија), како што е: [[Золта (голем везир на Унгарците)]], со тоа што титулата ако не е на почеток на реченица не се пишува со голема буква. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Кралски семејства и благородници“ ==== {{коментар}} - Ова е кус и јасен дел. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:23, 15 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} - Немам што да надополнам, сметам дека е во ред напишаното, гласам ЗА. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:27, 15 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} - Не знам дали коментаров е на вистинското место, но сметам дека треба да се направи некој ред и стандард во именување на статии на благородници и владетели, дали треба да го пишува само името, титулата, семејстовото, државата, со запирки, во загради итн. Сега има неколку различни начини. - [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 12:09, 18 март 2026 (CET) :Јас сметам дека треба со загради, дека 90 % од статиите на нашата Википедија сѐ со загради и изгледа многу подобро естетски наспроти со запирки. Ама мора да се воведе принцип по кој ќе следиме сите за да не сме во забуна кога создаваме такви статии. На пример: [[Бенџамин Колинс Броди (прв баронет)]], а син му исто се викал само разликата е дека бил втор баронет ([[:en:Sir_Benjamin_Collins_Brodie,_2nd_Baronet|Sir Benjamin Collins Brodie, 2nd Baronet]]). [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:53, 18 март 2026 (CET) ::[[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] Сосема си во право дека треба и тоа да го вметнеме. Како што вели Јован, кај нас најголем дел статии на кои им треба дообјаснување, не се со запирка, туку со заграда. Може така да остане и за владетелите и благородниците? Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 14:10, 18 март 2026 (CET) :::Имаме и вакви примери како [[Карола од Васа]], дали би било подобро да биде Карола (Васа) или пак Карола (Саксонија), а што правиме пак со [[:en:Archduchess Louise of Austria|Archduchess Louise of Austria]] дали тука титулата би била во или надвор од заградата како Надвојвотка Луиза (Австрија) или пак Луиза (Надвојвотка од Австрија) [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 14:16, 18 март 2026 (CET) ::::Кога оди само име и земја, најчесто е баш така, името и земјата, и тоа е обично за историски личности, дека немале презимиња класично како денес, туку местото од каде потекнуваат се претворало во презиме: [[Тома Аквински]] - местото од каде потекнувал (Аквино) се претворило во презиме. За некои кралеви и владетели кои имаат исто или слично име, за да нема забуна како што гледам се практикувало кај нас во заграда да се стави земјата ([[Карло III (Шпанија)]] или [[Стефан I (Унгарија)]]. Луиза (надвојвотка од Австрија) веројатно пологично според другиве примери би било да е така, како што е: [[Золта (голем везир на Унгарците)]], со тоа што ми се чини дека титулата ако не е на почеток на реченица не се пишува со голема буква. Да проверам за ова. А за овие и други примери, убаво е да се изјасни уште некој, па да ги вметнеме во начелата и напатствијата. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 14:51, 18 март 2026 (CET) {{коментар}} Сум согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 21:07, 18 март 2026 (CET) {{Коментар}} ОК е се, мислам дека сите благородници заслужуваат статија, освен тие титуларни кои немале општествена улога. Мислам за нив треба помалку да се посвети простор (пример, во егзил без никаква функција или задолженија во опшствество). Ова е мое мислење, не велам дека сум во право хехе. Што се однесува за именување, името на статијата треба да биде само името на личноста и бројот (I, II, III итн). Доколку има случај на две личности со исто име и ист број во заграда да се пише локација, а ако и таа е иста, тогаш година на влеадеење/ раѓање). Не сум за име со географски епитет, пример Александар Југословенски, ова не е традиционално во македонскиот јазик, освен за една личност - Александар Македонски. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 11:11, 19 март 2026 (CET) {{Коментар}} Ги вметнав правилата во делот '''Напомена'''. Се надевам во ред е вака. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 13:25, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} -Во ред е, јасни се правилата. [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] <small>([[User talk:Natasa Stardelova|разговор]])</small> 18:09, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} -Во ред е, јасни се правилата и согласна сум со истите.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 08:40, 24 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Политичари, правници и верски водачи]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:10 ч. на 22 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Политичар или државен службеник''' веројатно може да се смета за значаен ако исполнува барем еден од следниве критериуми: * ако е шеф на држава или влада (премиер), генерален гувернер, министер, член на законодавно собрание или на еквивалентна позиција на национално ниво на унитарна држава или на федерално ниво на сојузна држава; * има или извршува внатрепартиска функција на национално ниво во партија која е или била застапена во законодавното собрание на една држава: лидер на партија, член на партиски комитет, секретар на партија, претседател (или еквивалентна функција) во здружение поврзано со партијата; * има или извршува важни локални, регионални или национални задачи кои носат значителна моќ на тоа ниво (на пр. градоначалник, окружен префект) има или има раководно место во национално тело; * ако е генерален секретар или има еквивалентна висока позиција во важна меѓувладина организација; * ако има јасно соодветна моќ и влијание, или добил големо внимание од националните медиуми од неговото време (или медиуми кои биле широко транскрибирани во историски дела), дури и ако не бил на една од горенаведените официјални функции; * политичари, градоначалници, пратеници или други функционери за кои има содржина во повеќе веродостојни извори. Политичарите кои припаѓаат исклучиво на следните категории обично не се значајни ако се: * кандидати за политичка функција (со можен исклучок на особено добро објавени кандидати за важни позиции); * лице кое врши внатрепартиска функција на локално ниво; * „обични“ претставници без посебна моќ или медиумско покривање во локалните или регионалните или национални собранија; * биографијата е достапна само на страница коде мора да биде објавена, односно на мрежното место на општината или собранието или фирмата/институтот во кој работат. '''Правно лице, адвокат, судија''' е веројатно значаен ако тој или таа исполнува еден од овие критериуми: * судија во врховен суд или апелационен суд на една земја (на државно ниво или пошироко); * судија во меѓународен суд (на пример, [[Хашки трибунал]], [[Постојан арбитражен суд]], [[Меѓународен кривичен суд]], [[Европски суд за човекови права]] или [[Суд за правда на Европската Унија]]); * раководител на државен орган поврзан со судството (на пример, Државен судски совет или Државно правобранителство), Народен правобранител; * раководител на понизок суд или има друга водечка правна позиција во високата администрација; * експерт во дефинирана правна област, било како научник или како правник, и е автор на правно нефикционално дело објавено од признат издавач. '''Свештеник, духовник или еквивалентен верски водач''' во религијата кој ги исполнува следните критериуми генерално заслужува своја статија: * папа, патријарх, архиепископ, епископ или има еквивалентна позиција во нехристијанските религии; * верски службеник со значајни секуларни административни должности (на пр. колонијални службеници, итн.) кој некогаш бил важен авторитет во тоа општество; * автор на пишано дело /книга, (или неколку) објавени од етаблирани (верски и/или секуларни) издавачи; * има јасно соодветна моќ и влијание или добил големо внимание на националните медиуми, дури и ако нема еден од горенаведените наслови. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Политичари, правници и верски водачи“ ==== {{коментар}} - Јасни се правилата. Би сакала само да се размисли за биографии на градоначалници дали сите по дифолт се значајни, или тој дел ќе треба да го надополниме со уште некој услов? - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:38, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} : Според мене сите градоначелници по дифолт не се значајни. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 23:54, 22 март 2026 (CET) : Исто така би додал професор на Универзитетот. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 00:03, 23 март 2026 (CET) ::За професори имавме претходно дека професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование, не се значајни за енциклопедија само поради таа професија. ::А за градоначалници, не знам ете, има некои што биле многу активни во својот мандат, направиле некакви промени/ подобрување на условите во општината/ нешто различно. Такви секако е добро да се вметнат во енциклопедија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 09:48, 23 март 2026 (CET) :::Мислувам на професорите во високо образование со научни трудови. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:25, 23 март 2026 (CET) :::{{одговор|Виолетова}} Кои критериуми за значајност би се применувале за градоначалниците? Сите градоначалници имаат јавно достапни биографии во веродостојни извори и сите јавно објавуваат отчети во коишто наведуваат што имаат направено. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 00:19, 26 март 2026 (CET) ::::Како стои во моментов сите градоначалници се сметаат за значајни. ::::Инаку, можеби градоначалници кои не биле активни и не направиле разлика, подобрување на условите за живеење во општината за време на својот мандат, без разлика што даваат отчет (тоа е затоа што мораат) да не се енциклопедиски значајни. Сите ги знаеме или сме чуле за градоначалниците во чиј мандат општината напредувала, сигурно има и некои, можеби па ретки случаи, кога не сториле ништо значајно за време на својот мандат. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:42, 26 март 2026 (CET) {{коментар}} :@[[Корисник:Виолетова|Виолетова]] И јас би рекол дека се јасни. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:13, 23 март 2026 (CET) {{коментар}} : Јасни се правилата.За биографии на градоначалници подржувам дека не се сите значајни да имаат статија. - [[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 08:47, 24 март 2026 (CET) {{коментар}} Според мене, многу поголем проблем е да има статија за секој пратеник во законодавниот дом отколку за секој градоначалник. Во многу земји, како што е Македонија, на избори нема отворени листи и се гласа за пратеничка листа предложена од политичка партија. Лице коешто станало пратеник затоа што се нашло на пратеничка листа и чијашто биографија за првпат јавно била објавена на мрежното место на законодавниот дом мислам дека не заслужува да има статија. Со градоначалниците е многу поразлично затоа што на избори директно се гласа за нив и нивните биографии се јавно достапни уште за време на предизборните кампањи. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 00:29, 26 март 2026 (CET) :Имаш право [[User:Kiril Simeonovski|Кире]], не се значајни од енциклопедиска гледна точка, без разлика дали ќе им најдеме биографија. Мислам дека таквите лица се опфатени со делот: ''„обични“ претставници без посебна моќ или медиумско покривање во локалните или регионалните или национални собранија.'' Ако некој влегол да биде пратеник, и ништо не слушаме за тоа лице: ниту дава изјави, ниту е јавно експонирано лице, ниту учествува во емисии, ниту излегува на говорница да зборува, освен што крева рака кога партијата ќе му наложи, нема енциклопедиско значење, или поиаку кажано по завршување на мандатот тоа лице ќе биде заборавено, грубо кажано. Има такви пратеници, а има и градоначалници што не прават нешто корисно или значајно за својата општина. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 09:35, 26 март 2026 (CET) {{коментар}} Според мене правилата се јасни и имаат смисла. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 12:46, 27 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} Исто според мене правилата се јасни. И како што нагласи Кирил повеќето пратеници не се релеватни за Википедија, ама градоначалниците имаат поголем општествен придонес и можеби се сите доволно значајни. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:58, 27 март 2026 (CET) {{Коментар}} За исте овие: Треба личноста да има значајна општествена позиција (државна, лидерска, универзитетска). Само што е градоначалник или член на собрание, НЕ ТРЕБА ДА ИМА СТАТИИ! Ја сум за бришење на вакви статии за луѓе кои цел живот се приватни бизнисмени и само 4 години години биле градоначалник и оп статија? Зошто? Не е битен човекот за Македонија, може бил за мал број граѓани на кој бил градиначалник, но општо не е битен како и ние што сме тука. Дури ние на Википедија сме побитни од таквите особи. Истото важи и за политичари и верскки лидери. Верски лидери кои имате значајна позиција во организацијата или преродбеничка улога ок, но обични попови оџи не. Мое мислење ова. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 14:06, 27 март 2026 (CET) :Мислам дека речениците за верски водачи не споменуваат дека секој поп или оџа е значаен, ама ќе ги проверам уште еднаш. :Инаку за градоначалници кои не се значајни поради таа позиција, а кои пред и потоа биле бизнисмени, имаме наредна дискусија и за претприемачи (така се наречени) ќе ги дискутираме. Ако не е значаен ни како бизнисмен, значи не е значаен по ниедна основа да влезе во енциклопедија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:54, 27 март 2026 (CET) Кои ќе биде услов за градоначалници да имаат својата статија? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 21:01, 27 март 2026 (CET) :Дискусијата ќе заврши во недела 20:10 ч., да видиме дали ќе има и други предлози, но според мене, јас би го додала делот: :Градоначалници ќе се сметаат за значајни доколку се активни во својот мандат, направиле некакви промени и/или подобрување на условите во општината, биле медиумски активни. :- [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:15, 27 март 2026 (CET) {{коментар}} Ако на англиската Википедија има место за над 500 македонски фудбалери (на македонската се значително помалку), не гледам зошто градоначалниците, како и останати личности (со поддржани наводи) не заслужуваат да бидат присутни на Википедија. Мислам дека улогата на Википедија треба повеќе да биде хроничарска, а не оценувачка. На нашата Википедија ѝ недостасуваат статии, особено за Македонија, па не би требало да ставаме дополнителни услови. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:30, 28 март 2026 (CET) :Сосема се согласувам дека ние не сме тие кои треба да судиме. Кога е некој важен за историјата на градот, државата, секако е значаен да биде вметнат во енциклопедија, и на Википедија. :п.с. За спортистите ќе отворам да дискутираме по две недел, така ми се во план темите, и ќе треба тогаш да ги прегледаме тие критериуми. А на англиската Википедија гледам дека последниве години често се појавуваат статии кои ги прекршуваат нивните правила, а тоа е веќе тема за друг разговор. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:59, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}} - Додаден е условот за значајност на политичари, градоначалници, пратеници или други функционери да има содржина во повеќе веродостојни извори, односно не се значајни доколку биографијата е достапна само на страница коде мора да биде објавена, односно на мрежното место на општината или собранието или фирмата/институтот во кој работат. ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:00 ч. на 29 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Претприемачите''' веројатно ќе бидат значајни ако се честа тема во општите медиуми или медиумите што се занимаваат со бизнис (на пр. Економист, и слично). Извршни директори, претседатели на корпорации или одбори на компании од јавен интерес, исто така, често може да се сметаат за значајни, како и стопанственици кои имаат некаква општествена заслуга, на пример: раководат со општествено важна приватна фирма, со голем број на вработени, ланец на продавници, и слично. Некои '''уредници на Википедија''' имаат свои статија, но тоа што уредуваат на Википедија не ги прави значајни, туку енциклопедиската значајност ја стекнале според други критериуми (писатели, музичари, научници, сликари и др.). Уредниците не смеат да создаваат или да уредуваат статии за себе. За нив важат правилата споменати во другите начела и напатствија, односно важно е да се следат упатствата за [[Википедија:Биографии на живи личности|биографии на живи личности]], и да се внимава да на [[Википедија:Конфликт на интерес|конфликт на интерес]] и [[Википедија:Без свои истражувања|без свои истражувања]] '''Измислен лик''' или друг фиктивен феномен (вклучувајќи места, предмети, концепти или суштества) може да биде значаен или да има енциклопедиска вредност, доколку исполнува еден од овие критериуми: * се споменува повеќе од еднаш и има поголемо значење во добро познато дело, филм, серија, без оглед на фиктивниот свет во кој се појавува или оригиналната франшиза (не се бројат маркетиншките материјали, фандомите и фан-фикцијата); * има документирано влијание врз културата и општеството надвор од оригиналното дело; * се споменува во неколку различни дела, но не тривијално, случајно, или со исмевање. Ако ликот не ги исполнува горенаведените критериуми, треба да се провери дали неговиот опис може да се вклучи во статијата за оригиналното дело. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави“ ==== {{коментар}} - јасно е претставено -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:29, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}} согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 20:46, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}}-Според мене е јасно. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 10:35, 1 април 2026 (CEST) {{коментар}}-Се согласувам, јасно е претставено. [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] <small>([[User talk:Natasa Stardelova|разговор]])</small> 10:35, 1 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Убаво скоцкано, да се следи треба. Знаеме случаеви кога се објавувале статии за ваков тип на луѓе. Најчесто како вршење услуга од некој корисник. Таа пракса треба да се забрани и да се почитуваат овие напатствија. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 20:27, 4 април 2026 (CEST) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Спортисти]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:00 ч. на 5 април 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Спортистот''' е значаен: #Aко во повеќе медиуми и извори се пишува за неговите постигнувања во спортот во кој е активен, се сметаат и големи интервјуа дадени од спортистот. #Aко освоил значајна титула, или бил дел од екипен спорт во кој била освоена висока награда. #Спортските биографии мора да вклучуваат барем еден навод на извор што обезбедува значајно известување за темата. #Ако спортистот постигнал значаен државен или меѓународен рекорд или друг вид на успех. #Ако добил значајна награда, или за Македонија ја добил државната награда „8 Септември“ за остварување во спортот. '''Професионалните спортисти''' кои барем две години заработувале за живот од тој спорт, најверојатно имаат енциклопедиска значајност. Следуваат разни спортови и некои дополнителни критериуми за нив: '''Фудбал, кошарка, ракомет, одбојка''': #Оние клубови и поединци од овие спортови кои учестуваат на меѓународни натпревари и добиваат медиумско покривање, имаат енциклопедиска значајност. '''Тенис''' ако исполнува некој од следниве критериуми: #Член е на „Меѓународна тениска сала на славните“. #Се натпреварува на еден од професионалните турнири од највисоко ниво: #Гранд слем турнири ([[Отворено првенство на Австралија]], [[Отворено првенство на Франција]], првенствата на Вимблдон или [[Отворено првенство на САД]]). #Мажи: се натпреваруваат на меѓународните АТП турнеи. #Жени: се натпреваруваат на светските турнири за жени. #Има тениски рекорд признат од Меѓународна тениска федерација, Здружение на тениски професионалци или Женска тениска асоцијација. #За јуниори, потребно е да постои значителна медиумска покриеност, како и да освоиле некоја од меѓународните јуниорски титули. Ова упатство важи подеднакво и за играчите во сингл и за играчите во двојки. Значајност за спортистите кои се натпреваруваат во областа на '''[[атлетика]]та''' ако исполнуваат некои од критериумите што следат: #Завршил меѓу првите 8 во натпреварување на највисоко ниво надвор од Олимписките игри и светските првенства. Поединечните настани на овие првенства мора да содржат или неколку трки или проширени групи (на пр., Европско првенство во атлетика, или кој било од 6-те големи светски маратони), или на кое било друго големо меѓународно натпреварување на сениорско ниво. #Освоил индивидуален златен медал на Светското првенство во атлетика до 20 години или Светското првенство во атлетика до 18 години. #Да има освоено национално првенство за сениори во својата земја, со исклучок на оние кои никогаш не биле рангирани меѓу првите 60 на листата на водечки светски атлетичари на крајот од дадена календарска година. #Да има освоено елитно првенство во повеќе значајни улични трки (вклучувајќи ја и истата трка повеќе пати) или да има воспоставено историја на високо конкурентни, непобеднички настапи во многу значајни трки (најмалку 10 меѓу првите три). #Да има светски или континентален рекорд (вклучувајќи светски јуниорски рекорди, светски најдобри резултати за млади и светски рекорди во возрасни групи за мајстори) потврден или забележан од надлежното официјално тело. #Да има ознака што го сместила спортистот меѓу првите 12 во светот за таа календарска година во натпревар без штафета што се оспорува или е примен на сениорските Светски првенства или Олимписки игри, или некој друг соодветен настап. #Да има ознака без штафета наведена на листата на сениори на сите времиња на Светскиот атлетски клуб или друг соодветен список. #Да биде примен/а во Националната сала на славните на атлетските спортови или во Куќата на славните на Американскиот клуб на тркачи на друмски патеки. Значајна '''улична трка''' ако исполнува некој од следниве критериуми: #Има меѓународно елитно поле (како што е дефинирано според стандардите на Светската атлетика за таа година) од најмалку 5 различни националности. #Добива емитувано или кабелско телевизиско покривање надвор од локалниот пазар (доколку покривањето е преку интернет, страницата мора да биде независна од спортот, на пример Universal Sports). #Трката е место на исклучителни изведби или рекорди. #Редовно има повеќе од 1.000 натпреварувачи. #Се одржува на иста патека или дистанца континуирано во период од над 5 години. '''Бадминтон, велосипедизам, бокс, крикет, уметничко лизгање, скијање, голф, гимнастика, јавање коњи, хокеј на мраз, кикбокс, мешани боречки вештини, трки со мотори, пливање''': #Тимот или поединецот имаат високи меѓународни постигнувања во тој спорт, објавени во повеќе веродостојни извори. '''Тренери, капитени, судии и клубови''' (општо) веројатно е дека постои значајно медиумско покритие за нив ако ги исполнуваат следниве критериуми: #Професионално е активен како судија или тренер на тој спорт. #Ако тренирале многу значајни спортисти кои освојувале високи меѓународни награди и признанија. #Ако биле официјален главен тренер или капитен на олимписки тим за земјата. #Тренери кои вовеле значајна техника или метод на тренинг и се широко признати како основачи на новиот метод. #Клубови кои добиле големо меѓународно известување за нивните успеси и имаат резиме составено од многу успешни меѓународни натпреварувачи, или олимпијци. Ако успехот на клубот главно се должи на еден тренер, тогаш само тренерот е значаен. '''Аматерски натпревари''' немаат енциклопедиска значајност, било да станува збор за училишни или студентски натпревари. За '''спортските арени, стадионите''' и другите спортски објекти нема критериуми за претпоставена значајност, затоа се сметаат за достојни за енциклопедиска статија. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (спорт)|Спорт]] ==== Дискусија за „Спортисти“ ==== {{коментар}} - критериумите предложени овде се комбинација од англиската и хрватската Википедија за значајност. Не сум толку по спортот, ама мислам дека опфатено е сè. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:04, 5 април 2026 (CEST) {{коментар}} јас исто мислам. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 22:29, 5 април 2026 (CEST) {{коментар}} - Според мене напишаното е добро, но мора подобро да се расчисти прашањето за значајноста кај македонските фудбалери, кошаркари и ракометари, бидејќи тоа се најпопуларните спортови кај нас. Мислам дека е малку нелогично на други јазични Википедии да има повеќе статии за македонски спортисти од тој тип, отколку кај нас. Затоа треба да се разгледа дали треба да имаме поголем опфат за домашни спортисти. Од друга страна, за меѓународните спортисти треба јасно да се дефинираат критериуми — дали е доволен настап во прва/втора/трета лига, дали е потребна репрезентација, меѓународни натпревари, награди, итн. Вака, без конкретни правила, секогаш ќе има различни толкувања и несогласувања. Ако се постават јасни критериуми, ќе биде многу полесно и поконзистентно за сите понатаму. '''Мој заклучок:''' Треба да бидат опфатени сите македонски спортисти што настапуваат на професионално ниво, со исклучок на оние кои се активни само аматерски или се во рана фаза од кариерата; како праг може да се земе најмалку три години професионален ангажман. <br> <br> (јас само ги гледам најпопуларните спортови, па немам коментар за атлетика, хокеј и останатите спортови, така да се согласувам со напишаното дека е јасно) [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:21, 7 април 2026 (CEST) :Интересен факт е дека критериумите на англиската се многу ригорозни, а од друга страна таму има наши спортисти за кои ние уште немаме статија. Мислам дека тоа се должи, не е дека не заслужуваат тие спортисти да бидат и кај нас, туку никој не се позанимавал со нив за да ги создаде нивните статии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 11:28, 7 април 2026 (CEST) {{коментар}} Делот за „аматерски натпревари“ дека не се значајни од енциклопедиска гледна точка треба да отпадне со оглед дека Олимписките игри во голем дел од 20 век биле аматерски натпревари. Исто така и [[универзијада|универзитетските игри]] се значајни настани кои се веќе дел од Википедија. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 20:23, 7 април 2026 (CEST) :Со оглед дека оваа Википедија е македонска и треба што повеќе да се опфатат личности од Македонија, би требало во неа да се опфатат и спортистите кои освоиле пласман на државни првенства, спортистите на Македонија и на градови, учесниците на олимпијади и светски првенства.[[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 20:56, 7 април 2026 (CEST) ::Универзијада е на светско ниво, веројатно под студентски и училишни натпревари се мисли на внатре во рамки на школо, факултет, (од англиската Википедија е тој дел преземен) или така нешто, моја претпоставка. Треба да се дефинира тоа подобро. ::За спортистите на Македонија што ги споменуваш, мислам дека се опфатени тие спортисти во почетниот дел, кој вели: ::*Ако спортистот постигнал значаен државен или меѓународен рекорд или друг вид на успех. ::*Ако добил значајна награда, или за Македонија ја добил државната награда „8 Септември“ за остварување во спортот. ::Ние дури и немаме статија за таа награда, треба да создадеме, а треба и некој повик да намениме да се пишува за македонскиот спорт, дека волонтерите можеби нема да се сетат сами да пополнат такви празнини. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 21:11, 7 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Комплицирана тема, но сепак опфаќа добри напатствија. Лично сметам аматерски спортисти и спортисти кои не се дел од национални и меѓународни натрепварувања да немаат статии на Википедија. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 15:22, 9 април 2026 (CEST) {{коментар}} Се согласувам со критериумот да се пишуваат статии само доколку клубот и поединците од тој клуб учествуваат во меѓународни настани и имаат медиумска покриеност, бидејќи доколку го нема тогаш ние без малку за секој поединец во Македонија треба да имаме статија, бидејќи играл во некој клуб од екипен спорт во втора или трета општинска лига. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:18, 9 април 2026 (CEST) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> == Придавка од „Карнија“ == Денешна тема на уредувачкиот ден e „Венци на Јужните Варовнички Алпи“ во која спаѓаат и „Карнските Алпи“ односно „Карниските Алпи“. Со оглед дека основата на зборот е покраината „Карнија“ правејќи напоредна споредба со Калифорнија (единствен топоним кој завршува на „рнија“ како Карнија), придавката треба да е „карниски“ која е полесно изговорлива на македонски јазик. Во македонските речници го нема топонимот Карнија и следствено ни придаваката произлезена од него. Доколку мнозинството се сложува соодветно би ја променил оваа придавка. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:24, 19 февруари 2026 (CET) :И мене ми се чини дека карниски е точно, споредено со Калифорнија и калифорниски. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 17:55, 19 февруари 2026 (CET) :Се согласувам и јас. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 14:37, 20 февруари 2026 (CET) ::@[[Корисник:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]]@[[Корисник:Виолетова|Виолетова]]@[[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] Интересен случај, бидејќи покраината е всушност на македонски Корушка, но дури и словенечката Википедија користи Карнијске Алпе, така што се согласувам да бидат Карниски Алпи. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:13, 23 февруари 2026 (CET) :::Променето. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 21:11, 23 февруари 2026 (CET) == Турски имиња за селата во Егејска Македонија == Зошто се употребуват турски називи за поранешни турски села во Егејска Македонија? Тоа не се македонски називи ниту македонски села (сегашни или поранешни). Јас мислувам дека нема потреба да се дава предноста на турски називи, каде тоа не су повеќе турски села. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 14:23, 22 февруари 2026 (CET) :Здраво. Дали може да ни посочите за кои села поточно станува збор? На пример, Дедели нема друго име освен ова име кое потекнува од турскиот јазик, каде и живееле Турци. Поздрав--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 09:50, 23 февруари 2026 (CET) ::Станува збор за селата во на пример Кожанско и Кајларско - [[Кожани (општина)]] или [[Еордеја (општина)]]. Тука нема потреба за турски називи. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:44, 23 февруари 2026 (CET) :::@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Како во Македонија, така и во егејскиот дел, топонимите ние не ги менуваме, особено што имињата кои ги споменуваш се присутни и во литературата (изворите). --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:07, 23 февруари 2026 (CET) :Како сакате, ама давањето предноста на стари турски топоними во однос на грчките сегашни каде живеат Грци а не Турци е грешка. И во турскиот дел на Тракија многи грчки топоними се заменети со турски. Јас мислувам дека треба си гледаме нашите македонски топоними, а не да даваме предноста на стари турски топоними во однос на сегашните грчки. На пример [[Бахче Ловаси]] во место на Кипари. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:49, 24 февруари 2026 (CET) == Fishfer980 == a channel who believes that he will be popular one day. He makes minecraft content [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-16754-05|&#126;2026-16754-05]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-16754-05|разговор]]) 13:32, 16 март 2026 (CET) == Fishfer980 == a channel who believes that he will be popular one day. He makes minecraft content [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-16754-05|&#126;2026-16754-05]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-16754-05|разговор]]) 13:33, 16 март 2026 (CET) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|разговор]])</bdi> 12:15, 19 март 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 13:21, 31 март 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:TRistovski-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Пораката ја испрати Корисник:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 19:11, 3 април 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:ZI Jony@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Facundo Jainikoski == Има ли некој врски во ФФМ да проверува дали е овој аргентинскиот фудбалер со македонско потекло? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:13, 5 април 2026 (CEST) :~Кој знае и ФФМ дали имаат информација за неговото потекло, дека момчето е во Аргентина родено. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:14, 5 април 2026 (CEST) :Мене многу ми личи на финско презиме. [[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] <small>([[Разговор со корисник:Bjankuloski06|разговор]])</small> 22:46, 5 април 2026 (CEST) 0wc0f1rbbsbfngz0mrw6rt5wc8jpn3c 5538134 5538129 2026-04-12T18:03:13Z Виолетова 1975 Книги 5538134 wikitext text/x-wiki <!---------------------------------------------------------------------------------> <!-------Вам ви благодари помошниот тим на Википедија (pro's making woners)------> <!---------------------------------------------------------------------------------> {{Селска чешма}}<br /> __NEWSECTIONLINK__ <div id="содржина"> __TOC__ <div id="дискусии"> [[Категорија:Википедија:Селска чешма| ]] [[Категорија:Википедија:Заедница|Селска чешма]] == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 20:45, 16 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:ZI Jony@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 14:21, 18 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Tiven2240@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == Годишна оценка на Упатствата за спроведување на Универзалниот правилник на однесување (УПнО) == <section begin="announcement-content" /> Ве известувам дека започна периодот на годишна оценка на Упатствата за спроведување на Универзалниот правилник на однесување. Можете да давате предлози за промени до 9 февруари 2026&nbsp;г. Ова е првиот од неколкуте чекори на годишната проценја. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Прочитајте повеќе за ова и учествувајте во разговор на страницата на УПнО на Мета]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координативната комисија на Универзалниот правилник на однесување]] (U4C) е глобална група посветена на правично и доследно спроведување на УПнО. Оваа годишна проценка е планирана и спроведена од U4C. За повеќе информации за должностите на U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|погледајте ја нејзината повелба]]. Споделете ги овие информации со други членови на вашата заедница кајшто е соодветно. -- Во соработка со U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|разговор]])<section end="announcement-content" /> 22:01, 19 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Keegan (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Начела и напатствија на Википедија == Почитувани уредници, ja отворам оваа дискусија во согласност со [[ВП:ГЛАСННН]]. Во продолжение секоја недела ќе биде отворена по една тема за која треба да ги одредиме насоките на значајност за нашата Википедија, и на која прво добро е да се дискутира, а потоа можеби и да се гласа. При оформувањето на статиите за начела и напаствија, како и за значајност, во врска со луѓе, настани и друго, земени се предвид неколку јазични Википедии, како англиската, српската и хрватската. Да нагласам дека Википедија на англиски јазик има построги правила од другите јазични Википедии, претпоставувам затоа што се смета за светска енциклопедија, и некои теми кои се важни локално во земјите, на англиската не сметаат дека треба да ги има. Сепак и таму има исклучоци. Исто така, добро е да се нагласи и да се има на ум дека дел од овие службени страници се создавани пред 20 години, и можно е да има потреба од нивно прегледување и дополнување. === [[Википедија:Што не е Википедија]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:40 ч. на 8 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> Да започнеме со [[Википедија:Што не е Википедија|што не е Википедија]]. Википедија не е хартиена енциклопедија, не е речник, не е трибина, ниту пак говорница од било кој вид, не е ни разговорен форум или средство за пропаганда и рекламирање. Википедија не е збирка на надворешни врски, галерии на слики или медиуми. Википедија на македонски јазик не е национална енциклопедија на Македонците. Википедија не е услужник на бесплатно вдомување или мрежен простор, не е експеримент за демократија или каков било друг политички систем. Нејзиниот основен метод на одлучување на консензус е преку уредување и дискусија, не преку постојано гласање. Повеќе на секоја од ставките има на линкот [[Википедија:Што не е Википедија|што не е Википедија]]. ==== Дискусија за „Што не е Википедија“ ==== {{коментар}} Според мене, треба да имаме слобода да бришеме кориснички страници на Википедијанци на кои корисникот си пишува реклама за себе и она што го работи. Налетувам на такви, скоро имаше некој масер се рекламира на корисничката страница. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:42, 8 февруари 2026 (CET) :{{коментар}}Според мене, секаков вид на рекмалација директна или индиректна мора одма да се отстранува без никаква дебата или дискусија. Без разлика дали е на корисничка страница, подобрување во статија, новосоздадена страница и останато. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:01, 8 февруари 2026 (CET) :Па некако оваа страница има опфатено доволно, јас немам забелешки или некакви сугестии што да се наведе дополнително. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 16:27, 9 февруари 2026 (CET) :Исто и јас. :) [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 20:53, 9 февруари 2026 (CET) {{коментар}}Се согласувам дека секаков вид на рекмалација директна или индиректна треба да се отстранува без никаква дискусија.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> :{{Коментар}} Вака. Малку пристапот да е подиректен и поконкретен. На пример глеам се дискутира за тоа Што не е википедија? Значи мој предлог е за ова, и за сите идни дискусии, да се преземе англиската верзија на напатствијата, да се видат од сите нас и да се даде коментар кои поттпочки од англиското напатствије би го трганеле или замениле со друго. Ова го зборам од проста причина што англиските напатствија се едни од најелаборираните, па дури и претерано детализирани, ние можеме да ги земем само општите начела. Во овој случај ок си е се. Се сложувам со напишаното за тоа што не е Википедија, ако имам некој поконкретен дел за додавање, ќе пишам тука. Следните да бидат со поконкретни забелешки што се прифаќа, а што не на нашата Википедија. Во однос на кориснички страници, ние сме бришеле и порано само вулгарности. Рекламирање не би требало да е проблем, според мене. Пропагираме сите ние на нашите кориснички страници. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 18:50, 15 февруари 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (настани)]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:30 ч. на 15 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> Многу настани добиваат покриеност во вестите, а сепак не се од историска или трајна важност. Настан може да биде доволно интересен за новинарите и уредниците на вестите, но тоа не секогаш е доволно значајно за да има статија на Википедија. При оценувањето на настанот, уредниците треба да оценат различни аспекти на настанот и покриеноста: влијанието, длабочината, времетраењето, географскиот опсег, разновидноста и веродостојноста на покривањето, како и дали покривањето е рутинско. ;Трајни ефекти Настанот што е преседан или катализатор за нешто друго од трајно значење, најверојатно ќе биде значаен. На пример, во САД, убиството на детето Адам Волш на крајот довело до донесување на Закон за заштита и безбедност на децата, наречен Закон Адам Волш. Овој настан се смета за значаен. Настаните кои имаат трајно дејство од историско значење веројатно ќе бидат знајачни. Ова вклучува, на пример, природни катастрофи после кои останува широко распространето уништување, а обновата на уништеното може да доведе до смена на населението, и можно е да влијае врз изборите. Помал земјотрес или бура со мало или никакво влијание врз човечката популација веројатно не е значаен за да има статија на Википедија. ;Географски опсег Значајните настани обично имаат значително влијание врз широк регион, домен или широко распространета општествена група. Настанот кој влијае врз локално подрачје и го известуваат само медиумите во блискиот регион веројатно нема да биде значаен. ;Длабочина на покриеност Еден настан мора да добие голема или длабинска покриеност за да биде значаен. Длабочина на покривање вклучува анализа што ги става настаните во контекст, како што често се среќава во книгите, долгометражни написи во големите списанија за вести или на ТВ. ;Времетраење на покриеноста Значајните настани обично добиваат медиумска покриеност која е во подолг временски период. Времетраењето на известувањето по медиуми е силен показател за тоа дали некој настан има минливо или трајно значење. Тоа што некој настан се случил неодамна сам по себе не го прави незначаен. ;Разновидност на извори Се очекува значајна национална или меѓународна медиумска покриеност за некој настан да биде забележлив. Известувањето со широк опсег има тенденција да укаже на значајност, освен кога медиумите препишуваат и преобјавуваат исти вести едни од други. ;Рутинско покривање Според политиката на Википедија дека не е весник, рутинското покривање на вести за работи како што се објави не се доволна основа за статија. Рутинските настани, како што се спортски натпревари, филмски премиери, прес-конференции итн., може подобро да се опфатат како дел од друга статија, ако воопшто се значајни. Медиумски објави за настани кои се вообичаени, секојдневни, или се обични предмети што не се истакнуваат — веројатно не се значјани за да имаат своја статија на енциклопедија. ;Сензационализам Таблоид или жолтото новинарство како што се нарекува, обично се смета за лоша основа за статија во енциклопедија, поради недостатокот на проверка на фактите својствени за сензационалистичко известување и објавување на скандали. Википедија не е место за скандали или озборувања. ;Кривични дела Написите за криминални дејствија, особено оние што спаѓаат во категоријата „вонредни вести“, често се предмет на дискусии за бришење. ;Луѓе значајни за само еден настан Луѓето познати само во врска со еден настан генерално не треба да имаат статија напишана за нив. Ако настанот е многу значаен, тогаш наместо тоа, обично треба да се напише статија за настанот. ;Идни настани Поединечните закажани или очекувани идни настани треба да бидат вклучени само ако настанот е значаен, и речиси сигурно ќе се одржи. Датумите не се дефинитивни додека настанот навистина не се случи, бидејќи дури и значајните настани може да бидат откажани или одложени во последен момент поради голем инцидент (ваков случај на одложување беше во текот на пандемијата). Меѓу идните настани кои се соодветни за да се отвори за нив страница пред време спаѓаат: избори, Олимписки игри, Евровизија, европски и светски првенства. ;Алтернативи за бришење Ако значајноста на настанот е доведена во прашање, но тој е првенствено поврзан со одредена личност, компанија или организација или текстот може да биде дел од друга статија со поширока тема, тогаш треба да се употреби спојувањето на содржините. Сепак, треба да се внимава на настанот да не му се даде непотребна тежина. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (настани)|Значајност на настаните]]. ==== Дискусија за „Настани“ ==== {{коментар}} Според мене, овој дел добро ги покрива сите можни ситуации поврзани со настаните. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:32, 15 февруари 2026 (CET)<br> {{коментар}} Сметам дека аргументите се добро образложени и се согласувам со нив. - [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 11:07, 18 февруари 2026 (CET) <br> {{коментар}} Се солгасувам со горенаведените коментари. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:30, 18 февруари 2026 (CET) <br> {{коментар}} Добри се предлозите и правилата наведени во посебната страница, немам дополнителни коментари. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:11, 18 февруари 2026 (CET)<br> {{коментар}} Овој дел е усогласен со соодветниот дел на другите јазици и јасен за оние што го читаат. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:14, 19 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Исто и јас се согласувам со коментари на колегите. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:03, 21 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Добро се образложени аргументите и се согласувам со нив.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Автобиографија]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:50 ч. на 22 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> *Пишувањето автобиографии е обесхрабрено, бидејќи е тешко да се напише неутрална, проверлива автобиографија, а има и многу замки. *Автобиографијата често е пристрасна, и обично напишано е само позитивното за личноста. *Автобиографиите се често непроверливи. Ако единствениот извор за одреден факт за вас сте вие самите, читателите не можат да го потврдат тоа. *Автобиографиите можат да содржат оригинално истражување. Луѓето често вклучуваат информации во автобиографии кои никогаш претходно не биле објавени или се резултат на знаење за нештата од прва рака. Википедија е енциклопедија и не смее да содржи претходно необјавени информации, ниту дозволува оригинално истражување. *Под „автобиографија“ не се подразбира само биографијата што сте ја напишале сами за себе, туку и биографијата што сте ја платиле или сте наредиле некој друг да ја напише во ваше име. *Тешко е да се пишува неутрално и објективно за себе, затоа треба да дозволите другите да пишуваат. Би требало да почекате некој друг да напише статија за вас и вашите постигнувања. *Во јасни случаи, дозволено е уредување на страници поврзани со вас, како: враќање на вандализам; но само ако тоа е очигледен вандализам, а не содржински спор. *Ако не сте значајни според начелата на Википедија, пишување на статија за себе ја крши политиката која вели дека Википедија не е место за бесплатна реклама. * Ако вашиот живот и достигнувања се проверливи и навистина од значење за да ве има на енциклопедија, некој друг веројатно ќе создаде статија за вас порано или подоцна. Повеќе на линкот: [[Википедија:Автобиографија]] ==== Дискусија за „Автобиографија“ ==== {{коментар}} - Се согласувам со наведените правила поврзани со автобиографија. Ние сме мала заедница, и знам дека се случило низ минатото некои личности сами за себе да си напишат статија, често не е бришена таквата статија, туку е само досредена, доколку личноста е значајна за да ја има во енциклопедија. Сепак, во најголем дел, би требало да се обесхрабрат автобиографски статии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:58, 22 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Автобиографијата, поточно пишување на автобиографија, треба да биде обесхрабрено и недозволиво за Википедија. Пристрасноста при пишување на таква статија е на највисоко ниво, а објективноста ниска. Напатствијата се во ред, се согласувам и замолувам секој да реагира ако забележи вакви случаеви. Ова е едно од основните правила на Википедија и треба строго и доследно да се почитува.--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 09:48, 23 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Целосна поддршка за сѐ претходно кажано. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:17, 23 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Се сложувам со сѐ. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 17:34, 24 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Да, и јас го делам истото мислење. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 11:52, 27 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Се согласувам. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 13:57, 28 февруари 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Биографии на живи личности]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:50 ч. на 1 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> *Статија за жива личност треба да биде напишана одговорно, внимателно и со непристрасен тон, да се избегнува потценување, но да се избегнува и претерување. *Контроверзниот материјал за живи личности што е без извори или со слаби извори треба веднаш да се отстрани, и без дискусија. *Не користете јавни записи што вклучуваат лични податоци, како што се датум на раѓање, вредност на домот, сообраќајни казни, регистрации на возила и домашна или деловна адреса. *Никогаш не користете самообјавени извори (вклучувајќи книги, списанија, интернет страници, блогови, подкасти или објави на социјалните мрежи) како извори на материјал за жива личност, освен ако не се напишани или објавени од самото лице. *Не внесувајте озборувања во статиите. Секогаш прво прашајте се: Дали изворот е веродостоен? Дали материјалот е вистинит? И, дури и ако е вистинит, дали е релевантен за неутрална статија за личноста за која е статијата? *На администраторите им е дозволено да спроведат отстранување на јасни прекршувања на БЖЛ со заштита на страницата или со блокирање на прекршителот/прекршителите. *Избегнувајте приказ на жртва. *Во случај на јавна личност, ќе има повеќе доверливи извори, а БЖЛ треба едноставно да документира што известуваат тие извори. *Поради зголемена злоупотреба и [[Кражба на идентитет|кражба на идентитет]], луѓето сè повеќе ги сметаат своите вистински имиња и датуми на раѓање за приватни информации. Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации. Не може да бришеме лични податоци по барање на личноста доколку се јавно достапни во веродостојни извори. Но, доколку личноста на која се однесува статијата се спротивставува на објавувањето на датум на раѓање, а податоците не биле претходно објавени од веродостојни извори, бидете внимателни и наведете ја само годината на раѓање. Исто така, статиите не треба да ја содржат адресата, електронската пошта, телефонскиот број или други контакт информации на личноста за која станува збор, но генерално е дозволено да се вклучи линк до официјалната интернет страница на личноста во делот „Надворешни врски“, иако тој линк може да ги содржи горенаведените информации. *Дали ќе се отстрани име или погрешно родово именување на жива личност која е трансродово лице, е прашање на уредничка проценка доколку веќе се појавило во сигурни извори. *Со тоа што некој бил спомнат во вестите, не значи дека треба да добие статија на Википедија. *Жива личност обвинета за кривично дело се смета за невина сè додека не биде осудена од суд. Уредниците генерално не треба да вклучуваат текст што сугерира дека лицето е осомничено, дека е лице од интерес или е обвинето за вршење на кривично дело, освен ако не е обезбедена осуда за тоа кривично дело, или повеќе доверливи извори веќе го објавиле името на обвинетиот во врска со кривичното дело. *БЖЛ се применува насекаде на Википедија каде што се споменуваат живи личности, вклучувајќи страници за разговор, описи на уредувања, кориснички страници, слики и категории. *Корисничките имиња што содржат клеветнички, очигледно лажни или спорни изјави или материјал за живи лица треба веднаш да бидат блокирани и отстранети од сите промени. *Сликите од живи личности не треба да се користат надвор од контекст за да се прикаже тоа лице во лажно или неповолно светло. *Имињата на категориите се самообјаснувачки, па затоа вклучувањето на одредена биографија во одредена категорија мора да биде оправдано со соодветен текст кој има сигурни извори во самата статија. Пример за ова е додавање на Категорија:Криминалци, или категоризацијата на живите личности според религија или сексуална ориентација. *Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи. *Уредниците кои постојано додаваат или враќаат контроверзен материјал во БЖЛ кој не е поткрепен со извори или е поткрепен со лоши извори, може да бидат блокирани поради нарушување на проектот. Повеќе на линкот: [[Википедија:Биографии на живи личности]] ==== Дискусија за „Биографии на живи личности“ ==== {{коментар}} - Јас сум ЗА да се применуваат овие начела. Инаку, ме збуни делот со горна старосна граница, и дека „лицата над 115 години се сметаат за починати“. Имавме случај со некој борец за кој немаше извори за тоа кога починал, па стана збунувачко како да се реши тој проблем. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:56, 1 март 2026 (CET)<br> {{Коментар}} Целосно се согласувам. Јас сум за поголема и построга контрола за тоа за кој се прави статија. Да нема статии за недоволно афирмирани личности, без разлика од која област се. Не сме реклама ние. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 14:08, 3 март 2026 (CET) {{коментар}} Јас имам две забелешки во врска со овие начела. Прво, ако лични податоци се објавени во веродостојни извори, не смее да се врши цензура по барање на личноста (на пр. ако јавно е објавен точниот датум на раѓање, тогаш тој датум слбодно може да се наведе во статијата). Второ, начелото за лицата над 115 години нема логика затоа што може да има повеќе живи лица над 115 години, но само едно лице може да се смета за најстара личност во светот. Мислам дека ова начело треба да се преработи и да гласи „Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи.“. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 22:53, 3 март 2026 (CET) :За лицата над 115 години го сменив како што предлагаш. :Вториот дел за лични податоци, тоа што го предлагаш го има [[Википедија:Биографии на живи личности|веќе содржано во реченицата]]: :„Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации.“ :Мислам дека таа реченица го покрива тоа што го велиш. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:56, 4 март 2026 (CET) ::{{одговор|Виолетова}} Да, го покрива, но погоре се наведени реченици коишто се противречни на тоа. Ако датумот на раѓање е јавно објавен и лицето се противи да биде наведен во статијата, тогаш која реченица се зема предвид? --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 09:41, 6 март 2026 (CET) ::Коректност! [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-14346-24|&#126;2026-14346-24]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-14346-24|разговор]]) 09:43, 6 март 2026 (CET) :::@[[Корисник:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] :::Кире, овде имам извадено дел од речениците, а не сè, затоа стои линк до целата страница со правилата, каде што пишува на крајот: Повеќе на линкот. Треба проектната да се прочита, бидејќи се разбира дека важат сите реченици кои се на страницата со начела и напатствија. Односно, доколку е јавен податокот за датум на раѓање, не го земаме предвид човекот што се буни. Овде го вклучив примерот дека доколку не е јавно објавен датумот и човекот не сака да му стои на статијата, би требало да го испочитуваме. Дури има предвидена ситуација кога има своја интернет страница на која ставил вистинско име и датум на раѓање, ние смееме да ја ставиме во надворешните врски на статијата. Неколку различни ситуации се опфатени на [[Википедија:Биографии на живи личности|главната страница за БЖЛ]] и тие се тие што важат. Овде се само извадоци, дека е голема таа страница цела да се псотави на Селска чешма. Поздрав [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 11:45, 6 март 2026 (CET) ::::{{одговор|Виолетова}} Да, за напишаното во начелото зборувам, а не за она коешто е напишано на оваа страница. Најпрвин е наведена реченицата „Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации.“, а потоа пишува „Доколку личноста на која се однесува статијата се спротивставува на објавувањето на датум на раѓање, бидете внимателни и наведете ја само годината на раѓање.“. Ова нема логика. Ако лицето не сака јавно да биде објавен неговиот датум на раѓање, тогаш тоа треба да биде отстрането од изворите коишто се користат на Википедија (откако ќе биде избришано од тие извори, тогаш природно ќе биде избришано и од Википедија затоа што повеќе нема да има веродостојни извори во коишто е наведено). Но, ако лицето бара тоа да биде отстрането само од Википедија, а притоа да остане наведено во други извори, тогаш се работи за цензура на јавно објавени податоци и тоа не е дозволено дури и да е по барање на лицето за коешто се однесува податокот. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 12:07, 6 март 2026 (CET) :::::Не знам каде не се разбираме, тоа што го објаснуваш е тоа како треба да се постапи, всушност. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:45, 6 март 2026 (CET) ::::::Се разбираме дека е така, но во начелото е напишано поинаку. За да биде појасно, можеби изрично треба да ставиме дека не може да бришеме лични податоци по барање на личноста доколку се јавно достапни во веродостојни извори (Во иднина те молам секое дополнување пишувај го како нов коментар затоа што јас овој одговор го пишав на твојот првичен коментар којшто потоа беше дополнет и затоа напишав уште еден коментар подолу дека се согласувам со дополнетото. Инаку, се создава впечаток дека не се разбираме.). --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 18:53, 6 март 2026 (CET) ::::Гледам дека си го дополнила текстот додека го пишував одговорот, па затоа дополнително ќе одговорам и на дополнетиот текст. Да, така треба да биде, но во начелото не е напишано на тој начин. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 12:08, 6 март 2026 (CET) {{коментар}} - Јас сум ЗА, со тоа што сметам дека треба да има контрола за тоа за кој ја пишува статијата, како и начелото што го спомна Кирил погоре „Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи.“; според мене има смисла. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 13:28, 5 март 2026 (CET) {{коментар}} Се согласувам, и за лицата над 115 години да се преработи. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 18:30, 5 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Креативни професии]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:57 ч. на 8 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> Во овој дел да ги разгледаме значајноста на луѓето да имаат статија според тоа која професија ја вршат, се разгледуваат професорските, научните и креативните професии: професори, научници, и креативните професии (писатели, музичари, сликари, архитекти, новинари). *Записите во списоци каде е дозволено човек сам да се пријави и запише, не придонесуваат за значајност. Исто така, интернет страниците за вработените или членовите на една организација, не се доволен показател за значајност. *Веродостојна биографија на 200 страници за личност, издадена од независен извор и не е платена од човекот за чија биографија станува збор, која детално го покрива животот на тоа лице е прифатлив извор, додека извод од матична книга на родените или списокот од формуларот за изборно ливче, не е. *Луѓето кои ги исполнуваат основните критериуми, може да се сметаат за значајни без да ги исполнуваат дополнителните критериуми подолу. ;Професори, наставници, академици и научници *Наставници и професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование, не се значајни за енциклопедија само поради таа професија. Но ако се занимаваат и со друга дејност, како на пример, наука, сликарство, музика, пишување, политика и друго, можат да стекнат значајност да имаат своја енсиклопедиска статија поради дополнителната активност, и во таков случај се оценуваат според вообичаените правила за значајност во професијата. *Сите членови на [[МАНУ]] се значајни за да имаат статија на Википедија. Исто така и членови на странските академии на науките се доволно значајни. *Дел од критериумите: # Лицето има добиено високо престижна академска награда или чест на национално или меѓународно ниво ([[23 Октомври (награда)]], [[Награда „11 Октомври“]], [[Награда „Мито Хаџи Василев - Јасмин“]], на пример). # Лицето било избрано за член на високо селективно и престижно научно друштво или здружение (на пр., Национална академија на науките или Кралското друштво) или член на големо научно здружение кое го задржува статусот на колеги како високо селективна чест (на пр., соработник на Институтот за електрични и електронски инженери или институт за електронски инженери). # Академската работа на лицето има значително влијание во областа на високото образование, влијае врз значителен број академски институции. Овој критериум исто така, може да биде задоволен ако лицето развило значаен нов концепт, техника или идеја, лицето направило значајно откритие или решило голем проблем во својата академска дисциплина. Во овој случај, неопходно е експлицитно да се докаже, со значителен број на упатувања на академски публикации на истражувачи различни од личноста за која станува збор, дека овој придонес навистина нашироко се смета за значаен и нашироко се припишува на личноста за која станува збор. # Лицето било именувано за угледен професор во голема институција за високо образование и истражување, именувано за претседател што укажува на споредливо ниво на постигнувања или еквивалентна позиција во земји каде што ваквите именувања се невообичаени. # Лицето е дел од основачите на некоја голема или значајна образовна институција. # Лицето имало значително влијание надвор од академската заедница во нивниот академски капацитет. # Лицето е главен уредник на големо, добро воспоставено академско списание во нивната предметна област. Во овој критериум не спаѓаат списанија кои се во рамките на псевдо науката. *Псевдонаучникот, исто така, може да биде доволно значаен за сопствена статија, ако неговата теза е особено распространета или добро позната, или ако има голем број научни трудови насочени кон побивање или отфрлање на псевдонаучната природа на неговата теза. ;Креативни професии Ова упатство се однесува на автори, писатели, уредници, новинари, филмаџии, фотографи, уметници, сликари, вајари, архитекти и други креативни професионалци. Такво лице е значајно ако: * Личноста се смета за важна личност или е широко цитирана од врсниците или наследниците; или * Личноста е позната по тоа што поттикнува значаен нов концепт, теорија или техника; или * Лицето создало или одиграло голема улога во заедничкото создавање на значајно или добро познато дело или колективно дело. Дополнително, таквото дело мора да било примарен предмет на повеќе независни периодични статии или рецензии, или на независно и значајно дело (на пример, книга, филм или телевизиска серија, но обично не само една епизода од телевизиска серија); или * Работата (или делата) на личноста: (а) станала значаен споменик, (б) била суштински дел од значајна изложба, (в) добила значително критичко внимание или (г) била претставена во постојаните збирки на неколку значајни галерии или музеи. Подолу се наведени попрецизните критериуми за овие професии. ;Музичари Текстописците или композиторите (без разлика дали се од популарната музика, црковни песни или други стилови) може да се сметаат генерално за значајни ако создале голем број нашироко познати дела. '''Естраден музичар''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * има издадено најмалку еден студиски албум кој има добиено сертификација на издавачката куќа (сребрена, златна или платина); * добитник е на награди на музички фестивали на регионално, национално или меѓународно ниво; * има издадено неколку песни со повеќемилионски прегледи на музичките сервиси (YouTube, Spotify, Deezer итн.); * има значителен број следбеници/претплатници на официјален канал или профил на музички услуги во однос на населението на земјата во која живее угледни секундарни извори, или музички експерти изјавиле дека музичарот се истакнува во одреден жанр, музичко движење, период или област. '''Класичен инструментален музичар''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * завршил конзерваториум или музичка академија (исклучоци се многу успешни (самоуки) солисти/„чудо од деца“); * објавил снимка кај етаблирана издавачка куќа за класична музика; * настапувал/а во добро познат камерен ансамбл или оркестар најмалку пет години; * соработувал/а со други значајни естрадни или други класични музичари (види критериуми погоре). '''Класичен музичар-солист''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * дипломирал конзерваториум или музичка академија; * објавил снимка кај етаблирана издавачка куќа за класична музика; * пеел во реномирана оперска куќа надвор од својата татковина најмалку две години/сезони; * оперски солист во националната оперска куќа (во Опера и балет, на пример). Соработувал со значајни естрадни или други класични музичари (види критериуми погоре). ;Уметници, сликари, вајари, фотографи Уметникот, вклучувајќи илустратори, фотографи, скулптори, сликари итн., ги исполнува критериумите и може да се смета за значаен: * ако е цитиран/а во дела за историја на уметност или нивни еквиваленти; * ако освоил/а престижна награда за уметност; * ако има одржано најмалку една изложба во музеј, галерија или уметничка институција; * доколку неговите самостојни дела се изложени во национален или меѓународно признат музеј; * ако бил/а клучна фигура во забележително уметничко движење; * ако работел/а во кралски дворец како штитеник на крал, или бил раководител на државна уметничка институција; * ако е автор на најмалку две дела кои се сметаат за културно и историски значајни; * ако е член на престижно уметничко друштво како [[Друштво на ликовните уметници на Македонија]], на пример. Уметници кои цртаат графити, улични уметници и уметници од слични нетрадиционални формати може да ги исполнат критериумите доколку добиле значително внимание од медиумите или критичките автори на национално или меѓународно ниво за неколку нивни дела (или изведби). ;Писатели '''Писател, поет, романсиер,драматург, раскажувач''' има енциклопедиско значење ако исполнува барем два од следниве услови: * единствен е или главен автор на две или повеќе дела објавени од одредена издавачка куќа (платени услуги за печатење од страна на самиот автор не се бројат); * добитник е на престижни награди ([[Нобелова награда за литература]], [[Друштво на писателите на Македонија#Награди|наградите кои ги доделува ДПМ]], [[Пулицерова награда]] итн.); * дел е од барем една издадена збирка на поети / романсиери/ драматурзи/ раскажувачи. Членовите на [[Друштво на писателите на Македонија]] автоматски се сметаат за значајни, поради тоа што за прием во друштвото, ДПМ има слични критериуми како горенаведените. '''Книжевен преведувач''' обично е доволно значаен за сопствена статија ако исполнува некој од следниве критериуми: * автор е на неколку преводи кои се забележителни по самите нивни преводи; * автор е на голем број преводи на литературни дела; * запишан е како преведувач во книжевно-историска енциклопедија; * добитник е на престижни награди за преведувачи, како што се наградата на „Гете институт“ или наградата за превод Оксфорд-Вајденфелд и други. Зборот „писател“ овде се однесува на сите автори на текстуални дела. Ова вклучува автори и на фикција (која вклучува поезија). ;Глумци и режисери '''Глумец''' обично е забележлив ако исполнува барем еден од следниве критериуми: * има водечка улога во филм кој бил дел од редовната кино понуда; * има водечка улога во позната ТВ серија која се прикажува на националните канали; * има водечка улога во филм или ТВ серија што е добитник на престижна национална награда или повисока награда; * имал неколку главни улоги во добро познат национален или регионален театар (на пр. [[Македонски народен театар]], [[Народен театар (Битола)|Битолски театар]], [[Народен театар „Јордан Хаџи Константинов – Џинот“|Велешкиот театар]]); * одиграл/а улога што добила големо покривање на националните медиуми или за улогата бил/а наградена со престижна награда (на пример, [[Оскар]]). '''Режисерот''' е генерално значаен ако исполнува барем еден од овие критериуми: * режирал филм кој бил дел од редовната кино понуда; * режирал позната ТВ серија која се прикажува на националните канали; * режирал филм или ТВ серија што освоиле престижна национална награда или награда на повисоко ниво; * режирал најмалку две претстави во познат национален или регионален театар; * награден е со престижна награда или добил широко покривање на националните медиуми за неговата или нејзината режисерска улога. ;Архитекти '''Архитектите''' веројатно заслужуваат статија: * ако се цитирани во прегледни дела за историја на уметноста или нивни еквиваленти; * доколку освоиле престижна награда; * ако дизајнирале најмалку две згради кои веќе биле значајни за да имаат своја статија на Википедија, или се сметаат за културно и историски познати објекти; * ако се (или биле) членови на престижно друштво (МАНУ, Европската академија на науките и уметностите, итн.) ;Новинари '''Новинарите''' се значајни за да имаат своја статија доколку исполнуваат некој од следниве критериуми: #Нивната работа е наградена со некоја значајна награда од областа на новинарството. (Во Македонија, на пример, добитник на [[Награда „Мито Хаџи Василев - Јасмин“]]). Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Значајност на луѓе по професии“ ==== {{коментар}} - ЗА: според мене ги опфаќа сите ситуации поврзани со овие професии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 21:04, 8 март 2026 (CET)<br> {{коментар}} Да напоменам секој од овие профили е професор нема (наставници) сите се професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование кои се прогласени за најдобри просветни работници од Сојуз на просветни работници на Македонија заслужуваат да имаат статија? Дали овие личности ( професори) кои имаат објавувано во меѓународни научни списанија и домашни научни списанија свои трудови и се признати професори и на глобално ниво треба да имаат своја статија? - [[User:lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 11 март. :[[User:lili Arsova|Lili]], мое мислење искрено е дека прогласувањето од страна на Сојуз на просветни работници не е некоја висока или престижна награда. А за вториот дел што го споменуваш, ако професорот објавува научни трудови во списанија кои се признати, значи се занимава со наука, тогаш важат критериумите за научници. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:13, 11 март 2026 (CET) {{коментар}} - ЗА: Се сложувам со горе наведеното. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 07:40, 12 март 2026 (CET) {{Коментар}} - убаво опфатено, нормалмо не може се во детали, но опфаќа што треба и не треба. Да се има предвид ова кога се прават статии од ваков тип.--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 11:31, 13 март 2026 (CET) {{Коментар}} - Според мене одлично е опфатено, ама како што нагласи Никола не може сѐ во детали, се сложувам со горенаведеното и гласам ЗА. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 19:28, 14 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Кралски семејства и благородници]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:22 ч. на 15 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Членови на кралски семејства''' кои обично ги исполнуваат критериумите за значајност вклучуваат: * владетели, поглавари и суверени (цареви, кралеви, кралици, големи војводи, султани, принцови, итн.) кои некогаш владееле со општо призната држава или постари, споредливо организирани општества; * други полноправни членови, чие членство во семејството е стекнато со раѓање или брак, кои во секој момент од животот биле во доминантна положба. Не е неопходно овие луѓе цел живот да бидат членови на кралски семејства. За членовите кои не биле на владејачка позиција во текот на нивниот живот или оние кои не се (или не биле) полноправни членови на семејството поради моргански брак, важат истите критериуми како за благородништвото. '''Благородниците''', од историјата или од сегашноста, не заслужуваат своја статија само затоа што припаѓаат на благородничко семејство. Благородниците кои ги исполнуваат критериумите за статија но поради друга заслуга, како што се оние кои поседуваат големи имоти или на друг начин значително влијаат врз условите за живот на многу други луѓе, веројатно ќе заслужат статија во енциклопедија. Ваквите статии првенствено треба да содржат информации што покажуваат дека личноста ги исполнува критериумите, а не смее да содржи само информации за титули, хералдика или семејни врски. Статија за благородничко семејство или благородна титула (на пр. Војводата од Корнвол) може да е значајна за енциклопедија, и потоа на таква статија може да се додадат информации за поединци кои пак, не се значајни да имаат сопствена статија. '''Напомена:''' При именување на статиите за кралски фигури и благородници би требало да се придржуваме на неколку правила: кога имаме само име и земја, името на статијата би требало да ги содржи името на личноста и земјата од која потекнува или со која владее. За некои кралеви и владетели кои имаат исто или слично име, за да нема забуна за кого се работи, во заграда да се стави земјата ([[Карло III (Шпанија)]] или [[Стефан I (Унгарија)]]. Луиза (надвојвотка од Австрија), како што е: [[Золта (голем везир на Унгарците)]], со тоа што титулата ако не е на почеток на реченица не се пишува со голема буква. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Кралски семејства и благородници“ ==== {{коментар}} - Ова е кус и јасен дел. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:23, 15 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} - Немам што да надополнам, сметам дека е во ред напишаното, гласам ЗА. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:27, 15 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} - Не знам дали коментаров е на вистинското место, но сметам дека треба да се направи некој ред и стандард во именување на статии на благородници и владетели, дали треба да го пишува само името, титулата, семејстовото, државата, со запирки, во загради итн. Сега има неколку различни начини. - [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 12:09, 18 март 2026 (CET) :Јас сметам дека треба со загради, дека 90 % од статиите на нашата Википедија сѐ со загради и изгледа многу подобро естетски наспроти со запирки. Ама мора да се воведе принцип по кој ќе следиме сите за да не сме во забуна кога создаваме такви статии. На пример: [[Бенџамин Колинс Броди (прв баронет)]], а син му исто се викал само разликата е дека бил втор баронет ([[:en:Sir_Benjamin_Collins_Brodie,_2nd_Baronet|Sir Benjamin Collins Brodie, 2nd Baronet]]). [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:53, 18 март 2026 (CET) ::[[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] Сосема си во право дека треба и тоа да го вметнеме. Како што вели Јован, кај нас најголем дел статии на кои им треба дообјаснување, не се со запирка, туку со заграда. Може така да остане и за владетелите и благородниците? Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 14:10, 18 март 2026 (CET) :::Имаме и вакви примери како [[Карола од Васа]], дали би било подобро да биде Карола (Васа) или пак Карола (Саксонија), а што правиме пак со [[:en:Archduchess Louise of Austria|Archduchess Louise of Austria]] дали тука титулата би била во или надвор од заградата како Надвојвотка Луиза (Австрија) или пак Луиза (Надвојвотка од Австрија) [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 14:16, 18 март 2026 (CET) ::::Кога оди само име и земја, најчесто е баш така, името и земјата, и тоа е обично за историски личности, дека немале презимиња класично како денес, туку местото од каде потекнуваат се претворало во презиме: [[Тома Аквински]] - местото од каде потекнувал (Аквино) се претворило во презиме. За некои кралеви и владетели кои имаат исто или слично име, за да нема забуна како што гледам се практикувало кај нас во заграда да се стави земјата ([[Карло III (Шпанија)]] или [[Стефан I (Унгарија)]]. Луиза (надвојвотка од Австрија) веројатно пологично според другиве примери би било да е така, како што е: [[Золта (голем везир на Унгарците)]], со тоа што ми се чини дека титулата ако не е на почеток на реченица не се пишува со голема буква. Да проверам за ова. А за овие и други примери, убаво е да се изјасни уште некој, па да ги вметнеме во начелата и напатствијата. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 14:51, 18 март 2026 (CET) {{коментар}} Сум согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 21:07, 18 март 2026 (CET) {{Коментар}} ОК е се, мислам дека сите благородници заслужуваат статија, освен тие титуларни кои немале општествена улога. Мислам за нив треба помалку да се посвети простор (пример, во егзил без никаква функција или задолженија во опшствество). Ова е мое мислење, не велам дека сум во право хехе. Што се однесува за именување, името на статијата треба да биде само името на личноста и бројот (I, II, III итн). Доколку има случај на две личности со исто име и ист број во заграда да се пише локација, а ако и таа е иста, тогаш година на влеадеење/ раѓање). Не сум за име со географски епитет, пример Александар Југословенски, ова не е традиционално во македонскиот јазик, освен за една личност - Александар Македонски. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 11:11, 19 март 2026 (CET) {{Коментар}} Ги вметнав правилата во делот '''Напомена'''. Се надевам во ред е вака. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 13:25, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} -Во ред е, јасни се правилата. [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] <small>([[User talk:Natasa Stardelova|разговор]])</small> 18:09, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} -Во ред е, јасни се правилата и согласна сум со истите.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 08:40, 24 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Политичари, правници и верски водачи]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:10 ч. на 22 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Политичар или државен службеник''' веројатно може да се смета за значаен ако исполнува барем еден од следниве критериуми: * ако е шеф на држава или влада (премиер), генерален гувернер, министер, член на законодавно собрание или на еквивалентна позиција на национално ниво на унитарна држава или на федерално ниво на сојузна држава; * има или извршува внатрепартиска функција на национално ниво во партија која е или била застапена во законодавното собрание на една држава: лидер на партија, член на партиски комитет, секретар на партија, претседател (или еквивалентна функција) во здружение поврзано со партијата; * има или извршува важни локални, регионални или национални задачи кои носат значителна моќ на тоа ниво (на пр. градоначалник, окружен префект) има или има раководно место во национално тело; * ако е генерален секретар или има еквивалентна висока позиција во важна меѓувладина организација; * ако има јасно соодветна моќ и влијание, или добил големо внимание од националните медиуми од неговото време (или медиуми кои биле широко транскрибирани во историски дела), дури и ако не бил на една од горенаведените официјални функции; * политичари, градоначалници, пратеници или други функционери за кои има содржина во повеќе веродостојни извори. Политичарите кои припаѓаат исклучиво на следните категории обично не се значајни ако се: * кандидати за политичка функција (со можен исклучок на особено добро објавени кандидати за важни позиции); * лице кое врши внатрепартиска функција на локално ниво; * „обични“ претставници без посебна моќ или медиумско покривање во локалните или регионалните или национални собранија; * биографијата е достапна само на страница коде мора да биде објавена, односно на мрежното место на општината или собранието или фирмата/институтот во кој работат. '''Правно лице, адвокат, судија''' е веројатно значаен ако тој или таа исполнува еден од овие критериуми: * судија во врховен суд или апелационен суд на една земја (на државно ниво или пошироко); * судија во меѓународен суд (на пример, [[Хашки трибунал]], [[Постојан арбитражен суд]], [[Меѓународен кривичен суд]], [[Европски суд за човекови права]] или [[Суд за правда на Европската Унија]]); * раководител на државен орган поврзан со судството (на пример, Државен судски совет или Државно правобранителство), Народен правобранител; * раководител на понизок суд или има друга водечка правна позиција во високата администрација; * експерт во дефинирана правна област, било како научник или како правник, и е автор на правно нефикционално дело објавено од признат издавач. '''Свештеник, духовник или еквивалентен верски водач''' во религијата кој ги исполнува следните критериуми генерално заслужува своја статија: * папа, патријарх, архиепископ, епископ или има еквивалентна позиција во нехристијанските религии; * верски службеник со значајни секуларни административни должности (на пр. колонијални службеници, итн.) кој некогаш бил важен авторитет во тоа општество; * автор на пишано дело /книга, (или неколку) објавени од етаблирани (верски и/или секуларни) издавачи; * има јасно соодветна моќ и влијание или добил големо внимание на националните медиуми, дури и ако нема еден од горенаведените наслови. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Политичари, правници и верски водачи“ ==== {{коментар}} - Јасни се правилата. Би сакала само да се размисли за биографии на градоначалници дали сите по дифолт се значајни, или тој дел ќе треба да го надополниме со уште некој услов? - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:38, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} : Според мене сите градоначелници по дифолт не се значајни. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 23:54, 22 март 2026 (CET) : Исто така би додал професор на Универзитетот. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 00:03, 23 март 2026 (CET) ::За професори имавме претходно дека професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование, не се значајни за енциклопедија само поради таа професија. ::А за градоначалници, не знам ете, има некои што биле многу активни во својот мандат, направиле некакви промени/ подобрување на условите во општината/ нешто различно. Такви секако е добро да се вметнат во енциклопедија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 09:48, 23 март 2026 (CET) :::Мислувам на професорите во високо образование со научни трудови. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:25, 23 март 2026 (CET) :::{{одговор|Виолетова}} Кои критериуми за значајност би се применувале за градоначалниците? Сите градоначалници имаат јавно достапни биографии во веродостојни извори и сите јавно објавуваат отчети во коишто наведуваат што имаат направено. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 00:19, 26 март 2026 (CET) ::::Како стои во моментов сите градоначалници се сметаат за значајни. ::::Инаку, можеби градоначалници кои не биле активни и не направиле разлика, подобрување на условите за живеење во општината за време на својот мандат, без разлика што даваат отчет (тоа е затоа што мораат) да не се енциклопедиски значајни. Сите ги знаеме или сме чуле за градоначалниците во чиј мандат општината напредувала, сигурно има и некои, можеби па ретки случаи, кога не сториле ништо значајно за време на својот мандат. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:42, 26 март 2026 (CET) {{коментар}} :@[[Корисник:Виолетова|Виолетова]] И јас би рекол дека се јасни. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:13, 23 март 2026 (CET) {{коментар}} : Јасни се правилата.За биографии на градоначалници подржувам дека не се сите значајни да имаат статија. - [[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 08:47, 24 март 2026 (CET) {{коментар}} Според мене, многу поголем проблем е да има статија за секој пратеник во законодавниот дом отколку за секој градоначалник. Во многу земји, како што е Македонија, на избори нема отворени листи и се гласа за пратеничка листа предложена од политичка партија. Лице коешто станало пратеник затоа што се нашло на пратеничка листа и чијашто биографија за првпат јавно била објавена на мрежното место на законодавниот дом мислам дека не заслужува да има статија. Со градоначалниците е многу поразлично затоа што на избори директно се гласа за нив и нивните биографии се јавно достапни уште за време на предизборните кампањи. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 00:29, 26 март 2026 (CET) :Имаш право [[User:Kiril Simeonovski|Кире]], не се значајни од енциклопедиска гледна точка, без разлика дали ќе им најдеме биографија. Мислам дека таквите лица се опфатени со делот: ''„обични“ претставници без посебна моќ или медиумско покривање во локалните или регионалните или национални собранија.'' Ако некој влегол да биде пратеник, и ништо не слушаме за тоа лице: ниту дава изјави, ниту е јавно експонирано лице, ниту учествува во емисии, ниту излегува на говорница да зборува, освен што крева рака кога партијата ќе му наложи, нема енциклопедиско значење, или поиаку кажано по завршување на мандатот тоа лице ќе биде заборавено, грубо кажано. Има такви пратеници, а има и градоначалници што не прават нешто корисно или значајно за својата општина. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 09:35, 26 март 2026 (CET) {{коментар}} Според мене правилата се јасни и имаат смисла. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 12:46, 27 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} Исто според мене правилата се јасни. И како што нагласи Кирил повеќето пратеници не се релеватни за Википедија, ама градоначалниците имаат поголем општествен придонес и можеби се сите доволно значајни. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:58, 27 март 2026 (CET) {{Коментар}} За исте овие: Треба личноста да има значајна општествена позиција (државна, лидерска, универзитетска). Само што е градоначалник или член на собрание, НЕ ТРЕБА ДА ИМА СТАТИИ! Ја сум за бришење на вакви статии за луѓе кои цел живот се приватни бизнисмени и само 4 години години биле градоначалник и оп статија? Зошто? Не е битен човекот за Македонија, може бил за мал број граѓани на кој бил градиначалник, но општо не е битен како и ние што сме тука. Дури ние на Википедија сме побитни од таквите особи. Истото важи и за политичари и верскки лидери. Верски лидери кои имате значајна позиција во организацијата или преродбеничка улога ок, но обични попови оџи не. Мое мислење ова. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 14:06, 27 март 2026 (CET) :Мислам дека речениците за верски водачи не споменуваат дека секој поп или оџа е значаен, ама ќе ги проверам уште еднаш. :Инаку за градоначалници кои не се значајни поради таа позиција, а кои пред и потоа биле бизнисмени, имаме наредна дискусија и за претприемачи (така се наречени) ќе ги дискутираме. Ако не е значаен ни како бизнисмен, значи не е значаен по ниедна основа да влезе во енциклопедија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:54, 27 март 2026 (CET) Кои ќе биде услов за градоначалници да имаат својата статија? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 21:01, 27 март 2026 (CET) :Дискусијата ќе заврши во недела 20:10 ч., да видиме дали ќе има и други предлози, но според мене, јас би го додала делот: :Градоначалници ќе се сметаат за значајни доколку се активни во својот мандат, направиле некакви промени и/или подобрување на условите во општината, биле медиумски активни. :- [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:15, 27 март 2026 (CET) {{коментар}} Ако на англиската Википедија има место за над 500 македонски фудбалери (на македонската се значително помалку), не гледам зошто градоначалниците, како и останати личности (со поддржани наводи) не заслужуваат да бидат присутни на Википедија. Мислам дека улогата на Википедија треба повеќе да биде хроничарска, а не оценувачка. На нашата Википедија ѝ недостасуваат статии, особено за Македонија, па не би требало да ставаме дополнителни услови. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:30, 28 март 2026 (CET) :Сосема се согласувам дека ние не сме тие кои треба да судиме. Кога е некој важен за историјата на градот, државата, секако е значаен да биде вметнат во енциклопедија, и на Википедија. :п.с. За спортистите ќе отворам да дискутираме по две недел, така ми се во план темите, и ќе треба тогаш да ги прегледаме тие критериуми. А на англиската Википедија гледам дека последниве години често се појавуваат статии кои ги прекршуваат нивните правила, а тоа е веќе тема за друг разговор. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:59, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}} - Додаден е условот за значајност на политичари, градоначалници, пратеници или други функционери да има содржина во повеќе веродостојни извори, односно не се значајни доколку биографијата е достапна само на страница коде мора да биде објавена, односно на мрежното место на општината или собранието или фирмата/институтот во кој работат. ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:00 ч. на 29 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Претприемачите''' веројатно ќе бидат значајни ако се честа тема во општите медиуми или медиумите што се занимаваат со бизнис (на пр. Економист, и слично). Извршни директори, претседатели на корпорации или одбори на компании од јавен интерес, исто така, често може да се сметаат за значајни, како и стопанственици кои имаат некаква општествена заслуга, на пример: раководат со општествено важна приватна фирма, со голем број на вработени, ланец на продавници, и слично. Некои '''уредници на Википедија''' имаат свои статија, но тоа што уредуваат на Википедија не ги прави значајни, туку енциклопедиската значајност ја стекнале според други критериуми (писатели, музичари, научници, сликари и др.). Уредниците не смеат да создаваат или да уредуваат статии за себе. За нив важат правилата споменати во другите начела и напатствија, односно важно е да се следат упатствата за [[Википедија:Биографии на живи личности|биографии на живи личности]], и да се внимава да на [[Википедија:Конфликт на интерес|конфликт на интерес]] и [[Википедија:Без свои истражувања|без свои истражувања]] '''Измислен лик''' или друг фиктивен феномен (вклучувајќи места, предмети, концепти или суштества) може да биде значаен или да има енциклопедиска вредност, доколку исполнува еден од овие критериуми: * се споменува повеќе од еднаш и има поголемо значење во добро познато дело, филм, серија, без оглед на фиктивниот свет во кој се појавува или оригиналната франшиза (не се бројат маркетиншките материјали, фандомите и фан-фикцијата); * има документирано влијание врз културата и општеството надвор од оригиналното дело; * се споменува во неколку различни дела, но не тривијално, случајно, или со исмевање. Ако ликот не ги исполнува горенаведените критериуми, треба да се провери дали неговиот опис може да се вклучи во статијата за оригиналното дело. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави“ ==== {{коментар}} - јасно е претставено -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:29, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}} согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 20:46, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}}-Според мене е јасно. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 10:35, 1 април 2026 (CEST) {{коментар}}-Се согласувам, јасно е претставено. [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] <small>([[User talk:Natasa Stardelova|разговор]])</small> 10:35, 1 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Убаво скоцкано, да се следи треба. Знаеме случаеви кога се објавувале статии за ваков тип на луѓе. Најчесто како вршење услуга од некој корисник. Таа пракса треба да се забрани и да се почитуваат овие напатствија. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 20:27, 4 април 2026 (CEST) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Спортисти]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:00 ч. на 5 април 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Спортистот''' е значаен: #Aко во повеќе медиуми и извори се пишува за неговите постигнувања во спортот во кој е активен, се сметаат и големи интервјуа дадени од спортистот. #Aко освоил значајна титула, или бил дел од екипен спорт во кој била освоена висока награда. #Спортските биографии мора да вклучуваат барем еден навод на извор што обезбедува значајно известување за темата. #Ако спортистот постигнал значаен државен или меѓународен рекорд или друг вид на успех. #Ако добил значајна награда, или за Македонија ја добил државната награда „8 Септември“ за остварување во спортот. '''Професионалните спортисти''' кои барем две години заработувале за живот од тој спорт, најверојатно имаат енциклопедиска значајност. Следуваат разни спортови и некои дополнителни критериуми за нив: '''Фудбал, кошарка, ракомет, одбојка''': #Оние клубови и поединци од овие спортови кои учестуваат на меѓународни натпревари и добиваат медиумско покривање, имаат енциклопедиска значајност. '''Тенис''' ако исполнува некој од следниве критериуми: #Член е на „Меѓународна тениска сала на славните“. #Се натпреварува на еден од професионалните турнири од највисоко ниво: #Гранд слем турнири ([[Отворено првенство на Австралија]], [[Отворено првенство на Франција]], првенствата на Вимблдон или [[Отворено првенство на САД]]). #Мажи: се натпреваруваат на меѓународните АТП турнеи. #Жени: се натпреваруваат на светските турнири за жени. #Има тениски рекорд признат од Меѓународна тениска федерација, Здружение на тениски професионалци или Женска тениска асоцијација. #За јуниори, потребно е да постои значителна медиумска покриеност, како и да освоиле некоја од меѓународните јуниорски титули. Ова упатство важи подеднакво и за играчите во сингл и за играчите во двојки. Значајност за спортистите кои се натпреваруваат во областа на '''[[атлетика]]та''' ако исполнуваат некои од критериумите што следат: #Завршил меѓу првите 8 во натпреварување на највисоко ниво надвор од Олимписките игри и светските првенства. Поединечните настани на овие првенства мора да содржат или неколку трки или проширени групи (на пр., Европско првенство во атлетика, или кој било од 6-те големи светски маратони), или на кое било друго големо меѓународно натпреварување на сениорско ниво. #Освоил индивидуален златен медал на Светското првенство во атлетика до 20 години или Светското првенство во атлетика до 18 години. #Да има освоено национално првенство за сениори во својата земја, со исклучок на оние кои никогаш не биле рангирани меѓу првите 60 на листата на водечки светски атлетичари на крајот од дадена календарска година. #Да има освоено елитно првенство во повеќе значајни улични трки (вклучувајќи ја и истата трка повеќе пати) или да има воспоставено историја на високо конкурентни, непобеднички настапи во многу значајни трки (најмалку 10 меѓу првите три). #Да има светски или континентален рекорд (вклучувајќи светски јуниорски рекорди, светски најдобри резултати за млади и светски рекорди во возрасни групи за мајстори) потврден или забележан од надлежното официјално тело. #Да има ознака што го сместила спортистот меѓу првите 12 во светот за таа календарска година во натпревар без штафета што се оспорува или е примен на сениорските Светски првенства или Олимписки игри, или некој друг соодветен настап. #Да има ознака без штафета наведена на листата на сениори на сите времиња на Светскиот атлетски клуб или друг соодветен список. #Да биде примен/а во Националната сала на славните на атлетските спортови или во Куќата на славните на Американскиот клуб на тркачи на друмски патеки. Значајна '''улична трка''' ако исполнува некој од следниве критериуми: #Има меѓународно елитно поле (како што е дефинирано според стандардите на Светската атлетика за таа година) од најмалку 5 различни националности. #Добива емитувано или кабелско телевизиско покривање надвор од локалниот пазар (доколку покривањето е преку интернет, страницата мора да биде независна од спортот, на пример Universal Sports). #Трката е место на исклучителни изведби или рекорди. #Редовно има повеќе од 1.000 натпреварувачи. #Се одржува на иста патека или дистанца континуирано во период од над 5 години. '''Бадминтон, велосипедизам, бокс, крикет, уметничко лизгање, скијање, голф, гимнастика, јавање коњи, хокеј на мраз, кикбокс, мешани боречки вештини, трки со мотори, пливање''': #Тимот или поединецот имаат високи меѓународни постигнувања во тој спорт, објавени во повеќе веродостојни извори. '''Тренери, капитени, судии и клубови''' (општо) веројатно е дека постои значајно медиумско покритие за нив ако ги исполнуваат следниве критериуми: #Професионално е активен како судија или тренер на тој спорт. #Ако тренирале многу значајни спортисти кои освојувале високи меѓународни награди и признанија. #Ако биле официјален главен тренер или капитен на олимписки тим за земјата. #Тренери кои вовеле значајна техника или метод на тренинг и се широко признати како основачи на новиот метод. #Клубови кои добиле големо меѓународно известување за нивните успеси и имаат резиме составено од многу успешни меѓународни натпреварувачи, или олимпијци. Ако успехот на клубот главно се должи на еден тренер, тогаш само тренерот е значаен. '''Аматерски натпревари''' немаат енциклопедиска значајност, било да станува збор за училишни или студентски натпревари. За '''спортските арени, стадионите''' и другите спортски објекти нема критериуми за претпоставена значајност, затоа се сметаат за достојни за енциклопедиска статија. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (спорт)|Спорт]] ==== Дискусија за „Спортисти“ ==== {{коментар}} - критериумите предложени овде се комбинација од англиската и хрватската Википедија за значајност. Не сум толку по спортот, ама мислам дека опфатено е сè. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:04, 5 април 2026 (CEST) {{коментар}} јас исто мислам. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 22:29, 5 април 2026 (CEST) {{коментар}} - Според мене напишаното е добро, но мора подобро да се расчисти прашањето за значајноста кај македонските фудбалери, кошаркари и ракометари, бидејќи тоа се најпопуларните спортови кај нас. Мислам дека е малку нелогично на други јазични Википедии да има повеќе статии за македонски спортисти од тој тип, отколку кај нас. Затоа треба да се разгледа дали треба да имаме поголем опфат за домашни спортисти. Од друга страна, за меѓународните спортисти треба јасно да се дефинираат критериуми — дали е доволен настап во прва/втора/трета лига, дали е потребна репрезентација, меѓународни натпревари, награди, итн. Вака, без конкретни правила, секогаш ќе има различни толкувања и несогласувања. Ако се постават јасни критериуми, ќе биде многу полесно и поконзистентно за сите понатаму. '''Мој заклучок:''' Треба да бидат опфатени сите македонски спортисти што настапуваат на професионално ниво, со исклучок на оние кои се активни само аматерски или се во рана фаза од кариерата; како праг може да се земе најмалку три години професионален ангажман. <br> <br> (јас само ги гледам најпопуларните спортови, па немам коментар за атлетика, хокеј и останатите спортови, така да се согласувам со напишаното дека е јасно) [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:21, 7 април 2026 (CEST) :Интересен факт е дека критериумите на англиската се многу ригорозни, а од друга страна таму има наши спортисти за кои ние уште немаме статија. Мислам дека тоа се должи, не е дека не заслужуваат тие спортисти да бидат и кај нас, туку никој не се позанимавал со нив за да ги создаде нивните статии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 11:28, 7 април 2026 (CEST) {{коментар}} Делот за „аматерски натпревари“ дека не се значајни од енциклопедиска гледна точка треба да отпадне со оглед дека Олимписките игри во голем дел од 20 век биле аматерски натпревари. Исто така и [[универзијада|универзитетските игри]] се значајни настани кои се веќе дел од Википедија. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 20:23, 7 април 2026 (CEST) :Со оглед дека оваа Википедија е македонска и треба што повеќе да се опфатат личности од Македонија, би требало во неа да се опфатат и спортистите кои освоиле пласман на државни првенства, спортистите на Македонија и на градови, учесниците на олимпијади и светски првенства.[[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 20:56, 7 април 2026 (CEST) ::Универзијада е на светско ниво, веројатно под студентски и училишни натпревари се мисли на внатре во рамки на школо, факултет, (од англиската Википедија е тој дел преземен) или така нешто, моја претпоставка. Треба да се дефинира тоа подобро. ::За спортистите на Македонија што ги споменуваш, мислам дека се опфатени тие спортисти во почетниот дел, кој вели: ::*Ако спортистот постигнал значаен државен или меѓународен рекорд или друг вид на успех. ::*Ако добил значајна награда, или за Македонија ја добил државната награда „8 Септември“ за остварување во спортот. ::Ние дури и немаме статија за таа награда, треба да создадеме, а треба и некој повик да намениме да се пишува за македонскиот спорт, дека волонтерите можеби нема да се сетат сами да пополнат такви празнини. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 21:11, 7 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Комплицирана тема, но сепак опфаќа добри напатствија. Лично сметам аматерски спортисти и спортисти кои не се дел од национални и меѓународни натрепварувања да немаат статии на Википедија. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 15:22, 9 април 2026 (CEST) {{коментар}} Се согласувам со критериумот да се пишуваат статии само доколку клубот и поединците од тој клуб учествуваат во меѓународни настани и имаат медиумска покриеност, бидејќи доколку го нема тогаш ние без малку за секој поединец во Македонија треба да имаме статија, бидејќи играл во некој клуб од екипен спорт во втора или трета општинска лига. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:18, 9 април 2026 (CEST) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (книги)|Книги]] === <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:10 ч. на 12 април 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (книги)]] ==== Дискусија за „Политичари, правници и верски водачи“ ==== {{коментар}} - == Придавка од „Карнија“ == Денешна тема на уредувачкиот ден e „Венци на Јужните Варовнички Алпи“ во која спаѓаат и „Карнските Алпи“ односно „Карниските Алпи“. Со оглед дека основата на зборот е покраината „Карнија“ правејќи напоредна споредба со Калифорнија (единствен топоним кој завршува на „рнија“ како Карнија), придавката треба да е „карниски“ која е полесно изговорлива на македонски јазик. Во македонските речници го нема топонимот Карнија и следствено ни придаваката произлезена од него. Доколку мнозинството се сложува соодветно би ја променил оваа придавка. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:24, 19 февруари 2026 (CET) :И мене ми се чини дека карниски е точно, споредено со Калифорнија и калифорниски. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 17:55, 19 февруари 2026 (CET) :Се согласувам и јас. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 14:37, 20 февруари 2026 (CET) ::@[[Корисник:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]]@[[Корисник:Виолетова|Виолетова]]@[[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] Интересен случај, бидејќи покраината е всушност на македонски Корушка, но дури и словенечката Википедија користи Карнијске Алпе, така што се согласувам да бидат Карниски Алпи. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:13, 23 февруари 2026 (CET) :::Променето. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 21:11, 23 февруари 2026 (CET) == Турски имиња за селата во Егејска Македонија == Зошто се употребуват турски називи за поранешни турски села во Егејска Македонија? Тоа не се македонски називи ниту македонски села (сегашни или поранешни). Јас мислувам дека нема потреба да се дава предноста на турски називи, каде тоа не су повеќе турски села. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 14:23, 22 февруари 2026 (CET) :Здраво. Дали може да ни посочите за кои села поточно станува збор? На пример, Дедели нема друго име освен ова име кое потекнува од турскиот јазик, каде и живееле Турци. Поздрав--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 09:50, 23 февруари 2026 (CET) ::Станува збор за селата во на пример Кожанско и Кајларско - [[Кожани (општина)]] или [[Еордеја (општина)]]. Тука нема потреба за турски називи. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:44, 23 февруари 2026 (CET) :::@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Како во Македонија, така и во егејскиот дел, топонимите ние не ги менуваме, особено што имињата кои ги споменуваш се присутни и во литературата (изворите). --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:07, 23 февруари 2026 (CET) :Како сакате, ама давањето предноста на стари турски топоними во однос на грчките сегашни каде живеат Грци а не Турци е грешка. И во турскиот дел на Тракија многи грчки топоними се заменети со турски. Јас мислувам дека треба си гледаме нашите македонски топоними, а не да даваме предноста на стари турски топоними во однос на сегашните грчки. На пример [[Бахче Ловаси]] во место на Кипари. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:49, 24 февруари 2026 (CET) == Fishfer980 == a channel who believes that he will be popular one day. He makes minecraft content [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-16754-05|&#126;2026-16754-05]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-16754-05|разговор]]) 13:32, 16 март 2026 (CET) == Fishfer980 == a channel who believes that he will be popular one day. He makes minecraft content [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-16754-05|&#126;2026-16754-05]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-16754-05|разговор]]) 13:33, 16 март 2026 (CET) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|разговор]])</bdi> 12:15, 19 март 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 13:21, 31 март 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:TRistovski-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Пораката ја испрати Корисник:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 19:11, 3 април 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:ZI Jony@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Facundo Jainikoski == Има ли некој врски во ФФМ да проверува дали е овој аргентинскиот фудбалер со македонско потекло? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:13, 5 април 2026 (CEST) :~Кој знае и ФФМ дали имаат информација за неговото потекло, дека момчето е во Аргентина родено. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:14, 5 април 2026 (CEST) :Мене многу ми личи на финско презиме. [[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] <small>([[Разговор со корисник:Bjankuloski06|разговор]])</small> 22:46, 5 април 2026 (CEST) q0g2k95nfto1aj8vr3fjrt9ngdvnhdm 5538140 5538134 2026-04-12T18:07:25Z Виолетова 1975 /* Книги */ 5538140 wikitext text/x-wiki <!---------------------------------------------------------------------------------> <!-------Вам ви благодари помошниот тим на Википедија (pro's making woners)------> <!---------------------------------------------------------------------------------> {{Селска чешма}}<br /> __NEWSECTIONLINK__ <div id="содржина"> __TOC__ <div id="дискусии"> [[Категорија:Википедија:Селска чешма| ]] [[Категорија:Википедија:Заедница|Селска чешма]] == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 20:45, 16 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:ZI Jony@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 14:21, 18 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Tiven2240@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == Годишна оценка на Упатствата за спроведување на Универзалниот правилник на однесување (УПнО) == <section begin="announcement-content" /> Ве известувам дека започна периодот на годишна оценка на Упатствата за спроведување на Универзалниот правилник на однесување. Можете да давате предлози за промени до 9 февруари 2026&nbsp;г. Ова е првиот од неколкуте чекори на годишната проценја. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Прочитајте повеќе за ова и учествувајте во разговор на страницата на УПнО на Мета]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координативната комисија на Универзалниот правилник на однесување]] (U4C) е глобална група посветена на правично и доследно спроведување на УПнО. Оваа годишна проценка е планирана и спроведена од U4C. За повеќе информации за должностите на U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|погледајте ја нејзината повелба]]. Споделете ги овие информации со други членови на вашата заедница кајшто е соодветно. -- Во соработка со U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|разговор]])<section end="announcement-content" /> 22:01, 19 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Keegan (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Начела и напатствија на Википедија == Почитувани уредници, ja отворам оваа дискусија во согласност со [[ВП:ГЛАСННН]]. Во продолжение секоја недела ќе биде отворена по една тема за која треба да ги одредиме насоките на значајност за нашата Википедија, и на која прво добро е да се дискутира, а потоа можеби и да се гласа. При оформувањето на статиите за начела и напаствија, како и за значајност, во врска со луѓе, настани и друго, земени се предвид неколку јазични Википедии, како англиската, српската и хрватската. Да нагласам дека Википедија на англиски јазик има построги правила од другите јазични Википедии, претпоставувам затоа што се смета за светска енциклопедија, и некои теми кои се важни локално во земјите, на англиската не сметаат дека треба да ги има. Сепак и таму има исклучоци. Исто така, добро е да се нагласи и да се има на ум дека дел од овие службени страници се создавани пред 20 години, и можно е да има потреба од нивно прегледување и дополнување. === [[Википедија:Што не е Википедија]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:40 ч. на 8 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> Да започнеме со [[Википедија:Што не е Википедија|што не е Википедија]]. Википедија не е хартиена енциклопедија, не е речник, не е трибина, ниту пак говорница од било кој вид, не е ни разговорен форум или средство за пропаганда и рекламирање. Википедија не е збирка на надворешни врски, галерии на слики или медиуми. Википедија на македонски јазик не е национална енциклопедија на Македонците. Википедија не е услужник на бесплатно вдомување или мрежен простор, не е експеримент за демократија или каков било друг политички систем. Нејзиниот основен метод на одлучување на консензус е преку уредување и дискусија, не преку постојано гласање. Повеќе на секоја од ставките има на линкот [[Википедија:Што не е Википедија|што не е Википедија]]. ==== Дискусија за „Што не е Википедија“ ==== {{коментар}} Според мене, треба да имаме слобода да бришеме кориснички страници на Википедијанци на кои корисникот си пишува реклама за себе и она што го работи. Налетувам на такви, скоро имаше некој масер се рекламира на корисничката страница. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:42, 8 февруари 2026 (CET) :{{коментар}}Според мене, секаков вид на рекмалација директна или индиректна мора одма да се отстранува без никаква дебата или дискусија. Без разлика дали е на корисничка страница, подобрување во статија, новосоздадена страница и останато. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:01, 8 февруари 2026 (CET) :Па некако оваа страница има опфатено доволно, јас немам забелешки или некакви сугестии што да се наведе дополнително. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 16:27, 9 февруари 2026 (CET) :Исто и јас. :) [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 20:53, 9 февруари 2026 (CET) {{коментар}}Се согласувам дека секаков вид на рекмалација директна или индиректна треба да се отстранува без никаква дискусија.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> :{{Коментар}} Вака. Малку пристапот да е подиректен и поконкретен. На пример глеам се дискутира за тоа Што не е википедија? Значи мој предлог е за ова, и за сите идни дискусии, да се преземе англиската верзија на напатствијата, да се видат од сите нас и да се даде коментар кои поттпочки од англиското напатствије би го трганеле или замениле со друго. Ова го зборам од проста причина што англиските напатствија се едни од најелаборираните, па дури и претерано детализирани, ние можеме да ги земем само општите начела. Во овој случај ок си е се. Се сложувам со напишаното за тоа што не е Википедија, ако имам некој поконкретен дел за додавање, ќе пишам тука. Следните да бидат со поконкретни забелешки што се прифаќа, а што не на нашата Википедија. Во однос на кориснички страници, ние сме бришеле и порано само вулгарности. Рекламирање не би требало да е проблем, според мене. Пропагираме сите ние на нашите кориснички страници. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 18:50, 15 февруари 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (настани)]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:30 ч. на 15 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> Многу настани добиваат покриеност во вестите, а сепак не се од историска или трајна важност. Настан може да биде доволно интересен за новинарите и уредниците на вестите, но тоа не секогаш е доволно значајно за да има статија на Википедија. При оценувањето на настанот, уредниците треба да оценат различни аспекти на настанот и покриеноста: влијанието, длабочината, времетраењето, географскиот опсег, разновидноста и веродостојноста на покривањето, како и дали покривањето е рутинско. ;Трајни ефекти Настанот што е преседан или катализатор за нешто друго од трајно значење, најверојатно ќе биде значаен. На пример, во САД, убиството на детето Адам Волш на крајот довело до донесување на Закон за заштита и безбедност на децата, наречен Закон Адам Волш. Овој настан се смета за значаен. Настаните кои имаат трајно дејство од историско значење веројатно ќе бидат знајачни. Ова вклучува, на пример, природни катастрофи после кои останува широко распространето уништување, а обновата на уништеното може да доведе до смена на населението, и можно е да влијае врз изборите. Помал земјотрес или бура со мало или никакво влијание врз човечката популација веројатно не е значаен за да има статија на Википедија. ;Географски опсег Значајните настани обично имаат значително влијание врз широк регион, домен или широко распространета општествена група. Настанот кој влијае врз локално подрачје и го известуваат само медиумите во блискиот регион веројатно нема да биде значаен. ;Длабочина на покриеност Еден настан мора да добие голема или длабинска покриеност за да биде значаен. Длабочина на покривање вклучува анализа што ги става настаните во контекст, како што често се среќава во книгите, долгометражни написи во големите списанија за вести или на ТВ. ;Времетраење на покриеноста Значајните настани обично добиваат медиумска покриеност која е во подолг временски период. Времетраењето на известувањето по медиуми е силен показател за тоа дали некој настан има минливо или трајно значење. Тоа што некој настан се случил неодамна сам по себе не го прави незначаен. ;Разновидност на извори Се очекува значајна национална или меѓународна медиумска покриеност за некој настан да биде забележлив. Известувањето со широк опсег има тенденција да укаже на значајност, освен кога медиумите препишуваат и преобјавуваат исти вести едни од други. ;Рутинско покривање Според политиката на Википедија дека не е весник, рутинското покривање на вести за работи како што се објави не се доволна основа за статија. Рутинските настани, како што се спортски натпревари, филмски премиери, прес-конференции итн., може подобро да се опфатат како дел од друга статија, ако воопшто се значајни. Медиумски објави за настани кои се вообичаени, секојдневни, или се обични предмети што не се истакнуваат — веројатно не се значјани за да имаат своја статија на енциклопедија. ;Сензационализам Таблоид или жолтото новинарство како што се нарекува, обично се смета за лоша основа за статија во енциклопедија, поради недостатокот на проверка на фактите својствени за сензационалистичко известување и објавување на скандали. Википедија не е место за скандали или озборувања. ;Кривични дела Написите за криминални дејствија, особено оние што спаѓаат во категоријата „вонредни вести“, често се предмет на дискусии за бришење. ;Луѓе значајни за само еден настан Луѓето познати само во врска со еден настан генерално не треба да имаат статија напишана за нив. Ако настанот е многу значаен, тогаш наместо тоа, обично треба да се напише статија за настанот. ;Идни настани Поединечните закажани или очекувани идни настани треба да бидат вклучени само ако настанот е значаен, и речиси сигурно ќе се одржи. Датумите не се дефинитивни додека настанот навистина не се случи, бидејќи дури и значајните настани може да бидат откажани или одложени во последен момент поради голем инцидент (ваков случај на одложување беше во текот на пандемијата). Меѓу идните настани кои се соодветни за да се отвори за нив страница пред време спаѓаат: избори, Олимписки игри, Евровизија, европски и светски првенства. ;Алтернативи за бришење Ако значајноста на настанот е доведена во прашање, но тој е првенствено поврзан со одредена личност, компанија или организација или текстот може да биде дел од друга статија со поширока тема, тогаш треба да се употреби спојувањето на содржините. Сепак, треба да се внимава на настанот да не му се даде непотребна тежина. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (настани)|Значајност на настаните]]. ==== Дискусија за „Настани“ ==== {{коментар}} Според мене, овој дел добро ги покрива сите можни ситуации поврзани со настаните. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:32, 15 февруари 2026 (CET)<br> {{коментар}} Сметам дека аргументите се добро образложени и се согласувам со нив. - [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 11:07, 18 февруари 2026 (CET) <br> {{коментар}} Се солгасувам со горенаведените коментари. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:30, 18 февруари 2026 (CET) <br> {{коментар}} Добри се предлозите и правилата наведени во посебната страница, немам дополнителни коментари. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:11, 18 февруари 2026 (CET)<br> {{коментар}} Овој дел е усогласен со соодветниот дел на другите јазици и јасен за оние што го читаат. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:14, 19 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Исто и јас се согласувам со коментари на колегите. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:03, 21 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Добро се образложени аргументите и се согласувам со нив.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Автобиографија]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:50 ч. на 22 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> *Пишувањето автобиографии е обесхрабрено, бидејќи е тешко да се напише неутрална, проверлива автобиографија, а има и многу замки. *Автобиографијата често е пристрасна, и обично напишано е само позитивното за личноста. *Автобиографиите се често непроверливи. Ако единствениот извор за одреден факт за вас сте вие самите, читателите не можат да го потврдат тоа. *Автобиографиите можат да содржат оригинално истражување. Луѓето често вклучуваат информации во автобиографии кои никогаш претходно не биле објавени или се резултат на знаење за нештата од прва рака. Википедија е енциклопедија и не смее да содржи претходно необјавени информации, ниту дозволува оригинално истражување. *Под „автобиографија“ не се подразбира само биографијата што сте ја напишале сами за себе, туку и биографијата што сте ја платиле или сте наредиле некој друг да ја напише во ваше име. *Тешко е да се пишува неутрално и објективно за себе, затоа треба да дозволите другите да пишуваат. Би требало да почекате некој друг да напише статија за вас и вашите постигнувања. *Во јасни случаи, дозволено е уредување на страници поврзани со вас, како: враќање на вандализам; но само ако тоа е очигледен вандализам, а не содржински спор. *Ако не сте значајни според начелата на Википедија, пишување на статија за себе ја крши политиката која вели дека Википедија не е место за бесплатна реклама. * Ако вашиот живот и достигнувања се проверливи и навистина од значење за да ве има на енциклопедија, некој друг веројатно ќе создаде статија за вас порано или подоцна. Повеќе на линкот: [[Википедија:Автобиографија]] ==== Дискусија за „Автобиографија“ ==== {{коментар}} - Се согласувам со наведените правила поврзани со автобиографија. Ние сме мала заедница, и знам дека се случило низ минатото некои личности сами за себе да си напишат статија, често не е бришена таквата статија, туку е само досредена, доколку личноста е значајна за да ја има во енциклопедија. Сепак, во најголем дел, би требало да се обесхрабрат автобиографски статии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:58, 22 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Автобиографијата, поточно пишување на автобиографија, треба да биде обесхрабрено и недозволиво за Википедија. Пристрасноста при пишување на таква статија е на највисоко ниво, а објективноста ниска. Напатствијата се во ред, се согласувам и замолувам секој да реагира ако забележи вакви случаеви. Ова е едно од основните правила на Википедија и треба строго и доследно да се почитува.--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 09:48, 23 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Целосна поддршка за сѐ претходно кажано. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:17, 23 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Се сложувам со сѐ. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 17:34, 24 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Да, и јас го делам истото мислење. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 11:52, 27 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Се согласувам. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 13:57, 28 февруари 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Биографии на живи личности]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:50 ч. на 1 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> *Статија за жива личност треба да биде напишана одговорно, внимателно и со непристрасен тон, да се избегнува потценување, но да се избегнува и претерување. *Контроверзниот материјал за живи личности што е без извори или со слаби извори треба веднаш да се отстрани, и без дискусија. *Не користете јавни записи што вклучуваат лични податоци, како што се датум на раѓање, вредност на домот, сообраќајни казни, регистрации на возила и домашна или деловна адреса. *Никогаш не користете самообјавени извори (вклучувајќи книги, списанија, интернет страници, блогови, подкасти или објави на социјалните мрежи) како извори на материјал за жива личност, освен ако не се напишани или објавени од самото лице. *Не внесувајте озборувања во статиите. Секогаш прво прашајте се: Дали изворот е веродостоен? Дали материјалот е вистинит? И, дури и ако е вистинит, дали е релевантен за неутрална статија за личноста за која е статијата? *На администраторите им е дозволено да спроведат отстранување на јасни прекршувања на БЖЛ со заштита на страницата или со блокирање на прекршителот/прекршителите. *Избегнувајте приказ на жртва. *Во случај на јавна личност, ќе има повеќе доверливи извори, а БЖЛ треба едноставно да документира што известуваат тие извори. *Поради зголемена злоупотреба и [[Кражба на идентитет|кражба на идентитет]], луѓето сè повеќе ги сметаат своите вистински имиња и датуми на раѓање за приватни информации. Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации. Не може да бришеме лични податоци по барање на личноста доколку се јавно достапни во веродостојни извори. Но, доколку личноста на која се однесува статијата се спротивставува на објавувањето на датум на раѓање, а податоците не биле претходно објавени од веродостојни извори, бидете внимателни и наведете ја само годината на раѓање. Исто така, статиите не треба да ја содржат адресата, електронската пошта, телефонскиот број или други контакт информации на личноста за која станува збор, но генерално е дозволено да се вклучи линк до официјалната интернет страница на личноста во делот „Надворешни врски“, иако тој линк може да ги содржи горенаведените информации. *Дали ќе се отстрани име или погрешно родово именување на жива личност која е трансродово лице, е прашање на уредничка проценка доколку веќе се појавило во сигурни извори. *Со тоа што некој бил спомнат во вестите, не значи дека треба да добие статија на Википедија. *Жива личност обвинета за кривично дело се смета за невина сè додека не биде осудена од суд. Уредниците генерално не треба да вклучуваат текст што сугерира дека лицето е осомничено, дека е лице од интерес или е обвинето за вршење на кривично дело, освен ако не е обезбедена осуда за тоа кривично дело, или повеќе доверливи извори веќе го објавиле името на обвинетиот во врска со кривичното дело. *БЖЛ се применува насекаде на Википедија каде што се споменуваат живи личности, вклучувајќи страници за разговор, описи на уредувања, кориснички страници, слики и категории. *Корисничките имиња што содржат клеветнички, очигледно лажни или спорни изјави или материјал за живи лица треба веднаш да бидат блокирани и отстранети од сите промени. *Сликите од живи личности не треба да се користат надвор од контекст за да се прикаже тоа лице во лажно или неповолно светло. *Имињата на категориите се самообјаснувачки, па затоа вклучувањето на одредена биографија во одредена категорија мора да биде оправдано со соодветен текст кој има сигурни извори во самата статија. Пример за ова е додавање на Категорија:Криминалци, или категоризацијата на живите личности според религија или сексуална ориентација. *Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи. *Уредниците кои постојано додаваат или враќаат контроверзен материјал во БЖЛ кој не е поткрепен со извори или е поткрепен со лоши извори, може да бидат блокирани поради нарушување на проектот. Повеќе на линкот: [[Википедија:Биографии на живи личности]] ==== Дискусија за „Биографии на живи личности“ ==== {{коментар}} - Јас сум ЗА да се применуваат овие начела. Инаку, ме збуни делот со горна старосна граница, и дека „лицата над 115 години се сметаат за починати“. Имавме случај со некој борец за кој немаше извори за тоа кога починал, па стана збунувачко како да се реши тој проблем. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:56, 1 март 2026 (CET)<br> {{Коментар}} Целосно се согласувам. Јас сум за поголема и построга контрола за тоа за кој се прави статија. Да нема статии за недоволно афирмирани личности, без разлика од која област се. Не сме реклама ние. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 14:08, 3 март 2026 (CET) {{коментар}} Јас имам две забелешки во врска со овие начела. Прво, ако лични податоци се објавени во веродостојни извори, не смее да се врши цензура по барање на личноста (на пр. ако јавно е објавен точниот датум на раѓање, тогаш тој датум слбодно може да се наведе во статијата). Второ, начелото за лицата над 115 години нема логика затоа што може да има повеќе живи лица над 115 години, но само едно лице може да се смета за најстара личност во светот. Мислам дека ова начело треба да се преработи и да гласи „Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи.“. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 22:53, 3 март 2026 (CET) :За лицата над 115 години го сменив како што предлагаш. :Вториот дел за лични податоци, тоа што го предлагаш го има [[Википедија:Биографии на живи личности|веќе содржано во реченицата]]: :„Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации.“ :Мислам дека таа реченица го покрива тоа што го велиш. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:56, 4 март 2026 (CET) ::{{одговор|Виолетова}} Да, го покрива, но погоре се наведени реченици коишто се противречни на тоа. Ако датумот на раѓање е јавно објавен и лицето се противи да биде наведен во статијата, тогаш која реченица се зема предвид? --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 09:41, 6 март 2026 (CET) ::Коректност! [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-14346-24|&#126;2026-14346-24]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-14346-24|разговор]]) 09:43, 6 март 2026 (CET) :::@[[Корисник:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] :::Кире, овде имам извадено дел од речениците, а не сè, затоа стои линк до целата страница со правилата, каде што пишува на крајот: Повеќе на линкот. Треба проектната да се прочита, бидејќи се разбира дека важат сите реченици кои се на страницата со начела и напатствија. Односно, доколку е јавен податокот за датум на раѓање, не го земаме предвид човекот што се буни. Овде го вклучив примерот дека доколку не е јавно објавен датумот и човекот не сака да му стои на статијата, би требало да го испочитуваме. Дури има предвидена ситуација кога има своја интернет страница на која ставил вистинско име и датум на раѓање, ние смееме да ја ставиме во надворешните врски на статијата. Неколку различни ситуации се опфатени на [[Википедија:Биографии на живи личности|главната страница за БЖЛ]] и тие се тие што важат. Овде се само извадоци, дека е голема таа страница цела да се псотави на Селска чешма. Поздрав [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 11:45, 6 март 2026 (CET) ::::{{одговор|Виолетова}} Да, за напишаното во начелото зборувам, а не за она коешто е напишано на оваа страница. Најпрвин е наведена реченицата „Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации.“, а потоа пишува „Доколку личноста на која се однесува статијата се спротивставува на објавувањето на датум на раѓање, бидете внимателни и наведете ја само годината на раѓање.“. Ова нема логика. Ако лицето не сака јавно да биде објавен неговиот датум на раѓање, тогаш тоа треба да биде отстрането од изворите коишто се користат на Википедија (откако ќе биде избришано од тие извори, тогаш природно ќе биде избришано и од Википедија затоа што повеќе нема да има веродостојни извори во коишто е наведено). Но, ако лицето бара тоа да биде отстрането само од Википедија, а притоа да остане наведено во други извори, тогаш се работи за цензура на јавно објавени податоци и тоа не е дозволено дури и да е по барање на лицето за коешто се однесува податокот. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 12:07, 6 март 2026 (CET) :::::Не знам каде не се разбираме, тоа што го објаснуваш е тоа како треба да се постапи, всушност. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:45, 6 март 2026 (CET) ::::::Се разбираме дека е така, но во начелото е напишано поинаку. За да биде појасно, можеби изрично треба да ставиме дека не може да бришеме лични податоци по барање на личноста доколку се јавно достапни во веродостојни извори (Во иднина те молам секое дополнување пишувај го како нов коментар затоа што јас овој одговор го пишав на твојот првичен коментар којшто потоа беше дополнет и затоа напишав уште еден коментар подолу дека се согласувам со дополнетото. Инаку, се создава впечаток дека не се разбираме.). --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 18:53, 6 март 2026 (CET) ::::Гледам дека си го дополнила текстот додека го пишував одговорот, па затоа дополнително ќе одговорам и на дополнетиот текст. Да, така треба да биде, но во начелото не е напишано на тој начин. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 12:08, 6 март 2026 (CET) {{коментар}} - Јас сум ЗА, со тоа што сметам дека треба да има контрола за тоа за кој ја пишува статијата, како и начелото што го спомна Кирил погоре „Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи.“; според мене има смисла. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 13:28, 5 март 2026 (CET) {{коментар}} Се согласувам, и за лицата над 115 години да се преработи. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 18:30, 5 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Креативни професии]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:57 ч. на 8 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> Во овој дел да ги разгледаме значајноста на луѓето да имаат статија според тоа која професија ја вршат, се разгледуваат професорските, научните и креативните професии: професори, научници, и креативните професии (писатели, музичари, сликари, архитекти, новинари). *Записите во списоци каде е дозволено човек сам да се пријави и запише, не придонесуваат за значајност. Исто така, интернет страниците за вработените или членовите на една организација, не се доволен показател за значајност. *Веродостојна биографија на 200 страници за личност, издадена од независен извор и не е платена од човекот за чија биографија станува збор, која детално го покрива животот на тоа лице е прифатлив извор, додека извод од матична книга на родените или списокот од формуларот за изборно ливче, не е. *Луѓето кои ги исполнуваат основните критериуми, може да се сметаат за значајни без да ги исполнуваат дополнителните критериуми подолу. ;Професори, наставници, академици и научници *Наставници и професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование, не се значајни за енциклопедија само поради таа професија. Но ако се занимаваат и со друга дејност, како на пример, наука, сликарство, музика, пишување, политика и друго, можат да стекнат значајност да имаат своја енсиклопедиска статија поради дополнителната активност, и во таков случај се оценуваат според вообичаените правила за значајност во професијата. *Сите членови на [[МАНУ]] се значајни за да имаат статија на Википедија. Исто така и членови на странските академии на науките се доволно значајни. *Дел од критериумите: # Лицето има добиено високо престижна академска награда или чест на национално или меѓународно ниво ([[23 Октомври (награда)]], [[Награда „11 Октомври“]], [[Награда „Мито Хаџи Василев - Јасмин“]], на пример). # Лицето било избрано за член на високо селективно и престижно научно друштво или здружение (на пр., Национална академија на науките или Кралското друштво) или член на големо научно здружение кое го задржува статусот на колеги како високо селективна чест (на пр., соработник на Институтот за електрични и електронски инженери или институт за електронски инженери). # Академската работа на лицето има значително влијание во областа на високото образование, влијае врз значителен број академски институции. Овој критериум исто така, може да биде задоволен ако лицето развило значаен нов концепт, техника или идеја, лицето направило значајно откритие или решило голем проблем во својата академска дисциплина. Во овој случај, неопходно е експлицитно да се докаже, со значителен број на упатувања на академски публикации на истражувачи различни од личноста за која станува збор, дека овој придонес навистина нашироко се смета за значаен и нашироко се припишува на личноста за која станува збор. # Лицето било именувано за угледен професор во голема институција за високо образование и истражување, именувано за претседател што укажува на споредливо ниво на постигнувања или еквивалентна позиција во земји каде што ваквите именувања се невообичаени. # Лицето е дел од основачите на некоја голема или значајна образовна институција. # Лицето имало значително влијание надвор од академската заедница во нивниот академски капацитет. # Лицето е главен уредник на големо, добро воспоставено академско списание во нивната предметна област. Во овој критериум не спаѓаат списанија кои се во рамките на псевдо науката. *Псевдонаучникот, исто така, може да биде доволно значаен за сопствена статија, ако неговата теза е особено распространета или добро позната, или ако има голем број научни трудови насочени кон побивање или отфрлање на псевдонаучната природа на неговата теза. ;Креативни професии Ова упатство се однесува на автори, писатели, уредници, новинари, филмаџии, фотографи, уметници, сликари, вајари, архитекти и други креативни професионалци. Такво лице е значајно ако: * Личноста се смета за важна личност или е широко цитирана од врсниците или наследниците; или * Личноста е позната по тоа што поттикнува значаен нов концепт, теорија или техника; или * Лицето создало или одиграло голема улога во заедничкото создавање на значајно или добро познато дело или колективно дело. Дополнително, таквото дело мора да било примарен предмет на повеќе независни периодични статии или рецензии, или на независно и значајно дело (на пример, книга, филм или телевизиска серија, но обично не само една епизода од телевизиска серија); или * Работата (или делата) на личноста: (а) станала значаен споменик, (б) била суштински дел од значајна изложба, (в) добила значително критичко внимание или (г) била претставена во постојаните збирки на неколку значајни галерии или музеи. Подолу се наведени попрецизните критериуми за овие професии. ;Музичари Текстописците или композиторите (без разлика дали се од популарната музика, црковни песни или други стилови) може да се сметаат генерално за значајни ако создале голем број нашироко познати дела. '''Естраден музичар''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * има издадено најмалку еден студиски албум кој има добиено сертификација на издавачката куќа (сребрена, златна или платина); * добитник е на награди на музички фестивали на регионално, национално или меѓународно ниво; * има издадено неколку песни со повеќемилионски прегледи на музичките сервиси (YouTube, Spotify, Deezer итн.); * има значителен број следбеници/претплатници на официјален канал или профил на музички услуги во однос на населението на земјата во која живее угледни секундарни извори, или музички експерти изјавиле дека музичарот се истакнува во одреден жанр, музичко движење, период или област. '''Класичен инструментален музичар''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * завршил конзерваториум или музичка академија (исклучоци се многу успешни (самоуки) солисти/„чудо од деца“); * објавил снимка кај етаблирана издавачка куќа за класична музика; * настапувал/а во добро познат камерен ансамбл или оркестар најмалку пет години; * соработувал/а со други значајни естрадни или други класични музичари (види критериуми погоре). '''Класичен музичар-солист''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * дипломирал конзерваториум или музичка академија; * објавил снимка кај етаблирана издавачка куќа за класична музика; * пеел во реномирана оперска куќа надвор од својата татковина најмалку две години/сезони; * оперски солист во националната оперска куќа (во Опера и балет, на пример). Соработувал со значајни естрадни или други класични музичари (види критериуми погоре). ;Уметници, сликари, вајари, фотографи Уметникот, вклучувајќи илустратори, фотографи, скулптори, сликари итн., ги исполнува критериумите и може да се смета за значаен: * ако е цитиран/а во дела за историја на уметност или нивни еквиваленти; * ако освоил/а престижна награда за уметност; * ако има одржано најмалку една изложба во музеј, галерија или уметничка институција; * доколку неговите самостојни дела се изложени во национален или меѓународно признат музеј; * ако бил/а клучна фигура во забележително уметничко движење; * ако работел/а во кралски дворец како штитеник на крал, или бил раководител на државна уметничка институција; * ако е автор на најмалку две дела кои се сметаат за културно и историски значајни; * ако е член на престижно уметничко друштво како [[Друштво на ликовните уметници на Македонија]], на пример. Уметници кои цртаат графити, улични уметници и уметници од слични нетрадиционални формати може да ги исполнат критериумите доколку добиле значително внимание од медиумите или критичките автори на национално или меѓународно ниво за неколку нивни дела (или изведби). ;Писатели '''Писател, поет, романсиер,драматург, раскажувач''' има енциклопедиско значење ако исполнува барем два од следниве услови: * единствен е или главен автор на две или повеќе дела објавени од одредена издавачка куќа (платени услуги за печатење од страна на самиот автор не се бројат); * добитник е на престижни награди ([[Нобелова награда за литература]], [[Друштво на писателите на Македонија#Награди|наградите кои ги доделува ДПМ]], [[Пулицерова награда]] итн.); * дел е од барем една издадена збирка на поети / романсиери/ драматурзи/ раскажувачи. Членовите на [[Друштво на писателите на Македонија]] автоматски се сметаат за значајни, поради тоа што за прием во друштвото, ДПМ има слични критериуми како горенаведените. '''Книжевен преведувач''' обично е доволно значаен за сопствена статија ако исполнува некој од следниве критериуми: * автор е на неколку преводи кои се забележителни по самите нивни преводи; * автор е на голем број преводи на литературни дела; * запишан е како преведувач во книжевно-историска енциклопедија; * добитник е на престижни награди за преведувачи, како што се наградата на „Гете институт“ или наградата за превод Оксфорд-Вајденфелд и други. Зборот „писател“ овде се однесува на сите автори на текстуални дела. Ова вклучува автори и на фикција (која вклучува поезија). ;Глумци и режисери '''Глумец''' обично е забележлив ако исполнува барем еден од следниве критериуми: * има водечка улога во филм кој бил дел од редовната кино понуда; * има водечка улога во позната ТВ серија која се прикажува на националните канали; * има водечка улога во филм или ТВ серија што е добитник на престижна национална награда или повисока награда; * имал неколку главни улоги во добро познат национален или регионален театар (на пр. [[Македонски народен театар]], [[Народен театар (Битола)|Битолски театар]], [[Народен театар „Јордан Хаџи Константинов – Џинот“|Велешкиот театар]]); * одиграл/а улога што добила големо покривање на националните медиуми или за улогата бил/а наградена со престижна награда (на пример, [[Оскар]]). '''Режисерот''' е генерално значаен ако исполнува барем еден од овие критериуми: * режирал филм кој бил дел од редовната кино понуда; * режирал позната ТВ серија која се прикажува на националните канали; * режирал филм или ТВ серија што освоиле престижна национална награда или награда на повисоко ниво; * режирал најмалку две претстави во познат национален или регионален театар; * награден е со престижна награда или добил широко покривање на националните медиуми за неговата или нејзината режисерска улога. ;Архитекти '''Архитектите''' веројатно заслужуваат статија: * ако се цитирани во прегледни дела за историја на уметноста или нивни еквиваленти; * доколку освоиле престижна награда; * ако дизајнирале најмалку две згради кои веќе биле значајни за да имаат своја статија на Википедија, или се сметаат за културно и историски познати објекти; * ако се (или биле) членови на престижно друштво (МАНУ, Европската академија на науките и уметностите, итн.) ;Новинари '''Новинарите''' се значајни за да имаат своја статија доколку исполнуваат некој од следниве критериуми: #Нивната работа е наградена со некоја значајна награда од областа на новинарството. (Во Македонија, на пример, добитник на [[Награда „Мито Хаџи Василев - Јасмин“]]). Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Значајност на луѓе по професии“ ==== {{коментар}} - ЗА: според мене ги опфаќа сите ситуации поврзани со овие професии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 21:04, 8 март 2026 (CET)<br> {{коментар}} Да напоменам секој од овие профили е професор нема (наставници) сите се професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование кои се прогласени за најдобри просветни работници од Сојуз на просветни работници на Македонија заслужуваат да имаат статија? Дали овие личности ( професори) кои имаат објавувано во меѓународни научни списанија и домашни научни списанија свои трудови и се признати професори и на глобално ниво треба да имаат своја статија? - [[User:lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 11 март. :[[User:lili Arsova|Lili]], мое мислење искрено е дека прогласувањето од страна на Сојуз на просветни работници не е некоја висока или престижна награда. А за вториот дел што го споменуваш, ако професорот објавува научни трудови во списанија кои се признати, значи се занимава со наука, тогаш важат критериумите за научници. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:13, 11 март 2026 (CET) {{коментар}} - ЗА: Се сложувам со горе наведеното. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 07:40, 12 март 2026 (CET) {{Коментар}} - убаво опфатено, нормалмо не може се во детали, но опфаќа што треба и не треба. Да се има предвид ова кога се прават статии од ваков тип.--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 11:31, 13 март 2026 (CET) {{Коментар}} - Според мене одлично е опфатено, ама како што нагласи Никола не може сѐ во детали, се сложувам со горенаведеното и гласам ЗА. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 19:28, 14 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Кралски семејства и благородници]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:22 ч. на 15 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Членови на кралски семејства''' кои обично ги исполнуваат критериумите за значајност вклучуваат: * владетели, поглавари и суверени (цареви, кралеви, кралици, големи војводи, султани, принцови, итн.) кои некогаш владееле со општо призната држава или постари, споредливо организирани општества; * други полноправни членови, чие членство во семејството е стекнато со раѓање или брак, кои во секој момент од животот биле во доминантна положба. Не е неопходно овие луѓе цел живот да бидат членови на кралски семејства. За членовите кои не биле на владејачка позиција во текот на нивниот живот или оние кои не се (или не биле) полноправни членови на семејството поради моргански брак, важат истите критериуми како за благородништвото. '''Благородниците''', од историјата или од сегашноста, не заслужуваат своја статија само затоа што припаѓаат на благородничко семејство. Благородниците кои ги исполнуваат критериумите за статија но поради друга заслуга, како што се оние кои поседуваат големи имоти или на друг начин значително влијаат врз условите за живот на многу други луѓе, веројатно ќе заслужат статија во енциклопедија. Ваквите статии првенствено треба да содржат информации што покажуваат дека личноста ги исполнува критериумите, а не смее да содржи само информации за титули, хералдика или семејни врски. Статија за благородничко семејство или благородна титула (на пр. Војводата од Корнвол) може да е значајна за енциклопедија, и потоа на таква статија може да се додадат информации за поединци кои пак, не се значајни да имаат сопствена статија. '''Напомена:''' При именување на статиите за кралски фигури и благородници би требало да се придржуваме на неколку правила: кога имаме само име и земја, името на статијата би требало да ги содржи името на личноста и земјата од која потекнува или со која владее. За некои кралеви и владетели кои имаат исто или слично име, за да нема забуна за кого се работи, во заграда да се стави земјата ([[Карло III (Шпанија)]] или [[Стефан I (Унгарија)]]. Луиза (надвојвотка од Австрија), како што е: [[Золта (голем везир на Унгарците)]], со тоа што титулата ако не е на почеток на реченица не се пишува со голема буква. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Кралски семејства и благородници“ ==== {{коментар}} - Ова е кус и јасен дел. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:23, 15 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} - Немам што да надополнам, сметам дека е во ред напишаното, гласам ЗА. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:27, 15 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} - Не знам дали коментаров е на вистинското место, но сметам дека треба да се направи некој ред и стандард во именување на статии на благородници и владетели, дали треба да го пишува само името, титулата, семејстовото, државата, со запирки, во загради итн. Сега има неколку различни начини. - [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 12:09, 18 март 2026 (CET) :Јас сметам дека треба со загради, дека 90 % од статиите на нашата Википедија сѐ со загради и изгледа многу подобро естетски наспроти со запирки. Ама мора да се воведе принцип по кој ќе следиме сите за да не сме во забуна кога создаваме такви статии. На пример: [[Бенџамин Колинс Броди (прв баронет)]], а син му исто се викал само разликата е дека бил втор баронет ([[:en:Sir_Benjamin_Collins_Brodie,_2nd_Baronet|Sir Benjamin Collins Brodie, 2nd Baronet]]). [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:53, 18 март 2026 (CET) ::[[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] Сосема си во право дека треба и тоа да го вметнеме. Како што вели Јован, кај нас најголем дел статии на кои им треба дообјаснување, не се со запирка, туку со заграда. Може така да остане и за владетелите и благородниците? Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 14:10, 18 март 2026 (CET) :::Имаме и вакви примери како [[Карола од Васа]], дали би било подобро да биде Карола (Васа) или пак Карола (Саксонија), а што правиме пак со [[:en:Archduchess Louise of Austria|Archduchess Louise of Austria]] дали тука титулата би била во или надвор од заградата како Надвојвотка Луиза (Австрија) или пак Луиза (Надвојвотка од Австрија) [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 14:16, 18 март 2026 (CET) ::::Кога оди само име и земја, најчесто е баш така, името и земјата, и тоа е обично за историски личности, дека немале презимиња класично како денес, туку местото од каде потекнуваат се претворало во презиме: [[Тома Аквински]] - местото од каде потекнувал (Аквино) се претворило во презиме. За некои кралеви и владетели кои имаат исто или слично име, за да нема забуна како што гледам се практикувало кај нас во заграда да се стави земјата ([[Карло III (Шпанија)]] или [[Стефан I (Унгарија)]]. Луиза (надвојвотка од Австрија) веројатно пологично според другиве примери би било да е така, како што е: [[Золта (голем везир на Унгарците)]], со тоа што ми се чини дека титулата ако не е на почеток на реченица не се пишува со голема буква. Да проверам за ова. А за овие и други примери, убаво е да се изјасни уште некој, па да ги вметнеме во начелата и напатствијата. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 14:51, 18 март 2026 (CET) {{коментар}} Сум согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 21:07, 18 март 2026 (CET) {{Коментар}} ОК е се, мислам дека сите благородници заслужуваат статија, освен тие титуларни кои немале општествена улога. Мислам за нив треба помалку да се посвети простор (пример, во егзил без никаква функција или задолженија во опшствество). Ова е мое мислење, не велам дека сум во право хехе. Што се однесува за именување, името на статијата треба да биде само името на личноста и бројот (I, II, III итн). Доколку има случај на две личности со исто име и ист број во заграда да се пише локација, а ако и таа е иста, тогаш година на влеадеење/ раѓање). Не сум за име со географски епитет, пример Александар Југословенски, ова не е традиционално во македонскиот јазик, освен за една личност - Александар Македонски. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 11:11, 19 март 2026 (CET) {{Коментар}} Ги вметнав правилата во делот '''Напомена'''. Се надевам во ред е вака. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 13:25, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} -Во ред е, јасни се правилата. [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] <small>([[User talk:Natasa Stardelova|разговор]])</small> 18:09, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} -Во ред е, јасни се правилата и согласна сум со истите.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 08:40, 24 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Политичари, правници и верски водачи]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:10 ч. на 22 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Политичар или државен службеник''' веројатно може да се смета за значаен ако исполнува барем еден од следниве критериуми: * ако е шеф на држава или влада (премиер), генерален гувернер, министер, член на законодавно собрание или на еквивалентна позиција на национално ниво на унитарна држава или на федерално ниво на сојузна држава; * има или извршува внатрепартиска функција на национално ниво во партија која е или била застапена во законодавното собрание на една држава: лидер на партија, член на партиски комитет, секретар на партија, претседател (или еквивалентна функција) во здружение поврзано со партијата; * има или извршува важни локални, регионални или национални задачи кои носат значителна моќ на тоа ниво (на пр. градоначалник, окружен префект) има или има раководно место во национално тело; * ако е генерален секретар или има еквивалентна висока позиција во важна меѓувладина организација; * ако има јасно соодветна моќ и влијание, или добил големо внимание од националните медиуми од неговото време (или медиуми кои биле широко транскрибирани во историски дела), дури и ако не бил на една од горенаведените официјални функции; * политичари, градоначалници, пратеници или други функционери за кои има содржина во повеќе веродостојни извори. Политичарите кои припаѓаат исклучиво на следните категории обично не се значајни ако се: * кандидати за политичка функција (со можен исклучок на особено добро објавени кандидати за важни позиции); * лице кое врши внатрепартиска функција на локално ниво; * „обични“ претставници без посебна моќ или медиумско покривање во локалните или регионалните или национални собранија; * биографијата е достапна само на страница коде мора да биде објавена, односно на мрежното место на општината или собранието или фирмата/институтот во кој работат. '''Правно лице, адвокат, судија''' е веројатно значаен ако тој или таа исполнува еден од овие критериуми: * судија во врховен суд или апелационен суд на една земја (на државно ниво или пошироко); * судија во меѓународен суд (на пример, [[Хашки трибунал]], [[Постојан арбитражен суд]], [[Меѓународен кривичен суд]], [[Европски суд за човекови права]] или [[Суд за правда на Европската Унија]]); * раководител на државен орган поврзан со судството (на пример, Државен судски совет или Државно правобранителство), Народен правобранител; * раководител на понизок суд или има друга водечка правна позиција во високата администрација; * експерт во дефинирана правна област, било како научник или како правник, и е автор на правно нефикционално дело објавено од признат издавач. '''Свештеник, духовник или еквивалентен верски водач''' во религијата кој ги исполнува следните критериуми генерално заслужува своја статија: * папа, патријарх, архиепископ, епископ или има еквивалентна позиција во нехристијанските религии; * верски службеник со значајни секуларни административни должности (на пр. колонијални службеници, итн.) кој некогаш бил важен авторитет во тоа општество; * автор на пишано дело /книга, (или неколку) објавени од етаблирани (верски и/или секуларни) издавачи; * има јасно соодветна моќ и влијание или добил големо внимание на националните медиуми, дури и ако нема еден од горенаведените наслови. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Политичари, правници и верски водачи“ ==== {{коментар}} - Јасни се правилата. Би сакала само да се размисли за биографии на градоначалници дали сите по дифолт се значајни, или тој дел ќе треба да го надополниме со уште некој услов? - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:38, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} : Според мене сите градоначелници по дифолт не се значајни. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 23:54, 22 март 2026 (CET) : Исто така би додал професор на Универзитетот. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 00:03, 23 март 2026 (CET) ::За професори имавме претходно дека професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование, не се значајни за енциклопедија само поради таа професија. ::А за градоначалници, не знам ете, има некои што биле многу активни во својот мандат, направиле некакви промени/ подобрување на условите во општината/ нешто различно. Такви секако е добро да се вметнат во енциклопедија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 09:48, 23 март 2026 (CET) :::Мислувам на професорите во високо образование со научни трудови. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:25, 23 март 2026 (CET) :::{{одговор|Виолетова}} Кои критериуми за значајност би се применувале за градоначалниците? Сите градоначалници имаат јавно достапни биографии во веродостојни извори и сите јавно објавуваат отчети во коишто наведуваат што имаат направено. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 00:19, 26 март 2026 (CET) ::::Како стои во моментов сите градоначалници се сметаат за значајни. ::::Инаку, можеби градоначалници кои не биле активни и не направиле разлика, подобрување на условите за живеење во општината за време на својот мандат, без разлика што даваат отчет (тоа е затоа што мораат) да не се енциклопедиски значајни. Сите ги знаеме или сме чуле за градоначалниците во чиј мандат општината напредувала, сигурно има и некои, можеби па ретки случаи, кога не сториле ништо значајно за време на својот мандат. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:42, 26 март 2026 (CET) {{коментар}} :@[[Корисник:Виолетова|Виолетова]] И јас би рекол дека се јасни. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:13, 23 март 2026 (CET) {{коментар}} : Јасни се правилата.За биографии на градоначалници подржувам дека не се сите значајни да имаат статија. - [[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 08:47, 24 март 2026 (CET) {{коментар}} Според мене, многу поголем проблем е да има статија за секој пратеник во законодавниот дом отколку за секој градоначалник. Во многу земји, како што е Македонија, на избори нема отворени листи и се гласа за пратеничка листа предложена од политичка партија. Лице коешто станало пратеник затоа што се нашло на пратеничка листа и чијашто биографија за првпат јавно била објавена на мрежното место на законодавниот дом мислам дека не заслужува да има статија. Со градоначалниците е многу поразлично затоа што на избори директно се гласа за нив и нивните биографии се јавно достапни уште за време на предизборните кампањи. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 00:29, 26 март 2026 (CET) :Имаш право [[User:Kiril Simeonovski|Кире]], не се значајни од енциклопедиска гледна точка, без разлика дали ќе им најдеме биографија. Мислам дека таквите лица се опфатени со делот: ''„обични“ претставници без посебна моќ или медиумско покривање во локалните или регионалните или национални собранија.'' Ако некој влегол да биде пратеник, и ништо не слушаме за тоа лице: ниту дава изјави, ниту е јавно експонирано лице, ниту учествува во емисии, ниту излегува на говорница да зборува, освен што крева рака кога партијата ќе му наложи, нема енциклопедиско значење, или поиаку кажано по завршување на мандатот тоа лице ќе биде заборавено, грубо кажано. Има такви пратеници, а има и градоначалници што не прават нешто корисно или значајно за својата општина. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 09:35, 26 март 2026 (CET) {{коментар}} Според мене правилата се јасни и имаат смисла. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 12:46, 27 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} Исто според мене правилата се јасни. И како што нагласи Кирил повеќето пратеници не се релеватни за Википедија, ама градоначалниците имаат поголем општествен придонес и можеби се сите доволно значајни. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:58, 27 март 2026 (CET) {{Коментар}} За исте овие: Треба личноста да има значајна општествена позиција (државна, лидерска, универзитетска). Само што е градоначалник или член на собрание, НЕ ТРЕБА ДА ИМА СТАТИИ! Ја сум за бришење на вакви статии за луѓе кои цел живот се приватни бизнисмени и само 4 години години биле градоначалник и оп статија? Зошто? Не е битен човекот за Македонија, може бил за мал број граѓани на кој бил градиначалник, но општо не е битен како и ние што сме тука. Дури ние на Википедија сме побитни од таквите особи. Истото важи и за политичари и верскки лидери. Верски лидери кои имате значајна позиција во организацијата или преродбеничка улога ок, но обични попови оџи не. Мое мислење ова. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 14:06, 27 март 2026 (CET) :Мислам дека речениците за верски водачи не споменуваат дека секој поп или оџа е значаен, ама ќе ги проверам уште еднаш. :Инаку за градоначалници кои не се значајни поради таа позиција, а кои пред и потоа биле бизнисмени, имаме наредна дискусија и за претприемачи (така се наречени) ќе ги дискутираме. Ако не е значаен ни како бизнисмен, значи не е значаен по ниедна основа да влезе во енциклопедија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:54, 27 март 2026 (CET) Кои ќе биде услов за градоначалници да имаат својата статија? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 21:01, 27 март 2026 (CET) :Дискусијата ќе заврши во недела 20:10 ч., да видиме дали ќе има и други предлози, но според мене, јас би го додала делот: :Градоначалници ќе се сметаат за значајни доколку се активни во својот мандат, направиле некакви промени и/или подобрување на условите во општината, биле медиумски активни. :- [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:15, 27 март 2026 (CET) {{коментар}} Ако на англиската Википедија има место за над 500 македонски фудбалери (на македонската се значително помалку), не гледам зошто градоначалниците, како и останати личности (со поддржани наводи) не заслужуваат да бидат присутни на Википедија. Мислам дека улогата на Википедија треба повеќе да биде хроничарска, а не оценувачка. На нашата Википедија ѝ недостасуваат статии, особено за Македонија, па не би требало да ставаме дополнителни услови. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:30, 28 март 2026 (CET) :Сосема се согласувам дека ние не сме тие кои треба да судиме. Кога е некој важен за историјата на градот, државата, секако е значаен да биде вметнат во енциклопедија, и на Википедија. :п.с. За спортистите ќе отворам да дискутираме по две недел, така ми се во план темите, и ќе треба тогаш да ги прегледаме тие критериуми. А на англиската Википедија гледам дека последниве години често се појавуваат статии кои ги прекршуваат нивните правила, а тоа е веќе тема за друг разговор. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:59, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}} - Додаден е условот за значајност на политичари, градоначалници, пратеници или други функционери да има содржина во повеќе веродостојни извори, односно не се значајни доколку биографијата е достапна само на страница коде мора да биде објавена, односно на мрежното место на општината или собранието или фирмата/институтот во кој работат. ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:00 ч. на 29 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Претприемачите''' веројатно ќе бидат значајни ако се честа тема во општите медиуми или медиумите што се занимаваат со бизнис (на пр. Економист, и слично). Извршни директори, претседатели на корпорации или одбори на компании од јавен интерес, исто така, често може да се сметаат за значајни, како и стопанственици кои имаат некаква општествена заслуга, на пример: раководат со општествено важна приватна фирма, со голем број на вработени, ланец на продавници, и слично. Некои '''уредници на Википедија''' имаат свои статија, но тоа што уредуваат на Википедија не ги прави значајни, туку енциклопедиската значајност ја стекнале според други критериуми (писатели, музичари, научници, сликари и др.). Уредниците не смеат да создаваат или да уредуваат статии за себе. За нив важат правилата споменати во другите начела и напатствија, односно важно е да се следат упатствата за [[Википедија:Биографии на живи личности|биографии на живи личности]], и да се внимава да на [[Википедија:Конфликт на интерес|конфликт на интерес]] и [[Википедија:Без свои истражувања|без свои истражувања]] '''Измислен лик''' или друг фиктивен феномен (вклучувајќи места, предмети, концепти или суштества) може да биде значаен или да има енциклопедиска вредност, доколку исполнува еден од овие критериуми: * се споменува повеќе од еднаш и има поголемо значење во добро познато дело, филм, серија, без оглед на фиктивниот свет во кој се појавува или оригиналната франшиза (не се бројат маркетиншките материјали, фандомите и фан-фикцијата); * има документирано влијание врз културата и општеството надвор од оригиналното дело; * се споменува во неколку различни дела, но не тривијално, случајно, или со исмевање. Ако ликот не ги исполнува горенаведените критериуми, треба да се провери дали неговиот опис може да се вклучи во статијата за оригиналното дело. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави“ ==== {{коментар}} - јасно е претставено -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:29, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}} согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 20:46, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}}-Според мене е јасно. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 10:35, 1 април 2026 (CEST) {{коментар}}-Се согласувам, јасно е претставено. [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] <small>([[User talk:Natasa Stardelova|разговор]])</small> 10:35, 1 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Убаво скоцкано, да се следи треба. Знаеме случаеви кога се објавувале статии за ваков тип на луѓе. Најчесто како вршење услуга од некој корисник. Таа пракса треба да се забрани и да се почитуваат овие напатствија. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 20:27, 4 април 2026 (CEST) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Спортисти]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:00 ч. на 5 април 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Спортистот''' е значаен: #Aко во повеќе медиуми и извори се пишува за неговите постигнувања во спортот во кој е активен, се сметаат и големи интервјуа дадени од спортистот. #Aко освоил значајна титула, или бил дел од екипен спорт во кој била освоена висока награда. #Спортските биографии мора да вклучуваат барем еден навод на извор што обезбедува значајно известување за темата. #Ако спортистот постигнал значаен државен или меѓународен рекорд или друг вид на успех. #Ако добил значајна награда, или за Македонија ја добил државната награда „8 Септември“ за остварување во спортот. '''Професионалните спортисти''' кои барем две години заработувале за живот од тој спорт, најверојатно имаат енциклопедиска значајност. Следуваат разни спортови и некои дополнителни критериуми за нив: '''Фудбал, кошарка, ракомет, одбојка''': #Оние клубови и поединци од овие спортови кои учестуваат на меѓународни натпревари и добиваат медиумско покривање, имаат енциклопедиска значајност. '''Тенис''' ако исполнува некој од следниве критериуми: #Член е на „Меѓународна тениска сала на славните“. #Се натпреварува на еден од професионалните турнири од највисоко ниво: #Гранд слем турнири ([[Отворено првенство на Австралија]], [[Отворено првенство на Франција]], првенствата на Вимблдон или [[Отворено првенство на САД]]). #Мажи: се натпреваруваат на меѓународните АТП турнеи. #Жени: се натпреваруваат на светските турнири за жени. #Има тениски рекорд признат од Меѓународна тениска федерација, Здружение на тениски професионалци или Женска тениска асоцијација. #За јуниори, потребно е да постои значителна медиумска покриеност, како и да освоиле некоја од меѓународните јуниорски титули. Ова упатство важи подеднакво и за играчите во сингл и за играчите во двојки. Значајност за спортистите кои се натпреваруваат во областа на '''[[атлетика]]та''' ако исполнуваат некои од критериумите што следат: #Завршил меѓу првите 8 во натпреварување на највисоко ниво надвор од Олимписките игри и светските првенства. Поединечните настани на овие првенства мора да содржат или неколку трки или проширени групи (на пр., Европско првенство во атлетика, или кој било од 6-те големи светски маратони), или на кое било друго големо меѓународно натпреварување на сениорско ниво. #Освоил индивидуален златен медал на Светското првенство во атлетика до 20 години или Светското првенство во атлетика до 18 години. #Да има освоено национално првенство за сениори во својата земја, со исклучок на оние кои никогаш не биле рангирани меѓу првите 60 на листата на водечки светски атлетичари на крајот од дадена календарска година. #Да има освоено елитно првенство во повеќе значајни улични трки (вклучувајќи ја и истата трка повеќе пати) или да има воспоставено историја на високо конкурентни, непобеднички настапи во многу значајни трки (најмалку 10 меѓу првите три). #Да има светски или континентален рекорд (вклучувајќи светски јуниорски рекорди, светски најдобри резултати за млади и светски рекорди во возрасни групи за мајстори) потврден или забележан од надлежното официјално тело. #Да има ознака што го сместила спортистот меѓу првите 12 во светот за таа календарска година во натпревар без штафета што се оспорува или е примен на сениорските Светски првенства или Олимписки игри, или некој друг соодветен настап. #Да има ознака без штафета наведена на листата на сениори на сите времиња на Светскиот атлетски клуб или друг соодветен список. #Да биде примен/а во Националната сала на славните на атлетските спортови или во Куќата на славните на Американскиот клуб на тркачи на друмски патеки. Значајна '''улична трка''' ако исполнува некој од следниве критериуми: #Има меѓународно елитно поле (како што е дефинирано според стандардите на Светската атлетика за таа година) од најмалку 5 различни националности. #Добива емитувано или кабелско телевизиско покривање надвор од локалниот пазар (доколку покривањето е преку интернет, страницата мора да биде независна од спортот, на пример Universal Sports). #Трката е место на исклучителни изведби или рекорди. #Редовно има повеќе од 1.000 натпреварувачи. #Се одржува на иста патека или дистанца континуирано во период од над 5 години. '''Бадминтон, велосипедизам, бокс, крикет, уметничко лизгање, скијање, голф, гимнастика, јавање коњи, хокеј на мраз, кикбокс, мешани боречки вештини, трки со мотори, пливање''': #Тимот или поединецот имаат високи меѓународни постигнувања во тој спорт, објавени во повеќе веродостојни извори. '''Тренери, капитени, судии и клубови''' (општо) веројатно е дека постои значајно медиумско покритие за нив ако ги исполнуваат следниве критериуми: #Професионално е активен како судија или тренер на тој спорт. #Ако тренирале многу значајни спортисти кои освојувале високи меѓународни награди и признанија. #Ако биле официјален главен тренер или капитен на олимписки тим за земјата. #Тренери кои вовеле значајна техника или метод на тренинг и се широко признати како основачи на новиот метод. #Клубови кои добиле големо меѓународно известување за нивните успеси и имаат резиме составено од многу успешни меѓународни натпреварувачи, или олимпијци. Ако успехот на клубот главно се должи на еден тренер, тогаш само тренерот е значаен. '''Аматерски натпревари''' немаат енциклопедиска значајност, било да станува збор за училишни или студентски натпревари. За '''спортските арени, стадионите''' и другите спортски објекти нема критериуми за претпоставена значајност, затоа се сметаат за достојни за енциклопедиска статија. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (спорт)|Спорт]] ==== Дискусија за „Спортисти“ ==== {{коментар}} - критериумите предложени овде се комбинација од англиската и хрватската Википедија за значајност. Не сум толку по спортот, ама мислам дека опфатено е сè. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:04, 5 април 2026 (CEST) {{коментар}} јас исто мислам. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 22:29, 5 април 2026 (CEST) {{коментар}} - Според мене напишаното е добро, но мора подобро да се расчисти прашањето за значајноста кај македонските фудбалери, кошаркари и ракометари, бидејќи тоа се најпопуларните спортови кај нас. Мислам дека е малку нелогично на други јазични Википедии да има повеќе статии за македонски спортисти од тој тип, отколку кај нас. Затоа треба да се разгледа дали треба да имаме поголем опфат за домашни спортисти. Од друга страна, за меѓународните спортисти треба јасно да се дефинираат критериуми — дали е доволен настап во прва/втора/трета лига, дали е потребна репрезентација, меѓународни натпревари, награди, итн. Вака, без конкретни правила, секогаш ќе има различни толкувања и несогласувања. Ако се постават јасни критериуми, ќе биде многу полесно и поконзистентно за сите понатаму. '''Мој заклучок:''' Треба да бидат опфатени сите македонски спортисти што настапуваат на професионално ниво, со исклучок на оние кои се активни само аматерски или се во рана фаза од кариерата; како праг може да се земе најмалку три години професионален ангажман. <br> <br> (јас само ги гледам најпопуларните спортови, па немам коментар за атлетика, хокеј и останатите спортови, така да се согласувам со напишаното дека е јасно) [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:21, 7 април 2026 (CEST) :Интересен факт е дека критериумите на англиската се многу ригорозни, а од друга страна таму има наши спортисти за кои ние уште немаме статија. Мислам дека тоа се должи, не е дека не заслужуваат тие спортисти да бидат и кај нас, туку никој не се позанимавал со нив за да ги создаде нивните статии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 11:28, 7 април 2026 (CEST) {{коментар}} Делот за „аматерски натпревари“ дека не се значајни од енциклопедиска гледна точка треба да отпадне со оглед дека Олимписките игри во голем дел од 20 век биле аматерски натпревари. Исто така и [[универзијада|универзитетските игри]] се значајни настани кои се веќе дел од Википедија. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 20:23, 7 април 2026 (CEST) :Со оглед дека оваа Википедија е македонска и треба што повеќе да се опфатат личности од Македонија, би требало во неа да се опфатат и спортистите кои освоиле пласман на државни првенства, спортистите на Македонија и на градови, учесниците на олимпијади и светски првенства.[[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 20:56, 7 април 2026 (CEST) ::Универзијада е на светско ниво, веројатно под студентски и училишни натпревари се мисли на внатре во рамки на школо, факултет, (од англиската Википедија е тој дел преземен) или така нешто, моја претпоставка. Треба да се дефинира тоа подобро. ::За спортистите на Македонија што ги споменуваш, мислам дека се опфатени тие спортисти во почетниот дел, кој вели: ::*Ако спортистот постигнал значаен државен или меѓународен рекорд или друг вид на успех. ::*Ако добил значајна награда, или за Македонија ја добил државната награда „8 Септември“ за остварување во спортот. ::Ние дури и немаме статија за таа награда, треба да создадеме, а треба и некој повик да намениме да се пишува за македонскиот спорт, дека волонтерите можеби нема да се сетат сами да пополнат такви празнини. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 21:11, 7 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Комплицирана тема, но сепак опфаќа добри напатствија. Лично сметам аматерски спортисти и спортисти кои не се дел од национални и меѓународни натрепварувања да немаат статии на Википедија. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 15:22, 9 април 2026 (CEST) {{коментар}} Се согласувам со критериумот да се пишуваат статии само доколку клубот и поединците од тој клуб учествуваат во меѓународни настани и имаат медиумска покриеност, бидејќи доколку го нема тогаш ние без малку за секој поединец во Македонија треба да имаме статија, бидејќи играл во некој клуб од екипен спорт во втора или трета општинска лига. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:18, 9 април 2026 (CEST) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (книги)|Книги]] === <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:10 ч. на 12 април 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> Иако поимот „[[книга]]“ е широко дефиниран, овие критериуми не важат за следните видови публикации: [[Стрип|стрипови]]; списанија; референтни дела како што се речници, енциклопедии, атласи и алманаси; публикации специфични за музика како што се книги со упатства и нотација и либрета; прирачници за упатства; и книги за подготовка за испити. Може да се развијат специфични упатства за таквите видови книги. Дотогаш, ова упатство може да биде поучно по аналогија. Критериумите наведени подолу важат за [[Е-книга|книги во електронска форма]], како и за традиционални книги и [[манга]]. Е-книга што не ги исполнува критериумите од ова упатство е сепак значајна ако ги исполнува критериумите од упатството за значајност за содржина специфична за интернет страници. Е-книга што ги исполнува критериумите од ова начело не мора да ги исполнува критериумите од начелото за интернет содржина за да биде значајна. *Книгата се смета за значајна ако проверливо исполнува, преку сигурни извори, барем '''еден''' од следниве критериуми: # Книгата била предмет на обработка или цитирање на две или повеќе важни објавени дела што се појавуваат во извори кои се независни од самата книга. Ова може да вклучува објавени дела во сите форми, како што се статии во весници, други книги, телевизиски документарци, списоци на бестселери, и рецензии. Ова ''ги исклучува'' медиумските препечатувања на соопштенија за медиумите, или други публикации каде што авторот, неговиот издавач, агент или други самозаинтересирани страни рекламираат или зборуваат за книгата. # Книгата освоила значајна [[:Категорија:Книжевни награди|литературна награда]]. # Книгата е сметана од сигурни извори за значаен придонес во која било од науките, хуманистичките науки или уметностите, или поттикнала снимање на значаен филм, или друга уметничка форма, или пак друг важен настан, политичко или религиозно движење. # Книгата е, или била, повеќе години предмет на настава во две или повеќе училишта, колеџи, универзитети ''или'' постдипломски програми во која било одредена земја. # Авторот на книгата е толку историски значаен што кое било од пишаните дела на авторот може да се смета за значајно. Петте претходни критериуми не важат за сè уште необјавени книги. *Самоиздаваштвото, и/или објавувањето и плаќањето за објавување на книгата од страна на самиот автор, не се во корелација со значајноста.<ref>Постојат издавачи на книги кои печатат по нарачка, а сепак стои името на издавачката куќа како издавач, и за ова треба да се внимава.</ref> Постојат исклучоци, како што се „Рана наука во Оксфорд“ од [[Роберт Гинтер]] и „Тамерлан“ од [[Едгар Алан По]], но обете книги би се сметале за значајни врз основа на (на пример) критериум 1 и критериум 5 од горните општи критериуми. На многу самоиздадени книги им се доделени ISBN броеви, и може да се наведат во национална библиотека, односно може да се најдат преку пребарување на интернет, на пример, или може да се продаваат кај големи продавачи на книги преку интернет, на [[Amazon.com]], на пример. Но, тоа што книгата има ISBN број, или ја има на пребарување, посебно понудена да се купи, ништо од ова не е доказ за значајност. *Статиите за книги што '''сè уште не се објавени''' се прифаќаат само ако не се исклучени од политиката дека „Википедија не е кристална топка“ за да предвидува настани и појави, и само доколку авторот или значењето на книгата се значајни сами по себе. *Во врска со значајноста на книги кои се издадени пред повеќе од 100 години, треба да преовлада здравиот разум. За дела на Македонци, веројатноста е голема таквите книги да се енциклопедиски значајни да имаат за своја статија. За дела на автори од светот, можните основи за утврдување на значајност вклучуваат: колку широко е цитирана или споменувана во пишани извори таа книга, бројот на изданија на книгата, дали е препечатена, славата што книгата ја ужива или ја уживала во минатото, нејзиното место во историјата на литературата, нејзината вредност како историски извор и нејзината старост. *Статиите за книги не треба да бидат преопширни. Насловот на статијата за книга треба да е во превод на македонски јазик, (оригиналното име во заграда), како што би гласел насловот доколку книгата ја држиме во раце и ја читаме на македонски јазик. ако една книга може да биде значајна, вообичаено не е препорачливо да има посебна статија за лик или појава од книгата. Постојат исклучоци, особено во случај на многу познати книги. На пример, „[[Божиќна приказна]]“ од [[Чарлс Дикенс]] може да има посебна статија за нејзиниот протагонист, [[Ебенезер Скруџ]], или серијалот [[Песна за мраз и оган]], книги по кои е снимена серијата [[Игра на тронови]], има неколку карактери кои заслужуваат посебна статија, како [[Денерис Таргариен]], [[Џејми Ланистер]], и неколку други. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (книги)]] ==== Дискусија за „Политичари, правници и верски водачи“ ==== {{коментар}} - == Придавка од „Карнија“ == Денешна тема на уредувачкиот ден e „Венци на Јужните Варовнички Алпи“ во која спаѓаат и „Карнските Алпи“ односно „Карниските Алпи“. Со оглед дека основата на зборот е покраината „Карнија“ правејќи напоредна споредба со Калифорнија (единствен топоним кој завршува на „рнија“ како Карнија), придавката треба да е „карниски“ која е полесно изговорлива на македонски јазик. Во македонските речници го нема топонимот Карнија и следствено ни придаваката произлезена од него. Доколку мнозинството се сложува соодветно би ја променил оваа придавка. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:24, 19 февруари 2026 (CET) :И мене ми се чини дека карниски е точно, споредено со Калифорнија и калифорниски. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 17:55, 19 февруари 2026 (CET) :Се согласувам и јас. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 14:37, 20 февруари 2026 (CET) ::@[[Корисник:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]]@[[Корисник:Виолетова|Виолетова]]@[[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] Интересен случај, бидејќи покраината е всушност на македонски Корушка, но дури и словенечката Википедија користи Карнијске Алпе, така што се согласувам да бидат Карниски Алпи. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:13, 23 февруари 2026 (CET) :::Променето. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 21:11, 23 февруари 2026 (CET) == Турски имиња за селата во Егејска Македонија == Зошто се употребуват турски називи за поранешни турски села во Егејска Македонија? Тоа не се македонски називи ниту македонски села (сегашни или поранешни). Јас мислувам дека нема потреба да се дава предноста на турски називи, каде тоа не су повеќе турски села. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 14:23, 22 февруари 2026 (CET) :Здраво. Дали може да ни посочите за кои села поточно станува збор? На пример, Дедели нема друго име освен ова име кое потекнува од турскиот јазик, каде и живееле Турци. Поздрав--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 09:50, 23 февруари 2026 (CET) ::Станува збор за селата во на пример Кожанско и Кајларско - [[Кожани (општина)]] или [[Еордеја (општина)]]. Тука нема потреба за турски називи. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:44, 23 февруари 2026 (CET) :::@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Како во Македонија, така и во егејскиот дел, топонимите ние не ги менуваме, особено што имињата кои ги споменуваш се присутни и во литературата (изворите). --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:07, 23 февруари 2026 (CET) :Како сакате, ама давањето предноста на стари турски топоними во однос на грчките сегашни каде живеат Грци а не Турци е грешка. И во турскиот дел на Тракија многи грчки топоними се заменети со турски. Јас мислувам дека треба си гледаме нашите македонски топоними, а не да даваме предноста на стари турски топоними во однос на сегашните грчки. На пример [[Бахче Ловаси]] во место на Кипари. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:49, 24 февруари 2026 (CET) == Fishfer980 == a channel who believes that he will be popular one day. He makes minecraft content [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-16754-05|&#126;2026-16754-05]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-16754-05|разговор]]) 13:32, 16 март 2026 (CET) == Fishfer980 == a channel who believes that he will be popular one day. He makes minecraft content [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-16754-05|&#126;2026-16754-05]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-16754-05|разговор]]) 13:33, 16 март 2026 (CET) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|разговор]])</bdi> 12:15, 19 март 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 13:21, 31 март 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:TRistovski-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Пораката ја испрати Корисник:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 19:11, 3 април 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:ZI Jony@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Facundo Jainikoski == Има ли некој врски во ФФМ да проверува дали е овој аргентинскиот фудбалер со македонско потекло? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:13, 5 април 2026 (CEST) :~Кој знае и ФФМ дали имаат информација за неговото потекло, дека момчето е во Аргентина родено. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:14, 5 април 2026 (CEST) :Мене многу ми личи на финско презиме. [[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] <small>([[Разговор со корисник:Bjankuloski06|разговор]])</small> 22:46, 5 април 2026 (CEST) nkuafmsbeiwv8hlwowk7lr9z8uyz2kz 5538142 5538140 2026-04-12T18:09:42Z Виолетова 1975 /* Дискусија за „Политичари, правници и верски водачи“ */ 5538142 wikitext text/x-wiki <!---------------------------------------------------------------------------------> <!-------Вам ви благодари помошниот тим на Википедија (pro's making woners)------> <!---------------------------------------------------------------------------------> {{Селска чешма}}<br /> __NEWSECTIONLINK__ <div id="содржина"> __TOC__ <div id="дискусии"> [[Категорија:Википедија:Селска чешма| ]] [[Категорија:Википедија:Заедница|Селска чешма]] == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 20:45, 16 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:ZI Jony@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 14:21, 18 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Tiven2240@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == Годишна оценка на Упатствата за спроведување на Универзалниот правилник на однесување (УПнО) == <section begin="announcement-content" /> Ве известувам дека започна периодот на годишна оценка на Упатствата за спроведување на Универзалниот правилник на однесување. Можете да давате предлози за промени до 9 февруари 2026&nbsp;г. Ова е првиот од неколкуте чекори на годишната проценја. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Прочитајте повеќе за ова и учествувајте во разговор на страницата на УПнО на Мета]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координативната комисија на Универзалниот правилник на однесување]] (U4C) е глобална група посветена на правично и доследно спроведување на УПнО. Оваа годишна проценка е планирана и спроведена од U4C. За повеќе информации за должностите на U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|погледајте ја нејзината повелба]]. Споделете ги овие информации со други членови на вашата заедница кајшто е соодветно. -- Во соработка со U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|разговор]])<section end="announcement-content" /> 22:01, 19 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Keegan (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Начела и напатствија на Википедија == Почитувани уредници, ja отворам оваа дискусија во согласност со [[ВП:ГЛАСННН]]. Во продолжение секоја недела ќе биде отворена по една тема за која треба да ги одредиме насоките на значајност за нашата Википедија, и на која прво добро е да се дискутира, а потоа можеби и да се гласа. При оформувањето на статиите за начела и напаствија, како и за значајност, во врска со луѓе, настани и друго, земени се предвид неколку јазични Википедии, како англиската, српската и хрватската. Да нагласам дека Википедија на англиски јазик има построги правила од другите јазични Википедии, претпоставувам затоа што се смета за светска енциклопедија, и некои теми кои се важни локално во земјите, на англиската не сметаат дека треба да ги има. Сепак и таму има исклучоци. Исто така, добро е да се нагласи и да се има на ум дека дел од овие службени страници се создавани пред 20 години, и можно е да има потреба од нивно прегледување и дополнување. === [[Википедија:Што не е Википедија]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:40 ч. на 8 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> Да започнеме со [[Википедија:Што не е Википедија|што не е Википедија]]. Википедија не е хартиена енциклопедија, не е речник, не е трибина, ниту пак говорница од било кој вид, не е ни разговорен форум или средство за пропаганда и рекламирање. Википедија не е збирка на надворешни врски, галерии на слики или медиуми. Википедија на македонски јазик не е национална енциклопедија на Македонците. Википедија не е услужник на бесплатно вдомување или мрежен простор, не е експеримент за демократија или каков било друг политички систем. Нејзиниот основен метод на одлучување на консензус е преку уредување и дискусија, не преку постојано гласање. Повеќе на секоја од ставките има на линкот [[Википедија:Што не е Википедија|што не е Википедија]]. ==== Дискусија за „Што не е Википедија“ ==== {{коментар}} Според мене, треба да имаме слобода да бришеме кориснички страници на Википедијанци на кои корисникот си пишува реклама за себе и она што го работи. Налетувам на такви, скоро имаше некој масер се рекламира на корисничката страница. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:42, 8 февруари 2026 (CET) :{{коментар}}Според мене, секаков вид на рекмалација директна или индиректна мора одма да се отстранува без никаква дебата или дискусија. Без разлика дали е на корисничка страница, подобрување во статија, новосоздадена страница и останато. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:01, 8 февруари 2026 (CET) :Па некако оваа страница има опфатено доволно, јас немам забелешки или некакви сугестии што да се наведе дополнително. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 16:27, 9 февруари 2026 (CET) :Исто и јас. :) [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 20:53, 9 февруари 2026 (CET) {{коментар}}Се согласувам дека секаков вид на рекмалација директна или индиректна треба да се отстранува без никаква дискусија.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> :{{Коментар}} Вака. Малку пристапот да е подиректен и поконкретен. На пример глеам се дискутира за тоа Што не е википедија? Значи мој предлог е за ова, и за сите идни дискусии, да се преземе англиската верзија на напатствијата, да се видат од сите нас и да се даде коментар кои поттпочки од англиското напатствије би го трганеле или замениле со друго. Ова го зборам од проста причина што англиските напатствија се едни од најелаборираните, па дури и претерано детализирани, ние можеме да ги земем само општите начела. Во овој случај ок си е се. Се сложувам со напишаното за тоа што не е Википедија, ако имам некој поконкретен дел за додавање, ќе пишам тука. Следните да бидат со поконкретни забелешки што се прифаќа, а што не на нашата Википедија. Во однос на кориснички страници, ние сме бришеле и порано само вулгарности. Рекламирање не би требало да е проблем, според мене. Пропагираме сите ние на нашите кориснички страници. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 18:50, 15 февруари 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (настани)]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:30 ч. на 15 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> Многу настани добиваат покриеност во вестите, а сепак не се од историска или трајна важност. Настан може да биде доволно интересен за новинарите и уредниците на вестите, но тоа не секогаш е доволно значајно за да има статија на Википедија. При оценувањето на настанот, уредниците треба да оценат различни аспекти на настанот и покриеноста: влијанието, длабочината, времетраењето, географскиот опсег, разновидноста и веродостојноста на покривањето, како и дали покривањето е рутинско. ;Трајни ефекти Настанот што е преседан или катализатор за нешто друго од трајно значење, најверојатно ќе биде значаен. На пример, во САД, убиството на детето Адам Волш на крајот довело до донесување на Закон за заштита и безбедност на децата, наречен Закон Адам Волш. Овој настан се смета за значаен. Настаните кои имаат трајно дејство од историско значење веројатно ќе бидат знајачни. Ова вклучува, на пример, природни катастрофи после кои останува широко распространето уништување, а обновата на уништеното може да доведе до смена на населението, и можно е да влијае врз изборите. Помал земјотрес или бура со мало или никакво влијание врз човечката популација веројатно не е значаен за да има статија на Википедија. ;Географски опсег Значајните настани обично имаат значително влијание врз широк регион, домен или широко распространета општествена група. Настанот кој влијае врз локално подрачје и го известуваат само медиумите во блискиот регион веројатно нема да биде значаен. ;Длабочина на покриеност Еден настан мора да добие голема или длабинска покриеност за да биде значаен. Длабочина на покривање вклучува анализа што ги става настаните во контекст, како што често се среќава во книгите, долгометражни написи во големите списанија за вести или на ТВ. ;Времетраење на покриеноста Значајните настани обично добиваат медиумска покриеност која е во подолг временски период. Времетраењето на известувањето по медиуми е силен показател за тоа дали некој настан има минливо или трајно значење. Тоа што некој настан се случил неодамна сам по себе не го прави незначаен. ;Разновидност на извори Се очекува значајна национална или меѓународна медиумска покриеност за некој настан да биде забележлив. Известувањето со широк опсег има тенденција да укаже на значајност, освен кога медиумите препишуваат и преобјавуваат исти вести едни од други. ;Рутинско покривање Според политиката на Википедија дека не е весник, рутинското покривање на вести за работи како што се објави не се доволна основа за статија. Рутинските настани, како што се спортски натпревари, филмски премиери, прес-конференции итн., може подобро да се опфатат како дел од друга статија, ако воопшто се значајни. Медиумски објави за настани кои се вообичаени, секојдневни, или се обични предмети што не се истакнуваат — веројатно не се значјани за да имаат своја статија на енциклопедија. ;Сензационализам Таблоид или жолтото новинарство како што се нарекува, обично се смета за лоша основа за статија во енциклопедија, поради недостатокот на проверка на фактите својствени за сензационалистичко известување и објавување на скандали. Википедија не е место за скандали или озборувања. ;Кривични дела Написите за криминални дејствија, особено оние што спаѓаат во категоријата „вонредни вести“, често се предмет на дискусии за бришење. ;Луѓе значајни за само еден настан Луѓето познати само во врска со еден настан генерално не треба да имаат статија напишана за нив. Ако настанот е многу значаен, тогаш наместо тоа, обично треба да се напише статија за настанот. ;Идни настани Поединечните закажани или очекувани идни настани треба да бидат вклучени само ако настанот е значаен, и речиси сигурно ќе се одржи. Датумите не се дефинитивни додека настанот навистина не се случи, бидејќи дури и значајните настани може да бидат откажани или одложени во последен момент поради голем инцидент (ваков случај на одложување беше во текот на пандемијата). Меѓу идните настани кои се соодветни за да се отвори за нив страница пред време спаѓаат: избори, Олимписки игри, Евровизија, европски и светски првенства. ;Алтернативи за бришење Ако значајноста на настанот е доведена во прашање, но тој е првенствено поврзан со одредена личност, компанија или организација или текстот може да биде дел од друга статија со поширока тема, тогаш треба да се употреби спојувањето на содржините. Сепак, треба да се внимава на настанот да не му се даде непотребна тежина. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (настани)|Значајност на настаните]]. ==== Дискусија за „Настани“ ==== {{коментар}} Според мене, овој дел добро ги покрива сите можни ситуации поврзани со настаните. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:32, 15 февруари 2026 (CET)<br> {{коментар}} Сметам дека аргументите се добро образложени и се согласувам со нив. - [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 11:07, 18 февруари 2026 (CET) <br> {{коментар}} Се солгасувам со горенаведените коментари. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:30, 18 февруари 2026 (CET) <br> {{коментар}} Добри се предлозите и правилата наведени во посебната страница, немам дополнителни коментари. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:11, 18 февруари 2026 (CET)<br> {{коментар}} Овој дел е усогласен со соодветниот дел на другите јазици и јасен за оние што го читаат. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:14, 19 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Исто и јас се согласувам со коментари на колегите. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:03, 21 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Добро се образложени аргументите и се согласувам со нив.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Автобиографија]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:50 ч. на 22 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> *Пишувањето автобиографии е обесхрабрено, бидејќи е тешко да се напише неутрална, проверлива автобиографија, а има и многу замки. *Автобиографијата често е пристрасна, и обично напишано е само позитивното за личноста. *Автобиографиите се често непроверливи. Ако единствениот извор за одреден факт за вас сте вие самите, читателите не можат да го потврдат тоа. *Автобиографиите можат да содржат оригинално истражување. Луѓето често вклучуваат информации во автобиографии кои никогаш претходно не биле објавени или се резултат на знаење за нештата од прва рака. Википедија е енциклопедија и не смее да содржи претходно необјавени информации, ниту дозволува оригинално истражување. *Под „автобиографија“ не се подразбира само биографијата што сте ја напишале сами за себе, туку и биографијата што сте ја платиле или сте наредиле некој друг да ја напише во ваше име. *Тешко е да се пишува неутрално и објективно за себе, затоа треба да дозволите другите да пишуваат. Би требало да почекате некој друг да напише статија за вас и вашите постигнувања. *Во јасни случаи, дозволено е уредување на страници поврзани со вас, како: враќање на вандализам; но само ако тоа е очигледен вандализам, а не содржински спор. *Ако не сте значајни според начелата на Википедија, пишување на статија за себе ја крши политиката која вели дека Википедија не е место за бесплатна реклама. * Ако вашиот живот и достигнувања се проверливи и навистина од значење за да ве има на енциклопедија, некој друг веројатно ќе создаде статија за вас порано или подоцна. Повеќе на линкот: [[Википедија:Автобиографија]] ==== Дискусија за „Автобиографија“ ==== {{коментар}} - Се согласувам со наведените правила поврзани со автобиографија. Ние сме мала заедница, и знам дека се случило низ минатото некои личности сами за себе да си напишат статија, често не е бришена таквата статија, туку е само досредена, доколку личноста е значајна за да ја има во енциклопедија. Сепак, во најголем дел, би требало да се обесхрабрат автобиографски статии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:58, 22 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Автобиографијата, поточно пишување на автобиографија, треба да биде обесхрабрено и недозволиво за Википедија. Пристрасноста при пишување на таква статија е на највисоко ниво, а објективноста ниска. Напатствијата се во ред, се согласувам и замолувам секој да реагира ако забележи вакви случаеви. Ова е едно од основните правила на Википедија и треба строго и доследно да се почитува.--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 09:48, 23 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Целосна поддршка за сѐ претходно кажано. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:17, 23 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Се сложувам со сѐ. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 17:34, 24 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Да, и јас го делам истото мислење. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 11:52, 27 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Се согласувам. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 13:57, 28 февруари 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Биографии на живи личности]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:50 ч. на 1 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> *Статија за жива личност треба да биде напишана одговорно, внимателно и со непристрасен тон, да се избегнува потценување, но да се избегнува и претерување. *Контроверзниот материјал за живи личности што е без извори или со слаби извори треба веднаш да се отстрани, и без дискусија. *Не користете јавни записи што вклучуваат лични податоци, како што се датум на раѓање, вредност на домот, сообраќајни казни, регистрации на возила и домашна или деловна адреса. *Никогаш не користете самообјавени извори (вклучувајќи книги, списанија, интернет страници, блогови, подкасти или објави на социјалните мрежи) како извори на материјал за жива личност, освен ако не се напишани или објавени од самото лице. *Не внесувајте озборувања во статиите. Секогаш прво прашајте се: Дали изворот е веродостоен? Дали материјалот е вистинит? И, дури и ако е вистинит, дали е релевантен за неутрална статија за личноста за која е статијата? *На администраторите им е дозволено да спроведат отстранување на јасни прекршувања на БЖЛ со заштита на страницата или со блокирање на прекршителот/прекршителите. *Избегнувајте приказ на жртва. *Во случај на јавна личност, ќе има повеќе доверливи извори, а БЖЛ треба едноставно да документира што известуваат тие извори. *Поради зголемена злоупотреба и [[Кражба на идентитет|кражба на идентитет]], луѓето сè повеќе ги сметаат своите вистински имиња и датуми на раѓање за приватни информации. Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации. Не може да бришеме лични податоци по барање на личноста доколку се јавно достапни во веродостојни извори. Но, доколку личноста на која се однесува статијата се спротивставува на објавувањето на датум на раѓање, а податоците не биле претходно објавени од веродостојни извори, бидете внимателни и наведете ја само годината на раѓање. Исто така, статиите не треба да ја содржат адресата, електронската пошта, телефонскиот број или други контакт информации на личноста за која станува збор, но генерално е дозволено да се вклучи линк до официјалната интернет страница на личноста во делот „Надворешни врски“, иако тој линк може да ги содржи горенаведените информации. *Дали ќе се отстрани име или погрешно родово именување на жива личност која е трансродово лице, е прашање на уредничка проценка доколку веќе се појавило во сигурни извори. *Со тоа што некој бил спомнат во вестите, не значи дека треба да добие статија на Википедија. *Жива личност обвинета за кривично дело се смета за невина сè додека не биде осудена од суд. Уредниците генерално не треба да вклучуваат текст што сугерира дека лицето е осомничено, дека е лице од интерес или е обвинето за вршење на кривично дело, освен ако не е обезбедена осуда за тоа кривично дело, или повеќе доверливи извори веќе го објавиле името на обвинетиот во врска со кривичното дело. *БЖЛ се применува насекаде на Википедија каде што се споменуваат живи личности, вклучувајќи страници за разговор, описи на уредувања, кориснички страници, слики и категории. *Корисничките имиња што содржат клеветнички, очигледно лажни или спорни изјави или материјал за живи лица треба веднаш да бидат блокирани и отстранети од сите промени. *Сликите од живи личности не треба да се користат надвор од контекст за да се прикаже тоа лице во лажно или неповолно светло. *Имињата на категориите се самообјаснувачки, па затоа вклучувањето на одредена биографија во одредена категорија мора да биде оправдано со соодветен текст кој има сигурни извори во самата статија. Пример за ова е додавање на Категорија:Криминалци, или категоризацијата на живите личности според религија или сексуална ориентација. *Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи. *Уредниците кои постојано додаваат или враќаат контроверзен материјал во БЖЛ кој не е поткрепен со извори или е поткрепен со лоши извори, може да бидат блокирани поради нарушување на проектот. Повеќе на линкот: [[Википедија:Биографии на живи личности]] ==== Дискусија за „Биографии на живи личности“ ==== {{коментар}} - Јас сум ЗА да се применуваат овие начела. Инаку, ме збуни делот со горна старосна граница, и дека „лицата над 115 години се сметаат за починати“. Имавме случај со некој борец за кој немаше извори за тоа кога починал, па стана збунувачко како да се реши тој проблем. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:56, 1 март 2026 (CET)<br> {{Коментар}} Целосно се согласувам. Јас сум за поголема и построга контрола за тоа за кој се прави статија. Да нема статии за недоволно афирмирани личности, без разлика од која област се. Не сме реклама ние. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 14:08, 3 март 2026 (CET) {{коментар}} Јас имам две забелешки во врска со овие начела. Прво, ако лични податоци се објавени во веродостојни извори, не смее да се врши цензура по барање на личноста (на пр. ако јавно е објавен точниот датум на раѓање, тогаш тој датум слбодно може да се наведе во статијата). Второ, начелото за лицата над 115 години нема логика затоа што може да има повеќе живи лица над 115 години, но само едно лице може да се смета за најстара личност во светот. Мислам дека ова начело треба да се преработи и да гласи „Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи.“. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 22:53, 3 март 2026 (CET) :За лицата над 115 години го сменив како што предлагаш. :Вториот дел за лични податоци, тоа што го предлагаш го има [[Википедија:Биографии на живи личности|веќе содржано во реченицата]]: :„Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации.“ :Мислам дека таа реченица го покрива тоа што го велиш. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:56, 4 март 2026 (CET) ::{{одговор|Виолетова}} Да, го покрива, но погоре се наведени реченици коишто се противречни на тоа. Ако датумот на раѓање е јавно објавен и лицето се противи да биде наведен во статијата, тогаш која реченица се зема предвид? --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 09:41, 6 март 2026 (CET) ::Коректност! [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-14346-24|&#126;2026-14346-24]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-14346-24|разговор]]) 09:43, 6 март 2026 (CET) :::@[[Корисник:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] :::Кире, овде имам извадено дел од речениците, а не сè, затоа стои линк до целата страница со правилата, каде што пишува на крајот: Повеќе на линкот. Треба проектната да се прочита, бидејќи се разбира дека важат сите реченици кои се на страницата со начела и напатствија. Односно, доколку е јавен податокот за датум на раѓање, не го земаме предвид човекот што се буни. Овде го вклучив примерот дека доколку не е јавно објавен датумот и човекот не сака да му стои на статијата, би требало да го испочитуваме. Дури има предвидена ситуација кога има своја интернет страница на која ставил вистинско име и датум на раѓање, ние смееме да ја ставиме во надворешните врски на статијата. Неколку различни ситуации се опфатени на [[Википедија:Биографии на живи личности|главната страница за БЖЛ]] и тие се тие што важат. Овде се само извадоци, дека е голема таа страница цела да се псотави на Селска чешма. Поздрав [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 11:45, 6 март 2026 (CET) ::::{{одговор|Виолетова}} Да, за напишаното во начелото зборувам, а не за она коешто е напишано на оваа страница. Најпрвин е наведена реченицата „Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации.“, а потоа пишува „Доколку личноста на која се однесува статијата се спротивставува на објавувањето на датум на раѓање, бидете внимателни и наведете ја само годината на раѓање.“. Ова нема логика. Ако лицето не сака јавно да биде објавен неговиот датум на раѓање, тогаш тоа треба да биде отстрането од изворите коишто се користат на Википедија (откако ќе биде избришано од тие извори, тогаш природно ќе биде избришано и од Википедија затоа што повеќе нема да има веродостојни извори во коишто е наведено). Но, ако лицето бара тоа да биде отстрането само од Википедија, а притоа да остане наведено во други извори, тогаш се работи за цензура на јавно објавени податоци и тоа не е дозволено дури и да е по барање на лицето за коешто се однесува податокот. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 12:07, 6 март 2026 (CET) :::::Не знам каде не се разбираме, тоа што го објаснуваш е тоа како треба да се постапи, всушност. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:45, 6 март 2026 (CET) ::::::Се разбираме дека е така, но во начелото е напишано поинаку. За да биде појасно, можеби изрично треба да ставиме дека не може да бришеме лични податоци по барање на личноста доколку се јавно достапни во веродостојни извори (Во иднина те молам секое дополнување пишувај го како нов коментар затоа што јас овој одговор го пишав на твојот првичен коментар којшто потоа беше дополнет и затоа напишав уште еден коментар подолу дека се согласувам со дополнетото. Инаку, се создава впечаток дека не се разбираме.). --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 18:53, 6 март 2026 (CET) ::::Гледам дека си го дополнила текстот додека го пишував одговорот, па затоа дополнително ќе одговорам и на дополнетиот текст. Да, така треба да биде, но во начелото не е напишано на тој начин. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 12:08, 6 март 2026 (CET) {{коментар}} - Јас сум ЗА, со тоа што сметам дека треба да има контрола за тоа за кој ја пишува статијата, како и начелото што го спомна Кирил погоре „Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи.“; според мене има смисла. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 13:28, 5 март 2026 (CET) {{коментар}} Се согласувам, и за лицата над 115 години да се преработи. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 18:30, 5 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Креативни професии]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:57 ч. на 8 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> Во овој дел да ги разгледаме значајноста на луѓето да имаат статија според тоа која професија ја вршат, се разгледуваат професорските, научните и креативните професии: професори, научници, и креативните професии (писатели, музичари, сликари, архитекти, новинари). *Записите во списоци каде е дозволено човек сам да се пријави и запише, не придонесуваат за значајност. Исто така, интернет страниците за вработените или членовите на една организација, не се доволен показател за значајност. *Веродостојна биографија на 200 страници за личност, издадена од независен извор и не е платена од човекот за чија биографија станува збор, која детално го покрива животот на тоа лице е прифатлив извор, додека извод од матична книга на родените или списокот од формуларот за изборно ливче, не е. *Луѓето кои ги исполнуваат основните критериуми, може да се сметаат за значајни без да ги исполнуваат дополнителните критериуми подолу. ;Професори, наставници, академици и научници *Наставници и професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование, не се значајни за енциклопедија само поради таа професија. Но ако се занимаваат и со друга дејност, како на пример, наука, сликарство, музика, пишување, политика и друго, можат да стекнат значајност да имаат своја енсиклопедиска статија поради дополнителната активност, и во таков случај се оценуваат според вообичаените правила за значајност во професијата. *Сите членови на [[МАНУ]] се значајни за да имаат статија на Википедија. Исто така и членови на странските академии на науките се доволно значајни. *Дел од критериумите: # Лицето има добиено високо престижна академска награда или чест на национално или меѓународно ниво ([[23 Октомври (награда)]], [[Награда „11 Октомври“]], [[Награда „Мито Хаџи Василев - Јасмин“]], на пример). # Лицето било избрано за член на високо селективно и престижно научно друштво или здружение (на пр., Национална академија на науките или Кралското друштво) или член на големо научно здружение кое го задржува статусот на колеги како високо селективна чест (на пр., соработник на Институтот за електрични и електронски инженери или институт за електронски инженери). # Академската работа на лицето има значително влијание во областа на високото образование, влијае врз значителен број академски институции. Овој критериум исто така, може да биде задоволен ако лицето развило значаен нов концепт, техника или идеја, лицето направило значајно откритие или решило голем проблем во својата академска дисциплина. Во овој случај, неопходно е експлицитно да се докаже, со значителен број на упатувања на академски публикации на истражувачи различни од личноста за која станува збор, дека овој придонес навистина нашироко се смета за значаен и нашироко се припишува на личноста за која станува збор. # Лицето било именувано за угледен професор во голема институција за високо образование и истражување, именувано за претседател што укажува на споредливо ниво на постигнувања или еквивалентна позиција во земји каде што ваквите именувања се невообичаени. # Лицето е дел од основачите на некоја голема или значајна образовна институција. # Лицето имало значително влијание надвор од академската заедница во нивниот академски капацитет. # Лицето е главен уредник на големо, добро воспоставено академско списание во нивната предметна област. Во овој критериум не спаѓаат списанија кои се во рамките на псевдо науката. *Псевдонаучникот, исто така, може да биде доволно значаен за сопствена статија, ако неговата теза е особено распространета или добро позната, или ако има голем број научни трудови насочени кон побивање или отфрлање на псевдонаучната природа на неговата теза. ;Креативни професии Ова упатство се однесува на автори, писатели, уредници, новинари, филмаџии, фотографи, уметници, сликари, вајари, архитекти и други креативни професионалци. Такво лице е значајно ако: * Личноста се смета за важна личност или е широко цитирана од врсниците или наследниците; или * Личноста е позната по тоа што поттикнува значаен нов концепт, теорија или техника; или * Лицето создало или одиграло голема улога во заедничкото создавање на значајно или добро познато дело или колективно дело. Дополнително, таквото дело мора да било примарен предмет на повеќе независни периодични статии или рецензии, или на независно и значајно дело (на пример, книга, филм или телевизиска серија, но обично не само една епизода од телевизиска серија); или * Работата (или делата) на личноста: (а) станала значаен споменик, (б) била суштински дел од значајна изложба, (в) добила значително критичко внимание или (г) била претставена во постојаните збирки на неколку значајни галерии или музеи. Подолу се наведени попрецизните критериуми за овие професии. ;Музичари Текстописците или композиторите (без разлика дали се од популарната музика, црковни песни или други стилови) може да се сметаат генерално за значајни ако создале голем број нашироко познати дела. '''Естраден музичар''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * има издадено најмалку еден студиски албум кој има добиено сертификација на издавачката куќа (сребрена, златна или платина); * добитник е на награди на музички фестивали на регионално, национално или меѓународно ниво; * има издадено неколку песни со повеќемилионски прегледи на музичките сервиси (YouTube, Spotify, Deezer итн.); * има значителен број следбеници/претплатници на официјален канал или профил на музички услуги во однос на населението на земјата во која живее угледни секундарни извори, или музички експерти изјавиле дека музичарот се истакнува во одреден жанр, музичко движење, период или област. '''Класичен инструментален музичар''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * завршил конзерваториум или музичка академија (исклучоци се многу успешни (самоуки) солисти/„чудо од деца“); * објавил снимка кај етаблирана издавачка куќа за класична музика; * настапувал/а во добро познат камерен ансамбл или оркестар најмалку пет години; * соработувал/а со други значајни естрадни или други класични музичари (види критериуми погоре). '''Класичен музичар-солист''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * дипломирал конзерваториум или музичка академија; * објавил снимка кај етаблирана издавачка куќа за класична музика; * пеел во реномирана оперска куќа надвор од својата татковина најмалку две години/сезони; * оперски солист во националната оперска куќа (во Опера и балет, на пример). Соработувал со значајни естрадни или други класични музичари (види критериуми погоре). ;Уметници, сликари, вајари, фотографи Уметникот, вклучувајќи илустратори, фотографи, скулптори, сликари итн., ги исполнува критериумите и може да се смета за значаен: * ако е цитиран/а во дела за историја на уметност или нивни еквиваленти; * ако освоил/а престижна награда за уметност; * ако има одржано најмалку една изложба во музеј, галерија или уметничка институција; * доколку неговите самостојни дела се изложени во национален или меѓународно признат музеј; * ако бил/а клучна фигура во забележително уметничко движење; * ако работел/а во кралски дворец како штитеник на крал, или бил раководител на државна уметничка институција; * ако е автор на најмалку две дела кои се сметаат за културно и историски значајни; * ако е член на престижно уметничко друштво како [[Друштво на ликовните уметници на Македонија]], на пример. Уметници кои цртаат графити, улични уметници и уметници од слични нетрадиционални формати може да ги исполнат критериумите доколку добиле значително внимание од медиумите или критичките автори на национално или меѓународно ниво за неколку нивни дела (или изведби). ;Писатели '''Писател, поет, романсиер,драматург, раскажувач''' има енциклопедиско значење ако исполнува барем два од следниве услови: * единствен е или главен автор на две или повеќе дела објавени од одредена издавачка куќа (платени услуги за печатење од страна на самиот автор не се бројат); * добитник е на престижни награди ([[Нобелова награда за литература]], [[Друштво на писателите на Македонија#Награди|наградите кои ги доделува ДПМ]], [[Пулицерова награда]] итн.); * дел е од барем една издадена збирка на поети / романсиери/ драматурзи/ раскажувачи. Членовите на [[Друштво на писателите на Македонија]] автоматски се сметаат за значајни, поради тоа што за прием во друштвото, ДПМ има слични критериуми како горенаведените. '''Книжевен преведувач''' обично е доволно значаен за сопствена статија ако исполнува некој од следниве критериуми: * автор е на неколку преводи кои се забележителни по самите нивни преводи; * автор е на голем број преводи на литературни дела; * запишан е како преведувач во книжевно-историска енциклопедија; * добитник е на престижни награди за преведувачи, како што се наградата на „Гете институт“ или наградата за превод Оксфорд-Вајденфелд и други. Зборот „писател“ овде се однесува на сите автори на текстуални дела. Ова вклучува автори и на фикција (која вклучува поезија). ;Глумци и режисери '''Глумец''' обично е забележлив ако исполнува барем еден од следниве критериуми: * има водечка улога во филм кој бил дел од редовната кино понуда; * има водечка улога во позната ТВ серија која се прикажува на националните канали; * има водечка улога во филм или ТВ серија што е добитник на престижна национална награда или повисока награда; * имал неколку главни улоги во добро познат национален или регионален театар (на пр. [[Македонски народен театар]], [[Народен театар (Битола)|Битолски театар]], [[Народен театар „Јордан Хаџи Константинов – Џинот“|Велешкиот театар]]); * одиграл/а улога што добила големо покривање на националните медиуми или за улогата бил/а наградена со престижна награда (на пример, [[Оскар]]). '''Режисерот''' е генерално значаен ако исполнува барем еден од овие критериуми: * режирал филм кој бил дел од редовната кино понуда; * режирал позната ТВ серија која се прикажува на националните канали; * режирал филм или ТВ серија што освоиле престижна национална награда или награда на повисоко ниво; * режирал најмалку две претстави во познат национален или регионален театар; * награден е со престижна награда или добил широко покривање на националните медиуми за неговата или нејзината режисерска улога. ;Архитекти '''Архитектите''' веројатно заслужуваат статија: * ако се цитирани во прегледни дела за историја на уметноста или нивни еквиваленти; * доколку освоиле престижна награда; * ако дизајнирале најмалку две згради кои веќе биле значајни за да имаат своја статија на Википедија, или се сметаат за културно и историски познати објекти; * ако се (или биле) членови на престижно друштво (МАНУ, Европската академија на науките и уметностите, итн.) ;Новинари '''Новинарите''' се значајни за да имаат своја статија доколку исполнуваат некој од следниве критериуми: #Нивната работа е наградена со некоја значајна награда од областа на новинарството. (Во Македонија, на пример, добитник на [[Награда „Мито Хаџи Василев - Јасмин“]]). Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Значајност на луѓе по професии“ ==== {{коментар}} - ЗА: според мене ги опфаќа сите ситуации поврзани со овие професии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 21:04, 8 март 2026 (CET)<br> {{коментар}} Да напоменам секој од овие профили е професор нема (наставници) сите се професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование кои се прогласени за најдобри просветни работници од Сојуз на просветни работници на Македонија заслужуваат да имаат статија? Дали овие личности ( професори) кои имаат објавувано во меѓународни научни списанија и домашни научни списанија свои трудови и се признати професори и на глобално ниво треба да имаат своја статија? - [[User:lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 11 март. :[[User:lili Arsova|Lili]], мое мислење искрено е дека прогласувањето од страна на Сојуз на просветни работници не е некоја висока или престижна награда. А за вториот дел што го споменуваш, ако професорот објавува научни трудови во списанија кои се признати, значи се занимава со наука, тогаш важат критериумите за научници. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:13, 11 март 2026 (CET) {{коментар}} - ЗА: Се сложувам со горе наведеното. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 07:40, 12 март 2026 (CET) {{Коментар}} - убаво опфатено, нормалмо не може се во детали, но опфаќа што треба и не треба. Да се има предвид ова кога се прават статии од ваков тип.--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 11:31, 13 март 2026 (CET) {{Коментар}} - Според мене одлично е опфатено, ама како што нагласи Никола не може сѐ во детали, се сложувам со горенаведеното и гласам ЗА. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 19:28, 14 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Кралски семејства и благородници]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:22 ч. на 15 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Членови на кралски семејства''' кои обично ги исполнуваат критериумите за значајност вклучуваат: * владетели, поглавари и суверени (цареви, кралеви, кралици, големи војводи, султани, принцови, итн.) кои некогаш владееле со општо призната држава или постари, споредливо организирани општества; * други полноправни членови, чие членство во семејството е стекнато со раѓање или брак, кои во секој момент од животот биле во доминантна положба. Не е неопходно овие луѓе цел живот да бидат членови на кралски семејства. За членовите кои не биле на владејачка позиција во текот на нивниот живот или оние кои не се (или не биле) полноправни членови на семејството поради моргански брак, важат истите критериуми како за благородништвото. '''Благородниците''', од историјата или од сегашноста, не заслужуваат своја статија само затоа што припаѓаат на благородничко семејство. Благородниците кои ги исполнуваат критериумите за статија но поради друга заслуга, како што се оние кои поседуваат големи имоти или на друг начин значително влијаат врз условите за живот на многу други луѓе, веројатно ќе заслужат статија во енциклопедија. Ваквите статии првенствено треба да содржат информации што покажуваат дека личноста ги исполнува критериумите, а не смее да содржи само информации за титули, хералдика или семејни врски. Статија за благородничко семејство или благородна титула (на пр. Војводата од Корнвол) може да е значајна за енциклопедија, и потоа на таква статија може да се додадат информации за поединци кои пак, не се значајни да имаат сопствена статија. '''Напомена:''' При именување на статиите за кралски фигури и благородници би требало да се придржуваме на неколку правила: кога имаме само име и земја, името на статијата би требало да ги содржи името на личноста и земјата од која потекнува или со која владее. За некои кралеви и владетели кои имаат исто или слично име, за да нема забуна за кого се работи, во заграда да се стави земјата ([[Карло III (Шпанија)]] или [[Стефан I (Унгарија)]]. Луиза (надвојвотка од Австрија), како што е: [[Золта (голем везир на Унгарците)]], со тоа што титулата ако не е на почеток на реченица не се пишува со голема буква. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Кралски семејства и благородници“ ==== {{коментар}} - Ова е кус и јасен дел. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:23, 15 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} - Немам што да надополнам, сметам дека е во ред напишаното, гласам ЗА. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:27, 15 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} - Не знам дали коментаров е на вистинското место, но сметам дека треба да се направи некој ред и стандард во именување на статии на благородници и владетели, дали треба да го пишува само името, титулата, семејстовото, државата, со запирки, во загради итн. Сега има неколку различни начини. - [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 12:09, 18 март 2026 (CET) :Јас сметам дека треба со загради, дека 90 % од статиите на нашата Википедија сѐ со загради и изгледа многу подобро естетски наспроти со запирки. Ама мора да се воведе принцип по кој ќе следиме сите за да не сме во забуна кога создаваме такви статии. На пример: [[Бенџамин Колинс Броди (прв баронет)]], а син му исто се викал само разликата е дека бил втор баронет ([[:en:Sir_Benjamin_Collins_Brodie,_2nd_Baronet|Sir Benjamin Collins Brodie, 2nd Baronet]]). [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:53, 18 март 2026 (CET) ::[[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] Сосема си во право дека треба и тоа да го вметнеме. Како што вели Јован, кај нас најголем дел статии на кои им треба дообјаснување, не се со запирка, туку со заграда. Може така да остане и за владетелите и благородниците? Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 14:10, 18 март 2026 (CET) :::Имаме и вакви примери како [[Карола од Васа]], дали би било подобро да биде Карола (Васа) или пак Карола (Саксонија), а што правиме пак со [[:en:Archduchess Louise of Austria|Archduchess Louise of Austria]] дали тука титулата би била во или надвор од заградата како Надвојвотка Луиза (Австрија) или пак Луиза (Надвојвотка од Австрија) [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 14:16, 18 март 2026 (CET) ::::Кога оди само име и земја, најчесто е баш така, името и земјата, и тоа е обично за историски личности, дека немале презимиња класично како денес, туку местото од каде потекнуваат се претворало во презиме: [[Тома Аквински]] - местото од каде потекнувал (Аквино) се претворило во презиме. За некои кралеви и владетели кои имаат исто или слично име, за да нема забуна како што гледам се практикувало кај нас во заграда да се стави земјата ([[Карло III (Шпанија)]] или [[Стефан I (Унгарија)]]. Луиза (надвојвотка од Австрија) веројатно пологично според другиве примери би било да е така, како што е: [[Золта (голем везир на Унгарците)]], со тоа што ми се чини дека титулата ако не е на почеток на реченица не се пишува со голема буква. Да проверам за ова. А за овие и други примери, убаво е да се изјасни уште некој, па да ги вметнеме во начелата и напатствијата. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 14:51, 18 март 2026 (CET) {{коментар}} Сум согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 21:07, 18 март 2026 (CET) {{Коментар}} ОК е се, мислам дека сите благородници заслужуваат статија, освен тие титуларни кои немале општествена улога. Мислам за нив треба помалку да се посвети простор (пример, во егзил без никаква функција или задолженија во опшствество). Ова е мое мислење, не велам дека сум во право хехе. Што се однесува за именување, името на статијата треба да биде само името на личноста и бројот (I, II, III итн). Доколку има случај на две личности со исто име и ист број во заграда да се пише локација, а ако и таа е иста, тогаш година на влеадеење/ раѓање). Не сум за име со географски епитет, пример Александар Југословенски, ова не е традиционално во македонскиот јазик, освен за една личност - Александар Македонски. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 11:11, 19 март 2026 (CET) {{Коментар}} Ги вметнав правилата во делот '''Напомена'''. Се надевам во ред е вака. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 13:25, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} -Во ред е, јасни се правилата. [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] <small>([[User talk:Natasa Stardelova|разговор]])</small> 18:09, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} -Во ред е, јасни се правилата и согласна сум со истите.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 08:40, 24 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Политичари, правници и верски водачи]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:10 ч. на 22 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Политичар или државен службеник''' веројатно може да се смета за значаен ако исполнува барем еден од следниве критериуми: * ако е шеф на држава или влада (премиер), генерален гувернер, министер, член на законодавно собрание или на еквивалентна позиција на национално ниво на унитарна држава или на федерално ниво на сојузна држава; * има или извршува внатрепартиска функција на национално ниво во партија која е или била застапена во законодавното собрание на една држава: лидер на партија, член на партиски комитет, секретар на партија, претседател (или еквивалентна функција) во здружение поврзано со партијата; * има или извршува важни локални, регионални или национални задачи кои носат значителна моќ на тоа ниво (на пр. градоначалник, окружен префект) има или има раководно место во национално тело; * ако е генерален секретар или има еквивалентна висока позиција во важна меѓувладина организација; * ако има јасно соодветна моќ и влијание, или добил големо внимание од националните медиуми од неговото време (или медиуми кои биле широко транскрибирани во историски дела), дури и ако не бил на една од горенаведените официјални функции; * политичари, градоначалници, пратеници или други функционери за кои има содржина во повеќе веродостојни извори. Политичарите кои припаѓаат исклучиво на следните категории обично не се значајни ако се: * кандидати за политичка функција (со можен исклучок на особено добро објавени кандидати за важни позиции); * лице кое врши внатрепартиска функција на локално ниво; * „обични“ претставници без посебна моќ или медиумско покривање во локалните или регионалните или национални собранија; * биографијата е достапна само на страница коде мора да биде објавена, односно на мрежното место на општината или собранието или фирмата/институтот во кој работат. '''Правно лице, адвокат, судија''' е веројатно значаен ако тој или таа исполнува еден од овие критериуми: * судија во врховен суд или апелационен суд на една земја (на државно ниво или пошироко); * судија во меѓународен суд (на пример, [[Хашки трибунал]], [[Постојан арбитражен суд]], [[Меѓународен кривичен суд]], [[Европски суд за човекови права]] или [[Суд за правда на Европската Унија]]); * раководител на државен орган поврзан со судството (на пример, Државен судски совет или Државно правобранителство), Народен правобранител; * раководител на понизок суд или има друга водечка правна позиција во високата администрација; * експерт во дефинирана правна област, било како научник или како правник, и е автор на правно нефикционално дело објавено од признат издавач. '''Свештеник, духовник или еквивалентен верски водач''' во религијата кој ги исполнува следните критериуми генерално заслужува своја статија: * папа, патријарх, архиепископ, епископ или има еквивалентна позиција во нехристијанските религии; * верски службеник со значајни секуларни административни должности (на пр. колонијални службеници, итн.) кој некогаш бил важен авторитет во тоа општество; * автор на пишано дело /книга, (или неколку) објавени од етаблирани (верски и/или секуларни) издавачи; * има јасно соодветна моќ и влијание или добил големо внимание на националните медиуми, дури и ако нема еден од горенаведените наслови. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Политичари, правници и верски водачи“ ==== {{коментар}} - Јасни се правилата. Би сакала само да се размисли за биографии на градоначалници дали сите по дифолт се значајни, или тој дел ќе треба да го надополниме со уште некој услов? - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:38, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} : Според мене сите градоначелници по дифолт не се значајни. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 23:54, 22 март 2026 (CET) : Исто така би додал професор на Универзитетот. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 00:03, 23 март 2026 (CET) ::За професори имавме претходно дека професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование, не се значајни за енциклопедија само поради таа професија. ::А за градоначалници, не знам ете, има некои што биле многу активни во својот мандат, направиле некакви промени/ подобрување на условите во општината/ нешто различно. Такви секако е добро да се вметнат во енциклопедија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 09:48, 23 март 2026 (CET) :::Мислувам на професорите во високо образование со научни трудови. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:25, 23 март 2026 (CET) :::{{одговор|Виолетова}} Кои критериуми за значајност би се применувале за градоначалниците? Сите градоначалници имаат јавно достапни биографии во веродостојни извори и сите јавно објавуваат отчети во коишто наведуваат што имаат направено. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 00:19, 26 март 2026 (CET) ::::Како стои во моментов сите градоначалници се сметаат за значајни. ::::Инаку, можеби градоначалници кои не биле активни и не направиле разлика, подобрување на условите за живеење во општината за време на својот мандат, без разлика што даваат отчет (тоа е затоа што мораат) да не се енциклопедиски значајни. Сите ги знаеме или сме чуле за градоначалниците во чиј мандат општината напредувала, сигурно има и некои, можеби па ретки случаи, кога не сториле ништо значајно за време на својот мандат. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:42, 26 март 2026 (CET) {{коментар}} :@[[Корисник:Виолетова|Виолетова]] И јас би рекол дека се јасни. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:13, 23 март 2026 (CET) {{коментар}} : Јасни се правилата.За биографии на градоначалници подржувам дека не се сите значајни да имаат статија. - [[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 08:47, 24 март 2026 (CET) {{коментар}} Според мене, многу поголем проблем е да има статија за секој пратеник во законодавниот дом отколку за секој градоначалник. Во многу земји, како што е Македонија, на избори нема отворени листи и се гласа за пратеничка листа предложена од политичка партија. Лице коешто станало пратеник затоа што се нашло на пратеничка листа и чијашто биографија за првпат јавно била објавена на мрежното место на законодавниот дом мислам дека не заслужува да има статија. Со градоначалниците е многу поразлично затоа што на избори директно се гласа за нив и нивните биографии се јавно достапни уште за време на предизборните кампањи. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 00:29, 26 март 2026 (CET) :Имаш право [[User:Kiril Simeonovski|Кире]], не се значајни од енциклопедиска гледна точка, без разлика дали ќе им најдеме биографија. Мислам дека таквите лица се опфатени со делот: ''„обични“ претставници без посебна моќ или медиумско покривање во локалните или регионалните или национални собранија.'' Ако некој влегол да биде пратеник, и ништо не слушаме за тоа лице: ниту дава изјави, ниту е јавно експонирано лице, ниту учествува во емисии, ниту излегува на говорница да зборува, освен што крева рака кога партијата ќе му наложи, нема енциклопедиско значење, или поиаку кажано по завршување на мандатот тоа лице ќе биде заборавено, грубо кажано. Има такви пратеници, а има и градоначалници што не прават нешто корисно или значајно за својата општина. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 09:35, 26 март 2026 (CET) {{коментар}} Според мене правилата се јасни и имаат смисла. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 12:46, 27 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} Исто според мене правилата се јасни. И како што нагласи Кирил повеќето пратеници не се релеватни за Википедија, ама градоначалниците имаат поголем општествен придонес и можеби се сите доволно значајни. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:58, 27 март 2026 (CET) {{Коментар}} За исте овие: Треба личноста да има значајна општествена позиција (државна, лидерска, универзитетска). Само што е градоначалник или член на собрание, НЕ ТРЕБА ДА ИМА СТАТИИ! Ја сум за бришење на вакви статии за луѓе кои цел живот се приватни бизнисмени и само 4 години години биле градоначалник и оп статија? Зошто? Не е битен човекот за Македонија, може бил за мал број граѓани на кој бил градиначалник, но општо не е битен како и ние што сме тука. Дури ние на Википедија сме побитни од таквите особи. Истото важи и за политичари и верскки лидери. Верски лидери кои имате значајна позиција во организацијата или преродбеничка улога ок, но обични попови оџи не. Мое мислење ова. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 14:06, 27 март 2026 (CET) :Мислам дека речениците за верски водачи не споменуваат дека секој поп или оџа е значаен, ама ќе ги проверам уште еднаш. :Инаку за градоначалници кои не се значајни поради таа позиција, а кои пред и потоа биле бизнисмени, имаме наредна дискусија и за претприемачи (така се наречени) ќе ги дискутираме. Ако не е значаен ни како бизнисмен, значи не е значаен по ниедна основа да влезе во енциклопедија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:54, 27 март 2026 (CET) Кои ќе биде услов за градоначалници да имаат својата статија? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 21:01, 27 март 2026 (CET) :Дискусијата ќе заврши во недела 20:10 ч., да видиме дали ќе има и други предлози, но според мене, јас би го додала делот: :Градоначалници ќе се сметаат за значајни доколку се активни во својот мандат, направиле некакви промени и/или подобрување на условите во општината, биле медиумски активни. :- [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:15, 27 март 2026 (CET) {{коментар}} Ако на англиската Википедија има место за над 500 македонски фудбалери (на македонската се значително помалку), не гледам зошто градоначалниците, како и останати личности (со поддржани наводи) не заслужуваат да бидат присутни на Википедија. Мислам дека улогата на Википедија треба повеќе да биде хроничарска, а не оценувачка. На нашата Википедија ѝ недостасуваат статии, особено за Македонија, па не би требало да ставаме дополнителни услови. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:30, 28 март 2026 (CET) :Сосема се согласувам дека ние не сме тие кои треба да судиме. Кога е некој важен за историјата на градот, државата, секако е значаен да биде вметнат во енциклопедија, и на Википедија. :п.с. За спортистите ќе отворам да дискутираме по две недел, така ми се во план темите, и ќе треба тогаш да ги прегледаме тие критериуми. А на англиската Википедија гледам дека последниве години често се појавуваат статии кои ги прекршуваат нивните правила, а тоа е веќе тема за друг разговор. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:59, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}} - Додаден е условот за значајност на политичари, градоначалници, пратеници или други функционери да има содржина во повеќе веродостојни извори, односно не се значајни доколку биографијата е достапна само на страница коде мора да биде објавена, односно на мрежното место на општината или собранието или фирмата/институтот во кој работат. ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:00 ч. на 29 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Претприемачите''' веројатно ќе бидат значајни ако се честа тема во општите медиуми или медиумите што се занимаваат со бизнис (на пр. Економист, и слично). Извршни директори, претседатели на корпорации или одбори на компании од јавен интерес, исто така, често може да се сметаат за значајни, како и стопанственици кои имаат некаква општествена заслуга, на пример: раководат со општествено важна приватна фирма, со голем број на вработени, ланец на продавници, и слично. Некои '''уредници на Википедија''' имаат свои статија, но тоа што уредуваат на Википедија не ги прави значајни, туку енциклопедиската значајност ја стекнале според други критериуми (писатели, музичари, научници, сликари и др.). Уредниците не смеат да создаваат или да уредуваат статии за себе. За нив важат правилата споменати во другите начела и напатствија, односно важно е да се следат упатствата за [[Википедија:Биографии на живи личности|биографии на живи личности]], и да се внимава да на [[Википедија:Конфликт на интерес|конфликт на интерес]] и [[Википедија:Без свои истражувања|без свои истражувања]] '''Измислен лик''' или друг фиктивен феномен (вклучувајќи места, предмети, концепти или суштества) може да биде значаен или да има енциклопедиска вредност, доколку исполнува еден од овие критериуми: * се споменува повеќе од еднаш и има поголемо значење во добро познато дело, филм, серија, без оглед на фиктивниот свет во кој се појавува или оригиналната франшиза (не се бројат маркетиншките материјали, фандомите и фан-фикцијата); * има документирано влијание врз културата и општеството надвор од оригиналното дело; * се споменува во неколку различни дела, но не тривијално, случајно, или со исмевање. Ако ликот не ги исполнува горенаведените критериуми, треба да се провери дали неговиот опис може да се вклучи во статијата за оригиналното дело. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави“ ==== {{коментар}} - јасно е претставено -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:29, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}} согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 20:46, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}}-Според мене е јасно. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 10:35, 1 април 2026 (CEST) {{коментар}}-Се согласувам, јасно е претставено. [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] <small>([[User talk:Natasa Stardelova|разговор]])</small> 10:35, 1 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Убаво скоцкано, да се следи треба. Знаеме случаеви кога се објавувале статии за ваков тип на луѓе. Најчесто како вршење услуга од некој корисник. Таа пракса треба да се забрани и да се почитуваат овие напатствија. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 20:27, 4 април 2026 (CEST) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Спортисти]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:00 ч. на 5 април 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Спортистот''' е значаен: #Aко во повеќе медиуми и извори се пишува за неговите постигнувања во спортот во кој е активен, се сметаат и големи интервјуа дадени од спортистот. #Aко освоил значајна титула, или бил дел од екипен спорт во кој била освоена висока награда. #Спортските биографии мора да вклучуваат барем еден навод на извор што обезбедува значајно известување за темата. #Ако спортистот постигнал значаен државен или меѓународен рекорд или друг вид на успех. #Ако добил значајна награда, или за Македонија ја добил државната награда „8 Септември“ за остварување во спортот. '''Професионалните спортисти''' кои барем две години заработувале за живот од тој спорт, најверојатно имаат енциклопедиска значајност. Следуваат разни спортови и некои дополнителни критериуми за нив: '''Фудбал, кошарка, ракомет, одбојка''': #Оние клубови и поединци од овие спортови кои учестуваат на меѓународни натпревари и добиваат медиумско покривање, имаат енциклопедиска значајност. '''Тенис''' ако исполнува некој од следниве критериуми: #Член е на „Меѓународна тениска сала на славните“. #Се натпреварува на еден од професионалните турнири од највисоко ниво: #Гранд слем турнири ([[Отворено првенство на Австралија]], [[Отворено првенство на Франција]], првенствата на Вимблдон или [[Отворено првенство на САД]]). #Мажи: се натпреваруваат на меѓународните АТП турнеи. #Жени: се натпреваруваат на светските турнири за жени. #Има тениски рекорд признат од Меѓународна тениска федерација, Здружение на тениски професионалци или Женска тениска асоцијација. #За јуниори, потребно е да постои значителна медиумска покриеност, како и да освоиле некоја од меѓународните јуниорски титули. Ова упатство важи подеднакво и за играчите во сингл и за играчите во двојки. Значајност за спортистите кои се натпреваруваат во областа на '''[[атлетика]]та''' ако исполнуваат некои од критериумите што следат: #Завршил меѓу првите 8 во натпреварување на највисоко ниво надвор од Олимписките игри и светските првенства. Поединечните настани на овие првенства мора да содржат или неколку трки или проширени групи (на пр., Европско првенство во атлетика, или кој било од 6-те големи светски маратони), или на кое било друго големо меѓународно натпреварување на сениорско ниво. #Освоил индивидуален златен медал на Светското првенство во атлетика до 20 години или Светското првенство во атлетика до 18 години. #Да има освоено национално првенство за сениори во својата земја, со исклучок на оние кои никогаш не биле рангирани меѓу првите 60 на листата на водечки светски атлетичари на крајот од дадена календарска година. #Да има освоено елитно првенство во повеќе значајни улични трки (вклучувајќи ја и истата трка повеќе пати) или да има воспоставено историја на високо конкурентни, непобеднички настапи во многу значајни трки (најмалку 10 меѓу првите три). #Да има светски или континентален рекорд (вклучувајќи светски јуниорски рекорди, светски најдобри резултати за млади и светски рекорди во возрасни групи за мајстори) потврден или забележан од надлежното официјално тело. #Да има ознака што го сместила спортистот меѓу првите 12 во светот за таа календарска година во натпревар без штафета што се оспорува или е примен на сениорските Светски првенства или Олимписки игри, или некој друг соодветен настап. #Да има ознака без штафета наведена на листата на сениори на сите времиња на Светскиот атлетски клуб или друг соодветен список. #Да биде примен/а во Националната сала на славните на атлетските спортови или во Куќата на славните на Американскиот клуб на тркачи на друмски патеки. Значајна '''улична трка''' ако исполнува некој од следниве критериуми: #Има меѓународно елитно поле (како што е дефинирано според стандардите на Светската атлетика за таа година) од најмалку 5 различни националности. #Добива емитувано или кабелско телевизиско покривање надвор од локалниот пазар (доколку покривањето е преку интернет, страницата мора да биде независна од спортот, на пример Universal Sports). #Трката е место на исклучителни изведби или рекорди. #Редовно има повеќе од 1.000 натпреварувачи. #Се одржува на иста патека или дистанца континуирано во период од над 5 години. '''Бадминтон, велосипедизам, бокс, крикет, уметничко лизгање, скијање, голф, гимнастика, јавање коњи, хокеј на мраз, кикбокс, мешани боречки вештини, трки со мотори, пливање''': #Тимот или поединецот имаат високи меѓународни постигнувања во тој спорт, објавени во повеќе веродостојни извори. '''Тренери, капитени, судии и клубови''' (општо) веројатно е дека постои значајно медиумско покритие за нив ако ги исполнуваат следниве критериуми: #Професионално е активен како судија или тренер на тој спорт. #Ако тренирале многу значајни спортисти кои освојувале високи меѓународни награди и признанија. #Ако биле официјален главен тренер или капитен на олимписки тим за земјата. #Тренери кои вовеле значајна техника или метод на тренинг и се широко признати како основачи на новиот метод. #Клубови кои добиле големо меѓународно известување за нивните успеси и имаат резиме составено од многу успешни меѓународни натпреварувачи, или олимпијци. Ако успехот на клубот главно се должи на еден тренер, тогаш само тренерот е значаен. '''Аматерски натпревари''' немаат енциклопедиска значајност, било да станува збор за училишни или студентски натпревари. За '''спортските арени, стадионите''' и другите спортски објекти нема критериуми за претпоставена значајност, затоа се сметаат за достојни за енциклопедиска статија. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (спорт)|Спорт]] ==== Дискусија за „Спортисти“ ==== {{коментар}} - критериумите предложени овде се комбинација од англиската и хрватската Википедија за значајност. Не сум толку по спортот, ама мислам дека опфатено е сè. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:04, 5 април 2026 (CEST) {{коментар}} јас исто мислам. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 22:29, 5 април 2026 (CEST) {{коментар}} - Според мене напишаното е добро, но мора подобро да се расчисти прашањето за значајноста кај македонските фудбалери, кошаркари и ракометари, бидејќи тоа се најпопуларните спортови кај нас. Мислам дека е малку нелогично на други јазични Википедии да има повеќе статии за македонски спортисти од тој тип, отколку кај нас. Затоа треба да се разгледа дали треба да имаме поголем опфат за домашни спортисти. Од друга страна, за меѓународните спортисти треба јасно да се дефинираат критериуми — дали е доволен настап во прва/втора/трета лига, дали е потребна репрезентација, меѓународни натпревари, награди, итн. Вака, без конкретни правила, секогаш ќе има различни толкувања и несогласувања. Ако се постават јасни критериуми, ќе биде многу полесно и поконзистентно за сите понатаму. '''Мој заклучок:''' Треба да бидат опфатени сите македонски спортисти што настапуваат на професионално ниво, со исклучок на оние кои се активни само аматерски или се во рана фаза од кариерата; како праг може да се земе најмалку три години професионален ангажман. <br> <br> (јас само ги гледам најпопуларните спортови, па немам коментар за атлетика, хокеј и останатите спортови, така да се согласувам со напишаното дека е јасно) [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:21, 7 април 2026 (CEST) :Интересен факт е дека критериумите на англиската се многу ригорозни, а од друга страна таму има наши спортисти за кои ние уште немаме статија. Мислам дека тоа се должи, не е дека не заслужуваат тие спортисти да бидат и кај нас, туку никој не се позанимавал со нив за да ги создаде нивните статии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 11:28, 7 април 2026 (CEST) {{коментар}} Делот за „аматерски натпревари“ дека не се значајни од енциклопедиска гледна точка треба да отпадне со оглед дека Олимписките игри во голем дел од 20 век биле аматерски натпревари. Исто така и [[универзијада|универзитетските игри]] се значајни настани кои се веќе дел од Википедија. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 20:23, 7 април 2026 (CEST) :Со оглед дека оваа Википедија е македонска и треба што повеќе да се опфатат личности од Македонија, би требало во неа да се опфатат и спортистите кои освоиле пласман на државни првенства, спортистите на Македонија и на градови, учесниците на олимпијади и светски првенства.[[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 20:56, 7 април 2026 (CEST) ::Универзијада е на светско ниво, веројатно под студентски и училишни натпревари се мисли на внатре во рамки на школо, факултет, (од англиската Википедија е тој дел преземен) или така нешто, моја претпоставка. Треба да се дефинира тоа подобро. ::За спортистите на Македонија што ги споменуваш, мислам дека се опфатени тие спортисти во почетниот дел, кој вели: ::*Ако спортистот постигнал значаен државен или меѓународен рекорд или друг вид на успех. ::*Ако добил значајна награда, или за Македонија ја добил државната награда „8 Септември“ за остварување во спортот. ::Ние дури и немаме статија за таа награда, треба да создадеме, а треба и некој повик да намениме да се пишува за македонскиот спорт, дека волонтерите можеби нема да се сетат сами да пополнат такви празнини. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 21:11, 7 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Комплицирана тема, но сепак опфаќа добри напатствија. Лично сметам аматерски спортисти и спортисти кои не се дел од национални и меѓународни натрепварувања да немаат статии на Википедија. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 15:22, 9 април 2026 (CEST) {{коментар}} Се согласувам со критериумот да се пишуваат статии само доколку клубот и поединците од тој клуб учествуваат во меѓународни настани и имаат медиумска покриеност, бидејќи доколку го нема тогаш ние без малку за секој поединец во Македонија треба да имаме статија, бидејќи играл во некој клуб од екипен спорт во втора или трета општинска лига. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:18, 9 април 2026 (CEST) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (книги)|Книги]] === <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:10 ч. на 12 април 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> Иако поимот „[[книга]]“ е широко дефиниран, овие критериуми не важат за следните видови публикации: [[Стрип|стрипови]]; списанија; референтни дела како што се речници, енциклопедии, атласи и алманаси; публикации специфични за музика како што се книги со упатства и нотација и либрета; прирачници за упатства; и книги за подготовка за испити. Може да се развијат специфични упатства за таквите видови книги. Дотогаш, ова упатство може да биде поучно по аналогија. Критериумите наведени подолу важат за [[Е-книга|книги во електронска форма]], како и за традиционални книги и [[манга]]. Е-книга што не ги исполнува критериумите од ова упатство е сепак значајна ако ги исполнува критериумите од упатството за значајност за содржина специфична за интернет страници. Е-книга што ги исполнува критериумите од ова начело не мора да ги исполнува критериумите од начелото за интернет содржина за да биде значајна. *Книгата се смета за значајна ако проверливо исполнува, преку сигурни извори, барем '''еден''' од следниве критериуми: # Книгата била предмет на обработка или цитирање на две или повеќе важни објавени дела што се појавуваат во извори кои се независни од самата книга. Ова може да вклучува објавени дела во сите форми, како што се статии во весници, други книги, телевизиски документарци, списоци на бестселери, и рецензии. Ова ''ги исклучува'' медиумските препечатувања на соопштенија за медиумите, или други публикации каде што авторот, неговиот издавач, агент или други самозаинтересирани страни рекламираат или зборуваат за книгата. # Книгата освоила значајна [[:Категорија:Книжевни награди|литературна награда]]. # Книгата е сметана од сигурни извори за значаен придонес во која било од науките, хуманистичките науки или уметностите, или поттикнала снимање на значаен филм, или друга уметничка форма, или пак друг важен настан, политичко или религиозно движење. # Книгата е, или била, повеќе години предмет на настава во две или повеќе училишта, колеџи, универзитети ''или'' постдипломски програми во која било одредена земја. # Авторот на книгата е толку историски значаен што кое било од пишаните дела на авторот може да се смета за значајно. Петте претходни критериуми не важат за сè уште необјавени книги. *Самоиздаваштвото, и/или објавувањето и плаќањето за објавување на книгата од страна на самиот автор, не се во корелација со значајноста.<ref>Постојат издавачи на книги кои печатат по нарачка, а сепак стои името на издавачката куќа како издавач, и за ова треба да се внимава.</ref> Постојат исклучоци, како што се „Рана наука во Оксфорд“ од [[Роберт Гинтер]] и „Тамерлан“ од [[Едгар Алан По]], но обете книги би се сметале за значајни врз основа на (на пример) критериум 1 и критериум 5 од горните општи критериуми. На многу самоиздадени книги им се доделени ISBN броеви, и може да се наведат во национална библиотека, односно може да се најдат преку пребарување на интернет, на пример, или може да се продаваат кај големи продавачи на книги преку интернет, на [[Amazon.com]], на пример. Но, тоа што книгата има ISBN број, или ја има на пребарување, посебно понудена да се купи, ништо од ова не е доказ за значајност. *Статиите за книги што '''сè уште не се објавени''' се прифаќаат само ако не се исклучени од политиката дека „Википедија не е кристална топка“ за да предвидува настани и појави, и само доколку авторот или значењето на книгата се значајни сами по себе. *Во врска со значајноста на книги кои се издадени пред повеќе од 100 години, треба да преовлада здравиот разум. За дела на Македонци, веројатноста е голема таквите книги да се енциклопедиски значајни да имаат за своја статија. За дела на автори од светот, можните основи за утврдување на значајност вклучуваат: колку широко е цитирана или споменувана во пишани извори таа книга, бројот на изданија на книгата, дали е препечатена, славата што книгата ја ужива или ја уживала во минатото, нејзиното место во историјата на литературата, нејзината вредност како историски извор и нејзината старост. *Статиите за книги не треба да бидат преопширни. Насловот на статијата за книга треба да е во превод на македонски јазик, (оригиналното име во заграда), како што би гласел насловот доколку книгата ја држиме во раце и ја читаме на македонски јазик. ако една книга може да биде значајна, вообичаено не е препорачливо да има посебна статија за лик или појава од книгата. Постојат исклучоци, особено во случај на многу познати книги. На пример, „[[Божиќна приказна]]“ од [[Чарлс Дикенс]] може да има посебна статија за нејзиниот протагонист, [[Ебенезер Скруџ]], или серијалот [[Песна за мраз и оган]], книги по кои е снимена серијата [[Игра на тронови]], има неколку карактери кои заслужуваат посебна статија, како [[Денерис Таргариен]], [[Џејми Ланистер]], и неколку други. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (книги)]] ==== Дискусија за „Политичари, правници и верски водачи“ ==== {{коментар}} - Јас лично за „статии за книги што сè уште не се објавени“ би ги исклучила сите да ги нема, а другите критериуми ми се прифатливи. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:09, 12 април 2026 (CEST) == Придавка од „Карнија“ == Денешна тема на уредувачкиот ден e „Венци на Јужните Варовнички Алпи“ во која спаѓаат и „Карнските Алпи“ односно „Карниските Алпи“. Со оглед дека основата на зборот е покраината „Карнија“ правејќи напоредна споредба со Калифорнија (единствен топоним кој завршува на „рнија“ како Карнија), придавката треба да е „карниски“ која е полесно изговорлива на македонски јазик. Во македонските речници го нема топонимот Карнија и следствено ни придаваката произлезена од него. Доколку мнозинството се сложува соодветно би ја променил оваа придавка. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:24, 19 февруари 2026 (CET) :И мене ми се чини дека карниски е точно, споредено со Калифорнија и калифорниски. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 17:55, 19 февруари 2026 (CET) :Се согласувам и јас. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 14:37, 20 февруари 2026 (CET) ::@[[Корисник:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]]@[[Корисник:Виолетова|Виолетова]]@[[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] Интересен случај, бидејќи покраината е всушност на македонски Корушка, но дури и словенечката Википедија користи Карнијске Алпе, така што се согласувам да бидат Карниски Алпи. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:13, 23 февруари 2026 (CET) :::Променето. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 21:11, 23 февруари 2026 (CET) == Турски имиња за селата во Егејска Македонија == Зошто се употребуват турски називи за поранешни турски села во Егејска Македонија? Тоа не се македонски називи ниту македонски села (сегашни или поранешни). Јас мислувам дека нема потреба да се дава предноста на турски називи, каде тоа не су повеќе турски села. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 14:23, 22 февруари 2026 (CET) :Здраво. Дали може да ни посочите за кои села поточно станува збор? На пример, Дедели нема друго име освен ова име кое потекнува од турскиот јазик, каде и живееле Турци. Поздрав--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 09:50, 23 февруари 2026 (CET) ::Станува збор за селата во на пример Кожанско и Кајларско - [[Кожани (општина)]] или [[Еордеја (општина)]]. Тука нема потреба за турски називи. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:44, 23 февруари 2026 (CET) :::@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Како во Македонија, така и во егејскиот дел, топонимите ние не ги менуваме, особено што имињата кои ги споменуваш се присутни и во литературата (изворите). --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:07, 23 февруари 2026 (CET) :Како сакате, ама давањето предноста на стари турски топоними во однос на грчките сегашни каде живеат Грци а не Турци е грешка. И во турскиот дел на Тракија многи грчки топоними се заменети со турски. Јас мислувам дека треба си гледаме нашите македонски топоними, а не да даваме предноста на стари турски топоними во однос на сегашните грчки. На пример [[Бахче Ловаси]] во место на Кипари. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:49, 24 февруари 2026 (CET) == Fishfer980 == a channel who believes that he will be popular one day. He makes minecraft content [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-16754-05|&#126;2026-16754-05]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-16754-05|разговор]]) 13:32, 16 март 2026 (CET) == Fishfer980 == a channel who believes that he will be popular one day. He makes minecraft content [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-16754-05|&#126;2026-16754-05]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-16754-05|разговор]]) 13:33, 16 март 2026 (CET) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|разговор]])</bdi> 12:15, 19 март 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 13:21, 31 март 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:TRistovski-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Пораката ја испрати Корисник:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 19:11, 3 април 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:ZI Jony@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Facundo Jainikoski == Има ли некој врски во ФФМ да проверува дали е овој аргентинскиот фудбалер со македонско потекло? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:13, 5 април 2026 (CEST) :~Кој знае и ФФМ дали имаат информација за неговото потекло, дека момчето е во Аргентина родено. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:14, 5 април 2026 (CEST) :Мене многу ми личи на финско презиме. [[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] <small>([[Разговор со корисник:Bjankuloski06|разговор]])</small> 22:46, 5 април 2026 (CEST) 3qf093zg6hy7itlkyj2nqxss2ub51bf 5538150 5538142 2026-04-12T18:17:22Z Виолетова 1975 /* Книги */ 5538150 wikitext text/x-wiki <!---------------------------------------------------------------------------------> <!-------Вам ви благодари помошниот тим на Википедија (pro's making woners)------> <!---------------------------------------------------------------------------------> {{Селска чешма}}<br /> __NEWSECTIONLINK__ <div id="содржина"> __TOC__ <div id="дискусии"> [[Категорија:Википедија:Селска чешма| ]] [[Категорија:Википедија:Заедница|Селска чешма]] == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 20:45, 16 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:ZI Jony@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 14:21, 18 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Tiven2240@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == Годишна оценка на Упатствата за спроведување на Универзалниот правилник на однесување (УПнО) == <section begin="announcement-content" /> Ве известувам дека започна периодот на годишна оценка на Упатствата за спроведување на Универзалниот правилник на однесување. Можете да давате предлози за промени до 9 февруари 2026&nbsp;г. Ова е првиот од неколкуте чекори на годишната проценја. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Прочитајте повеќе за ова и учествувајте во разговор на страницата на УПнО на Мета]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координативната комисија на Универзалниот правилник на однесување]] (U4C) е глобална група посветена на правично и доследно спроведување на УПнО. Оваа годишна проценка е планирана и спроведена од U4C. За повеќе информации за должностите на U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|погледајте ја нејзината повелба]]. Споделете ги овие информации со други членови на вашата заедница кајшто е соодветно. -- Во соработка со U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|разговор]])<section end="announcement-content" /> 22:01, 19 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Keegan (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Начела и напатствија на Википедија == Почитувани уредници, ja отворам оваа дискусија во согласност со [[ВП:ГЛАСННН]]. Во продолжение секоја недела ќе биде отворена по една тема за која треба да ги одредиме насоките на значајност за нашата Википедија, и на која прво добро е да се дискутира, а потоа можеби и да се гласа. При оформувањето на статиите за начела и напаствија, како и за значајност, во врска со луѓе, настани и друго, земени се предвид неколку јазични Википедии, како англиската, српската и хрватската. Да нагласам дека Википедија на англиски јазик има построги правила од другите јазични Википедии, претпоставувам затоа што се смета за светска енциклопедија, и некои теми кои се важни локално во земјите, на англиската не сметаат дека треба да ги има. Сепак и таму има исклучоци. Исто така, добро е да се нагласи и да се има на ум дека дел од овие службени страници се создавани пред 20 години, и можно е да има потреба од нивно прегледување и дополнување. === [[Википедија:Што не е Википедија]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:40 ч. на 8 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> Да започнеме со [[Википедија:Што не е Википедија|што не е Википедија]]. Википедија не е хартиена енциклопедија, не е речник, не е трибина, ниту пак говорница од било кој вид, не е ни разговорен форум или средство за пропаганда и рекламирање. Википедија не е збирка на надворешни врски, галерии на слики или медиуми. Википедија на македонски јазик не е национална енциклопедија на Македонците. Википедија не е услужник на бесплатно вдомување или мрежен простор, не е експеримент за демократија или каков било друг политички систем. Нејзиниот основен метод на одлучување на консензус е преку уредување и дискусија, не преку постојано гласање. Повеќе на секоја од ставките има на линкот [[Википедија:Што не е Википедија|што не е Википедија]]. ==== Дискусија за „Што не е Википедија“ ==== {{коментар}} Според мене, треба да имаме слобода да бришеме кориснички страници на Википедијанци на кои корисникот си пишува реклама за себе и она што го работи. Налетувам на такви, скоро имаше некој масер се рекламира на корисничката страница. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:42, 8 февруари 2026 (CET) :{{коментар}}Според мене, секаков вид на рекмалација директна или индиректна мора одма да се отстранува без никаква дебата или дискусија. Без разлика дали е на корисничка страница, подобрување во статија, новосоздадена страница и останато. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:01, 8 февруари 2026 (CET) :Па некако оваа страница има опфатено доволно, јас немам забелешки или некакви сугестии што да се наведе дополнително. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 16:27, 9 февруари 2026 (CET) :Исто и јас. :) [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 20:53, 9 февруари 2026 (CET) {{коментар}}Се согласувам дека секаков вид на рекмалација директна или индиректна треба да се отстранува без никаква дискусија.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> :{{Коментар}} Вака. Малку пристапот да е подиректен и поконкретен. На пример глеам се дискутира за тоа Што не е википедија? Значи мој предлог е за ова, и за сите идни дискусии, да се преземе англиската верзија на напатствијата, да се видат од сите нас и да се даде коментар кои поттпочки од англиското напатствије би го трганеле или замениле со друго. Ова го зборам од проста причина што англиските напатствија се едни од најелаборираните, па дури и претерано детализирани, ние можеме да ги земем само општите начела. Во овој случај ок си е се. Се сложувам со напишаното за тоа што не е Википедија, ако имам некој поконкретен дел за додавање, ќе пишам тука. Следните да бидат со поконкретни забелешки што се прифаќа, а што не на нашата Википедија. Во однос на кориснички страници, ние сме бришеле и порано само вулгарности. Рекламирање не би требало да е проблем, според мене. Пропагираме сите ние на нашите кориснички страници. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 18:50, 15 февруари 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (настани)]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:30 ч. на 15 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> Многу настани добиваат покриеност во вестите, а сепак не се од историска или трајна важност. Настан може да биде доволно интересен за новинарите и уредниците на вестите, но тоа не секогаш е доволно значајно за да има статија на Википедија. При оценувањето на настанот, уредниците треба да оценат различни аспекти на настанот и покриеноста: влијанието, длабочината, времетраењето, географскиот опсег, разновидноста и веродостојноста на покривањето, како и дали покривањето е рутинско. ;Трајни ефекти Настанот што е преседан или катализатор за нешто друго од трајно значење, најверојатно ќе биде значаен. На пример, во САД, убиството на детето Адам Волш на крајот довело до донесување на Закон за заштита и безбедност на децата, наречен Закон Адам Волш. Овој настан се смета за значаен. Настаните кои имаат трајно дејство од историско значење веројатно ќе бидат знајачни. Ова вклучува, на пример, природни катастрофи после кои останува широко распространето уништување, а обновата на уништеното може да доведе до смена на населението, и можно е да влијае врз изборите. Помал земјотрес или бура со мало или никакво влијание врз човечката популација веројатно не е значаен за да има статија на Википедија. ;Географски опсег Значајните настани обично имаат значително влијание врз широк регион, домен или широко распространета општествена група. Настанот кој влијае врз локално подрачје и го известуваат само медиумите во блискиот регион веројатно нема да биде значаен. ;Длабочина на покриеност Еден настан мора да добие голема или длабинска покриеност за да биде значаен. Длабочина на покривање вклучува анализа што ги става настаните во контекст, како што често се среќава во книгите, долгометражни написи во големите списанија за вести или на ТВ. ;Времетраење на покриеноста Значајните настани обично добиваат медиумска покриеност која е во подолг временски период. Времетраењето на известувањето по медиуми е силен показател за тоа дали некој настан има минливо или трајно значење. Тоа што некој настан се случил неодамна сам по себе не го прави незначаен. ;Разновидност на извори Се очекува значајна национална или меѓународна медиумска покриеност за некој настан да биде забележлив. Известувањето со широк опсег има тенденција да укаже на значајност, освен кога медиумите препишуваат и преобјавуваат исти вести едни од други. ;Рутинско покривање Според политиката на Википедија дека не е весник, рутинското покривање на вести за работи како што се објави не се доволна основа за статија. Рутинските настани, како што се спортски натпревари, филмски премиери, прес-конференции итн., може подобро да се опфатат како дел од друга статија, ако воопшто се значајни. Медиумски објави за настани кои се вообичаени, секојдневни, или се обични предмети што не се истакнуваат — веројатно не се значјани за да имаат своја статија на енциклопедија. ;Сензационализам Таблоид или жолтото новинарство како што се нарекува, обично се смета за лоша основа за статија во енциклопедија, поради недостатокот на проверка на фактите својствени за сензационалистичко известување и објавување на скандали. Википедија не е место за скандали или озборувања. ;Кривични дела Написите за криминални дејствија, особено оние што спаѓаат во категоријата „вонредни вести“, често се предмет на дискусии за бришење. ;Луѓе значајни за само еден настан Луѓето познати само во врска со еден настан генерално не треба да имаат статија напишана за нив. Ако настанот е многу значаен, тогаш наместо тоа, обично треба да се напише статија за настанот. ;Идни настани Поединечните закажани или очекувани идни настани треба да бидат вклучени само ако настанот е значаен, и речиси сигурно ќе се одржи. Датумите не се дефинитивни додека настанот навистина не се случи, бидејќи дури и значајните настани може да бидат откажани или одложени во последен момент поради голем инцидент (ваков случај на одложување беше во текот на пандемијата). Меѓу идните настани кои се соодветни за да се отвори за нив страница пред време спаѓаат: избори, Олимписки игри, Евровизија, европски и светски првенства. ;Алтернативи за бришење Ако значајноста на настанот е доведена во прашање, но тој е првенствено поврзан со одредена личност, компанија или организација или текстот може да биде дел од друга статија со поширока тема, тогаш треба да се употреби спојувањето на содржините. Сепак, треба да се внимава на настанот да не му се даде непотребна тежина. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (настани)|Значајност на настаните]]. ==== Дискусија за „Настани“ ==== {{коментар}} Според мене, овој дел добро ги покрива сите можни ситуации поврзани со настаните. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:32, 15 февруари 2026 (CET)<br> {{коментар}} Сметам дека аргументите се добро образложени и се согласувам со нив. - [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 11:07, 18 февруари 2026 (CET) <br> {{коментар}} Се солгасувам со горенаведените коментари. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:30, 18 февруари 2026 (CET) <br> {{коментар}} Добри се предлозите и правилата наведени во посебната страница, немам дополнителни коментари. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:11, 18 февруари 2026 (CET)<br> {{коментар}} Овој дел е усогласен со соодветниот дел на другите јазици и јасен за оние што го читаат. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:14, 19 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Исто и јас се согласувам со коментари на колегите. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:03, 21 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Добро се образложени аргументите и се согласувам со нив.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Автобиографија]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:50 ч. на 22 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> *Пишувањето автобиографии е обесхрабрено, бидејќи е тешко да се напише неутрална, проверлива автобиографија, а има и многу замки. *Автобиографијата често е пристрасна, и обично напишано е само позитивното за личноста. *Автобиографиите се често непроверливи. Ако единствениот извор за одреден факт за вас сте вие самите, читателите не можат да го потврдат тоа. *Автобиографиите можат да содржат оригинално истражување. Луѓето често вклучуваат информации во автобиографии кои никогаш претходно не биле објавени или се резултат на знаење за нештата од прва рака. Википедија е енциклопедија и не смее да содржи претходно необјавени информации, ниту дозволува оригинално истражување. *Под „автобиографија“ не се подразбира само биографијата што сте ја напишале сами за себе, туку и биографијата што сте ја платиле или сте наредиле некој друг да ја напише во ваше име. *Тешко е да се пишува неутрално и објективно за себе, затоа треба да дозволите другите да пишуваат. Би требало да почекате некој друг да напише статија за вас и вашите постигнувања. *Во јасни случаи, дозволено е уредување на страници поврзани со вас, како: враќање на вандализам; но само ако тоа е очигледен вандализам, а не содржински спор. *Ако не сте значајни според начелата на Википедија, пишување на статија за себе ја крши политиката која вели дека Википедија не е место за бесплатна реклама. * Ако вашиот живот и достигнувања се проверливи и навистина од значење за да ве има на енциклопедија, некој друг веројатно ќе создаде статија за вас порано или подоцна. Повеќе на линкот: [[Википедија:Автобиографија]] ==== Дискусија за „Автобиографија“ ==== {{коментар}} - Се согласувам со наведените правила поврзани со автобиографија. Ние сме мала заедница, и знам дека се случило низ минатото некои личности сами за себе да си напишат статија, често не е бришена таквата статија, туку е само досредена, доколку личноста е значајна за да ја има во енциклопедија. Сепак, во најголем дел, би требало да се обесхрабрат автобиографски статии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:58, 22 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Автобиографијата, поточно пишување на автобиографија, треба да биде обесхрабрено и недозволиво за Википедија. Пристрасноста при пишување на таква статија е на највисоко ниво, а објективноста ниска. Напатствијата се во ред, се согласувам и замолувам секој да реагира ако забележи вакви случаеви. Ова е едно од основните правила на Википедија и треба строго и доследно да се почитува.--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 09:48, 23 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Целосна поддршка за сѐ претходно кажано. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:17, 23 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Се сложувам со сѐ. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 17:34, 24 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Да, и јас го делам истото мислење. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 11:52, 27 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Се согласувам. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 13:57, 28 февруари 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Биографии на живи личности]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:50 ч. на 1 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> *Статија за жива личност треба да биде напишана одговорно, внимателно и со непристрасен тон, да се избегнува потценување, но да се избегнува и претерување. *Контроверзниот материјал за живи личности што е без извори или со слаби извори треба веднаш да се отстрани, и без дискусија. *Не користете јавни записи што вклучуваат лични податоци, како што се датум на раѓање, вредност на домот, сообраќајни казни, регистрации на возила и домашна или деловна адреса. *Никогаш не користете самообјавени извори (вклучувајќи книги, списанија, интернет страници, блогови, подкасти или објави на социјалните мрежи) како извори на материјал за жива личност, освен ако не се напишани или објавени од самото лице. *Не внесувајте озборувања во статиите. Секогаш прво прашајте се: Дали изворот е веродостоен? Дали материјалот е вистинит? И, дури и ако е вистинит, дали е релевантен за неутрална статија за личноста за која е статијата? *На администраторите им е дозволено да спроведат отстранување на јасни прекршувања на БЖЛ со заштита на страницата или со блокирање на прекршителот/прекршителите. *Избегнувајте приказ на жртва. *Во случај на јавна личност, ќе има повеќе доверливи извори, а БЖЛ треба едноставно да документира што известуваат тие извори. *Поради зголемена злоупотреба и [[Кражба на идентитет|кражба на идентитет]], луѓето сè повеќе ги сметаат своите вистински имиња и датуми на раѓање за приватни информации. Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации. Не може да бришеме лични податоци по барање на личноста доколку се јавно достапни во веродостојни извори. Но, доколку личноста на која се однесува статијата се спротивставува на објавувањето на датум на раѓање, а податоците не биле претходно објавени од веродостојни извори, бидете внимателни и наведете ја само годината на раѓање. Исто така, статиите не треба да ја содржат адресата, електронската пошта, телефонскиот број или други контакт информации на личноста за која станува збор, но генерално е дозволено да се вклучи линк до официјалната интернет страница на личноста во делот „Надворешни врски“, иако тој линк може да ги содржи горенаведените информации. *Дали ќе се отстрани име или погрешно родово именување на жива личност која е трансродово лице, е прашање на уредничка проценка доколку веќе се појавило во сигурни извори. *Со тоа што некој бил спомнат во вестите, не значи дека треба да добие статија на Википедија. *Жива личност обвинета за кривично дело се смета за невина сè додека не биде осудена од суд. Уредниците генерално не треба да вклучуваат текст што сугерира дека лицето е осомничено, дека е лице од интерес или е обвинето за вршење на кривично дело, освен ако не е обезбедена осуда за тоа кривично дело, или повеќе доверливи извори веќе го објавиле името на обвинетиот во врска со кривичното дело. *БЖЛ се применува насекаде на Википедија каде што се споменуваат живи личности, вклучувајќи страници за разговор, описи на уредувања, кориснички страници, слики и категории. *Корисничките имиња што содржат клеветнички, очигледно лажни или спорни изјави или материјал за живи лица треба веднаш да бидат блокирани и отстранети од сите промени. *Сликите од живи личности не треба да се користат надвор од контекст за да се прикаже тоа лице во лажно или неповолно светло. *Имињата на категориите се самообјаснувачки, па затоа вклучувањето на одредена биографија во одредена категорија мора да биде оправдано со соодветен текст кој има сигурни извори во самата статија. Пример за ова е додавање на Категорија:Криминалци, или категоризацијата на живите личности според религија или сексуална ориентација. *Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи. *Уредниците кои постојано додаваат или враќаат контроверзен материјал во БЖЛ кој не е поткрепен со извори или е поткрепен со лоши извори, може да бидат блокирани поради нарушување на проектот. Повеќе на линкот: [[Википедија:Биографии на живи личности]] ==== Дискусија за „Биографии на живи личности“ ==== {{коментар}} - Јас сум ЗА да се применуваат овие начела. Инаку, ме збуни делот со горна старосна граница, и дека „лицата над 115 години се сметаат за починати“. Имавме случај со некој борец за кој немаше извори за тоа кога починал, па стана збунувачко како да се реши тој проблем. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:56, 1 март 2026 (CET)<br> {{Коментар}} Целосно се согласувам. Јас сум за поголема и построга контрола за тоа за кој се прави статија. Да нема статии за недоволно афирмирани личности, без разлика од која област се. Не сме реклама ние. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 14:08, 3 март 2026 (CET) {{коментар}} Јас имам две забелешки во врска со овие начела. Прво, ако лични податоци се објавени во веродостојни извори, не смее да се врши цензура по барање на личноста (на пр. ако јавно е објавен точниот датум на раѓање, тогаш тој датум слбодно може да се наведе во статијата). Второ, начелото за лицата над 115 години нема логика затоа што може да има повеќе живи лица над 115 години, но само едно лице може да се смета за најстара личност во светот. Мислам дека ова начело треба да се преработи и да гласи „Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи.“. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 22:53, 3 март 2026 (CET) :За лицата над 115 години го сменив како што предлагаш. :Вториот дел за лични податоци, тоа што го предлагаш го има [[Википедија:Биографии на живи личности|веќе содржано во реченицата]]: :„Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации.“ :Мислам дека таа реченица го покрива тоа што го велиш. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:56, 4 март 2026 (CET) ::{{одговор|Виолетова}} Да, го покрива, но погоре се наведени реченици коишто се противречни на тоа. Ако датумот на раѓање е јавно објавен и лицето се противи да биде наведен во статијата, тогаш која реченица се зема предвид? --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 09:41, 6 март 2026 (CET) ::Коректност! [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-14346-24|&#126;2026-14346-24]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-14346-24|разговор]]) 09:43, 6 март 2026 (CET) :::@[[Корисник:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] :::Кире, овде имам извадено дел од речениците, а не сè, затоа стои линк до целата страница со правилата, каде што пишува на крајот: Повеќе на линкот. Треба проектната да се прочита, бидејќи се разбира дека важат сите реченици кои се на страницата со начела и напатствија. Односно, доколку е јавен податокот за датум на раѓање, не го земаме предвид човекот што се буни. Овде го вклучив примерот дека доколку не е јавно објавен датумот и човекот не сака да му стои на статијата, би требало да го испочитуваме. Дури има предвидена ситуација кога има своја интернет страница на која ставил вистинско име и датум на раѓање, ние смееме да ја ставиме во надворешните врски на статијата. Неколку различни ситуации се опфатени на [[Википедија:Биографии на живи личности|главната страница за БЖЛ]] и тие се тие што важат. Овде се само извадоци, дека е голема таа страница цела да се псотави на Селска чешма. Поздрав [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 11:45, 6 март 2026 (CET) ::::{{одговор|Виолетова}} Да, за напишаното во начелото зборувам, а не за она коешто е напишано на оваа страница. Најпрвин е наведена реченицата „Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации.“, а потоа пишува „Доколку личноста на која се однесува статијата се спротивставува на објавувањето на датум на раѓање, бидете внимателни и наведете ја само годината на раѓање.“. Ова нема логика. Ако лицето не сака јавно да биде објавен неговиот датум на раѓање, тогаш тоа треба да биде отстрането од изворите коишто се користат на Википедија (откако ќе биде избришано од тие извори, тогаш природно ќе биде избришано и од Википедија затоа што повеќе нема да има веродостојни извори во коишто е наведено). Но, ако лицето бара тоа да биде отстрането само од Википедија, а притоа да остане наведено во други извори, тогаш се работи за цензура на јавно објавени податоци и тоа не е дозволено дури и да е по барање на лицето за коешто се однесува податокот. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 12:07, 6 март 2026 (CET) :::::Не знам каде не се разбираме, тоа што го објаснуваш е тоа како треба да се постапи, всушност. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:45, 6 март 2026 (CET) ::::::Се разбираме дека е така, но во начелото е напишано поинаку. За да биде појасно, можеби изрично треба да ставиме дека не може да бришеме лични податоци по барање на личноста доколку се јавно достапни во веродостојни извори (Во иднина те молам секое дополнување пишувај го како нов коментар затоа што јас овој одговор го пишав на твојот првичен коментар којшто потоа беше дополнет и затоа напишав уште еден коментар подолу дека се согласувам со дополнетото. Инаку, се создава впечаток дека не се разбираме.). --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 18:53, 6 март 2026 (CET) ::::Гледам дека си го дополнила текстот додека го пишував одговорот, па затоа дополнително ќе одговорам и на дополнетиот текст. Да, така треба да биде, но во начелото не е напишано на тој начин. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 12:08, 6 март 2026 (CET) {{коментар}} - Јас сум ЗА, со тоа што сметам дека треба да има контрола за тоа за кој ја пишува статијата, како и начелото што го спомна Кирил погоре „Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи.“; според мене има смисла. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 13:28, 5 март 2026 (CET) {{коментар}} Се согласувам, и за лицата над 115 години да се преработи. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 18:30, 5 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Креативни професии]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:57 ч. на 8 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> Во овој дел да ги разгледаме значајноста на луѓето да имаат статија според тоа која професија ја вршат, се разгледуваат професорските, научните и креативните професии: професори, научници, и креативните професии (писатели, музичари, сликари, архитекти, новинари). *Записите во списоци каде е дозволено човек сам да се пријави и запише, не придонесуваат за значајност. Исто така, интернет страниците за вработените или членовите на една организација, не се доволен показател за значајност. *Веродостојна биографија на 200 страници за личност, издадена од независен извор и не е платена од човекот за чија биографија станува збор, која детално го покрива животот на тоа лице е прифатлив извор, додека извод од матична книга на родените или списокот од формуларот за изборно ливче, не е. *Луѓето кои ги исполнуваат основните критериуми, може да се сметаат за значајни без да ги исполнуваат дополнителните критериуми подолу. ;Професори, наставници, академици и научници *Наставници и професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование, не се значајни за енциклопедија само поради таа професија. Но ако се занимаваат и со друга дејност, како на пример, наука, сликарство, музика, пишување, политика и друго, можат да стекнат значајност да имаат своја енсиклопедиска статија поради дополнителната активност, и во таков случај се оценуваат според вообичаените правила за значајност во професијата. *Сите членови на [[МАНУ]] се значајни за да имаат статија на Википедија. Исто така и членови на странските академии на науките се доволно значајни. *Дел од критериумите: # Лицето има добиено високо престижна академска награда или чест на национално или меѓународно ниво ([[23 Октомври (награда)]], [[Награда „11 Октомври“]], [[Награда „Мито Хаџи Василев - Јасмин“]], на пример). # Лицето било избрано за член на високо селективно и престижно научно друштво или здружение (на пр., Национална академија на науките или Кралското друштво) или член на големо научно здружение кое го задржува статусот на колеги како високо селективна чест (на пр., соработник на Институтот за електрични и електронски инженери или институт за електронски инженери). # Академската работа на лицето има значително влијание во областа на високото образование, влијае врз значителен број академски институции. Овој критериум исто така, може да биде задоволен ако лицето развило значаен нов концепт, техника или идеја, лицето направило значајно откритие или решило голем проблем во својата академска дисциплина. Во овој случај, неопходно е експлицитно да се докаже, со значителен број на упатувања на академски публикации на истражувачи различни од личноста за која станува збор, дека овој придонес навистина нашироко се смета за значаен и нашироко се припишува на личноста за која станува збор. # Лицето било именувано за угледен професор во голема институција за високо образование и истражување, именувано за претседател што укажува на споредливо ниво на постигнувања или еквивалентна позиција во земји каде што ваквите именувања се невообичаени. # Лицето е дел од основачите на некоја голема или значајна образовна институција. # Лицето имало значително влијание надвор од академската заедница во нивниот академски капацитет. # Лицето е главен уредник на големо, добро воспоставено академско списание во нивната предметна област. Во овој критериум не спаѓаат списанија кои се во рамките на псевдо науката. *Псевдонаучникот, исто така, може да биде доволно значаен за сопствена статија, ако неговата теза е особено распространета или добро позната, или ако има голем број научни трудови насочени кон побивање или отфрлање на псевдонаучната природа на неговата теза. ;Креативни професии Ова упатство се однесува на автори, писатели, уредници, новинари, филмаџии, фотографи, уметници, сликари, вајари, архитекти и други креативни професионалци. Такво лице е значајно ако: * Личноста се смета за важна личност или е широко цитирана од врсниците или наследниците; или * Личноста е позната по тоа што поттикнува значаен нов концепт, теорија или техника; или * Лицето создало или одиграло голема улога во заедничкото создавање на значајно или добро познато дело или колективно дело. Дополнително, таквото дело мора да било примарен предмет на повеќе независни периодични статии или рецензии, или на независно и значајно дело (на пример, книга, филм или телевизиска серија, но обично не само една епизода од телевизиска серија); или * Работата (или делата) на личноста: (а) станала значаен споменик, (б) била суштински дел од значајна изложба, (в) добила значително критичко внимание или (г) била претставена во постојаните збирки на неколку значајни галерии или музеи. Подолу се наведени попрецизните критериуми за овие професии. ;Музичари Текстописците или композиторите (без разлика дали се од популарната музика, црковни песни или други стилови) може да се сметаат генерално за значајни ако создале голем број нашироко познати дела. '''Естраден музичар''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * има издадено најмалку еден студиски албум кој има добиено сертификација на издавачката куќа (сребрена, златна или платина); * добитник е на награди на музички фестивали на регионално, национално или меѓународно ниво; * има издадено неколку песни со повеќемилионски прегледи на музичките сервиси (YouTube, Spotify, Deezer итн.); * има значителен број следбеници/претплатници на официјален канал или профил на музички услуги во однос на населението на земјата во која живее угледни секундарни извори, или музички експерти изјавиле дека музичарот се истакнува во одреден жанр, музичко движење, период или област. '''Класичен инструментален музичар''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * завршил конзерваториум или музичка академија (исклучоци се многу успешни (самоуки) солисти/„чудо од деца“); * објавил снимка кај етаблирана издавачка куќа за класична музика; * настапувал/а во добро познат камерен ансамбл или оркестар најмалку пет години; * соработувал/а со други значајни естрадни или други класични музичари (види критериуми погоре). '''Класичен музичар-солист''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * дипломирал конзерваториум или музичка академија; * објавил снимка кај етаблирана издавачка куќа за класична музика; * пеел во реномирана оперска куќа надвор од својата татковина најмалку две години/сезони; * оперски солист во националната оперска куќа (во Опера и балет, на пример). Соработувал со значајни естрадни или други класични музичари (види критериуми погоре). ;Уметници, сликари, вајари, фотографи Уметникот, вклучувајќи илустратори, фотографи, скулптори, сликари итн., ги исполнува критериумите и може да се смета за значаен: * ако е цитиран/а во дела за историја на уметност или нивни еквиваленти; * ако освоил/а престижна награда за уметност; * ако има одржано најмалку една изложба во музеј, галерија или уметничка институција; * доколку неговите самостојни дела се изложени во национален или меѓународно признат музеј; * ако бил/а клучна фигура во забележително уметничко движење; * ако работел/а во кралски дворец како штитеник на крал, или бил раководител на државна уметничка институција; * ако е автор на најмалку две дела кои се сметаат за културно и историски значајни; * ако е член на престижно уметничко друштво како [[Друштво на ликовните уметници на Македонија]], на пример. Уметници кои цртаат графити, улични уметници и уметници од слични нетрадиционални формати може да ги исполнат критериумите доколку добиле значително внимание од медиумите или критичките автори на национално или меѓународно ниво за неколку нивни дела (или изведби). ;Писатели '''Писател, поет, романсиер,драматург, раскажувач''' има енциклопедиско значење ако исполнува барем два од следниве услови: * единствен е или главен автор на две или повеќе дела објавени од одредена издавачка куќа (платени услуги за печатење од страна на самиот автор не се бројат); * добитник е на престижни награди ([[Нобелова награда за литература]], [[Друштво на писателите на Македонија#Награди|наградите кои ги доделува ДПМ]], [[Пулицерова награда]] итн.); * дел е од барем една издадена збирка на поети / романсиери/ драматурзи/ раскажувачи. Членовите на [[Друштво на писателите на Македонија]] автоматски се сметаат за значајни, поради тоа што за прием во друштвото, ДПМ има слични критериуми како горенаведените. '''Книжевен преведувач''' обично е доволно значаен за сопствена статија ако исполнува некој од следниве критериуми: * автор е на неколку преводи кои се забележителни по самите нивни преводи; * автор е на голем број преводи на литературни дела; * запишан е како преведувач во книжевно-историска енциклопедија; * добитник е на престижни награди за преведувачи, како што се наградата на „Гете институт“ или наградата за превод Оксфорд-Вајденфелд и други. Зборот „писател“ овде се однесува на сите автори на текстуални дела. Ова вклучува автори и на фикција (која вклучува поезија). ;Глумци и режисери '''Глумец''' обично е забележлив ако исполнува барем еден од следниве критериуми: * има водечка улога во филм кој бил дел од редовната кино понуда; * има водечка улога во позната ТВ серија која се прикажува на националните канали; * има водечка улога во филм или ТВ серија што е добитник на престижна национална награда или повисока награда; * имал неколку главни улоги во добро познат национален или регионален театар (на пр. [[Македонски народен театар]], [[Народен театар (Битола)|Битолски театар]], [[Народен театар „Јордан Хаџи Константинов – Џинот“|Велешкиот театар]]); * одиграл/а улога што добила големо покривање на националните медиуми или за улогата бил/а наградена со престижна награда (на пример, [[Оскар]]). '''Режисерот''' е генерално значаен ако исполнува барем еден од овие критериуми: * режирал филм кој бил дел од редовната кино понуда; * режирал позната ТВ серија која се прикажува на националните канали; * режирал филм или ТВ серија што освоиле престижна национална награда или награда на повисоко ниво; * режирал најмалку две претстави во познат национален или регионален театар; * награден е со престижна награда или добил широко покривање на националните медиуми за неговата или нејзината режисерска улога. ;Архитекти '''Архитектите''' веројатно заслужуваат статија: * ако се цитирани во прегледни дела за историја на уметноста или нивни еквиваленти; * доколку освоиле престижна награда; * ако дизајнирале најмалку две згради кои веќе биле значајни за да имаат своја статија на Википедија, или се сметаат за културно и историски познати објекти; * ако се (или биле) членови на престижно друштво (МАНУ, Европската академија на науките и уметностите, итн.) ;Новинари '''Новинарите''' се значајни за да имаат своја статија доколку исполнуваат некој од следниве критериуми: #Нивната работа е наградена со некоја значајна награда од областа на новинарството. (Во Македонија, на пример, добитник на [[Награда „Мито Хаџи Василев - Јасмин“]]). Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Значајност на луѓе по професии“ ==== {{коментар}} - ЗА: според мене ги опфаќа сите ситуации поврзани со овие професии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 21:04, 8 март 2026 (CET)<br> {{коментар}} Да напоменам секој од овие профили е професор нема (наставници) сите се професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование кои се прогласени за најдобри просветни работници од Сојуз на просветни работници на Македонија заслужуваат да имаат статија? Дали овие личности ( професори) кои имаат објавувано во меѓународни научни списанија и домашни научни списанија свои трудови и се признати професори и на глобално ниво треба да имаат своја статија? - [[User:lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 11 март. :[[User:lili Arsova|Lili]], мое мислење искрено е дека прогласувањето од страна на Сојуз на просветни работници не е некоја висока или престижна награда. А за вториот дел што го споменуваш, ако професорот објавува научни трудови во списанија кои се признати, значи се занимава со наука, тогаш важат критериумите за научници. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:13, 11 март 2026 (CET) {{коментар}} - ЗА: Се сложувам со горе наведеното. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 07:40, 12 март 2026 (CET) {{Коментар}} - убаво опфатено, нормалмо не може се во детали, но опфаќа што треба и не треба. Да се има предвид ова кога се прават статии од ваков тип.--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 11:31, 13 март 2026 (CET) {{Коментар}} - Според мене одлично е опфатено, ама како што нагласи Никола не може сѐ во детали, се сложувам со горенаведеното и гласам ЗА. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 19:28, 14 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Кралски семејства и благородници]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:22 ч. на 15 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Членови на кралски семејства''' кои обично ги исполнуваат критериумите за значајност вклучуваат: * владетели, поглавари и суверени (цареви, кралеви, кралици, големи војводи, султани, принцови, итн.) кои некогаш владееле со општо призната држава или постари, споредливо организирани општества; * други полноправни членови, чие членство во семејството е стекнато со раѓање или брак, кои во секој момент од животот биле во доминантна положба. Не е неопходно овие луѓе цел живот да бидат членови на кралски семејства. За членовите кои не биле на владејачка позиција во текот на нивниот живот или оние кои не се (или не биле) полноправни членови на семејството поради моргански брак, важат истите критериуми како за благородништвото. '''Благородниците''', од историјата или од сегашноста, не заслужуваат своја статија само затоа што припаѓаат на благородничко семејство. Благородниците кои ги исполнуваат критериумите за статија но поради друга заслуга, како што се оние кои поседуваат големи имоти или на друг начин значително влијаат врз условите за живот на многу други луѓе, веројатно ќе заслужат статија во енциклопедија. Ваквите статии првенствено треба да содржат информации што покажуваат дека личноста ги исполнува критериумите, а не смее да содржи само информации за титули, хералдика или семејни врски. Статија за благородничко семејство или благородна титула (на пр. Војводата од Корнвол) може да е значајна за енциклопедија, и потоа на таква статија може да се додадат информации за поединци кои пак, не се значајни да имаат сопствена статија. '''Напомена:''' При именување на статиите за кралски фигури и благородници би требало да се придржуваме на неколку правила: кога имаме само име и земја, името на статијата би требало да ги содржи името на личноста и земјата од која потекнува или со која владее. За некои кралеви и владетели кои имаат исто или слично име, за да нема забуна за кого се работи, во заграда да се стави земјата ([[Карло III (Шпанија)]] или [[Стефан I (Унгарија)]]. Луиза (надвојвотка од Австрија), како што е: [[Золта (голем везир на Унгарците)]], со тоа што титулата ако не е на почеток на реченица не се пишува со голема буква. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Кралски семејства и благородници“ ==== {{коментар}} - Ова е кус и јасен дел. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:23, 15 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} - Немам што да надополнам, сметам дека е во ред напишаното, гласам ЗА. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:27, 15 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} - Не знам дали коментаров е на вистинското место, но сметам дека треба да се направи некој ред и стандард во именување на статии на благородници и владетели, дали треба да го пишува само името, титулата, семејстовото, државата, со запирки, во загради итн. Сега има неколку различни начини. - [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 12:09, 18 март 2026 (CET) :Јас сметам дека треба со загради, дека 90 % од статиите на нашата Википедија сѐ со загради и изгледа многу подобро естетски наспроти со запирки. Ама мора да се воведе принцип по кој ќе следиме сите за да не сме во забуна кога создаваме такви статии. На пример: [[Бенџамин Колинс Броди (прв баронет)]], а син му исто се викал само разликата е дека бил втор баронет ([[:en:Sir_Benjamin_Collins_Brodie,_2nd_Baronet|Sir Benjamin Collins Brodie, 2nd Baronet]]). [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:53, 18 март 2026 (CET) ::[[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] Сосема си во право дека треба и тоа да го вметнеме. Како што вели Јован, кај нас најголем дел статии на кои им треба дообјаснување, не се со запирка, туку со заграда. Може така да остане и за владетелите и благородниците? Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 14:10, 18 март 2026 (CET) :::Имаме и вакви примери како [[Карола од Васа]], дали би било подобро да биде Карола (Васа) или пак Карола (Саксонија), а што правиме пак со [[:en:Archduchess Louise of Austria|Archduchess Louise of Austria]] дали тука титулата би била во или надвор од заградата како Надвојвотка Луиза (Австрија) или пак Луиза (Надвојвотка од Австрија) [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 14:16, 18 март 2026 (CET) ::::Кога оди само име и земја, најчесто е баш така, името и земјата, и тоа е обично за историски личности, дека немале презимиња класично како денес, туку местото од каде потекнуваат се претворало во презиме: [[Тома Аквински]] - местото од каде потекнувал (Аквино) се претворило во презиме. За некои кралеви и владетели кои имаат исто или слично име, за да нема забуна како што гледам се практикувало кај нас во заграда да се стави земјата ([[Карло III (Шпанија)]] или [[Стефан I (Унгарија)]]. Луиза (надвојвотка од Австрија) веројатно пологично според другиве примери би било да е така, како што е: [[Золта (голем везир на Унгарците)]], со тоа што ми се чини дека титулата ако не е на почеток на реченица не се пишува со голема буква. Да проверам за ова. А за овие и други примери, убаво е да се изјасни уште некој, па да ги вметнеме во начелата и напатствијата. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 14:51, 18 март 2026 (CET) {{коментар}} Сум согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 21:07, 18 март 2026 (CET) {{Коментар}} ОК е се, мислам дека сите благородници заслужуваат статија, освен тие титуларни кои немале општествена улога. Мислам за нив треба помалку да се посвети простор (пример, во егзил без никаква функција или задолженија во опшствество). Ова е мое мислење, не велам дека сум во право хехе. Што се однесува за именување, името на статијата треба да биде само името на личноста и бројот (I, II, III итн). Доколку има случај на две личности со исто име и ист број во заграда да се пише локација, а ако и таа е иста, тогаш година на влеадеење/ раѓање). Не сум за име со географски епитет, пример Александар Југословенски, ова не е традиционално во македонскиот јазик, освен за една личност - Александар Македонски. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 11:11, 19 март 2026 (CET) {{Коментар}} Ги вметнав правилата во делот '''Напомена'''. Се надевам во ред е вака. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 13:25, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} -Во ред е, јасни се правилата. [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] <small>([[User talk:Natasa Stardelova|разговор]])</small> 18:09, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} -Во ред е, јасни се правилата и согласна сум со истите.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 08:40, 24 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Политичари, правници и верски водачи]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:10 ч. на 22 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Политичар или државен службеник''' веројатно може да се смета за значаен ако исполнува барем еден од следниве критериуми: * ако е шеф на држава или влада (премиер), генерален гувернер, министер, член на законодавно собрание или на еквивалентна позиција на национално ниво на унитарна држава или на федерално ниво на сојузна држава; * има или извршува внатрепартиска функција на национално ниво во партија која е или била застапена во законодавното собрание на една држава: лидер на партија, член на партиски комитет, секретар на партија, претседател (или еквивалентна функција) во здружение поврзано со партијата; * има или извршува важни локални, регионални или национални задачи кои носат значителна моќ на тоа ниво (на пр. градоначалник, окружен префект) има или има раководно место во национално тело; * ако е генерален секретар или има еквивалентна висока позиција во важна меѓувладина организација; * ако има јасно соодветна моќ и влијание, или добил големо внимание од националните медиуми од неговото време (или медиуми кои биле широко транскрибирани во историски дела), дури и ако не бил на една од горенаведените официјални функции; * политичари, градоначалници, пратеници или други функционери за кои има содржина во повеќе веродостојни извори. Политичарите кои припаѓаат исклучиво на следните категории обично не се значајни ако се: * кандидати за политичка функција (со можен исклучок на особено добро објавени кандидати за важни позиции); * лице кое врши внатрепартиска функција на локално ниво; * „обични“ претставници без посебна моќ или медиумско покривање во локалните или регионалните или национални собранија; * биографијата е достапна само на страница коде мора да биде објавена, односно на мрежното место на општината или собранието или фирмата/институтот во кој работат. '''Правно лице, адвокат, судија''' е веројатно значаен ако тој или таа исполнува еден од овие критериуми: * судија во врховен суд или апелационен суд на една земја (на државно ниво или пошироко); * судија во меѓународен суд (на пример, [[Хашки трибунал]], [[Постојан арбитражен суд]], [[Меѓународен кривичен суд]], [[Европски суд за човекови права]] или [[Суд за правда на Европската Унија]]); * раководител на државен орган поврзан со судството (на пример, Државен судски совет или Државно правобранителство), Народен правобранител; * раководител на понизок суд или има друга водечка правна позиција во високата администрација; * експерт во дефинирана правна област, било како научник или како правник, и е автор на правно нефикционално дело објавено од признат издавач. '''Свештеник, духовник или еквивалентен верски водач''' во религијата кој ги исполнува следните критериуми генерално заслужува своја статија: * папа, патријарх, архиепископ, епископ или има еквивалентна позиција во нехристијанските религии; * верски службеник со значајни секуларни административни должности (на пр. колонијални службеници, итн.) кој некогаш бил важен авторитет во тоа општество; * автор на пишано дело /книга, (или неколку) објавени од етаблирани (верски и/или секуларни) издавачи; * има јасно соодветна моќ и влијание или добил големо внимание на националните медиуми, дури и ако нема еден од горенаведените наслови. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Политичари, правници и верски водачи“ ==== {{коментар}} - Јасни се правилата. Би сакала само да се размисли за биографии на градоначалници дали сите по дифолт се значајни, или тој дел ќе треба да го надополниме со уште некој услов? - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:38, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} : Според мене сите градоначелници по дифолт не се значајни. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 23:54, 22 март 2026 (CET) : Исто така би додал професор на Универзитетот. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 00:03, 23 март 2026 (CET) ::За професори имавме претходно дека професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование, не се значајни за енциклопедија само поради таа професија. ::А за градоначалници, не знам ете, има некои што биле многу активни во својот мандат, направиле некакви промени/ подобрување на условите во општината/ нешто различно. Такви секако е добро да се вметнат во енциклопедија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 09:48, 23 март 2026 (CET) :::Мислувам на професорите во високо образование со научни трудови. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:25, 23 март 2026 (CET) :::{{одговор|Виолетова}} Кои критериуми за значајност би се применувале за градоначалниците? Сите градоначалници имаат јавно достапни биографии во веродостојни извори и сите јавно објавуваат отчети во коишто наведуваат што имаат направено. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 00:19, 26 март 2026 (CET) ::::Како стои во моментов сите градоначалници се сметаат за значајни. ::::Инаку, можеби градоначалници кои не биле активни и не направиле разлика, подобрување на условите за живеење во општината за време на својот мандат, без разлика што даваат отчет (тоа е затоа што мораат) да не се енциклопедиски значајни. Сите ги знаеме или сме чуле за градоначалниците во чиј мандат општината напредувала, сигурно има и некои, можеби па ретки случаи, кога не сториле ништо значајно за време на својот мандат. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:42, 26 март 2026 (CET) {{коментар}} :@[[Корисник:Виолетова|Виолетова]] И јас би рекол дека се јасни. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:13, 23 март 2026 (CET) {{коментар}} : Јасни се правилата.За биографии на градоначалници подржувам дека не се сите значајни да имаат статија. - [[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 08:47, 24 март 2026 (CET) {{коментар}} Според мене, многу поголем проблем е да има статија за секој пратеник во законодавниот дом отколку за секој градоначалник. Во многу земји, како што е Македонија, на избори нема отворени листи и се гласа за пратеничка листа предложена од политичка партија. Лице коешто станало пратеник затоа што се нашло на пратеничка листа и чијашто биографија за првпат јавно била објавена на мрежното место на законодавниот дом мислам дека не заслужува да има статија. Со градоначалниците е многу поразлично затоа што на избори директно се гласа за нив и нивните биографии се јавно достапни уште за време на предизборните кампањи. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 00:29, 26 март 2026 (CET) :Имаш право [[User:Kiril Simeonovski|Кире]], не се значајни од енциклопедиска гледна точка, без разлика дали ќе им најдеме биографија. Мислам дека таквите лица се опфатени со делот: ''„обични“ претставници без посебна моќ или медиумско покривање во локалните или регионалните или национални собранија.'' Ако некој влегол да биде пратеник, и ништо не слушаме за тоа лице: ниту дава изјави, ниту е јавно експонирано лице, ниту учествува во емисии, ниту излегува на говорница да зборува, освен што крева рака кога партијата ќе му наложи, нема енциклопедиско значење, или поиаку кажано по завршување на мандатот тоа лице ќе биде заборавено, грубо кажано. Има такви пратеници, а има и градоначалници што не прават нешто корисно или значајно за својата општина. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 09:35, 26 март 2026 (CET) {{коментар}} Според мене правилата се јасни и имаат смисла. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 12:46, 27 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} Исто според мене правилата се јасни. И како што нагласи Кирил повеќето пратеници не се релеватни за Википедија, ама градоначалниците имаат поголем општествен придонес и можеби се сите доволно значајни. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:58, 27 март 2026 (CET) {{Коментар}} За исте овие: Треба личноста да има значајна општествена позиција (државна, лидерска, универзитетска). Само што е градоначалник или член на собрание, НЕ ТРЕБА ДА ИМА СТАТИИ! Ја сум за бришење на вакви статии за луѓе кои цел живот се приватни бизнисмени и само 4 години години биле градоначалник и оп статија? Зошто? Не е битен човекот за Македонија, може бил за мал број граѓани на кој бил градиначалник, но општо не е битен како и ние што сме тука. Дури ние на Википедија сме побитни од таквите особи. Истото важи и за политичари и верскки лидери. Верски лидери кои имате значајна позиција во организацијата или преродбеничка улога ок, но обични попови оџи не. Мое мислење ова. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 14:06, 27 март 2026 (CET) :Мислам дека речениците за верски водачи не споменуваат дека секој поп или оџа е значаен, ама ќе ги проверам уште еднаш. :Инаку за градоначалници кои не се значајни поради таа позиција, а кои пред и потоа биле бизнисмени, имаме наредна дискусија и за претприемачи (така се наречени) ќе ги дискутираме. Ако не е значаен ни како бизнисмен, значи не е значаен по ниедна основа да влезе во енциклопедија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:54, 27 март 2026 (CET) Кои ќе биде услов за градоначалници да имаат својата статија? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 21:01, 27 март 2026 (CET) :Дискусијата ќе заврши во недела 20:10 ч., да видиме дали ќе има и други предлози, но според мене, јас би го додала делот: :Градоначалници ќе се сметаат за значајни доколку се активни во својот мандат, направиле некакви промени и/или подобрување на условите во општината, биле медиумски активни. :- [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:15, 27 март 2026 (CET) {{коментар}} Ако на англиската Википедија има место за над 500 македонски фудбалери (на македонската се значително помалку), не гледам зошто градоначалниците, како и останати личности (со поддржани наводи) не заслужуваат да бидат присутни на Википедија. Мислам дека улогата на Википедија треба повеќе да биде хроничарска, а не оценувачка. На нашата Википедија ѝ недостасуваат статии, особено за Македонија, па не би требало да ставаме дополнителни услови. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:30, 28 март 2026 (CET) :Сосема се согласувам дека ние не сме тие кои треба да судиме. Кога е некој важен за историјата на градот, државата, секако е значаен да биде вметнат во енциклопедија, и на Википедија. :п.с. За спортистите ќе отворам да дискутираме по две недел, така ми се во план темите, и ќе треба тогаш да ги прегледаме тие критериуми. А на англиската Википедија гледам дека последниве години често се појавуваат статии кои ги прекршуваат нивните правила, а тоа е веќе тема за друг разговор. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:59, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}} - Додаден е условот за значајност на политичари, градоначалници, пратеници или други функционери да има содржина во повеќе веродостојни извори, односно не се значајни доколку биографијата е достапна само на страница коде мора да биде објавена, односно на мрежното место на општината или собранието или фирмата/институтот во кој работат. ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:00 ч. на 29 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Претприемачите''' веројатно ќе бидат значајни ако се честа тема во општите медиуми или медиумите што се занимаваат со бизнис (на пр. Економист, и слично). Извршни директори, претседатели на корпорации или одбори на компании од јавен интерес, исто така, често може да се сметаат за значајни, како и стопанственици кои имаат некаква општествена заслуга, на пример: раководат со општествено важна приватна фирма, со голем број на вработени, ланец на продавници, и слично. Некои '''уредници на Википедија''' имаат свои статија, но тоа што уредуваат на Википедија не ги прави значајни, туку енциклопедиската значајност ја стекнале според други критериуми (писатели, музичари, научници, сликари и др.). Уредниците не смеат да создаваат или да уредуваат статии за себе. За нив важат правилата споменати во другите начела и напатствија, односно важно е да се следат упатствата за [[Википедија:Биографии на живи личности|биографии на живи личности]], и да се внимава да на [[Википедија:Конфликт на интерес|конфликт на интерес]] и [[Википедија:Без свои истражувања|без свои истражувања]] '''Измислен лик''' или друг фиктивен феномен (вклучувајќи места, предмети, концепти или суштества) може да биде значаен или да има енциклопедиска вредност, доколку исполнува еден од овие критериуми: * се споменува повеќе од еднаш и има поголемо значење во добро познато дело, филм, серија, без оглед на фиктивниот свет во кој се појавува или оригиналната франшиза (не се бројат маркетиншките материјали, фандомите и фан-фикцијата); * има документирано влијание врз културата и општеството надвор од оригиналното дело; * се споменува во неколку различни дела, но не тривијално, случајно, или со исмевање. Ако ликот не ги исполнува горенаведените критериуми, треба да се провери дали неговиот опис може да се вклучи во статијата за оригиналното дело. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави“ ==== {{коментар}} - јасно е претставено -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:29, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}} согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 20:46, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}}-Според мене е јасно. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 10:35, 1 април 2026 (CEST) {{коментар}}-Се согласувам, јасно е претставено. [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] <small>([[User talk:Natasa Stardelova|разговор]])</small> 10:35, 1 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Убаво скоцкано, да се следи треба. Знаеме случаеви кога се објавувале статии за ваков тип на луѓе. Најчесто како вршење услуга од некој корисник. Таа пракса треба да се забрани и да се почитуваат овие напатствија. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 20:27, 4 април 2026 (CEST) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Спортисти]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:00 ч. на 5 април 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Спортистот''' е значаен: #Aко во повеќе медиуми и извори се пишува за неговите постигнувања во спортот во кој е активен, се сметаат и големи интервјуа дадени од спортистот. #Aко освоил значајна титула, или бил дел од екипен спорт во кој била освоена висока награда. #Спортските биографии мора да вклучуваат барем еден навод на извор што обезбедува значајно известување за темата. #Ако спортистот постигнал значаен државен или меѓународен рекорд или друг вид на успех. #Ако добил значајна награда, или за Македонија ја добил државната награда „8 Септември“ за остварување во спортот. '''Професионалните спортисти''' кои барем две години заработувале за живот од тој спорт, најверојатно имаат енциклопедиска значајност. Следуваат разни спортови и некои дополнителни критериуми за нив: '''Фудбал, кошарка, ракомет, одбојка''': #Оние клубови и поединци од овие спортови кои учестуваат на меѓународни натпревари и добиваат медиумско покривање, имаат енциклопедиска значајност. '''Тенис''' ако исполнува некој од следниве критериуми: #Член е на „Меѓународна тениска сала на славните“. #Се натпреварува на еден од професионалните турнири од највисоко ниво: #Гранд слем турнири ([[Отворено првенство на Австралија]], [[Отворено првенство на Франција]], првенствата на Вимблдон или [[Отворено првенство на САД]]). #Мажи: се натпреваруваат на меѓународните АТП турнеи. #Жени: се натпреваруваат на светските турнири за жени. #Има тениски рекорд признат од Меѓународна тениска федерација, Здружение на тениски професионалци или Женска тениска асоцијација. #За јуниори, потребно е да постои значителна медиумска покриеност, како и да освоиле некоја од меѓународните јуниорски титули. Ова упатство важи подеднакво и за играчите во сингл и за играчите во двојки. Значајност за спортистите кои се натпреваруваат во областа на '''[[атлетика]]та''' ако исполнуваат некои од критериумите што следат: #Завршил меѓу првите 8 во натпреварување на највисоко ниво надвор од Олимписките игри и светските првенства. Поединечните настани на овие првенства мора да содржат или неколку трки или проширени групи (на пр., Европско првенство во атлетика, или кој било од 6-те големи светски маратони), или на кое било друго големо меѓународно натпреварување на сениорско ниво. #Освоил индивидуален златен медал на Светското првенство во атлетика до 20 години или Светското првенство во атлетика до 18 години. #Да има освоено национално првенство за сениори во својата земја, со исклучок на оние кои никогаш не биле рангирани меѓу првите 60 на листата на водечки светски атлетичари на крајот од дадена календарска година. #Да има освоено елитно првенство во повеќе значајни улични трки (вклучувајќи ја и истата трка повеќе пати) или да има воспоставено историја на високо конкурентни, непобеднички настапи во многу значајни трки (најмалку 10 меѓу првите три). #Да има светски или континентален рекорд (вклучувајќи светски јуниорски рекорди, светски најдобри резултати за млади и светски рекорди во возрасни групи за мајстори) потврден или забележан од надлежното официјално тело. #Да има ознака што го сместила спортистот меѓу првите 12 во светот за таа календарска година во натпревар без штафета што се оспорува или е примен на сениорските Светски првенства или Олимписки игри, или некој друг соодветен настап. #Да има ознака без штафета наведена на листата на сениори на сите времиња на Светскиот атлетски клуб или друг соодветен список. #Да биде примен/а во Националната сала на славните на атлетските спортови или во Куќата на славните на Американскиот клуб на тркачи на друмски патеки. Значајна '''улична трка''' ако исполнува некој од следниве критериуми: #Има меѓународно елитно поле (како што е дефинирано според стандардите на Светската атлетика за таа година) од најмалку 5 различни националности. #Добива емитувано или кабелско телевизиско покривање надвор од локалниот пазар (доколку покривањето е преку интернет, страницата мора да биде независна од спортот, на пример Universal Sports). #Трката е место на исклучителни изведби или рекорди. #Редовно има повеќе од 1.000 натпреварувачи. #Се одржува на иста патека или дистанца континуирано во период од над 5 години. '''Бадминтон, велосипедизам, бокс, крикет, уметничко лизгање, скијање, голф, гимнастика, јавање коњи, хокеј на мраз, кикбокс, мешани боречки вештини, трки со мотори, пливање''': #Тимот или поединецот имаат високи меѓународни постигнувања во тој спорт, објавени во повеќе веродостојни извори. '''Тренери, капитени, судии и клубови''' (општо) веројатно е дека постои значајно медиумско покритие за нив ако ги исполнуваат следниве критериуми: #Професионално е активен како судија или тренер на тој спорт. #Ако тренирале многу значајни спортисти кои освојувале високи меѓународни награди и признанија. #Ако биле официјален главен тренер или капитен на олимписки тим за земјата. #Тренери кои вовеле значајна техника или метод на тренинг и се широко признати како основачи на новиот метод. #Клубови кои добиле големо меѓународно известување за нивните успеси и имаат резиме составено од многу успешни меѓународни натпреварувачи, или олимпијци. Ако успехот на клубот главно се должи на еден тренер, тогаш само тренерот е значаен. '''Аматерски натпревари''' немаат енциклопедиска значајност, било да станува збор за училишни или студентски натпревари. За '''спортските арени, стадионите''' и другите спортски објекти нема критериуми за претпоставена значајност, затоа се сметаат за достојни за енциклопедиска статија. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (спорт)|Спорт]] ==== Дискусија за „Спортисти“ ==== {{коментар}} - критериумите предложени овде се комбинација од англиската и хрватската Википедија за значајност. Не сум толку по спортот, ама мислам дека опфатено е сè. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:04, 5 април 2026 (CEST) {{коментар}} јас исто мислам. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 22:29, 5 април 2026 (CEST) {{коментар}} - Според мене напишаното е добро, но мора подобро да се расчисти прашањето за значајноста кај македонските фудбалери, кошаркари и ракометари, бидејќи тоа се најпопуларните спортови кај нас. Мислам дека е малку нелогично на други јазични Википедии да има повеќе статии за македонски спортисти од тој тип, отколку кај нас. Затоа треба да се разгледа дали треба да имаме поголем опфат за домашни спортисти. Од друга страна, за меѓународните спортисти треба јасно да се дефинираат критериуми — дали е доволен настап во прва/втора/трета лига, дали е потребна репрезентација, меѓународни натпревари, награди, итн. Вака, без конкретни правила, секогаш ќе има различни толкувања и несогласувања. Ако се постават јасни критериуми, ќе биде многу полесно и поконзистентно за сите понатаму. '''Мој заклучок:''' Треба да бидат опфатени сите македонски спортисти што настапуваат на професионално ниво, со исклучок на оние кои се активни само аматерски или се во рана фаза од кариерата; како праг може да се земе најмалку три години професионален ангажман. <br> <br> (јас само ги гледам најпопуларните спортови, па немам коментар за атлетика, хокеј и останатите спортови, така да се согласувам со напишаното дека е јасно) [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:21, 7 април 2026 (CEST) :Интересен факт е дека критериумите на англиската се многу ригорозни, а од друга страна таму има наши спортисти за кои ние уште немаме статија. Мислам дека тоа се должи, не е дека не заслужуваат тие спортисти да бидат и кај нас, туку никој не се позанимавал со нив за да ги создаде нивните статии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 11:28, 7 април 2026 (CEST) {{коментар}} Делот за „аматерски натпревари“ дека не се значајни од енциклопедиска гледна точка треба да отпадне со оглед дека Олимписките игри во голем дел од 20 век биле аматерски натпревари. Исто така и [[универзијада|универзитетските игри]] се значајни настани кои се веќе дел од Википедија. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 20:23, 7 април 2026 (CEST) :Со оглед дека оваа Википедија е македонска и треба што повеќе да се опфатат личности од Македонија, би требало во неа да се опфатат и спортистите кои освоиле пласман на државни првенства, спортистите на Македонија и на градови, учесниците на олимпијади и светски првенства.[[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 20:56, 7 април 2026 (CEST) ::Универзијада е на светско ниво, веројатно под студентски и училишни натпревари се мисли на внатре во рамки на школо, факултет, (од англиската Википедија е тој дел преземен) или така нешто, моја претпоставка. Треба да се дефинира тоа подобро. ::За спортистите на Македонија што ги споменуваш, мислам дека се опфатени тие спортисти во почетниот дел, кој вели: ::*Ако спортистот постигнал значаен државен или меѓународен рекорд или друг вид на успех. ::*Ако добил значајна награда, или за Македонија ја добил државната награда „8 Септември“ за остварување во спортот. ::Ние дури и немаме статија за таа награда, треба да создадеме, а треба и некој повик да намениме да се пишува за македонскиот спорт, дека волонтерите можеби нема да се сетат сами да пополнат такви празнини. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 21:11, 7 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Комплицирана тема, но сепак опфаќа добри напатствија. Лично сметам аматерски спортисти и спортисти кои не се дел од национални и меѓународни натрепварувања да немаат статии на Википедија. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 15:22, 9 април 2026 (CEST) {{коментар}} Се согласувам со критериумот да се пишуваат статии само доколку клубот и поединците од тој клуб учествуваат во меѓународни настани и имаат медиумска покриеност, бидејќи доколку го нема тогаш ние без малку за секој поединец во Македонија треба да имаме статија, бидејќи играл во некој клуб од екипен спорт во втора или трета општинска лига. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:18, 9 април 2026 (CEST) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (книги)|Книги]] === <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:10 ч. на 12 април 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> Иако поимот „[[книга]]“ е широко дефиниран, овие критериуми не важат за следните видови публикации: [[Стрип|стрипови]]; списанија; референтни дела како што се речници, енциклопедии, атласи и алманаси; публикации специфични за музика како што се книги со упатства и нотација и либрета; прирачници за упатства; и книги за подготовка за испити. Може да се развијат специфични упатства за таквите видови книги. Дотогаш, ова упатство може да биде поучно по аналогија. Критериумите наведени подолу важат за [[Е-книга|книги во електронска форма]], како и за традиционални книги и [[манга]]. Е-книга што не ги исполнува критериумите од ова упатство е сепак значајна ако ги исполнува критериумите од упатството за значајност за содржина специфична за интернет страници. Е-книга што ги исполнува критериумите од ова начело не мора да ги исполнува критериумите од начелото за интернет содржина за да биде значајна. *Книгата се смета за значајна ако проверливо исполнува, преку сигурни извори, барем '''еден''' од следниве критериуми: # Книгата била предмет на обработка или цитирање на две или повеќе важни објавени дела што се појавуваат во извори кои се независни од самата книга. Ова може да вклучува објавени дела во сите форми, како што се статии во весници, други книги, телевизиски документарци, списоци на бестселери, и рецензии. Ова ''ги исклучува'' медиумските препечатувања на соопштенија за медиумите, или други публикации каде што авторот, неговиот издавач, агент или други самозаинтересирани страни рекламираат или зборуваат за книгата. # Книгата освоила значајна [[:Категорија:Книжевни награди|литературна награда]]. # Книгата е сметана од сигурни извори за значаен придонес во која било од науките, хуманистичките науки или уметностите, или поттикнала снимање на значаен филм, или друга уметничка форма, или пак друг важен настан, политичко или религиозно движење. # Книгата е, или била, повеќе години предмет на настава во две или повеќе училишта, колеџи, универзитети ''или'' постдипломски програми во која било одредена земја. # Авторот на книгата е толку историски значаен што кое било од пишаните дела на авторот може да се смета за значајно. Петте претходни критериуми не важат за сè уште необјавени книги. *Самоиздаваштвото, и/или објавувањето и плаќањето за објавување на книгата од страна на самиот автор, не се во корелација со значајноста.<ref>Постојат издавачи на книги кои печатат по нарачка, а сепак стои името на издавачката куќа како издавач, и за ова треба да се внимава.</ref> Постојат исклучоци, како што се „Рана наука во Оксфорд“ од [[Роберт Гинтер]] и „Тамерлан“ од [[Едгар Алан По]], но обете книги би се сметале за значајни врз основа на (на пример) критериум 1 и критериум 5 од горните општи критериуми. На многу самоиздадени книги им се доделени ISBN броеви, и може да се наведат во национална библиотека, односно може да се најдат преку пребарување на интернет, на пример, или може да се продаваат кај големи продавачи на книги преку интернет, на [[Amazon.com]], на пример. Но, тоа што книгата има ISBN број, или ја има на пребарување, посебно понудена да се купи, ништо од ова не е доказ за значајност. *Статиите за книги што '''сè уште не се објавени''' се прифаќаат само ако не се исклучени од политиката дека „Википедија не е кристална топка“ за да предвидува настани и појави, и само доколку авторот или значењето на книгата се значајни сами по себе. *Во врска со значајноста на книги кои се издадени пред повеќе од 100 години, треба да преовлада здравиот разум. За дела на Македонци, веројатноста е голема таквите книги да се енциклопедиски значајни да имаат за своја статија. За дела на автори од светот, можните основи за утврдување на значајност вклучуваат: колку широко е цитирана или споменувана во пишани извори таа книга, бројот на изданија на книгата, дали е препечатена, славата што книгата ја ужива или ја уживала во минатото, нејзиното место во историјата на литературата, нејзината вредност како историски извор и нејзината старост. *Статиите за книги не треба да бидат преопширни. Насловот на статијата за книга треба да е во превод на македонски јазик, (оригиналното име во заграда), како што би гласел насловот доколку книгата ја држиме во раце и ја читаме на македонски јазик. Иако една книга може да биде значајна, вообичаено не е препорачливо да има посебна статија за лик или појава од книгата. Постојат исклучоци, особено во случај на многу познати книги. На пример, „[[Божиќна приказна]]“ од [[Чарлс Дикенс]] може да има посебна статија за нејзиниот протагонист, [[Ебенезер Скруџ]], или серијалот [[Песна за мраз и оган]], книги по кои е снимена серијата [[Игра на тронови]], има неколку карактери кои заслужуваат посебна статија, како [[Денерис Таргариен]], [[Џејми Ланистер]], и неколку други. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (книги)]] ==== Дискусија за „Политичари, правници и верски водачи“ ==== {{коментар}} - Јас лично за „статии за книги што сè уште не се објавени“ би ги исклучила сите да ги нема, а другите критериуми ми се прифатливи. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:09, 12 април 2026 (CEST) == Придавка од „Карнија“ == Денешна тема на уредувачкиот ден e „Венци на Јужните Варовнички Алпи“ во која спаѓаат и „Карнските Алпи“ односно „Карниските Алпи“. Со оглед дека основата на зборот е покраината „Карнија“ правејќи напоредна споредба со Калифорнија (единствен топоним кој завршува на „рнија“ како Карнија), придавката треба да е „карниски“ која е полесно изговорлива на македонски јазик. Во македонските речници го нема топонимот Карнија и следствено ни придаваката произлезена од него. Доколку мнозинството се сложува соодветно би ја променил оваа придавка. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:24, 19 февруари 2026 (CET) :И мене ми се чини дека карниски е точно, споредено со Калифорнија и калифорниски. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 17:55, 19 февруари 2026 (CET) :Се согласувам и јас. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 14:37, 20 февруари 2026 (CET) ::@[[Корисник:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]]@[[Корисник:Виолетова|Виолетова]]@[[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] Интересен случај, бидејќи покраината е всушност на македонски Корушка, но дури и словенечката Википедија користи Карнијске Алпе, така што се согласувам да бидат Карниски Алпи. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:13, 23 февруари 2026 (CET) :::Променето. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 21:11, 23 февруари 2026 (CET) == Турски имиња за селата во Егејска Македонија == Зошто се употребуват турски називи за поранешни турски села во Егејска Македонија? Тоа не се македонски називи ниту македонски села (сегашни или поранешни). Јас мислувам дека нема потреба да се дава предноста на турски називи, каде тоа не су повеќе турски села. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 14:23, 22 февруари 2026 (CET) :Здраво. Дали може да ни посочите за кои села поточно станува збор? На пример, Дедели нема друго име освен ова име кое потекнува од турскиот јазик, каде и живееле Турци. Поздрав--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 09:50, 23 февруари 2026 (CET) ::Станува збор за селата во на пример Кожанско и Кајларско - [[Кожани (општина)]] или [[Еордеја (општина)]]. Тука нема потреба за турски називи. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:44, 23 февруари 2026 (CET) :::@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Како во Македонија, така и во егејскиот дел, топонимите ние не ги менуваме, особено што имињата кои ги споменуваш се присутни и во литературата (изворите). --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:07, 23 февруари 2026 (CET) :Како сакате, ама давањето предноста на стари турски топоними во однос на грчките сегашни каде живеат Грци а не Турци е грешка. И во турскиот дел на Тракија многи грчки топоними се заменети со турски. Јас мислувам дека треба си гледаме нашите македонски топоними, а не да даваме предноста на стари турски топоними во однос на сегашните грчки. На пример [[Бахче Ловаси]] во место на Кипари. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:49, 24 февруари 2026 (CET) == Fishfer980 == a channel who believes that he will be popular one day. He makes minecraft content [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-16754-05|&#126;2026-16754-05]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-16754-05|разговор]]) 13:32, 16 март 2026 (CET) == Fishfer980 == a channel who believes that he will be popular one day. He makes minecraft content [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-16754-05|&#126;2026-16754-05]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-16754-05|разговор]]) 13:33, 16 март 2026 (CET) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|разговор]])</bdi> 12:15, 19 март 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 13:21, 31 март 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:TRistovski-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Пораката ја испрати Корисник:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 19:11, 3 април 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:ZI Jony@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Facundo Jainikoski == Има ли некој врски во ФФМ да проверува дали е овој аргентинскиот фудбалер со македонско потекло? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:13, 5 април 2026 (CEST) :~Кој знае и ФФМ дали имаат информација за неговото потекло, дека момчето е во Аргентина родено. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:14, 5 април 2026 (CEST) :Мене многу ми личи на финско презиме. [[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] <small>([[Разговор со корисник:Bjankuloski06|разговор]])</small> 22:46, 5 април 2026 (CEST) 54qu9b18pmcmje29ktt58ro969tgihw 10 23888 5538163 5465350 2026-04-12T18:48:03Z Andrew012p 85224 5538163 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија | bodyclass = vevent | bodystyle = font-size:90%; | labelstyle = white-space:nowrap; text-align:left; | aboveclass = summary | abovestyle = font-size: 115%; font-style: italic; | above = {{If empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=200px|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Изворен наслов | data1 = {{{native_name|}}} | label2 = Режисер | data2 = {{{director|}}} | label3 = Продуцент | data3 = {{{producer|}}} | label4 = Сценарист | data4 = {{{writer|}}} | label5 = Сценарио | data5 = {{{screenplay|}}} | label6 = Приказна | data6 = {{{story|}}} | label7 = Заснован на | data7 = {{{based_on|}}} | label8 = Раскажувач | data8 = {{{narrator|}}} | label9 = Главни улоги | data9 = {{{starring|}}} | label10 = Жанр | data10 = {{{genre|}}} | label11 = Музика | data11 = {{{music|}}} | label12 = Кинематографија | data12 = {{{cinematography|}}} | label13 = Монтажа | data13 = {{{editing|}}} | label14 = Студио | data14 = {{If empty|{{{production_companies|}}}|{{{studio|}}}}} | label15 = Дистрибутер | data15 = {{{distributor|}}} | label16 = Премиера | data16 = {{{released|}}} | label17 = Времетраење | data17 = {{{runtime|}}} | label18 = Земја | data18 = {{{country|}}} | label19 = Јазик | data19 = {{{language|}}} | label20 = Буџет | data20 = {{{budget|}}} | label21 = Бруто-заработка | data21 = {{{gross|}}} | label22 = Претходник | data22 = {{{preceded_by|}}} | label23 = Следбеник | data23 = {{{followed_by|}}} }}<noinclude> {{документација}} </noinclude> 9b4c4q6dq325dt31y30gq4yrwxiihq4 5538168 5538163 2026-04-12T18:52:10Z Andrew012p 85224 5538168 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија | bodyclass = vevent | bodystyle = font-size:90%; | labelstyle = white-space:nowrap; text-align:left; | aboveclass = summary | abovestyle = font-size: 115%; font-style: italic; | above = {{If empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=230px|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Изворен наслов | data1 = {{{native_name|}}} | label2 = Режисер | data2 = {{{director|}}} | label3 = Продуцент | data3 = {{{producer|}}} | label4 = Сценарист | data4 = {{{writer|}}} | label5 = Сценарио | data5 = {{{screenplay|}}} | label6 = Приказна | data6 = {{{story|}}} | label7 = Заснован на | data7 = {{{based_on|}}} | label8 = Раскажувач | data8 = {{{narrator|}}} | label9 = Главни улоги | data9 = {{{starring|}}} | label10 = Жанр | data10 = {{{genre|}}} | label11 = Музика | data11 = {{{music|}}} | label12 = Кинематографија | data12 = {{{cinematography|}}} | label13 = Монтажа | data13 = {{{editing|}}} | label14 = Студио | data14 = {{If empty|{{{production_companies|}}}|{{{studio|}}}}} | label15 = Дистрибутер | data15 = {{{distributor|}}} | label16 = Премиера | data16 = {{{released|}}} | label17 = Времетраење | data17 = {{{runtime|}}} | label18 = Земја | data18 = {{{country|}}} | label19 = Јазик | data19 = {{{language|}}} | label20 = Буџет | data20 = {{{budget|}}} | label21 = Бруто-заработка | data21 = {{{gross|}}} | label22 = Претходник | data22 = {{{preceded_by|}}} | label23 = Следбеник | data23 = {{{followed_by|}}} }}<noinclude> {{документација}} </noinclude> tojaq86br8scy988o374669xkdj51fc 5538172 5538168 2026-04-12T18:56:09Z Andrew012p 85224 5538172 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија | bodyclass = vevent | bodystyle = font-size:90%; | labelstyle = white-space:nowrap; text-align:left; | aboveclass = summary | abovestyle = font-size: 115%; font-style: italic; | above = {{If empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=200px|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Изворен наслов | data1 = {{{native_name|}}} | label2 = Режисер | data2 = {{{director|}}} | label3 = Продуцент | data3 = {{{producer|}}} | label4 = Сценарист | data4 = {{{writer|}}} | label5 = Сценарио | data5 = {{{screenplay|}}} | label6 = Приказна | data6 = {{{story|}}} | label7 = Заснован на | data7 = {{{based_on|}}} | label8 = Раскажувач | data8 = {{{narrator|}}} | label9 = Главни улоги | data9 = {{{starring|}}} | label10 = Жанр | data10 = {{{genre|}}} | label11 = Музика | data11 = {{{music|}}} | label12 = Кинематографија | data12 = {{{cinematography|}}} | label13 = Монтажа | data13 = {{{editing|}}} | label14 = Студио | data14 = {{If empty|{{{production_companies|}}}|{{{studio|}}}}} | label15 = Дистрибутер | data15 = {{{distributor|}}} | label16 = Премиера | data16 = {{{released|}}} | label17 = Времетраење | data17 = {{{runtime|}}} | label18 = Земја | data18 = {{{country|}}} | label19 = Јазик | data19 = {{{language|}}} | label20 = Буџет | data20 = {{{budget|}}} | label21 = Бруто-заработка | data21 = {{{gross|}}} | label22 = Претходник | data22 = {{{preceded_by|}}} | label23 = Следбеник | data23 = {{{followed_by|}}} }}<noinclude> {{документација}} </noinclude> 9b4c4q6dq325dt31y30gq4yrwxiihq4 5538173 5538172 2026-04-12T18:56:38Z Andrew012p 85224 Отповикана преработката [[Special:Diff/5538172|5538172]] на [[Special:Contributions/Andrew012p|Andrew012p]] ([[User talk:Andrew012p|разговор]]) 5538173 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија | bodyclass = vevent | bodystyle = font-size:90%; | labelstyle = white-space:nowrap; text-align:left; | aboveclass = summary | abovestyle = font-size: 115%; font-style: italic; | above = {{If empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=230px|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Изворен наслов | data1 = {{{native_name|}}} | label2 = Режисер | data2 = {{{director|}}} | label3 = Продуцент | data3 = {{{producer|}}} | label4 = Сценарист | data4 = {{{writer|}}} | label5 = Сценарио | data5 = {{{screenplay|}}} | label6 = Приказна | data6 = {{{story|}}} | label7 = Заснован на | data7 = {{{based_on|}}} | label8 = Раскажувач | data8 = {{{narrator|}}} | label9 = Главни улоги | data9 = {{{starring|}}} | label10 = Жанр | data10 = {{{genre|}}} | label11 = Музика | data11 = {{{music|}}} | label12 = Кинематографија | data12 = {{{cinematography|}}} | label13 = Монтажа | data13 = {{{editing|}}} | label14 = Студио | data14 = {{If empty|{{{production_companies|}}}|{{{studio|}}}}} | label15 = Дистрибутер | data15 = {{{distributor|}}} | label16 = Премиера | data16 = {{{released|}}} | label17 = Времетраење | data17 = {{{runtime|}}} | label18 = Земја | data18 = {{{country|}}} | label19 = Јазик | data19 = {{{language|}}} | label20 = Буџет | data20 = {{{budget|}}} | label21 = Бруто-заработка | data21 = {{{gross|}}} | label22 = Претходник | data22 = {{{preceded_by|}}} | label23 = Следбеник | data23 = {{{followed_by|}}} }}<noinclude> {{документација}} </noinclude> tojaq86br8scy988o374669xkdj51fc 5538174 5538173 2026-04-12T18:58:27Z Andrew012p 85224 5538174 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија | bodyclass = vevent | bodystyle = font-size:90%; | labelstyle = white-space:nowrap; text-align:left; | aboveclass = summary | abovestyle = font-size: 115%; font-style: italic; | above = {{If empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|230px}}}|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Изворен наслов | data1 = {{{native_name|}}} | label2 = Режисер | data2 = {{{director|}}} | label3 = Продуцент | data3 = {{{producer|}}} | label4 = Сценарист | data4 = {{{writer|}}} | label5 = Сценарио | data5 = {{{screenplay|}}} | label6 = Приказна | data6 = {{{story|}}} | label7 = Заснован на | data7 = {{{based_on|}}} | label8 = Раскажувач | data8 = {{{narrator|}}} | label9 = Главни улоги | data9 = {{{starring|}}} | label10 = Жанр | data10 = {{{genre|}}} | label11 = Музика | data11 = {{{music|}}} | label12 = Кинематографија | data12 = {{{cinematography|}}} | label13 = Монтажа | data13 = {{{editing|}}} | label14 = Студио | data14 = {{If empty|{{{production_companies|}}}|{{{studio|}}}}} | label15 = Дистрибутер | data15 = {{{distributor|}}} | label16 = Премиера | data16 = {{{released|}}} | label17 = Времетраење | data17 = {{{runtime|}}} | label18 = Земја | data18 = {{{country|}}} | label19 = Јазик | data19 = {{{language|}}} | label20 = Буџет | data20 = {{{budget|}}} | label21 = Бруто-заработка | data21 = {{{gross|}}} | label22 = Претходник | data22 = {{{preceded_by|}}} | label23 = Следбеник | data23 = {{{followed_by|}}} }}<noinclude> {{документација}} </noinclude> 1wd9afobkfch4vtp4eqcux82ozu0rbt 5538176 5538174 2026-04-12T18:58:47Z Andrew012p 85224 Отповикана преработката [[Special:Diff/5538174|5538174]] на [[Special:Contributions/Andrew012p|Andrew012p]] ([[User talk:Andrew012p|разговор]]) 5538176 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија | bodyclass = vevent | bodystyle = font-size:90%; | labelstyle = white-space:nowrap; text-align:left; | aboveclass = summary | abovestyle = font-size: 115%; font-style: italic; | above = {{If empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=230px|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Изворен наслов | data1 = {{{native_name|}}} | label2 = Режисер | data2 = {{{director|}}} | label3 = Продуцент | data3 = {{{producer|}}} | label4 = Сценарист | data4 = {{{writer|}}} | label5 = Сценарио | data5 = {{{screenplay|}}} | label6 = Приказна | data6 = {{{story|}}} | label7 = Заснован на | data7 = {{{based_on|}}} | label8 = Раскажувач | data8 = {{{narrator|}}} | label9 = Главни улоги | data9 = {{{starring|}}} | label10 = Жанр | data10 = {{{genre|}}} | label11 = Музика | data11 = {{{music|}}} | label12 = Кинематографија | data12 = {{{cinematography|}}} | label13 = Монтажа | data13 = {{{editing|}}} | label14 = Студио | data14 = {{If empty|{{{production_companies|}}}|{{{studio|}}}}} | label15 = Дистрибутер | data15 = {{{distributor|}}} | label16 = Премиера | data16 = {{{released|}}} | label17 = Времетраење | data17 = {{{runtime|}}} | label18 = Земја | data18 = {{{country|}}} | label19 = Јазик | data19 = {{{language|}}} | label20 = Буџет | data20 = {{{budget|}}} | label21 = Бруто-заработка | data21 = {{{gross|}}} | label22 = Претходник | data22 = {{{preceded_by|}}} | label23 = Следбеник | data23 = {{{followed_by|}}} }}<noinclude> {{документација}} </noinclude> tojaq86br8scy988o374669xkdj51fc 5538177 5538176 2026-04-12T18:59:04Z Andrew012p 85224 5538177 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија | bodyclass = vevent | bodystyle = font-size:90%; | labelstyle = white-space:nowrap; text-align:left; | aboveclass = summary | abovestyle = font-size: 115%; font-style: italic; | above = {{If empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|200px}}}|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Изворен наслов | data1 = {{{native_name|}}} | label2 = Режисер | data2 = {{{director|}}} | label3 = Продуцент | data3 = {{{producer|}}} | label4 = Сценарист | data4 = {{{writer|}}} | label5 = Сценарио | data5 = {{{screenplay|}}} | label6 = Приказна | data6 = {{{story|}}} | label7 = Заснован на | data7 = {{{based_on|}}} | label8 = Раскажувач | data8 = {{{narrator|}}} | label9 = Главни улоги | data9 = {{{starring|}}} | label10 = Жанр | data10 = {{{genre|}}} | label11 = Музика | data11 = {{{music|}}} | label12 = Кинематографија | data12 = {{{cinematography|}}} | label13 = Монтажа | data13 = {{{editing|}}} | label14 = Студио | data14 = {{If empty|{{{production_companies|}}}|{{{studio|}}}}} | label15 = Дистрибутер | data15 = {{{distributor|}}} | label16 = Премиера | data16 = {{{released|}}} | label17 = Времетраење | data17 = {{{runtime|}}} | label18 = Земја | data18 = {{{country|}}} | label19 = Јазик | data19 = {{{language|}}} | label20 = Буџет | data20 = {{{budget|}}} | label21 = Бруто-заработка | data21 = {{{gross|}}} | label22 = Претходник | data22 = {{{preceded_by|}}} | label23 = Следбеник | data23 = {{{followed_by|}}} }}<noinclude> {{документација}} </noinclude> dtsyrvzczd6q9koq73tei1p86hkg8q7 5538179 5538177 2026-04-12T18:59:32Z Andrew012p 85224 5538179 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија | bodyclass = vevent | bodystyle = font-size:90%; | labelstyle = white-space:nowrap; text-align:left; | aboveclass = summary | abovestyle = font-size: 115%; font-style: italic; | above = {{If empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|230px}}}|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Изворен наслов | data1 = {{{native_name|}}} | label2 = Режисер | data2 = {{{director|}}} | label3 = Продуцент | data3 = {{{producer|}}} | label4 = Сценарист | data4 = {{{writer|}}} | label5 = Сценарио | data5 = {{{screenplay|}}} | label6 = Приказна | data6 = {{{story|}}} | label7 = Заснован на | data7 = {{{based_on|}}} | label8 = Раскажувач | data8 = {{{narrator|}}} | label9 = Главни улоги | data9 = {{{starring|}}} | label10 = Жанр | data10 = {{{genre|}}} | label11 = Музика | data11 = {{{music|}}} | label12 = Кинематографија | data12 = {{{cinematography|}}} | label13 = Монтажа | data13 = {{{editing|}}} | label14 = Студио | data14 = {{If empty|{{{production_companies|}}}|{{{studio|}}}}} | label15 = Дистрибутер | data15 = {{{distributor|}}} | label16 = Премиера | data16 = {{{released|}}} | label17 = Времетраење | data17 = {{{runtime|}}} | label18 = Земја | data18 = {{{country|}}} | label19 = Јазик | data19 = {{{language|}}} | label20 = Буџет | data20 = {{{budget|}}} | label21 = Бруто-заработка | data21 = {{{gross|}}} | label22 = Претходник | data22 = {{{preceded_by|}}} | label23 = Следбеник | data23 = {{{followed_by|}}} }}<noinclude> {{документација}} </noinclude> 1wd9afobkfch4vtp4eqcux82ozu0rbt 5538181 5538179 2026-04-12T19:02:05Z Andrew012p 85224 5538181 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија | bodyclass = vevent | bodystyle = font-size:90%; | labelstyle = white-space:nowrap; text-align:left; | aboveclass = summary | abovestyle = font-size: 115%; font-style: italic; | above = {{If empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} | image = {{#if:{{{image|}}} | [[Податотека:{{{image}}}|{{#if:{{{image_size|}}}|{{{image_size}}}|230px}}|alt={{{alt|}}}]] }} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Изворен наслов | data1 = {{{native_name|}}} | label2 = Режисер | data2 = {{{director|}}} | label3 = Продуцент | data3 = {{{producer|}}} | label4 = Сценарист | data4 = {{{writer|}}} | label5 = Сценарио | data5 = {{{screenplay|}}} | label6 = Приказна | data6 = {{{story|}}} | label7 = Заснован на | data7 = {{{based_on|}}} | label8 = Раскажувач | data8 = {{{narrator|}}} | label9 = Главни улоги | data9 = {{{starring|}}} | label10 = Жанр | data10 = {{{genre|}}} | label11 = Музика | data11 = {{{music|}}} | label12 = Кинематографија | data12 = {{{cinematography|}}} | label13 = Монтажа | data13 = {{{editing|}}} | label14 = Студио | data14 = {{If empty|{{{production_companies|}}}|{{{studio|}}}}} | label15 = Дистрибутер | data15 = {{{distributor|}}} | label16 = Премиера | data16 = {{{released|}}} | label17 = Времетраење | data17 = {{{runtime|}}} | label18 = Земја | data18 = {{{country|}}} | label19 = Јазик | data19 = {{{language|}}} | label20 = Буџет | data20 = {{{budget|}}} | label21 = Бруто-заработка | data21 = {{{gross|}}} | label22 = Претходник | data22 = {{{preceded_by|}}} | label23 = Следбеник | data23 = {{{followed_by|}}} }}<noinclude> {{документација}} </noinclude> 5irvmnbuyfqczv5pei8ueadqm1r3i2e 5538182 5538181 2026-04-12T19:02:43Z Andrew012p 85224 5538182 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија | bodyclass = vevent | bodystyle = font-size:90%; | labelstyle = white-space:nowrap; text-align:left; | aboveclass = summary | abovestyle = font-size: 115%; font-style: italic; | above = {{If empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} | image = {{#if:{{{image|}}} | [[Податотека:{{{image}}}|{{#if:{{{image_size|}}}|{{{image_size}}}|230px}}|alt={{{alt|}}}]] }} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Изворен наслов | data1 = {{{native_name|}}} | label2 = Режисер | data2 = {{{director|}}} | label3 = Продуцент | data3 = {{{producer|}}} | label4 = Сценарист | data4 = {{{writer|}}} | label5 = Сценарио | data5 = {{{screenplay|}}} | label6 = Приказна | data6 = {{{story|}}} | label7 = Заснован на | data7 = {{{based_on|}}} | label8 = Раскажувач | data8 = {{{narrator|}}} | label9 = Главни улоги | data9 = {{{starring|}}} | label10 = Жанр | data10 = {{{genre|}}} | label11 = Музика | data11 = {{{music|}}} | label12 = Кинематографија | data12 = {{{cinematography|}}} | label13 = Монтажа | data13 = {{{editing|}}} | label14 = Студио | data14 = {{If empty|{{{production_companies|}}}|{{{studio|}}}}} | label15 = Дистрибутер | data15 = {{{distributor|}}} | label16 = Премиера | data16 = {{{released|}}} | label17 = Времетраење | data17 = {{{runtime|}}} | label18 = Земја | data18 = {{{country|}}} | label19 = Јазик | data19 = {{{language|}}} | label20 = Буџет | data20 = {{{budget|}}} | label21 = Бруто-заработка | data21 = {{{gross|}}} | label22 = Претходен | data22 = {{{preceded_by|}}} | label23 = Следен | data23 = {{{followed_by|}}} }}<noinclude> {{документација}} </noinclude> ampftz0noaazxyc4ue9uixa6992js59 5538196 5538182 2026-04-12T20:29:10Z Andrew012p 85224 5538196 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија | bodyclass = vevent | bodystyle = font-size:90%; | labelstyle = white-space:nowrap; text-align:left; | aboveclass = summary | abovestyle = font-size: 115%; font-style: italic; | above = {{If empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} | image = {{#if:{{{image|}}} | [[Податотека:{{{image}}}|{{#if:{{{image_size|}}}|{{{image_size}}}|230px}}|alt={{{alt|}}}]] }} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Изворен наслов | data1 = {{#if:{{{native_name|}}}|''{{{native_name}}}''}} | label2 = Режисер | data2 = {{{director|}}} | label3 = Продуцент | data3 = {{{producer|}}} | label4 = Сценарист | data4 = {{{writer|}}} | label5 = Сценарио | data5 = {{{screenplay|}}} | label6 = Приказна | data6 = {{{story|}}} | label7 = Заснован на | data7 = {{{based_on|}}} | label8 = Раскажувач | data8 = {{{narrator|}}} | label9 = Главни улоги | data9 = {{{starring|}}} | label10 = Жанр | data10 = {{{genre|}}} | label11 = Музика | data11 = {{{music|}}} | label12 = Кинематографија | data12 = {{{cinematography|}}} | label13 = Монтажа | data13 = {{{editing|}}} | label14 = Студио | data14 = {{If empty|{{{production_companies|}}}|{{{studio|}}}}} | label15 = Дистрибутер | data15 = {{{distributor|}}} | label16 = Премиера | data16 = {{{released|}}} | label17 = Времетраење | data17 = {{{runtime|}}} | label18 = Земја | data18 = {{{country|}}} | label19 = Јазик | data19 = {{{language|}}} | label20 = Буџет | data20 = {{{budget|}}} | label21 = Бруто-заработка | data21 = {{{gross|}}} | label22 = Претходен | data22 = {{{preceded_by|}}} | label23 = Следен | data23 = {{{followed_by|}}} }}<noinclude> {{документација}} </noinclude> 9lqv00lp6whez14grdngq0wpz22hue1 0 25830 5538302 5257073 2026-04-13T10:46:05Z Виолетова 1975 /* Надворешни врски */ 5538302 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Graham's April 1846 Poe Phil Comp.jpg|мини|Насловната корица на книгата од 1846 година, каде е содржан есејот на По]] '''''Филозофија на композицијата''''' (1846) e [[есеј]] напишан од [[Едгар Алан По]] кој ја обработува неговата теорија за тоа колку добро пишуваат писателите кога пишуваат добро. По се потсетува на начинот на којшто ја напишал својата најпозната поема ''[[Гавран (поема)|Гавран]]'' за да ја илустрира својата идеја, која претставува намерен контраст на таканаречената теорија на "спонтана творба" која [[Колриџ]] ја предлага како објаснување за своето [[ремек-дело]] ''[[Кублај Кан]]''. ''Филозофија на композицијата'' за првпат се појавува во април [[1846]] година во ''Греамово Списание''. == Поовата филозофија на композицијата == Во основа, [[есеј]]от воведува три теории на По во врска со [[литература]]та. === Должина === По сметал дека сите дела треба да бидат кратки, со исклучок на [[роман]]ите. "Има," тој пишува, "една јасна граница... за сите книжевни дела - границата на едно дејство." Тој особено го прокламира оваа ''правило'' во рамките на [[поезија]]та, но исто така смета дека [[расказ]]от е супериорна литературна форма во однос на романот токму поради тоа што тој се покорува на ова правило што и резултира со неговата мала обемност. === "Единство на ефектот" === Во овој есеј, По пишува дека едно дело треба да биде напишано само тогаш кога авторот ќе одлучи како истото ќе заврши и каков емоционален одговор, односно ''ефект'' тоа треба да предизвика. Оваа своја идеја По ќе ја дефинира како "единство на ефектот". Во мигот кога ќе биде познат конечниот ефект, писателот треба да одлучи и начинот на кој сите останати елементи што го создаваат делото, како на пример тонот, темата, местото, ликовите, судирот и заплетот, ќе го подзасилат неговото влијание. === Метод === По ја порекнува [[интуиција]]та и уметничката [[инспирација]], сметајќи дека пишувањето е методско и аналитичко, а не спонтано. По вели дека ниту еден автор не го признава ова, поради тоа што најголем број писатели "едноставно треперат во мигот кога ќе помислат дека треба да ѝ дозволат на јавноста да ѕирне зад сцената... кон созреаните фантазии отфрлени во очај... кон внимателните избори и одбивања." == Гарванот == Во ''Филозофија на композицијата'', По се навраќа на начинот на кој тој го создава ''[[Гавран (поема)|Гавран]]''. Тој тврди дека поемата ја има разработено од секој аспект. На пример, вели дејството во поемата намерно се случува во една бурна ноќ, бидејќи така гавранот би морал да бара засолниште. Намерно избира бледа статуа за да стои во контраст со темните пердуви на птицата. Статуата е на [[Атина|Палада]] за да ја пробуди идејата за мудроста, односно онаа на која асоцираат првите два стиха од поемата: :"''Еднаш среде полноќ една, покрај стари книги седнат'', :''дури водев в соба бледна со тајната ука спор...'' " [http://nearen.blog.com.mk/node/57170] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070927024204/http://nearen.blog.com.mk/node/57170 |date=2007-09-27 }} Ниту еден дел од песната не е случаен, туку секој стих е плод на писателовата потполна контрола врз песната <ref>Кенет Силвермен (Silverman, Kenneth). ''Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance'' (Едгар А. По: Мрачен и вечен спомен). Harper Perennial, 1991: страни 295-6.</ref>. Дури и зборот ''Nevermore'', според По, е заснован врз логиката изведена од "единството на ефектот". Звукот на буквите, особено на самогласката "о", пишува По, има поголемо значење од самиот збор. И претходно По користи зборови како "Ленор" за да го предизвика истиот ефект. Сепак, Поовото објаснување на процесот на пишување на ''Гарванот'' е толку строго логично, што некои критичари сметаат дека есејот претставува еден вид [[сатира]] или пак планирана [[измама]]<ref>Кенет Силвермен (Silverman, Kenneth). ''Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance'' (Едгар А. По: Мрачен и вечен спомен). Harper Perennial, 1991: страна 296.</ref>. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.eapoe.org/works/essays/philcomp.htm "Филозофија на композицијата"] - Целосниот текст онаков каков што е за првпат испечатен во ''Греамовото Списание'' во 1846 година. * Едгар Алан По. "[http://xroads.virginia.edu/~HYPER/poe/composition.html Филозофија на композицијата] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060829142653/http://xroads.virginia.edu/~HYPER/poe/composition.html |date=2006-08-29 }}" (целосен текст). {{Дела на Едгар Алан По}} [[Категорија:Дела на Едгар Алан По]] eak0intm2idm1ickgqni97m37iet23v 0 26432 5538096 4803260 2026-04-12T16:48:47Z Dandarmkd 31127 5538096 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=октомври 2009}} {{Инфокутија за писател | name = Алдо Климан | image = Aldo-Kliman.jpg | caption = Алдо Климан во средните 2000-ти | birth_date = {{роден на и возраст|df=yes|1950|11|9}} | birth_place = {{роден во|Битола}}, [[НР Македонија]], [[ФНРЈ]] | death_date = | death_place = | occupation = [[Писател]], [[новинар]] | movement = | genre = | magnum_opus = | influences = | influenced = | footnotes = }} '''Алдо Климан''' (р, {{роден на|9|ноември|1950}} во {{роден во|Битола|}}) — [[Македонија|македонски]] [[поет]], раскажувач, [[Книжевна критика|книжевен критичар]], полемичар, антологичар, [[преведувач]], [[новинар]], издавач и собирач на македонски старини. Се занимавал и со графички дизајн. Во [[2005]] година, тој снимил документарен филм „''Од Ровињ до Венеција со батаната Фиамита''“ („''Da Rovigno a Venezia con la batana Fiamita''“), премиерно прикажан на [[16 септември]] 2005 во [[Ровињ]]. Дипломирал книжевност на Филолошкиот факултет на [[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“|Универзитетот „Кирил и Методиј“]] во [[Скопје]] ([[1974]]). Како новинар работел во [[Радио Скопје]], на Македонска телевизија и во „''Glas Istre''“, дневен весник што излегува во [[Пула]].<ref>Македонски писатели/Macedonian writers, Друштво на писатели на Македонија, 2004, стр. 118.</ref> Во македонската книжевност, тој се појавил во [[1970]] година со песни и кратки прози. Во текот на седумедесеттите, со својата тнр. четврта генерација македонски писатели активно учествува во разнообразувањето на литературниот живот во [[Македонија]]. Бил член на редакцијата на книжевниот прилог „''Координати''“ во младинскиот неделник „''[[Млад борец]]''“, потоа на редакцијата на списанието „''[[Современост]]''“, член на македонската редакција на списанието „''Дисов гласник''“ ([[Чачак]], [[Република Србија]]), главен и одговорен уредник на издавачката куќа „Истарска наклада“ (Пула, [[Република Хрватска]]), главен и одговорен уредник на книжевното списание „''Istra''“ (Пула, [[1983]]-[[1989]] и [[1993]]) и на родокрајната илустрирана ревија „''Jurina i Franina''“ (која излегуваше во Пула во одделни изданија на хрватски, италијански, словенечки и германски јазик). Во [[1986]] година, тој ја основал Истарската книжевна колонија „Грозд“, која во периодот од [[1987]] до [[1990]] година, одржала четири големи меѓународни книжевно-научни собири („Полемиките на југословенското литературно поприште“, „Писмото и сликата“, „Културата како репресија“ и „Балканскиот мислител“) на кои учествуваа и низа истакнати македонски интелектуалци и творци ([[Катица Ќулавкова]], [[Влада Урошевиќ]], [[Радован Павловски]], [[Данило Коцевски]], [[Ферид Мухиќ]], [[Глигор Чемерски]], [[Ким Мехмети]] и други). Во Пула ги основал издавачките куќи „Либар од грозда“ (1989, со [[Армандо Дебељух]]), во која бил главен и одговорен уредник, и Истарската издавачка куќа „Жакан Јури“ ([[1994]]) чиј е сопственик, директор и главен и одговорен уредник. Бил долгогодишен деловен секретар на угледната истарска културна организација „Чакавски сабор“ и член на редакцијата и директор на антологиската едиција „Истра низ вековите“ што ја обмислувал и ја уредувал писателот [[Зване Чрња]]. Во почетокот на деведесеттите години, на трагата на идеите на Чрња за издавањe еден сеопфатен “Лексикон на Истра”, Климан, заедно со Армандо Дебељух и со угледниот хрватски [[историчар]] [[Мирослав Бертоша]], тој работел врз подготовките за објавување на делото „''Лексикон на истарската историја и култура''“. Ја покренал и ја уредува претставителната едиција „''Историја на Истра''“, а како уредник потпишувал и низа други значајни проекти: хрватскоглаголскиот правно-историски паметник „''Истарски развод''“ („''Истарски размеѓувања''“) од [[1325]] година, „''Ровињскиот илуминиран кодекс од XIV-XV век''“ (''Translatio corporis Beate Eufemie''), одбраните дела (во 5 книги) на италијанскиот писател [[Фулвио Томица]] (Fulvio Tomizza) и др. Во хрватската книжевност, напоредно со македонската, е присутан од [[1982]] година. Со кратки прози и поезија е застапен во повеќе хрватски и македонски антологии и избори: [[Петар Т. Бошковски]]: „''Поети од Македонија родени во слободата''“, [[Мирјана Стрчиќ]]: „Istarska pjesmarica“ (Hrvatsko pjesništvo Istre 19. i 20. stoljeća), [[Борислав Павловски]]: „Gospodari labirinta“ (Antologija snova, maštarija i fantastičnih priča iz makedonske književnosti), [[Борис Домагој Билетиќ|Борис Билетиќ]]: “I ča i što i kaj“ (Iz suvremene hrvatskoistarske lirike), [[Даниел Начиновиќ]]: „Priče iz Istre“ (Hrvatski pripovjedači XX. stoljeća), Борис Билетиќ: „Glasi književne Istre“ (Izbor studija, ogleda i kritika o suvremenoj hrvatskoj književnosti u Istri /do 2000/), [[Марко Илкоски]]: „Црнопис эа еден непребол“ (антологиски иэбор на песни посветени на Скопје), Катица Ќулавкова: „Maketa“ (savremena makedonska kratka priča), [[Suat Engüllü]]: „Yeni Makedon Önsüsü”, [[Саво Цветановски]]: „Anthology of the macedonian postmodern short story“ и др. Одделни песни, раскази, есеи и статии му се преведени на англиски, германски, француски, италијански, руски, полски, словенечки, романски, турски и албански јазик - а од македонски, уште на хрватски и српски јазик. Преведува од македонски на хрватски и српски, и обратно, и од француски и италијански јазик. Член е на [[Друштво на писателите на Македонија|Друштвото на писателите на Македонија]] (ДПМ) од [[1975]] и на Друштвото на хрватските писатели од 1987 година. Застапен е во порелевантните лексикони на македонските и хрватските писатели. Забележлив простор му е посветен во треттиот том на „Лексиконот на писателите на Југославија“ ([[Нови Сад]], 1987) и во „Хрватскиот лексикон“ ([[Загреб]], [[1996]]). Алдо Климан е еден од основачите на Македонското културно друштво „Кочо Рацин“ во Пула и на традиционалната манифестација „Денови на македонската култура во Истра“. Иницијатор е и еден од основачите на [[Македонски културен форум|Македонскиот културен форум]] во Пула, втемелен во [[2008]] година. На Рациновите средби во [[Велес]] во [[2001]] година му е врачено Почесно Рациново признание за придонес во афирмацијата на македонската книжевност и Рациновото дело и за зближување меѓу народите. Живее и создава во Пула. == Библиографија == * „Темни игри“ („Мисла“, Скопје, [[1973]]), раскази * „Забранета овошка“ („Македонска книга“, Скопје, [[1974]]), песни, * „Агол“ („Македонска книга“, Скопје, [[1980]]), кратки прози, * „Трагачи по злато“ („ТРИ“, Скопје, 2001), студии и литературни критики, * „Македонската книжевност во книжевната критика I-V“, (заедно со [[Санде Стојчевски]], [[Веле Смилевски]] и [[Раде Силјан]] - „Мисла“, Скопје, 1973-1975), антологиски избор од македонската литературна критика == Препеви == * Sande Stojčevski: „Abor gora“ (Izdavački centar Rijeka, [[Риека]], [[1988]]), иэбор од поеэијата на [[Санде Стојчевски]] на хрватски јаэик, * Risto Jačev: „Pepeo pod maslinama / Egejske rapsodije“ (3000 GODINA ZA DAR, Zadar, [[2008]]), иэбор од поеэијата на [[Ристо Јачев]] на хрватски јаэик, ISBN 978-953-7217-39-6 ==Наводи== {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Климан, Алдо}} [[Категорија:Луѓе од Битола]] [[Категорија:Македонски поети]] [[Категорија:Македонски раскажувачи]] [[Категорија:Македонски антолози]] [[Категорија:Македонски преведувачи]] [[Категорија:Македонски книжевни критичари]] [[Категорија:Македонски новинари]] [[Категорија:Македонски уредници]] [[Категорија:Македонски старинари]] [[Категорија:Југословенски поети]] [[Категорија:Југословенски старинари]] [[Категорија:Југословенски новинари]] [[Категорија:Југословенски уредници]] [[Категорија:Југословенски Македонци]] [[Категорија:Македонци во Хрватска]] 8qhiphjjb26iknbhsc2o0lhmbfnmw4y 10 30408 5538126 5500495 2026-04-12T17:56:14Z Andrew012p 85224 5538126 wikitext text/x-wiki {{ infobox | italic title= {{{italic_title|<noinclude>no</noinclude>}}} | bodyclass = vevent | abovestyle = font-style: italic; background: #CCCCFF; padding: 0.25em 1em; line-height: 1.5em; | aboveclass = summary | headerclass = summary | headerstyle = background: #CCCCFF; padding: 0.25em 1em; line-height: 1.5em; | above = {{{show_name|{{{name|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=250px|upright={{{image_upright|1.13}}}|alt={{{image_alt|{{{alt|}}}}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Позната и како | data1 = {{#if:{{{alt_name|{{{show_name_2|}}}}}}|<i style="font-weight: normal;">{{If empty|{{{alt_name|}}}|{{{show_name_2|}}}}}</i>}} | class2 = description | data2 = {{{native_name|}}} | label3 = Жанр | class3 = category | data3 = {{lc:{{{genre|}}}}} | label4 = Создадена од | data4 = {{{creator|}}} | label5 = Заснована на | data5 = {{{based_on|}}} | label6 = Развиена од | data6 = {{{developer|}}} | label7 = Напишана од | data7 = {{{writer|}}} | label8 = Сценарио на | data8 = {{{screenplay|}}} | label9 = Приказна на | data9 = {{{story|}}} | label10 = Режирана од | class10 = attendee | data10 = {{{director|}}} | label11 = Креативна <span class="nowrap">режија</span> | class11 = attendee | data11 = {{{creative_director|}}} | label12 = Водители | class12 = attendee | data12 = {{{presenter|{{{host|}}}}}} | label13 = Улоги | class13 = attendee | data13 = {{{starring|}}} | label14 = Судии | class14 = attendee | data14 = {{{judges|}}} | label15 = Гласови на | class15 = attendee | data15 = {{{voices|}}} | label16 = Раскажувач | class16 = attendee | data16 = {{{narrated|}}} | label17 = {{#if:{{{music|}}}|Музика на|Тематски композитор}} | data17 = {{{theme_music_composer|{{{music|}}}}}} | label18 = Воведна тема | data18 = {{{opentheme|}}} | label19 = Завршна тема | data19 = {{{endtheme|}}} | label20 = Композитор(и) | data20 = {{{composer|}}} | label21 = Земја на потекло | data21 = {{{country|}}} | label22 = Првичен <span class="nowrap">јазик</span> | data22 = {{{language|}}} | label23 = <abbr title="Number">Бр.</abbr> на {{#if:{{{num_seasons|}}}|сезони|серии}} | data23 = {{{num_seasons|{{{num_series|}}}}}} | label24 = {{#ifeq:{{{show_name|}}}|Доктор Ху|<abbr title="Number">Бр.</abbr> на серија }} | data24 = {{#ifeq:{{{show_name|}}}|Doctor Who|{{{num_series|}}} }} | label25 = <abbr title="Number">Бр.</abbr> на епизоди | data25 = {{{num_episodes|}}} {{#if:{{{list_episodes|}}}| <span class="nowrap">([[{{{list_episodes}}}|список на епизоди]])</span>}} | header26 = {{#if:{{{producer|}}}{{{executive_producer|}}}{{{location|}}}{{{camera|}}}{{{runtime|}}}|Производство}} | label27 = Извршен <span class="nowrap">продуцент(и)</span> | data27 = {{{executive_producer|}}} | label28 = <span class="nowrap">Продуцент(и)</span> | data28 = {{{producer|}}} | label29 = Уредници на вести | data29 = {{{news_editor|}}} | label30 = Местоположба | data30 = {{{location|}}} | label31 = Кинематографија | data31 = {{{cinematography|}}} | label32 = Уредници | data32 = {{{editor|}}} | label33 = Камера | data33 = {{{camera|}}} | label34 = Времетраење | data34 = {{{runtime|}}} | label35 = Продукциска <span class="nowrap">куќа</span> | data35 = {{{company|{{{studio|}}}}}} | label36 = Дистрибутер | data36 = {{{distributor|}}} | label37 = Буџет | data37 = {{{budget|}}} | header38 = {{#if:{{{network|}}}{{{channel|}}}{{{picture_format|}}}{{{audio_format|}}}{{{first_run|}}}{{{first_aired|}}}{{{last_aired|}}}{{{released|}}}|Прикажување}} | label39 = Првична мрежа | data39 = {{{network|{{{channel|}}}}}} | label40 = Сликов формат | data40 = {{{picture_format|}}} | label41 = Звучен формат | data41 = {{{audio_format|}}} | label42 = Првпат прикажана во | data42 = {{{first_run|}}} | label43 = Првично прикажување | data43 = {{#invoke:Infobox/dates|dates|{{{first_aired|{{{released|}}}}}}|{{{last_aired|}}}}} | header44 = {{#if:{{{preceded_by|}}}{{{followed_by|}}}{{{related|}}}|Хронологија}} | label45 = Претходник | data45 = {{{preceded_by|}}} | label46 = Следбеник | data46 = {{{followed_by|}}} | label47 = Слични програми | data47 = {{{related|}}} | header48 = {{#if:{{{website|{{#property:P856}}}}}{{{production_website|}}}|{{#ifeq:{{{website|}}}|hide|{{#if:{{{production_website|}}}|External links}}|Надворешни врски}}}} | label49 = {{{website_title|Мрежна страница}}} | data49 = {{#if:{{{website|}}} |{{#ifeq:{{{website|}}}|hide||{{URL|{{{website|}}}}} }} |{{#if:{{#property:P856}} |{{URL|{{#property:P856}}}} }} }} | label50 = {{{production_website_title|Продукциска<br/>мрежна страница}}} | data50 = {{#if:{{{production_website|}}}|{{URL|{{{production_website}}}}}}} }}<noinclude> {{документација}} <!-- Додавајте категории и интервики во /doc подшаблонот, не тука! --> </noinclude> lo70uuawokwcjivoyr0y1z6j8wcjtmc 5538127 5538126 2026-04-12T17:56:49Z Andrew012p 85224 Отповикана преработката [[Special:Diff/5538126|5538126]] на [[Special:Contributions/Andrew012p|Andrew012p]] ([[User talk:Andrew012p|разговор]]) 5538127 wikitext text/x-wiki {{ infobox | italic title= {{{italic_title|<noinclude>no</noinclude>}}} | bodyclass = vevent | abovestyle = font-style: italic; background: #CCCCFF; padding: 0.25em 1em; line-height: 1.5em; | aboveclass = summary | headerclass = summary | headerstyle = background: #CCCCFF; padding: 0.25em 1em; line-height: 1.5em; | above = {{{show_name|{{{name|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1.13}}}<!-- 1.13 is the most common size used in TV articles. -->|alt={{{image_alt|{{{alt|}}}}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Позната и како | data1 = {{#if:{{{alt_name|{{{show_name_2|}}}}}}|<i style="font-weight: normal;">{{If empty|{{{alt_name|}}}|{{{show_name_2|}}}}}</i>}} | class2 = description | data2 = {{{native_name|}}} | label3 = Жанр | class3 = category | data3 = {{lc:{{{genre|}}}}} | label4 = Создадена од | data4 = {{{creator|}}} | label5 = Заснована на | data5 = {{{based_on|}}} | label6 = Развиена од | data6 = {{{developer|}}} | label7 = Напишана од | data7 = {{{writer|}}} | label8 = Сценарио на | data8 = {{{screenplay|}}} | label9 = Приказна на | data9 = {{{story|}}} | label10 = Режирана од | class10 = attendee | data10 = {{{director|}}} | label11 = Креативна <span class="nowrap">режија</span> | class11 = attendee | data11 = {{{creative_director|}}} | label12 = Водители | class12 = attendee | data12 = {{{presenter|{{{host|}}}}}} | label13 = Улоги | class13 = attendee | data13 = {{{starring|}}} | label14 = Судии | class14 = attendee | data14 = {{{judges|}}} | label15 = Гласови на | class15 = attendee | data15 = {{{voices|}}} | label16 = Раскажувач | class16 = attendee | data16 = {{{narrated|}}} | label17 = {{#if:{{{music|}}}|Музика на|Тематски композитор}} | data17 = {{{theme_music_composer|{{{music|}}}}}} | label18 = Воведна тема | data18 = {{{opentheme|}}} | label19 = Завршна тема | data19 = {{{endtheme|}}} | label20 = Композитор(и) | data20 = {{{composer|}}} | label21 = Земја на потекло | data21 = {{{country|}}} | label22 = Првичен <span class="nowrap">јазик</span> | data22 = {{{language|}}} | label23 = <abbr title="Number">Бр.</abbr> на {{#if:{{{num_seasons|}}}|сезони|серии}} | data23 = {{{num_seasons|{{{num_series|}}}}}} | label24 = {{#ifeq:{{{show_name|}}}|Доктор Ху|<abbr title="Number">Бр.</abbr> на серија }} | data24 = {{#ifeq:{{{show_name|}}}|Doctor Who|{{{num_series|}}} }} | label25 = <abbr title="Number">Бр.</abbr> на епизоди | data25 = {{{num_episodes|}}} {{#if:{{{list_episodes|}}}| <span class="nowrap">([[{{{list_episodes}}}|список на епизоди]])</span>}} | header26 = {{#if:{{{producer|}}}{{{executive_producer|}}}{{{location|}}}{{{camera|}}}{{{runtime|}}}|Производство}} | label27 = Извршен <span class="nowrap">продуцент(и)</span> | data27 = {{{executive_producer|}}} | label28 = <span class="nowrap">Продуцент(и)</span> | data28 = {{{producer|}}} | label29 = Уредници на вести | data29 = {{{news_editor|}}} | label30 = Местоположба | data30 = {{{location|}}} | label31 = Кинематографија | data31 = {{{cinematography|}}} | label32 = Уредници | data32 = {{{editor|}}} | label33 = Камера | data33 = {{{camera|}}} | label34 = Времетраење | data34 = {{{runtime|}}} | label35 = Продукциска <span class="nowrap">куќа</span> | data35 = {{{company|{{{studio|}}}}}} | label36 = Дистрибутер | data36 = {{{distributor|}}} | label37 = Буџет | data37 = {{{budget|}}} | header38 = {{#if:{{{network|}}}{{{channel|}}}{{{picture_format|}}}{{{audio_format|}}}{{{first_run|}}}{{{first_aired|}}}{{{last_aired|}}}{{{released|}}}|Прикажување}} | label39 = Првична мрежа | data39 = {{{network|{{{channel|}}}}}} | label40 = Сликов формат | data40 = {{{picture_format|}}} | label41 = Звучен формат | data41 = {{{audio_format|}}} | label42 = Првпат прикажана во | data42 = {{{first_run|}}} | label43 = Првично прикажување | data43 = {{#invoke:Infobox/dates|dates|{{{first_aired|{{{released|}}}}}}|{{{last_aired|}}}}} | header44 = {{#if:{{{preceded_by|}}}{{{followed_by|}}}{{{related|}}}|Хронологија}} | label45 = Претходник | data45 = {{{preceded_by|}}} | label46 = Следбеник | data46 = {{{followed_by|}}} | label47 = Слични програми | data47 = {{{related|}}} | header48 = {{#if:{{{website|{{#property:P856}}}}}{{{production_website|}}}|{{#ifeq:{{{website|}}}|hide|{{#if:{{{production_website|}}}|External links}}|Надворешни врски}}}} | label49 = {{{website_title|Мрежна страница}}} | data49 = {{#if:{{{website|}}} |{{#ifeq:{{{website|}}}|hide||{{URL|{{{website|}}}}} }} |{{#if:{{#property:P856}} |{{URL|{{#property:P856}}}} }} }} | label50 = {{{production_website_title|Продукциска<br/>мрежна страница}}} | data50 = {{#if:{{{production_website|}}}|{{URL|{{{production_website}}}}}}} }}<noinclude> {{документација}} <!-- Додавајте категории и интервики во /doc подшаблонот, не тука! --> </noinclude> nkx17m9cu0a5zj03vn89hs770dojiq7 5538128 5538127 2026-04-12T17:58:54Z Andrew012p 85224 5538128 wikitext text/x-wiki {{ infobox | italic title= {{{italic_title|<noinclude>no</noinclude>}}} | bodyclass = vevent | abovestyle = font-style: italic; background: #CCCCFF; padding: 0.25em 1em; line-height: 1.5em; | aboveclass = summary | headerclass = summary | headerstyle = background: #CCCCFF; padding: 0.25em 1em; line-height: 1.5em; | above = {{{show_name|{{{name|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=250px|upright={{{image_upright|1.13}}}|alt={{{image_alt|{{{alt|}}}}}}|suppressplaceholder=yes}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Позната и како | data1 = {{#if:{{{alt_name|{{{show_name_2|}}}}}}|<i style="font-weight: normal;">{{If empty|{{{alt_name|}}}|{{{show_name_2|}}}}}</i>}} | class2 = description | data2 = {{{native_name|}}} | label3 = Жанр | class3 = category | data3 = {{lc:{{{genre|}}}}} | label4 = Создадена од | data4 = {{{creator|}}} | label5 = Заснована на | data5 = {{{based_on|}}} | label6 = Развиена од | data6 = {{{developer|}}} | label7 = Напишана од | data7 = {{{writer|}}} | label8 = Сценарио на | data8 = {{{screenplay|}}} | label9 = Приказна на | data9 = {{{story|}}} | label10 = Режирана од | class10 = attendee | data10 = {{{director|}}} | label11 = Креативна <span class="nowrap">режија</span> | class11 = attendee | data11 = {{{creative_director|}}} | label12 = Водители | class12 = attendee | data12 = {{{presenter|{{{host|}}}}}} | label13 = Улоги | class13 = attendee | data13 = {{{starring|}}} | label14 = Судии | class14 = attendee | data14 = {{{judges|}}} | label15 = Гласови на | class15 = attendee | data15 = {{{voices|}}} | label16 = Раскажувач | class16 = attendee | data16 = {{{narrated|}}} | label17 = {{#if:{{{music|}}}|Музика на|Тематски композитор}} | data17 = {{{theme_music_composer|{{{music|}}}}}} | label18 = Воведна тема | data18 = {{{opentheme|}}} | label19 = Завршна тема | data19 = {{{endtheme|}}} | label20 = Композитор(и) | data20 = {{{composer|}}} | label21 = Земја на потекло | data21 = {{{country|}}} | label22 = Првичен <span class="nowrap">јазик</span> | data22 = {{{language|}}} | label23 = <abbr title="Number">Бр.</abbr> на {{#if:{{{num_seasons|}}}|сезони|серии}} | data23 = {{{num_seasons|{{{num_series|}}}}}} | label24 = {{#ifeq:{{{show_name|}}}|Доктор Ху|<abbr title="Number">Бр.</abbr> на серија }} | data24 = {{#ifeq:{{{show_name|}}}|Doctor Who|{{{num_series|}}} }} | label25 = <abbr title="Number">Бр.</abbr> на епизоди | data25 = {{{num_episodes|}}} {{#if:{{{list_episodes|}}}| <span class="nowrap">([[{{{list_episodes}}}|список на епизоди]])</span>}} | header26 = {{#if:{{{producer|}}}{{{executive_producer|}}}{{{location|}}}{{{camera|}}}{{{runtime|}}}|Производство}} | label27 = Извршен <span class="nowrap">продуцент(и)</span> | data27 = {{{executive_producer|}}} | label28 = <span class="nowrap">Продуцент(и)</span> | data28 = {{{producer|}}} | label29 = Уредници на вести | data29 = {{{news_editor|}}} | label30 = Местоположба | data30 = {{{location|}}} | label31 = Кинематографија | data31 = {{{cinematography|}}} | label32 = Уредници | data32 = {{{editor|}}} | label33 = Камера | data33 = {{{camera|}}} | label34 = Времетраење | data34 = {{{runtime|}}} | label35 = Продукциска <span class="nowrap">куќа</span> | data35 = {{{company|{{{studio|}}}}}} | label36 = Дистрибутер | data36 = {{{distributor|}}} | label37 = Буџет | data37 = {{{budget|}}} | header38 = {{#if:{{{network|}}}{{{channel|}}}{{{picture_format|}}}{{{audio_format|}}}{{{first_run|}}}{{{first_aired|}}}{{{last_aired|}}}{{{released|}}}|Прикажување}} | label39 = Првична мрежа | data39 = {{{network|{{{channel|}}}}}} | label40 = Сликов формат | data40 = {{{picture_format|}}} | label41 = Звучен формат | data41 = {{{audio_format|}}} | label42 = Првпат прикажана во | data42 = {{{first_run|}}} | label43 = Првично прикажување | data43 = {{#invoke:Infobox/dates|dates|{{{first_aired|{{{released|}}}}}}|{{{last_aired|}}}}} | header44 = {{#if:{{{preceded_by|}}}{{{followed_by|}}}{{{related|}}}|Хронологија}} | label45 = Претходник | data45 = {{{preceded_by|}}} | label46 = Следбеник | data46 = {{{followed_by|}}} | label47 = Слични програми | data47 = {{{related|}}} | header48 = {{#if:{{{website|{{#property:P856}}}}}{{{production_website|}}}|{{#ifeq:{{{website|}}}|hide|{{#if:{{{production_website|}}}|External links}}|Надворешни врски}}}} | label49 = {{{website_title|Мрежна страница}}} | data49 = {{#if:{{{website|}}} |{{#ifeq:{{{website|}}}|hide||{{URL|{{{website|}}}}} }} |{{#if:{{#property:P856}} |{{URL|{{#property:P856}}}} }} }} | label50 = {{{production_website_title|Продукциска<br/>мрежна страница}}} | data50 = {{#if:{{{production_website|}}}|{{URL|{{{production_website}}}}}}} }}<noinclude> {{документација}} <!-- Додавајте категории и интервики во /doc подшаблонот, не тука! --> </noinclude> ejue3hft8b1b2e7yk67omksai514sg0 5538130 5538128 2026-04-12T18:01:32Z Andrew012p 85224 Отповикана преработката [[Special:Diff/5538128|5538128]] на [[Special:Contributions/Andrew012p|Andrew012p]] ([[User talk:Andrew012p|разговор]]) 5538130 wikitext text/x-wiki {{ infobox | italic title= {{{italic_title|<noinclude>no</noinclude>}}} | bodyclass = vevent | abovestyle = font-style: italic; background: #CCCCFF; padding: 0.25em 1em; line-height: 1.5em; | aboveclass = summary | headerclass = summary | headerstyle = background: #CCCCFF; padding: 0.25em 1em; line-height: 1.5em; | above = {{{show_name|{{{name|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1.13}}}<!-- 1.13 is the most common size used in TV articles. -->|alt={{{image_alt|{{{alt|}}}}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Позната и како | data1 = {{#if:{{{alt_name|{{{show_name_2|}}}}}}|<i style="font-weight: normal;">{{If empty|{{{alt_name|}}}|{{{show_name_2|}}}}}</i>}} | class2 = description | data2 = {{{native_name|}}} | label3 = Жанр | class3 = category | data3 = {{lc:{{{genre|}}}}} | label4 = Создадена од | data4 = {{{creator|}}} | label5 = Заснована на | data5 = {{{based_on|}}} | label6 = Развиена од | data6 = {{{developer|}}} | label7 = Напишана од | data7 = {{{writer|}}} | label8 = Сценарио на | data8 = {{{screenplay|}}} | label9 = Приказна на | data9 = {{{story|}}} | label10 = Режирана од | class10 = attendee | data10 = {{{director|}}} | label11 = Креативна <span class="nowrap">режија</span> | class11 = attendee | data11 = {{{creative_director|}}} | label12 = Водители | class12 = attendee | data12 = {{{presenter|{{{host|}}}}}} | label13 = Улоги | class13 = attendee | data13 = {{{starring|}}} | label14 = Судии | class14 = attendee | data14 = {{{judges|}}} | label15 = Гласови на | class15 = attendee | data15 = {{{voices|}}} | label16 = Раскажувач | class16 = attendee | data16 = {{{narrated|}}} | label17 = {{#if:{{{music|}}}|Музика на|Тематски композитор}} | data17 = {{{theme_music_composer|{{{music|}}}}}} | label18 = Воведна тема | data18 = {{{opentheme|}}} | label19 = Завршна тема | data19 = {{{endtheme|}}} | label20 = Композитор(и) | data20 = {{{composer|}}} | label21 = Земја на потекло | data21 = {{{country|}}} | label22 = Првичен <span class="nowrap">јазик</span> | data22 = {{{language|}}} | label23 = <abbr title="Number">Бр.</abbr> на {{#if:{{{num_seasons|}}}|сезони|серии}} | data23 = {{{num_seasons|{{{num_series|}}}}}} | label24 = {{#ifeq:{{{show_name|}}}|Доктор Ху|<abbr title="Number">Бр.</abbr> на серија }} | data24 = {{#ifeq:{{{show_name|}}}|Doctor Who|{{{num_series|}}} }} | label25 = <abbr title="Number">Бр.</abbr> на епизоди | data25 = {{{num_episodes|}}} {{#if:{{{list_episodes|}}}| <span class="nowrap">([[{{{list_episodes}}}|список на епизоди]])</span>}} | header26 = {{#if:{{{producer|}}}{{{executive_producer|}}}{{{location|}}}{{{camera|}}}{{{runtime|}}}|Производство}} | label27 = Извршен <span class="nowrap">продуцент(и)</span> | data27 = {{{executive_producer|}}} | label28 = <span class="nowrap">Продуцент(и)</span> | data28 = {{{producer|}}} | label29 = Уредници на вести | data29 = {{{news_editor|}}} | label30 = Местоположба | data30 = {{{location|}}} | label31 = Кинематографија | data31 = {{{cinematography|}}} | label32 = Уредници | data32 = {{{editor|}}} | label33 = Камера | data33 = {{{camera|}}} | label34 = Времетраење | data34 = {{{runtime|}}} | label35 = Продукциска <span class="nowrap">куќа</span> | data35 = {{{company|{{{studio|}}}}}} | label36 = Дистрибутер | data36 = {{{distributor|}}} | label37 = Буџет | data37 = {{{budget|}}} | header38 = {{#if:{{{network|}}}{{{channel|}}}{{{picture_format|}}}{{{audio_format|}}}{{{first_run|}}}{{{first_aired|}}}{{{last_aired|}}}{{{released|}}}|Прикажување}} | label39 = Првична мрежа | data39 = {{{network|{{{channel|}}}}}} | label40 = Сликов формат | data40 = {{{picture_format|}}} | label41 = Звучен формат | data41 = {{{audio_format|}}} | label42 = Првпат прикажана во | data42 = {{{first_run|}}} | label43 = Првично прикажување | data43 = {{#invoke:Infobox/dates|dates|{{{first_aired|{{{released|}}}}}}|{{{last_aired|}}}}} | header44 = {{#if:{{{preceded_by|}}}{{{followed_by|}}}{{{related|}}}|Хронологија}} | label45 = Претходник | data45 = {{{preceded_by|}}} | label46 = Следбеник | data46 = {{{followed_by|}}} | label47 = Слични програми | data47 = {{{related|}}} | header48 = {{#if:{{{website|{{#property:P856}}}}}{{{production_website|}}}|{{#ifeq:{{{website|}}}|hide|{{#if:{{{production_website|}}}|External links}}|Надворешни врски}}}} | label49 = {{{website_title|Мрежна страница}}} | data49 = {{#if:{{{website|}}} |{{#ifeq:{{{website|}}}|hide||{{URL|{{{website|}}}}} }} |{{#if:{{#property:P856}} |{{URL|{{#property:P856}}}} }} }} | label50 = {{{production_website_title|Продукциска<br/>мрежна страница}}} | data50 = {{#if:{{{production_website|}}}|{{URL|{{{production_website}}}}}}} }}<noinclude> {{документација}} <!-- Додавајте категории и интервики во /doc подшаблонот, не тука! --> </noinclude> nkx17m9cu0a5zj03vn89hs770dojiq7 5538131 5538130 2026-04-12T18:01:43Z Andrew012p 85224 5538131 wikitext text/x-wiki {{ infobox | italic title= {{{italic_title|<noinclude>no</noinclude>}}} | bodyclass = vevent | abovestyle = font-style: italic; background: #CCCCFF; padding: 0.25em 1em; line-height: 1.5em; | aboveclass = summary | headerclass = summary | headerstyle = background: #CCCCFF; padding: 0.25em 1em; line-height: 1.5em; | above = {{{show_name|{{{name|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1}}|alt={{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}|title={{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}|class={{{image_class|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Позната и како | data1 = {{#if:{{{alt_name|{{{show_name_2|}}}}}}|<i style="font-weight: normal;">{{If empty|{{{alt_name|}}}|{{{show_name_2|}}}}}</i>}} | class2 = description | data2 = {{{native_name|}}} | label3 = Жанр | class3 = category | data3 = {{lc:{{{genre|}}}}} | label4 = Создадена од | data4 = {{{creator|}}} | label5 = Заснована на | data5 = {{{based_on|}}} | label6 = Развиена од | data6 = {{{developer|}}} | label7 = Напишана од | data7 = {{{writer|}}} | label8 = Сценарио на | data8 = {{{screenplay|}}} | label9 = Приказна на | data9 = {{{story|}}} | label10 = Режирана од | class10 = attendee | data10 = {{{director|}}} | label11 = Креативна <span class="nowrap">режија</span> | class11 = attendee | data11 = {{{creative_director|}}} | label12 = Водители | class12 = attendee | data12 = {{{presenter|{{{host|}}}}}} | label13 = Улоги | class13 = attendee | data13 = {{{starring|}}} | label14 = Судии | class14 = attendee | data14 = {{{judges|}}} | label15 = Гласови на | class15 = attendee | data15 = {{{voices|}}} | label16 = Раскажувач | class16 = attendee | data16 = {{{narrated|}}} | label17 = {{#if:{{{music|}}}|Музика на|Тематски композитор}} | data17 = {{{theme_music_composer|{{{music|}}}}}} | label18 = Воведна тема | data18 = {{{opentheme|}}} | label19 = Завршна тема | data19 = {{{endtheme|}}} | label20 = Композитор(и) | data20 = {{{composer|}}} | label21 = Земја на потекло | data21 = {{{country|}}} | label22 = Првичен <span class="nowrap">јазик</span> | data22 = {{{language|}}} | label23 = <abbr title="Number">Бр.</abbr> на {{#if:{{{num_seasons|}}}|сезони|серии}} | data23 = {{{num_seasons|{{{num_series|}}}}}} | label24 = {{#ifeq:{{{show_name|}}}|Доктор Ху|<abbr title="Number">Бр.</abbr> на серија }} | data24 = {{#ifeq:{{{show_name|}}}|Doctor Who|{{{num_series|}}} }} | label25 = <abbr title="Number">Бр.</abbr> на епизоди | data25 = {{{num_episodes|}}} {{#if:{{{list_episodes|}}}| <span class="nowrap">([[{{{list_episodes}}}|список на епизоди]])</span>}} | header26 = {{#if:{{{producer|}}}{{{executive_producer|}}}{{{location|}}}{{{camera|}}}{{{runtime|}}}|Производство}} | label27 = Извршен <span class="nowrap">продуцент(и)</span> | data27 = {{{executive_producer|}}} | label28 = <span class="nowrap">Продуцент(и)</span> | data28 = {{{producer|}}} | label29 = Уредници на вести | data29 = {{{news_editor|}}} | label30 = Местоположба | data30 = {{{location|}}} | label31 = Кинематографија | data31 = {{{cinematography|}}} | label32 = Уредници | data32 = {{{editor|}}} | label33 = Камера | data33 = {{{camera|}}} | label34 = Времетраење | data34 = {{{runtime|}}} | label35 = Продукциска <span class="nowrap">куќа</span> | data35 = {{{company|{{{studio|}}}}}} | label36 = Дистрибутер | data36 = {{{distributor|}}} | label37 = Буџет | data37 = {{{budget|}}} | header38 = {{#if:{{{network|}}}{{{channel|}}}{{{picture_format|}}}{{{audio_format|}}}{{{first_run|}}}{{{first_aired|}}}{{{last_aired|}}}{{{released|}}}|Прикажување}} | label39 = Првична мрежа | data39 = {{{network|{{{channel|}}}}}} | label40 = Сликов формат | data40 = {{{picture_format|}}} | label41 = Звучен формат | data41 = {{{audio_format|}}} | label42 = Првпат прикажана во | data42 = {{{first_run|}}} | label43 = Првично прикажување | data43 = {{#invoke:Infobox/dates|dates|{{{first_aired|{{{released|}}}}}}|{{{last_aired|}}}}} | header44 = {{#if:{{{preceded_by|}}}{{{followed_by|}}}{{{related|}}}|Хронологија}} | label45 = Претходник | data45 = {{{preceded_by|}}} | label46 = Следбеник | data46 = {{{followed_by|}}} | label47 = Слични програми | data47 = {{{related|}}} | header48 = {{#if:{{{website|{{#property:P856}}}}}{{{production_website|}}}|{{#ifeq:{{{website|}}}|hide|{{#if:{{{production_website|}}}|External links}}|Надворешни врски}}}} | label49 = {{{website_title|Мрежна страница}}} | data49 = {{#if:{{{website|}}} |{{#ifeq:{{{website|}}}|hide||{{URL|{{{website|}}}}} }} |{{#if:{{#property:P856}} |{{URL|{{#property:P856}}}} }} }} | label50 = {{{production_website_title|Продукциска<br/>мрежна страница}}} | data50 = {{#if:{{{production_website|}}}|{{URL|{{{production_website}}}}}}} }}<noinclude> {{документација}} <!-- Додавајте категории и интервики во /doc подшаблонот, не тука! --> </noinclude> swr6p4f2ut6glihk70onpza6ol6j5zo 5538135 5538131 2026-04-12T18:04:25Z Andrew012p 85224 5538135 wikitext text/x-wiki {{ infobox | italic title= {{{italic_title|<noinclude>no</noinclude>}}} | bodyclass = vevent | abovestyle = font-style: italic; background: #CCCCFF; padding: 0.25em 1em; line-height: 1.5em; | aboveclass = summary | headerclass = summary | headerstyle = background: #CCCCFF; padding: 0.25em 1em; line-height: 1.5em; | above = {{{show_name|{{{name|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=250px|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{image_alt|{{{alt|}}}}}}|title={{{caption|}}}|class={{{image_class|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Позната и како | data1 = {{#if:{{{alt_name|{{{show_name_2|}}}}}}|<i style="font-weight: normal;">{{If empty|{{{alt_name|}}}|{{{show_name_2|}}}}}</i>}} | class2 = description | data2 = {{{native_name|}}} | label3 = Жанр | class3 = category | data3 = {{lc:{{{genre|}}}}} | label4 = Создадена од | data4 = {{{creator|}}} | label5 = Заснована на | data5 = {{{based_on|}}} | label6 = Развиена од | data6 = {{{developer|}}} | label7 = Напишана од | data7 = {{{writer|}}} | label8 = Сценарио на | data8 = {{{screenplay|}}} | label9 = Приказна на | data9 = {{{story|}}} | label10 = Режирана од | class10 = attendee | data10 = {{{director|}}} | label11 = Креативна <span class="nowrap">режија</span> | class11 = attendee | data11 = {{{creative_director|}}} | label12 = Водители | class12 = attendee | data12 = {{{presenter|{{{host|}}}}}} | label13 = Улоги | class13 = attendee | data13 = {{{starring|}}} | label14 = Судии | class14 = attendee | data14 = {{{judges|}}} | label15 = Гласови на | class15 = attendee | data15 = {{{voices|}}} | label16 = Раскажувач | class16 = attendee | data16 = {{{narrated|}}} | label17 = {{#if:{{{music|}}}|Музика на|Тематски композитор}} | data17 = {{{theme_music_composer|{{{music|}}}}}} | label18 = Воведна тема | data18 = {{{opentheme|}}} | label19 = Завршна тема | data19 = {{{endtheme|}}} | label20 = Композитор(и) | data20 = {{{composer|}}} | label21 = Земја на потекло | data21 = {{{country|}}} | label22 = Првичен <span class="nowrap">јазик</span> | data22 = {{{language|}}} | label23 = <abbr title="Number">Бр.</abbr> на {{#if:{{{num_seasons|}}}|сезони|серии}} | data23 = {{{num_seasons|{{{num_series|}}}}}} | label24 = {{#ifeq:{{{show_name|}}}|Доктор Ху|<abbr title="Number">Бр.</abbr> на серија }} | data24 = {{#ifeq:{{{show_name|}}}|Doctor Who|{{{num_series|}}} }} | label25 = <abbr title="Number">Бр.</abbr> на епизоди | data25 = {{{num_episodes|}}} {{#if:{{{list_episodes|}}}| <span class="nowrap">([[{{{list_episodes}}}|список на епизоди]])</span>}} | header26 = {{#if:{{{producer|}}}{{{executive_producer|}}}{{{location|}}}{{{camera|}}}{{{runtime|}}}|Производство}} | label27 = Извршен <span class="nowrap">продуцент(и)</span> | data27 = {{{executive_producer|}}} | label28 = <span class="nowrap">Продуцент(и)</span> | data28 = {{{producer|}}} | label29 = Уредници на вести | data29 = {{{news_editor|}}} | label30 = Местоположба | data30 = {{{location|}}} | label31 = Кинематографија | data31 = {{{cinematography|}}} | label32 = Уредници | data32 = {{{editor|}}} | label33 = Камера | data33 = {{{camera|}}} | label34 = Времетраење | data34 = {{{runtime|}}} | label35 = Продукциска <span class="nowrap">куќа</span> | data35 = {{{company|{{{studio|}}}}}} | label36 = Дистрибутер | data36 = {{{distributor|}}} | label37 = Буџет | data37 = {{{budget|}}} | header38 = {{#if:{{{network|}}}{{{channel|}}}{{{picture_format|}}}{{{audio_format|}}}{{{first_run|}}}{{{first_aired|}}}{{{last_aired|}}}{{{released|}}}|Прикажување}} | label39 = Првична мрежа | data39 = {{{network|{{{channel|}}}}}} | label40 = Сликов формат | data40 = {{{picture_format|}}} | label41 = Звучен формат | data41 = {{{audio_format|}}} | label42 = Првпат прикажана во | data42 = {{{first_run|}}} | label43 = Првично прикажување | data43 = {{#invoke:Infobox/dates|dates|{{{first_aired|{{{released|}}}}}}|{{{last_aired|}}}}} | header44 = {{#if:{{{preceded_by|}}}{{{followed_by|}}}{{{related|}}}|Хронологија}} | label45 = Претходник | data45 = {{{preceded_by|}}} | label46 = Следбеник | data46 = {{{followed_by|}}} | label47 = Слични програми | data47 = {{{related|}}} | header48 = {{#if:{{{website|{{#property:P856}}}}}{{{production_website|}}}|{{#ifeq:{{{website|}}}|hide|{{#if:{{{production_website|}}}|External links}}|Надворешни врски}}}} | label49 = {{{website_title|Мрежна страница}}} | data49 = {{#if:{{{website|}}} |{{#ifeq:{{{website|}}}|hide||{{URL|{{{website|}}}}} }} |{{#if:{{#property:P856}} |{{URL|{{#property:P856}}}} }} }} | label50 = {{{production_website_title|Продукциска<br/>мрежна страница}}} | data50 = {{#if:{{{production_website|}}}|{{URL|{{{production_website}}}}}}} }}<noinclude> {{документација}} <!-- Додавајте категории и интервики во /doc подшаблонот, не тука! --> </noinclude> f8r5ogao3lehkkudw32iqlos27ij5a0 5538136 5538135 2026-04-12T18:04:46Z Andrew012p 85224 Отповикана преработката [[Special:Diff/5538135|5538135]] на [[Special:Contributions/Andrew012p|Andrew012p]] ([[User talk:Andrew012p|разговор]]) 5538136 wikitext text/x-wiki {{ infobox | italic title= {{{italic_title|<noinclude>no</noinclude>}}} | bodyclass = vevent | abovestyle = font-style: italic; background: #CCCCFF; padding: 0.25em 1em; line-height: 1.5em; | aboveclass = summary | headerclass = summary | headerstyle = background: #CCCCFF; padding: 0.25em 1em; line-height: 1.5em; | above = {{{show_name|{{{name|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1}}|alt={{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}|title={{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}|class={{{image_class|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Позната и како | data1 = {{#if:{{{alt_name|{{{show_name_2|}}}}}}|<i style="font-weight: normal;">{{If empty|{{{alt_name|}}}|{{{show_name_2|}}}}}</i>}} | class2 = description | data2 = {{{native_name|}}} | label3 = Жанр | class3 = category | data3 = {{lc:{{{genre|}}}}} | label4 = Создадена од | data4 = {{{creator|}}} | label5 = Заснована на | data5 = {{{based_on|}}} | label6 = Развиена од | data6 = {{{developer|}}} | label7 = Напишана од | data7 = {{{writer|}}} | label8 = Сценарио на | data8 = {{{screenplay|}}} | label9 = Приказна на | data9 = {{{story|}}} | label10 = Режирана од | class10 = attendee | data10 = {{{director|}}} | label11 = Креативна <span class="nowrap">режија</span> | class11 = attendee | data11 = {{{creative_director|}}} | label12 = Водители | class12 = attendee | data12 = {{{presenter|{{{host|}}}}}} | label13 = Улоги | class13 = attendee | data13 = {{{starring|}}} | label14 = Судии | class14 = attendee | data14 = {{{judges|}}} | label15 = Гласови на | class15 = attendee | data15 = {{{voices|}}} | label16 = Раскажувач | class16 = attendee | data16 = {{{narrated|}}} | label17 = {{#if:{{{music|}}}|Музика на|Тематски композитор}} | data17 = {{{theme_music_composer|{{{music|}}}}}} | label18 = Воведна тема | data18 = {{{opentheme|}}} | label19 = Завршна тема | data19 = {{{endtheme|}}} | label20 = Композитор(и) | data20 = {{{composer|}}} | label21 = Земја на потекло | data21 = {{{country|}}} | label22 = Првичен <span class="nowrap">јазик</span> | data22 = {{{language|}}} | label23 = <abbr title="Number">Бр.</abbr> на {{#if:{{{num_seasons|}}}|сезони|серии}} | data23 = {{{num_seasons|{{{num_series|}}}}}} | label24 = {{#ifeq:{{{show_name|}}}|Доктор Ху|<abbr title="Number">Бр.</abbr> на серија }} | data24 = {{#ifeq:{{{show_name|}}}|Doctor Who|{{{num_series|}}} }} | label25 = <abbr title="Number">Бр.</abbr> на епизоди | data25 = {{{num_episodes|}}} {{#if:{{{list_episodes|}}}| <span class="nowrap">([[{{{list_episodes}}}|список на епизоди]])</span>}} | header26 = {{#if:{{{producer|}}}{{{executive_producer|}}}{{{location|}}}{{{camera|}}}{{{runtime|}}}|Производство}} | label27 = Извршен <span class="nowrap">продуцент(и)</span> | data27 = {{{executive_producer|}}} | label28 = <span class="nowrap">Продуцент(и)</span> | data28 = {{{producer|}}} | label29 = Уредници на вести | data29 = {{{news_editor|}}} | label30 = Местоположба | data30 = {{{location|}}} | label31 = Кинематографија | data31 = {{{cinematography|}}} | label32 = Уредници | data32 = {{{editor|}}} | label33 = Камера | data33 = {{{camera|}}} | label34 = Времетраење | data34 = {{{runtime|}}} | label35 = Продукциска <span class="nowrap">куќа</span> | data35 = {{{company|{{{studio|}}}}}} | label36 = Дистрибутер | data36 = {{{distributor|}}} | label37 = Буџет | data37 = {{{budget|}}} | header38 = {{#if:{{{network|}}}{{{channel|}}}{{{picture_format|}}}{{{audio_format|}}}{{{first_run|}}}{{{first_aired|}}}{{{last_aired|}}}{{{released|}}}|Прикажување}} | label39 = Првична мрежа | data39 = {{{network|{{{channel|}}}}}} | label40 = Сликов формат | data40 = {{{picture_format|}}} | label41 = Звучен формат | data41 = {{{audio_format|}}} | label42 = Првпат прикажана во | data42 = {{{first_run|}}} | label43 = Првично прикажување | data43 = {{#invoke:Infobox/dates|dates|{{{first_aired|{{{released|}}}}}}|{{{last_aired|}}}}} | header44 = {{#if:{{{preceded_by|}}}{{{followed_by|}}}{{{related|}}}|Хронологија}} | label45 = Претходник | data45 = {{{preceded_by|}}} | label46 = Следбеник | data46 = {{{followed_by|}}} | label47 = Слични програми | data47 = {{{related|}}} | header48 = {{#if:{{{website|{{#property:P856}}}}}{{{production_website|}}}|{{#ifeq:{{{website|}}}|hide|{{#if:{{{production_website|}}}|External links}}|Надворешни врски}}}} | label49 = {{{website_title|Мрежна страница}}} | data49 = {{#if:{{{website|}}} |{{#ifeq:{{{website|}}}|hide||{{URL|{{{website|}}}}} }} |{{#if:{{#property:P856}} |{{URL|{{#property:P856}}}} }} }} | label50 = {{{production_website_title|Продукциска<br/>мрежна страница}}} | data50 = {{#if:{{{production_website|}}}|{{URL|{{{production_website}}}}}}} }}<noinclude> {{документација}} <!-- Додавајте категории и интервики во /doc подшаблонот, не тука! --> </noinclude> swr6p4f2ut6glihk70onpza6ol6j5zo 5538137 5538136 2026-04-12T18:05:25Z Andrew012p 85224 5538137 wikitext text/x-wiki {{ infobox | italic title= {{{italic_title|<noinclude>no</noinclude>}}} | bodyclass = vevent | abovestyle = font-style: italic; background: #CCCCFF; padding: 0.25em 1em; line-height: 1.5em; | aboveclass = summary | headerclass = summary | headerstyle = background: #CCCCFF; padding: 0.25em 1em; line-height: 1.5em; | above = {{{show_name|{{{name|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=250px|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{image_alt|{{{alt|}}}}}}|title={{{caption|}}}|class={{{image_class|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Позната и како | data1 = {{#if:{{{alt_name|{{{show_name_2|}}}}}}|<i style="font-weight: normal;">{{If empty|{{{alt_name|}}}|{{{show_name_2|}}}}}</i>}} | class2 = description | data2 = {{{native_name|}}} | label3 = Жанр | class3 = category | data3 = {{lc:{{{genre|}}}}} | label4 = Создадена од | data4 = {{{creator|}}} | label5 = Заснована на | data5 = {{{based_on|}}} | label6 = Развиена од | data6 = {{{developer|}}} | label7 = Напишана од | data7 = {{{writer|}}} | label8 = Сценарио на | data8 = {{{screenplay|}}} | label9 = Приказна на | data9 = {{{story|}}} | label10 = Режирана од | class10 = attendee | data10 = {{{director|}}} | label11 = Креативна <span class="nowrap">режија</span> | class11 = attendee | data11 = {{{creative_director|}}} | label12 = Водители | class12 = attendee | data12 = {{{presenter|{{{host|}}}}}} | label13 = Улоги | class13 = attendee | data13 = {{{starring|}}} | label14 = Судии | class14 = attendee | data14 = {{{judges|}}} | label15 = Гласови на | class15 = attendee | data15 = {{{voices|}}} | label16 = Раскажувач | class16 = attendee | data16 = {{{narrated|}}} | label17 = {{#if:{{{music|}}}|Музика на|Тематски композитор}} | data17 = {{{theme_music_composer|{{{music|}}}}}} | label18 = Воведна тема | data18 = {{{opentheme|}}} | label19 = Завршна тема | data19 = {{{endtheme|}}} | label20 = Композитор(и) | data20 = {{{composer|}}} | label21 = Земја на потекло | data21 = {{{country|}}} | label22 = Првичен <span class="nowrap">јазик</span> | data22 = {{{language|}}} | label23 = <abbr title="Number">Бр.</abbr> на {{#if:{{{num_seasons|}}}|сезони|серии}} | data23 = {{{num_seasons|{{{num_series|}}}}}} | label24 = {{#ifeq:{{{show_name|}}}|Доктор Ху|<abbr title="Number">Бр.</abbr> на серија }} | data24 = {{#ifeq:{{{show_name|}}}|Doctor Who|{{{num_series|}}} }} | label25 = <abbr title="Number">Бр.</abbr> на епизоди | data25 = {{{num_episodes|}}} {{#if:{{{list_episodes|}}}| <span class="nowrap">([[{{{list_episodes}}}|список на епизоди]])</span>}} | header26 = {{#if:{{{producer|}}}{{{executive_producer|}}}{{{location|}}}{{{camera|}}}{{{runtime|}}}|Производство}} | label27 = Извршен <span class="nowrap">продуцент(и)</span> | data27 = {{{executive_producer|}}} | label28 = <span class="nowrap">Продуцент(и)</span> | data28 = {{{producer|}}} | label29 = Уредници на вести | data29 = {{{news_editor|}}} | label30 = Местоположба | data30 = {{{location|}}} | label31 = Кинематографија | data31 = {{{cinematography|}}} | label32 = Уредници | data32 = {{{editor|}}} | label33 = Камера | data33 = {{{camera|}}} | label34 = Времетраење | data34 = {{{runtime|}}} | label35 = Продукциска <span class="nowrap">куќа</span> | data35 = {{{company|{{{studio|}}}}}} | label36 = Дистрибутер | data36 = {{{distributor|}}} | label37 = Буџет | data37 = {{{budget|}}} | header38 = {{#if:{{{network|}}}{{{channel|}}}{{{picture_format|}}}{{{audio_format|}}}{{{first_run|}}}{{{first_aired|}}}{{{last_aired|}}}{{{released|}}}|Прикажување}} | label39 = Првична мрежа | data39 = {{{network|{{{channel|}}}}}} | label40 = Сликов формат | data40 = {{{picture_format|}}} | label41 = Звучен формат | data41 = {{{audio_format|}}} | label42 = Првпат прикажана во | data42 = {{{first_run|}}} | label43 = Првично прикажување | data43 = {{#invoke:Infobox/dates|dates|{{{first_aired|{{{released|}}}}}}|{{{last_aired|}}}}} | header44 = {{#if:{{{preceded_by|}}}{{{followed_by|}}}{{{related|}}}|Хронологија}} | label45 = Претходник | data45 = {{{preceded_by|}}} | label46 = Следбеник | data46 = {{{followed_by|}}} | label47 = Слични програми | data47 = {{{related|}}} | header48 = {{#if:{{{website|{{#property:P856}}}}}{{{production_website|}}}|{{#ifeq:{{{website|}}}|hide|{{#if:{{{production_website|}}}|External links}}|Надворешни врски}}}} | label49 = {{{website_title|Мрежна страница}}} | data49 = {{#if:{{{website|}}} |{{#ifeq:{{{website|}}}|hide||{{URL|{{{website|}}}}} }} |{{#if:{{#property:P856}} |{{URL|{{#property:P856}}}} }} }} | label50 = {{{production_website_title|Продукциска<br/>мрежна страница}}} | data50 = {{#if:{{{production_website|}}}|{{URL|{{{production_website}}}}}}} }}<noinclude> {{документација}} <!-- Додавајте категории и интервики во /doc подшаблонот, не тука! --> </noinclude> f8r5ogao3lehkkudw32iqlos27ij5a0 5538138 5538137 2026-04-12T18:06:17Z Andrew012p 85224 Отповикана преработката [[Special:Diff/5538137|5538137]] на [[Special:Contributions/Andrew012p|Andrew012p]] ([[User talk:Andrew012p|разговор]]) 5538138 wikitext text/x-wiki {{ infobox | italic title= {{{italic_title|<noinclude>no</noinclude>}}} | bodyclass = vevent | abovestyle = font-style: italic; background: #CCCCFF; padding: 0.25em 1em; line-height: 1.5em; | aboveclass = summary | headerclass = summary | headerstyle = background: #CCCCFF; padding: 0.25em 1em; line-height: 1.5em; | above = {{{show_name|{{{name|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1}}|alt={{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}|title={{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}|class={{{image_class|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Позната и како | data1 = {{#if:{{{alt_name|{{{show_name_2|}}}}}}|<i style="font-weight: normal;">{{If empty|{{{alt_name|}}}|{{{show_name_2|}}}}}</i>}} | class2 = description | data2 = {{{native_name|}}} | label3 = Жанр | class3 = category | data3 = {{lc:{{{genre|}}}}} | label4 = Создадена од | data4 = {{{creator|}}} | label5 = Заснована на | data5 = {{{based_on|}}} | label6 = Развиена од | data6 = {{{developer|}}} | label7 = Напишана од | data7 = {{{writer|}}} | label8 = Сценарио на | data8 = {{{screenplay|}}} | label9 = Приказна на | data9 = {{{story|}}} | label10 = Режирана од | class10 = attendee | data10 = {{{director|}}} | label11 = Креативна <span class="nowrap">режија</span> | class11 = attendee | data11 = {{{creative_director|}}} | label12 = Водители | class12 = attendee | data12 = {{{presenter|{{{host|}}}}}} | label13 = Улоги | class13 = attendee | data13 = {{{starring|}}} | label14 = Судии | class14 = attendee | data14 = {{{judges|}}} | label15 = Гласови на | class15 = attendee | data15 = {{{voices|}}} | label16 = Раскажувач | class16 = attendee | data16 = {{{narrated|}}} | label17 = {{#if:{{{music|}}}|Музика на|Тематски композитор}} | data17 = {{{theme_music_composer|{{{music|}}}}}} | label18 = Воведна тема | data18 = {{{opentheme|}}} | label19 = Завршна тема | data19 = {{{endtheme|}}} | label20 = Композитор(и) | data20 = {{{composer|}}} | label21 = Земја на потекло | data21 = {{{country|}}} | label22 = Првичен <span class="nowrap">јазик</span> | data22 = {{{language|}}} | label23 = <abbr title="Number">Бр.</abbr> на {{#if:{{{num_seasons|}}}|сезони|серии}} | data23 = {{{num_seasons|{{{num_series|}}}}}} | label24 = {{#ifeq:{{{show_name|}}}|Доктор Ху|<abbr title="Number">Бр.</abbr> на серија }} | data24 = {{#ifeq:{{{show_name|}}}|Doctor Who|{{{num_series|}}} }} | label25 = <abbr title="Number">Бр.</abbr> на епизоди | data25 = {{{num_episodes|}}} {{#if:{{{list_episodes|}}}| <span class="nowrap">([[{{{list_episodes}}}|список на епизоди]])</span>}} | header26 = {{#if:{{{producer|}}}{{{executive_producer|}}}{{{location|}}}{{{camera|}}}{{{runtime|}}}|Производство}} | label27 = Извршен <span class="nowrap">продуцент(и)</span> | data27 = {{{executive_producer|}}} | label28 = <span class="nowrap">Продуцент(и)</span> | data28 = {{{producer|}}} | label29 = Уредници на вести | data29 = {{{news_editor|}}} | label30 = Местоположба | data30 = {{{location|}}} | label31 = Кинематографија | data31 = {{{cinematography|}}} | label32 = Уредници | data32 = {{{editor|}}} | label33 = Камера | data33 = {{{camera|}}} | label34 = Времетраење | data34 = {{{runtime|}}} | label35 = Продукциска <span class="nowrap">куќа</span> | data35 = {{{company|{{{studio|}}}}}} | label36 = Дистрибутер | data36 = {{{distributor|}}} | label37 = Буџет | data37 = {{{budget|}}} | header38 = {{#if:{{{network|}}}{{{channel|}}}{{{picture_format|}}}{{{audio_format|}}}{{{first_run|}}}{{{first_aired|}}}{{{last_aired|}}}{{{released|}}}|Прикажување}} | label39 = Првична мрежа | data39 = {{{network|{{{channel|}}}}}} | label40 = Сликов формат | data40 = {{{picture_format|}}} | label41 = Звучен формат | data41 = {{{audio_format|}}} | label42 = Првпат прикажана во | data42 = {{{first_run|}}} | label43 = Првично прикажување | data43 = {{#invoke:Infobox/dates|dates|{{{first_aired|{{{released|}}}}}}|{{{last_aired|}}}}} | header44 = {{#if:{{{preceded_by|}}}{{{followed_by|}}}{{{related|}}}|Хронологија}} | label45 = Претходник | data45 = {{{preceded_by|}}} | label46 = Следбеник | data46 = {{{followed_by|}}} | label47 = Слични програми | data47 = {{{related|}}} | header48 = {{#if:{{{website|{{#property:P856}}}}}{{{production_website|}}}|{{#ifeq:{{{website|}}}|hide|{{#if:{{{production_website|}}}|External links}}|Надворешни врски}}}} | label49 = {{{website_title|Мрежна страница}}} | data49 = {{#if:{{{website|}}} |{{#ifeq:{{{website|}}}|hide||{{URL|{{{website|}}}}} }} |{{#if:{{#property:P856}} |{{URL|{{#property:P856}}}} }} }} | label50 = {{{production_website_title|Продукциска<br/>мрежна страница}}} | data50 = {{#if:{{{production_website|}}}|{{URL|{{{production_website}}}}}}} }}<noinclude> {{документација}} <!-- Додавајте категории и интервики во /doc подшаблонот, не тука! --> </noinclude> swr6p4f2ut6glihk70onpza6ol6j5zo 5538139 5538138 2026-04-12T18:06:37Z Andrew012p 85224 5538139 wikitext text/x-wiki {{ infobox | italic title= {{{italic_title|<noinclude>no</noinclude>}}} | bodyclass = vevent | abovestyle = font-style: italic; background: #CCCCFF; padding: 0.25em 1em; line-height: 1.5em; | aboveclass = summary | headerclass = summary | headerstyle = background: #CCCCFF; padding: 0.25em 1em; line-height: 1.5em; | above = {{{show_name|{{{name|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}}}}}} | image = <div style="max-width: 250px; margin: 0 auto;">{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=250px|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{image_alt|{{{alt|}}}}}}|title={{{caption|}}}|class={{{image_class|}}}}}</div> | caption = {{{caption|}}} | label1 = Позната и како | data1 = {{#if:{{{alt_name|{{{show_name_2|}}}}}}|<i style="font-weight: normal;">{{If empty|{{{alt_name|}}}|{{{show_name_2|}}}}}</i>}} | class2 = description | data2 = {{{native_name|}}} | label3 = Жанр | class3 = category | data3 = {{lc:{{{genre|}}}}} | label4 = Создадена од | data4 = {{{creator|}}} | label5 = Заснована на | data5 = {{{based_on|}}} | label6 = Развиена од | data6 = {{{developer|}}} | label7 = Напишана од | data7 = {{{writer|}}} | label8 = Сценарио на | data8 = {{{screenplay|}}} | label9 = Приказна на | data9 = {{{story|}}} | label10 = Режирана од | class10 = attendee | data10 = {{{director|}}} | label11 = Креативна <span class="nowrap">режија</span> | class11 = attendee | data11 = {{{creative_director|}}} | label12 = Водители | class12 = attendee | data12 = {{{presenter|{{{host|}}}}}} | label13 = Улоги | class13 = attendee | data13 = {{{starring|}}} | label14 = Судии | class14 = attendee | data14 = {{{judges|}}} | label15 = Гласови на | class15 = attendee | data15 = {{{voices|}}} | label16 = Раскажувач | class16 = attendee | data16 = {{{narrated|}}} | label17 = {{#if:{{{music|}}}|Музика на|Тематски композитор}} | data17 = {{{theme_music_composer|{{{music|}}}}}} | label18 = Воведна тема | data18 = {{{opentheme|}}} | label19 = Завршна тема | data19 = {{{endtheme|}}} | label20 = Композитор(и) | data20 = {{{composer|}}} | label21 = Земја на потекло | data21 = {{{country|}}} | label22 = Првичен <span class="nowrap">јазик</span> | data22 = {{{language|}}} | label23 = <abbr title="Number">Бр.</abbr> на {{#if:{{{num_seasons|}}}|сезони|серии}} | data23 = {{{num_seasons|{{{num_series|}}}}}} | label24 = {{#ifeq:{{{show_name|}}}|Доктор Ху|<abbr title="Number">Бр.</abbr> на серија }} | data24 = {{#ifeq:{{{show_name|}}}|Doctor Who|{{{num_series|}}} }} | label25 = <abbr title="Number">Бр.</abbr> на епизоди | data25 = {{{num_episodes|}}} {{#if:{{{list_episodes|}}}| <span class="nowrap">([[{{{list_episodes}}}|список на епизоди]])</span>}} | header26 = {{#if:{{{producer|}}}{{{executive_producer|}}}{{{location|}}}{{{camera|}}}{{{runtime|}}}|Производство}} | label27 = Извршен <span class="nowrap">продуцент(и)</span> | data27 = {{{executive_producer|}}} | label28 = <span class="nowrap">Продуцент(и)</span> | data28 = {{{producer|}}} | label29 = Уредници на вести | data29 = {{{news_editor|}}} | label30 = Местоположба | data30 = {{{location|}}} | label31 = Кинематографија | data31 = {{{cinematography|}}} | label32 = Уредници | data32 = {{{editor|}}} | label33 = Камера | data33 = {{{camera|}}} | label34 = Времетраење | data34 = {{{runtime|}}} | label35 = Продукциска <span class="nowrap">куќа</span> | data35 = {{{company|{{{studio|}}}}}} | label36 = Дистрибутер | data36 = {{{distributor|}}} | label37 = Буџет | data37 = {{{budget|}}} | header38 = {{#if:{{{network|}}}{{{channel|}}}{{{picture_format|}}}{{{audio_format|}}}{{{first_run|}}}{{{first_aired|}}}{{{last_aired|}}}{{{released|}}}|Прикажување}} | label39 = Првична мрежа | data39 = {{{network|{{{channel|}}}}}} | label40 = Сликов формат | data40 = {{{picture_format|}}} | label41 = Звучен формат | data41 = {{{audio_format|}}} | label42 = Првпат прикажана во | data42 = {{{first_run|}}} | label43 = Првично прикажување | data43 = {{#invoke:Infobox/dates|dates|{{{first_aired|{{{released|}}}}}}|{{{last_aired|}}}}} | header44 = {{#if:{{{preceded_by|}}}{{{followed_by|}}}{{{related|}}}|Хронологија}} | label45 = Претходник | data45 = {{{preceded_by|}}} | label46 = Следбеник | data46 = {{{followed_by|}}} | label47 = Слични програми | data47 = {{{related|}}} | header48 = {{#if:{{{website|{{#property:P856}}}}}{{{production_website|}}}|{{#ifeq:{{{website|}}}|hide|{{#if:{{{production_website|}}}|External links}}|Надворешни врски}}}} | label49 = {{{website_title|Мрежна страница}}} | data49 = {{#if:{{{website|}}} |{{#ifeq:{{{website|}}}|hide||{{URL|{{{website|}}}}} }} |{{#if:{{#property:P856}} |{{URL|{{#property:P856}}}} }} }} | label50 = {{{production_website_title|Продукциска<br/>мрежна страница}}} | data50 = {{#if:{{{production_website|}}}|{{URL|{{{production_website}}}}}}} }}<noinclude> {{документација}} <!-- Додавајте категории и интервики во /doc подшаблонот, не тука! --> </noinclude> 7i8ko1ef852g8s3nx4dlg415lpo8jyc 5538141 5538139 2026-04-12T18:09:01Z Andrew012p 85224 5538141 wikitext text/x-wiki {{ infobox | italic title= {{{italic_title|<noinclude>no</noinclude>}}} | bodyclass = vevent | abovestyle = font-style: italic; background: #CCCCFF; padding: 0.25em 1em; line-height: 1.5em; | aboveclass = summary | headerclass = summary | headerstyle = background: #CCCCFF; padding: 0.25em 1em; line-height: 1.5em; | above = {{{show_name|{{{name|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=250px|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{image_alt|{{{alt|}}}}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Позната и како | data1 = {{#if:{{{alt_name|{{{show_name_2|}}}}}}|<i style="font-weight: normal;">{{If empty|{{{alt_name|}}}|{{{show_name_2|}}}}}</i>}} | class2 = description | data2 = {{{native_name|}}} | label3 = Жанр | class3 = category | data3 = {{lc:{{{genre|}}}}} | label4 = Создадена од | data4 = {{{creator|}}} | label5 = Заснована на | data5 = {{{based_on|}}} | label6 = Развиена од | data6 = {{{developer|}}} | label7 = Напишана од | data7 = {{{writer|}}} | label8 = Сценарио на | data8 = {{{screenplay|}}} | label9 = Приказна на | data9 = {{{story|}}} | label10 = Режирана од | class10 = attendee | data10 = {{{director|}}} | label11 = Креативна <span class="nowrap">режија</span> | class11 = attendee | data11 = {{{creative_director|}}} | label12 = Водители | class12 = attendee | data12 = {{{presenter|{{{host|}}}}}} | label13 = Улоги | class13 = attendee | data13 = {{{starring|}}} | label14 = Судии | class14 = attendee | data14 = {{{judges|}}} | label15 = Гласови на | class15 = attendee | data15 = {{{voices|}}} | label16 = Раскажувач | class16 = attendee | data16 = {{{narrated|}}} | label17 = {{#if:{{{music|}}}|Музика на|Тематски композитор}} | data17 = {{{theme_music_composer|{{{music|}}}}}} | label18 = Воведна тема | data18 = {{{opentheme|}}} | label19 = Завршна тема | data19 = {{{endtheme|}}} | label20 = Композитор(и) | data20 = {{{composer|}}} | label21 = Земја на потекло | data21 = {{{country|}}} | label22 = Првичен <span class="nowrap">јазик</span> | data22 = {{{language|}}} | label23 = <abbr title="Number">Бр.</abbr> на {{#if:{{{num_seasons|}}}|сезони|серии}} | data23 = {{{num_seasons|{{{num_series|}}}}}} | label24 = {{#ifeq:{{{show_name|}}}|Доктор Ху|<abbr title="Number">Бр.</abbr> на серија }} | data24 = {{#ifeq:{{{show_name|}}}|Doctor Who|{{{num_series|}}} }} | label25 = <abbr title="Number">Бр.</abbr> на епизоди | data25 = {{{num_episodes|}}} {{#if:{{{list_episodes|}}}| <span class="nowrap">([[{{{list_episodes}}}|список на епизоди]])</span>}} | header26 = {{#if:{{{producer|}}}{{{executive_producer|}}}{{{location|}}}{{{camera|}}}{{{runtime|}}}|Производство}} | label27 = Извршен <span class="nowrap">продуцент(и)</span> | data27 = {{{executive_producer|}}} | label28 = <span class="nowrap">Продуцент(и)</span> | data28 = {{{producer|}}} | label29 = Уредници на вести | data29 = {{{news_editor|}}} | label30 = Местоположба | data30 = {{{location|}}} | label31 = Кинематографија | data31 = {{{cinematography|}}} | label32 = Уредници | data32 = {{{editor|}}} | label33 = Камера | data33 = {{{camera|}}} | label34 = Времетраење | data34 = {{{runtime|}}} | label35 = Продукциска <span class="nowrap">куќа</span> | data35 = {{{company|{{{studio|}}}}}} | label36 = Дистрибутер | data36 = {{{distributor|}}} | label37 = Буџет | data37 = {{{budget|}}} | header38 = {{#if:{{{network|}}}{{{channel|}}}{{{picture_format|}}}{{{audio_format|}}}{{{first_run|}}}{{{first_aired|}}}{{{last_aired|}}}{{{released|}}}|Прикажување}} | label39 = Првична мрежа | data39 = {{{network|{{{channel|}}}}}} | label40 = Сликов формат | data40 = {{{picture_format|}}} | label41 = Звучен формат | data41 = {{{audio_format|}}} | label42 = Првпат прикажана во | data42 = {{{first_run|}}} | label43 = Првично прикажување | data43 = {{#invoke:Infobox/dates|dates|{{{first_aired|{{{released|}}}}}}|{{{last_aired|}}}}} | header44 = {{#if:{{{preceded_by|}}}{{{followed_by|}}}{{{related|}}}|Хронологија}} | label45 = Претходник | data45 = {{{preceded_by|}}} | label46 = Следбеник | data46 = {{{followed_by|}}} | label47 = Слични програми | data47 = {{{related|}}} | header48 = {{#if:{{{website|{{#property:P856}}}}}{{{production_website|}}}|{{#ifeq:{{{website|}}}|hide|{{#if:{{{production_website|}}}|External links}}|Надворешни врски}}}} | label49 = {{{website_title|Мрежна страница}}} | data49 = {{#if:{{{website|}}} |{{#ifeq:{{{website|}}}|hide||{{URL|{{{website|}}}}} }} |{{#if:{{#property:P856}} |{{URL|{{#property:P856}}}} }} }} | label50 = {{{production_website_title|Продукциска<br/>мрежна страница}}} | data50 = {{#if:{{{production_website|}}}|{{URL|{{{production_website}}}}}}} }}<noinclude> {{документација}} </noinclude> tts3d0l1dpyqru7yg9y0pn00ovgp206 5538144 5538141 2026-04-12T18:11:05Z Andrew012p 85224 5538144 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија | italic title = {{{italic_title|<noinclude>no</noinclude>}}} | bodyclass = vevent | abovestyle = font-style: italic; background: #CCCCFF; padding: 0.25em 1em; line-height: 1.5em; | aboveclass = summary | headerstyle = background: #CCCCFF; padding: 0.25em 1em; line-height: 1.5em; | above = {{{show_name|{{{name|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=250px|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{image_alt|{{{alt|}}}}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Позната и како | data1 = {{#if:{{{alt_name|{{{show_name_2|}}}}}}|<i style="font-weight: normal;">{{If empty|{{{alt_name|}}}|{{{show_name_2|}}}}}</i>}} | label3 = Жанр | data3 = {{lc:{{{genre|}}}}} | label4 = Создадена од | data4 = {{{creator|}}} | label5 = Заснована на | data5 = {{{based_on|}}} | label13 = Улоги | data13 = {{{starring|}}} | label20 = Композитор(и) | data20 = {{{composer|}}} | label21 = Земја на потекло | data21 = {{{country|}}} | label22 = Првичен јазик | data22 = {{{language|}}} | label23 = Бр. на {{#if:{{{num_seasons|}}}|сезони|серии}} | data23 = {{{num_seasons|{{{num_series|}}}}}} | label25 = Бр. на епизоди | data25 = {{{num_episodes|}}} {{#if:{{{list_episodes|}}}| <span class="nowrap">([[{{{list_episodes}}}|список на епизоди]])</span>}} | header26 = {{#if:{{{producer|}}}{{{executive_producer|}}}{{{location|}}}{{{camera|}}}{{{runtime|}}}|Производство}} | label27 = Извршен продуцент(и) | data27 = {{{executive_producer|}}} | label28 = Продуцент(и) | data28 = {{{producer|}}} | label34 = Времетраење | data34 = {{{runtime|}}} | label35 = Продукциска куќа | data35 = {{{company|{{{studio|}}}}}} | header38 = {{#if:{{{network|}}}{{{channel|}}}{{{first_aired|}}}{{{released|}}}|Прикажување}} | label39 = Првична мрежа | data39 = {{{network|{{{channel|}}}}}} | label43 = Првично прикажување | data43 = {{#invoke:Infobox/dates|dates|{{{first_aired|{{{released|}}}}}}|{{{last_aired|}}}}} | header44 = {{#if:{{{preceded_by|}}}{{{followed_by|}}}{{{related|}}}|Хронологија}} | label45 = Претходник | data45 = {{{preceded_by|}}} | label46 = Следбеник | data46 = {{{followed_by|}}} | header48 = {{#if:{{{website|{{#property:P856}}}}}|Надворешни врски}} | data49 = {{#if:{{{website|}}}|{{URL|{{{website|}}}}}|{{#if:{{#property:P856}}|{{URL|{{#property:P856}}}}}}}} }}<noinclude> {{документација}} </noinclude> ts8weblheieneoft3lzu3sh2rbnomda 5538145 5538144 2026-04-12T18:11:37Z Andrew012p 85224 Отповикана преработката [[Special:Diff/5538144|5538144]] на [[Special:Contributions/Andrew012p|Andrew012p]] ([[User talk:Andrew012p|разговор]]) 5538145 wikitext text/x-wiki {{ infobox | italic title= {{{italic_title|<noinclude>no</noinclude>}}} | bodyclass = vevent | abovestyle = font-style: italic; background: #CCCCFF; padding: 0.25em 1em; line-height: 1.5em; | aboveclass = summary | headerclass = summary | headerstyle = background: #CCCCFF; padding: 0.25em 1em; line-height: 1.5em; | above = {{{show_name|{{{name|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=250px|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{image_alt|{{{alt|}}}}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Позната и како | data1 = {{#if:{{{alt_name|{{{show_name_2|}}}}}}|<i style="font-weight: normal;">{{If empty|{{{alt_name|}}}|{{{show_name_2|}}}}}</i>}} | class2 = description | data2 = {{{native_name|}}} | label3 = Жанр | class3 = category | data3 = {{lc:{{{genre|}}}}} | label4 = Создадена од | data4 = {{{creator|}}} | label5 = Заснована на | data5 = {{{based_on|}}} | label6 = Развиена од | data6 = {{{developer|}}} | label7 = Напишана од | data7 = {{{writer|}}} | label8 = Сценарио на | data8 = {{{screenplay|}}} | label9 = Приказна на | data9 = {{{story|}}} | label10 = Режирана од | class10 = attendee | data10 = {{{director|}}} | label11 = Креативна <span class="nowrap">режија</span> | class11 = attendee | data11 = {{{creative_director|}}} | label12 = Водители | class12 = attendee | data12 = {{{presenter|{{{host|}}}}}} | label13 = Улоги | class13 = attendee | data13 = {{{starring|}}} | label14 = Судии | class14 = attendee | data14 = {{{judges|}}} | label15 = Гласови на | class15 = attendee | data15 = {{{voices|}}} | label16 = Раскажувач | class16 = attendee | data16 = {{{narrated|}}} | label17 = {{#if:{{{music|}}}|Музика на|Тематски композитор}} | data17 = {{{theme_music_composer|{{{music|}}}}}} | label18 = Воведна тема | data18 = {{{opentheme|}}} | label19 = Завршна тема | data19 = {{{endtheme|}}} | label20 = Композитор(и) | data20 = {{{composer|}}} | label21 = Земја на потекло | data21 = {{{country|}}} | label22 = Првичен <span class="nowrap">јазик</span> | data22 = {{{language|}}} | label23 = <abbr title="Number">Бр.</abbr> на {{#if:{{{num_seasons|}}}|сезони|серии}} | data23 = {{{num_seasons|{{{num_series|}}}}}} | label24 = {{#ifeq:{{{show_name|}}}|Доктор Ху|<abbr title="Number">Бр.</abbr> на серија }} | data24 = {{#ifeq:{{{show_name|}}}|Doctor Who|{{{num_series|}}} }} | label25 = <abbr title="Number">Бр.</abbr> на епизоди | data25 = {{{num_episodes|}}} {{#if:{{{list_episodes|}}}| <span class="nowrap">([[{{{list_episodes}}}|список на епизоди]])</span>}} | header26 = {{#if:{{{producer|}}}{{{executive_producer|}}}{{{location|}}}{{{camera|}}}{{{runtime|}}}|Производство}} | label27 = Извршен <span class="nowrap">продуцент(и)</span> | data27 = {{{executive_producer|}}} | label28 = <span class="nowrap">Продуцент(и)</span> | data28 = {{{producer|}}} | label29 = Уредници на вести | data29 = {{{news_editor|}}} | label30 = Местоположба | data30 = {{{location|}}} | label31 = Кинематографија | data31 = {{{cinematography|}}} | label32 = Уредници | data32 = {{{editor|}}} | label33 = Камера | data33 = {{{camera|}}} | label34 = Времетраење | data34 = {{{runtime|}}} | label35 = Продукциска <span class="nowrap">куќа</span> | data35 = {{{company|{{{studio|}}}}}} | label36 = Дистрибутер | data36 = {{{distributor|}}} | label37 = Буџет | data37 = {{{budget|}}} | header38 = {{#if:{{{network|}}}{{{channel|}}}{{{picture_format|}}}{{{audio_format|}}}{{{first_run|}}}{{{first_aired|}}}{{{last_aired|}}}{{{released|}}}|Прикажување}} | label39 = Првична мрежа | data39 = {{{network|{{{channel|}}}}}} | label40 = Сликов формат | data40 = {{{picture_format|}}} | label41 = Звучен формат | data41 = {{{audio_format|}}} | label42 = Првпат прикажана во | data42 = {{{first_run|}}} | label43 = Првично прикажување | data43 = {{#invoke:Infobox/dates|dates|{{{first_aired|{{{released|}}}}}}|{{{last_aired|}}}}} | header44 = {{#if:{{{preceded_by|}}}{{{followed_by|}}}{{{related|}}}|Хронологија}} | label45 = Претходник | data45 = {{{preceded_by|}}} | label46 = Следбеник | data46 = {{{followed_by|}}} | label47 = Слични програми | data47 = {{{related|}}} | header48 = {{#if:{{{website|{{#property:P856}}}}}{{{production_website|}}}|{{#ifeq:{{{website|}}}|hide|{{#if:{{{production_website|}}}|External links}}|Надворешни врски}}}} | label49 = {{{website_title|Мрежна страница}}} | data49 = {{#if:{{{website|}}} |{{#ifeq:{{{website|}}}|hide||{{URL|{{{website|}}}}} }} |{{#if:{{#property:P856}} |{{URL|{{#property:P856}}}} }} }} | label50 = {{{production_website_title|Продукциска<br/>мрежна страница}}} | data50 = {{#if:{{{production_website|}}}|{{URL|{{{production_website}}}}}}} }}<noinclude> {{документација}} </noinclude> tts3d0l1dpyqru7yg9y0pn00ovgp206 5538147 5538145 2026-04-12T18:11:51Z Andrew012p 85224 5538147 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија | italic title = {{{italic_title|<noinclude>no</noinclude>}}} | bodyclass = vevent | abovestyle = font-style: italic; background: #CCCCFF; padding: 0.25em 1em; line-height: 1.5em; | aboveclass = summary | headerstyle = background: #CCCCFF; padding: 0.25em 1em; line-height: 1.5em; | above = {{{show_name|{{{name|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=250px|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{image_alt|{{{alt|}}}}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Позната и како | data1 = {{#if:{{{alt_name|{{{show_name_2|}}}}}}|<i style="font-weight: normal;">{{If empty|{{{alt_name|}}}|{{{show_name_2|}}}}}</i>}} | label3 = Жанр | data3 = {{lc:{{{genre|}}}}} | label4 = Создадена од | data4 = {{{creator|}}} | label5 = Заснована на | data5 = {{{based_on|}}} | label13 = Улоги | data13 = {{{starring|}}} | label20 = Композитор(и) | data20 = {{{composer|}}} | label21 = Земја на потекло | data21 = {{{country|}}} | label22 = Првичен јазик | data22 = {{{language|}}} | label23 = Бр. на {{#if:{{{num_seasons|}}}|сезони|серии}} | data23 = {{{num_seasons|{{{num_series|}}}}}} | label25 = Бр. на епизоди | data25 = {{{num_episodes|}}} {{#if:{{{list_episodes|}}}| <span class="nowrap">([[{{{list_episodes}}}|список на епизоди]])</span>}} | header26 = {{#if:{{{producer|}}}{{{executive_producer|}}}{{{location|}}}{{{camera|}}}{{{runtime|}}}|Производство}} | label27 = Извршен продуцент(и) | data27 = {{{executive_producer|}}} | label28 = Продуцент(и) | data28 = {{{producer|}}} | label34 = Времетраење | data34 = {{{runtime|}}} | label35 = Продукциска куќа | data35 = {{{company|{{{studio|}}}}}} | header38 = {{#if:{{{network|}}}{{{channel|}}}{{{first_aired|}}}{{{released|}}}|Прикажување}} | label39 = Првична мрежа | data39 = {{{network|{{{channel|}}}}}} | label43 = Првично прикажување | data43 = {{#invoke:Infobox/dates|dates|{{{first_aired|{{{released|}}}}}}|{{{last_aired|}}}}} | header44 = {{#if:{{{preceded_by|}}}{{{followed_by|}}}{{{related|}}}|Хронологија}} | label45 = Претходник | data45 = {{{preceded_by|}}} | label46 = Следбеник | data46 = {{{followed_by|}}} | header48 = {{#if:{{{website|{{#property:P856}}}}}|Надворешни врски}} | data49 = {{#if:{{{website|}}}|{{URL|{{{website|}}}}}|{{#if:{{#property:P856}}|{{URL|{{#property:P856}}}}}}}} }}<noinclude> {{документација}} </noinclude> ts8weblheieneoft3lzu3sh2rbnomda 5538151 5538147 2026-04-12T18:17:28Z Andrew012p 85224 5538151 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија | italic title = {{{italic_title|<noinclude>no</noinclude>}}} | bodyclass = ib-tv vevent | abovestyle = font-style: italic; background: #CCCCFF; padding: 0.25em 1em; line-height: 1.5em; | aboveclass = summary | headerstyle = background: #CCCCFF; padding: 0.25em 1em; line-height: 1.5em; | above = {{{name|{{{show_name|{{#invoke:Infobox television|above_title}}}}}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=250px|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{image_alt|{{{alt|}}}}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Позната и како | data1 = {{#if:{{{alt_name|{{{show_name_2|}}}}}}|<i style="font-weight: normal;">{{If empty|{{{alt_name|}}}|{{{show_name_2|}}}}}</i>}} | label2 = Изворен наслов | data2 = {{{native_name|}}} | label3 = Жанр | data3 = {{#if:{{{genre|}}}|{{lc:{{{genre|}}}}}}} | label4 = Создадена од | data4 = {{{creator|}}} | label5 = Заснована на | data5 = {{If empty|{{{based_on|}}}|{{{inspired_by|}}}}} | label6 = Развиена од | data6 = {{{developer|}}} | label7 = Шоуранер(и) | data7 = {{{showrunner|}}} | label13 = Улоги | data13 = {{{starring|}}} | label20 = Композитор(и) | data20 = {{{composer|{{{music|{{{theme_music_composer|}}}}}}}}}}} | label21 = Земја на потекло | data21 = {{{country|}}} | label22 = Првичен јазик | data22 = {{{language|}}} | label23 = Бр. на {{#if:{{{num_seasons|}}}|сезони|серии}} | data23 = {{If empty|{{{num_seasons|}}}|{{{num_series|}}}}} | label25 = Бр. на епизоди | data25 = {{If empty|{{{num_episodes|}}}|{{{num_specials|}}}}} {{#if:{{{list_episodes|}}}| <span class="nowrap">([[{{{list_episodes}}}|список на епизоди]])</span>}} | header26 = {{#if:{{{producer|}}}{{{executive_producer|}}}{{{location|}}}{{{camera|}}}{{{runtime|}}}|Производство}} | label27 = Извршен продуцент(и) | data27 = {{{executive_producer|}}} | label28 = Продуцент(и) | data28 = {{{producer|}}} | label32 = Кинематографија | data32 = {{{cinematography|}}} | label34 = Уредник (монтажа) | data34 = {{{editor|}}} | label36 = Времетраење | data36 = {{{runtime|}}} | label37 = Продукциска куќа | data37 = {{If empty|{{{company|}}}|{{{studio|}}}}} | header38 = {{#if:{{{network|}}}{{{channel|}}}{{{first_aired|}}}{{{released|}}}|Прикажување}} | label39 = Првична мрежа | data39 = {{If empty|{{{network|}}}|{{{channel|}}}}} | label43 = Првично прикажување | data43 = {{#invoke:Infobox/dates|dates|{{If empty|{{{first_aired|}}}|{{{released|}}}}}|{{{last_aired|}}}}} | header44 = {{#if:{{{preceded_by|}}}{{{followed_by|}}}{{{related|}}}|Хронологија}} | label45 = Претходник | data45 = {{{preceded_by|}}} | label46 = Следбеник | data46 = {{{followed_by|}}} | label47 = Слични програми | data47 = {{{related|}}} | header48 = {{#if:{{{website|{{#property:P856}}}}}|Надворешни врски}} | data49 = {{#if:{{{website|}}}|{{URL|{{{website|}}}}}|{{#if:{{#property:P856}}|{{URL|{{#property:P856}}}}}}}} }}<noinclude> {{документација}} </noinclude> dlxay3d79fhb1l3vzlxghnshbvjhh3y 5538152 5538151 2026-04-12T18:18:08Z Andrew012p 85224 Отповикана преработката [[Special:Diff/5538151|5538151]] на [[Special:Contributions/Andrew012p|Andrew012p]] ([[User talk:Andrew012p|разговор]]) 5538152 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија | italic title = {{{italic_title|<noinclude>no</noinclude>}}} | bodyclass = vevent | abovestyle = font-style: italic; background: #CCCCFF; padding: 0.25em 1em; line-height: 1.5em; | aboveclass = summary | headerstyle = background: #CCCCFF; padding: 0.25em 1em; line-height: 1.5em; | above = {{{show_name|{{{name|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=250px|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{image_alt|{{{alt|}}}}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Позната и како | data1 = {{#if:{{{alt_name|{{{show_name_2|}}}}}}|<i style="font-weight: normal;">{{If empty|{{{alt_name|}}}|{{{show_name_2|}}}}}</i>}} | label3 = Жанр | data3 = {{lc:{{{genre|}}}}} | label4 = Создадена од | data4 = {{{creator|}}} | label5 = Заснована на | data5 = {{{based_on|}}} | label13 = Улоги | data13 = {{{starring|}}} | label20 = Композитор(и) | data20 = {{{composer|}}} | label21 = Земја на потекло | data21 = {{{country|}}} | label22 = Првичен јазик | data22 = {{{language|}}} | label23 = Бр. на {{#if:{{{num_seasons|}}}|сезони|серии}} | data23 = {{{num_seasons|{{{num_series|}}}}}} | label25 = Бр. на епизоди | data25 = {{{num_episodes|}}} {{#if:{{{list_episodes|}}}| <span class="nowrap">([[{{{list_episodes}}}|список на епизоди]])</span>}} | header26 = {{#if:{{{producer|}}}{{{executive_producer|}}}{{{location|}}}{{{camera|}}}{{{runtime|}}}|Производство}} | label27 = Извршен продуцент(и) | data27 = {{{executive_producer|}}} | label28 = Продуцент(и) | data28 = {{{producer|}}} | label34 = Времетраење | data34 = {{{runtime|}}} | label35 = Продукциска куќа | data35 = {{{company|{{{studio|}}}}}} | header38 = {{#if:{{{network|}}}{{{channel|}}}{{{first_aired|}}}{{{released|}}}|Прикажување}} | label39 = Првична мрежа | data39 = {{{network|{{{channel|}}}}}} | label43 = Првично прикажување | data43 = {{#invoke:Infobox/dates|dates|{{{first_aired|{{{released|}}}}}}|{{{last_aired|}}}}} | header44 = {{#if:{{{preceded_by|}}}{{{followed_by|}}}{{{related|}}}|Хронологија}} | label45 = Претходник | data45 = {{{preceded_by|}}} | label46 = Следбеник | data46 = {{{followed_by|}}} | header48 = {{#if:{{{website|{{#property:P856}}}}}|Надворешни врски}} | data49 = {{#if:{{{website|}}}|{{URL|{{{website|}}}}}|{{#if:{{#property:P856}}|{{URL|{{#property:P856}}}}}}}} }}<noinclude> {{документација}} </noinclude> ts8weblheieneoft3lzu3sh2rbnomda 5538153 5538152 2026-04-12T18:19:32Z Andrew012p 85224 5538153 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија | italic title = {{{italic_title|<noinclude>no</noinclude>}}} | bodyclass = vevent | abovestyle = font-style: italic; background: #CCCCFF; padding: 0.25em 1em; line-height: 1.5em; | aboveclass = summary | headerstyle = background: #CCCCFF; padding: 0.25em 1em; line-height: 1.5em; | above = {{If empty|{{{name|}}}|{{{show_name|}}}|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=250px|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{image_alt|{{{alt|}}}}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Позната и како | data1 = {{#if:{{{alt_name|{{{show_name_2|}}}}}}|<i style="font-weight: normal;">{{If empty|{{{alt_name|}}}|{{{show_name_2|}}}}}</i>}} | label2 = Изворен наслов | data2 = {{{native_name|}}} | label3 = Жанр | data3 = {{#if:{{{genre|}}}|{{lc:{{{genre|}}}}}}} | label4 = Создадена од | data4 = {{{creator|}}} | label5 = Заснована на | data5 = {{If empty|{{{based_on|}}}|{{{inspired_by|}}}}} | label6 = Развиена од | data6 = {{{developer|}}} | label7 = Шоуранер(и) | data7 = {{{showrunner|}}} | label13 = Улоги | data13 = {{{starring|}}} | label20 = Композитор(и) | data20 = {{If empty|{{{composer|}}}|{{{music|}}}|{{{theme_music_composer|}}}}} | label21 = Земја на потекло | data21 = {{{country|}}} | label22 = Првичен јазик | data22 = {{{language|}}} | label23 = Бр. на {{#if:{{{num_seasons|}}}|сезони|серии}} | data23 = {{If empty|{{{num_seasons|}}}|{{{num_series|}}}}} | label25 = Бр. на епизоди | data25 = {{If empty|{{{num_episodes|}}}|{{{num_specials|}}}}} {{#if:{{{list_episodes|}}}| <span class="nowrap">([[{{{list_episodes}}}|список на епизоди]])</span>}} | header26 = {{#if:{{{producer|{{{executive_producer|{{{location|{{{camera|{{{runtime|}}}}}}}}}}}}}}}|Производство}} | label27 = Извршен продуцент(и) | data27 = {{{executive_producer|}}} | label28 = Продуцент(и) | data28 = {{{producer|}}} | label32 = Кинематографија | data32 = {{{cinematography|}}} | label34 = Уредник (монтажа) | data34 = {{{editor|}}} | label36 = Времетраење | data36 = {{{runtime|}}} | label37 = Продукциска куќа | data37 = {{If empty|{{{company|}}}|{{{studio|}}}}} | header38 = {{#if:{{{network|{{{channel|{{{first_aired|{{{released|}}}}}}}}}}}}|Прикажување}} | label39 = Првична мрежа | data39 = {{If empty|{{{network|}}}|{{{channel|}}}}} | label43 = Првично прикажување | data43 = {{#invoke:Infobox/dates|dates|{{If empty|{{{first_aired|}}}|{{{released|}}}}}|{{{last_aired|}}}}} | header44 = {{#if:{{{preceded_by|{{{followed_by|{{{related|}}}}}}}}}|Хронологија}} | label45 = Претходник | data45 = {{{preceded_by|}}} | label46 = Следбеник | data46 = {{{followed_by|}}} | label47 = Слични програми | data47 = {{{related|}}} | header48 = {{#if:{{{website|{{#property:P856}}}}}|Надворешни врски}} | data49 = {{#if:{{{website|}}}|{{URL|{{{website|}}}}}|{{#if:{{#property:P856}}|{{URL|{{#property:P856}}}}}}}} }}<noinclude> {{документација}} </noinclude> mepq3g5g0h4a6bbi608cutzqnkoapvg 5538154 5538153 2026-04-12T18:22:36Z Andrew012p 85224 5538154 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија | italic title = {{{italic_title|<noinclude>no</noinclude>}}} | abovestyle = background: #CCCCFF; padding: 0.25em; | headerstyle = background: #CCCCFF; padding: 0.25em; | above = {{If empty|{{{name|}}}|{{{show_name|}}}|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=250px|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{image_alt|{{{alt|}}}}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Позната и како | data1 = {{{alt_name|{{{show_name_2|}}}}}} | label2 = Изворен наслов | data2 = {{{native_name|}}} | label3 = Жанр | data3 = {{{genre|}}} | label4 = Создадена од | data4 = {{{creator|}}} | label5 = Заснована на | data5 = {{If empty|{{{based_on|}}}|{{{inspired_by|}}}}} | label6 = Развиена од | data6 = {{{developer|}}} | label7 = Шоуранер(и) | data7 = {{{showrunner|}}} | label13 = Улоги | data13 = {{{starring|}}} | label20 = Композитор(и) | data20 = {{If empty|{{{composer|}}}|{{{music|}}}|{{{theme_music_composer|}}}}} | label21 = Земја на потекло | data21 = {{{country|}}} | label22 = Првичен јазик | data22 = {{{language|}}} | label23 = Бр. на сезони | data23 = {{If empty|{{{num_seasons|}}}|{{{num_series|}}}}} | label25 = Бр. на епизоди | data25 = {{If empty|{{{num_episodes|}}}|{{{num_specials|}}}}} | header26 = {{#if:{{{producer|{{{executive_producer|{{{runtime|}}}}}}}}}|Производство}} | label27 = Извршен продуцент(и) | data27 = {{{executive_producer|}}} | label28 = Продуцент(и) | data28 = {{{producer|}}} | label32 = Кинематографија | data32 = {{{cinematography|}}} | label34 = Уредник | data34 = {{{editor|}}} | label36 = Времетраење | data36 = {{{runtime|}}} | label37 = Продукциска куќа | data37 = {{If empty|{{{company|}}}|{{{studio|}}}}} | header38 = {{#if:{{{network|{{{channel|{{{first_aired|}}}}}}}}}|Прикажување}} | label39 = Првична мрежа | data39 = {{If empty|{{{network|}}}|{{{channel|}}}}} | label43 = Првично прикажување | data43 = {{#invoke:Infobox/dates|dates|{{If empty|{{{first_aired|}}}|{{{released|}}}}}|{{{last_aired|}}}}} | header44 = {{#if:{{{preceded_by|{{{followed_by|{{{related|}}}}}}}}}|Хронологија}} | label45 = Претходник | data45 = {{{preceded_by|}}} | label46 = Следбеник | data46 = {{{followed_by|}}} | label47 = Слични програми | data47 = {{{related|}}} | header48 = {{#if:{{{website|}}}|Надворешни врски}} | data49 = {{#if:{{{website|}}}|{{URL|{{{website|}}}}}}} }}<noinclude> {{документација}} </noinclude> jwitian1nzt52obeh2yfzv8n5sbqrdm 5538156 5538154 2026-04-12T18:28:51Z Andrew012p 85224 5538156 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија | italic title = {{{italic_title|<noinclude>no</noinclude>}}} | bodyclass = vevent | abovestyle = background: #CCCCFF; padding: 0.25em; | headerstyle = background: #CCCCFF; padding: 0.25em; | above = {{If empty|{{{name|}}}|{{{show_name|}}}|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=250px|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{image_alt|{{{alt|}}}}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Позната и како | data1 = {{If empty|{{{alt_name|}}}|{{{show_name_2|}}}}} | label2 = Изворен наслов | data2 = {{{native_name|}}} | label3 = Жанр | data3 = {{{genre|}}} | label4 = Создадена од | data4 = {{{creator|}}} | label5 = Заснована на | data5 = {{If empty|{{{based_on|}}}|{{{inspired_by|}}}}} | label6 = Развиена од | data6 = {{{developer|}}} | label7 = Шоуранер(и) | data7 = {{{showrunner|}}} | label8 = Напишана од | data8 = {{{writer|}}} | label13 = Улоги | data13 = {{{starring|}}} | label20 = Композитор(и) | data20 = {{If empty|{{{composer|}}}|{{{music|}}}|{{{theme_music_composer|}}}}} | label21 = Земја на потекло | data21 = {{{country|}}} | label22 = Првичен јазик | data22 = {{{language|}}} | label23 = Бр. на сезони | data23 = {{If empty|{{{num_seasons|}}}|{{{num_series|}}}}} | label25 = Бр. на епизоди | data25 = {{If empty|{{{num_episodes|}}}|{{{num_specials|}}}}} | header26 = {{#if:{{{producer|{{{executive_producer|{{{runtime|}}}}}}}}}|Производство}} | label27 = Извршен продуцент(и) | data27 = {{{executive_producer|}}} | label28 = Продуцент(и) | data28 = {{{producer|}}} | label32 = Кинематографија | data32 = {{{cinematography|}}} | label34 = Уредник | data34 = {{{editor|}}} | label36 = Времетраење | data36 = {{{runtime|}}} | label37 = Продукциска куќа | data37 = {{If empty|{{{company|}}}|{{{studio|}}}}} | header38 = {{#if:{{{network|{{{channel|{{{first_aired|}}}}}}}}}|Прикажување}} | label39 = Првична мрежа | data39 = {{If empty|{{{network|}}}|{{{channel|}}}}} | label43 = Првично прикажување | data43 = {{#invoke:Infobox/dates|dates|{{If empty|{{{first_aired|}}}|{{{released|}}}}}|{{{last_aired|}}}}} | header44 = {{#if:{{{preceded_by|{{{followed_by|{{{related|}}}}}}}}}|Хронологија}} | label45 = Претходник | data45 = {{{preceded_by|}}} | label46 = Следбеник | data46 = {{{followed_by|}}} | label47 = Слични програми | data47 = {{{related|}}} | header48 = {{#if:{{{website|}}}|Надворешни врски}} | data49 = {{#if:{{{website|}}}|{{URL|{{{website|}}}}}}} }}<noinclude> {{документација}} </noinclude> 3azijfjkncwl422hzytip0f7kr2zc6o 5538158 5538156 2026-04-12T18:31:15Z Andrew012p 85224 5538158 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија | italic title = {{{italic_title|<noinclude>no</noinclude>}}} | bodyclass = ib-tv vevent | abovestyle = background:#CCCCFF; padding:0.25em; | headerstyle = background:#CCCCFF; padding:0.25em; | above = {{If empty|{{{name|}}}|{{{show_name|}}}|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=250px|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{image_alt|{{{alt|}}}}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = Позната и како | data1 = {{If empty|{{{alt_name|}}}|{{{show_name_2|}}}}} | label2 = Изворен наслов | data2 = {{{native_name|}}} | label3 = Жанр | data3 = {{{genre|}}} | label4 = Создадена од | data4 = {{{creator|}}} | label5 = Заснована на | data5 = {{If empty|{{{based_on|}}}|{{{inspired_by|}}}}} | label6 = Развиена од | data6 = {{{developer|}}} | label7 = Шоуранер(и) | data7 = {{{showrunner|}}} | label8 = Напишана од | data8 = {{{writer|}}} | label9 = Сценарио | data9 = {{If empty|{{{screenplay|}}}|{{{teleplay|}}}}} | label10 = Приказна | data10 = {{{story|}}} | label11 = Режирана од | data11 = {{{director|}}} | label12 = Водители | data12 = {{If empty|{{{presenter|}}}|{{{host|}}}}} | label13 = Улоги | data13 = {{{starring|}}} | label20 = Композитор(и) | data20 = {{If empty|{{{composer|}}}|{{{music|}}}|{{{theme_music_composer|}}}}} | label21 = Земја на потекло | data21 = {{{country|}}} | label22 = Првичен јазик | data22 = {{{language|}}} | label23 = Бр. на сезони | data23 = {{If empty|{{{num_seasons|}}}|{{{num_series|}}}}} | label25 = Бр. на епизоди | data25 = {{If empty|{{{num_episodes|}}}|{{{num_specials|}}}}} {{#if:{{{list_episodes|}}}| ([[{{{list_episodes}}}|список]])}} | header26 = {{#if:{{{producer|}}}{{{executive_producer|}}}{{{runtime|}}}|Производство}} | label27 = Извршен продуцент | data27 = {{{executive_producer|}}} | label28 = Продуцент | data28 = {{{producer|}}} | label32 = Кинематографија | data32 = {{{cinematography|}}} | label34 = Уредник | data34 = {{{editor|}}} | label36 = Времетраење | data36 = {{{runtime|}}} | label37 = Продукциска куќа | data37 = {{If empty|{{{company|}}}|{{{studio|}}}}} | header38 = {{#if:{{{network|}}}{{{channel|}}}{{{first_aired|}}}{{{released|}}}|Прикажување}} | label39 = Првична мрежа | data39 = {{If empty|{{{network|}}}|{{{channel|}}}}} | label43 = Првично прикажување | data43 = {{#invoke:Infobox/dates|dates|{{If empty|{{{first_aired|}}}|{{{released|}}}}}|{{{last_aired|}}}}} | header44 = {{#if:{{{preceded_by|}}}{{{followed_by|}}}{{{related|}}}|Хронологија}} | label45 = Претходник | data45 = {{{preceded_by|}}} | label46 = Следбеник | data46 = {{{followed_by|}}} | label47 = Слични програми | data47 = {{{related|}}} | header48 = {{#if:{{{website|}}}|Надворешни врски}} | data49 = {{#if:{{{website|}}}|{{URL|{{{website|}}}}}}} }}<noinclude> {{документација}} </noinclude> j1w24wufcmk644z20ch39c2vp9cl5li 0 35841 5538300 5422448 2026-04-13T10:35:27Z Виолетова 1975 /* Користена литература */ 5538300 wikitext text/x-wiki :''За птицата видете [[Гавран]].'' [[Податотека:Tenniel-TheRaven.jpg|thumb|„Гарванот“ ја прикажува мистериозната гарванова посета на раскажувачот во жалење, како што е илустрирано во оваа слика од Џон Тениел (1855).]] '''Гарванот ('''{{langx|en|The Raven}}) — [[наративна поезија|наративна поема]] на [[САД|американскиот]] писател [[Едгар Алан По]], објавена во јануари 1845 година. Забележителна е по својата музикалност, стилизиран јазик и [[натприродно|натприродна]] атмосфера. Раскажува за мистериозната посета на [[гавран|гарван (гавран)]] кој може да зборува кај еден расеан љубовник и го следи неговото бавно пропаѓање во лудило. Љубовникот, често препознаен како студент,<ref name=Meyers163>Мајерс, 163</ref><ref name=Silverman239>Силверман, 239</ref> ја жали загубата на неговата љубов Ленора. Гарванот, седнат на бистата на [[Атина Палада]], ја истражува и продолжува неговата мака со постојаното повторување на зборот „невермор“ (''nevermore'' - никогаш повеќе). Низ поемата, По врши алузии на [[фолклор]]от и на различни класични дела. По тврдел дека ја напишал поемата многу логично и методично. Неговата намера била да напише поема која ќе им биде допадлива и на критичките и на модерните вкусови, како што објаснува во неговиот следен есеј „[[Филозофијата на композицијата]]“. Поемата била делумно инспирирана од гарванот кој се појавува во романот на [[Чарлс Дикенс]], ''[[Барнаби Руџ: Приказна за немирите од осумдесеттите]]''.<ref name=K&H192>Коплеј и Хејс, 192</ref> По го позајмува комплексниот ритам и метрика од поемата на [[Елизабет Берет]], „Додворувањето на лејди Џералдин“. Првото издание на „Гарванот“ на [[29 јануари]] [[1845]] во весникот ''New York Evening Mirror'' го направило По широко популарен во неговото животно доба. Поемата била наскоро повторно печатена, пародирана и илустрирана. Иако некои критичари не се согласуваат за вредноста на поемата, таа останува како една од најпознатите поеми што се некогаш напишани.<ref name=Silverman237>Силверман, 237</ref> == Текстот на песната == Македонскиот препев е од [[Гане Тодоровски]]. {{цитат|<poem> Еднаш среде полноќ една, покрај стари книги седнат, дури водев в соба бледна со тајната ука спор, дури дремлив тонев в скука, зачув некој тропнеж тука, зачув некој како чука на портата однадвор. „Некој гостин” – реков, - чука однадвор!” Тоа сал и ниту збор. Ах, си спомнам, многу јасно: в декемвриска вечер касна, жарта в пепелта што згасна го засени мојот взор. Жедно утрото го пекав; од книгите штуро чекав спас од болот што ме штрека, бол по еден редок збор, збор Ленора, свидна мома, тој ангелски убав створ, Таа вечна неизгор. А завесата од свила, в пурпур сета што се слила, грозен шун во себе скрила. На ужас се чиниш створ! Па срцето дури бие, јас го молам да се свие: „Некој гост е пти се крие пред портата однадвор – доцен гост е што се крие пред портата однадвор” – Тоа сал и ниту збор! Веднаш срдито се вденав, мигум својот глас го кренав: „Човек ли сте или жена, простете е мојот збор; врз клепкиве дремка стежна, а пак вие в ноќва мрежна тропнавте со усет нежна на вратата однадвор” – тоа реков, порти ширум отворив и пратив взор – Надвор мрак и ниту збор! Длабоко во мракот страшен долго стоев втренчен, вџашен, сонувајќи сон незнаен ни на еден смртен створ; Спокој секаде се свлече, мирнотија в ноќта тече, збор единствен што се рече беше тажен, шепнат збор, збор, Ленора, што низ ехо се врати одговор. Тоа сал и ниту збор. В собата штом дојдов назад, сетив: морници ме лазат, зачув некој како чука пак со удар тап и спор. Па си реков: „дај, ќе идам до прозорецот, да видам, треба сигурен да бидам таен ли е некој створ!- Да се смирам сал за малку од тропнежот однадвор”- Вон сал ветер развигор. Панѕурите штом ги турнав, прекумене нешто јурна, низ прозорецот се втурна Гарван горд до темен взор. Ни да климне глава само, ни да запре в таа штама, но со лик на лорд ил’ дама к’о што дојде однадвор, врз бистата на Палада, над вратата, овој створ претна, седна и ни збор! И со таа птица света, што пред малку тука сета одважна и строга сета, почнав чуден разговор: „Бувка немаш да се реси, сепак плашлива ти не си, грозно, страшно сениште си, Брегот ноќен ти е двор – речи, какво име носиш в Плутоновиот ти хор?” Тој сал гракна: „Nevermore!” Станав плен на почудица, кога таа грда птица ја чув како зборна в мракот сосем јасен одговор! Никој смртен жив створ вака, среде глува ноќна мрака, не чул птица да му грака и да му праќа огнен взор – птица или друга лишка да му праќа огнен взор со збор еден: „Nevermore!” Гарванот, штом седна таму, еден збор тој гракна само в душа божем тој збор може сам да начне разговор. Друго појќе нид а каже, ни да пафне пердув влажен, дур не сронив мрмор тажен: „Осамен сум долго створ. И ти како мојта Надеж исчезнат ќе бидеш створ!” Тој сал гракна: „Nevermore!” Изненаден, мигнум трепнав, од одветот негов сепнат, „Сомневање нема”, шепнав, „Се` е тоа празен збор”. Од несреќен стопан сметен, кого пропаст го сплете и го следи уште, ете, до песните преумор, тажачките песни, припев на Надежта непрегор од вечното: „Nevermore!” Но Гарванот грак што срони, макар тажен, в смев ме гони, па на столот седнав сонлив со втренчен во него взор; Врз кадифе глава веднам, но ми тежи мисла една, мисла тажна, мисла бледна: кој е овој зловест створ? Овој кобен страшен хишник каков ли е судботвор со своето: „Nevermore!” В плен на такви мисли седев, птицата со глед ја следев, без да речам ниту еден, дури ниту еден збор; В плен на такви мисли вивнат, понабргу потем стивнав и врз кадифе да здивнам, се отпуштив нем и спор, врз кадифето кај Она нема веќе к’о жив створ Пак да седне, „Nevermore!” Одненадеж, ми се чини, мирис воздухот да прими божем крилни серафими кадат тамјан беспрекор; „Страдалнику”, реков тогај, „Ова дар ти е од бога; по ангели тој ти прати мир и непент којто мати. Испи го и тогај мора да ja заборавиш Ленора!” грак се слушна: „Nevermore!” „Пророку!”, му реков право, „птица ли си или ѓавол! Сеедно е кој те пратил! Сотона ли, друг ли створ! Полн со очај, смел ил’ злобен, дојден ваму в крајов кобен, в дом кај што цари ужас гробен, дај ми искрен одговор: речи, дали Гилеада има цер за тој што страда?” Тој сал гракна: „Nevermore!” „Пророку!”, му реков право, „птица ли си или ѓавол! Те колнам во тој што в светот владее над секој створ„ Речи и` на мој’ва душа, која јадови ја гушат, дали повторно ќе ја гушка Ленора со љубен вор? Дали пак во далек Еден ќе прегрне свиден створ?” Тој сал гракна: „Nevermore!” Нека биде тој збор сега збор разделбен, а не шега, птицо или враже, бегај в Плутоновиот ти двор! Не оставај пердув траги, спомени од твојте лаги, остави ме в мисли драги, престани со твојот збор! Од срцево извади го клунот свој, тој клун на нор! Грак се слушна: „Nevermore!” А Гарванот ни да претне, ниту пак замиг да летне од бистата на Палада, туку како кобник створ над вратата бдее, молчи, со поспани демон-очи, И врз подот сенка дрочи, без да гракне ниту збор; и врз таа сенка – темна, душава, знам, веќе нема, да се крене. „Nevermore!”</poem>|Едгар Алан По}} == Наводи == {{reflist|2}} == Користена литература == * Силверман, Кенет. ''Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance''. Њујорк: Harper Perennial, 1991. ISBN 0-06-092331-8 * Копли, Ричард и Кевин Хејс. „Two verse masterworks: 'The Raven' and 'Ulalume'“, собрано во ''The Cambridge Companion to Edgar Allan Poe'', уредено од Кевин Хејс. Њујорк: Cambridge University Press, 2002. ISBN 0-521-79727-6 * Мејерс, Џефри. ''Edgar Allan Poe: His Life and Legacy''. Њујорк: Cooper Square Press, 1992. ISBN 0-8154-1038-7 {{Дела на Едгар Алан По}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Наративни поеми]] [[Категорија:Дела на Едгар Алан По]] gfgd8320u5c3ceij2jg2ftoasdz62f6 0 51313 5538092 5536651 2026-04-12T14:49:18Z Gurther 105215 5538092 wikitext text/x-wiki '''Туркиските''' или '''турански народи''' се голема етно-лингвистичка група на народи кои зборуваат јазици од туркиската јазична фамилија и потекнуваат од Централна Азија, со историски корени во регионот на Алтајските Планини, јужен Сибир и Монголија. Тие се рашириле низ Евроазија преку миграции, освојувања и културни размени, создавајќи империи и држави од Источна Азија до Европа и Блискиот Исток. Денес, туркиските народи бројат околу 170 милиони луѓе и живеат во земји како [[Турција]], [[Азербејџан]], [[Казахстан]], [[Узбекистан]], [[Киргистан]], [[Туркменистан]], како и во дијаспори во Русија, Кина, Европа и други региони. == Историја == === Потекло и прото-туркиски период (пред 3. век п.н.е.) === Туркиските народи потекнуваат од регионот на [[Алтајски Планини|Алтајските Планини]], јужен [[Сибир]], [[Монголија]] и [[Тува]]. Пратуркискиот јазик, дел од алтајската јазична фамилија, најверојатно се развил во источна Монголија, во близина на прото-монголските и прото-тунгусните јазици. Според историчарот Петер Бенјамин Голден, прататковината на прото-туркиските народи може да се лоцира во јужен Алтај-Сајан или во регионот од Бајкалското Езеро до источна Монголија. Генетските студии укажуваат на мешавина од источни и западни евроазиски предци, со континуитет од скитските групи во Алтај. Раните туркиски групи, како Гекун и Ксинли, се појавуваат во кинеските записи околу 200 п.н.е. во рамките на конфедерацијата Ксионгну (Хуну), моќна номадска сила во Централна Азија. Ксионгну, под водачот Модун Чанју (209–174 п.н.е.), ги подјармиле околните племиња, вклучувајќи ги Динглинг, кои можеле да бидат прото-туркиски. Овие рани групи биле ловци-собирачи и земјоделци, но околу 2.200 п.н.е. усвоиле номадски пасторален начин на живот под влијание на иранските народи, што вклучувало одгледување коњи и стока. Една значајна студија од 2023 година за царицата Ашина (568–578 н.е.), член на кралското гоктуркиско семејство, покажала скоро целосно североисточно азиска предци, што ги побива тезите за западно-евроазиско потекло на Ашина кланот. Ова укажува дека туркиските народи имале длабоки корени во источна Азија, иако подоцна се ширеле западно. === Рани номадски конфедерации (3. век п.н.е. – 5. век н.е.) === Ксионгну (209 п.н.е. – 93 н.е.) биле првата голема степска сила со можни туркиски елементи. Нивната конфедерација, со центар во Монголија, вклучувала различни племиња, а некои научници сметаат дека дел од нив зборувале прото-туркиски јазици. Ксионгну биле во постојан конфликт со кинеската династија Хан, а нивните натписи може да бидат претходници на орхонскиот туркиски скрипт. По распадот на Ксионгну во 1. век н.е., дел од нивните племиња мигрирале западно, влијаејќи врз формирањето на Хуните во Европа, иако врската меѓу Хуните и туркиските народи останува спорна. Во 4.–5. век, Тиеле (Гаоше, "Високи Коли") се појавуваат во кинеските записи, можни наследници на Динглинг или Ксионгну. Ашина кланот, кој подоцна ги предводел Гоктуркијците, бил дел од Тиеле. Овие групи биле ковачи и номади, живеејќи во регионите на Алтај и Монголија. Климатските промени, како сушите, и притисокот од соседните империи, како кинеската династија Веи, ги поттикнале миграциите кон запад. === Ѓоктуркиски ханат (5.–8. век) === {{Asia 576 CE|right|Првиот туркиски ханат при својата најголема распространетост, во 576 година, со соседните ентитети.<ref>{{cite book |last1=Haug |first1=Robert |title=The Eastern Frontier: Limits of Empire in Late Antique and Early Medieval Central Asia |date=27 June 2019 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-78831-722-1|page=65 |url=https://books.google.com/books?id=K_2ZDwAAQBAJ&pg=PT99 |language=en|quote="The collapse of the Hephthalite domains made neighbours of the Türk Khāqānate and the Sasanian Empire, both sharing a border that ran the length of the River Oxus. Further Turkish expansion to the west and around the Caspian Sea saw them dominate the western steppes and its people and extend this frontier down to the Caucasus where they also shared a border with the Sasanians. Khusrow is noted at the time for improving the fortifications on either side of the Caspian, Bāb al-Abwāb at Derbent and the Great Wall of Gorgān."}}</ref>||Map of the First Turkic Khaganate.png}} Првото експлицитно споменување на "''Турк''" се појавува во кинеската Книга на Џоу (540-ти години н.е.), кога Туркијците барале трговски врски со Кина. Во 552 н.е., Ашина кланот, предводен од Буман (Туман Ил-Каган), го основал [[Прв туркиски ханат|Првиот туркиски ханат]] по победата над Руранската конфедерација. Каганатот брзо се проширил од Монголија до Каспиското Море, контролирајќи го Патот на Свилата и посредувајќи меѓу Кина, Сасанидска Персија и Византија. Во 581–603 н.е., Ханатот се поделил на Источен (со центар во Монголија) и [[Западнотуркиски ханат|Западен]] (во денешен Казахстан) поради внатрешни конфликти и кинески интервенции. Источните Туркијци биле поразени од династијата Танг во 630 н.е., но во 682 н.е. го обновиле Вториот Туркиски Каганат под Илтериш хан. Овој каганат бил културно и политички значаен, оставајќи ги [[Орхонски натписи]] (8 век), напишани на старотуркиски јазик со орхонско писмо, кои се први пишани траги на туркиските јазици. Клучни фигури вклучуваат Билге хан (716–734 н.е.) и неговиот брат Кул Тегин, чии споменици во долината Орхон даваат увид во туркиската политика, религија и воените традиции. Религијата на Ѓоктуркијците била синкретичка, комбинирајќи анимизам, шаманизам и [[тенгризам]] (обожување на богот на небото, Тенгри), со подоцнежни будистички влијанија. Во 744 н.е., Ујгурите, со поддршка од Кинезите, го собориле Вториот Каганат, формирајќи го Ујгурскиот Каганат. === Ујгурски ханат и други наследни држави (8 –10 век) === '''[[Ујгурски ханат]] (744–840 н.е.)''': Ујгурите, предводени од Тенгри Богју Кхан, го направиле [[манихејство]]то државна религија во 763 н.е., што било уникатно за туркиските народи. По поразот од Киргизите во 840 н.е., Ујгурите мигрирале во источен Туркестан (денешен Синџјанг), каде основале кралства како Кочо и Ганџоу. Нивните пештери во Безеклик и Могао сведочат за будистичка уметност и писменост. Ујгурите развиле и староујгурски скрипт, влијаејќи врз монголската писменост. '''Други туркиски групи''': [[Огузи]]те (предци на модерните Турци, Азери и Туркмени) мигрирале кон Трансоксијана (денешен Узбекистан и Казахстан) во 8 – 10 век. [[Прабугари|Бугарите]] се населиле меѓу Каспиското и Црното Море, формирајќи ја [[Волшка Бугарија]] и [[Прво Бугарско Царство|Дунавска Бугарија]] во 7. век. Хазарите, туркиски народ во регионот на Кавказ, се преобратиле во јудаизам во 8.–9. век, создавајќи моќна држава до 10. век. [[Печенези]], [[Кумани]] и [[Кипчаци]], исто така, се населиле во евроазиските степи, влијаејќи врз средновековна Европа. Миграциите биле поттикнати од климатски промени, монголски притисоци и економски можности по [[Пат на свилата|Патот на свилата]]. === Исламски период и средновековни империи (10.–15. век) === Исламот влегол во контакт со туркиските народи во 642 н.е. по арапските освојувања на Централна Азија. Битката кај Талас (751 н.е.) била пресвртна, каде туркиските племиња се сојузиле со [[Абасиди]]те против кинеската династија Танг, означувајќи почеток на масовно прифаќање на исламот. * '''Кара-Ханидски Ханат (840–1212)''': Првата исламска туркиска држава, основана во Централна Азија, го ширела исламот меѓу туркиските племиња. Махмуд ал-Кашгари го напишал „Диван Лугат ал-Турк“ (11. век), прв речник на туркиските јазици. * '''Газнавиди (977–1186)''': Туркиска династија во Авганистан и Индија, позната по воените походи и покровителство на персиската книжевност. * '''[[Селџучко Царство|Селџучка Империја]] (1037–1194)''': Огузите Селџуци, предводени од Тогрул Бег, ја освоиле Персија и голем дел од Блискиот Исток. Победата во Битката кај Манцикерт (1071) против Византијците отворила пат за туркиската колонизација на Анатолија. * '''[[Тимуриди|Тимуридска Империја]] (1370–1507)''': Основана од Тимур ([[Тамерлан]]), турко-монголски војсководец, оваа империја била културен и воен врв, со центар во Самарканд. * '''[[Османлиско Царство]] (1299–1922)''': Основана од [[Осман I]], таа станала една од најмоќните империи, освојувајќи го [[Пад на Цариград (1453)|Константинопол]] во 1453 под [[Мехмед II Освојувачот]]. Империјата владеела со Блискиот Исток, Балканот и Северна Африка. Религијата играла клучна улога: додека повеќето туркиски народи го прифатиле исламот, некои, како Чувашите и Гагаузите, се преобратиле во христијанство, а Ујгурите задржале будизам. === Модерна историја (16. век – денес) === Во 16–19 век, туркиските народи биле под влијание на три големи империи: [[Османлиско Царство|Османлиската]], [[Руска Империја|Руската]] и [[Чјинг (династија)|Кинеската]]. Османлиите ги интегрирале туркиските групи во Балканот и Блискиот Исток, додека Русија ги колонизирала Казанскиот Ханат (1552) и други туркиски региони. Во Кина, Ујгурите во Синџјанг биле под контрола на династијата Чјинг. По Првата светска војна и распадот на Османлиското Царство, [[Мустафа Кемал Ататурк]] ја основал Република Турција во 1923, воведувајќи секуларни реформи и модерен национализам. Во Советскиот Сојуз, туркиските народи (Казаци, Узбеци, Киргизи) добиле автономни републики, но претрпеле репресии, вклучувајќи депортации за време на Сталин. По распадот на СССР во 1991, се формирале независни држави: Казахстан, Киргистан, Узбекистан, Туркменистан и Азербејџан. == Религија == === Раната туркиска митологија === Раната туркиска митологија е систем од верувања тесно поврзан со [[Тенгризам|тенгризмот]] – античка религија базирана на обожување на природата, анимизам и шаманизам. Централна фигура е Тенгри, богот на синото небо и творец на светот, кој симболизира хармонија со универзумот. === Конверзии === ==== Будизам ==== Најпознат пример за туркиски народ кој го прифатил будизмот се Ујгурите. Во 8 век, Ујгурите, кои формирале моќна држава во денешна Западна Кина и Монголија, го прифатиле будизмот како официјална религија, откако го напуштиле традиционалното тенгријанство. Ујгурските будисти одиграле клучна улога во преводот на будистичките текстови на кинески и други јазици, при што монаси како Ан Шигао и Локакшема биле меѓу првите преведувачи на будистичките списи. Ујгурската култура интегрирала будистички манастири, уметност и литература, особено во регионот на Таримскиот басен, каде се пронајдени будистички стенописи. ==== Ислам ==== Туркиските народи (Ѓоктуркијци, Ујгури, Караханиди) првпат се среќаваат со [[ислам]]от преку трговија и воени контакти со арапските калифати во Централна Азија (Трансоксијана). Караханидскиот ханат во 10 век бил првиот туркиски народ што масовно го прифатил исламот, особено по 960 година, кога Сатук Богра хан се преобратил. Оваа конверзија била доброволна, често преку суфиски мисионери. Селџуците, Огузите и други туркиски групи го ширеле исламот во Анадолија, Персија и Индија. Суфизмот, со својата мистична и флексибилна природа, бил клучен за привлекување на номадските Туркијци, бидејќи се вклопувал со нивните шаманистички традиции. По монголските инвазии (13. век), туркиските народи во Златната Орда и Чагатајскиот каганат постепено го прифаќале исламот. Османлиите (14.-20. век) го консолидирале сунитскиот ислам во Анадолија, додека шиизмот се ширел меѓу некои групи (како Азерите). ==== Христијанство ==== Во првите векови од нашата ера, туркиските племиња во Централна Азија, како Ујгурите, Хазарите и другите, биле изложени на христијанството преку трговските патишта, особено патот на свилата. Источните цркви, како Несторијанската црква (Црква на Истокот), имале значајно присуство во регионот. Несторијанското христијанство се ширело меѓу некои туркиски групи, особено кај Ујгурите, во периодот од 7-ми до 13-ти век. [[Хазари]]те, туркиски народ во регионот на Кавказот и Каспиското Море, исто така имале контакт со христијанството. Иако дел од нивната елита подоцна го прифатила [[Јудаизам|јудаизмот]] (околу 8-ми век), христијански мисионери од Византија се обидувале да ги покрстат. Браќата [[Свети Кирил и Методиј|Кирил и Методиј]], познати по нивната мисионерска работа меѓу Словените, исто така биле активни во регионот на Хазарите, што укажува на византиски напори за христијанизација. Денес, доминантно христијански туркиски народи се [[Гагаузи]]те и [[Чуваши]]те. Гагаузите, кои живеат главно во Гагаузија (Молдавија), се православни христијани и ја задржале својата вера под византиско влијание. Чувашите, во Република Чувашија (Русија), исто така се претежно православни, покрстени под руско влијание од 16-ти век. == Етнички групи == Турските народи се класифицирани врз основа на нивните јазици во четири главни гранки: југозападни (огуски), северозападни (кипчачки), југоисточни и североисточни. Дополнително, чувашкиот и халаџскиот јазик формираат посебни гранки. Овие гранки се понатаму поделени во групи врз основа на специфични јазични и географски карактеристики. [[Податотека:Turkic Languages distribution map.png|центар|мини|469x469пкс|Распространетост на разните туркиски народи во светот.]] {{columns-start|num=4}} '''Огуска (југозападна) група''' * [[Турци]] * [[Азери]] * [[Туркмени]] * [[Кашкајци]] * [[Гагаузи]] {{column}} '''Кипчачка (северозападна) група''' * [[Волшки Татари]] * [[Башкири]] * Кавкаски Татари ** [[Кумици]] ** [[Кримски Татари]] ** [[Ногајци]] * [[Казаци]] * [[Киргизи]] {{column}} '''Карлучка (југоисточна) група''' * [[Узбеци]] * [[Ујгури]] '''Огурска група''' * [[Чуваши]] {{column}} '''Сибирска (североисточна) група''' * [[Јакути]] * [[Алтајци]] * [[Туванци]] * [[Хакази]] '''Халачка група''' * [[Халаџи]] {{columns-end}} == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Туркиски народи]] [[Категорија:Народи во Кина]] p1c9p36wth2xpz20a97txsfpespgotc 5538093 5538092 2026-04-12T14:49:33Z Gurther 105215 5538093 wikitext text/x-wiki '''Туркиските''' или '''турански народи''' — голема етно-лингвистичка група на народи кои зборуваат јазици од туркиската јазична фамилија и потекнуваат од Централна Азија, со историски корени во регионот на Алтајските Планини, јужен Сибир и Монголија. Тие се рашириле низ Евроазија преку миграции, освојувања и културни размени, создавајќи империи и држави од Источна Азија до Европа и Блискиот Исток. Денес, туркиските народи бројат околу 170 милиони луѓе и живеат во земји како [[Турција]], [[Азербејџан]], [[Казахстан]], [[Узбекистан]], [[Киргистан]], [[Туркменистан]], како и во дијаспори во Русија, Кина, Европа и други региони. == Историја == === Потекло и прото-туркиски период (пред 3. век п.н.е.) === Туркиските народи потекнуваат од регионот на [[Алтајски Планини|Алтајските Планини]], јужен [[Сибир]], [[Монголија]] и [[Тува]]. Пратуркискиот јазик, дел од алтајската јазична фамилија, најверојатно се развил во источна Монголија, во близина на прото-монголските и прото-тунгусните јазици. Според историчарот Петер Бенјамин Голден, прататковината на прото-туркиските народи може да се лоцира во јужен Алтај-Сајан или во регионот од Бајкалското Езеро до источна Монголија. Генетските студии укажуваат на мешавина од источни и западни евроазиски предци, со континуитет од скитските групи во Алтај. Раните туркиски групи, како Гекун и Ксинли, се појавуваат во кинеските записи околу 200 п.н.е. во рамките на конфедерацијата Ксионгну (Хуну), моќна номадска сила во Централна Азија. Ксионгну, под водачот Модун Чанју (209–174 п.н.е.), ги подјармиле околните племиња, вклучувајќи ги Динглинг, кои можеле да бидат прото-туркиски. Овие рани групи биле ловци-собирачи и земјоделци, но околу 2.200 п.н.е. усвоиле номадски пасторален начин на живот под влијание на иранските народи, што вклучувало одгледување коњи и стока. Една значајна студија од 2023 година за царицата Ашина (568–578 н.е.), член на кралското гоктуркиско семејство, покажала скоро целосно североисточно азиска предци, што ги побива тезите за западно-евроазиско потекло на Ашина кланот. Ова укажува дека туркиските народи имале длабоки корени во источна Азија, иако подоцна се ширеле западно. === Рани номадски конфедерации (3. век п.н.е. – 5. век н.е.) === Ксионгну (209 п.н.е. – 93 н.е.) биле првата голема степска сила со можни туркиски елементи. Нивната конфедерација, со центар во Монголија, вклучувала различни племиња, а некои научници сметаат дека дел од нив зборувале прото-туркиски јазици. Ксионгну биле во постојан конфликт со кинеската династија Хан, а нивните натписи може да бидат претходници на орхонскиот туркиски скрипт. По распадот на Ксионгну во 1. век н.е., дел од нивните племиња мигрирале западно, влијаејќи врз формирањето на Хуните во Европа, иако врската меѓу Хуните и туркиските народи останува спорна. Во 4.–5. век, Тиеле (Гаоше, "Високи Коли") се појавуваат во кинеските записи, можни наследници на Динглинг или Ксионгну. Ашина кланот, кој подоцна ги предводел Гоктуркијците, бил дел од Тиеле. Овие групи биле ковачи и номади, живеејќи во регионите на Алтај и Монголија. Климатските промени, како сушите, и притисокот од соседните империи, како кинеската династија Веи, ги поттикнале миграциите кон запад. === Ѓоктуркиски ханат (5.–8. век) === {{Asia 576 CE|right|Првиот туркиски ханат при својата најголема распространетост, во 576 година, со соседните ентитети.<ref>{{cite book |last1=Haug |first1=Robert |title=The Eastern Frontier: Limits of Empire in Late Antique and Early Medieval Central Asia |date=27 June 2019 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-78831-722-1|page=65 |url=https://books.google.com/books?id=K_2ZDwAAQBAJ&pg=PT99 |language=en|quote="The collapse of the Hephthalite domains made neighbours of the Türk Khāqānate and the Sasanian Empire, both sharing a border that ran the length of the River Oxus. Further Turkish expansion to the west and around the Caspian Sea saw them dominate the western steppes and its people and extend this frontier down to the Caucasus where they also shared a border with the Sasanians. Khusrow is noted at the time for improving the fortifications on either side of the Caspian, Bāb al-Abwāb at Derbent and the Great Wall of Gorgān."}}</ref>||Map of the First Turkic Khaganate.png}} Првото експлицитно споменување на "''Турк''" се појавува во кинеската Книга на Џоу (540-ти години н.е.), кога Туркијците барале трговски врски со Кина. Во 552 н.е., Ашина кланот, предводен од Буман (Туман Ил-Каган), го основал [[Прв туркиски ханат|Првиот туркиски ханат]] по победата над Руранската конфедерација. Каганатот брзо се проширил од Монголија до Каспиското Море, контролирајќи го Патот на Свилата и посредувајќи меѓу Кина, Сасанидска Персија и Византија. Во 581–603 н.е., Ханатот се поделил на Источен (со центар во Монголија) и [[Западнотуркиски ханат|Западен]] (во денешен Казахстан) поради внатрешни конфликти и кинески интервенции. Источните Туркијци биле поразени од династијата Танг во 630 н.е., но во 682 н.е. го обновиле Вториот Туркиски Каганат под Илтериш хан. Овој каганат бил културно и политички значаен, оставајќи ги [[Орхонски натписи]] (8 век), напишани на старотуркиски јазик со орхонско писмо, кои се први пишани траги на туркиските јазици. Клучни фигури вклучуваат Билге хан (716–734 н.е.) и неговиот брат Кул Тегин, чии споменици во долината Орхон даваат увид во туркиската политика, религија и воените традиции. Религијата на Ѓоктуркијците била синкретичка, комбинирајќи анимизам, шаманизам и [[тенгризам]] (обожување на богот на небото, Тенгри), со подоцнежни будистички влијанија. Во 744 н.е., Ујгурите, со поддршка од Кинезите, го собориле Вториот Каганат, формирајќи го Ујгурскиот Каганат. === Ујгурски ханат и други наследни држави (8 –10 век) === '''[[Ујгурски ханат]] (744–840 н.е.)''': Ујгурите, предводени од Тенгри Богју Кхан, го направиле [[манихејство]]то државна религија во 763 н.е., што било уникатно за туркиските народи. По поразот од Киргизите во 840 н.е., Ујгурите мигрирале во источен Туркестан (денешен Синџјанг), каде основале кралства како Кочо и Ганџоу. Нивните пештери во Безеклик и Могао сведочат за будистичка уметност и писменост. Ујгурите развиле и староујгурски скрипт, влијаејќи врз монголската писменост. '''Други туркиски групи''': [[Огузи]]те (предци на модерните Турци, Азери и Туркмени) мигрирале кон Трансоксијана (денешен Узбекистан и Казахстан) во 8 – 10 век. [[Прабугари|Бугарите]] се населиле меѓу Каспиското и Црното Море, формирајќи ја [[Волшка Бугарија]] и [[Прво Бугарско Царство|Дунавска Бугарија]] во 7. век. Хазарите, туркиски народ во регионот на Кавказ, се преобратиле во јудаизам во 8.–9. век, создавајќи моќна држава до 10. век. [[Печенези]], [[Кумани]] и [[Кипчаци]], исто така, се населиле во евроазиските степи, влијаејќи врз средновековна Европа. Миграциите биле поттикнати од климатски промени, монголски притисоци и економски можности по [[Пат на свилата|Патот на свилата]]. === Исламски период и средновековни империи (10.–15. век) === Исламот влегол во контакт со туркиските народи во 642 н.е. по арапските освојувања на Централна Азија. Битката кај Талас (751 н.е.) била пресвртна, каде туркиските племиња се сојузиле со [[Абасиди]]те против кинеската династија Танг, означувајќи почеток на масовно прифаќање на исламот. * '''Кара-Ханидски Ханат (840–1212)''': Првата исламска туркиска држава, основана во Централна Азија, го ширела исламот меѓу туркиските племиња. Махмуд ал-Кашгари го напишал „Диван Лугат ал-Турк“ (11. век), прв речник на туркиските јазици. * '''Газнавиди (977–1186)''': Туркиска династија во Авганистан и Индија, позната по воените походи и покровителство на персиската книжевност. * '''[[Селџучко Царство|Селџучка Империја]] (1037–1194)''': Огузите Селџуци, предводени од Тогрул Бег, ја освоиле Персија и голем дел од Блискиот Исток. Победата во Битката кај Манцикерт (1071) против Византијците отворила пат за туркиската колонизација на Анатолија. * '''[[Тимуриди|Тимуридска Империја]] (1370–1507)''': Основана од Тимур ([[Тамерлан]]), турко-монголски војсководец, оваа империја била културен и воен врв, со центар во Самарканд. * '''[[Османлиско Царство]] (1299–1922)''': Основана од [[Осман I]], таа станала една од најмоќните империи, освојувајќи го [[Пад на Цариград (1453)|Константинопол]] во 1453 под [[Мехмед II Освојувачот]]. Империјата владеела со Блискиот Исток, Балканот и Северна Африка. Религијата играла клучна улога: додека повеќето туркиски народи го прифатиле исламот, некои, како Чувашите и Гагаузите, се преобратиле во христијанство, а Ујгурите задржале будизам. === Модерна историја (16. век – денес) === Во 16–19 век, туркиските народи биле под влијание на три големи империи: [[Османлиско Царство|Османлиската]], [[Руска Империја|Руската]] и [[Чјинг (династија)|Кинеската]]. Османлиите ги интегрирале туркиските групи во Балканот и Блискиот Исток, додека Русија ги колонизирала Казанскиот Ханат (1552) и други туркиски региони. Во Кина, Ујгурите во Синџјанг биле под контрола на династијата Чјинг. По Првата светска војна и распадот на Османлиското Царство, [[Мустафа Кемал Ататурк]] ја основал Република Турција во 1923, воведувајќи секуларни реформи и модерен национализам. Во Советскиот Сојуз, туркиските народи (Казаци, Узбеци, Киргизи) добиле автономни републики, но претрпеле репресии, вклучувајќи депортации за време на Сталин. По распадот на СССР во 1991, се формирале независни држави: Казахстан, Киргистан, Узбекистан, Туркменистан и Азербејџан. == Религија == === Раната туркиска митологија === Раната туркиска митологија е систем од верувања тесно поврзан со [[Тенгризам|тенгризмот]] – античка религија базирана на обожување на природата, анимизам и шаманизам. Централна фигура е Тенгри, богот на синото небо и творец на светот, кој симболизира хармонија со универзумот. === Конверзии === ==== Будизам ==== Најпознат пример за туркиски народ кој го прифатил будизмот се Ујгурите. Во 8 век, Ујгурите, кои формирале моќна држава во денешна Западна Кина и Монголија, го прифатиле будизмот како официјална религија, откако го напуштиле традиционалното тенгријанство. Ујгурските будисти одиграле клучна улога во преводот на будистичките текстови на кинески и други јазици, при што монаси како Ан Шигао и Локакшема биле меѓу првите преведувачи на будистичките списи. Ујгурската култура интегрирала будистички манастири, уметност и литература, особено во регионот на Таримскиот басен, каде се пронајдени будистички стенописи. ==== Ислам ==== Туркиските народи (Ѓоктуркијци, Ујгури, Караханиди) првпат се среќаваат со [[ислам]]от преку трговија и воени контакти со арапските калифати во Централна Азија (Трансоксијана). Караханидскиот ханат во 10 век бил првиот туркиски народ што масовно го прифатил исламот, особено по 960 година, кога Сатук Богра хан се преобратил. Оваа конверзија била доброволна, често преку суфиски мисионери. Селџуците, Огузите и други туркиски групи го ширеле исламот во Анадолија, Персија и Индија. Суфизмот, со својата мистична и флексибилна природа, бил клучен за привлекување на номадските Туркијци, бидејќи се вклопувал со нивните шаманистички традиции. По монголските инвазии (13. век), туркиските народи во Златната Орда и Чагатајскиот каганат постепено го прифаќале исламот. Османлиите (14.-20. век) го консолидирале сунитскиот ислам во Анадолија, додека шиизмот се ширел меѓу некои групи (како Азерите). ==== Христијанство ==== Во првите векови од нашата ера, туркиските племиња во Централна Азија, како Ујгурите, Хазарите и другите, биле изложени на христијанството преку трговските патишта, особено патот на свилата. Источните цркви, како Несторијанската црква (Црква на Истокот), имале значајно присуство во регионот. Несторијанското христијанство се ширело меѓу некои туркиски групи, особено кај Ујгурите, во периодот од 7-ми до 13-ти век. [[Хазари]]те, туркиски народ во регионот на Кавказот и Каспиското Море, исто така имале контакт со христијанството. Иако дел од нивната елита подоцна го прифатила [[Јудаизам|јудаизмот]] (околу 8-ми век), христијански мисионери од Византија се обидувале да ги покрстат. Браќата [[Свети Кирил и Методиј|Кирил и Методиј]], познати по нивната мисионерска работа меѓу Словените, исто така биле активни во регионот на Хазарите, што укажува на византиски напори за христијанизација. Денес, доминантно христијански туркиски народи се [[Гагаузи]]те и [[Чуваши]]те. Гагаузите, кои живеат главно во Гагаузија (Молдавија), се православни христијани и ја задржале својата вера под византиско влијание. Чувашите, во Република Чувашија (Русија), исто така се претежно православни, покрстени под руско влијание од 16-ти век. == Етнички групи == Турските народи се класифицирани врз основа на нивните јазици во четири главни гранки: југозападни (огуски), северозападни (кипчачки), југоисточни и североисточни. Дополнително, чувашкиот и халаџскиот јазик формираат посебни гранки. Овие гранки се понатаму поделени во групи врз основа на специфични јазични и географски карактеристики. [[Податотека:Turkic Languages distribution map.png|центар|мини|469x469пкс|Распространетост на разните туркиски народи во светот.]] {{columns-start|num=4}} '''Огуска (југозападна) група''' * [[Турци]] * [[Азери]] * [[Туркмени]] * [[Кашкајци]] * [[Гагаузи]] {{column}} '''Кипчачка (северозападна) група''' * [[Волшки Татари]] * [[Башкири]] * Кавкаски Татари ** [[Кумици]] ** [[Кримски Татари]] ** [[Ногајци]] * [[Казаци]] * [[Киргизи]] {{column}} '''Карлучка (југоисточна) група''' * [[Узбеци]] * [[Ујгури]] '''Огурска група''' * [[Чуваши]] {{column}} '''Сибирска (североисточна) група''' * [[Јакути]] * [[Алтајци]] * [[Туванци]] * [[Хакази]] '''Халачка група''' * [[Халаџи]] {{columns-end}} == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Туркиски народи]] [[Категорија:Народи во Кина]] aclnof5rp8912sh5do6cminyir5oye3 0 53283 5538270 5503769 2026-04-13T07:37:58Z Bjankuloski06 332 /* Појава */ Правописна исправка, replaced: таенит → тенит (5) 5538270 wikitext text/x-wiki {{инфокутија никел}} '''Никел''' ('''Ni''', [[латински]] - ''niccolum'') — сјаен метал со мала златна нијанса со [[атомски број]] 28 во [[периоден систем|периодниот систем]].Никелот припаѓа на [[преодните метали]] и е тежок и [[Нодуларност|нодуларен]].Чистиот Никел, [[пулверизација|во прав]] за да ја максимизира [[површината]], покажува значителна хемиска активност, но поголемите парчиња полека реагираат со воздух под [[Стандардни услови за температура и притисок|стандардни услови]] бидејќи оксидниот слој се формира на површината и спречува понатамошна корозија ([[пасивација (хемија)|пасивација]]).Дури и така, чистиот [[метален]] никел се наоѓа во Земјината кора само во мали количини, обично во [[ултрамафички карпи]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/nickel.pdf|title=Nickel – Handbook of Mineralogy|website=Handbookofmineralogy.org|accessdate=2016-03-02}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mindat.org/min-2895.html|title=Nickel: Nickel mineral information and data |website=Mindat.org|accessdate=2016-03-02}}</ref> и во ентериерите на поголемите [[железни метеорити|никел-железо метеорити]] кои не биле изложени на кислород кога не биле надвор од атмосферата на Земјата. Метеорскиот никел се наоѓа во комбинација со [[железо]], одраз на потеклото на тие елементи како главни крајни производи на [[супернова нуклеосинтезата]].Се смета дека мешавината на железо-никел го компонира [[внатрешното јадро]] на Земјата.<ref>{{Наведено списание | first1=Lars|last1=Stixrude | first2=Evgeny|last2=Waserman |first3=Ronald |last3=Cohen | title = Composition and temperature of Earth's inner core | journal = Journal of Geophysical Research | volume = 102 | issue = B11 | pages = 24729–24740 |date=November 1997 | doi = 10.1029/97JB02125 | bibcode=1997JGR...10224729S}}</ref> Употребата на никел како природна [[Метеорско железо|метеорска]] легура на никел и железо е пронајдена уште од 3500 година п.н.е.Никел за првпат бил изолиран и класифициран како хемиски елемент во 1751 година од страна на [[Аксел Фредерик Кронстедт]], кој првично ја мислел [[рудата]] за [[минерал]] од [[бакар]], во рудниците на кобалт од [[Лос, Шведска|Лос, Хелсингленд, Шведска]].Името на елементот доаѓа од немилосрдниот спрат на германската рударска митологија, Никел (слично како [[Ѓаволот во христијанството#христијанска традиција|Стариот Ник]]), кој го персонифицирал фактот дека бакарните никлени руди се противеле на префинетост во бакар.Економски важен извор на никел е [[железната]] руда [[лимонит]], кој често содржи 1-2% никел. Другите важни минерали на никел вклучуваат пентандит и мешавина од природни силикати богати со Ni, познати како [[гарниери]].Најголеми производствени локации вклучуваат [[Садбери басен|регион Садбери]] во [[Канада]] (со потекло од [[Метеорит|метеори]]), [[Нова Каледонија]] во [[Тихиот Океан|Тихи Океан]] и [[Нориљск]] во [[Русија]]. Никелот полека се [[оксидира]] со воздух на собна температура и се смета за отпорен на корозија. Историски, тоа се користи за обложување на железо и [[месинг]], хемиска опрема за обложување, и производство на одредени [[легури]] кои задржуваат висок сребрен лак, како што се [[никел сребро|германското сребро]].Околу 9% од светското производство на никел сè уште се користи за отстранување на никел отпорeн на корозија. Никлените предмети понекогаш предизвикуваат [[алергија на никел]]. Никелот е широко користен во [[монетите]], иако нејзината зголемувачка цена доведе до некоја замена со поевтини метали во последниве години. Никел е еден од четирите елементи (другите се [[железо]], [[кобалт]] и [[гадолиниум]])<ref name="CoeySkumryev1999">{{Наведено списание|last1=Coey| first1=J. M. D.| last2=Skumryev| first2=V.|last3=Gallagher|first3=K.|journal=Nature |volume=401| issue=6748| year=1999| pages=35–36|doi=10.1038/43363 | title = Rare-earth metals: Is gadolinium really ferromagnetic?|bibcode=1999Natur.401...35C}}</ref> кои се [[феромагнетски]] на приближно собна температура.[[Алнико]] постојаните [[магнети]] кои се делумно врз основа на никел се со средна сила помеѓу постојаните магнети на основа на железо и [[ретки Земјини магнети]].Металот е вреден во модерните времиња главно во [[легура]]; околу 68% од светското производство се користи во не’рѓосувачки челик.Дополнителни 10% се користат за легури засновани на никел и бакар, 7% за легирани челици, 3% во леарници, 9% во позлата и 4% во други апликации, вклучувајќи го и брзорастечкиот сектор на батерии.<ref name=":7">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nickelinstitute.org/NickelUseInSociety/AboutNickel/FirstAndEndUsesofNickel.aspx|title=Nickel Use In Society|website=Nickel Institute|access-date=|archive-date=2017-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170921000402/https://www.nickelinstitute.org/NickelUseInSociety/AboutNickel/FirstAndEndUsesofNickel.aspx|url-status=dead}}</ref> Како соединение, никелот има голем број на ниски хемиски производствени намени, како што се [[Raney никел|катализаторот за хидрогенација]], катоди за батерии, пигменти и третмани на метални површини.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://nickelinstitute.org/~/media/Files/MediaCenter/NiCompounds/NI%20Compounds%202015%20v12%20FINAL.ashx?la=en|title=Nickel Compounds – The Inside Story|last=|first=|date=|website=Nickel Institute|access-date=|archive-date=2018-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831002419/https://nickelinstitute.org/~/media/Files/MediaCenter/NiCompounds/NI%20Compounds%202015%20v12%20FINAL.ashx?la=en|url-status=dead}}</ref> Никелот е [[неопходна хранлива материја]] за некои микроорганизми и растенија кои имаат [[ензими]] со никел како [[активна локација]]. ==Својства== ===Атомски и физички својства=== [[File:Ni@CNT2.jpg|thumb|left|[[Трансмисионна електронска микроскопија|Електронска микрографија]] од нанокристал на Ni во еден ѕид на [[јаглеродна наноцевка]]; скала од 5nm.<ref>{{Наведено списание|doi=10.1038/srep15033|pmid=26459370|pmc=4602218|title=Nickel clusters embedded in carbon nanotubes as high performance magnets|journal=Scientific Reports|volume=5|page=15033|date=2015|display-authors=4|last1=Shiozawa|first1=Hidetsugu|last2=Briones-Leon|first2=Antonio|last3=Domanov|first3=Oleg|last4=Zechner|first4=Georg|last5=Sato|first5=Yuta|last6=Suenaga|first6=Kazu|last7=Saito|first7=Takeshi|last8=Eisterer|first8=Michael|last9=Weschke|first9=Eugen|last10=Lang|first10=Wolfgang|last11=Peterlik|first11=Herwig|last12=Pichler|first12=Thomas|bibcode=2015NatSR...515033S}}</ref>]] [[File:Nickel-pV.svg|thumb|left|Моларниот волумен наспроти притисокот на собна температура]] [[Податотека:26. Горење на метали.ogv|мини|[[Согорување|Горење]] на никел и други [[метал]]и.]] Никел е сребрено-бел метал со мала златна нијанса која зема висок лак.Тој е еден од четирите елементи кои се магнетни на или блиску до собна температура, а други се железо, [[кобалт]] и [[гадолиниум]]. Неговата [[Кири температура]] е {{convert|355|°C|°F|}}, што значи дека најголемиот дел од никелот нема магнетнизиран над оваа температура.<ref>{{Наведена книга |author=Kittel, Charles|title=Introduction to Solid State Physics |publisher=Wiley |date=1996 |page=449 |isbn=978-0-471-14286-7}}</ref> Единица клетка на никел е [[коцкест кристален систем|лице-центрирана коцка]] со параметар на решетка од 0,352&nbsp;nm, што дава [[атомски полупречник]] од 0,124&nbsp;nm.Оваа кристална структура е стабилна до притисок од најмалку 70 GPA. Никел припаѓа на транзициските метали и е тежок и [[Нодуларност|нодуларен]]. ====Електронски конфигурациски спор==== Атомот на никелот има две [[електронски конфигурации]],[Ar] 3d⁸ 4s² и [Ar] 3d⁹ 4s¹,кои се многу блиски со енергија - симболот [Ar] се однесува на јадрото структура како [[аргон]].Постои несогласување на која конфигурација има најниска енергија.<ref name=Scerri/> Хемиските учебници ја цитираат електронската конфигурација на никел како [Ar] 4s² 3d⁸,<ref>Мислер,Г.Л. и Тар, Д.A. (1999) ''Неорганска хемија'' второ изд., Prentice–Hall. стр. 38. {{ISBN|0138418918}}.</ref> што исто така може да биде напишано [Ar] 3d⁸ 4s².<ref>Петручи, Р.Х. et al. (2002) ''Општа хемија'' осмо изд., Prentice–Hall. стр. 950. {{ISBN|0130143294}}.</ref> Оваа конфигурација се согласува со правилото на [[Правилото на Маделунг|на нарачување на енргија од Маделунг]], кое предвидува дека 4s се пополнува пред 3d.Поддржан е од експерименталниот факт дека најниската енергетска состојба на атомот на никел е 3d⁸ 4s² ниво на енергија,специфично 3d⁸(³F) 4s² ³F,''J'' &nbsp;=&nbsp;4 ниво.<ref name=NIST>[http://physics.nist.gov/PhysRefData/ASD/levels_form.html NIST Atomic Spectrum Database] To read the nickel atom levels, type "Ni I" in the Spectrum box and click on Retrieve data.</ref> Сепак, секоја од овие две конфигурации се дели на неколку нивоа на енергија поради [[фината структура]],<ref name=NIST/> и двете групи на ниво на енергија се преклопуваат.Просечната енергија на состојбите со конфигурација [Ar] 3d⁹ 4s¹ е всушност пониска од просечната енергија на состојбите со конфигурација [Ar] 3d⁸ 4s².Од оваа причина, истражувачката литература за атомски пресметки ја цитира основната конфигурација на никелот како [Ar] 3d⁹ 4s¹.<ref name=Scerri>{{Наведена книга |url=https://books.google.com/?id=SNRdGWCGt1UC&pg=PA239 |pages=239–240 |title=The periodic table: its story and its significance |author=Scerri, Eric R. |publisher=Oxford University Press|date=2007 |isbn=978-0-19-530573-9}}</ref> ===Изотопи=== {{Главна|Изотопи на никел}} Изотопите на никелот се во опсег на [[атомска тежина]] од 48 [[единицата за атомска маса|u]] ({{хем|48|Ni}}) до 78 (n) {{хем|78|Ni}}). Природниот никел е составен од пет стабилни [[изотопи]] ; {{хем|58|Ni}},{{хем|60|Ni}}, {{хем|60|Ni}}, {(хем|62|Ni}} и {{хем|64|Ni}}, со {{хем|58|Ni}} кој е најзастапен со (68,07% [[природно изобилство]]). Изотопите потешки од {{хем|62|Ni}} не можат да бидат формирани со [[јадрено соединување]] без губење на енергија. [[Никел-62]] има највисока средна [[јадрена врзувачка енергија]] по нуклон на било кој [[нуклид]],со 8,7946 на MeV/нуклон.<ref>{{Наведена мрежна страница|url = http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/nucene/nucbin2.html#c1|title = The Most Tightly Bound Nuclei|accessdate = November 19, 2008}}</ref> Неговата врзувачка енергија е поголема од двете [[iron-56|{{хем|56|Fe}}]] и [[iron-58|{{хем|58|Fe}}]],повеќе изобилни елементи кои често се неправилно цитирани дека имаат најтешко врзани нуклиди.<ref name=aip1995>{{Наведено списание | doi = 10.1119/1.17828 | title=The atomic nuclide with the highest mean binding energy | journal=American Journal of Physics | date=1995 | volume=63 | issue=7 | page=653 | first=M. P. | last=Fewell| bibcode=1995AmJPh..63..653F }}</ref> Иако ова би изгледало дека ќе го предвиди никел-62 како најобемно тежок елемент во универзумот, релативно високата стапка на фотодизаинтеграција на никел во ѕвездените ентериери предизвикува железото да биде далеку најзастапено.<ref name=aip1995/> Стабилниот изотоп никел-60 е производ на [[изумрен радионуклид]] [[iron-60|{{хем|60|Fe}}]] кој се распаѓа со полуживот од 2,6 милиони години.Бидејќи {{хем|60|Fe}} има толку долг полуживот, неговата застапеност во материјалите во [[сончевиот Систем]] може да генерира забележливи варијации во изотопскиот состав на {{хем|60|Ni}}.Затоа, изобилството на {{хем|60|Ni}} присутно во вонземјански материјали може да обезбеди увид во потеклото на сончевиот Систем и неговата рана историја. Некои 18 [[радиоизотопи]] биле карактеризирани,и како најстабилни се {{хем|59|Ni}} со [[полуживот]] од 76.000 години, {{хем|63|Ni}} со 100 години, и {{хем|56||Ni}} со 6 дена. Сите преостанати [[радиоактивни]] изотопи имаат полуживот помал од 60 часа, а повеќето од нив имаат полуживот помал од 30 секунди.Овој елемент исто така има и една [[мета состојба]].<ref name="Audi">{{Наведено списание| last = Audi|first = Georges|title = The NUBASE Evaluation of Nuclear and Decay Properties|journal=Nuclear Physics A|volume = 729|issue = 1|pages = 3–128|date = 2003|doi=10.1016/j.nuclphysa.2003.11.001|bibcode=2003NuPhA.729....3A| last2 = Bersillon| first2 = O.| last3 = Blachot| first3 = J.| last4 = Wapstra| first4 = A. H.|url = http://hal.in2p3.fr/in2p3-00014184|citeseerx = 10.1.1.692.8504}}</ref> Радиоактивниот никел-56 е произведен од [[процесот на согорување на силициум]], а подоцна се ослободува во големи количини за време на [[тип IIn|тип Ia]] [[супернова]].Обликот на [[светлинската крива]] на овие супернови од средина до крајот на времето одговара на распаѓањето преку [[електронско зафаќање]] на никел-56 до [[кобалт]] - 56 и на крајот до железо-56.<ref name="Nucleos">{{Наведена книга |title = Nucleosynthesis and chemical evolution of galaxies| isbn= 978-0-521-55958-4| pages = 154–160|department= Further burning stages: evolution of massive stars| first = Bernard Ephraim Julius|last = Pagel| date= 1997-09-04}}</ref> Никел-59 е долговечен [[космогенски нуклид|космоген]] [[радионуклид]] со полуживот од 76.000 години.{{хем|59|Ni}} пронашол многу апликации во [[изотопска геологија]].{{хем|59|Ni}} се користел за да се датира земната доба на [[метеоритите]] и за да се одреди изобилството на вонземска прашина во мраз и [[талог]].Полуживотот на никел-78 неодамна бил измерен на 110 милисекунди, и се верува дека е важен изотоп во [[супернова нуклеосинтезата]] на елементите потешки од железото.<ref>{{Наведена мрежна страница|url = http://www.skyandtelescope.com/news/3310246.html?page=1&c=y|title = Atom Smashers Shed Light on Supernovae, Big Bang|date = April 22, 2005|first = Davide|last = Castelvecchi|accessdate = November 19, 2008|archive-date = 2012-07-23|archive-url = https://archive.today/20120723105754/http://www.skyandtelescope.com/news/3310246.html?page=1&c=y|url-status = dead}}</ref> Нуклидот ⁴⁸Ni, откриен во 1999 година, е најпознатиот протонски богат тежок изотоп.Со 28 [[протони]] и 20 [[неутрони]] ⁴⁸Ni е "[[двојна магија]]", како што е {{хем|78|Ni}} со 28 протони и 50 неутрони.Затоа, и двата се невообичаено стабилни за нуклиди со толку голем протон-неутронски дисбаланс.<ref name="Audi"/><ref>{{Наведена мрежна страница|last = W|first = P.|title = Twice-magic metal makes its debut – isotope of nickel|publisher=[[Science News]]|date = October 23, 1999|url = http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1200/is_17_156/ai_57799535|archive-url = https://archive.today/20120524134125/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1200/is_17_156/ai_57799535|url-status=dead|archive-date = May 24, 2012|accessdate = September 29, 2006}}</ref> ===Појава=== {{Поврзано|Создавање на руди|Категорија:Минерали на никелот}} [[File:Widmanstatten hand.jpg|thumb|left|[[Моделот Widmanstätten]] кој покажува две форми на никел-железо, камацит и тенит, во океадеритски метеорит]] На Земјата, никелот најчесто се јавува во комбинација со [[сулфур]] и железо во [[пентандит]], со [[сулфур]] во [[милерит]], со [[арсен]] во минералната [[никена]], и со арсен и [[сулфур]] во никел [[галена]]. <ref>[http://www.npi.gov.au/substances/nickel/index.html National Pollutant Inventory – Nickel and compounds Fact Sheet]. Npi.gov.au. Посетено на January 9, 2012.</ref> Никел најчесто се наоѓа во [[железо метеорит]] како легури [[камацит]] и [[тенит]]. Најголемиот дел од никелот се минира од два вида на [[рудни]] депозити.Првиот е [[латерит]], каде што главни минерални минерални смеси се никелиферозен [[лимонит]], (Fe,Ni)O(OH) и [[гарниер]] (мешавина од разни хидролошки никели и силикати богати со никел).Вториот е магматски [[сулфид]] депозити, каде главниот руд минерал е [[пентандит]]: {{хем|(Ni,Fe)|9|S|8}}. [[Австралија]] и [[Нова Каледонија]] имаат најголеми проценети резерви (45% заедно).<ref name="USGSCS2012">{{Наведена мрежна страница|first = Peter H.|last = Kuck|publisher = United States Geological Survey|accessdate = November 19, 2008|title = Mineral Commodity Summaries 2012: Nickel|url = http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/nickel/mcs-2012-nicke.pdf|archive-date = 2017-07-09|archive-url = https://web.archive.org/web/20170709122709/https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/nickel/mcs-2012-nicke.pdf|url-status = dead}}</ref> Идентификуваните земјишни ресурси низ светот во просек од 1% никел или повеќе содржат најмалку 130 милиони тони никел (околу двојно од познатите резерви). Околу 60% се во [[латерити]] и 40% во депозити на сулфиди.<ref name="USGSCS2012"/> Од [[геофизика|геофизички]] докази, поголемиот дел од никелот на Земјата се верува дека е [[надворешното]] и [[внатрешното јадро]].[[Камасит]] и [[тенит]] се природни [[легури]] на железо и никел.За камацит, легурата обично е во сооднос од 90:10 до 95: 5, иако може да бидат присутни нечистотии (како што се [[кобалт]] или [[јаглерод]]), додека за тенит содржината на никел е помеѓу 20% и 65%.Камацит и тенит, исто така, се наоѓаат во [[никлениот железен метеорит]].<ref>{{Наведено списание|title = Trace element partitioning between taenite and kamacite – Relationship to the cooling rates of iron meteorites|last1= Rasmussen|first1=K. L.|last2= Malvin|first2=D. J.|last3= Wasson|first3=J. T.|journal=Meteoritics |volume= 23|date = 1988|pages = a107–112 |bibcode= 1988Metic..23..107R|doi = 10.1111/j.1945-5100.1988.tb00905.x|issue = 2}}</ref> ==Соединенија== [[Податотека:44. Комплекси на никел.ogg|мини|Комплекси на никел.]] [[File:Nickel-tetracarbonyl-2D (1).svg|left|thumb|upright|alt=A nickel atom with four single bonds to carbonyl (carbon triple-bonded to oxygen; bonds via the carbon) groups that are laid out tetrahedrally around it|Теткарбонилен никел]]Најчестата состојба на оксидација на никелот е +2, но соединенијата на Ni⁰, Ni⁺ и Ni³⁺ се добро познати, и егзотични оксидирачки состојби Ni²⁻,Ni^1-, и Ni⁴⁺ биле произведени и проучени.<ref name=Greenwood>{{Greenwood&Earnshaw2nd}}</ref> ===Никел(0)=== [[Никел тетракарбонил]] {{хем|(Ni(CO)|4}}), откриен од [[Лудвиг Монд]],<ref name="MondNa">{{Наведено списание|date = 1898|journal=Nature| doi = 10.1038/059063a0|title = The Extraction of Nickel from its Ores by the Mond Process|volume = 59|pages = 63–64|issue=1516|bibcode = 1898Natur..59...63. }}</ref> е испарлива, високо токсична течност на собна температура.Со греење, комплексот се распаѓа на никел и јаглерод моноксид: {{хем|Ni(CO)|4}} {{eqm}} Ni + 4 CO Ова однесување се експлоатира во [[процесот на Монд]] за прочистување на никелот, како што е опишано погоре.Поврзаниот никел (0) комплекс [[бис (циклооктадиен) никел (0)]] е корисен катализатор во [[органомикална хемија]] бидејќи [[1,5-циклооктадиен|циклооктадиен]] (или ''треска'') лиганди лесно се поместуваат. ===Никел(I)=== Никел (I) комплекси се невообичаени, но еден пример е тетраедралниот комплекс NiBr(PPh₃)₃.Многу никел (I) комплекси имаат Ni-Ni врска, како што се темноцрвениот [[дијамагнетски]] {{хем|K|4 |[Ni|2|(CN)|6|]}} подготвен со редукција на {{хем|K|2|[Ni|2|(CN)|6|]}} со [[натриум амалгам]].Ова соединение се оксидира во вода, ослободувајќи го {{хем|H|2}}.<ref name="InorgChemH">{{Housecroft3rd|page=729}}</ref> Се смета дека состојбата на оксидација на никел (I) е важна за ензимите кои содржат никел, како што се [[NiFe Хидрогеназа|[NiFe] -хидрогеназа]], што ја катализира реверзибилната редукција на [[протони]] во {{хем|H|2}}.<ref name="Housecroft 4th">{{Housecroft4th|page=764}}</ref> [[File:Structure of hexacyanodinickelate(I) ion.png|left|thumb|upright=0.7|Структура на {{хем|[Ni|2|(CN)|6|]|4-}} ion<ref name="InorgChemH" />]] ===Никел(II)=== [[File:Color of various Ni(II) complexes in aqueous solution.jpg|left|thumb|upright=2.05|Боја на различни Ni (II) комплекси во воден раствор. Од лево кон десно, {{хем|[Ni(NH|3|)|6|]|2+}}, [Ni([[ethylenediamine|C₂H₄(NH₂)₂]])]²⁺, {{хем|[NiCl|4|]|2-}}, {{хем|[Ni(H|2|O)|6|]|2+}}]] [[File:Nickel(II)-sulfate-hexahydrate-sample.jpg|left|thumb|upright|alt=A small heap of cyan crystal particles|Кристали на [[хидриран]] [[никел сулфати]].]] Никел (II) формира соединенија со сите заеднички анјони, вклучувајќи [[никел сулфид|сулфид]], [[никел сулфат|сулфат]], карбонат, хидроксид, карбоксилати и халиди.[[Никел (II) сулфат]] се произведува во големи количини со распуштање на никел метал или оксиди во сулфурна киселина, формирајќи ги и хекса- и хептахидратните <ref>Ласелс,Кит; Морган, Линдзи Г .; Николс, Дејвид и Бејерман, Детмар (2005) "Никел соединенија" во "Улманската енциклопедија на индустриската хемија".Вајли-ВХЦ, Вајнхајм.{{DOI|10.1002/14356007.a17_235.pub2}}</ref> корисни за [[никел галванизација|галванизација]] на никел.Вообичаените соли на никел, како што се хлоридот, нитратот и сулфатот, се раствораат во вода за да дадат зелени раствори на [[метален аксо комплекс]] {{хем|[Ni(H|2|O)|6|]|2+}}. Четирите халиди формираат соединенија на никел, кои се цврсти материи со молекули кои имаат октаедрични Ni центри.[[Никел (II) хлорид]] е најчест, а неговото однесување е илустративно на другите халиди.Никел (II) хлоридот се добива со [[растворање]] на никел или неговиот оксид во [[хлороводородна киселина]].Обично се среќава како зелен хексахидрат, чија формула обично е напишана NiCl₂•6H₂O.Кога се раствора во вода, оваа сол го формира [[металниот аксо комплекс]]{{хем|[Ni(H|2|O)|6|]|2+}}.Дехидратацијата на NiCl₂•6H₂O го дава жолтиот безводен {{хем|NiCl|2}}. Некои тетракоординирани никел (II) комплекси, на пр. [[бис (трифенилфосфин) никел хлорид]], постојат и во тетраедарски и квадратни рамни геометрии.Тетраэдралните комплекси се [[парамагнетски]], додека плодните рамни комплекси се [[дијамагнетски]].Во својствата на магнетна рамнотежа и формирање на октаедрични комплекси, тие се контрастираат со двовалентните комплекси на потешките групи 10 метали, паладиум (II) и платина (II), кои формираат само квадратна рамна геометрија.<ref name=Greenwood/> [[Никелоцен]] е познат; има [[електронско броење|електронски број]] од 20, што ја прави релативно нестабилна. [[File:Nickel antimonide.jpg|thumb|left|upright|Никел(III) антимонид]] ===Никел (III) и (IV)=== Познати се многу Ni (III) соединенија, при што првите такви примери се никел (III) трихалофосфините (Ni_III(PPh₃)X₃).<ref name = "Jensen">{{Наведено списание | doi = 10.1002/zaac.19362290304| title = Zur Stereochemie des koordinativ vierwertigen Nickels| journal = Zeitschrift für Anorganische und Allgemeine Chemie| volume = 229| issue = 3| pages = 265–281| date = 1936| last1 = Jensen | first1 = K. A.}}</ref> Исто така, Ni (III) формира едноставни соли со флуорид<ref name = "Ni(III)F">{{Наведено списание | doi = 10.1039/DT9730001995| title = Fluorine compounds of nickel(III)| journal = Journal of the Chemical Society, Dalton Transactions| issue = 19| page = 1995| date = 1973| last1 = Court | first1 = T. L.| last2 = Dove | first2 = M. F. A.}}</ref> или [[никел (III) оксид|оксид]] јони.Ni (III) може да се стабилизира со σ-донорски лиганди како што се [[тиол]] и [[фосфин]].<ref name="InorgChemH" /> Ni (IV) — присутен во мешаниот оксид {(хем|BaNiO|3}}, додека Ni (III) — присутен во [[никел оксид хидроксид]], кој се користи како [[катода]] кај многу [[Батерии за полнење]], вклучувајќи [[никел-кадмиум]], [[никел-железна батерија|никел-железо]], [[никел водород батерија|никел водород]] и [[никел-метал хидрид батерија|никел-метал хидрид]] и се користи од страна на одредени производители во [[Li-ion]] батерии.<ref>{{наведени вести|url=http://www.greencarcongress.com/2008/12/imara-corporati.html|title=Imara Corporation Launches; New Li-ion Battery Technology for High-Power Applications|date=December 18, 2008|publisher=Green Car Congress}}</ref> Ni (IV) останува ретка оксидациона состојба на никелот и многу малку соединенија се познати до денес.<ref>{{Наведено списание|last1=Spokoyny|first1=Alexander M.|last2=Li|first2=Tina C.|last3=Farha|first3=Omar K.|last4=Machan|first4=Charles M.|last5=She|first5=Chunxing|last6=Stern|first6=Charlotte L.|last7=Marks|first7=Tobin J.|last8=Hupp|first8=Joseph T.|last9=Mirkin|first9=Chad A.|title=Electronic Tuning of Nickel-Based Bis(dicarbollide) Redox Shuttles in Dye-Sensitized Solar Cells|journal=Angew. Chem. Int. Ed.|date=28 June 2010|pages=5339–5343|doi=10.1002/anie.201002181|volume=49|issue=31|pmid=20586090}}</ref><ref>{{Наведено списание|last1=Hawthorne|first1=M. Frederick|title=(3)-1,2-Dicarbollyl Complexes of Nickel(III) and Nickel(IV)|journal=Journal of the American Chemical Society |date=1967|volume=89|issue=2|pages=470–471|doi=10.1021/ja00978a065}}</ref><ref name="NiIV Science">{{Наведено списание | doi = 10.1126/science.aaa4526| pmid = 25766226| title = Design, synthesis, and carbon-heteroatom coupling reactions of organometallic nickel(IV) complexes| journal = Science| volume = 347| issue = 6227| pages = 1218–20| date = 2015| last1 = Camasso | first1 = N. M.| last2 = Sanford | first2 = M. S.| bibcode = 2015Sci...347.1218C}}</ref><ref name="NiIV dap">{{Наведено списание | doi = 10.1021/ja00753a022| title = Nickel(II) and nickel(IV) complexes of 2,6-diacetylpyridine dioxime| journal = Journal of the American Chemical Society| volume = 93| issue = 24| pages = 6469–6475| date = 1971| last1 = Baucom | first1 = E. I. | last2 = Drago | first2 = R. S. }}</ref> ==Историја== Бидејќи руди на никел лесно се мешаат за сребрени руди, разбирањето на овој метал и неговата употреба датира во релативно кратко време.Меѓутоа, ненамерната употреба на никел е древна, и може да се проследи до 3500 пр.н.е.[[Бронзата]] во она што е сега за Сирија пронајдено содржи дури 2% никел.<ref>{{Наведена книга|title = Nickel and Its Alloys|publisher = National Bureau of Standards|first = Samuel J.|last = Rosenberg|url = http://handle.dtic.mil/100.2/ADA381960|date = 1968}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Некои древни кинески ракописи укажуваат дека таму бил користен "бел бакар" ([[купроникел]], познат како "бајтонг") помеѓу 1700 и 1400 пр.н.е. Овој бел бакар Пактонг бил извезен во Велика Британија уште во 17 век, но содржината на никел во оваа легура не била откриена до 1822 година.<ref name="McNeil">{{Наведена книга|title = An Encyclopaedia of the History of Technology|department= The Emergence of Nickel|first = Ian|last = McNeil|publisher=Taylor & Francis|date = 1990|isbn = 978-0-415-01306-2|pages = 96–100}}</ref> Монетите од никел-бакарни легури биле ковани од бактријанските кралеви [[Агатокли од Бактрија|Агатокли]], [[Еутид II]] и [[Панталеон]] во 2 век пр.н.е., веројатно од кинескиот купроникел.<ref>[[Joseph Needham]], Ling Wang, Gwei-Djen Lu, [[Tsuen-hsuin Tsien]], Dieter Kuhn, Peter J Golas, [https://books.google.com/books?id=BYixSmXUCuMC&pg=PA237 ''Science and civilisation in China'']: Cambridge University Press: 1974, {{ISBN|0-521-08571-3}}, pp. 237–250</ref> [[File:Nickeline.jpg|thumb|никелин/николит]] Во средновековна Германија, црвениот минерал бил пронајден во Рудните планини што личело на бакарна руда.Меѓутоа, кога рударите не успеаја да извлечат бакар од него, тие го обвинија немирниот спрат на германската митологија, Никел (сличен на "[[христијанското учење за Ѓаволот|Стариот Ник]]"), за безизување на бакар.Тие ја нарекле оваа руда "Купферникел" од германскиот "Купфер" за бакар.<ref>''Chambers Twentieth Century Dictionary'', p888, W&R Chambers Ltd., 1977.</ref><ref name="JEC-I">{{Наведено списание|title = The story of Nickel. I. How "Old Nick's" gnomes were outwitted|last = Baldwin|first = W. H.| journal=Journal of Chemical Education|date = 1931|volume = 8|page = 1749|doi = 10.1021/ed008p1749|bibcode = 1931JChEd...8.1749B|issue = 9 }}</ref><ref name="JEC-II">{{Наведено списание|title = The story of Nickel. II. Nickel comes of age|last = Baldwin|first = W. H.| journal=Journal of Chemical Education|date = 1931|volume = 8|page = 1954|doi = 10.1021/ed008p1954|bibcode = 1931JChEd...8.1954B|issue = 10 }}</ref><ref name="JEC-III">{{Наведено списание|title = The story of Nickel. III. Ore, matte, and metal|last = Baldwin|first = W. H.| journal=Journal of Chemical Education|date = 1931|volume = 8|page = 2325|doi = 10.1021/ed008p2325|bibcode = 1931JChEd...8.2325B|issue = 12 }}</ref> Оваа руда сега е позната како [[никелин]], никел [[арсенид]].Во 1751 година Барон [[Аксел Фредик Кронстедт]] се обидел да извади бакар од куферфеник во рудник на [[кобалт]] во [[Шведска]] село [[Лос,Шведска|Лос]], и наместо тоа,произвел бел метал што го именувал по духот што го дал своето име во минералот, никел.<ref>{{Наведено списание|title = The discovery of the elements: III. Some eighteenth-century metals|last = Weeks|first = Mary Elvira|authorlink=Mary Elvira Weeks|journal=Journal of Chemical Education|date = 1932|volume = 9|issue = 1|page = 22|doi = 10.1021/ed009p22|bibcode = 1932JChEd...9...22W }}</ref> Во современиот германски, Купферникел или Купфер-Никел ја означува легурата [[купроникел]]. Првично, единствениот извор за никел била ретката руда Купферникел. Почнувајќи од 1824 година, никел бил добиван како нуспроизвод на производство на [[син кобалт]].Првото големо топење на никел започна во Норвешка во 1848 година од никел-богатиот [[пиротит]]. Воведувањето на никел во производството на челик во 1889 година ја зголеми побарувачката на никел, а никлените депозити на [[Нова Каледонија]], откриени во 1865 година, обезбедија најголем дел од понудата во светот помеѓу 1875 и 1915 година.Откривањето на големите наоѓалишта во басенот на [[Садбери]], Канада во 1883, во [[Нориљск | Нориљск-Талнах]], Русија во 1920 година и во [[Меренски гребен]], Јужна Африка во 1924 година,предизвика можност за големо производство на никел. <ref name="McNeil"/> ==Монети== [[File:Nickel2.jpg|thumb|right|[[Холандски гулден|Холандски монети]] направени од чист никел]] Освен споменатите бактриски монети, никелот не бил дел од монетите сè до средината на 19 век. ===Канада=== [[Никел (канадски монета)|99,9% никлени монети од пет центи]] биле направени во Канада (најголемиот производител на никел во тоа време) за време на невоени години од 1922-1981 година;металот во содржината ги направи овие монети магнетни.<ref>{{Наведена мрежна страница|url = http://www.mint.ca/store/mint/learn/circulation-currency-1100028|title = Industrious, enduring–the 5-cent coin|date = 2008|accessdate = January 10, 2009|publisher = Royal Canadian Mint|archive-date = 2009-01-26|archive-url = https://web.archive.org/web/20090126020102/http://www.mint.ca/store/mint/learn/circulation-currency-1100028|url-status = dead}}</ref> За време на периодот 1942-1945 година, најголемиот или целиот никел бил отстранет од канадски и американски монети за да се искористи за производство на оклоп.<ref name="JEC-I"/><ref>{{Наведена мрежна страница|url =http://www.nidi.org/index.cfm/ci_id/160.htm|archiveurl =https://web.archive.org/web/20060929095200/http://www.nidi.org/index.cfm/ci_id/160.htm|archivedate =September 29, 2006|title = Trends of Nickel in Coins – Past, Present and Future |accessdate = November 19, 2008| publisher=The Nickel Institute|first = Bill|last = Molloy|date = November 8, 2001}}</ref> Канада користела 99,9% никел од 1968 година во монетите со повисока вредност сè до 2000 година. === Швајцарија === Монетите од речиси чист никел првпат биле користени во 1881 година во Швајцарија.<ref name=anna/> ===Велика Британија=== Бирмингем ковал монети од никел во 1833 година за тргување во Малаја.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nederlandsemunten.nl/Virtuele_munten_verzameling/Provinciaal/Provincie_Utrecht_1581-1795/Verzameling_nikkelen_dubbele_wapenstuiver_Utrecht-Birmingham_1786.htm|title=nikkelen dubbele wapenstuiver Utrecht|website=nederlandsemunten.nl}}</ref> === САД === Во Соединетите Американски Држави, терминот "никел" или "ник" првично се применувал на бакар-никеловиот [[Летачки орелски цент]], кој го заменил бакар со 12% никел 1857-58, потоа [[Индискиот главен цент]] со истата легура од 1859-1864.Уште подоцна, во 1865 година, терминот означувал [[трицентен(амерканска монета)|трицентен никел]], со никел зголемен на 25%. Во 1866 година, [[никел (САД монета)#Shield никел (1866-1883)|петцентен штит никел]] (25% никел, 75% бакар) ја присвоил ознаката.Заедно со пропорцијата на легури, овој термин се употребува до денес во САД. === Тековна употреба === Во 21 век, високата цена на никелот доведе до некоја замена на металот во монетите ширум светот.Монетите што сè уште се направени со никлени легури, вклучуваат еден и два - [[евра монети]], 5 ¢, 10 ¢, 25 ¢ и 50 ¢ [[Монети на американскиот долар|Американски монети]], и 20p, 50p, £ 1 и £ 2 [[монети на фунта стерлинг|монети на Велика Британија]].Никлената легура во 5p и 10p британски монети била заменета со никел-позлатен челик во 2012 година, предизвикувајќи алергиски проблеми за некои луѓе и јавни контроверзии.<ref name=anna>{{наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/news/health-22956874|title=A bad penny? New coins and nickel allergy|author=Lacey, Anna |work=BBC Health Check|date=June 22, 2013|accessdate= July 25, 2013}}</ref> == Светско производство == [[File:Nickel world production.svg|thumb|upright=1.4|Временски тренд на производство на никел<ref>{{Наведено списание | url = http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/historical-statistics/ds140-nicke.pdf | last1 =Kelly | first1 = T. D.| last2 = Matos | first2 = G. R. | title = Nickel Statistics | publisher = U.S. Geological Survey |accessdate=2014-08-11}}</ref>]] [[File:Evolution minerai nickel.svg|lang=en|thumb|upright=1.4|Еволуцијата на никлените руди во одделни водечки земји за производство на никел.]] Околу 2 милиони тони никел се произведува годишно низ целиот свет.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://nickelinstitute.org/~/media/Files/MediaCenter/LifeOfNi/TheLifeofNi.ashx?la=en|title=The Life of Ni|last=|first=|date=|website=Nickel Institute|access-date=|archive-date=2017-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920044909/https://nickelinstitute.org/~/media/Files/MediaCenter/LifeOfNi/TheLifeofNi.ashx?la=en|url-status=dead}}</ref> [[Филипините]], [[Индонезија]], [[Русија]], [[Канада]] и [[Австралија]] се најголемите светски производители на никел, како што е објавено од [[САД геолошкото истражување]].<ref name="USGSCS2012"/> Најголемите депозити на никел во не-руска Европа се наоѓаат во [[Финска]] и [[Грција]]. Идентификуваните земјишни ресурси во просек од 1% никел или повеќе содржат најмалку 130 милиони тони никел.Околу 60% се наоѓаат во латерити и 40% се наоѓаат во сулфидни наслаги. Покрај тоа, екстензивните длабоки морски ресурси на никел се во мангански кора и нодули кои покриваат големи површини на дното на океанот, особено во Тихиот Океан.<ref name=usgs1 /> Единственото наоѓалиште во САД, каде никелот е профитабилно миниран, е [[Ридл, Орегон]], каде што се наоѓаат неколку квадратни милји на површински наслаги од никел.Рудникот бил затворен во 1987 година.<ref>{{Наведено списание|url = http://www.oregongeology.com/sub/publications/OG/OBv15n10.pdf|title = The Nickel Mountain Project|journal = Ore Bin|volume = 15|issue = 10|date = 1953|pages = 59–66|access-date = May 7, 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20120212005749/http://www.oregongeology.com/sub/publications/OG/OBv15n10.pdf|archive-date = February 12, 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|title=Environment Writer: Nickel |publisher=National Safety Council |url=http://www.environmentwriter.org/resources/backissues/chemicals/nickel.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060828211637/http://www.environmentwriter.org/resources/backissues/chemicals/nickel.htm |url-status=dead |archive-date=2006-08-28 |date=2006 |accessdate=January 10, 2009 }}</ref>[[Проектот за рудникот "Орел"]] е нов рудник за никел на [[Мичиген]] поточно [[горниот полуостров на Мичиген]]. Изградбата е завршена во 2013 година, а операциите започнаа во третиот квартал од 2014 година.<ref name=eagle>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.lundinmining.com/s/QOU.asp?ReportID=718088 |title=Operations & Development |publisher=Lundin Mining Corporation |accessdate=2014-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151118181320/http://www.lundinmining.com/s/QOU.asp?ReportID=718088 |archive-date=November 18, 2015 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Во првата цела година на работа, Eagle Mine произвел 18.000 тони.<ref name=eagle/> {| class="wikitable sortable" !Производството на рудникот и резерви (во метрички тони) ! data-sort-type="number" | 2016 (проценето)<ref name=usgs5>{{Наведена мрежна страница|url=https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/mcs/2017/mcs2017.pdf|website=U.S. Geological Survey, Mineral Commodity Summaries 2017|title=Mineral Commodity Survey 2017|date=January 2017}}</ref> ! data-sort-type="number" | 2015<ref name=usgs5/> ! data-sort-type="number" | 2014<ref name=usgs4>{{Наведена мрежна страница|url=https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/mcs/2016/mcs2016.pdf|website=U.S. Geological Survey, Mineral Commodity Summaries 2016|title=Mineral Commodity Survey 2016|date=January 2016}}</ref> ! data-sort-type="number" | 2013<ref name=usgs3>{{Наведена мрежна страница|url=https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/mcs/2015/mcs2015.pdf|website=U.S. Geological Survey, Mineral Commodity Summaries 2015|title=Mineral Commodity Survey 2015|date=January 2015}}</ref> ! data-sort-type="number" | 2012<ref name=usgs2>{{Наведена мрежна страница|url=https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/mcs/2014/mcs2014.pdf|website=U.S. Geological Survey, Mineral Commodity Summaries 2014|title=Mineral Commodity Survey 2014|date=January 2014}}</ref> ! data-sort-type="number" | 2011<ref name=usgs1>{{Наведена мрежна страница|url=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/nickel/mcs-2013-nicke.pdf|website=U.S. Geological Survey, Mineral Commodity Summaries|title=Nickel|date=January 2013|accessdate=2019-01-05|archive-date=2013-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509061155/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/nickel/mcs-2013-nicke.pdf|url-status=dead}}</ref> ! data-sort-type="number" | Резерви<ref name=usgs5/> |- | Австралија || style="text-align:right;"| 206,000 || style="text-align:right;"| 222,000 || style="text-align:right;"| 245,000 || style="text-align:right;"|234,000 || style="text-align:right;"| 246,000 || style="text-align:right;"|215,000 || style="text-align:right;"| 19,000,000 |- | Боцвана || style="text-align:right;"| NA || style="text-align:right;"| NA || style="text-align:right;"| NA || style="text-align:right;"| NA || style="text-align:right;"| NA || style="text-align:right;"| 26,000 || style="text-align:right;"| NA |- | Бразил || style="text-align:right;"| 142,000 || style="text-align:right;"| 160,000 || style="text-align:right;"| 102,000 || style="text-align:right;"| 138,000 || style="text-align:right;"| 139,000 || style="text-align:right;"| 209,000 || style="text-align:right;"| 10,000,000 |- | Канада || style="text-align:right;"| 255,000 || style="text-align:right;"| 235,000 || style="text-align:right;"| 235,000 || style="text-align:right;"| 223,000 || style="text-align:right;"| 205,000 || style="text-align:right;"| 220,000 || style="text-align:right;"| 2,900,000 |- | Кина || style="text-align:right;"| 90,000 || style="text-align:right;"| 92,900 || style="text-align:right;"| 100,000 || style="text-align:right;"|95,000|| style="text-align:right;"| 93,300 || style="text-align:right;"|89,800|| style="text-align:right;"| 2,500,000 |- | Колумбија || style="text-align:right;"| 36,800 || style="text-align:right;"| 40,400 || style="text-align:right;"| 81,000 || style="text-align:right;"|75,000 || style="text-align:right;"| 84,000 || style="text-align:right;"| 76,000 || style="text-align:right;"| 1,100,000 |- | Куба || style="text-align:right;"| 56,000 || style="text-align:right;"| 56,400 || style="text-align:right;"| 50,400 || style="text-align:right;"| 66,000 || style="text-align:right;"| 68,200 || style="text-align:right;"| 71,000 || style="text-align:right;"| 5,500,000 |- | Доминиканска република || style="text-align:right;"| NA || style="text-align:right;"| NA || style="text-align:right;"| NA || style="text-align:right;"| 15,800 || style="text-align:right;"| 15,200 || style="text-align:right;"| 21,700 || style="text-align:right;"| NA |- | Гватемала || style="text-align:right;"| 58,600 || style="text-align:right;"| 52,400 || style="text-align:right;"| 38,400 || style="text-align:right;"| NA || style="text-align:right;"| NA || style="text-align:right;"| NA || style="text-align:right;"| 1,800,000 |- | Индонезија || style="text-align:right;"| 168,500 || style="text-align:right;"| 130,000 || style="text-align:right;"| 177,000 || style="text-align:right;"| 440,000 || style="text-align:right;"| 228,000 || style="text-align:right;"| 290,000 || style="text-align:right;"| 4,500,000 |- | Мадагаскар || style="text-align:right;"| 48,000 || style="text-align:right;"| 45,500 || style="text-align:right;"| 40,300 || style="text-align:right;"| 29,300 || style="text-align:right;"| 8,250 || style="text-align:right;"| 5,900 || style="text-align:right;"| 1,600,000 |- | Нова Каледонија || style="text-align:right;"|205,000 || style="text-align:right;"|186,000 || style="text-align:right;"| 178,000 || style="text-align:right;"| 164,000 || style="text-align:right;"|132,000 || style="text-align:right;"| 131,000 || style="text-align:right;"| 6,700,000 |- | Филипини || style="text-align:right;"|500,000 || style="text-align:right;"|554,000 || style="text-align:right;"|523,000 || style="text-align:right;"| 446,000 || style="text-align:right;"|424,000 || style="text-align:right;"| 270,000 || style="text-align:right;"| 4,800,000 |- | Русија || style="text-align:right;"| 256,000 || style="text-align:right;"| 269,000 || style="text-align:right;"| 239,000 || style="text-align:right;"| 275,000 || style="text-align:right;"| 255,000 || style="text-align:right;"| 267,000 || style="text-align:right;"| 7,600,000 |- | Јужна Африка || style="text-align:right;"| 50,000 || style="text-align:right;"| 56,700 || style="text-align:right;"| 55,000 || style="text-align:right;"| 51,200 || style="text-align:right;"| 45,900 || style="text-align:right;"| 44,000 || style="text-align:right;"|3,700,000 |- | САД || style="text-align:right;"| 25,000 || style="text-align:right;"| 27,200 || style="text-align:right;"| 4,300 || style="text-align:right;"| NA || style="text-align:right;"| NA || style="text-align:right;"| NA || style="text-align:right;"| 160,000 |- | Други држави || style="text-align:right;"| 150,000 || style="text-align:right;"| 157,000 || style="text-align:right;"| 377,000 || style="text-align:right;"| 377,000 || style="text-align:right;"| 273,000 || style="text-align:right;"| 103,000 || style="text-align:right;"| 6,500,000 |- | Вкупно во светот (заокружено) || style="text-align:right;"| 2,250,000 || style="text-align:right;"| 2,280,000 || style="text-align:right;"| 2,450,000 || style="text-align:right;"| 2,630,000 || style="text-align:right;"| 2,220,000 || style="text-align:right;"| 1,940,000 || style="text-align:right;"| 78,000,000 |} {{среди}} == Екстракција и прочистување == [[File:Nickel extraction.svg|thumb|left|lang=en|Еволуција на годишната екстракција на никел, според руди.]] Никел се добива преку [[екстрактивна металургија]]: се екстрахира од рудата со конвенционални процеси на печење и редукција коишто создаваат метал со чистота поголема од 75%.Во многу [[не’рѓосувачки челик]] апликации, 75% чист никел може да се користи без понатамошно прочистување, во зависност од нечистотиите. Традиционално, повеќето сулфидни руди се обработуваат со употреба на [[пирометалургиски]] техники за производство на [[Материјал (металургија)|мат]] за понатамошно рафинирање.Неодамнешните достигнувања во [[хидрометалургијата|хидрометалургиски техники]] резултираа со значително почист метален никел производ. Повеќето сулфидни депозити традиционално се обработуваат преку концентрација преку процес на [[пена флотација]] проследен со екстракција од [[пирометалургија]].Во хидрометаллуршките процеси, сулфидните руди на никелот се концентрирани со флотација (дифференцијална флотација ако односот на Ni / Fe е премногу низок), а потоа потопување.Материјата од никел понатаму се обработува со [[техники на екстракција на кобалт#Обнова од концентрати на никел-кобалт сулфид (процес Шерит)|Шерит-Гордоновиот процес]].Прво, бакарот се отстранува со додавање на [[сулфурводород]], оставајќи концентрат од кобалт и никел. Потоа екстракцијата со растворувач се користи за одвојување на кобалтот и никелот, со конечна содржина на никел поголема од 99%. [[File:Nickel electrolytic and 1cm3 cube.jpg|thumb|[[Електролиза|Електролитички рафиниран]] никел нодул, со зелени, кристализирани соли на никел-електролит видливи во порите.]] === Електрорафинирање === Вториот заеднички процес на рафинирање е истекување на металната мат во раствор од никел сол, проследен со електро-победа на никел од растворот со плаштување на катода како електролитски никел. ===Mондоновиот процес=== [[File:Nickel kugeln.jpg|thumb|left|Високо прочистени никел сфери направени преку [[Mондоновиот процес]].]] {{Главна|Mондонов процес}} Најчистиот метал се добива од оксид на никел со [[Mондоновиот процес]], кој постигнува чистота поголема од 99,99%.<ref>{{Наведено списание|last1= Mond |first1=L. |last2=Langer |first2=K. |last3=Quincke |first3=F.| title= Action of carbon monoxide on nickel| journal=Journal of the Chemical Society|date=1890| pages=749–753|doi = 10.1039/CT8905700749|volume= 57}}</ref> Процесот бил патентиран од Лудвиг Монд и бил во индустриска употреба уште пред почетокот на 20 век. Во овој процес, никелот реагира со [[јаглерод моноксид]] во присуство на сулфур катализатор на околу 40-80&nbsp;°C за да формира [[никел карбонил]].Железото дава [[железен пентакарбонил]], исто така, но оваа реакција е бавна. Доколку е потребно, никелот може да се одвои со дестилација.[[Дикобалт октакарбонил]] исто така се формира со никлена дестилација како нус-производ, но се распаѓа на [[тетракобалтедекакарбонил]] на реакционата температура за да се добие нестабилна цврста материја.<ref name="ullmann-1">{{Ullmann|author=Kerfoot, Derek G. E. |title=Nickel|doi=10.1002/14356007.a17_157}}</ref> Никел се добива од никел карбонил од еден од двата процеса. Тоа може да се помине преку голема комора на високи температури во кои десетици илјади никел сфери, наречени пелети, постојано се мешаат.Карбонилот се распаѓа и го депонира чистиот никел врз никлените сфери. Во алтернативен процес, никел карбонилот се распаѓа во помала комора со 230&nbsp;°C за да се создаде фин никел во прав.Нуспроизводот јаглерод моноксид се рециркулира и повторно се користи. Високо чистиот производ од никел е познат како "карбонилен никел".<ref>{{Наведена книга|author=Neikov, Oleg D.|author2=Naboychenko, Stanislav|author3=Gopienko, Victor G|author4=Frishberg, Irina V|last-author-amp=yes |title=Handbook of Non-Ferrous Metal Powders: Technologies and Applications|url=https://books.google.com/books?id=6aP3te2hGuQC&pg=PA371|accessdate= January 9, 2012|date=January 15, 2009|publisher=Elsevier|isbn=978-1-85617-422-0|pages=371–}}</ref> === Вредност на металот === Пазарната цена на никелот се зголеми во текот на 2006 година и во првите месеци од 2007 година; од 5 април 2007 година, металот се тргуваше со [[САД долар|САД]] 52.300 долари од [[тон]] или 1.47 долари / ун.<ref name=LME>{{Наведена мрежна страница| url = http://www.lme.com/nickel_graphs.asp| title = LME nickel price graphs| publisher = London Metal Exchange| accessdate = June 6, 2009| url-status=dead| archiveurl = https://web.archive.org/web/20090228180212/http://www.lme.com/nickel_graphs.asp| archivedate = February 28, 2009| df=dmy-all}}</ref> Цената потоа драматично падна, а од септември 2017 година, металот се тргуваше по цена од 11.000 долари / тон, или 0,31 долари / ун.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lme.com/metals/non-ferrous/nickel#tabIndex=0|title=London Metal Exchange|last=|first=|date=|website=|publisher=LME.com|accessdate=}}</ref> Една [[никел (САД монета)|никел монета на САД]] содржи {{convert|0.04|oz|g}} никел, кој на април 2007 година беше вреден 6,5 центи, заедно со 3,75 грама бакар околу 3 центи, со вкупна метална вредност од повеќе од 9 центи.Бидејќи номиналната вредност на никелот е 5 центи, тоа го направи привлечна цел за топење од луѓе кои сакаат да ги продадат металите со профит. Но, [[Монетниот двор на Соединетите Држави]], во пресрет на оваа практика, спроведе нови привремени правила на 14 декември 2006 година, предмет на јавен коментар за 30 дена, со што се криминализираше топењето и извозот на центи и никели.<ref>[http://www.usmint.gov/pressroom/index.cfm?action=press_release&ID=724 United States Mint Moves to Limit Exportation & Melting of Coins] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160527072103/http://www.usmint.gov/pressroom//index.cfm?action=press_release&ID=724 |date=2016-05-27 }}, The United States Mint, press release, December 14, 2006</ref> Прекршителите може да бидат казнети со парична казна до 10.000 долари и / или затворени максимум пет години. Почнувајќи од 19 септември 2013 година, вредноста на топење на американскиот никел (вклучувајќи бакар и никел) е 0,045 долари, што е 90% од номиналната вредност.<ref>{{Наведена мрежна страница|url = http://www.coinflation.com/| title = United States Circulating Coinage Intrinsic Value Table| accessdate = September 13, 2013| publisher=Coininflation.com}}</ref> ==Употреба== [[File:Turbinenschaufel RB199.jpg|thumb|Никел-супер-млазен моторен ([[RB199]]) турбински нож]] Глобалното производство на никел во моментов се користи на следниов начин: 68% од не’рѓосувачки челик; 10% во обоени [[легури]]; 9% во [[галванизација]]; 7% во легиран челик; 3% во леарници; и 4% други намени (вклучувајќи и батерии).<ref name=":7" /> Никел се користи во многу специфични и препознатливи индустриски производи и производи за широка потрошувачка, вклучувајќи ги [[не’рѓосувачкиот челик]], [[alnico]] магнети, монети, [[батерија за полнење|батерии за полнење]], електрични гитарни жици, капсули за микрофон,обложување на водоводни тела,<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=DL1AAQAAMAAJ|title=American Plumbing Practice: From the Engineering Record (Prior to 1887 the Sanitary Engineer.) A Selected Reprint of Articles Describing Notable Plumbing Installations in the United States, and Questions and Answers on Problems Arising in Plumbing and House Draining. With Five Hundred and Thirty-six Illustrations|last=Engineer|first=Engineering Record, Building Record, and Sanitary|date=1896-01-01|publisher=Engineering record|page=119}}</ref> и специјални легури како што се [[permalloy]], [[elinvar]] и [[invar]].Се користи за обложување и како зелена боја во стакло.Никел е пред сè метална легура, а нејзината главна употреба е во никлените челици и никел леано железо, во која обично ја зголемува цврстината на истегнување, цврстината и еластичната граница.Широко се користи во многу други легури, вклучувајќи ги никлените бронзи и бронзени и легури со бакар, хром, алуминиум, олово, кобалт, сребро и злато [[Inconel]], [[Incoloy]], [[Monel]], [[Nimonic]]).<ref>{{Наведена книга|url= https://books.google.com/?id=IePhmnbmRWkC|title = ASM Specialty Handbook: Nickel, Cobalt, and Their Alloys|first = Joseph R.|last = Davis|publisher=ASM International|date = 2000|isbn = 978-0-87170-685-0|pages = 7–13|department= Uses of Nickel}}</ref> [[File:MagnetEZ.jpg|thumb|left|"Потковичен магнет" направен од [[alnico]] никел легура.]] Бидејќи е отпорен на корозија, никел повремено се користел како замена за декоративно сребро.Никел, исто така, повремено се користи во некои земји по 1859 година како евтин монетен метал (види погоре), но во подоцнежните години на 20 век бил заменет со поевтин [[не’рѓосувачки челик]] (т.е. железо) легури, освен во САД и Канада. Никел е одличен агент за легирање за одредени благородни метали и се користи во [[Металуршка анализа|оганска анализа]] како колектор на [[платинската група|платинската група на елементи]] (PGE).Како таков, никелот е способен за целосно собирање на сите шест PGE елементи од руди и делумно собирање на злато.Високопроизводните рудници за никел, исто така, можат да се вклучат во обновувањето на PGE (првенствено [[платина]] и [[паладиум]]); примери се Нориљск во Русија и басенот Садбери во Канада. [[Метална пена|Никел пена]] или никел мрежа се користи во [[електроди со гас дифузија]] за [[алкална горивни ќелии]].<ref>{{Наведена книга|author=Kharton, Vladislav V. |title=Solid State Electrochemistry II: Electrodes, Interfaces and Ceramic Membranes|url=https://books.google.com/books?id=5n5Fwf5D2EMC&pg=PT166 |date=2011|publisher=Wiley-VCH|isbn=978-3-527-32638-9|pages=166–}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|title = A New Cathode Design for Alkaline Fuel Cells(AFCs)|author=Bidault, F.|author2=Brett, D. J. L.|author3=Middleton, P. H.|author4=Brandon, N. P.|url = http://perso.ensem.inpl-nancy.fr/Olivier.Lottin/FDFC08/Bidault.pdf|archiveurl = https://web.archive.org/web/20110720233739/http://perso.ensem.inpl-nancy.fr/Olivier.Lottin/FDFC08/Bidault.pdf|archivedate = 2011-07-20|publisher=Imperial College London}}</ref> Никел и неговите легури често се користат како катализатори за реакции на [[хидрогенација]]. [[Ранеј никел]], фино поделена никел-алуминиумска легура, е една честа форма, иако се користат и сродни катализатори, вклучувајќи катализатори од типот Ранеј. Никелот е природно магнетостриктивен материјал, што значи дека, во присуство на [[магнетно поле]], материјалот се манифестира со мала промена во должината.<ref>[https://web.archive.org/web/20130905155229/http://aml.seas.ucla.edu/research/areas/magnetostrictive/overview.htm Magnetostrictive Materials Overview]. [[University of California, Los Angeles]].</ref><ref>{{Наведена книга | url = https://books.google.com/books?id=J1kKJZ-RkioC&pg=PA5 | title = High Frequency High Amplitude Magnetic Field Driving System for Magnetostrictive Actuators | first1 =Raghavendra | last1 = Angara | page = 5| isbn = 9781109187533 | date = 2009 }}</ref> [[Магнетострикцијата]] на никелот е со редослед од 50 ppm и е негативен, што покажува дека се контрактира. Никелот се користи како врзивно средство во цементираната [[волфрам карбид]] или хардметалната индустрија и се користи во пропорции од 6% до 12% по тежина.Никелот го прави волфрамскиот карбид магнетен и додава отпорност на корозија на зацементираните делови, иако тврдоста е помала од онаа со кобалт-врзивно средство.<ref>{{Наведено списание|journal=Soviet Powder Metallurgy and Metal Ceramics| title = Structure and properties of tungsten carbide hard alloys with an alloyed nickel binder| doi = 10.1007/BF00796252|date = 1992|last1 = Cheburaeva|first1 = R. F.|last2 = Chaporova|first2 = I. N.|last3 = Krasina|first3 = T. I.|volume = 31|pages = 423–425|issue=5}}</ref> {{хем|63|Ni}}, со својот [[полуживот]] од 100,1 години, е корисен во уредите [[krytron]] како емитер на [[бета-честичка]] (со голема брзина [[електрон]]) за да се направи [[јонизацијата]] со живата електрода посигурна.<ref>{{Наведена мрежна страницаsite|title=Silicon Investigations Krytron Pulse Power Switching Tubes|url=http://www.siliconinvestigations.com/KRYT/Krytron.HTM}}</ref> Околу 27% од вкупното производство на никел е наменето за инженерство, 10% за градежништво, 14% за цевчести производи, 20% за метални производи, 14% за транспорт, 11% за електронски производи и 5% за други намени.<ref name=":7" /> == Биолошка улога == Иако не е познат до 1970-тите години, познато е дека никелот игра важна улога во биологијата на некои растенија, [[еубактерии]], [[архебактерии]] и [[габи]].<ref name="Sigel">{{Наведена книга|title=Nickel and Its Surprising Impact in Nature|editor=Astrid Sigel|editor2=Helmut Sigel|editor3=Roland K. O. Sigel |publisher=Wiley |date=2008 |series=Metal Ions in Life Sciences|volume=2 |isbn=978-0-470-01671-8 }}</ref><ref name="Sydor">{{Наведена книга|last1=Sydor|first1=Andrew|last2=Zamble|first2=Deborah|editor1-last=Banci|editor1-first=Lucia|title=Nickel Metallomics: General Themes Guiding Nickel Homeostasis|date=2013|publisher=Springer|location=Dordrecht|isbn=978-94-007-5561-1|pages=375–416}}</ref><ref>{{Наведена книга|author1=Zamble, Deborah |author2=Rowińska-Żyrek, Magdalena |author3=Kozlowski, Henryk |title=The Biological Chemistry of Nickel|url=https://books.google.com/books?id=LQifDgAAQBAJ|date=2017|publisher=Royal Society of Chemistry|isbn=978-1-78262-498-1}}</ref> Никлените ензими како што се [[уреаза]] се сметаат за вирулентни фактори кај некои организми.<ref>{{Наведено списание|last=Covacci|first=Antonello|last2=Telford|first2=John L.|last3=Giudice|first3=Giuseppe Del|last4=Parsonnet|first4=Julie|last5=Rappuoli|first5=Rino|date=1999-05-21|title=''Helicobacter pylori'' Virulence and Genetic Geography|journal=Science|volume=284|issue=5418|pages=1328–1333|doi=10.1126/science.284.5418.1328|pmid=10334982|bibcode=1999Sci...284.1328C}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Cox|first=Gary M.|last2=Mukherjee|first2=Jean|last3=Cole|first3=Garry T.|last4=Casadevall|first4=Arturo|last5=Perfect|first5=John R.|date=2000-02-01|title=Urease as a Virulence Factor in Experimental Cryptococcosis|journal=Infection and Immunity|volume=68|issue=2|pages=443–448|doi=10.1128/IAI.68.2.443-448.2000|pmid=10639402|pmc=97161}}</ref> Уреазата катализира хидролиза на [[уреа]] за да се формира амонијак и карбамат.<ref name="Sigel"/><ref name="Sydor"/>[[NiFe хидрогенезата]] може да ја катализира оксидацијата на {{хем|H|2}} за да формира протони и електрони, а исто така може да ја катализира реверсната реакција, редукцијата на протоните за да формира водороден гас.<ref name="Sigel"/><ref name="Sydor"/> Никел-тетрапирол коензим, [[кофактор F430]] е присутен во метил [[коензим М]] редуктаза, што може да го катализира формирањето на метан, или обратна реакција, во [[метаногенична]] [[археа]].<ref> {{Наведена книга |first1=Ragdale |last1= Stephen W. |editor=Peter M.H. Kroneck |editor2=Martha E. Sosa Torres |title=The Metal-Driven Biogeochemistry of Gaseous Compounds in the Environment |series=Metal Ions in Life Sciences |volume=14 |date=2014 |publisher=Springer |department=Chapter 6. ''Biochemistry of Methyl-Coenzyme M Reductase: The Nickel Metalloenzyme that Catalyzes the Final Step in Synthesis and the First Step in Anaerobic Oxidation of the Greenhouse Gas Methane'' |pages=125–145 |doi=10.1007/978-94-017-9269-1_6 |pmid= 25416393 |isbn= 978-94-017-9268-4 }} </ref> Еден од ензимите на јаглерод моноксид дехидрогеназа се состои од кластер на Fe-Ni-S.<ref> {{Наведена книга |first2=Stephen W. |last2= Ragsdale |first1=Vincent C.-C. |last1= Wang |first3=Fraser A. |last3= Armstrong |editor=Peter M.H. Kroneck |editor2=Martha E. Sosa Torres |title=The Metal-Driven Biogeochemistry of Gaseous Compounds in the Environment |series=Metal Ions in Life Sciences |volume=14 |date=2014 |publisher=Springer |department=Chapter 4. Investigations of the Efficient Electrocatalytic Interconversions of Carbon Dioxide and Carbon Monoxide by Nickel-Containing Carbon Monoxide Dehydrogenases |pages= 71–97 |doi=10.1007/978-94-017-9269-1_4 |pmid= 25416391 |pmc= 4261625 |isbn= 978-94-017-9268-4 }} </ref> Други ензими кои носат никел вклучуваат ретка бактериска класа на [[супероксидна дисмутаза]]<ref>{{Наведено списание|last = Szilagyi| first = R. K.|display-authors=4|author2=Bryngelson, P. A. |author3=Maroney, M. J. |author4=Hedman, B. |author5=Hodgson, K. O. |author6= Solomon, E. I. |title = S K-Edge X-ray Absorption Spectroscopic Investigation of the Ni-Containing Superoxide Dismutase Active Site: New Structural Insight into the Mechanism|journal=Journal of the American Chemical Society|date = 2004|volume = 126|issue = 10|pages = 3018–3019|doi = 10.1021/ja039106v|pmid = 15012109}}</ref> и [[глиоксалаза I]] ензими во бактерии и неколку паразитски еукариотски [[трипаносоматид|трипанозомални]] паразити<ref>{{Наведено списание |author=Greig N |author2=Wyllie S |author3=Vickers TJ|author4=Fairlamb AH |title=Trypanothione-dependent glyoxalase I in Trypanosoma cruzi |journal=Biochemical Journal |volume=400 |issue=2 |pages=217–23 |date=2006 |pmid=16958620 |url=http://www.biochemj.org/bj/400/0217/bj4000217.htm |doi=10.1042/BJ20060882 |pmc=1652828}}</ref>(во повисоки организми, вклучувајќи квасец и цицачи, овој ензим содржи бивалентен Zn²⁺).<ref name="aronsson_1978">{{Наведено списание | author = Aronsson A-C | author2 = Marmstål E | author3 = Mannervik B | date = 1978 | title = Glyoxalase I, a zinc metalloenzyme of mammals and yeast | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 81 | issue = 4 | pages = 1235–1240 | doi = 10.1016/0006-291X(78)91268-8 | pmid = 352355}}</ref><ref name="ridderstroem_1996" >{{Наведено списание | author = Ridderström M | author2 = Mannervik B | date = 1996 | title = Optimized heterologous expression of the human zinc enzyme glyoxalase I | journal = Biochemical Journal | volume = 314 | pages = 463–467 | pmid = 8670058 | pmc = 1217073 | issue = Pt 2 | doi=10.1042/bj3140463}}</ref><ref>{{Наведено списание | author = Saint-Jean AP | author2 = Phillips KR | author3 = Creighton DJ| author4 = Stone MJ | date = 1998 | title = Active monomeric and dimeric forms of Pseudomonas putida glyoxalase I: evidence for 3D domain swapping | journal = Biochemistry | volume = 37 | pages = 10345–10353 | doi = 10.1021/bi980868q | pmid = 9671502 | issue = 29}}</ref><ref>{{Наведено списание|last = Thornalley|first = P. J.|title = Glyoxalase I—structure, function and a critical role in the enzymatic defence against glycation|journal=Biochemical Society Transactions|date = 2003|volume = 31|pages = 1343–1348|doi = 10.1042/BST0311343|pmid = 14641060|issue = Pt 6|title-link = glycation}}</ref><ref>{{Наведена книга | author = Vander Jagt DL | date = 1989 |department= Unknown chapter title | title = Coenzymes and Cofactors VIII: Glutathione Part A | editor = D Dolphin | editor2 = R Poulson | editor3 = O Avramovic | publisher = John Wiley and Sons | location = New York}}</ref> Диететскиот никел може да влијае на човековото здравје преку инфекции од бактерии зависни од никел, но исто така е можно дека никелот е неопходен хранлив елемент за бактерии кои живеат во дебелото црево, што всушност функционира како [[пребиотик]].<ref>{{Наведена книга |first1=Barbara|last1=Zambelli|first2=Stefano|last2=Ciurli |editor=Astrid Sigel |editor2=Helmut Sigel |editor3=Roland K. O. Sigel |title=Interrelations between Essential Metal Ions and Human Diseases |series=Metal Ions in Life Sciences|volume=13|date=2013|publisher=Springer |pages=321–357|department=Chapter 10. Nickel: and Human Health |doi=10.1007/978-94-007-7500-8_10 |pmid=24470096|isbn=978-94-007-7499-5}}</ref> Институтот за медицина во САД не потврди дека никелот е [[неопходна хранлива материја]] за луѓето, така што не е утврдена ниту [[Препорачаната диетална исхрана]] (RDA) ниту соодветен внес.[[Толерантните нивоа на доза на внесот|Толерантна вредност на внес]] на диететски никел е 1000 мг / ден како растворливи соли на никел.Внесот на исхраната се проценува на 70-100 ngsp;μg/ден, со помалку од 10% што се апсорбира. Што се апсорбира се излачува преку урината.<ref>Nickel. IN: [https://www.nap.edu/read/10026/chapter/15 Dietary Reference Intakes for Vitamin A, Vitamin K, Arsenic, Boron, Chromium, Copper, Iodine, Iron, Manganese, Molybdenum, Nickel, Silicon, Vanadium, and Copper]. National Academy Press. 2001, PP. 521–529.</ref> Релативно големи количини на никел - споредливи со проценетата просечна ингестија погоре - се [[Исцедување (хемија)|исцедува]] во храна подготвена од не’рѓосувачки челик. На пример, износот на никел исцеден по 10 циклуси за готвење во една порција на сос од домати во просек изнесува 88 μg.<ref>{{Наведено списание|author=Kamerud KL|author2=Hobbie KA|author3=Anderson KA|title=Stainless Steel Leaches Nickel and Chromium into Foods During Cooking|journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry |date=August 28, 2013|doi=10.1021/jf402400v|pmid=23984718|volume=61|issue=39|pages=9495–501|pmc=4284091}}</ref><ref>{{Наведено списание|author=Flint GN|author2=Packirisamy S|title=Purity of food cooked in stainless steel utensils|journal=Food Additives & Contaminants |date=Feb–Mar 1997|volume=14|issue=2|pages=115–26|doi=10.1080/02652039709374506|pmid=9102344}}</ref> Никел ослободен од [[сибирскиte замки]] вулкански ерупции е сомнителен за помагање на растот на "[[Methanosarcina]]", род од euryarchaeote archaea кој произведувал метан за време на [[пермиско-триазискиот настан за истребување]], најголемиот познат настан на истребување.<ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://www.space.com/26654-microbe-innovation-started-largest-earth-extinction.html |title= Microbe's Innovation May Have Started Largest Extinction Event on Earth |last= Schirber|first= Michael |date= July 27, 2014 |publisher=Astrobiology Magazine |website= Space.com |quote= .... That spike in nickel allowed methanogens to take off. }}</ref> == Токсичност == {{further|Nickel allergy}} {{Chembox | show_footer = no |Section7={{Chembox Hazards | ExternalSDS = | GHSPictograms = {{GHS07}}{{GHS08}} | GHSSignalWord = Danger | HPhrases = {{H-phrases|317|351|372|412}} | PPhrases = {{P-phrases|273|280|314|333+313}}<ref>{{Наведена мрежна страница | url=https://www.sigmaaldrich.com/catalog/product/aldrich/357553?lang=en&region=US | title=Nickel 357553}}</ref> | NFPA-H = 2 | NFPA-F = 0 | NFPA-R = 0 | NFPA-S = <!--<ref>https://www.sigmaaldrich.com/MSDS/MSDS/DisplayMSDSPage.do?country=US&language=en&productNumber=357553&brand=ALDRICH&PageToGoToURL=https%3A%2F%2Fwww.sigmaaldrich.com%2Fcatalog%2Fproduct%2Faldrich%2F357553%3Flang%3Den</ref>--> }} }} Главен извор на изложеност на никел е орална употреба, бидејќи никелот е од суштинско значење за растенијата.<ref>{{Наведено списание |doi=10.1016/j.yrtph.2017.03.011 |pmid=28300623 |title=Derivation of an oral toxicity reference value for nickel |journal=[[Regulatory Toxicology and Pharmacology]] |volume=87 |pages=S1–S18 |year=2017 |last1=Haber |first1=Lynne T |last2=Bates |first2=Hudson K |last3=Allen |first3=Bruce C |last4=Vincent |first4=Melissa J |last5=Oller |first5=Adriana R }}</ref> Никел се наоѓа природно во храната и водата, и може да се зголеми со човечко [[загадување]]. На пример, никлената [[славина]] може да ја контаминира водата и почвата;со [[рударството]] и топењето никелот се фрла во [[отпадната вода]]; никел-челик [[легура]] садови за готвење и никел-пигментирани јадења може да го ослободат никелот во храната.Атмосферата може да биде загадена со рафинирање на никел руда и согорување на [[фосилно гориво]]. Луѓето можат да апсорбираат никел директно од чадот од тутун и контактот со кожа со накит, шампони, детергенти и [[монети]].Не толку честа форма на хронична изложеност е преку [[хемодијализа]] бидејќи трагите на никел јони можат да се апсорбираат во плазмата од дејството на [[албумин]]. Просечната дневна изложеност не претставува закана за здравјето на луѓето. Повеќето од никелот апсорбирани секој ден од страна на луѓето е отстранет од страна на бубрезите и излегува надвор од телото преку урина или се елиминира преку гастроинтестиналниот тракт без да се апсорбира.Никелот не е кумулативен отров, но поголеми дози или хронична изложеност на вдишување може да бидат токсични, дури и [[канцерогени]] и претставуваат [[професионална опасност]].<ref>{{Наведена книга|last1 = Butticè|first1 = Claudio|editor1-last = Colditz|editor1-first = Graham A.|title = The SAGE Encyclopedia of Cancer and Society|date = 2015|publisher = SAGE Publications, Inc.|location = Thousand Oaks|isbn = 9781483345734|pages = 828–831|edition = Second|department= Nickel Compounds}}</ref> Никлените соединенија се класифицирани како човечки канцерогени<ref name=":0">IARC (2012). [https://monographs.iarc.fr/ENG/Monographs/vol100C/mono100C-10.pdf “Nickel and nickel compounds”] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170920044638/https://monographs.iarc.fr/ENG/Monographs/vol100C/mono100C-10.pdf |date=2017-09-20 }} in ''IARC Monogr Eval Carcinog Risks Hum''. Volume 100C. pp. 169–218..</ref><ref name=":1">Regulation (EC) No 1272/2008 of the European Parliament and of the Council of 16 December 2008 on Classification, Labelling and Packaging of Substances and Mixtures, Amending and Repealing Directives 67/548/EEC and 1999/45/EC and amending Regulation (EC) No 1907/2006 [OJ L 353, 31.12.2008, p. 1]. [http://www.eur-lex.europa.eu/legal-content/en/TXT/?uri=CELEX%3A32008R1272 Annex VI]. Accessed July 13, 2017.</ref><ref name=":2">[https://www.unece.org/fileadmin/DAM/trans/danger/publi/ghs/ghs_rev05/English/ST-SG-AC10-30-REv5e.pdf Globally Harmonised System of Classification and Labelling of Chemicals (GHS)], 5th ed., United Nations, New York and Geneva, 2013..</ref><ref name=":3">National Toxicology Program. (2016). [https://ntp.niehs.nih.gov/pubhealth/roc/index-1.html “Report on Carcinogens”], 14th ed. Research Triangle Park, NC: U.S. Department of Health and Human Services, Public Health Service..</ref> врз основа на зголемени ризици за рак на дишните патишта забележани во епидемиолошките студии на рафинеријата на сулфурни руда.<ref name=":4">{{Наведено списание|pmid=2185539|jstor=40965957|year=1990|title=Report of the International Committee on Nickel Carcinogenesis in Man|journal=Scandinavian Journal of Work, Environment & Health|volume=16|issue=1 Spec No|pages=1–82}}</ref> Ова е поддржано од позитивните резултати на NTP биоанализата со Ni субсулфид и Ni оксид кај стаорци и глувци.<ref name=":5">{{Наведено списание|pmid=12594522|year=1996|title=NTP Toxicology and Carcinogenesis Studies of Nickel Subsulfide (CAS No. 12035-72-2) in F344 Rats and B6C3F1 Mice (Inhalation Studies)|journal=National Toxicology Program Technical Report Series|volume=453|pages=1–365}}</ref><ref>{{Наведено списание|pmid=12594524|year=1996|title=NTP Toxicology and Carcinogenesis Studies of Nickel Oxide (CAS No. 1313-99-1) in F344 Rats and B6C3F1 Mice (Inhalation Studies)|journal=National Toxicology Program Technical Report Series|volume=451|pages=1–381}}</ref> Податоците за човекот и животните постојано укажуваат на недостаток на канцерогеност преку орален пат на изложеност и ја ограничуваат канцерогеноста на соединенијата на никел со респираторни тумори по вдишувањето.<ref>{{Наведено списание|pmid=22158127|pmc=3243677|year=2011|author1=Cogliano|first1=V. J|title=Preventable exposures associated with human cancers|journal=JNCI Journal of the National Cancer Institute|volume=103|issue=24|pages=1827–39|last2=Baan|first2=R|last3=Straif|first3=K|last4=Grosse|first4=Y|last5=Lauby-Secretan|first5=B|last6=El Ghissassi|first6=F|last7=Bouvard|first7=V|last8=Benbrahim-Tallaa|first8=L|last9=Guha|first9=N|last10=Freeman|first10=C|last11=Galichet|first11=L|last12=Wild|first12=C. P|doi=10.1093/jnci/djr483}}</ref><ref>{{Наведено списание|pmid=17692353|year=2007|author1=Heim|first1=K. E|title=Oral carcinogenicity study with nickel sulfate hexahydrate in Fischer 344 rats|journal=Toxicology and Applied Pharmacology|volume=224|issue=2|pages=126–37|last2=Bates|first2=H. K|last3=Rush|first3=R. E|last4=Oller|first4=A. R|doi=10.1016/j.taap.2007.06.024}}</ref> Метал од никел е класифициран како канцероген;<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> постои доследност помеѓу отсуството на зголемени ризици за рак на дишните патишта кај работниците претежно изложени на метален никел<ref name=":4" /> и недостаток на респираторни тумори во студија за канцерогеност во живот на стаорец со никел метал во прав.<ref name=":6">{{Наведено списание|pmid=18822311|year=2008|author1=Oller|first1=A. R|title=Inhalation carcinogenicity study with nickel metal powder in Wistar rats|journal=Toxicology and Applied Pharmacology|volume=233|issue=2|pages=262–75|last2=Kirkpatrick|first2=D. T|last3=Radovsky|first3=A|last4=Bates|first4=H. K|doi=10.1016/j.taap.2008.08.017}}</ref> Во студиите за инхалација на глодачи со различни соединенија на никел и никел метал, биле забележани зголемени воспаленија на белите дробови со и без хиперплазија на бронхијалните лимфни јазли или фиброза.<ref name=":3" /><ref name=":5" /><ref name=":6" /><ref>{{Наведено списание|pmid=12587012|year=1996|title=NTP Toxicology and Carcinogenesis Studies of Nickel Sulfate Hexahydrate (CAS No. 10101-97-0) in F344 Rats and B6C3F1 Mice (Inhalation Studies)|journal=National Toxicology Program Technical Report Series|volume=454|pages=1–380}}</ref> Во студијата на стаорци, оралното ингестија на соли на никел растворливи во вода може да предизвика перинатални ефекти на смртност кај бремени животни.<ref>Springborn Laboratories Inc. (2000). “An Oral (Gavage) Two-generation Reproduction Toxicity Study in Sprague-Dawley Rats with Nickel Sulfate Hexahydrate.” Final Report. Springborn Laboratories Inc., Spencerville. SLI Study No. 3472.4.</ref> Дали овие ефекти се релевантни за луѓето е нејасно, бидејќи епидемиолошките студии на високо изложените женски работници не покажаа негативни ефекти на развојна токсичност.<ref>{{Наведено списание|pmid=16539171|year=2006|author1=Vaktskjold|first1=A|title=Genital malformations in newborns of female nickel-refinery workers|journal=Scandinavian Journal of Work, Environment & Health|volume=32|issue=1|pages=41–50|last2=Talykova|first2=L. V|last3=Chashchin|first3=V. P|last4=Nieboer|first4=E|last5=Thomassen|first5=Y|last6=Odland|first6=J. O|doi=10.5271/sjweh.975}}</ref><ref>{{Наведено списание|pmid=18365800|year=2008|author1=Vaktskjold|first1=A|title=Spontaneous abortions among nickel-exposed female refinery workers|journal=International Journal of Environmental Health Research|volume=18|issue=2|pages=99–115|last2=Talykova|first2=L. V|last3=Chashchin|first3=V. P|last4=Odland|first4=Jon Ø|last5=Nieboer|first5=E|doi=10.1080/09603120701498295}}</ref><ref>{{Наведено списание|pmid=18165195|year=2007|author1=Vaktskjold|first1=A|title=Small-for-gestational-age newborns of female refinery workers exposed to nickel|journal=International Journal of Occupational Medicine and Environmental Health|volume=20|issue=4|pages=327–38|last2=Talykova|first2=L. V|last3=Chashchin|first3=V. P|last4=Odland|first4=J. O|last5=Nieboer|first5=E|doi=10.2478/v10001-007-0034-0}}</ref><ref>{{Наведено списание|pmid=18655106|year=2008|author1=Vaktskjold|first1=A|title=Maternal nickel exposure and congenital musculoskeletal defects|journal=American Journal of Industrial Medicine|volume=51|issue=11|pages=825–33|last2=Talykova|first2=L. V|last3=Chashchin|first3=V. P|last4=Odland|first4=J. O|last5=Nieboer|first5=E|doi=10.1002/ajim.20609}}</ref> Луѓето можат да бидат изложени на никел на работното место со вдишување, голтање и контакт со кожа или око. [[Дозволена граница на изложеност]]) на работното место од 1&nbsp;mg/м³ по 8-часовен работен ден, со исклучок на никел карбонил.[[Националниот институт за безбедност и здравје при работа]] (NIOSH) ја одредил [[препорачаната граница на изложеност]] (REL) од 0.015&nbsp;mg/м³ по 8-часовен работен ден.На 10&nbsp;mg/м³, никелот е [[IDLH|веднаш опасен за животот и здравјето]].<ref>{{Наведена мрежна страница|title = CDC – NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards – Nickel metal and other compounds (as Ni)|url = https://www.cdc.gov/niosh/npg/npgd0445.html|website = www.cdc.gov|accessdate = 2015-11-20}}</ref>[[Никел карбонил]] [{{хем|Ni(CO)|4|}}] е екстремно токсичен гас. Токсичноста на металните карбонили е функција и на токсичноста на металот и на гаснењето на [[јаглерод моноксидот]] од карбонилните функционални групи; Никел карбонилот исто така е експлозивен во воздухот.<ref>{{Наведена книга|author=Stellman, Jeanne Mager |title=Encyclopaedia of Occupational Health and Safety: Chemical, industries and occupations|url=https://books.google.com/books?id=nDhpLa1rl44C&pg=PT133|accessdate= January 9, 2012 |date=1998|publisher=International Labour Organization|isbn=978-92-2-109816-4|pages=133–}}</ref><ref>{{Наведено списание|journal=Clinical Toxicology|date = 1999|volume = 37|issue = 2|pages =239–258| title =Nickel|first1=Donald G.|last1=Barceloux|first2= Donald |last2= Barceloux|doi =10.1081/CLT-100102423|pmid =10382559}}</ref> [[Сензитизација (имунологија)|Чувствителни]] поединци можат да покажат контакт со кожата [[алергија на никел (никел алергиски контактен дерматит)|алергија на никел]] познат како контакт [[дерматитис]].Високо чувствителни поединци, исто така, можат да реагираат на храна со висока содржина на никел.<ref name=aad/> Чувствителноста кон никелот, исто така, може да биде присутна кај пациенти со [[Dyshidrosis|pompholyx]].<ref>{{Наведено списание |journal=Contact Dermatitis |date=2007 |volume=57 |issue=5 |pages=287–99 |title= The epidemiology of contact allergy in the general population—prevalence and main findings |author=Thyssen J. P. |author2=Linneberg A. |author3=Menné T.|author4=Johansen J. D. |doi=10.1111/j.1600-0536.2007.01220.x |pmid=17937743}}</ref> Никел е најстариот потврден контактен алерген во светот, делумно поради неговата употреба во накит за [[прободено уво]].Никлените алергии кои влијаат врз прободените уши често се обележани со нервозна, црвени кожа. Многу обетки сега се направени без никел или никел со ниско ослободување.<ref>[http://www.nipera.org/WorkplaceGuide/ToxicityOfNickelCompounds/NickelAlloys/DermalExposureNickel%20Alloys.aspx Dermal Exposure: Nickel Alloys] Nickel Producers Environmental Research Association (NiPERA), accessed 2016 Feb.11</ref> за решавање на овој проблем. Дозволената количина во производите кои ја поврзуваат човечката кожа сега е регулирана од [[Европската унија]]. Во 2002 година, истражувачите откриле дека никелот што го издаваат монетите од 1 и 2 евра е далеку повеќе од тие стандарди.Ова се верува дека е резултат на галванска реакција.<ref>{{Наведено списание|first = O.|last = Nestle|last2=Speidel|first2=H.|last3=Speidel|first3=M. O.|title = High nickel release from 1- and 2-euro coins|journal=Nature|volume = 419|issue = 6903|page = 132|date = 2002|pmid = 12226655|doi = 10.1038/419132a|bibcode = 2002Natur.419..132N }}</ref> Никел беше прогласен за [[алерген на годината]] во 2008 година од страна на Американското здружение за контактни дерматити.<ref>{{Наведена мрежна страница| url =http://www.nickelallergyinformation.com/2008/06/nickel-named-2008-contact-alle.htm| archiveurl =https://web.archive.org/web/20090203033929/http://www.nickelallergyinformation.com/2008/06/nickel-named-2008-contact-alle.htm| archivedate =2009-02-03|title = Nickel Named 2008 Contact Allergen of the Year| date = June 3, 2008|author=Dow, Lea |website=Nickel Allergy Information}}</ref> Во август 2015 година, Американската академија за дерматологија усвои изјава за позицијата за безбедноста на никелот: "Проценките покажуваат дека контактниот дерматит, кој вклучува сензитизација на никел, изнесува приближно 1.918 милијарди долари и влијае на речиси 72,29 милиони луѓе".<ref name=aad>[https://www.aad.org/Forms/Policies/Uploads/PS/PS-Nickel%20Sensitivity.pdf Position Statement on Nickel Sensitivity]. American Academy of Dermatology(August 22, 2015)</ref> Извештаите покажуваат дека и никел-индуцираната активација на индуцибилен фактор на хипоксија (HIF-1) и до-регулирање на гени кои индуцираат хипоксија се предизвикани од осиромашување на внатреклеточниот [[аскорбат]].Додавањето на аскорбат во медиумот за култура го зголеми нивото на внатреклеточниот аскорбат и ја промени стабилизацијата на ХИФ-1 и ХИФ-1α-зависна генска експресија.<ref>{{Наведено списание|first = k.|last = Salnikow|display-authors=4|author2=Donald, S. P. |author3=Bruick, R. K. |author4=Zhitkovich, A. |author5=Phang, J. M. |author6= Kasprzak, K. S. |title = Depletion of intracellular ascorbate by the carcinogenic metal nickel and cobalt results in the induction of hypoxic stress|journal=Journal of Biological Chemistry |volume = 279|pmid = 15271983|doi=10.1074/jbc.M403057200|issue = 39|pages = 40337–44 |date=September 2004}}</ref><ref>{{Наведено списание|first = K. K.|last = Das|last2 = Das|first2 = S. N.|last3 = Dhundasi|first3 = S. A.|title = Nickel, its adverse health effects and oxidative stress|journal = Indian Journal of Medical Research|volume = 128|pages = 117–131|date = 2008|pmid = 19106437|url = http://www.icmr.nic.in/ijmr/2008/october/1005.pdf|format = PDF|accessdate = August 22, 2011|issue = 4|archive-date = 2009-04-10|archive-url = https://web.archive.org/web/20090410090734/http://www.icmr.nic.in/ijmr/2008/october/1005.pdf|url-status = dead}}</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Компактен периоден систем}} {{Соединенија на никелот}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Никел| ]] [[Категорија:Преодни метали]] [[Категорија:Хемиски елементи]] [[Категорија:Самородни елементи]] [[Категорија:Феромагнетни материјали]] [[Категорија:Тешки метали]] kkbmd60lv73hes59qxryniu94z0t41q 5538278 5538270 2026-04-13T07:39:49Z Bjankuloski06 332 /* Појава */ Правописна исправка, replaced: Камасит → Камацит 5538278 wikitext text/x-wiki {{инфокутија никел}} '''Никел''' ('''Ni''', [[латински]] - ''niccolum'') — сјаен метал со мала златна нијанса со [[атомски број]] 28 во [[периоден систем|периодниот систем]].Никелот припаѓа на [[преодните метали]] и е тежок и [[Нодуларност|нодуларен]].Чистиот Никел, [[пулверизација|во прав]] за да ја максимизира [[површината]], покажува значителна хемиска активност, но поголемите парчиња полека реагираат со воздух под [[Стандардни услови за температура и притисок|стандардни услови]] бидејќи оксидниот слој се формира на површината и спречува понатамошна корозија ([[пасивација (хемија)|пасивација]]).Дури и така, чистиот [[метален]] никел се наоѓа во Земјината кора само во мали количини, обично во [[ултрамафички карпи]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/nickel.pdf|title=Nickel – Handbook of Mineralogy|website=Handbookofmineralogy.org|accessdate=2016-03-02}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mindat.org/min-2895.html|title=Nickel: Nickel mineral information and data |website=Mindat.org|accessdate=2016-03-02}}</ref> и во ентериерите на поголемите [[железни метеорити|никел-железо метеорити]] кои не биле изложени на кислород кога не биле надвор од атмосферата на Земјата. Метеорскиот никел се наоѓа во комбинација со [[железо]], одраз на потеклото на тие елементи како главни крајни производи на [[супернова нуклеосинтезата]].Се смета дека мешавината на железо-никел го компонира [[внатрешното јадро]] на Земјата.<ref>{{Наведено списание | first1=Lars|last1=Stixrude | first2=Evgeny|last2=Waserman |first3=Ronald |last3=Cohen | title = Composition and temperature of Earth's inner core | journal = Journal of Geophysical Research | volume = 102 | issue = B11 | pages = 24729–24740 |date=November 1997 | doi = 10.1029/97JB02125 | bibcode=1997JGR...10224729S}}</ref> Употребата на никел како природна [[Метеорско железо|метеорска]] легура на никел и железо е пронајдена уште од 3500 година п.н.е.Никел за првпат бил изолиран и класифициран како хемиски елемент во 1751 година од страна на [[Аксел Фредерик Кронстедт]], кој првично ја мислел [[рудата]] за [[минерал]] од [[бакар]], во рудниците на кобалт од [[Лос, Шведска|Лос, Хелсингленд, Шведска]].Името на елементот доаѓа од немилосрдниот спрат на германската рударска митологија, Никел (слично како [[Ѓаволот во христијанството#христијанска традиција|Стариот Ник]]), кој го персонифицирал фактот дека бакарните никлени руди се противеле на префинетост во бакар.Економски важен извор на никел е [[железната]] руда [[лимонит]], кој често содржи 1-2% никел. Другите важни минерали на никел вклучуваат пентандит и мешавина од природни силикати богати со Ni, познати како [[гарниери]].Најголеми производствени локации вклучуваат [[Садбери басен|регион Садбери]] во [[Канада]] (со потекло од [[Метеорит|метеори]]), [[Нова Каледонија]] во [[Тихиот Океан|Тихи Океан]] и [[Нориљск]] во [[Русија]]. Никелот полека се [[оксидира]] со воздух на собна температура и се смета за отпорен на корозија. Историски, тоа се користи за обложување на железо и [[месинг]], хемиска опрема за обложување, и производство на одредени [[легури]] кои задржуваат висок сребрен лак, како што се [[никел сребро|германското сребро]].Околу 9% од светското производство на никел сè уште се користи за отстранување на никел отпорeн на корозија. Никлените предмети понекогаш предизвикуваат [[алергија на никел]]. Никелот е широко користен во [[монетите]], иако нејзината зголемувачка цена доведе до некоја замена со поевтини метали во последниве години. Никел е еден од четирите елементи (другите се [[железо]], [[кобалт]] и [[гадолиниум]])<ref name="CoeySkumryev1999">{{Наведено списание|last1=Coey| first1=J. M. D.| last2=Skumryev| first2=V.|last3=Gallagher|first3=K.|journal=Nature |volume=401| issue=6748| year=1999| pages=35–36|doi=10.1038/43363 | title = Rare-earth metals: Is gadolinium really ferromagnetic?|bibcode=1999Natur.401...35C}}</ref> кои се [[феромагнетски]] на приближно собна температура.[[Алнико]] постојаните [[магнети]] кои се делумно врз основа на никел се со средна сила помеѓу постојаните магнети на основа на железо и [[ретки Земјини магнети]].Металот е вреден во модерните времиња главно во [[легура]]; околу 68% од светското производство се користи во не’рѓосувачки челик.Дополнителни 10% се користат за легури засновани на никел и бакар, 7% за легирани челици, 3% во леарници, 9% во позлата и 4% во други апликации, вклучувајќи го и брзорастечкиот сектор на батерии.<ref name=":7">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nickelinstitute.org/NickelUseInSociety/AboutNickel/FirstAndEndUsesofNickel.aspx|title=Nickel Use In Society|website=Nickel Institute|access-date=|archive-date=2017-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170921000402/https://www.nickelinstitute.org/NickelUseInSociety/AboutNickel/FirstAndEndUsesofNickel.aspx|url-status=dead}}</ref> Како соединение, никелот има голем број на ниски хемиски производствени намени, како што се [[Raney никел|катализаторот за хидрогенација]], катоди за батерии, пигменти и третмани на метални површини.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://nickelinstitute.org/~/media/Files/MediaCenter/NiCompounds/NI%20Compounds%202015%20v12%20FINAL.ashx?la=en|title=Nickel Compounds – The Inside Story|last=|first=|date=|website=Nickel Institute|access-date=|archive-date=2018-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831002419/https://nickelinstitute.org/~/media/Files/MediaCenter/NiCompounds/NI%20Compounds%202015%20v12%20FINAL.ashx?la=en|url-status=dead}}</ref> Никелот е [[неопходна хранлива материја]] за некои микроорганизми и растенија кои имаат [[ензими]] со никел како [[активна локација]]. ==Својства== ===Атомски и физички својства=== [[File:Ni@CNT2.jpg|thumb|left|[[Трансмисионна електронска микроскопија|Електронска микрографија]] од нанокристал на Ni во еден ѕид на [[јаглеродна наноцевка]]; скала од 5nm.<ref>{{Наведено списание|doi=10.1038/srep15033|pmid=26459370|pmc=4602218|title=Nickel clusters embedded in carbon nanotubes as high performance magnets|journal=Scientific Reports|volume=5|page=15033|date=2015|display-authors=4|last1=Shiozawa|first1=Hidetsugu|last2=Briones-Leon|first2=Antonio|last3=Domanov|first3=Oleg|last4=Zechner|first4=Georg|last5=Sato|first5=Yuta|last6=Suenaga|first6=Kazu|last7=Saito|first7=Takeshi|last8=Eisterer|first8=Michael|last9=Weschke|first9=Eugen|last10=Lang|first10=Wolfgang|last11=Peterlik|first11=Herwig|last12=Pichler|first12=Thomas|bibcode=2015NatSR...515033S}}</ref>]] [[File:Nickel-pV.svg|thumb|left|Моларниот волумен наспроти притисокот на собна температура]] [[Податотека:26. Горење на метали.ogv|мини|[[Согорување|Горење]] на никел и други [[метал]]и.]] Никел е сребрено-бел метал со мала златна нијанса која зема висок лак.Тој е еден од четирите елементи кои се магнетни на или блиску до собна температура, а други се железо, [[кобалт]] и [[гадолиниум]]. Неговата [[Кири температура]] е {{convert|355|°C|°F|}}, што значи дека најголемиот дел од никелот нема магнетнизиран над оваа температура.<ref>{{Наведена книга |author=Kittel, Charles|title=Introduction to Solid State Physics |publisher=Wiley |date=1996 |page=449 |isbn=978-0-471-14286-7}}</ref> Единица клетка на никел е [[коцкест кристален систем|лице-центрирана коцка]] со параметар на решетка од 0,352&nbsp;nm, што дава [[атомски полупречник]] од 0,124&nbsp;nm.Оваа кристална структура е стабилна до притисок од најмалку 70 GPA. Никел припаѓа на транзициските метали и е тежок и [[Нодуларност|нодуларен]]. ====Електронски конфигурациски спор==== Атомот на никелот има две [[електронски конфигурации]],[Ar] 3d⁸ 4s² и [Ar] 3d⁹ 4s¹,кои се многу блиски со енергија - симболот [Ar] се однесува на јадрото структура како [[аргон]].Постои несогласување на која конфигурација има најниска енергија.<ref name=Scerri/> Хемиските учебници ја цитираат електронската конфигурација на никел како [Ar] 4s² 3d⁸,<ref>Мислер,Г.Л. и Тар, Д.A. (1999) ''Неорганска хемија'' второ изд., Prentice–Hall. стр. 38. {{ISBN|0138418918}}.</ref> што исто така може да биде напишано [Ar] 3d⁸ 4s².<ref>Петручи, Р.Х. et al. (2002) ''Општа хемија'' осмо изд., Prentice–Hall. стр. 950. {{ISBN|0130143294}}.</ref> Оваа конфигурација се согласува со правилото на [[Правилото на Маделунг|на нарачување на енргија од Маделунг]], кое предвидува дека 4s се пополнува пред 3d.Поддржан е од експерименталниот факт дека најниската енергетска состојба на атомот на никел е 3d⁸ 4s² ниво на енергија,специфично 3d⁸(³F) 4s² ³F,''J'' &nbsp;=&nbsp;4 ниво.<ref name=NIST>[http://physics.nist.gov/PhysRefData/ASD/levels_form.html NIST Atomic Spectrum Database] To read the nickel atom levels, type "Ni I" in the Spectrum box and click on Retrieve data.</ref> Сепак, секоја од овие две конфигурации се дели на неколку нивоа на енергија поради [[фината структура]],<ref name=NIST/> и двете групи на ниво на енергија се преклопуваат.Просечната енергија на состојбите со конфигурација [Ar] 3d⁹ 4s¹ е всушност пониска од просечната енергија на состојбите со конфигурација [Ar] 3d⁸ 4s².Од оваа причина, истражувачката литература за атомски пресметки ја цитира основната конфигурација на никелот како [Ar] 3d⁹ 4s¹.<ref name=Scerri>{{Наведена книга |url=https://books.google.com/?id=SNRdGWCGt1UC&pg=PA239 |pages=239–240 |title=The periodic table: its story and its significance |author=Scerri, Eric R. |publisher=Oxford University Press|date=2007 |isbn=978-0-19-530573-9}}</ref> ===Изотопи=== {{Главна|Изотопи на никел}} Изотопите на никелот се во опсег на [[атомска тежина]] од 48 [[единицата за атомска маса|u]] ({{хем|48|Ni}}) до 78 (n) {{хем|78|Ni}}). Природниот никел е составен од пет стабилни [[изотопи]] ; {{хем|58|Ni}},{{хем|60|Ni}}, {{хем|60|Ni}}, {(хем|62|Ni}} и {{хем|64|Ni}}, со {{хем|58|Ni}} кој е најзастапен со (68,07% [[природно изобилство]]). Изотопите потешки од {{хем|62|Ni}} не можат да бидат формирани со [[јадрено соединување]] без губење на енергија. [[Никел-62]] има највисока средна [[јадрена врзувачка енергија]] по нуклон на било кој [[нуклид]],со 8,7946 на MeV/нуклон.<ref>{{Наведена мрежна страница|url = http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/nucene/nucbin2.html#c1|title = The Most Tightly Bound Nuclei|accessdate = November 19, 2008}}</ref> Неговата врзувачка енергија е поголема од двете [[iron-56|{{хем|56|Fe}}]] и [[iron-58|{{хем|58|Fe}}]],повеќе изобилни елементи кои често се неправилно цитирани дека имаат најтешко врзани нуклиди.<ref name=aip1995>{{Наведено списание | doi = 10.1119/1.17828 | title=The atomic nuclide with the highest mean binding energy | journal=American Journal of Physics | date=1995 | volume=63 | issue=7 | page=653 | first=M. P. | last=Fewell| bibcode=1995AmJPh..63..653F }}</ref> Иако ова би изгледало дека ќе го предвиди никел-62 како најобемно тежок елемент во универзумот, релативно високата стапка на фотодизаинтеграција на никел во ѕвездените ентериери предизвикува железото да биде далеку најзастапено.<ref name=aip1995/> Стабилниот изотоп никел-60 е производ на [[изумрен радионуклид]] [[iron-60|{{хем|60|Fe}}]] кој се распаѓа со полуживот од 2,6 милиони години.Бидејќи {{хем|60|Fe}} има толку долг полуживот, неговата застапеност во материјалите во [[сончевиот Систем]] може да генерира забележливи варијации во изотопскиот состав на {{хем|60|Ni}}.Затоа, изобилството на {{хем|60|Ni}} присутно во вонземјански материјали може да обезбеди увид во потеклото на сончевиот Систем и неговата рана историја. Некои 18 [[радиоизотопи]] биле карактеризирани,и како најстабилни се {{хем|59|Ni}} со [[полуживот]] од 76.000 години, {{хем|63|Ni}} со 100 години, и {{хем|56||Ni}} со 6 дена. Сите преостанати [[радиоактивни]] изотопи имаат полуживот помал од 60 часа, а повеќето од нив имаат полуживот помал од 30 секунди.Овој елемент исто така има и една [[мета состојба]].<ref name="Audi">{{Наведено списание| last = Audi|first = Georges|title = The NUBASE Evaluation of Nuclear and Decay Properties|journal=Nuclear Physics A|volume = 729|issue = 1|pages = 3–128|date = 2003|doi=10.1016/j.nuclphysa.2003.11.001|bibcode=2003NuPhA.729....3A| last2 = Bersillon| first2 = O.| last3 = Blachot| first3 = J.| last4 = Wapstra| first4 = A. H.|url = http://hal.in2p3.fr/in2p3-00014184|citeseerx = 10.1.1.692.8504}}</ref> Радиоактивниот никел-56 е произведен од [[процесот на согорување на силициум]], а подоцна се ослободува во големи количини за време на [[тип IIn|тип Ia]] [[супернова]].Обликот на [[светлинската крива]] на овие супернови од средина до крајот на времето одговара на распаѓањето преку [[електронско зафаќање]] на никел-56 до [[кобалт]] - 56 и на крајот до железо-56.<ref name="Nucleos">{{Наведена книга |title = Nucleosynthesis and chemical evolution of galaxies| isbn= 978-0-521-55958-4| pages = 154–160|department= Further burning stages: evolution of massive stars| first = Bernard Ephraim Julius|last = Pagel| date= 1997-09-04}}</ref> Никел-59 е долговечен [[космогенски нуклид|космоген]] [[радионуклид]] со полуживот од 76.000 години.{{хем|59|Ni}} пронашол многу апликации во [[изотопска геологија]].{{хем|59|Ni}} се користел за да се датира земната доба на [[метеоритите]] и за да се одреди изобилството на вонземска прашина во мраз и [[талог]].Полуживотот на никел-78 неодамна бил измерен на 110 милисекунди, и се верува дека е важен изотоп во [[супернова нуклеосинтезата]] на елементите потешки од железото.<ref>{{Наведена мрежна страница|url = http://www.skyandtelescope.com/news/3310246.html?page=1&c=y|title = Atom Smashers Shed Light on Supernovae, Big Bang|date = April 22, 2005|first = Davide|last = Castelvecchi|accessdate = November 19, 2008|archive-date = 2012-07-23|archive-url = https://archive.today/20120723105754/http://www.skyandtelescope.com/news/3310246.html?page=1&c=y|url-status = dead}}</ref> Нуклидот ⁴⁸Ni, откриен во 1999 година, е најпознатиот протонски богат тежок изотоп.Со 28 [[протони]] и 20 [[неутрони]] ⁴⁸Ni е "[[двојна магија]]", како што е {{хем|78|Ni}} со 28 протони и 50 неутрони.Затоа, и двата се невообичаено стабилни за нуклиди со толку голем протон-неутронски дисбаланс.<ref name="Audi"/><ref>{{Наведена мрежна страница|last = W|first = P.|title = Twice-magic metal makes its debut – isotope of nickel|publisher=[[Science News]]|date = October 23, 1999|url = http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1200/is_17_156/ai_57799535|archive-url = https://archive.today/20120524134125/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1200/is_17_156/ai_57799535|url-status=dead|archive-date = May 24, 2012|accessdate = September 29, 2006}}</ref> ===Појава=== {{Поврзано|Создавање на руди|Категорија:Минерали на никелот}} [[File:Widmanstatten hand.jpg|thumb|left|[[Моделот Widmanstätten]] кој покажува две форми на никел-железо, камацит и тенит, во океадеритски метеорит]] На Земјата, никелот најчесто се јавува во комбинација со [[сулфур]] и железо во [[пентандит]], со [[сулфур]] во [[милерит]], со [[арсен]] во минералната [[никена]], и со арсен и [[сулфур]] во никел [[галена]]. <ref>[http://www.npi.gov.au/substances/nickel/index.html National Pollutant Inventory – Nickel and compounds Fact Sheet]. Npi.gov.au. Посетено на January 9, 2012.</ref> Никел најчесто се наоѓа во [[железо метеорит]] како легури [[камацит]] и [[тенит]]. Најголемиот дел од никелот се минира од два вида на [[рудни]] депозити.Првиот е [[латерит]], каде што главни минерални минерални смеси се никелиферозен [[лимонит]], (Fe,Ni)O(OH) и [[гарниер]] (мешавина од разни хидролошки никели и силикати богати со никел).Вториот е магматски [[сулфид]] депозити, каде главниот руд минерал е [[пентандит]]: {{хем|(Ni,Fe)|9|S|8}}. [[Австралија]] и [[Нова Каледонија]] имаат најголеми проценети резерви (45% заедно).<ref name="USGSCS2012">{{Наведена мрежна страница|first = Peter H.|last = Kuck|publisher = United States Geological Survey|accessdate = November 19, 2008|title = Mineral Commodity Summaries 2012: Nickel|url = http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/nickel/mcs-2012-nicke.pdf|archive-date = 2017-07-09|archive-url = https://web.archive.org/web/20170709122709/https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/nickel/mcs-2012-nicke.pdf|url-status = dead}}</ref> Идентификуваните земјишни ресурси низ светот во просек од 1% никел или повеќе содржат најмалку 130 милиони тони никел (околу двојно од познатите резерви). Околу 60% се во [[латерити]] и 40% во депозити на сулфиди.<ref name="USGSCS2012"/> Од [[геофизика|геофизички]] докази, поголемиот дел од никелот на Земјата се верува дека е [[надворешното]] и [[внатрешното јадро]].[[Камацит]] и [[тенит]] се природни [[легури]] на железо и никел.За камацит, легурата обично е во сооднос од 90:10 до 95: 5, иако може да бидат присутни нечистотии (како што се [[кобалт]] или [[јаглерод]]), додека за тенит содржината на никел е помеѓу 20% и 65%.Камацит и тенит, исто така, се наоѓаат во [[никлениот железен метеорит]].<ref>{{Наведено списание|title = Trace element partitioning between taenite and kamacite – Relationship to the cooling rates of iron meteorites|last1= Rasmussen|first1=K. L.|last2= Malvin|first2=D. J.|last3= Wasson|first3=J. T.|journal=Meteoritics |volume= 23|date = 1988|pages = a107–112 |bibcode= 1988Metic..23..107R|doi = 10.1111/j.1945-5100.1988.tb00905.x|issue = 2}}</ref> ==Соединенија== [[Податотека:44. Комплекси на никел.ogg|мини|Комплекси на никел.]] [[File:Nickel-tetracarbonyl-2D (1).svg|left|thumb|upright|alt=A nickel atom with four single bonds to carbonyl (carbon triple-bonded to oxygen; bonds via the carbon) groups that are laid out tetrahedrally around it|Теткарбонилен никел]]Најчестата состојба на оксидација на никелот е +2, но соединенијата на Ni⁰, Ni⁺ и Ni³⁺ се добро познати, и егзотични оксидирачки состојби Ni²⁻,Ni^1-, и Ni⁴⁺ биле произведени и проучени.<ref name=Greenwood>{{Greenwood&Earnshaw2nd}}</ref> ===Никел(0)=== [[Никел тетракарбонил]] {{хем|(Ni(CO)|4}}), откриен од [[Лудвиг Монд]],<ref name="MondNa">{{Наведено списание|date = 1898|journal=Nature| doi = 10.1038/059063a0|title = The Extraction of Nickel from its Ores by the Mond Process|volume = 59|pages = 63–64|issue=1516|bibcode = 1898Natur..59...63. }}</ref> е испарлива, високо токсична течност на собна температура.Со греење, комплексот се распаѓа на никел и јаглерод моноксид: {{хем|Ni(CO)|4}} {{eqm}} Ni + 4 CO Ова однесување се експлоатира во [[процесот на Монд]] за прочистување на никелот, како што е опишано погоре.Поврзаниот никел (0) комплекс [[бис (циклооктадиен) никел (0)]] е корисен катализатор во [[органомикална хемија]] бидејќи [[1,5-циклооктадиен|циклооктадиен]] (или ''треска'') лиганди лесно се поместуваат. ===Никел(I)=== Никел (I) комплекси се невообичаени, но еден пример е тетраедралниот комплекс NiBr(PPh₃)₃.Многу никел (I) комплекси имаат Ni-Ni врска, како што се темноцрвениот [[дијамагнетски]] {{хем|K|4 |[Ni|2|(CN)|6|]}} подготвен со редукција на {{хем|K|2|[Ni|2|(CN)|6|]}} со [[натриум амалгам]].Ова соединение се оксидира во вода, ослободувајќи го {{хем|H|2}}.<ref name="InorgChemH">{{Housecroft3rd|page=729}}</ref> Се смета дека состојбата на оксидација на никел (I) е важна за ензимите кои содржат никел, како што се [[NiFe Хидрогеназа|[NiFe] -хидрогеназа]], што ја катализира реверзибилната редукција на [[протони]] во {{хем|H|2}}.<ref name="Housecroft 4th">{{Housecroft4th|page=764}}</ref> [[File:Structure of hexacyanodinickelate(I) ion.png|left|thumb|upright=0.7|Структура на {{хем|[Ni|2|(CN)|6|]|4-}} ion<ref name="InorgChemH" />]] ===Никел(II)=== [[File:Color of various Ni(II) complexes in aqueous solution.jpg|left|thumb|upright=2.05|Боја на различни Ni (II) комплекси во воден раствор. Од лево кон десно, {{хем|[Ni(NH|3|)|6|]|2+}}, [Ni([[ethylenediamine|C₂H₄(NH₂)₂]])]²⁺, {{хем|[NiCl|4|]|2-}}, {{хем|[Ni(H|2|O)|6|]|2+}}]] [[File:Nickel(II)-sulfate-hexahydrate-sample.jpg|left|thumb|upright|alt=A small heap of cyan crystal particles|Кристали на [[хидриран]] [[никел сулфати]].]] Никел (II) формира соединенија со сите заеднички анјони, вклучувајќи [[никел сулфид|сулфид]], [[никел сулфат|сулфат]], карбонат, хидроксид, карбоксилати и халиди.[[Никел (II) сулфат]] се произведува во големи количини со распуштање на никел метал или оксиди во сулфурна киселина, формирајќи ги и хекса- и хептахидратните <ref>Ласелс,Кит; Морган, Линдзи Г .; Николс, Дејвид и Бејерман, Детмар (2005) "Никел соединенија" во "Улманската енциклопедија на индустриската хемија".Вајли-ВХЦ, Вајнхајм.{{DOI|10.1002/14356007.a17_235.pub2}}</ref> корисни за [[никел галванизација|галванизација]] на никел.Вообичаените соли на никел, како што се хлоридот, нитратот и сулфатот, се раствораат во вода за да дадат зелени раствори на [[метален аксо комплекс]] {{хем|[Ni(H|2|O)|6|]|2+}}. Четирите халиди формираат соединенија на никел, кои се цврсти материи со молекули кои имаат октаедрични Ni центри.[[Никел (II) хлорид]] е најчест, а неговото однесување е илустративно на другите халиди.Никел (II) хлоридот се добива со [[растворање]] на никел или неговиот оксид во [[хлороводородна киселина]].Обично се среќава како зелен хексахидрат, чија формула обично е напишана NiCl₂•6H₂O.Кога се раствора во вода, оваа сол го формира [[металниот аксо комплекс]]{{хем|[Ni(H|2|O)|6|]|2+}}.Дехидратацијата на NiCl₂•6H₂O го дава жолтиот безводен {{хем|NiCl|2}}. Некои тетракоординирани никел (II) комплекси, на пр. [[бис (трифенилфосфин) никел хлорид]], постојат и во тетраедарски и квадратни рамни геометрии.Тетраэдралните комплекси се [[парамагнетски]], додека плодните рамни комплекси се [[дијамагнетски]].Во својствата на магнетна рамнотежа и формирање на октаедрични комплекси, тие се контрастираат со двовалентните комплекси на потешките групи 10 метали, паладиум (II) и платина (II), кои формираат само квадратна рамна геометрија.<ref name=Greenwood/> [[Никелоцен]] е познат; има [[електронско броење|електронски број]] од 20, што ја прави релативно нестабилна. [[File:Nickel antimonide.jpg|thumb|left|upright|Никел(III) антимонид]] ===Никел (III) и (IV)=== Познати се многу Ni (III) соединенија, при што првите такви примери се никел (III) трихалофосфините (Ni_III(PPh₃)X₃).<ref name = "Jensen">{{Наведено списание | doi = 10.1002/zaac.19362290304| title = Zur Stereochemie des koordinativ vierwertigen Nickels| journal = Zeitschrift für Anorganische und Allgemeine Chemie| volume = 229| issue = 3| pages = 265–281| date = 1936| last1 = Jensen | first1 = K. A.}}</ref> Исто така, Ni (III) формира едноставни соли со флуорид<ref name = "Ni(III)F">{{Наведено списание | doi = 10.1039/DT9730001995| title = Fluorine compounds of nickel(III)| journal = Journal of the Chemical Society, Dalton Transactions| issue = 19| page = 1995| date = 1973| last1 = Court | first1 = T. L.| last2 = Dove | first2 = M. F. A.}}</ref> или [[никел (III) оксид|оксид]] јони.Ni (III) може да се стабилизира со σ-донорски лиганди како што се [[тиол]] и [[фосфин]].<ref name="InorgChemH" /> Ni (IV) — присутен во мешаниот оксид {(хем|BaNiO|3}}, додека Ni (III) — присутен во [[никел оксид хидроксид]], кој се користи како [[катода]] кај многу [[Батерии за полнење]], вклучувајќи [[никел-кадмиум]], [[никел-железна батерија|никел-железо]], [[никел водород батерија|никел водород]] и [[никел-метал хидрид батерија|никел-метал хидрид]] и се користи од страна на одредени производители во [[Li-ion]] батерии.<ref>{{наведени вести|url=http://www.greencarcongress.com/2008/12/imara-corporati.html|title=Imara Corporation Launches; New Li-ion Battery Technology for High-Power Applications|date=December 18, 2008|publisher=Green Car Congress}}</ref> Ni (IV) останува ретка оксидациона состојба на никелот и многу малку соединенија се познати до денес.<ref>{{Наведено списание|last1=Spokoyny|first1=Alexander M.|last2=Li|first2=Tina C.|last3=Farha|first3=Omar K.|last4=Machan|first4=Charles M.|last5=She|first5=Chunxing|last6=Stern|first6=Charlotte L.|last7=Marks|first7=Tobin J.|last8=Hupp|first8=Joseph T.|last9=Mirkin|first9=Chad A.|title=Electronic Tuning of Nickel-Based Bis(dicarbollide) Redox Shuttles in Dye-Sensitized Solar Cells|journal=Angew. Chem. Int. Ed.|date=28 June 2010|pages=5339–5343|doi=10.1002/anie.201002181|volume=49|issue=31|pmid=20586090}}</ref><ref>{{Наведено списание|last1=Hawthorne|first1=M. Frederick|title=(3)-1,2-Dicarbollyl Complexes of Nickel(III) and Nickel(IV)|journal=Journal of the American Chemical Society |date=1967|volume=89|issue=2|pages=470–471|doi=10.1021/ja00978a065}}</ref><ref name="NiIV Science">{{Наведено списание | doi = 10.1126/science.aaa4526| pmid = 25766226| title = Design, synthesis, and carbon-heteroatom coupling reactions of organometallic nickel(IV) complexes| journal = Science| volume = 347| issue = 6227| pages = 1218–20| date = 2015| last1 = Camasso | first1 = N. M.| last2 = Sanford | first2 = M. S.| bibcode = 2015Sci...347.1218C}}</ref><ref name="NiIV dap">{{Наведено списание | doi = 10.1021/ja00753a022| title = Nickel(II) and nickel(IV) complexes of 2,6-diacetylpyridine dioxime| journal = Journal of the American Chemical Society| volume = 93| issue = 24| pages = 6469–6475| date = 1971| last1 = Baucom | first1 = E. I. | last2 = Drago | first2 = R. S. }}</ref> ==Историја== Бидејќи руди на никел лесно се мешаат за сребрени руди, разбирањето на овој метал и неговата употреба датира во релативно кратко време.Меѓутоа, ненамерната употреба на никел е древна, и може да се проследи до 3500 пр.н.е.[[Бронзата]] во она што е сега за Сирија пронајдено содржи дури 2% никел.<ref>{{Наведена книга|title = Nickel and Its Alloys|publisher = National Bureau of Standards|first = Samuel J.|last = Rosenberg|url = http://handle.dtic.mil/100.2/ADA381960|date = 1968}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Некои древни кинески ракописи укажуваат дека таму бил користен "бел бакар" ([[купроникел]], познат како "бајтонг") помеѓу 1700 и 1400 пр.н.е. Овој бел бакар Пактонг бил извезен во Велика Британија уште во 17 век, но содржината на никел во оваа легура не била откриена до 1822 година.<ref name="McNeil">{{Наведена книга|title = An Encyclopaedia of the History of Technology|department= The Emergence of Nickel|first = Ian|last = McNeil|publisher=Taylor & Francis|date = 1990|isbn = 978-0-415-01306-2|pages = 96–100}}</ref> Монетите од никел-бакарни легури биле ковани од бактријанските кралеви [[Агатокли од Бактрија|Агатокли]], [[Еутид II]] и [[Панталеон]] во 2 век пр.н.е., веројатно од кинескиот купроникел.<ref>[[Joseph Needham]], Ling Wang, Gwei-Djen Lu, [[Tsuen-hsuin Tsien]], Dieter Kuhn, Peter J Golas, [https://books.google.com/books?id=BYixSmXUCuMC&pg=PA237 ''Science and civilisation in China'']: Cambridge University Press: 1974, {{ISBN|0-521-08571-3}}, pp. 237–250</ref> [[File:Nickeline.jpg|thumb|никелин/николит]] Во средновековна Германија, црвениот минерал бил пронајден во Рудните планини што личело на бакарна руда.Меѓутоа, кога рударите не успеаја да извлечат бакар од него, тие го обвинија немирниот спрат на германската митологија, Никел (сличен на "[[христијанското учење за Ѓаволот|Стариот Ник]]"), за безизување на бакар.Тие ја нарекле оваа руда "Купферникел" од германскиот "Купфер" за бакар.<ref>''Chambers Twentieth Century Dictionary'', p888, W&R Chambers Ltd., 1977.</ref><ref name="JEC-I">{{Наведено списание|title = The story of Nickel. I. How "Old Nick's" gnomes were outwitted|last = Baldwin|first = W. H.| journal=Journal of Chemical Education|date = 1931|volume = 8|page = 1749|doi = 10.1021/ed008p1749|bibcode = 1931JChEd...8.1749B|issue = 9 }}</ref><ref name="JEC-II">{{Наведено списание|title = The story of Nickel. II. Nickel comes of age|last = Baldwin|first = W. H.| journal=Journal of Chemical Education|date = 1931|volume = 8|page = 1954|doi = 10.1021/ed008p1954|bibcode = 1931JChEd...8.1954B|issue = 10 }}</ref><ref name="JEC-III">{{Наведено списание|title = The story of Nickel. III. Ore, matte, and metal|last = Baldwin|first = W. H.| journal=Journal of Chemical Education|date = 1931|volume = 8|page = 2325|doi = 10.1021/ed008p2325|bibcode = 1931JChEd...8.2325B|issue = 12 }}</ref> Оваа руда сега е позната како [[никелин]], никел [[арсенид]].Во 1751 година Барон [[Аксел Фредик Кронстедт]] се обидел да извади бакар од куферфеник во рудник на [[кобалт]] во [[Шведска]] село [[Лос,Шведска|Лос]], и наместо тоа,произвел бел метал што го именувал по духот што го дал своето име во минералот, никел.<ref>{{Наведено списание|title = The discovery of the elements: III. Some eighteenth-century metals|last = Weeks|first = Mary Elvira|authorlink=Mary Elvira Weeks|journal=Journal of Chemical Education|date = 1932|volume = 9|issue = 1|page = 22|doi = 10.1021/ed009p22|bibcode = 1932JChEd...9...22W }}</ref> Во современиот германски, Купферникел или Купфер-Никел ја означува легурата [[купроникел]]. Првично, единствениот извор за никел била ретката руда Купферникел. Почнувајќи од 1824 година, никел бил добиван како нуспроизвод на производство на [[син кобалт]].Првото големо топење на никел започна во Норвешка во 1848 година од никел-богатиот [[пиротит]]. Воведувањето на никел во производството на челик во 1889 година ја зголеми побарувачката на никел, а никлените депозити на [[Нова Каледонија]], откриени во 1865 година, обезбедија најголем дел од понудата во светот помеѓу 1875 и 1915 година.Откривањето на големите наоѓалишта во басенот на [[Садбери]], Канада во 1883, во [[Нориљск | Нориљск-Талнах]], Русија во 1920 година и во [[Меренски гребен]], Јужна Африка во 1924 година,предизвика можност за големо производство на никел. <ref name="McNeil"/> ==Монети== [[File:Nickel2.jpg|thumb|right|[[Холандски гулден|Холандски монети]] направени од чист никел]] Освен споменатите бактриски монети, никелот не бил дел од монетите сè до средината на 19 век. ===Канада=== [[Никел (канадски монета)|99,9% никлени монети од пет центи]] биле направени во Канада (најголемиот производител на никел во тоа време) за време на невоени години од 1922-1981 година;металот во содржината ги направи овие монети магнетни.<ref>{{Наведена мрежна страница|url = http://www.mint.ca/store/mint/learn/circulation-currency-1100028|title = Industrious, enduring–the 5-cent coin|date = 2008|accessdate = January 10, 2009|publisher = Royal Canadian Mint|archive-date = 2009-01-26|archive-url = https://web.archive.org/web/20090126020102/http://www.mint.ca/store/mint/learn/circulation-currency-1100028|url-status = dead}}</ref> За време на периодот 1942-1945 година, најголемиот или целиот никел бил отстранет од канадски и американски монети за да се искористи за производство на оклоп.<ref name="JEC-I"/><ref>{{Наведена мрежна страница|url =http://www.nidi.org/index.cfm/ci_id/160.htm|archiveurl =https://web.archive.org/web/20060929095200/http://www.nidi.org/index.cfm/ci_id/160.htm|archivedate =September 29, 2006|title = Trends of Nickel in Coins – Past, Present and Future |accessdate = November 19, 2008| publisher=The Nickel Institute|first = Bill|last = Molloy|date = November 8, 2001}}</ref> Канада користела 99,9% никел од 1968 година во монетите со повисока вредност сè до 2000 година. === Швајцарија === Монетите од речиси чист никел првпат биле користени во 1881 година во Швајцарија.<ref name=anna/> ===Велика Британија=== Бирмингем ковал монети од никел во 1833 година за тргување во Малаја.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nederlandsemunten.nl/Virtuele_munten_verzameling/Provinciaal/Provincie_Utrecht_1581-1795/Verzameling_nikkelen_dubbele_wapenstuiver_Utrecht-Birmingham_1786.htm|title=nikkelen dubbele wapenstuiver Utrecht|website=nederlandsemunten.nl}}</ref> === САД === Во Соединетите Американски Држави, терминот "никел" или "ник" првично се применувал на бакар-никеловиот [[Летачки орелски цент]], кој го заменил бакар со 12% никел 1857-58, потоа [[Индискиот главен цент]] со истата легура од 1859-1864.Уште подоцна, во 1865 година, терминот означувал [[трицентен(амерканска монета)|трицентен никел]], со никел зголемен на 25%. Во 1866 година, [[никел (САД монета)#Shield никел (1866-1883)|петцентен штит никел]] (25% никел, 75% бакар) ја присвоил ознаката.Заедно со пропорцијата на легури, овој термин се употребува до денес во САД. === Тековна употреба === Во 21 век, високата цена на никелот доведе до некоја замена на металот во монетите ширум светот.Монетите што сè уште се направени со никлени легури, вклучуваат еден и два - [[евра монети]], 5 ¢, 10 ¢, 25 ¢ и 50 ¢ [[Монети на американскиот долар|Американски монети]], и 20p, 50p, £ 1 и £ 2 [[монети на фунта стерлинг|монети на Велика Британија]].Никлената легура во 5p и 10p британски монети била заменета со никел-позлатен челик во 2012 година, предизвикувајќи алергиски проблеми за некои луѓе и јавни контроверзии.<ref name=anna>{{наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/news/health-22956874|title=A bad penny? New coins and nickel allergy|author=Lacey, Anna |work=BBC Health Check|date=June 22, 2013|accessdate= July 25, 2013}}</ref> == Светско производство == [[File:Nickel world production.svg|thumb|upright=1.4|Временски тренд на производство на никел<ref>{{Наведено списание | url = http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/historical-statistics/ds140-nicke.pdf | last1 =Kelly | first1 = T. D.| last2 = Matos | first2 = G. R. | title = Nickel Statistics | publisher = U.S. Geological Survey |accessdate=2014-08-11}}</ref>]] [[File:Evolution minerai nickel.svg|lang=en|thumb|upright=1.4|Еволуцијата на никлените руди во одделни водечки земји за производство на никел.]] Околу 2 милиони тони никел се произведува годишно низ целиот свет.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://nickelinstitute.org/~/media/Files/MediaCenter/LifeOfNi/TheLifeofNi.ashx?la=en|title=The Life of Ni|last=|first=|date=|website=Nickel Institute|access-date=|archive-date=2017-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920044909/https://nickelinstitute.org/~/media/Files/MediaCenter/LifeOfNi/TheLifeofNi.ashx?la=en|url-status=dead}}</ref> [[Филипините]], [[Индонезија]], [[Русија]], [[Канада]] и [[Австралија]] се најголемите светски производители на никел, како што е објавено од [[САД геолошкото истражување]].<ref name="USGSCS2012"/> Најголемите депозити на никел во не-руска Европа се наоѓаат во [[Финска]] и [[Грција]]. Идентификуваните земјишни ресурси во просек од 1% никел или повеќе содржат најмалку 130 милиони тони никел.Околу 60% се наоѓаат во латерити и 40% се наоѓаат во сулфидни наслаги. Покрај тоа, екстензивните длабоки морски ресурси на никел се во мангански кора и нодули кои покриваат големи површини на дното на океанот, особено во Тихиот Океан.<ref name=usgs1 /> Единственото наоѓалиште во САД, каде никелот е профитабилно миниран, е [[Ридл, Орегон]], каде што се наоѓаат неколку квадратни милји на површински наслаги од никел.Рудникот бил затворен во 1987 година.<ref>{{Наведено списание|url = http://www.oregongeology.com/sub/publications/OG/OBv15n10.pdf|title = The Nickel Mountain Project|journal = Ore Bin|volume = 15|issue = 10|date = 1953|pages = 59–66|access-date = May 7, 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20120212005749/http://www.oregongeology.com/sub/publications/OG/OBv15n10.pdf|archive-date = February 12, 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|title=Environment Writer: Nickel |publisher=National Safety Council |url=http://www.environmentwriter.org/resources/backissues/chemicals/nickel.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060828211637/http://www.environmentwriter.org/resources/backissues/chemicals/nickel.htm |url-status=dead |archive-date=2006-08-28 |date=2006 |accessdate=January 10, 2009 }}</ref>[[Проектот за рудникот "Орел"]] е нов рудник за никел на [[Мичиген]] поточно [[горниот полуостров на Мичиген]]. Изградбата е завршена во 2013 година, а операциите започнаа во третиот квартал од 2014 година.<ref name=eagle>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.lundinmining.com/s/QOU.asp?ReportID=718088 |title=Operations & Development |publisher=Lundin Mining Corporation |accessdate=2014-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151118181320/http://www.lundinmining.com/s/QOU.asp?ReportID=718088 |archive-date=November 18, 2015 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Во првата цела година на работа, Eagle Mine произвел 18.000 тони.<ref name=eagle/> {| class="wikitable sortable" !Производството на рудникот и резерви (во метрички тони) ! data-sort-type="number" | 2016 (проценето)<ref name=usgs5>{{Наведена мрежна страница|url=https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/mcs/2017/mcs2017.pdf|website=U.S. Geological Survey, Mineral Commodity Summaries 2017|title=Mineral Commodity Survey 2017|date=January 2017}}</ref> ! data-sort-type="number" | 2015<ref name=usgs5/> ! data-sort-type="number" | 2014<ref name=usgs4>{{Наведена мрежна страница|url=https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/mcs/2016/mcs2016.pdf|website=U.S. Geological Survey, Mineral Commodity Summaries 2016|title=Mineral Commodity Survey 2016|date=January 2016}}</ref> ! data-sort-type="number" | 2013<ref name=usgs3>{{Наведена мрежна страница|url=https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/mcs/2015/mcs2015.pdf|website=U.S. Geological Survey, Mineral Commodity Summaries 2015|title=Mineral Commodity Survey 2015|date=January 2015}}</ref> ! data-sort-type="number" | 2012<ref name=usgs2>{{Наведена мрежна страница|url=https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/mcs/2014/mcs2014.pdf|website=U.S. Geological Survey, Mineral Commodity Summaries 2014|title=Mineral Commodity Survey 2014|date=January 2014}}</ref> ! data-sort-type="number" | 2011<ref name=usgs1>{{Наведена мрежна страница|url=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/nickel/mcs-2013-nicke.pdf|website=U.S. Geological Survey, Mineral Commodity Summaries|title=Nickel|date=January 2013|accessdate=2019-01-05|archive-date=2013-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509061155/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/nickel/mcs-2013-nicke.pdf|url-status=dead}}</ref> ! data-sort-type="number" | Резерви<ref name=usgs5/> |- | Австралија || style="text-align:right;"| 206,000 || style="text-align:right;"| 222,000 || style="text-align:right;"| 245,000 || style="text-align:right;"|234,000 || style="text-align:right;"| 246,000 || style="text-align:right;"|215,000 || style="text-align:right;"| 19,000,000 |- | Боцвана || style="text-align:right;"| NA || style="text-align:right;"| NA || style="text-align:right;"| NA || style="text-align:right;"| NA || style="text-align:right;"| NA || style="text-align:right;"| 26,000 || style="text-align:right;"| NA |- | Бразил || style="text-align:right;"| 142,000 || style="text-align:right;"| 160,000 || style="text-align:right;"| 102,000 || style="text-align:right;"| 138,000 || style="text-align:right;"| 139,000 || style="text-align:right;"| 209,000 || style="text-align:right;"| 10,000,000 |- | Канада || style="text-align:right;"| 255,000 || style="text-align:right;"| 235,000 || style="text-align:right;"| 235,000 || style="text-align:right;"| 223,000 || style="text-align:right;"| 205,000 || style="text-align:right;"| 220,000 || style="text-align:right;"| 2,900,000 |- | Кина || style="text-align:right;"| 90,000 || style="text-align:right;"| 92,900 || style="text-align:right;"| 100,000 || style="text-align:right;"|95,000|| style="text-align:right;"| 93,300 || style="text-align:right;"|89,800|| style="text-align:right;"| 2,500,000 |- | Колумбија || style="text-align:right;"| 36,800 || style="text-align:right;"| 40,400 || style="text-align:right;"| 81,000 || style="text-align:right;"|75,000 || style="text-align:right;"| 84,000 || style="text-align:right;"| 76,000 || style="text-align:right;"| 1,100,000 |- | Куба || style="text-align:right;"| 56,000 || style="text-align:right;"| 56,400 || style="text-align:right;"| 50,400 || style="text-align:right;"| 66,000 || style="text-align:right;"| 68,200 || style="text-align:right;"| 71,000 || style="text-align:right;"| 5,500,000 |- | Доминиканска република || style="text-align:right;"| NA || style="text-align:right;"| NA || style="text-align:right;"| NA || style="text-align:right;"| 15,800 || style="text-align:right;"| 15,200 || style="text-align:right;"| 21,700 || style="text-align:right;"| NA |- | Гватемала || style="text-align:right;"| 58,600 || style="text-align:right;"| 52,400 || style="text-align:right;"| 38,400 || style="text-align:right;"| NA || style="text-align:right;"| NA || style="text-align:right;"| NA || style="text-align:right;"| 1,800,000 |- | Индонезија || style="text-align:right;"| 168,500 || style="text-align:right;"| 130,000 || style="text-align:right;"| 177,000 || style="text-align:right;"| 440,000 || style="text-align:right;"| 228,000 || style="text-align:right;"| 290,000 || style="text-align:right;"| 4,500,000 |- | Мадагаскар || style="text-align:right;"| 48,000 || style="text-align:right;"| 45,500 || style="text-align:right;"| 40,300 || style="text-align:right;"| 29,300 || style="text-align:right;"| 8,250 || style="text-align:right;"| 5,900 || style="text-align:right;"| 1,600,000 |- | Нова Каледонија || style="text-align:right;"|205,000 || style="text-align:right;"|186,000 || style="text-align:right;"| 178,000 || style="text-align:right;"| 164,000 || style="text-align:right;"|132,000 || style="text-align:right;"| 131,000 || style="text-align:right;"| 6,700,000 |- | Филипини || style="text-align:right;"|500,000 || style="text-align:right;"|554,000 || style="text-align:right;"|523,000 || style="text-align:right;"| 446,000 || style="text-align:right;"|424,000 || style="text-align:right;"| 270,000 || style="text-align:right;"| 4,800,000 |- | Русија || style="text-align:right;"| 256,000 || style="text-align:right;"| 269,000 || style="text-align:right;"| 239,000 || style="text-align:right;"| 275,000 || style="text-align:right;"| 255,000 || style="text-align:right;"| 267,000 || style="text-align:right;"| 7,600,000 |- | Јужна Африка || style="text-align:right;"| 50,000 || style="text-align:right;"| 56,700 || style="text-align:right;"| 55,000 || style="text-align:right;"| 51,200 || style="text-align:right;"| 45,900 || style="text-align:right;"| 44,000 || style="text-align:right;"|3,700,000 |- | САД || style="text-align:right;"| 25,000 || style="text-align:right;"| 27,200 || style="text-align:right;"| 4,300 || style="text-align:right;"| NA || style="text-align:right;"| NA || style="text-align:right;"| NA || style="text-align:right;"| 160,000 |- | Други држави || style="text-align:right;"| 150,000 || style="text-align:right;"| 157,000 || style="text-align:right;"| 377,000 || style="text-align:right;"| 377,000 || style="text-align:right;"| 273,000 || style="text-align:right;"| 103,000 || style="text-align:right;"| 6,500,000 |- | Вкупно во светот (заокружено) || style="text-align:right;"| 2,250,000 || style="text-align:right;"| 2,280,000 || style="text-align:right;"| 2,450,000 || style="text-align:right;"| 2,630,000 || style="text-align:right;"| 2,220,000 || style="text-align:right;"| 1,940,000 || style="text-align:right;"| 78,000,000 |} {{среди}} == Екстракција и прочистување == [[File:Nickel extraction.svg|thumb|left|lang=en|Еволуција на годишната екстракција на никел, според руди.]] Никел се добива преку [[екстрактивна металургија]]: се екстрахира од рудата со конвенционални процеси на печење и редукција коишто создаваат метал со чистота поголема од 75%.Во многу [[не’рѓосувачки челик]] апликации, 75% чист никел може да се користи без понатамошно прочистување, во зависност од нечистотиите. Традиционално, повеќето сулфидни руди се обработуваат со употреба на [[пирометалургиски]] техники за производство на [[Материјал (металургија)|мат]] за понатамошно рафинирање.Неодамнешните достигнувања во [[хидрометалургијата|хидрометалургиски техники]] резултираа со значително почист метален никел производ. Повеќето сулфидни депозити традиционално се обработуваат преку концентрација преку процес на [[пена флотација]] проследен со екстракција од [[пирометалургија]].Во хидрометаллуршките процеси, сулфидните руди на никелот се концентрирани со флотација (дифференцијална флотација ако односот на Ni / Fe е премногу низок), а потоа потопување.Материјата од никел понатаму се обработува со [[техники на екстракција на кобалт#Обнова од концентрати на никел-кобалт сулфид (процес Шерит)|Шерит-Гордоновиот процес]].Прво, бакарот се отстранува со додавање на [[сулфурводород]], оставајќи концентрат од кобалт и никел. Потоа екстракцијата со растворувач се користи за одвојување на кобалтот и никелот, со конечна содржина на никел поголема од 99%. [[File:Nickel electrolytic and 1cm3 cube.jpg|thumb|[[Електролиза|Електролитички рафиниран]] никел нодул, со зелени, кристализирани соли на никел-електролит видливи во порите.]] === Електрорафинирање === Вториот заеднички процес на рафинирање е истекување на металната мат во раствор од никел сол, проследен со електро-победа на никел од растворот со плаштување на катода како електролитски никел. ===Mондоновиот процес=== [[File:Nickel kugeln.jpg|thumb|left|Високо прочистени никел сфери направени преку [[Mондоновиот процес]].]] {{Главна|Mондонов процес}} Најчистиот метал се добива од оксид на никел со [[Mондоновиот процес]], кој постигнува чистота поголема од 99,99%.<ref>{{Наведено списание|last1= Mond |first1=L. |last2=Langer |first2=K. |last3=Quincke |first3=F.| title= Action of carbon monoxide on nickel| journal=Journal of the Chemical Society|date=1890| pages=749–753|doi = 10.1039/CT8905700749|volume= 57}}</ref> Процесот бил патентиран од Лудвиг Монд и бил во индустриска употреба уште пред почетокот на 20 век. Во овој процес, никелот реагира со [[јаглерод моноксид]] во присуство на сулфур катализатор на околу 40-80&nbsp;°C за да формира [[никел карбонил]].Железото дава [[железен пентакарбонил]], исто така, но оваа реакција е бавна. Доколку е потребно, никелот може да се одвои со дестилација.[[Дикобалт октакарбонил]] исто така се формира со никлена дестилација како нус-производ, но се распаѓа на [[тетракобалтедекакарбонил]] на реакционата температура за да се добие нестабилна цврста материја.<ref name="ullmann-1">{{Ullmann|author=Kerfoot, Derek G. E. |title=Nickel|doi=10.1002/14356007.a17_157}}</ref> Никел се добива од никел карбонил од еден од двата процеса. Тоа може да се помине преку голема комора на високи температури во кои десетици илјади никел сфери, наречени пелети, постојано се мешаат.Карбонилот се распаѓа и го депонира чистиот никел врз никлените сфери. Во алтернативен процес, никел карбонилот се распаѓа во помала комора со 230&nbsp;°C за да се создаде фин никел во прав.Нуспроизводот јаглерод моноксид се рециркулира и повторно се користи. Високо чистиот производ од никел е познат како "карбонилен никел".<ref>{{Наведена книга|author=Neikov, Oleg D.|author2=Naboychenko, Stanislav|author3=Gopienko, Victor G|author4=Frishberg, Irina V|last-author-amp=yes |title=Handbook of Non-Ferrous Metal Powders: Technologies and Applications|url=https://books.google.com/books?id=6aP3te2hGuQC&pg=PA371|accessdate= January 9, 2012|date=January 15, 2009|publisher=Elsevier|isbn=978-1-85617-422-0|pages=371–}}</ref> === Вредност на металот === Пазарната цена на никелот се зголеми во текот на 2006 година и во првите месеци од 2007 година; од 5 април 2007 година, металот се тргуваше со [[САД долар|САД]] 52.300 долари од [[тон]] или 1.47 долари / ун.<ref name=LME>{{Наведена мрежна страница| url = http://www.lme.com/nickel_graphs.asp| title = LME nickel price graphs| publisher = London Metal Exchange| accessdate = June 6, 2009| url-status=dead| archiveurl = https://web.archive.org/web/20090228180212/http://www.lme.com/nickel_graphs.asp| archivedate = February 28, 2009| df=dmy-all}}</ref> Цената потоа драматично падна, а од септември 2017 година, металот се тргуваше по цена од 11.000 долари / тон, или 0,31 долари / ун.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lme.com/metals/non-ferrous/nickel#tabIndex=0|title=London Metal Exchange|last=|first=|date=|website=|publisher=LME.com|accessdate=}}</ref> Една [[никел (САД монета)|никел монета на САД]] содржи {{convert|0.04|oz|g}} никел, кој на април 2007 година беше вреден 6,5 центи, заедно со 3,75 грама бакар околу 3 центи, со вкупна метална вредност од повеќе од 9 центи.Бидејќи номиналната вредност на никелот е 5 центи, тоа го направи привлечна цел за топење од луѓе кои сакаат да ги продадат металите со профит. Но, [[Монетниот двор на Соединетите Држави]], во пресрет на оваа практика, спроведе нови привремени правила на 14 декември 2006 година, предмет на јавен коментар за 30 дена, со што се криминализираше топењето и извозот на центи и никели.<ref>[http://www.usmint.gov/pressroom/index.cfm?action=press_release&ID=724 United States Mint Moves to Limit Exportation & Melting of Coins] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160527072103/http://www.usmint.gov/pressroom//index.cfm?action=press_release&ID=724 |date=2016-05-27 }}, The United States Mint, press release, December 14, 2006</ref> Прекршителите може да бидат казнети со парична казна до 10.000 долари и / или затворени максимум пет години. Почнувајќи од 19 септември 2013 година, вредноста на топење на американскиот никел (вклучувајќи бакар и никел) е 0,045 долари, што е 90% од номиналната вредност.<ref>{{Наведена мрежна страница|url = http://www.coinflation.com/| title = United States Circulating Coinage Intrinsic Value Table| accessdate = September 13, 2013| publisher=Coininflation.com}}</ref> ==Употреба== [[File:Turbinenschaufel RB199.jpg|thumb|Никел-супер-млазен моторен ([[RB199]]) турбински нож]] Глобалното производство на никел во моментов се користи на следниов начин: 68% од не’рѓосувачки челик; 10% во обоени [[легури]]; 9% во [[галванизација]]; 7% во легиран челик; 3% во леарници; и 4% други намени (вклучувајќи и батерии).<ref name=":7" /> Никел се користи во многу специфични и препознатливи индустриски производи и производи за широка потрошувачка, вклучувајќи ги [[не’рѓосувачкиот челик]], [[alnico]] магнети, монети, [[батерија за полнење|батерии за полнење]], електрични гитарни жици, капсули за микрофон,обложување на водоводни тела,<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=DL1AAQAAMAAJ|title=American Plumbing Practice: From the Engineering Record (Prior to 1887 the Sanitary Engineer.) A Selected Reprint of Articles Describing Notable Plumbing Installations in the United States, and Questions and Answers on Problems Arising in Plumbing and House Draining. With Five Hundred and Thirty-six Illustrations|last=Engineer|first=Engineering Record, Building Record, and Sanitary|date=1896-01-01|publisher=Engineering record|page=119}}</ref> и специјални легури како што се [[permalloy]], [[elinvar]] и [[invar]].Се користи за обложување и како зелена боја во стакло.Никел е пред сè метална легура, а нејзината главна употреба е во никлените челици и никел леано железо, во која обично ја зголемува цврстината на истегнување, цврстината и еластичната граница.Широко се користи во многу други легури, вклучувајќи ги никлените бронзи и бронзени и легури со бакар, хром, алуминиум, олово, кобалт, сребро и злато [[Inconel]], [[Incoloy]], [[Monel]], [[Nimonic]]).<ref>{{Наведена книга|url= https://books.google.com/?id=IePhmnbmRWkC|title = ASM Specialty Handbook: Nickel, Cobalt, and Their Alloys|first = Joseph R.|last = Davis|publisher=ASM International|date = 2000|isbn = 978-0-87170-685-0|pages = 7–13|department= Uses of Nickel}}</ref> [[File:MagnetEZ.jpg|thumb|left|"Потковичен магнет" направен од [[alnico]] никел легура.]] Бидејќи е отпорен на корозија, никел повремено се користел како замена за декоративно сребро.Никел, исто така, повремено се користи во некои земји по 1859 година како евтин монетен метал (види погоре), но во подоцнежните години на 20 век бил заменет со поевтин [[не’рѓосувачки челик]] (т.е. железо) легури, освен во САД и Канада. Никел е одличен агент за легирање за одредени благородни метали и се користи во [[Металуршка анализа|оганска анализа]] како колектор на [[платинската група|платинската група на елементи]] (PGE).Како таков, никелот е способен за целосно собирање на сите шест PGE елементи од руди и делумно собирање на злато.Високопроизводните рудници за никел, исто така, можат да се вклучат во обновувањето на PGE (првенствено [[платина]] и [[паладиум]]); примери се Нориљск во Русија и басенот Садбери во Канада. [[Метална пена|Никел пена]] или никел мрежа се користи во [[електроди со гас дифузија]] за [[алкална горивни ќелии]].<ref>{{Наведена книга|author=Kharton, Vladislav V. |title=Solid State Electrochemistry II: Electrodes, Interfaces and Ceramic Membranes|url=https://books.google.com/books?id=5n5Fwf5D2EMC&pg=PT166 |date=2011|publisher=Wiley-VCH|isbn=978-3-527-32638-9|pages=166–}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|title = A New Cathode Design for Alkaline Fuel Cells(AFCs)|author=Bidault, F.|author2=Brett, D. J. L.|author3=Middleton, P. H.|author4=Brandon, N. P.|url = http://perso.ensem.inpl-nancy.fr/Olivier.Lottin/FDFC08/Bidault.pdf|archiveurl = https://web.archive.org/web/20110720233739/http://perso.ensem.inpl-nancy.fr/Olivier.Lottin/FDFC08/Bidault.pdf|archivedate = 2011-07-20|publisher=Imperial College London}}</ref> Никел и неговите легури често се користат како катализатори за реакции на [[хидрогенација]]. [[Ранеј никел]], фино поделена никел-алуминиумска легура, е една честа форма, иако се користат и сродни катализатори, вклучувајќи катализатори од типот Ранеј. Никелот е природно магнетостриктивен материјал, што значи дека, во присуство на [[магнетно поле]], материјалот се манифестира со мала промена во должината.<ref>[https://web.archive.org/web/20130905155229/http://aml.seas.ucla.edu/research/areas/magnetostrictive/overview.htm Magnetostrictive Materials Overview]. [[University of California, Los Angeles]].</ref><ref>{{Наведена книга | url = https://books.google.com/books?id=J1kKJZ-RkioC&pg=PA5 | title = High Frequency High Amplitude Magnetic Field Driving System for Magnetostrictive Actuators | first1 =Raghavendra | last1 = Angara | page = 5| isbn = 9781109187533 | date = 2009 }}</ref> [[Магнетострикцијата]] на никелот е со редослед од 50 ppm и е негативен, што покажува дека се контрактира. Никелот се користи како врзивно средство во цементираната [[волфрам карбид]] или хардметалната индустрија и се користи во пропорции од 6% до 12% по тежина.Никелот го прави волфрамскиот карбид магнетен и додава отпорност на корозија на зацементираните делови, иако тврдоста е помала од онаа со кобалт-врзивно средство.<ref>{{Наведено списание|journal=Soviet Powder Metallurgy and Metal Ceramics| title = Structure and properties of tungsten carbide hard alloys with an alloyed nickel binder| doi = 10.1007/BF00796252|date = 1992|last1 = Cheburaeva|first1 = R. F.|last2 = Chaporova|first2 = I. N.|last3 = Krasina|first3 = T. I.|volume = 31|pages = 423–425|issue=5}}</ref> {{хем|63|Ni}}, со својот [[полуживот]] од 100,1 години, е корисен во уредите [[krytron]] како емитер на [[бета-честичка]] (со голема брзина [[електрон]]) за да се направи [[јонизацијата]] со живата електрода посигурна.<ref>{{Наведена мрежна страницаsite|title=Silicon Investigations Krytron Pulse Power Switching Tubes|url=http://www.siliconinvestigations.com/KRYT/Krytron.HTM}}</ref> Околу 27% од вкупното производство на никел е наменето за инженерство, 10% за градежништво, 14% за цевчести производи, 20% за метални производи, 14% за транспорт, 11% за електронски производи и 5% за други намени.<ref name=":7" /> == Биолошка улога == Иако не е познат до 1970-тите години, познато е дека никелот игра важна улога во биологијата на некои растенија, [[еубактерии]], [[архебактерии]] и [[габи]].<ref name="Sigel">{{Наведена книга|title=Nickel and Its Surprising Impact in Nature|editor=Astrid Sigel|editor2=Helmut Sigel|editor3=Roland K. O. Sigel |publisher=Wiley |date=2008 |series=Metal Ions in Life Sciences|volume=2 |isbn=978-0-470-01671-8 }}</ref><ref name="Sydor">{{Наведена книга|last1=Sydor|first1=Andrew|last2=Zamble|first2=Deborah|editor1-last=Banci|editor1-first=Lucia|title=Nickel Metallomics: General Themes Guiding Nickel Homeostasis|date=2013|publisher=Springer|location=Dordrecht|isbn=978-94-007-5561-1|pages=375–416}}</ref><ref>{{Наведена книга|author1=Zamble, Deborah |author2=Rowińska-Żyrek, Magdalena |author3=Kozlowski, Henryk |title=The Biological Chemistry of Nickel|url=https://books.google.com/books?id=LQifDgAAQBAJ|date=2017|publisher=Royal Society of Chemistry|isbn=978-1-78262-498-1}}</ref> Никлените ензими како што се [[уреаза]] се сметаат за вирулентни фактори кај некои организми.<ref>{{Наведено списание|last=Covacci|first=Antonello|last2=Telford|first2=John L.|last3=Giudice|first3=Giuseppe Del|last4=Parsonnet|first4=Julie|last5=Rappuoli|first5=Rino|date=1999-05-21|title=''Helicobacter pylori'' Virulence and Genetic Geography|journal=Science|volume=284|issue=5418|pages=1328–1333|doi=10.1126/science.284.5418.1328|pmid=10334982|bibcode=1999Sci...284.1328C}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Cox|first=Gary M.|last2=Mukherjee|first2=Jean|last3=Cole|first3=Garry T.|last4=Casadevall|first4=Arturo|last5=Perfect|first5=John R.|date=2000-02-01|title=Urease as a Virulence Factor in Experimental Cryptococcosis|journal=Infection and Immunity|volume=68|issue=2|pages=443–448|doi=10.1128/IAI.68.2.443-448.2000|pmid=10639402|pmc=97161}}</ref> Уреазата катализира хидролиза на [[уреа]] за да се формира амонијак и карбамат.<ref name="Sigel"/><ref name="Sydor"/>[[NiFe хидрогенезата]] може да ја катализира оксидацијата на {{хем|H|2}} за да формира протони и електрони, а исто така може да ја катализира реверсната реакција, редукцијата на протоните за да формира водороден гас.<ref name="Sigel"/><ref name="Sydor"/> Никел-тетрапирол коензим, [[кофактор F430]] е присутен во метил [[коензим М]] редуктаза, што може да го катализира формирањето на метан, или обратна реакција, во [[метаногенична]] [[археа]].<ref> {{Наведена книга |first1=Ragdale |last1= Stephen W. |editor=Peter M.H. Kroneck |editor2=Martha E. Sosa Torres |title=The Metal-Driven Biogeochemistry of Gaseous Compounds in the Environment |series=Metal Ions in Life Sciences |volume=14 |date=2014 |publisher=Springer |department=Chapter 6. ''Biochemistry of Methyl-Coenzyme M Reductase: The Nickel Metalloenzyme that Catalyzes the Final Step in Synthesis and the First Step in Anaerobic Oxidation of the Greenhouse Gas Methane'' |pages=125–145 |doi=10.1007/978-94-017-9269-1_6 |pmid= 25416393 |isbn= 978-94-017-9268-4 }} </ref> Еден од ензимите на јаглерод моноксид дехидрогеназа се состои од кластер на Fe-Ni-S.<ref> {{Наведена книга |first2=Stephen W. |last2= Ragsdale |first1=Vincent C.-C. |last1= Wang |first3=Fraser A. |last3= Armstrong |editor=Peter M.H. Kroneck |editor2=Martha E. Sosa Torres |title=The Metal-Driven Biogeochemistry of Gaseous Compounds in the Environment |series=Metal Ions in Life Sciences |volume=14 |date=2014 |publisher=Springer |department=Chapter 4. Investigations of the Efficient Electrocatalytic Interconversions of Carbon Dioxide and Carbon Monoxide by Nickel-Containing Carbon Monoxide Dehydrogenases |pages= 71–97 |doi=10.1007/978-94-017-9269-1_4 |pmid= 25416391 |pmc= 4261625 |isbn= 978-94-017-9268-4 }} </ref> Други ензими кои носат никел вклучуваат ретка бактериска класа на [[супероксидна дисмутаза]]<ref>{{Наведено списание|last = Szilagyi| first = R. K.|display-authors=4|author2=Bryngelson, P. A. |author3=Maroney, M. J. |author4=Hedman, B. |author5=Hodgson, K. O. |author6= Solomon, E. I. |title = S K-Edge X-ray Absorption Spectroscopic Investigation of the Ni-Containing Superoxide Dismutase Active Site: New Structural Insight into the Mechanism|journal=Journal of the American Chemical Society|date = 2004|volume = 126|issue = 10|pages = 3018–3019|doi = 10.1021/ja039106v|pmid = 15012109}}</ref> и [[глиоксалаза I]] ензими во бактерии и неколку паразитски еукариотски [[трипаносоматид|трипанозомални]] паразити<ref>{{Наведено списание |author=Greig N |author2=Wyllie S |author3=Vickers TJ|author4=Fairlamb AH |title=Trypanothione-dependent glyoxalase I in Trypanosoma cruzi |journal=Biochemical Journal |volume=400 |issue=2 |pages=217–23 |date=2006 |pmid=16958620 |url=http://www.biochemj.org/bj/400/0217/bj4000217.htm |doi=10.1042/BJ20060882 |pmc=1652828}}</ref>(во повисоки организми, вклучувајќи квасец и цицачи, овој ензим содржи бивалентен Zn²⁺).<ref name="aronsson_1978">{{Наведено списание | author = Aronsson A-C | author2 = Marmstål E | author3 = Mannervik B | date = 1978 | title = Glyoxalase I, a zinc metalloenzyme of mammals and yeast | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 81 | issue = 4 | pages = 1235–1240 | doi = 10.1016/0006-291X(78)91268-8 | pmid = 352355}}</ref><ref name="ridderstroem_1996" >{{Наведено списание | author = Ridderström M | author2 = Mannervik B | date = 1996 | title = Optimized heterologous expression of the human zinc enzyme glyoxalase I | journal = Biochemical Journal | volume = 314 | pages = 463–467 | pmid = 8670058 | pmc = 1217073 | issue = Pt 2 | doi=10.1042/bj3140463}}</ref><ref>{{Наведено списание | author = Saint-Jean AP | author2 = Phillips KR | author3 = Creighton DJ| author4 = Stone MJ | date = 1998 | title = Active monomeric and dimeric forms of Pseudomonas putida glyoxalase I: evidence for 3D domain swapping | journal = Biochemistry | volume = 37 | pages = 10345–10353 | doi = 10.1021/bi980868q | pmid = 9671502 | issue = 29}}</ref><ref>{{Наведено списание|last = Thornalley|first = P. J.|title = Glyoxalase I—structure, function and a critical role in the enzymatic defence against glycation|journal=Biochemical Society Transactions|date = 2003|volume = 31|pages = 1343–1348|doi = 10.1042/BST0311343|pmid = 14641060|issue = Pt 6|title-link = glycation}}</ref><ref>{{Наведена книга | author = Vander Jagt DL | date = 1989 |department= Unknown chapter title | title = Coenzymes and Cofactors VIII: Glutathione Part A | editor = D Dolphin | editor2 = R Poulson | editor3 = O Avramovic | publisher = John Wiley and Sons | location = New York}}</ref> Диететскиот никел може да влијае на човековото здравје преку инфекции од бактерии зависни од никел, но исто така е можно дека никелот е неопходен хранлив елемент за бактерии кои живеат во дебелото црево, што всушност функционира како [[пребиотик]].<ref>{{Наведена книга |first1=Barbara|last1=Zambelli|first2=Stefano|last2=Ciurli |editor=Astrid Sigel |editor2=Helmut Sigel |editor3=Roland K. O. Sigel |title=Interrelations between Essential Metal Ions and Human Diseases |series=Metal Ions in Life Sciences|volume=13|date=2013|publisher=Springer |pages=321–357|department=Chapter 10. Nickel: and Human Health |doi=10.1007/978-94-007-7500-8_10 |pmid=24470096|isbn=978-94-007-7499-5}}</ref> Институтот за медицина во САД не потврди дека никелот е [[неопходна хранлива материја]] за луѓето, така што не е утврдена ниту [[Препорачаната диетална исхрана]] (RDA) ниту соодветен внес.[[Толерантните нивоа на доза на внесот|Толерантна вредност на внес]] на диететски никел е 1000 мг / ден како растворливи соли на никел.Внесот на исхраната се проценува на 70-100 ngsp;μg/ден, со помалку од 10% што се апсорбира. Што се апсорбира се излачува преку урината.<ref>Nickel. IN: [https://www.nap.edu/read/10026/chapter/15 Dietary Reference Intakes for Vitamin A, Vitamin K, Arsenic, Boron, Chromium, Copper, Iodine, Iron, Manganese, Molybdenum, Nickel, Silicon, Vanadium, and Copper]. National Academy Press. 2001, PP. 521–529.</ref> Релативно големи количини на никел - споредливи со проценетата просечна ингестија погоре - се [[Исцедување (хемија)|исцедува]] во храна подготвена од не’рѓосувачки челик. На пример, износот на никел исцеден по 10 циклуси за готвење во една порција на сос од домати во просек изнесува 88 μg.<ref>{{Наведено списание|author=Kamerud KL|author2=Hobbie KA|author3=Anderson KA|title=Stainless Steel Leaches Nickel and Chromium into Foods During Cooking|journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry |date=August 28, 2013|doi=10.1021/jf402400v|pmid=23984718|volume=61|issue=39|pages=9495–501|pmc=4284091}}</ref><ref>{{Наведено списание|author=Flint GN|author2=Packirisamy S|title=Purity of food cooked in stainless steel utensils|journal=Food Additives & Contaminants |date=Feb–Mar 1997|volume=14|issue=2|pages=115–26|doi=10.1080/02652039709374506|pmid=9102344}}</ref> Никел ослободен од [[сибирскиte замки]] вулкански ерупции е сомнителен за помагање на растот на "[[Methanosarcina]]", род од euryarchaeote archaea кој произведувал метан за време на [[пермиско-триазискиот настан за истребување]], најголемиот познат настан на истребување.<ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://www.space.com/26654-microbe-innovation-started-largest-earth-extinction.html |title= Microbe's Innovation May Have Started Largest Extinction Event on Earth |last= Schirber|first= Michael |date= July 27, 2014 |publisher=Astrobiology Magazine |website= Space.com |quote= .... That spike in nickel allowed methanogens to take off. }}</ref> == Токсичност == {{further|Nickel allergy}} {{Chembox | show_footer = no |Section7={{Chembox Hazards | ExternalSDS = | GHSPictograms = {{GHS07}}{{GHS08}} | GHSSignalWord = Danger | HPhrases = {{H-phrases|317|351|372|412}} | PPhrases = {{P-phrases|273|280|314|333+313}}<ref>{{Наведена мрежна страница | url=https://www.sigmaaldrich.com/catalog/product/aldrich/357553?lang=en&region=US | title=Nickel 357553}}</ref> | NFPA-H = 2 | NFPA-F = 0 | NFPA-R = 0 | NFPA-S = <!--<ref>https://www.sigmaaldrich.com/MSDS/MSDS/DisplayMSDSPage.do?country=US&language=en&productNumber=357553&brand=ALDRICH&PageToGoToURL=https%3A%2F%2Fwww.sigmaaldrich.com%2Fcatalog%2Fproduct%2Faldrich%2F357553%3Flang%3Den</ref>--> }} }} Главен извор на изложеност на никел е орална употреба, бидејќи никелот е од суштинско значење за растенијата.<ref>{{Наведено списание |doi=10.1016/j.yrtph.2017.03.011 |pmid=28300623 |title=Derivation of an oral toxicity reference value for nickel |journal=[[Regulatory Toxicology and Pharmacology]] |volume=87 |pages=S1–S18 |year=2017 |last1=Haber |first1=Lynne T |last2=Bates |first2=Hudson K |last3=Allen |first3=Bruce C |last4=Vincent |first4=Melissa J |last5=Oller |first5=Adriana R }}</ref> Никел се наоѓа природно во храната и водата, и може да се зголеми со човечко [[загадување]]. На пример, никлената [[славина]] може да ја контаминира водата и почвата;со [[рударството]] и топењето никелот се фрла во [[отпадната вода]]; никел-челик [[легура]] садови за готвење и никел-пигментирани јадења може да го ослободат никелот во храната.Атмосферата може да биде загадена со рафинирање на никел руда и согорување на [[фосилно гориво]]. Луѓето можат да апсорбираат никел директно од чадот од тутун и контактот со кожа со накит, шампони, детергенти и [[монети]].Не толку честа форма на хронична изложеност е преку [[хемодијализа]] бидејќи трагите на никел јони можат да се апсорбираат во плазмата од дејството на [[албумин]]. Просечната дневна изложеност не претставува закана за здравјето на луѓето. Повеќето од никелот апсорбирани секој ден од страна на луѓето е отстранет од страна на бубрезите и излегува надвор од телото преку урина или се елиминира преку гастроинтестиналниот тракт без да се апсорбира.Никелот не е кумулативен отров, но поголеми дози или хронична изложеност на вдишување може да бидат токсични, дури и [[канцерогени]] и претставуваат [[професионална опасност]].<ref>{{Наведена книга|last1 = Butticè|first1 = Claudio|editor1-last = Colditz|editor1-first = Graham A.|title = The SAGE Encyclopedia of Cancer and Society|date = 2015|publisher = SAGE Publications, Inc.|location = Thousand Oaks|isbn = 9781483345734|pages = 828–831|edition = Second|department= Nickel Compounds}}</ref> Никлените соединенија се класифицирани како човечки канцерогени<ref name=":0">IARC (2012). [https://monographs.iarc.fr/ENG/Monographs/vol100C/mono100C-10.pdf “Nickel and nickel compounds”] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170920044638/https://monographs.iarc.fr/ENG/Monographs/vol100C/mono100C-10.pdf |date=2017-09-20 }} in ''IARC Monogr Eval Carcinog Risks Hum''. Volume 100C. pp. 169–218..</ref><ref name=":1">Regulation (EC) No 1272/2008 of the European Parliament and of the Council of 16 December 2008 on Classification, Labelling and Packaging of Substances and Mixtures, Amending and Repealing Directives 67/548/EEC and 1999/45/EC and amending Regulation (EC) No 1907/2006 [OJ L 353, 31.12.2008, p. 1]. [http://www.eur-lex.europa.eu/legal-content/en/TXT/?uri=CELEX%3A32008R1272 Annex VI]. Accessed July 13, 2017.</ref><ref name=":2">[https://www.unece.org/fileadmin/DAM/trans/danger/publi/ghs/ghs_rev05/English/ST-SG-AC10-30-REv5e.pdf Globally Harmonised System of Classification and Labelling of Chemicals (GHS)], 5th ed., United Nations, New York and Geneva, 2013..</ref><ref name=":3">National Toxicology Program. (2016). [https://ntp.niehs.nih.gov/pubhealth/roc/index-1.html “Report on Carcinogens”], 14th ed. Research Triangle Park, NC: U.S. Department of Health and Human Services, Public Health Service..</ref> врз основа на зголемени ризици за рак на дишните патишта забележани во епидемиолошките студии на рафинеријата на сулфурни руда.<ref name=":4">{{Наведено списание|pmid=2185539|jstor=40965957|year=1990|title=Report of the International Committee on Nickel Carcinogenesis in Man|journal=Scandinavian Journal of Work, Environment & Health|volume=16|issue=1 Spec No|pages=1–82}}</ref> Ова е поддржано од позитивните резултати на NTP биоанализата со Ni субсулфид и Ni оксид кај стаорци и глувци.<ref name=":5">{{Наведено списание|pmid=12594522|year=1996|title=NTP Toxicology and Carcinogenesis Studies of Nickel Subsulfide (CAS No. 12035-72-2) in F344 Rats and B6C3F1 Mice (Inhalation Studies)|journal=National Toxicology Program Technical Report Series|volume=453|pages=1–365}}</ref><ref>{{Наведено списание|pmid=12594524|year=1996|title=NTP Toxicology and Carcinogenesis Studies of Nickel Oxide (CAS No. 1313-99-1) in F344 Rats and B6C3F1 Mice (Inhalation Studies)|journal=National Toxicology Program Technical Report Series|volume=451|pages=1–381}}</ref> Податоците за човекот и животните постојано укажуваат на недостаток на канцерогеност преку орален пат на изложеност и ја ограничуваат канцерогеноста на соединенијата на никел со респираторни тумори по вдишувањето.<ref>{{Наведено списание|pmid=22158127|pmc=3243677|year=2011|author1=Cogliano|first1=V. J|title=Preventable exposures associated with human cancers|journal=JNCI Journal of the National Cancer Institute|volume=103|issue=24|pages=1827–39|last2=Baan|first2=R|last3=Straif|first3=K|last4=Grosse|first4=Y|last5=Lauby-Secretan|first5=B|last6=El Ghissassi|first6=F|last7=Bouvard|first7=V|last8=Benbrahim-Tallaa|first8=L|last9=Guha|first9=N|last10=Freeman|first10=C|last11=Galichet|first11=L|last12=Wild|first12=C. P|doi=10.1093/jnci/djr483}}</ref><ref>{{Наведено списание|pmid=17692353|year=2007|author1=Heim|first1=K. E|title=Oral carcinogenicity study with nickel sulfate hexahydrate in Fischer 344 rats|journal=Toxicology and Applied Pharmacology|volume=224|issue=2|pages=126–37|last2=Bates|first2=H. K|last3=Rush|first3=R. E|last4=Oller|first4=A. R|doi=10.1016/j.taap.2007.06.024}}</ref> Метал од никел е класифициран како канцероген;<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> постои доследност помеѓу отсуството на зголемени ризици за рак на дишните патишта кај работниците претежно изложени на метален никел<ref name=":4" /> и недостаток на респираторни тумори во студија за канцерогеност во живот на стаорец со никел метал во прав.<ref name=":6">{{Наведено списание|pmid=18822311|year=2008|author1=Oller|first1=A. R|title=Inhalation carcinogenicity study with nickel metal powder in Wistar rats|journal=Toxicology and Applied Pharmacology|volume=233|issue=2|pages=262–75|last2=Kirkpatrick|first2=D. T|last3=Radovsky|first3=A|last4=Bates|first4=H. K|doi=10.1016/j.taap.2008.08.017}}</ref> Во студиите за инхалација на глодачи со различни соединенија на никел и никел метал, биле забележани зголемени воспаленија на белите дробови со и без хиперплазија на бронхијалните лимфни јазли или фиброза.<ref name=":3" /><ref name=":5" /><ref name=":6" /><ref>{{Наведено списание|pmid=12587012|year=1996|title=NTP Toxicology and Carcinogenesis Studies of Nickel Sulfate Hexahydrate (CAS No. 10101-97-0) in F344 Rats and B6C3F1 Mice (Inhalation Studies)|journal=National Toxicology Program Technical Report Series|volume=454|pages=1–380}}</ref> Во студијата на стаорци, оралното ингестија на соли на никел растворливи во вода може да предизвика перинатални ефекти на смртност кај бремени животни.<ref>Springborn Laboratories Inc. (2000). “An Oral (Gavage) Two-generation Reproduction Toxicity Study in Sprague-Dawley Rats with Nickel Sulfate Hexahydrate.” Final Report. Springborn Laboratories Inc., Spencerville. SLI Study No. 3472.4.</ref> Дали овие ефекти се релевантни за луѓето е нејасно, бидејќи епидемиолошките студии на високо изложените женски работници не покажаа негативни ефекти на развојна токсичност.<ref>{{Наведено списание|pmid=16539171|year=2006|author1=Vaktskjold|first1=A|title=Genital malformations in newborns of female nickel-refinery workers|journal=Scandinavian Journal of Work, Environment & Health|volume=32|issue=1|pages=41–50|last2=Talykova|first2=L. V|last3=Chashchin|first3=V. P|last4=Nieboer|first4=E|last5=Thomassen|first5=Y|last6=Odland|first6=J. O|doi=10.5271/sjweh.975}}</ref><ref>{{Наведено списание|pmid=18365800|year=2008|author1=Vaktskjold|first1=A|title=Spontaneous abortions among nickel-exposed female refinery workers|journal=International Journal of Environmental Health Research|volume=18|issue=2|pages=99–115|last2=Talykova|first2=L. V|last3=Chashchin|first3=V. P|last4=Odland|first4=Jon Ø|last5=Nieboer|first5=E|doi=10.1080/09603120701498295}}</ref><ref>{{Наведено списание|pmid=18165195|year=2007|author1=Vaktskjold|first1=A|title=Small-for-gestational-age newborns of female refinery workers exposed to nickel|journal=International Journal of Occupational Medicine and Environmental Health|volume=20|issue=4|pages=327–38|last2=Talykova|first2=L. V|last3=Chashchin|first3=V. P|last4=Odland|first4=J. O|last5=Nieboer|first5=E|doi=10.2478/v10001-007-0034-0}}</ref><ref>{{Наведено списание|pmid=18655106|year=2008|author1=Vaktskjold|first1=A|title=Maternal nickel exposure and congenital musculoskeletal defects|journal=American Journal of Industrial Medicine|volume=51|issue=11|pages=825–33|last2=Talykova|first2=L. V|last3=Chashchin|first3=V. P|last4=Odland|first4=J. O|last5=Nieboer|first5=E|doi=10.1002/ajim.20609}}</ref> Луѓето можат да бидат изложени на никел на работното место со вдишување, голтање и контакт со кожа или око. [[Дозволена граница на изложеност]]) на работното место од 1&nbsp;mg/м³ по 8-часовен работен ден, со исклучок на никел карбонил.[[Националниот институт за безбедност и здравје при работа]] (NIOSH) ја одредил [[препорачаната граница на изложеност]] (REL) од 0.015&nbsp;mg/м³ по 8-часовен работен ден.На 10&nbsp;mg/м³, никелот е [[IDLH|веднаш опасен за животот и здравјето]].<ref>{{Наведена мрежна страница|title = CDC – NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards – Nickel metal and other compounds (as Ni)|url = https://www.cdc.gov/niosh/npg/npgd0445.html|website = www.cdc.gov|accessdate = 2015-11-20}}</ref>[[Никел карбонил]] [{{хем|Ni(CO)|4|}}] е екстремно токсичен гас. Токсичноста на металните карбонили е функција и на токсичноста на металот и на гаснењето на [[јаглерод моноксидот]] од карбонилните функционални групи; Никел карбонилот исто така е експлозивен во воздухот.<ref>{{Наведена книга|author=Stellman, Jeanne Mager |title=Encyclopaedia of Occupational Health and Safety: Chemical, industries and occupations|url=https://books.google.com/books?id=nDhpLa1rl44C&pg=PT133|accessdate= January 9, 2012 |date=1998|publisher=International Labour Organization|isbn=978-92-2-109816-4|pages=133–}}</ref><ref>{{Наведено списание|journal=Clinical Toxicology|date = 1999|volume = 37|issue = 2|pages =239–258| title =Nickel|first1=Donald G.|last1=Barceloux|first2= Donald |last2= Barceloux|doi =10.1081/CLT-100102423|pmid =10382559}}</ref> [[Сензитизација (имунологија)|Чувствителни]] поединци можат да покажат контакт со кожата [[алергија на никел (никел алергиски контактен дерматит)|алергија на никел]] познат како контакт [[дерматитис]].Високо чувствителни поединци, исто така, можат да реагираат на храна со висока содржина на никел.<ref name=aad/> Чувствителноста кон никелот, исто така, може да биде присутна кај пациенти со [[Dyshidrosis|pompholyx]].<ref>{{Наведено списание |journal=Contact Dermatitis |date=2007 |volume=57 |issue=5 |pages=287–99 |title= The epidemiology of contact allergy in the general population—prevalence and main findings |author=Thyssen J. P. |author2=Linneberg A. |author3=Menné T.|author4=Johansen J. D. |doi=10.1111/j.1600-0536.2007.01220.x |pmid=17937743}}</ref> Никел е најстариот потврден контактен алерген во светот, делумно поради неговата употреба во накит за [[прободено уво]].Никлените алергии кои влијаат врз прободените уши често се обележани со нервозна, црвени кожа. Многу обетки сега се направени без никел или никел со ниско ослободување.<ref>[http://www.nipera.org/WorkplaceGuide/ToxicityOfNickelCompounds/NickelAlloys/DermalExposureNickel%20Alloys.aspx Dermal Exposure: Nickel Alloys] Nickel Producers Environmental Research Association (NiPERA), accessed 2016 Feb.11</ref> за решавање на овој проблем. Дозволената количина во производите кои ја поврзуваат човечката кожа сега е регулирана од [[Европската унија]]. Во 2002 година, истражувачите откриле дека никелот што го издаваат монетите од 1 и 2 евра е далеку повеќе од тие стандарди.Ова се верува дека е резултат на галванска реакција.<ref>{{Наведено списание|first = O.|last = Nestle|last2=Speidel|first2=H.|last3=Speidel|first3=M. O.|title = High nickel release from 1- and 2-euro coins|journal=Nature|volume = 419|issue = 6903|page = 132|date = 2002|pmid = 12226655|doi = 10.1038/419132a|bibcode = 2002Natur.419..132N }}</ref> Никел беше прогласен за [[алерген на годината]] во 2008 година од страна на Американското здружение за контактни дерматити.<ref>{{Наведена мрежна страница| url =http://www.nickelallergyinformation.com/2008/06/nickel-named-2008-contact-alle.htm| archiveurl =https://web.archive.org/web/20090203033929/http://www.nickelallergyinformation.com/2008/06/nickel-named-2008-contact-alle.htm| archivedate =2009-02-03|title = Nickel Named 2008 Contact Allergen of the Year| date = June 3, 2008|author=Dow, Lea |website=Nickel Allergy Information}}</ref> Во август 2015 година, Американската академија за дерматологија усвои изјава за позицијата за безбедноста на никелот: "Проценките покажуваат дека контактниот дерматит, кој вклучува сензитизација на никел, изнесува приближно 1.918 милијарди долари и влијае на речиси 72,29 милиони луѓе".<ref name=aad>[https://www.aad.org/Forms/Policies/Uploads/PS/PS-Nickel%20Sensitivity.pdf Position Statement on Nickel Sensitivity]. American Academy of Dermatology(August 22, 2015)</ref> Извештаите покажуваат дека и никел-индуцираната активација на индуцибилен фактор на хипоксија (HIF-1) и до-регулирање на гени кои индуцираат хипоксија се предизвикани од осиромашување на внатреклеточниот [[аскорбат]].Додавањето на аскорбат во медиумот за култура го зголеми нивото на внатреклеточниот аскорбат и ја промени стабилизацијата на ХИФ-1 и ХИФ-1α-зависна генска експресија.<ref>{{Наведено списание|first = k.|last = Salnikow|display-authors=4|author2=Donald, S. P. |author3=Bruick, R. K. |author4=Zhitkovich, A. |author5=Phang, J. M. |author6= Kasprzak, K. S. |title = Depletion of intracellular ascorbate by the carcinogenic metal nickel and cobalt results in the induction of hypoxic stress|journal=Journal of Biological Chemistry |volume = 279|pmid = 15271983|doi=10.1074/jbc.M403057200|issue = 39|pages = 40337–44 |date=September 2004}}</ref><ref>{{Наведено списание|first = K. K.|last = Das|last2 = Das|first2 = S. N.|last3 = Dhundasi|first3 = S. A.|title = Nickel, its adverse health effects and oxidative stress|journal = Indian Journal of Medical Research|volume = 128|pages = 117–131|date = 2008|pmid = 19106437|url = http://www.icmr.nic.in/ijmr/2008/october/1005.pdf|format = PDF|accessdate = August 22, 2011|issue = 4|archive-date = 2009-04-10|archive-url = https://web.archive.org/web/20090410090734/http://www.icmr.nic.in/ijmr/2008/october/1005.pdf|url-status = dead}}</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Компактен периоден систем}} {{Соединенија на никелот}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Никел| ]] [[Категорија:Преодни метали]] [[Категорија:Хемиски елементи]] [[Категорија:Самородни елементи]] [[Категорија:Феромагнетни материјали]] [[Категорија:Тешки метали]] 4ft79d1xc8zskqd6dggab9ksu8vqk0j 0 56603 5538231 5368898 2026-04-13T03:28:56Z ~2026-22487-31 132170 5538231 wikitext text/x-wiki {{Infobox International Handball Competition | tourney_name = ЕХФ Европско првенство <br> во ракомет за жени | yearr = 2008 | other_titles = | image = Лого_на_европското_првенство_во_ракомет_за_жени_2008.png | size = 250px | caption = | country = Република Македонија | dates = [[2 декември]] - [[14 декември]] | num_teams = 16 | confederations = 1 | venues = 2 | cities = 2 | champion_other = {{hbw|NOR}} | count = 4 | second_other = {{hbw|ESP}} | third_other = {{hbw|RUS}} | fourth_other = {{hbw|GER}} | matches = 47 | goals = 2500 | attendance = 81500 | top_scorer = {{спортистзнаме|[[Лин-Кристин Ригелхут]]|NOR}}&nbsp;(51 гол) | player = {{спортистзнаме|[[Кристине Лунде]]|NOR}} }} '''[[Европско првенство во ракомет за жени|Европското првенство во ракомет за жени]] 2008''' било одржано во [[Република Македонија]] од 2 декември до 14 декември, а трофејот го освоила [[Женска ракометна репрезентација на Норвешка|Норвешка]] по победата над [[Женска ракометна репрезентација на Шпанија|Шпанија]] со 34–21 во финалето. == Спортски сали == Првенството се одржало во две спортски сали: [[Спортска сала Борис Трајковски|„Борис Трајковски“]] во Скопје и [[Спортска сала Билјанини Извори|„Билјанини Извори“]] во Охрид. <center> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! [[Скопје]] |rowspan="3" | <center>{{location map+ |Република Македонија|float=center |width=200 |caption=Градови домаќини |places= {{location map~ |Република Македонија|lat=42.0052 |long=21.4417 |label=[[Скопје]]}} {{location map~ |Република Македонија|lat=41.117031 |long=20.801706 |label=[[Охрид]]}} }}</center> ! [[Охрид]] |- | style="border:none;" | [[File:TrajkovskiSportsArenaSkopjeMacedonia.JPG|400px]] | style="border:none;" | [[File:Sala Biljanini Izvori.jpg|220px]] |- | style="border-top:none;" | [[Спортска сала Борис Трајковски]]<br />Капацитет: 10,000 | style="border-top:none;" | [[Спортска сала Билјанини Извори]]<br />Капацитет: 4,500 |}</center> == Квалификации == Вкупно 16 репрезентации учествувале на ова европско првенство. ;Домаќин * {{MKD}} ;Директно квалификувани од Европското првенство во 2006 година (ранг од 1-5) # {{NOR}} (''Бранител на титулата'') # {{RUS}} # {{FRA}} # {{GER}} # {{HUN}} ;Квалификувани со бараж плеј-оф<ref>[http://home.eurohandball.com/report.asp?bid=259&rnr=2&pha=1020 Резултати на натпреварите]</ref>: {| cellspacing=0 width=50% style=background:#eeeeee |- !align=right width=30%| Тим 1 ! Резултат !align=left width=30%| Тим 2 ! 1 коло ! 2 коло |- align=center |align=right| {{hbw-rt|SVK}} | 51 – '''58''' |align=left | '''{{hbw|UKR}}''' | 27–28 || 24–30 |- align=center |align=right| {{hbw-rt|ITA}} | 53 – '''65''' |align=left | '''{{hbw|AUT}}''' | 27–29 || 26–36 |- align=center |align=right| '''{{hbw-rt|ESP}}''' | '''54''' – 49 |align=left | {{hbw|LTU}} | 24–19 || 30–30 |- align=center |align=right| {{hbw-rt|POL}} | 61 – '''63''' |align=left | '''{{hbw|POR}}''' | 37–28 || 24–35 |- align=center |align=right| {{hbw-rt|MNE}} | 63 – '''66''' |align=left | '''{{hbw|CRO}}''' | 40–35 || 23–31 |- align=center |align=right| {{hbw-rt|ISL}} | 46 – '''70''' |align=left | '''{{hbw|ROU}}''' | 23–37 || 23–33 |- align=center |align=right| '''{{hbw-rt|BLR}}''' | '''54''' – 50 |align=left | {{hbw|SLO}} | 29–25 || 25–25 |- align=center |align=right| '''{{hbw-rt|SWE}}''' | '''54''' – 44 |align=left | {{hbw|CZE}} | 25–19 || 29–25 |- align=center |align=right| {{hbw-rt|TUR}} | 44 – '''45''' |align=left | '''{{hbw|DEN}}''' | 25–24 || 19-21 |- align=center |align=right| {{hbw-rt|NED}} | 52 – '''54''' |align=left | '''{{hbw|SRB}}''' | 24–23 || 28-31 |} == Прелиминарна рунда == === Извлекување === Извлекувањето на групите се одржало на [[20 јули]] [[2008]], во [[Охрид]] {| class="wikitable" width=750 !width=25%|Шешир 1 !width=25%|Шешир 2 !width=25%|Шешир 3 !width=25%|Шешир 4 |- | {{NOR}} || {{HUN}} || {{ESP}} || {{UKR}} |- | {{RUS}} || {{SWE}} || {{АUT}} || {{SRB}} |- | {{FRA}} || {{CRO}} || {{DEN}} || {{BLR}} |- | {{GER}} || {{POR}} || {{МКД}} || {{ROM}} |} === Група А ([[Скопје]]) === {| class=wikitable style="text-align:center" width=500 |- ! width = 25%|Тим ! width = 5%|Одиграни натпревари ! width = 5%|П ! width = 5%|Н ! width = 5%|Пор. ! width = 5%|Дадени голови ! width = 5%|Примени голови ! width = 5%|Гол разлика ! width = 8%|Бодови |- bgcolor=#ccffcc | align="left"| {{ROM}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 84|| 71|| +13 || '''6''' |- bgcolor=#ccffcc | align="left"| {{DEN}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 75 || 76|| -1 || '''3''' |-bgcolor=#ccffcc | align="left"| {{HUN}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 76 || 73 || -3 || '''3''' |- | align="left"| {{FRA}} || 3 || 0 || 0 || 3 || 74 || 83|| -9 || '''0''' |} <small>Сите часови се по [[средноевропско време]].</small> {{handballbox |date= [[3 декември]] [[2008]] |time= 18:15 |team1= {{HUN}} |score= 21 – 27 |team2= {{ROM}} |report= [http://www.ehf-euro.com/mkd2008/schedule-results/final-tournament/preliminary-round/matchreport/match-id/081211002.html (Извештај)] |goals1= Görbicz 5 |goals2= Lecusanu, Manea, Neagu 5 |stadium= [[Податотека:TrajkovskiSportsArenaSkopjeMacedonia.JPG|50px]] [[Спортска сала Борис Трајковски]] |attendance= 1,000 |referee= Baranowski, Lemanowicz (POL) }} ---- {{handballbox |date= [[3 декември]] [[2008]] |time= 20:15 |team1= {{FRA}} |score= 23 – 24 |team2= {{DEN}} |report= [http://www.ehf-euro.com/mkd2008/schedule-results/final-tournament/preliminary-round/matchreport/match-id/081211001.html (Извештај)] |goals1= Spincer 6 |goals2= Aaen 7 |stadium= [[Податотека:TrajkovskiSportsArenaSkopjeMacedonia.JPG|50px]] [[Спортска сала Борис Трајковски]] |attendance= 800 |referee= Leandersson, Lindroos (FIN) }} ---- {{handballbox |date= [[5 декември]] [[2008]] |time= 18:15 |team1= {{ROM}} |score= 30 – 25 |team2= {{FRA}} |report= [http://www.ehf-euro.com/mkd2008/schedule-results/final-tournament/preliminary-round/matchreport/match-id/081211003.html (Извештај)] |goals1= Ardean-Elisei 8 |goals2= Dembele, Limal 4 |stadium= [[Податотека:TrajkovskiSportsArenaSkopjeMacedonia.JPG|50px]] [[Спортска сала Борис Трајковски]] |attendance= 700 |referee= Brunovsky, Canda (SVK) }} ---- {{handballbox |date= [[5 декември]] [[2008]] |time= 20:15 |team1= {{DEN}} |score= 26 – 26 |team2= {{HUN}} |report= [http://www.ehf-euro.com/mkd2008/schedule-results/final-tournament/preliminary-round/matchreport/match-id/081211004.html (Извештај)] |goals1= Skov 6 |goals2= Görbicz 10 |stadium= [[Податотека:TrajkovskiSportsArenaSkopjeMacedonia.JPG|50px]] [[Спортска сала Борис Трајковски]] |attendance= 1,000 |referee= Maric, Masic (SBR) }} ---- {{handballbox |date= [[7 декември]] [[2008]] |time= 18:15 |team1= {{FRA}} |score= 26 – 29 |team2= {{HUN}} |report= [http://www.ehf-euro.com/mkd2008/schedule-results/final-tournament/preliminary-round/matchreport/match-id/081211006.html (Извештај)] |goals1= Kamto N'jitam 7 |goals2= Görbicz 9 |stadium= [[Податотека:TrajkovskiSportsArenaSkopjeMacedonia.JPG|50px]] [[Спортска сала Борис Трајковски]] |attendance= 600 |referee= Andersen, Sodahl (NOR) }} ---- {{handballbox |date= [[7 декември]] [[2008]] |time= 20:15 |team1= {{DEN}} |score= 25 – 27 |team2= {{ROM}} |report= |goals1= |goals2= |stadium= [[Податотека:TrajkovskiSportsArenaSkopjeMacedonia.JPG|50px]] [[Спортска сала Борис Трајковски]] |attendance= |referee= }} === Група Б ([[Охрид]]) === {| class=wikitable style="text-align:center" width=500 |- ! width = 25%|Тим ! width = 5%|Одиграни натпревари ! width = 5%|П ! width = 5%|Н ! width = 5%|Пор. ! width = 5%|Дадени голови ! width = 5%|Примени голови ! width = 5%|Гол разлика ! width = 8%|Бодови |- bgcolor=#ccffcc | align="left"| {{NOR}} || 3 || 2 || 1 || 0 || 88|| 60|| +28 || '''5''' |- bgcolor=#ccffcc | align="left"| {{ESP}} || 3 || 1 || 2 || 0 || 74|| 69|| 5 || '''4''' |- bgcolor=#ccffcc | align="left"| {{UKR}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 82 || 81|| +1 || '''3''' |- | align="left"| {{POR}} || 3 || 0 || 0 || 3 || 67|| 101|| -34|| '''0''' |} <small>Времето е според средноевропско време.</small> {{handballbox |date= [[3 декември]] [[2008]] |time= 17:15 |team1= {{POR}} |score= 24 – 38 |team2= {{UKR}} |report= [http://www.ehf-euro.com/mkd2008/schedule-results/final-tournament/preliminary-round/matchreport/match-id/081211008.html (Извештај)] |goals1= Barbosa 9 |goals2= Nikolayenko 9 |stadium= [[Податотека:Sala Biljanini Izvori.jpg|40px]] [[Спортска сала Билјанини извори]] |attendance= 500 |referee= Nikolovski, Kolevski (MKD) }} ---- {{handballbox |date= [[3 декември]] [[2008]] |time= 19:15 |team1= {{NOR}} |score= 21 – 21 |team2= {{ESP}} |report= [http://www.ehf-euro.com/mkd2008/schedule-results/final-tournament/preliminary-round/matchreport/match-id/081211007.html (Извештај)] |goals1= Riegelhuth 5 |goals2= Mangué 6 |stadium=[[Податотека:Sala Biljanini Izvori.jpg|40px]] [[Спортска сала Билјанини извори]] |attendance= 1000 |referee= Maric, Masic (SRB) }} ---- {{handballbox |date= [[5 декември]] [[2008]] |time= 17:15 |team1= {{ESP}} |score= 29 – 24 |team2= {{POR}} |report= [http://www.ehf-euro.com/mkd2008/schedule-results/final-tournament/preliminary-round/matchreport/match-id/081211010.html (Извештај)] |goals1= Pinedo, Mangué 7 |goals2= Barbosa 11 |stadium= [[Податотека:Sala Biljanini Izvori.jpg|40px]] [[Спортска сала Билјанини извори]] |attendance= 500 |referee= Leifsson, Palsson (ISL) }} ---- {{handballbox |date= [[5 декември]] [[2008]] |time= 19:15 |team1= {{UKR}} |score= 20 – 33 |team2= {{NOR}} |report= [http://www.ehf-euro.com/mkd2008/schedule-results/final-tournament/preliminary-round/matchreport/match-id/081211009.html (Извештај)] |goals1= Pidpalova, Nikolayenko 5 |goals2= Larsen 7 |stadium= [[Податотека:Sala Biljanini Izvori.jpg|40px]] [[Спортска сала Билјанини извори]] |attendance= 1000 |referee= Bol, Van Eck (NED) }} ---- {{handballbox |date= [[7 декември]] [[2008]] |time= 17:15 |team1= {{ESP}} |score= 24 – 24 |team2= {{UKR}} |report= [http://www.ehf-euro.com/mkd2008/schedule-results/final-tournament/preliminary-round/matchreport/match-id/081211011.html (Извештај)] |goals1= Beatriz 7 |goals2= Shymkute 8 |stadium= [[Податотека:Sala Biljanini Izvori.jpg|40px]] [[Спортска сала Билјанини извори]] |attendance= 1000 |referee= Brunovsky, Canda (SVK) }} ---- {{handballbox |date= [[7 декември]] [[2008]] |time= 19:15 |team1= {{NOR}} |score= 34 – 19 |team2= {{POR}} |report= |goals1= Riegelhuth 9 |goals2= Barbosa 6 |stadium=[[Податотека:Sala Biljanini Izvori.jpg|40px]] [[Спортска сала Билјанини извори]] |attendance= 1200 |referee= Leandersson, Lindroos (FIN) }} === Група Ц ([[Охрид]]) === {| class=wikitable style="text-align:center" width=500 |- ! width = 25%|Тим ! width = 5%|Одиграни натпревари ! width = 5%|П ! width = 5%|Н ! width = 5%|Пор. ! width = 5%|Дадени голови ! width = 5%|Примени голови ! width = 5%|Гол разлика ! width = 8%|Бодови |- bgcolor=#ccffcc | align="left"| {{RUS}} || 3 || 2 || 1 || 0 || 79 || 66 || +13 || '''5''' |- bgcolor=#ccffcc | align="left"| {{SWE}} || 3 || 1 || 2 || 0 || 64 || 50 || +14 || '''4''' |- bgcolor=#ccffcc | align="left"| {{BLR}} || 3 || 1 || 1 || 1 || 77 || 71 || +6 || '''3''' |- | align="left"| {{AUT}} || 3 || 0 || 0 || 3 || 53 || 86 || -33 || '''0''' |} <small>Времето е според средноевропско време.</small> {{handballbox |date= [[2 декември]] [[2008]] |time= 18:15 |team1= {{SWE}} |score=21 – 21 |team2= {{BLR}} |report= [http://www.ehf-euro.com/mkd2008/schedule-results/final-tournament/preliminary-round/matchreport/match-id/081211014.html (Извештај)] |goals1= Ahlm, Utkovic 4 |goals2= Kurchankova 6 |stadium= [[Податотека:Sala Biljanini Izvori.jpg|40px]] [[Спортска сала Билјанини извори]] |attendance= 1000 |referee= Bol, Van Eck (NED) }} ---- {{handballbox |date= [[2 декември]] [[2008]] |time= 20:15 |team1= {{RUS}} |score=31 – 22 |team2= {{AUT}} |report= [http://www.ehf-euro.com/mkd2008/schedule-results/final-tournament/preliminary-round/matchreport/match-id/081211013.html (Извештај)] |goals1= Davydenko, Dmitrieva, Vetkova 5 |goals2= Engel 8 |stadium= [[Податотека:Sala Biljanini Izvori.jpg|40px]] [[Спортска сала Билјанини извори]] |attendance= 1000 |referee= Hlynur Leifsson, Anton Palsson (ISL) }} ---- {{handballbox |date= [[4 декември]] [[2008]] |time= 18:15 |team1= {{AUT}} |score=10 – 24 |team2= {{SWE}} |report= [http://www.ehf-euro.com/mkd2008/schedule-results/final-tournament/preliminary-round/matchreport/match-id/081211016.html (Извештај)] |goals1= Engel 4 |goals2= Ahlm 5 |stadium= [[Податотека:Sala Biljanini Izvori.jpg|40px]] [[Спортска сала Билјанини извори]] |attendance= 500 |referee= Rakytina, Tkachuk (UKR) }} ---- {{handballbox |date= [[4 декември]] [[2008]] |time= 20:15 |team1= {{BLR}} |score=25 – 29 |team2= {{RUS}} |report= [http://www.ehf-euro.com/mkd2008/schedule-results/final-tournament/preliminary-round/matchreport/match-id/081211015.html (Извештај)] |goals1= Mahilina 5 |goals2= Polenova, Poltoratskaya, Turey 4 |stadium= [[Податотека:Sala Biljanini Izvori.jpg|40px]] [[Спортска сала Билјанини извори]] |attendance= 700 |referee= Baranowski, Lemanowicz (POL) }} ---- {{handballbox |date= [[6 декември]] [[2008]] |time= 18:15 |team1= {{RUS}} |score= 19 – 19 |team2= {{SWE}} |report= [http://www.ehf-euro.com/mkd2008/schedule-results/final-tournament/preliminary-round/matchreport/match-id/081211018.html (Извештај)] |goals1= Polenova 4 |goals2= Ahlm 6 |stadium= [[Податотека:Sala Biljanini Izvori.jpg|40px]] [[Спортска сала Билјанини извори]] |attendance= 1500 |referee= Dobrovits, Tajok (HUN) }} ---- {{handballbox |date= [[6 декември]] [[2008]] |time= 20:15 |team1= {{AUT}} |score= 21 - 31 |team2= {{BLR}} |report= [http://www.ehf-euro.com/mkd2008/schedule-results/final-tournament/preliminary-round/matchreport/match-id/081211017.html (Извештај)] |goals1= Acimovic 7 |goals2= Mahilina 6 |stadium= [[Податотека:Sala Biljanini Izvori.jpg|40px]] [[Спортска сала Билјанини извори]] |attendance= 800 |referee= Nikolovski, Kolevski (MKD) }} === Група Д ([[Скопје]]) === {| class=wikitable style="text-align:center" width=500 |- ! width = 25%|Тим ! width = 5%|Одиграни натпревари ! width = 5%|П ! width = 5%|Н ! width = 5%|Пор. ! width = 5%|Дадени голови ! width = 5%|Примени голови ! width = 5%|Гол разлика ! width = 8%|Бодови |- bgcolor=#ccffcc | align="left"| {{GER}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 89 || 80 || +9 || '''6''' |- bgcolor=#ccffcc | align="left"| {{МКД}} || 3 || 2 || 0 || 1 || 84 || 84 || 0 || '''4''' |-|- bgcolor=#ccffcc | align="left"| {{CRO}} || 3 || 1 || 0 || 2 || 86 || 89 || -3 || '''2''' |- | align="left"| {{SRB}} || 3 || 0 || 0 || 3 || 87 || 93 || -6 || '''0''' |} <small>Времето е според средноевропско време.</small> {{handballbox |date= [[2 декември]] [[2008]] |time= 17:45 |team1= {{CRO}} |score= 30 – 26 |team2= {{SRB}} |report= [http://www.ehf-euro.com/mkd2008/schedule-results/final-tournament/preliminary-round/matchreport/match-id/081211020.html (Извештај)] |goals1= Голубиќ, Пенезиќ 7 |goals2= Лекиќ 9 |stadium= [[Податотека:TrajkovskiSportsArenaSkopjeMacedonia.JPG|50px]] [[Спортска сала Борис Трајковски]] |attendance= 2000 |referee= Andersen, Sodahl (NOR) }} ---- {{handballbox |date= [[2 декември]] [[2008]] |time= 20:15 |team1= {{GER}} |score= 25 – 22 |team2= {{МКД}} |report= [http://www.ehf-euro.com/mkd2008/schedule-results/final-tournament/preliminary-round/matchreport/match-id/081211019.html (Извештај)] |goals1= Краузе 11 |goals2= Портјанко 8 |stadium= [[Податотека:TrajkovskiSportsArenaSkopjeMacedonia.JPG|50px]] [[Спортска сала Борис Трајковски]] |attendance= 4500 |referee= Brunovsky, Canda (SVK) }} ---- {{handballbox |date= [[4 декември]] [[2008]] |time= 18:15 |team1= {{SRB}} |score= 31 – 32 |team2= {{GER}} |report= [http://www.ehf-euro.com/mkd2008/schedule-results/final-tournament/preliminary-round/matchreport/match-id/081211021.html (Извештај)] |goals1= Лекиќ 8 |goals2= Јурак 8 |stadium= [[Податотека:TrajkovskiSportsArenaSkopjeMacedonia.JPG|50px]] [[Спортска сала Борис Трајковски]] |attendance= 3500 |referee= Leandersson, Lindroos (FIN) }} ---- {{handballbox |date= [[4 декември]] [[2008]] |time= 20:15 |team1= {{МКД}} |score= 31 – 29 |team2= {{CRO}} |report= [http://www.ehf-euro.com/mkd2008/schedule-results/final-tournament/preliminary-round/matchreport/match-id/081211022.html (Извештај)] |goals1= Кресоја, Портјанко 8 |goals2= Франиќ 7 |stadium= [[Податотека:TrajkovskiSportsArenaSkopjeMacedonia.JPG|50px]] [[Спортска сала Борис Трајковски]] |attendance= 6000 |referee= Dobrovits, Tajok (HUN) }} ---- {{handballbox |date= [[6 декември]] [[2008]] |time= 18:15 |team1= {{GER}} |score=32 – 27 |team2= {{CRO}} |report= [http://www.ehf-euro.com/mkd2008/schedule-results/final-tournament/preliminary-round/matchreport/match-id/081211024.html (Извештај)] |goals1= Валзик 10 |goals2= Арсланагиќ 8 |stadium= [[Податотека:TrajkovskiSportsArenaSkopjeMacedonia.JPG|50px]] [[Спортска сала Борис Трајковски]] |attendance= 1000 |referee= Rakytina, Tkachuk (UKR) }} ---- {{handballbox |date= [[6 декември]] [[2008]] |time= 20:15 |team1= {{МКД}} |score=31 – 30 |team2= {{SRB}} |report= [http://www.ehf-euro.com/mkd2008/schedule-results/final-tournament/preliminary-round/matchreport/match-id/081211023.html (Извештај)] |goals1= Тодоровска 8 |goals2= Лекиќ 7 |stadium= [[Податотека:TrajkovskiSportsArenaSkopjeMacedonia.JPG|50px]] [[Спортска сала Борис Трајковски]] |attendance= 6000 |referee= Baranowski, Lemanowicz (POL) }} == Главна рунда == Првите три екипи од групите формираат две нови групи и разигруваат меѓусебе. Во овие групи, екипите ги задржуваат бодовите и головите од претходните групи освен бодовите и головите постигнати со последнопласираната екипа од претходните групи. Првите две екипи од новоформираните групи одат во полуфинале, а додека третите пласирани разигруваат за 5 место. === Група 1 ([[Охрид]]) === {| class=wikitable style="text-align:center" width=500 |- ! width = 25%|Тим ! width = 5%|Одиграни натпревари ! width = 5%|П ! width = 5%|Н ! width = 5%|Пор. ! width = 5%|Дадегони голови ! width = 5%|Примени голови ! width = 5%|Гол разлика ! width = 8%|Бодови |- bgcolor=#ccffcc | align="left"| {{NOR}} || 5 || 4 || 1 || 0 || 156 || 111 || +45 || '''9''' |- bgcolor=#ccffcc | align="left"| {{ESP}} || 5 || 2 || 2 || 1 || 117 || 110 || +7 || '''6''' |- bgcolor=#ccccff | align="left"| {{РОМ}} || 5 || 3 || 0 || 2 || 143 || 141 || +2 || '''6''' |- | align="left"| {{HUN}} || 5 || 1 || 1 || 3 || 114 || 134 || - 20 || '''3''' |- | align="left"| {{UKR}} || 5 || 1 || 1 || 3 || 130 || 148 || -18 || '''3''' |- | align="left"| {{DEN}} || 5 || 1 || 1 || 3 || 121 || 137 || - 16 || '''3''' |} <small>Времето е според средноевропско време.</small> {{handballbox |date= 9 декември |time= 16:15 |team1= {{РОМ}} |score=18 - 26 |team2= {{ESP}} |report= |goals1= |goals2= |stadium= [[Податотека:Sala Biljanini Izvori.jpg|40px]] [[Спортска сала Билјанини извори]] |attendance= |referee= }} ---- {{handballbox |date= 9 декември |time= 18:15 |team1= {{HUN}} |score= 26 - 24 |team2= {{UKR}} |report= |goals1= |goals2= |stadium= [[Податотека:Sala Biljanini Izvori.jpg|40px]] [[Спортска сала Билјанини извори]] |attendance= |referee= }} ---- {{handballbox |date= 9 декември |time= 20:10 |team1= {{DEN}} |score=19 - 31 |team2= {{NOR}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=[[Податотека:Sala Biljanini Izvori.jpg|40px]] [[Спортска сала Билјанини извори]] |attendance= |referee= }} ---- {{handballbox |date= 10 декември |time= 16:15 |team1= {{РОМ}} |score=40 - 32 |team2= {{UKR}} |report= |goals1= |goals2= |stadium= [[Податотека:Sala Biljanini Izvori.jpg|40px]] [[Спортска сала Билјанини извори]] |attendance= |referee= }} ---- {{handballbox |date= 10 декември |time= 18:15 |team1= {{DEN}} |score=26 - 23 |team2= {{ESP}} |report= |goals1= |goals2= |stadium= [[Податотека:Sala Biljanini Izvori.jpg|40px]] [[Спортска сала Билјанини извори]] |attendance= |referee= }} ---- {{handballbox |date= 10 декември |time= 20:10 |team1= {{HUN}} |score= 20 - 34 |team2= {{NOR}} |report= |goals1= |goals2= |stadium= [[Податотека:Sala Biljanini Izvori.jpg|40px]] [[Спортска сала Билјанини извори]] |attendance= |referee= }} ---- {{handballbox |date= 11 декември |time= 16:15 |team1= {{DEN}} |score=25 - 30 |team2= {{UKR}} |report= |goals1= |goals2= |stadium= [[Податотека:Sala Biljanini Izvori.jpg|40px]] [[Спортска сала Билјанини извори]] |attendance= |referee= }} ---- {{handballbox |date= 11 декември |time= 18:15 |team1= {{HUN}} |score=21 - 23 |team2= {{ESP}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=[[Податотека:Sala Biljanini Izvori.jpg|40px]] [[Спортска сала Билјанини извори]] |attendance= |referee= }} ---- {{handballbox |date= 11 декември |time= 20:10 |team1= {{РОМ}} |score=31 - 37 |team2= {{NOR}} |report= |goals1= |goals2= |stadium= [[Податотека:Sala Biljanini Izvori.jpg|40px]] [[Спортска сала Билјанини извори]] |attendance= |referee= }} === Група 2 ([[Скопје]]) === {| class=wikitable style="text-align:center" width=500 |- ! width = 25%|Тим ! width = 5%|Одиграни натпревари ! width = 5%|П ! width = 5%|Н ! width = 5%|Пор. ! width = 5%|Дадени голови ! width = 5%|Примени голови ! width = 5%|Гол разлика ! width = 8%|Бодови |- bgcolor=#ccffcc | align="left"| '''{{ГЕР}}''' || 5 || 4|| 1 || 0 || 145 || 121 || +24 || '''9''' |- bgcolor=#ccffcc | align="left"| '''{{РУС}}''' || 5 || 3|| 1|| 1 || 137 || 116 || +21 || '''7''' |- bgcolor=#ccccff | align="left"| '''{{ХРВ}}''' || 5 || 2 || 0 || 3 || 149 || 146 || +3 || '''4''' |- | align="left"| '''{{МАК}}''' || 5 || 2 || 0 || 3 || 129 || 145 || -16 || '''4''' |- | align="left"| '''{{ШВЕ}}''' || 5 || 1 || 2 || 2 || 110|| 125 || -15 || '''4''' |- | align="left"| '''{{БЛР}}''' || 5 || 0 || 2 || 3 || 133 || 150 || -17 || '''2''' |} <small>Времето е според средноевропско време.</small> {{handballbox |date= [[8 декември]] [[2008]] |time= |team1= {{РУС}} |score=43 - 24 |team2= {{МАК}} |report= |goals1= |goals2= |stadium= [[Податотека:TrajkovskiSportsArenaSkopjeMacedonia.JPG|50px]] [[Спортска сала Борис Трајковски]] |attendance= |referee= }} ---- {{handballbox |date= [[8 декември]] [[2008]] |time= |team1= {{ШВЕ}} |score=22 - 33 |team2= {{ГЕР}} |report= |goals1= |goals2= |stadium= [[Податотека:TrajkovskiSportsArenaSkopjeMacedonia.JPG|50px]] [[Спортска сала Борис Трајковски]] |attendance= |referee= }} ---- {{handballbox |date= [[8 декември]] [[2008]] |time= |team1= {{БЛР}} |score=35 - 43 |team2= {{ХРВ}} |report= |goals1= |goals2= |stadium= [[Податотека:TrajkovskiSportsArenaSkopjeMacedonia.JPG|50px]] [[Спортска сала Борис Трајковски]] |attendance= |referee= }} ---- {{handballbox |date= [[10 декември]] [[2008]] |time= |team1= {{РУС}} |score=24 - 21 |team2= {{ХРВ}} |report= |goals1= |goals2= |stadium= [[Податотека:TrajkovskiSportsArenaSkopjeMacedonia.JPG|50px]] [[Спортска сала Борис Трајковски]] |attendance= |referee= }} ---- {{handballbox |date= [[10 декември]] [[2008]] |time= |team1= {{БЛР}} |score=28 - 28 |team2= {{ГЕР}} |report= |goals1= |goals2= |stadium= [[Податотека:TrajkovskiSportsArenaSkopjeMacedonia.JPG|50px]] [[Спортска сала Борис Трајковски]] |attendance= |referee= }} ---- {{handballbox |date= [[10 декември]] [[2008]] |time= |team1= {{ШВЕ}} |score= 24 - 23 |team2= {{МАК}} |report= |goals1= |goals2= |stadium= [[Податотека:TrajkovskiSportsArenaSkopjeMacedonia.JPG|50px]] [[Спортска сала Борис Трајковски]] |attendance= |referee= }} ---- {{handballbox |date= [[11 декември]] [[2008]] |time= |team1= {{ШВЕ}} |score=24 - 29 |team2= {{ХРВ}} |report= |goals1= |goals2= |stadium= [[Податотека:TrajkovskiSportsArenaSkopjeMacedonia.JPG|50px]] [[Спортска сала Борис Трајковски]] |attendance= |referee= }} ---- {{handballbox |date= [[11 декември]] [[2008]] |time= |team1= {{БЛР}} |score=24 - 29 |team2= {{МАК}} |report= |goals1= |goals2= |stadium= [[Податотека:TrajkovskiSportsArenaSkopjeMacedonia.JPG|50px]] [[Спортска сала Борис Трајковски]] |attendance= |referee= }} ---- {{handballbox |date= [[11 декември]] [[2008]] |time= |team1= {{РУС}} |score=22 - 27 |team2= {{ГЕР}} |report= |goals1= |goals2= |stadium= [[Податотека:TrajkovskiSportsArenaSkopjeMacedonia.JPG|50px]] [[Спортска сала Борис Трајковски]] |attendance= |referee= }} {{Round4-with third |RD1 = Полуфинале |RD2 = Финале |Consol = Бронзен медал <!--Date-Time|Team 1|Score 1|Team 2|Score 2 --> <!--Semifinal --> |[[13 декември]] [[2008]] - 16:30 | {{НОР}} | '''24''' | {{РУС}} | 18 |[[13 декември]] [[2008]] - 14:00 | {{ГЕР}} | 29 | {{ШПА}} | '''32''' <!--Финале--> |[[14 декември]] [[2008]] - 16:30 | {{НОР}} | '''34''' | {{ШПА}} | 21 <!--3rd/4th место--> |[[14 декември]] [[2008]] - 14:00 | {{РУС}} | '''24''' | {{ГЕР}} | 21 }} === 5-то/6-то место === {{handballbox |date= [[13 декември]] [[2008]] |time= 11:30 |team1= {{РОМ}} |score= 36 - 33 |team2= {{ХРВ}} |report= |goals1= |goals2= |stadium= [[Податотека:TrajkovskiSportsArenaSkopjeMacedonia.JPG|50px]] [[Спортска сала Борис Трајковски]] |attendance= |referee= }} === Полуфиналиња === {{handballbox |date= [[13 декември]] [[2008]] |time= 14:00 |team1= {{НОР}} |score=24 - 18 |team2= {{РУС}} |report= |goals1= |goals2= |stadium= [[Податотека:TrajkovskiSportsArenaSkopjeMacedonia.JPG|50px]] [[Спортска сала Борис Трајковски]] |attendance= |referee= }} ---- {{handballbox |date= [[13 декември]] [[2008]] |time= 16:30 |team1= {{ГЕР}} |score=29 - 32 |team2= {{ШПА}} |report= |goals1= |goals2= |stadium= [[Податотека:TrajkovskiSportsArenaSkopjeMacedonia.JPG|50px]] [[Спортска сала Борис Трајковски]] |attendance= |referee= }} === Борба за 3 место === * [[14 декември]] [[2008]] {{handballbox |date= [[14 декември]] [[2008]] |time= 16:30 |team1= {{НОР}} |score=34 - 21 |team2= {{ШПА}} |report= |goals1= |goals2= |stadium= [[Податотека:TrajkovskiSportsArenaSkopjeMacedonia.JPG|50px]] [[Спортска сала Борис Трајковски]] |attendance= |referee= }} === Финале === {{handballbox |date= 14 декември |time= 16:30 |team1= {{rt|NOR}} |score= 34 – 21 |team2= {{ESP}} |report= [http://www.ehf-euro.com/mkd2008/schedule-results/final-tournament/final-round/matchreport/match-id/081211059.html (Извештај)] |HT=13–12 |goals1= Nøstvold 7 |goals2= Fernández, Mangué 4 |twomin1= 2 |yellow1= 3 |twomin2= 4 |yellow2= 3 |stadium= [[Спортска сала Борис Трајковски]] |attendance= 5,000 |referee= [[Tetyana Rakytina|Rakytina]], [[Iryna Tkachuk|Tkachuk]] |refnat= }} == Конечна листа == {| class="wikitable" width="200px" |- |align=center|[[Податотека:gold medal icon.svg]]|| {{NOR}} |- |align=center|[[Податотека:silver medal icon.svg]]|| {{ESP}} |- |align=center|[[Податотека:bronze medal icon.svg]]|| {{RUS}} |- |align=center|4|| {{GER}} |- |align=center|5|| {{ROM}} |- |align=center|6|| {{CRO}} |- |align=center|7|| {{MKD}} |- |align=center|8|| {{HUN}} |- |align=center|9|| {{SWE}} |- |align=center|10|| {{UKR}} |- |align=center|11|| {{DEN}} |- |align=center|12|| {{BLR}} |- |align=center|13|| {{SRB}} |- |align=center|14|| {{FRA}} |- |align=center|15|| {{AUT}} |- |align=center|16|| {{POR}} |- |} <small>Извор: [http://statistics.eurohandball.com/reports/?b=259&r=1 EuroHandball.com]</small> {| class=wikitable style="margin:30px; margin-left:19%; text-align:center" !Европски првак |- | '''{{знаме|НОР}}''' <br /> '''Четврта титула''' |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.eurohandballmkd2008.com/index.php Европско првенство во ракомет за жени] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081210092918/http://www.eurohandballmkd2008.com/index.php |date=2008-12-10 }} * [http://www.ehf-euro.com/mkd2008/womens-euro-2008.html Првенството на мрежното место на ЕХФ] {{Европски ракометни првенства}} [[Категорија:Европски првенства во ракомет за жени|2008]] [[Категорија:Меѓународни ракометни натпреварувања во Македонија]] [[Категорија:Спортот во Македонија во 2008 година|Европско]] ep5a27ts4kxvp9uvmqah5c7sb6u4dd2 10 115580 5538159 4823902 2026-04-12T18:36:51Z Andrew012p 85224 5538159 wikitext text/x-wiki {{Потстраница за документација}} == Начин на употреба == {{Предупредување|text=За правилно прикажување и избегнување на „Parsoid“ грешки при копирање од англиската Википедија, ве молиме користете го режимот '''„Уреди извор“ (Edit Source)'''.}} <pre style="overflow:auto;"> {{Инфокутија за телевизија | name = | image = | caption = | alt_name = | genre = | creator = | developer = | writer = | director = | starring = | composer = | country = | language = | num_seasons = | num_episodes = | list_episodes = | executive_producer = | producer = | editor = | location = | cinematography = | runtime = | company = | network = | first_aired = | last_aired = | preceded_by = | followed_by = | related = | website = }} </pre> == Атрибути == {| class="wikitable" style="line-height:1.3em;" ! Параметар !! Објаснување |- | ''name'' || Името на серијата. |- | ''image'' || Слика (плакат или лого). Доволно е само името на податотеката. |- | ''caption'' || Опис на сликата. |- | ''alt_name'' || Позната и како (други наслови). |- | ''genre'' || Жанр на серијата. |- | ''creator'' || Создавач(и) на серијата. |- | ''starring'' || Главни улоги/глумци. |- | ''country'' || Земја на потекло. |- | ''language'' || Изворен јазик. |- | ''num_seasons'' || Број на сезони. |- | ''num_episodes'' || Вкупен број на епизоди. |- | ''executive_producer'' || Извршни продуценти. |- | ''runtime'' || Времетраење на една епизода. |- | ''network'' || Телевизиска мрежа или платформа (HBO, Netflix, Amazon Prime). |- | ''first_aired'' || Датум на првото прикажување. |- | ''last_aired'' || Датум на последното прикажување (или „денес“). |- | ''related'' || Поврзани програми (серии од иста вселена). |} <includeonly> [[Категорија:Инфокутии за телевизија| ]] </includeonly> cbjnk0ngh3g4kgxpjfc11os7lu3qoen 5538160 5538159 2026-04-12T18:37:42Z Andrew012p 85224 5538160 wikitext text/x-wiki {{Потстраница за документација}} == Начин на употреба == {{Предупредување|text=За правилно прикажување и избегнување на „Parsoid“ грешки при копирање од англиската Википедија, ве молиме користете го режимот '''„Уреди извор“ (Edit Source)'''.}} <pre style="overflow:auto;"> {{Инфокутија за телевизија | name = | image = | caption = | alt_name = | genre = | creator = | developer = | writer = | director = | starring = | composer = | country = | language = | num_seasons = | num_episodes = | list_episodes = | executive_producer = | producer = | editor = | location = | cinematography = | runtime = | company = | network = | first_aired = | last_aired = | preceded_by = | followed_by = | related = | website = }} </pre> == Параметри == {| class="wikitable" style="line-height:1.3em;" ! Параметар !! Објаснување |- | ''name'' || Името на серијата. |- | ''image'' || Слика (плакат или лого). Доволно е само името на податотеката. |- | ''caption'' || Опис на сликата. |- | ''alt_name'' || Позната и како (други наслови). |- | ''genre'' || Жанр на серијата. |- | ''creator'' || Создавач(и) на серијата. |- | ''starring'' || Главни улоги/глумци. |- | ''country'' || Земја на потекло. |- | ''language'' || Изворен јазик. |- | ''num_seasons'' || Број на сезони. |- | ''num_episodes'' || Вкупен број на епизоди. |- | ''executive_producer'' || Извршни продуценти. |- | ''runtime'' || Времетраење на една епизода. |- | ''network'' || Телевизиска мрежа или платформа (HBO, Netflix, Amazon Prime). |- | ''first_aired'' || Датум на првото прикажување. |- | ''last_aired'' || Датум на последното прикажување (или „денес“). |- | ''related'' || Поврзани програми (серии од иста вселена). |} <includeonly> [[Категорија:Инфокутии за телевизија| ]] </includeonly> bhxgog39la1slovk802z7jp5pa2gry5 5538161 5538160 2026-04-12T18:38:53Z Andrew012p 85224 5538161 wikitext text/x-wiki {{Потстраница за документација}} == Начин на употреба == {{Предупредување|text=За правилно прикажување и избегнување на „Parsoid“ грешки при копирање од англиската Википедија, ве молиме користете го режимот '''„Уреди извор“ (Edit Source)'''.}} <pre style="overflow:auto;"> {{Инфокутија за телевизија | name = | image = | caption = | alt_name = | genre = | creator = | developer = | writer = | director = | starring = | composer = | country = | language = | num_seasons = | num_episodes = | list_episodes = | executive_producer = | producer = | editor = | location = | cinematography = | runtime = | company = | network = | first_aired = | last_aired = | preceded_by = | followed_by = | related = | website = }} </pre> == Параметри == {| class="wikitable" style="line-height:1.3em;" ! Параметар !! Објаснување |- | ''name'' || Името на серијата. |- | ''image'' || Слика (плакат или лого). Доволно е само името на податотеката. |- | ''caption'' || Опис на сликата. |- | ''alt_name'' || Позната и како (други наслови). |- | ''genre'' || Жанр на серијата. |- | ''creator'' || Создавач(и) на серијата. |- | ''starring'' || Главни улоги/глумци. |- | ''country'' || Земја на потекло. |- | ''language'' || Изворен јазик. |- | ''num_seasons'' || Број на сезони. |- | ''num_episodes'' || Вкупен број на епизоди. |- | ''executive_producer'' || Извршни продуценти. |- | ''runtime'' || Времетраење на една епизода. |- | ''network'' || Телевизиска мрежа или платформа (HBO, Netflix, Amazon Prime). |- | ''first_aired'' || Датум на првото прикажување. |- | ''last_aired'' || Датум на последното прикажување (или „сѐ уште“). |- | ''related'' || Поврзани програми (серии од иста вселена). |} <includeonly> [[Категорија:Инфокутии за телевизија| ]] </includeonly> hopl17qgk8hdyf20mfhtiqd9jv05l8u 10 119104 5538113 3418105 2026-04-12T17:25:08Z Andrew012p 85224 5538113 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#if: {{{1|}}}|{{#if: {{{2|}}}|{{#if: {{{3|}}}|{{#expr:{{{3}}}}} {{MONTHNAME|{{{2}}}}} {{{1}}}|{{MONTHNAME|{{{2}}}}} {{{1}}}}|{{{1}}}}}<small><span class="noprint">; {{#ifeq:{{{br|}}}|yes|<br/>|}}{{пред|{{{1}}}-{{{2|{{CURRENTMONTH}}}}}-{{{3|{{CURRENTDAY}}}}}|min_magnitude=days}}</span></small>|'''{{color|red|Грешка: Нема параметри}}'''}}<span style="display:none">&#160;(<span class="bday dtstart published updated">{{#if: {{{1|}}}|{{{1}}}{{#if: {{{2|}}}| -{{padleft:{{{2}}}|2|0}}{{#if: {{{3|}}}| -{{padleft:{{{3}}}|2|0}}}}}}}}</span>)</span></includeonly><noinclude> {{документација}} </noinclude> rwshu6c6e91j8js589fbirgxwifkw08 5538117 5538113 2026-04-12T17:29:29Z Andrew012p 85224 5538117 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#if: {{{1|}}}|{{#if: {{{2|}}}|{{#if: {{{3|}}}|{{#expr:{{{3}}}}} {{MONTHNAME|{{{2}}}}} {{{1}}}|{{MONTHNAME|{{{2}}}}} {{{1}}}}}|{{{1}}}}}<small><span class="noprint">; {{#ifeq:{{{br|}}}|yes|<br/>|}}{{пред|{{{1}}}-{{{2|{{CURRENTMONTH}}}}}-{{{3|{{CURRENTDAY}}}}}|min_magnitude=days}}</span></small>|'''{{color|red|Грешка: Нема параметри}}'''}}<span style="display:none">&#160;(<span class="bday dtstart published updated">{{#if: {{{1|}}}|{{{1}}}{{#if: {{{2|}}}| -{{padleft:{{{2}}}|2|0}}{{#if: {{{3|}}}| -{{padleft:{{{3}}}|2|0}}}}}}}}</span>)</span></includeonly><noinclude> {{документација}} </noinclude> gp90wdvbyl7dlaqcl1nzwipxh5ktic2 10 122577 5538164 5397356 2026-04-12T18:48:36Z Andrew012p 85224 5538164 wikitext text/x-wiki {{Потстраница за документација}} <includeonly>{{template doc page transcluded}}</includeonly><noinclude></noinclude> <!-- УРЕДУВАЈТЕ ЈА ДОКУМЕНТАЦИЈАТА ПОД ОВОЈ РЕД --> == Употреба == <pre> {{Инфокутија за филм | name = | image = | image_size = | caption = | director = | producer = | writer = | based_on = | narrator = | starring = | genre = | music = | cinematography = | editing = | distributor = | released = | runtime = | country = | language = | budget = | gross = | preceded_by = | followed_by = | website = | amg_id = | imdb_id = | MIFC = }}</pre> <noinclude> == Параметри == ''Белешка: Сите параметри се по избор.'' {| class="wikitable" ! style="text-align: left" | Параметар ! style="text-align: left" | Објаснување |- | <code>name</code> | Овдека се пишува името на филмот на македонски јазик. По името го пишуваме вистинското име на филмот (ако филмот се разбира е странски ако е македонски останува како што е) но со закосени букви и без загради. Ако овој параметар се остави празен автоматски се впишува името на статијата. |- | <code>image</code> | Параметар за слика од филмот. Најчесто овде стои филмскиот постер, но и слика од DVD опаковката, скриншот или нешто слично. Само што директон се впишува името на сликата, пр. <code>image = [[:Image:Forrest Gump poster.jpg|Forrest Gump poster.jpg]]</code>. |- | <code>image_size</code> | Инфокутијата автоматски ја мести сликата на големина од 200px. Затоа користете го овој параметар '''само ако''' ви е потребно сликата да биде ''помала'' од 200px. |- | <code>caption</code> | Текст под сликата, со овој параметар ја објаснувате сликата. |- | <code>director</code> | Впишете го/ги името/имињата на режисерот/режисерите. По името на првиот режисер вметнете (<code><nowiki><br /></nowiki></code>). Со ова сите режисери ќе бидат еден под друг. |- | <code>producer</code> | Впишете го/ги името/имињата на продуцентот/продуцентите. По секој продуцент вметнете (<code><nowiki><br /></nowiki></code>). Со ова сите продуценти ќе бидат еден под друг. |- | <code>writer</code> | Впишете го/ги името/имињата на сценаристот/сценаристите. По секој продуцент вметнете (<code><nowiki><br /></nowiki></code>). Со ова сите сценаристи ќе бидат еден под друг. |- | <code>based_on</code> | Ако сценариото е напишано врз основа на некој претходен материјал (на пр. книга, стрип, претстава), впишете го/ги името/имињата на авторот/авторите. |- | <code>narrator</code> | Впишете го/ги името/имињата на нараторот/нараторите. По секој продуцент вметнете (<code><nowiki><br /></nowiki></code>). |- | <code>starring</code> | Впишете ги имињата на глумците кои се главни улоги во филмот. По секој глумец вметнете (<code><nowiki><br /></nowiki></code>) за да се подредат еден врз друг. |---> <includeonly> <!-- ДОДАВАЈТЕ КАТЕГОРИИ ПОД ОВОЈ РЕД --> [[Категорија:Инфокутии за филмови|Филм]] [[Категорија:Филмски шаблони|Инфокутија]] [[Категорија:Документација за шаблони|{{PAGENAME}}]]</noinclude> <!-- ДОДАВАЈТЕ ИНТЕРВИКИ ПОД ОВОЈ РЕД --> [[bg:Шаблон:Филм]] [[cy:Nodyn:Gwybodlen Ffilm]] [[da:Skabelon:Infoboks film]] [[de:Vorlage:Infobox Film]] [[es:Plantilla:Ficha de película]] [[hu:Sablon:Film infobox]] [[it:Template:Film]] [[ja:Template:Infobox Film]] [[no:Mal:Infoboks film]] [[ru:Шаблон:Фильм]] [[sr:Шаблон:Филм]] [[sv:Mall:Filmfakta]] [[vec:Modèl:Film]] [[vi:Bản mẫu:Thông tin phim]] [[uk:Шаблон:Фільм]] [[zh:Template:Infobox Film]] [[zh-min-nan:Template:Infobox Film]] </includeonly> bv3o4sa8j2hc8vgc1qdw2r32hblamcw 5538166 5538164 2026-04-12T18:51:48Z Andrew012p 85224 5538166 wikitext text/x-wiki {{Потстраница за документација}} <includeonly>{{template doc page transcluded}}</includeonly><noinclude></noinclude> <!-- УРЕДУВАЈТЕ ЈА ДОКУМЕНТАЦИЈАТА ПОД ОВОЈ РЕД --> == Употреба == <pre> {{Инфокутија Филм | name = | image = | image_size = | caption = | director = | producer = | writer = | based_on = | narrator = | starring = | genre = | music = | cinematography = | editing = | distributor = | released = | runtime = | country = | language = | budget = | gross = | preceded_by = | followed_by = | website = | amg_id = | imdb_id = | MIFC = }}</pre> <noinclude> == Параметри == ''Белешка: Сите параметри се по избор.'' {| class="wikitable" ! style="text-align: left" | Параметар ! style="text-align: left" | Објаснување |- | <code>name</code> | Овдека се пишува името на филмот на македонски јазик. По името го пишуваме вистинското име на филмот (ако филмот се разбира е странски ако е македонски останува како што е) но со закосени букви и без загради. Ако овој параметар се остави празен автоматски се впишува името на статијата. |- | <code>image</code> | Параметар за слика од филмот. Најчесто овде стои филмскиот постер, но и слика од DVD опаковката, скриншот или нешто слично. Само што директон се впишува името на сликата, пр. <code>image = [[:Image:Forrest Gump poster.jpg|Forrest Gump poster.jpg]]</code>. |- | <code>image_size</code> | Инфокутијата автоматски ја мести сликата на големина од 200px. Затоа користете го овој параметар '''само ако''' ви е потребно сликата да биде ''помала'' од 200px. |- | <code>caption</code> | Текст под сликата, со овој параметар ја објаснувате сликата. |- | <code>director</code> | Впишете го/ги името/имињата на режисерот/режисерите. По името на првиот режисер вметнете (<code><nowiki><br /></nowiki></code>). Со ова сите режисери ќе бидат еден под друг. |- | <code>producer</code> | Впишете го/ги името/имињата на продуцентот/продуцентите. По секој продуцент вметнете (<code><nowiki><br /></nowiki></code>). Со ова сите продуценти ќе бидат еден под друг. |- | <code>writer</code> | Впишете го/ги името/имињата на сценаристот/сценаристите. По секој продуцент вметнете (<code><nowiki><br /></nowiki></code>). Со ова сите сценаристи ќе бидат еден под друг. |- | <code>based_on</code> | Ако сценариото е напишано врз основа на некој претходен материјал (на пр. книга, стрип, претстава), впишете го/ги името/имињата на авторот/авторите. |- | <code>narrator</code> | Впишете го/ги името/имињата на нараторот/нараторите. По секој продуцент вметнете (<code><nowiki><br /></nowiki></code>). |- | <code>starring</code> | Впишете ги имињата на глумците кои се главни улоги во филмот. По секој глумец вметнете (<code><nowiki><br /></nowiki></code>) за да се подредат еден врз друг. |---> <includeonly> <!-- ДОДАВАЈТЕ КАТЕГОРИИ ПОД ОВОЈ РЕД --> [[Категорија:Инфокутии за филмови|Филм]] [[Категорија:Филмски шаблони|Инфокутија]] [[Категорија:Документација за шаблони|{{PAGENAME}}]]</noinclude> <!-- ДОДАВАЈТЕ ИНТЕРВИКИ ПОД ОВОЈ РЕД --> [[bg:Шаблон:Филм]] [[cy:Nodyn:Gwybodlen Ffilm]] [[da:Skabelon:Infoboks film]] [[de:Vorlage:Infobox Film]] [[es:Plantilla:Ficha de película]] [[hu:Sablon:Film infobox]] [[it:Template:Film]] [[ja:Template:Infobox Film]] [[no:Mal:Infoboks film]] [[ru:Шаблон:Фильм]] [[sr:Шаблон:Филм]] [[sv:Mall:Filmfakta]] [[vec:Modèl:Film]] [[vi:Bản mẫu:Thông tin phim]] [[uk:Шаблон:Фільм]] [[zh:Template:Infobox Film]] [[zh-min-nan:Template:Infobox Film]] </includeonly> 84q7hcuiw65l1cmumej8q5mdi5ptrns 0 159421 5538284 4641572 2026-04-13T08:58:37Z Bjankuloski06 332 /* top */ Правописна исправка, replaced: манштатен → манштетен 5538284 wikitext text/x-wiki {{Infobox Historic building |name = Ајманов замок<br /> Ajmanov grad<br />Schloss Ehrenau |image = AjmanovGrad.JPG |caption = |map_type = |latitude = |longitude = |location_town = [[Свети Дух (Словенија)|Свети Дух]], [[Општина Шкофја Лока]] |location_country = [[Словенија]] |architect = |client = |engineer = |construction_start_date = |date_demolished = |cost = |structural_system = |Served as = |owner = |style = |size = }} '''Ајманов замок''' — замок во селото [[Свети Дух (Словенија)|Свети Дух]], [[Општина Шкофја Лока]], [[Словенија]]<ref>{{Cite web |url=http://www.skofjaloka.si/pdf_portal/januar07-spletne.pdf |title=Škofja Loka municipal newsletter, January 2007 |access-date=2008-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071031113920/http://www.skofjaloka.si/pdf_portal/januar07-spletne.pdf |archive-date=2007-10-31 |url-status=dead }}</ref>. Замокот бил изграден во [[17 век]], во [[1679]] од страна на гувернерот на [[Шкофја Лока]], [[Франц Матија]]. Последователни сопственици на замокот биле семејствата на Ангербург, Видманштетен, Дитрих, Занети, Флаченфелд и Диензи<ref>[http://www.slovenia.info/si/sakralne-znamenitosti/Ajmanov-grad-pri-Sv-Duhu.htm?sakralne_znamenitosti=2481&lng=1 Info]</ref>. Овде се наоѓа и [[капела]]та на [[Пресвета Богородица]] која била изградена во [[1733]], и чиј [[олтар]] бил направен од [[Франц Јеловшек]], еден од најголемите словенечки сликари на [[XVIII век]]. Во [[1746]] замокот бил продаден на [[Адам Динзи]]. Кон крајот на 18 век го добива сегашното име "Ајман" по друг сопственик, на д-р. Хеиман. Во [[1918]] била во сопственост на [[Марија Ѓузел]], а потоа и на семејство Демшар до Втората светска војна. За време на војната замокот бил изгорен, а по војната истиот бил повторно реновиран. == Наводи == {{наводи}} {{Замоци во Словенија}} {{Градби во Словенија-никулец}} [[Категорија:Замоци во Словенија|Ајманова]] [[Категорија:Дворци во Словенија|Ајманов]] [[Категорија:Манастири во Словенија|Ајманов]] [[Категорија:Архитектура од 17 век]] [[Категорија:Општина Шкофја Лока]] dog0rkr0uh43yhjga3fy6k0cr5nzvjp 0 172610 5538250 4175576 2026-04-13T07:25:56Z Bjankuloski06 332 /* top */ Правописна исправка, replaced: Хормуз → Ормуз (2) 5538250 wikitext text/x-wiki {{Infobox Military Conflict| image=[[Податотека:Knight-Iran.JPG|200px]]| caption=| conflict=Муслиманско освојување на Персија| partof=the [[Муслимански освојувања]]| date=633-644| place=[[Месопотамија]], [[Кавказ]], [[Персија]], и [[Бактрија]]| result=Победа на [[Праведен Калифат|Праведниот Калифат]]| territory=[[Месопотамија]] и [[Сасанидско Царство]] биле анексирани од страна на муслиманите| combatant1=[[Сасанидско Царство]],<br />[[Арапски христијани]]| combatant2=[[Праведен Калифат|Праведниот Калифат]] commander1=[[Јаздегерд III]] †<br />[[Ростам Фарокџад]] †<br />Манбузан<br />Хузаил ибн Имран<br />Ормуз†<br />Анушџан<br />Андарџсгхар †<br />Бахман<br />Пироузан†<br /> Џабан† <br /> Михран† <br /> Ормузан <br /> Мардан Шах † <br /> Бахрам <br /> Исандир <br /> Каринз ибн Карианс <br /> Вахман Марданшах <br /> Џалинус† <br /> [[Берзан]]† | commander2=[[Абу Бакр]]<br /> [[Калид ибн Валид]] <br /> Мутхана ибн Харис † <br /> [[Умар]] <br /> Абу Убаид † <br /> [[Саад ибн Аби Вагас]] <br /> Зухра ибн Ал-Хавија† <br /> Хашим ибн Утба <br /> Qa’qa ibn Amr <br /> [[Абу Муза Ашари]] <br /> [[Амар ибн Јашир]] <br /> [[Нуман ибн Мукарин]] † <br /> Худхеиф ибн Ал Јаман <br /> [[Мугхера ибн Шуба]] <br /> Усман ибн Аби ал-Ас <br /> Ашом ибн Амр <br /> [[Ахнаф ибн Кваис]] <br /> [[Абдулах ибн Амир]]| strength1=| strength2=| casualties1=| casualties2=| }} '''Муслиманското освојување на Персија''' довело до распаѓање на [[Сасанидско Царство|Сасанидското Царство]] во [[644]]. Преку ова освојување, [[Зороастризам|зороастризмот]] би заменет со новата [[ислам|муслиманска]] [[религија]]. Сасанидското Царство за првпат било нападнато од страна на муслиманите во денешен [[Ирак]], во [[633]] под раководство на [[Валид ибн Халид]], што резултирало со започнувње на инвзијата на [[Ирак]]. По пренесувањето на дел од муслиманската војска на римскиот фронт во [[Левант]], муслиманите на крајот го загубиле Ирак поради честите контра напади организирани од страна на персијците. Втората инвазијата на Ирак започнала во [[636]] во времето на [[Саад ибн Аби Вагаш]], кога во решавчката [[битка кај Кадосијах]], Сасанидското Царство доживеале пораз. Планината [[Загрос]] станала природна бариера и граница помеѓу [[Праведен Калифат|Праведниот Калифат]] и Сасанидско империја. Поради континуираните напади од страна на Персијците во [[Ирак]], калифот Умар наредил повторна инвазија на Сасанидско-персиската империја во [[642]], при што за две години Персија била заземена. [[Категорија:Судири во 7 век]] [[Категорија:Историја на Иран]] [[Категорија:Војни на Персија]] [[Категорија:Сасанидско Царство]] [[Категорија:Исламски освојувања|Персија]] [[Категорија:Исламот во Иран]] cd1u5g61trok9f7y1pjmlr6f7064o9j 0 176144 5538108 5332593 2026-04-12T17:17:25Z Dandarmkd 31127 5538108 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име= Климе Кордоски | портрет= | опис=борец | наставка= | роден-дата={{роден на|10|февруари|1913}} | роден-место={{роден во|Елшани}}, [[Кралство Србија]] | починал-дата={{починал на и возраст|df=yes|1944|11|15|1913|2|10}} | починал-место= {{починал во|Зајас}}, [[Кралство Албанија (1943-1944)|Кралство Албанија]] | }} '''Климе Крстанов Кордоски''' ({{роден|10|февруари|1913}} во {{Роден во|Елшани|}}, [[Охридско]] — {{починат|15|ноември|1945}} во {{Починат во|Зајас}}, [[Кичевско]]) — [[ДФ Македонија|македонски]] [[Народноослободителна војска на Македонија|партизан]], борец за слобода на [[Македонија]] и учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ]].<ref name=":0" /> == Животопис == Тој дброволно стапил во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ]] на [[1 август]] [[1944]] година. Како припадник на [[Петнаесетта македонска ударна бригада|Петнаесеттата македонска ударна бригада]], тој загинал во борбите против [[Македонски Албанци|албанските]] [[балисти]] кај селото [[Зајас]], на [[15 ноември]] [[1944]] година.<ref name=":0">Мишо Јузмески: „Елшани - живот меѓу каменот и водата“, Елшани 2009</ref> == Наводи == {{reflist}} {{Биографија-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Кордоски, Климе}} [[Категорија:Македонски партизани]] [[Категорија:Учесници во НОБ]] [[Категорија:Југословенски Македонци]] [[Категорија:Македонци во Србија]] ci6mw8hkoy37097vae6zt64xoqiyvfv 10 181652 5538226 4324114 2026-04-12T22:02:51Z Andrew012p 85224 5538226 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#if: {{{4|}}} |{{#if: {{{5|}}} |{{padleft:{{{4}}}|2|0}}:{{padleft:{{{5}}}|2|0}}{{#if: {{{6|}}} |&#58;{{padleft:{{{6}}}|2|0}} }},&#32;}} }}{{#if: {{{1|}}} |{{#if: {{{2|}}} |{{#if: {{{3|}}} |{{#if: {{{df|yes}}}|{{#expr:{{{3}}}}} {{MONTHNAME|{{{2}}}}}|{{MONTHNAME|{{{2}}}}} {{#expr:{{{3}}}}}}} {{{1}}}|{{MONTHNAME|{{{2}}}}} {{{1}}}}}|{{{1}}}}}}}{{#if: {{{7|}}} |&#32;({{#ifeq: {{{7}}}|Z|UTC|{{{7}}}}})}}<span style="display:none">&#160;(<span class="bday dtstart updated">{{#if: {{{1|}}} | {{{1}}}{{#if: {{{2|}}} | -{{padleft:{{{2}}}|2|0}}{{#if: {{{3|}}} | -{{padleft:{{{3}}}|2|0}} }} }}{{#if: {{{4|}}} | T{{padleft:{{{4}}}|2|0}}{{#if: {{{5|}}} | &#58;{{padleft:{{{5}}}|2|0}}{{#if: {{{6|}}} | &#58;{{padleft:{{{6}}}|2|0}} }} }} }} }}{{{7|}}}</span>)</span></includeonly><noinclude> {{документација}} </noinclude> lzt25dp2810zbs9zipbasmoi5qxwlmp 8 198455 5538146 5534992 2026-04-12T18:11:38Z Виолетова 1975 5538146 wikitext text/x-wiki <div style="background:white;color:black;" class="notheme"><!-- НЕ СТАВАЈТЕ ПОТТОЧКИ (ЅВЕЗДИЧКИ), ТУКУ САМО ПИШЕТЕ ГО ТЕКСТОТ ОСТАВАЈЌИ ПО ЕДЕН ПРАЗЕН РЕД АКО ИМА ПОВЕЌЕ ОД ЕДНА ОБЈАВА--> <!-- Трајна објава за Википедија на Facebook --> [[Податотека:F icon.svg|лево|25п]] Следете ја Википедија на македонски јазик на '''<span class="plainlinks">[https://www.facebook.com/mk.wikipedia Facebook]</span>'''! {{-}} <!-- Известување за викисредби или други настани --> <!-- Известување за дискусии и гласања --> [[Податотека:Wikipedia-logo-v2.svg|лево|30п]] Се известуваат уредниците на Википедија на македонски јазик дека во тек е '''[[Википедија:Селска чешма#Книги|дискусија]]''' за прегледување и дополнување на начела и напатствија: „Значајност - книги“. {{-}} <!-- Известување за кандидати за/ревизија на избрани статии --> <!-- Известување за избор на јубилејна статија --> <!-- Објава за уредувачки денови или викенди --> {{#ifexist:Википедија:Уредувачки денови 2026/{{#time: j|+1 hours}} {{#time: F|+1 hours}}|{{:Википедија:Уредувачки денови 2026/{{#time: j|+1 hours}} {{#time: F|+1 hours}}}}|{{#ifexist:Википедија:Уредувачки викенди 2026/{{#time: j|+1 hours}} {{#time: F|+1 hours}}|{{:Википедија:Уредувачки викенди 2026/{{#time: j|+1 hours}} {{#time: F|+1 hours}}}}|}}}} {{-}} <!-- Објава за уредувачки натпревари или седмици --> [[Податотека:CEE Spring Logo transparent.svg|лево|30п|Уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2026“]] Од 1 до 30 април 2026 година, на Википедија на македонски јазик се одржува меѓународниот уредувачки натпревар: „'''[[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|СИЕ Пролет 2026]]'''“. Прочитајте ги упатствата на проектната страница, земете учество и освојте една од наградите! <!-- Објава за други натпревари --> gemauwwsxmq5dk0l9fckvtiqlhf74t6 10 748693 5538115 4471648 2026-04-12T17:27:13Z Andrew012p 85224 5538115 wikitext text/x-wiki {{потстраница за документација}} {{кратенка|Предлошка:ПДИВ}} == Употреба == === Синтакса === ; Полна синтакса : <code><nowiki>{{Почетен датум и изминато време |гггг|мм|дд|br=yes}}</nowiki></code> ; Вообичаена употреба : <code><nowiki>{{Почетен датум и изминато време |гггг|мм|дд}}</nowiki></code> &nbsp; за извод во форматот 4 март 2010; пред 16 години ; Опис на параметрите {| class="wikitable" |- ! Параметар ! Опис |- | ''гггг'' | Четири бројки за годината. |- | ''мм'' | Број од 1 до 12 за месецот. |- | ''дд'' | Број помеѓу 1 и 31 за денот. |- | ''br='' | На параметарот му се задава '''yes''' ако сакате изминатото време (возраста) да дојде во нов ред, под датумот. |} === Примери === <table class="wikitable"> <tr> <td>'''Синтакса'''</td> <td>'''Исход'''</td> </tr> <tr> <td><nowiki>{{Почетен датум и изминато време|2010|01|02}}</nowiki></td> <td>2 јануари 2010; пред 16 години</td> </tr> <tr> <td><nowiki>{{Почетен датум и изминато време|2008|08|09}}</nowiki></td> <td>9 август 2008; пред 17 години</td> </tr> <tr> <td><nowiki>{{Почетен датум и изминато време|2009|09|09|br=yes}}</nowiki></td> <td>9 септември 2009;<br/>пред 16 години</td> </tr> </table> <includeonly> [[Категорија:Предлошки за пресметка на датуми|Почетен датум и изминато време]] </includeonly> 06cnnwd1qfw9vuyrrm4o6ebyglrsrz2 0 757393 5538103 5149973 2026-04-12T17:06:48Z Dandarmkd 31127 5538103 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Коне Самарџиев | портрет = Kone Samardzhiev.JPG | px = 150п | опис = македонски книжар | родено-име = | роден-дата = {{роден на|6|октомври|1854}} | роден-место = {{роден во|Прилеп}}, [[Румелиски Пашалак]], [[Османлиска Империја]] | починал-дата = {{починал на и возраст|df=yes|1912|5|12|1854|10|6}} | починал-место = {{починал во|Солун}}, [[Солунски Вилает]], [[Османлиска Империја]] | починал-причина = | познат = | занимање = | сопружник = | родители = | деца = }} '''Константин Георгиев Самарџиев''', познат како '''Коне Самарџиев''' ({{роден на|6|октомври|1854}} - {{починал на|12|мај|1912}}) — македонски просветен деец, книжар, печатар и издавач во [[Солун]] <ref>Автобиография на Коне Г. Самарджиев - 1908&nbsp;г., во: списание „Развитие“, II, кн. XI-XII, 1919 година, стр. 331 - 335.</ref>. Учествувал во македонското револуционерно движење кон крајот на 19 и почетокот на [[XX век]]. Тој бил еден од дејците на [[егзархиска групација во Македонија]] <ref>Христо Силянов, Освободителнитѣ борби на Македония т.1, 123 - 124</ref> и приврзаник на [[Бугарско тајно револуционерно братство|Бугарското тајно револуционерно братство]], а по саморастурањето на Братството, toj станал член на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] <ref>Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт, Македонското револуционерно националноослободително движење во Солунскиот вилает 1893-19033 година, Институт за Историја, филозофски факултет, Скопје, 2003.</ref>. == Животопис == [[Податотека:Kone_Samadrjiev_family.jpg|мини|лево|200п|Коне со семејството]][[Податотека:Kone Samardzhiev logo2.PNG|мини|десно|200п| Лого на печатницата на Коне Самарџиев]][[Податотека:Kone Samardzhiev logo.PNG|мини|десно|200п| Лого на печатницата на Коне Самарџиев]] Самарџиев е роден во 1854 година во [[Прилеп]]. Учел во тамошното световно училиште и заедно со својот татко се занимавал со [[самар]]џиство. Во 1883 година, тој се преселил во [[Солун]] и на 1 септември со помош на [[Насте Стојанов]] и [[Димитар Ризов]] отворил книжарница за печатење на книги за [[Бугарска егзархија|бугарските (егзархиски)]] училишта и библиотеки во [[Македонија (регион)|Македонија]]. Во 1888 година, при печатницата на Салваторе Муратори, тој отворил бугарско (словенско) одделение за печатење на учебници за основните училишта и прогимназии. Од 1889 година, Самарџиев почнал да го печати и издава книжевно-етнографско научно списание „''Книжици за читање''“<ref>Генов, Георги. Беломорска Македония 1908 - 1916, Торонто, 2006, стр. 43</ref> во кое биле објавувани трудовите на [[Димитар Матов]], [[Васил Иванов К’нчов]], [[Марин Дринов]] и [[Андреј Тошев]]. Секоја година Самарџиев го печател и издавал „''Македонски календар - Св Кирил и Методиј''“, под редакцијата на Димитар Ризов, кој собирал статии, истражувања и песни од истакнати бугарски и македонски научници и општественици во [[Бугарија]], како [[Иван Вазов]], [[Петко Славејков]], [[Марин Дринов]], [[Трајко Китанчев]] , [[Константин Мишајков]], [[Андреј Љапчев]], [[Константин Величков]] и ги праќа за печатење во [[Солун]]. ''"Македонскиот календар"'' и ''"Книжици за читање"'' се единствените периодични македонски печататени изданија во [[Отоманското Царство]], во тоа време. Во 1892 година, Самарџиев и Насте Стојанов биле уапсени и испратени на заточение поради печатена и растурање на литература.<ref>Македония. История и политическа съдба., том І, МНИ, София, 1994, стр. 295 - 296.</ref> Во средината на 90-те години на 19 век, Коне бил во [[Егзархиска групација во Македонија|егзархиската групација во Македонија]], а од 1897 година приврзаник на [[Бугарско тајно револуционерно братство|Бугарското тајно револуционерно братство]]. По растурањето на Братството, бил покрстен од страна на [[Пере Тошев]] во [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] <ref>Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт, Македонското револуционерно националноослободително движење во Солунскиот вилает ....</ref>. Во 1903 година печатницата на Самарџиев била затворена, а повторно почнала да работи по [[Младотурската револуција]] во 1908 година. Самарџиев ги печател списанијата "Културно единство", "Татковина " (1909) и "Искра" (1911 - 1912). Во јуни 1911 година Самарџиев ја поддржал иницијативата за основање на легална политичка партија на Бугарите (Македонците-егзархисти) во Отоманското Царство, но проектот пропаднал поради избувнувањето на [[Првата балканска војна|Балканската војна]] <ref>Симеонов, Стоян. Из борбите на македонските българи. Два документа за основаването на легална политическа партия в Турция в навечерието на Балканската война, Македонски преглед, година ХІІ (1940), кн. 1, с. 84.</ref>. Самарџиев починал во Солун, во мај 1912 година. На следната 1913 година, неговата печатницата била опожарена за време на [[Втората балканска војна]] <ref>Енциклопедия България, том 6, Издателство на БАН, София, 1988.</ref><ref>Парижков, Петър. Книжарницата открих на 1 септември 1883. - Во: "Възрожденски книжари", София, 1980, стр.249-254.</ref>. == Извори == <references/> {{Ризница-врска|Kone Samardzhiev}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Самарџиев, Коне}} [[Категорија:Македонски издавачи]] [[Категорија:Македонски просветители]] [[Категорија:Отомански Македонци]] [[Категорија:Отомански издавачи]] [[Категорија:Дејци на Бугарско тајно револуционерно братство|Дејци на Бугарско тајно револуционерно братство]] n7ub0u03u78zsf4uv8v27lnxlm4lj7u 0 769543 5538110 5501887 2026-04-12T17:21:07Z Andrew012p 85224 5538110 wikitext text/x-wiki {{Infobox animanga/Header | image = [[Податотека:Death Note Manga Cover.jpg|230px]] | caption = Корицата на првиот том, вклучувајќи го Лајт Јагами (напред), и богот на смртта Рјук (назад) | genre = {{ubl|[[Мистерија (жанр)|мистерија]]<ref name="VizOfficial">{{cite web|url=https://www.viz.com/death-note|title=Официјална веб-страница за Death Note|publisher=[[Viz Media]]|access-date=27 октомври 2017|url-status=live}}</ref>|[[психолошки трилер]]|[[натприроден трилер]]}} }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | author = [[Цугуми Оба]] | illustrator = [[Такеши Обата]] | publisher = [[Shueisha]] | publisher_en = {{знамеикона|Австралија}} [[Madman Entertainment]]<br>{{знамеикона|САД}} [[Viz Media]] | imprint = [[Jump Comics]] | magazine = [[Weekly Shonen Jump]] | first = 1 декември 2003 | last = 15 мај 2006 | volumes = 12 | volume_list = |title=Тетратка на смртта}} {{collapsed infobox section begin}} {{Infobox animanga/Print | type = novel | title = Death Note Another Note: The Los Angeles BB Murder Cases | author = [[Нисио Исин]] | publisher = Shueisha | publisher_en = Viz Media | published = 1 август 2006 }} {{Infobox animanga/Video | type = TV series | director = [[Тецуро Араки]] | producer = {{ubl|Тошио Накатани|Манабу Тамура|[[Масао Марујама]]}} | writer = [[Тошики Иноуе]] | music = {{ubl|[[Јошихиса Хирано]]|Хидеки Таниучи}} | studio = [[Madhouse]] | licensee = [[Crunchyroll]] | network = [[Nippon Television Network System|NNS]] ([[Nippon TV]]) | network_en = [[Adult Swim]] | first = 4 октомври 2006 | last = 27 јуни 2007 | episodes = 37 | episode_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = TV film | title = Death Note Relight 1: Visions of a God | director = Тецуро Араки | producer = {{ubl|Тошио Накатани|Манабу Тамура|Масао Марујама}} | writer = Тошики Иноуе | music = {{ubl|Јошихиса Хирано|Хидеки Таниучи}} | licensee = Crunchyroll | studio = Madhouse | network = Nippon TV | released = 31 август 2007 | runtime = 130 минути }} {{Infobox animanga/Print | type = novel | title = Death Note: L – Change the World | author = M | publisher = Shueisha | publisher_en = Viz Media | published = 25 декември 2007 }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | title = Death Note: C-Kira | author = Цугуми Оба | illustrator = Такеши Обата | publisher = Shueisha | publisher_en = Viz Media | magazine = Weekly Shonen Jump | published = 9 февруари 2008 }} {{Infobox animanga/Video | type = TV film | title = Death Note: Relight 2 – L's Successors | director = Тецуро Араки | producer = {{ubl|Тошио Накатани|Манабу Тамура|Масао Марујама}} | writer = Тошики Иноуе | music = {{ubl|Јошихиса Хирано|Хидеки Таниучи}} | licensee = Crunchyroll | studio = Madhouse | network = NNS (Nippon TV) | released = 22 август 2008 | runtime = 100 минути }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | title = Death Note: a-Kira | author = Цугуми Оба | illustrator = Такеши Обата | publisher = Shueisha | publisher_en = Viz Media | magazine = [[Jump Square]] | published = 4 февруари 2020 }} {{Infobox animanga/Other | title = Играни филмови | content = * ''[[Тетратка на смртта (филм од 2006)|Тетратка на смртта]]'' (филм од 2006) * ''Тетратка на смртта 2: Последното име'' (филм од 2006) * ''Л: Промени го светот'' (филм од 2008) * ''Тетратка на смртта'' (ТВ-драма од 2015) * ''Тетратка на смртта: Мјузикл'' (мјузикл од 2015) * ''Тетратка на смртта: Ново поколение'' (минисерија од 2016) * ''Тетратка на смртта: Осветли го новиот свет'' (филм од 2016) * ''[[Тетратка на смртта (филм од 2017)|Тетратка на смртта]]'' (филм од 2017) }} {{Infobox animanga/Other | title = Видеоигри | content = * ''Death Note: Kira Game'' (2007) * ''Death Note: Successors to L'' (2007) * ''L the Prologue to Death Note: Spiraling Trap'' (2008) * ''Death Note: Killer Within'' (2024) }} {{collapsed infobox section end}} {{Infobox animanga/Footer|portal=yes}} {{Закосен наслов}}'''''Тетратка на смртта''''' ({{Langx|ja|デスノート}}, {{Langx|en|Death Note}}) — [[манга]] создадена од писателот Цугуми Оба и [[Мангака|мангаката]] Такеши Обата. Главниот лик е Лајт Јагами, надарен средношколец што открива тетратка со натприродни моќи — „Тетратката на смртта“ — што му припаѓа на [[Шинигами|богот на смртта]] Рјук. Дејството се врти околу Лајт, кој со помош на тетратката сака да создаде и да владее свет без зло, како и околу напорите на детективот Л и неговите наследници, Нир и Мело, да го спречат во тоа. Тетратката му дава способност на нејзиниот корисник да го убие секој чие име го знае, со запишување на името во неа, додека истовремено ја замислува неговата/нејзината слика.<ref>{{cite news|url=https://www.animenewsnetwork.com/interest/2016-10-02/all-2400-pages-of-death-note-manga-compiled-in-one-really-big-volume/.107129|title=All 2,400 Pages of Death Note Manga Compiled in One Really Big Volume|last=Stimson|first=Eric|date=2 октомври 2016|work=Anime News Network|access-date=25 септември 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170925181004/http://www.animenewsnetwork.com/interest/2016-10-02/all-2400-pages-of-death-note-manga-compiled-in-one-really-big-volume/.107129|archive-date=25 септември 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://books.shueisha.co.jp/items/contents.html?isbn=978-4-08-792511-1|title=|publisher=[[Shueisha]]|language=ja|script-title=ja:DEATH NOTE 完全収録版|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517101137/https://books.shueisha.co.jp/items/contents.html?isbn=978-4-08-792511-1|archive-date=17 мај 2021|access-date=4 февруари 2021|url-status=live}}</ref> Мангата првпат е серијализирана во 108 поглавја од страна на издавачката куќа [[Shueisha]] во јапонското списание ''[[Weekly Shonen Jump]]'' од декември 2003 до мај 2006 г. Серијата е исто така објавен и во 12 собрани тома во Јапонија, почнувајќи од мај 2004 до октомври 2006 г. [[Аниме]]-серијата, создадена од студиото [[Madhouse]] и режирана од Тецуро Араки, започнала да се прикажува од 3 октомври 2006 до 26 јуни 2007 г., и е составена од 37 епизоди. Во Јапонија е објавен и роман за млади заснован на серијалот, чиј автор е Нисио Исин, како и повеќе компјутерски игри од Konami за Nintendo DC. [[Viz Media]] ја лиценцирала серијата ''Тетратка на смртта'' во Северна Америка, издавајќи ги сите 12 тома од мангата и романот. Епизодите од аниме-серијата првпат станале достапни за преземање од интернет преку IGN. Подоцна, Viz Media го лиценцирала и анимето, кое се прикажувала на каналот Bionix. Филмовите засновани на ''Тетратката на смртта'' биле прикажувани во одредени кина во Северна Америка. Што се однесува до компјутерските игри, ниту една од нив досега не е издадена во [[Северна Америка]]. Неколку изданија посветени на аниме, манга и други медиуми дале потврдни и одречни одзиви за серијалот. Содржината и насилството во приказната биле пофалени како многу интересни. Меѓутоа, серијата била забранета во Кина поради проблеми со деца што се обидувале да ги менуваат кориците на нивните тетратки за да личат на тетратката на смртта. Во 2017 г., американскиот [[игран филм]] заснован на мангата, произведен од Warner Bros., бил објавен на [[Netflix]]. За разлика од јапонската трилогија, американската верзија е директно заснована на изворните материјали и не го следи јапонскиот тек на дејството. == Содржина== {{Разоткривање}}Лајт Јагами е исклучително интелигентен младич, кому јасно му е одбивно растечкото насилство и корупција во општеството. Неговиот живот драматично се менува кога открива таинствена тетратка фрлена на земја, позната како „тетратка на смртта“. Во упатствата во тетратката се тврди дека доколку во неа се запише човечко име, таа личност ќе умре, меѓу другите правила. Лајт првично е скептичен, но откако ќе ја испроба тетратката на неколку злосторници, сфаќа дека таа е вистинска. По средбата со претходниот сопственик на тетратката, [[Шинигами|шинигамито]] Рјук, Лајт планира да стане бог и да воведе нов светски поредок, казнувајќи ги сите оние што тој ги смета за зли. Набргу, голем број необјаснети смртни случаи кај злосторниците го привлекуваат вниманието на Меѓународната полициска организација и на загадочниот детектив познат како „Л“ (Ел). Л бргу заклучува дека [[Сериски убиец|серискиот убиец]], познат во јавноста како „Кира“ (име што произлегува од јапонскиот изговор на англискиот збор „killer“ — убиец), се наоѓа во [[Јапонија]]. Тој успева да дознае дека Кира може да убива луѓе без физички контакт, користејќи го осудениот затвореник Линд Л. Тејлор како мамка. Кога Лајт го убива затвореникот, кој се претставува како Л, сфаќа дека Л е неговиот најголем предизвик, и меѓу нив започнува деликатна психолошка игра на мачка и глушец. Л заклучува дека Кира добива информации од полициската единица и испраќа 12 агенти на [[Федерално истражно биро|ФИБ]] да следат лица поврзани со јапонската полиција. Лајт успева да го надитри Реј Пенбер, агентот задолжен да го следи, да му ја покаже личната карта, по што ги убива сите агенти на ФИБ. Наоми Мисора, свршеницата на Реј, се сомнева дека Кира е еден од луѓето што тој ги следел, но Лајт дознава за нејзините сомнежи и ја принудува на самоубиство со помош на тетратката на смртта. Миса Амане, уште еден сопственик на тетратка на смртта, го пронаоѓа Лајт откако ќе испрати видео во кое тврди дека е Кира. Опседната со Кира по смртта на убиецот на нејзините родители, таа се посветува да му помага на Лајт, но е фатена од Л. Лајт смислува план со кој се откажува од сопственоста на двете тетратки и од сите негови сеќавања за нив, и му се предава на Л на надгледување, бидејќи Рем (вториот шинигами, придружникот на Миса) му се заканува дека ќе го убие доколку Миса не биде ослободена. Заедно, Лајт и Л испитуваат 8 лица од компанијата „Јоцуба“, кои ја користат тетратката за сопствен профит. Додека го апсат третиот Кира, Хигучи, Лајт си ги повраќа сеќавањата откако ќе ја допре тетратката. Тој продолжува со својот план за да ја натера Рем да го убие помошникот на Л, Ватари, при што умира и самата Рем. Потоа Лајт ја добива нејзината [[тетратка]]. По смртта на Л, Лајт е прогласен за „нов Л“ од страна на јапонската полиција. Четири години подоцна, се појавуваат две деца, Нир и Мело, кои биле одгледани да бидат наследници на Л во сиропиталиште основано од Ватари, и имаат за цел да го најдат Кира. Во меѓувреме, Кира добива голема јавна поддршка и контакти. Мело, еден од наследниците на Л, кој се приклучил на мафијата, ја грабнува Сају Јагами, помалата сестра на Лајт, како материјал за размена за тетратката на смртта. Јапонската полиција планира да замине во Лос Анџелес за да ја спаси Сају, но притоа ја губи трагата на тетратката. Полицијата подоцна успева да ја поврати, но како последица на избувнувањето што го предизвикува Мело при обидот за бегство, таткото на Лајт, Соичиро Јагами, умира. Нир се сомнева дека вториот Л е Кира, со што ги прави и останатите членови на полицијата отворено да се сомневаат во него. Сфаќајќи ја опасноста да биде откриен, Лајт ја тера Миса да се откаже од сопственоста на нејзината тетратка. Потоа го наоѓа својот наследник, Теру Миками, силен и речиси полуден поддржувач на Кира, кој го убива последниот портпарол на Кира поради сопствената алчност и му дозволува на Нир да побегне од толпата поддржувачи. Миками подоцна ангажира нов портпарол, Кијоми Такада, новинарка и поранешна девојка на Лајт од факултетот. Теру Миками и Кијоми Такада продолжуваат да убиваат злосторници додека Лајт не е во можност да го прави тоа. Кијоми подоцна е грабната од Мело и е принудена да го убие со скриено делче од тетратката. Лајт потоа ја убива Кијоми за да ја спречи да укаже на него, откако ќе ја искористи тетратката за да го ликвидира Мело. Миками, несвесен за овој настан, го пишува нејзиното име во тетратката, откривајќи се пред членовите на СПК (Специјална полициска единица за Кира). Нир ја заменил изворната тетратка со лажна и во последното спротивставување со Лајт, успева да докаже дека Лајт е Кира. Сфаќајќи дека изгубил, Рјук му го запишува името во својата тетратка, завршувајќи му го животот со срцев удар. == Ликови == === Главни ликови === '''Лајт Јагами''' ([[Јапонски јазик|јап]]. ''夜神 月'') — главниот лик во ''Тетратка на смртта''. Тој е типичен седумнаесетгодишник, многу интелигентен и популарен на училиште, но води прилично досаден живот. Лајт ги презира злосторниците, и затоа, штом во раце му паѓа тетратката на смртта (спуштена од светот на шинигамијата во човечкиот свет), го започнува својот суд врз злосторниците. Сонот му е да создаде совршен свет без злосторства во кој тој ќе биде бог. За себе смета дека е самото олицетворение на правдата. '''Ел (Л) Лолајт''' (јап. ''エル・ローライト'') — светски познат детектив, чија цел е да го пронајде и уапси Кира. Ел има многу необични навики, како особениот начин на седење или јадењето слатки среде состанок. Убеден е дека Лајт е Кира, но нема докази. Поседува неверојатни способности за заклучување и неговите стратегии во повеќето случаи успеваат. Се смета дека Ел има [[Аспергеров синдром]]. '''Миса Амане''' (јап. ''弥 海砂'') — фотоманекенка и јапонска идолка. Таа е детинеста и често зборува за себе во трето лице, нарекувајќи се „Миса-Миса“. Миса е лудо вљубена во Лајт, иако тој на неа гледа само како на извор на информации бидејќи ги има „очите на шинигамијата“. Овие очи ѝ овозможуваат, по цена на скратен животен век, да го види името и животниот век на секој човек штом ќе му го види лицето. Кира го убил злосторникот што го убил нејзиното семејство, па затоа Миса го обожава Кира. '''Нир''' (јап. ''ニア'') — детектив што е прв на списокот наследници на Ел. Исто како што Ел понекогаш си игра со слатки, Нир сака да си игра со детски играчки и со сопствената коса. За време на истрагата се нарекува „Н“, но неговото право име е Нејт Ривер. '''Мело''' (јап. ''メロ'') — детектив што заедно со Нир требало да стане наследник на Ел. Постојано јаде чоколадо, и, за разлика од Нир и Ел, многу често дозволува чувствата да го контролираат и да му пречат во истрагата. Неговото право име е Михаел Кел. === Истражна група на случајот Кира === '''Соичиро Јагами''' (јап. ''夜神 総一郎'') — еден од главните ликови во приказната. Тој е татко на Лајт и шеф на јапонската полиција. Важи за типичен татко, но тоа се менува откако случајот Кира ќе се развие. Ги зел „очите на шинигамијата“ од Рјук и по мисијата за опколување на базата на Мело бил застрелан и починал во мир, мислејќи дека Лајт не е Кира. '''Ватари''' (јап. ''ワタリ''), чие вистинско име е '''Квилш Вами''' ([[Англиски јазик|англ]]. ''Quillsh Wammy'') — десна рака и верен слуга на Ел, основач на домот за сирачиња „Вами“, изумител и милионер. Пред Ел да им го открие својот идентитет на полицајците од јапонскиот истражен штаб, Ватари секогаш одел на состаноците на полицијата, [[Федерално истражно биро|ФИБ]] и Интерпол, претставувајќи го својот господар. Тој е одличен снајперист. Обожава чај „[[Ерл Греј]]“, и не поднесува нечисти простории. '''Тота Мацуда''' (јап. ''松田 桃太'') — детектив во јапонската полиција што работи на случајот Кира. Тој е најмлад и најнеискусен во истражната група. Признава дека е слаб човек и е понеутрален околу Кира во споредба со останатите. Често се однесува незрело, на пример кога ја нарекува Миса „Миса-Миса“. '''Шуичи Аизава''' (јап. ''相沢 周市'') — детектив во јапонската полиција што работи на случајот Кира. По карактер е разумен и созреан, и е еден од најискусните во групата. Оженет е и има две деца. Тој е еден од главните во разоткривањето на Лајт како Кира. Миса го нарекува „Мончичи“. '''Канзо Моги''' (јап. 模木 完造) — детектив во јапонската полиција. Тој е личен [[телохранител]] на Миса, а по природа е повлечен и тивок. Миса го нарекува „Мочи“. '''Хидеки Иде''' (јап. ''伊出 英基'') — полицаец и член на истражната група под водство на Ел. Тој е молчалив и смирен човек, кој бил еден од шестемина полицајци што ризикувале да работат на случајот Кира. Меѓутоа, зголемените мерки за безбедност му се сториле како знак на недоверба од страна на големиот детектив, па затоа одбил да отиде на средбата со него. По смртта на Ел, се вратил во истражниот штаб, иако тврдел дека го направил тоа само за да работи со Аизава. '''Хироказу Укита''' (јап. ''宇喜田'') — млад детектив во истражната група на случајот Кира. Се одликувал со храброст и импулсивност, а воедно бил и страстен пушач. === Шинигамија (богови на смртта) === '''Рјук''' — [[шинигами]] што ја испуштил тетратката на смртта на Земјата. Често одбива да му помогне на Лајт, туку наместо тоа, само гледа како Лајт со сите сили се бори за својата цел. Прилично е себичен и работи само во свој интерес. Исто така, често заборавува да му каже на Лајт клучни факти за тетратката сѐ додека не биде премногу доцна. Рјук обожава [[Јаболко|јаболка]] и би направил сѐ за да дојде до нив, опишувајќи дека тие врз него имаат дејство какво што врз луѓето имаат цигарите и алкохолот. '''Рем''' — женски шинигами што ѝ ги дала тетратката на смртта и очите на шинигамијата на Миса. Исто како и Рјук, Рем поседува две тетратки на смртта. Таа многу се грижи за Миса и тоа не го крие. Во една прилика му се заканила на Лајт дека, доколку животот на Миса заврши предвреме, ќе го убие, притоа свесно жртвувајќи го и сопствениот [[живот]]. '''Сидо''' — шинигами што ја испуштил тетратката на смртта што потоа ја зел Рјук и му ја дал на Лајт. Бидејќи тогаш не поседувал ниедна тетратка, Сидо, сакајќи да си ја врати својата, им помагал на Мело и на мафијата во нивниот план за одбрана против јапонската полиција. Меѓутоа, кога Рјук дошол на страната на јапонската полиција, успеал да го убеди Сидо да не му помага на Мело и да не презема ништо против полицијата (Рјук само се преправал дека е на страната на полицијата по молба на Лајт). По тие настани, Сидо ја добил својата тетратка назад. == Тетратка на смртта == Тетратката на смртта е предмет со чија помош [[Шинигами|боговите на смртта]] си го продолжуваат сопствениот живот. Тетратката станува дел од вистинскиот свет во мигот кога ќе ја допре земјата. Ако богот на смртта не ја подигне тетратката побрзо од некој човек, таа станува сопственост на тој човек сѐ додека тој не умре или додека не се откаже од неа. Човекот може да ја предаде тетратката на кој било друг, но во тој случај богот на смртта му ги брише сеќавањата за неа и за сите настани поврзани со нејзиното поседување. Тетратката на смртта содржи многубројни правила што можат да се толкуваат на различни начини; самите богови на смртта, на кои тетратката им служи само за продолжување на животот, честопати не се ни свесни за некои од нејзините можности. (Правилата наведени подолу се напишани од Рјук како упатство.) === Правила на тетратката на смртта === * Човекот, чие име ќе биде запишано во тетратката, ќе умре. * Тетратката нема да дејствува ако оној што го пишува името не го знае ликот на личноста што треба да умре. На тој начин, луѓето со исти имиња се безбедни. * Ако причината за смртта се напише во рок од 40 секунди по запишувањето на името, смртта ќе настапи токму така. * Ако не е наведена причината за смртта, по 40 секунди лицето ќе умре од [[срцев удар]]. * По запишувањето на причината за смртта, остануваат уште 6 минути и 40 секунди (вкупно 400 секунди) за да се наведат околностите на смртта. ''Забелешка: Во [[Јапонија]] бројот 4 се смета за несреќен и се поврзува со смртта поради сличноста во изговорот со зборот „ши“ (死) — смрт.'' === Лажни правила === За да ги измами Л и полицијата, Лајт го наговорил Рјук да напише две лажни правила во тетратката на смртта. Тие правила се: * Ако по последното убиство поминат 13 дена без нова жртва, сопственикот на тетратката на смртта ќе умре. * Ако тетратката на смртта биде запалена, уништена или на кој било начин оштетена, сите што ја допреле ќе умрат. == Наводи == {{Reflist|colwidth=35em}} == Надворешни врски == *[http://www.j-deathnote.com/ ''Death Note'' official website] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20141202233215/http://www.j-deathnote.com/ |date=2014-12-02 }} {{ja icon}} *[http://jump.shueisha.co.jp/deathnote/ Shueisha's ''Death Note'' manga official website] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050527025117/http://jump.shueisha.co.jp/deathnote/ |date=2005-05-27 }}{{Dead link|date=December 2009}} *[http://www.ntv.co.jp/deathnote/ Official anime website] {{ja icon}} *[http://deathnote.viz.com/ Viz Media's ''Death Note'' website] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080516223501/http://www.deathnote.viz.com/ |date=2008-05-16 }} *[http://deathnote.com.au Madman Entertainment's ''Death Note'' website] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220125071430/http://deathnote.com.au/ |date=2022-01-25 }} *[http://deathnote.wikia.com/wiki/Main_Page ''Death Note''] at [[Wikia]] *{{ann|anime|6592}} [[Категорија:Манги]] [[Категорија:Аниме-серии]] [[Категорија:Манга од 2003 година]] [[Категорија:Манга од 2020 година]] [[Категорија:Аниме-филмови]] [[Категорија:Романи на јапонски јазик]] t2lh619tvn4r7naeue9fze9bahxq0ld 0 1013947 5538252 5208236 2026-04-13T07:26:24Z Bjankuloski06 332 /* Животопис */ Правописна исправка, replaced: Хормуз → Ормуз (2) 5538252 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Пири Рејс | image = Piri reis.jpg | image_size = | caption = Статуа на Пири Рејс | birth_name = Ахмет Мухудин Пири | birth_date = помеѓу 1465-1470 | birth_place = [[Галиполе]], [[Отоманско Царство]] | death_date = 1553 (82–88 години) | death_place = {{починал во|Каиро}}, [[Отоманско Царство]] | nationality = [[Отоманско Царство|Отоман]] | relatives = [[Кемал Рејс]] | known_for = [[Карта на Пири Рејс]] | signature = }} [[Image:Piri reis world map 01.jpg|thumb|right|200px|Фрагмент од [[карта на Пири Рејс|првата Карта на Светот]] од Пири Рејс (1513)]] '''Ахмет Мухудин Пири''' или познат како '''Пири Рејс''' ([[турски]]: ''Piri Reis''; роден помеѓу 1465<ref>{{наведена книга |title=PÎRÎ REİS |publisher=[[TDV İslâm Ansiklopedisi]] |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/piri-reis |language=en}}</ref>-1470 во [[Галиполе]] - починал [[1553]] во [[Каиро]], [[Египет]]<ref>{{cite web |url=http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/19/821/10412.pdf |title=VENEDİK'TEKİ PAPALIK SEFARETİ BELGELERİNE GÖRE TÜRKLER |language=tr |website=Ankara University |last1=Arikan |first1=Muzaffer |last2=Toledo |first2=Paulino |accessdate=2021-01-21 |archive-date=2020-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206015913/http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/19/821/10412.pdf |url-status=dead }}</ref>) — отомански адмирал и картограф, најпознат поради цртењето на [[Карта на Пири Рејс|светската карта]] која посебно ја прикажува [[Америка]] и „Книгата на морнарицата“ (''Kitab-ı Bahriye'') која ја напишал при неговите поморски патувања. ==Животопис== Пири Рејс имал потекло од [[Караманија]], [[Анадолија]] или од [[Галиполе]]<ref name="TK 127">{{harvnb|Khair|2006|p=127}}: „Мухудин Пири Реис е роден во поморската база Галиполе (подоцна на „западњаците“ познат за време на [[Првата светска војна]]) како внук на [[Кемал Рејс]], најпознатиот турски адмирал од тој период. Изгледа дека се придружил на бродот на неговиот чичко на 11 или 12 години..."</ref>{{sfn|Carboni|2007|p=311|ps=: „Пири Рејс, внук на познат турски морепловец, научил морепловење и навигација од неговиот вујко, додека и двајцата ... Во 1511 година, Пири Рејс се вратил во родниот град [[Галиполе]] на [[Дарданели]]те“}} или во [[Караман]] (родното место на неговиот татко) во [[Централна Анадолија]],<ref name="hapgood"/>. Неговото семејство во периодот на владеењето на [[Селим I]], по наредба на султанот било преселено во [[Цариград]]. Пири Рејс по некое време се преселил во [[Галиполе]]. Таткото на Пири се викал Караманли Хаџи Мехмед<ref name="hapgood">{{harvnb|Hapgood|1966|p=246}}: „Роден е во градот [[Караман]], близу [[Конија]], [[Турција]]. Точниот датум на неговото раѓање е непознат. Во раната младост му се придружи на неговиот чичко [[Кемал Рејс]] ... Пири Рејс, чие вистинско име беше Ахмет Мухидин, остана во отоманската флота за време на владеењето на [[Селим I|Јавуз Селим]] и [[Сулејман Величествениот]]...“</ref>, а негов чичко бил [[Кемал Рејс]], кој бил проучен морнар во тогашно време. Покрај неговиот чичко, тој бил запознаен со поморството, и во [[1487]] година го имал своето прво патување во [[Сицилија]], [[Корзика]], [[Сардинија]] и учествувал во нападите на бреговите на [[Франција]]. Заедно со Кемал, Пири учествувал во битки против [[Шпанија]], [[Република Џенова]] и [[Република Венеција]], како [[битка кај Пилос|Битката кај Пилос]] и [[Битка кај Модон (1500)|биткатљ кај Модон]]. До [[1516]] година, тој станал капетан на брод во отоманската флота. Учествувал во [[Отоманско-мамелучка војна|османлиското освојување на Египет]] во 1516-1717 година. Во 1522 година учествувал во [[опсада на Родос (1522)|Опсадата на Родос]] против [[Болничари|Витезите на Свети Јован]], која завршила со предавање на островот на [[25 декември]] [[1522]] година и трајно заминување на витезите од [[Родос]] на [[1 јануари]] [[1523]] година (витезите се преселиле накратко во [[Сицилија]] а подоцна трајно на [[Малта]]). Во [[1524]] година тој бил капетан на бродот што го одвел отоманскиот голем везир [[Паргали Ибрахим-паша]] во [[Египет]], каде нацртал карта на реката [[Нил]]. Во периодот помеѓу 1495-1510 имал наредба да ги контролира средоземните острови, и во овој периот тој ги опишал сите места, настани и обичаи што ги гледал на средоземните острови во својата книга (''Kitab-ı Bahriye''). По несреќната смрт на неговиот чичко во 1511 сè до 1513 година се затворил во областите на Галиполе и цело време размислувал за изработка на светска карта и допишување на неговата книга. Во 1547 година, Пири станал адмирал или командант на османлиската флота во [[Индиски Океан|Индискиот Океан]] и адмирал на флотата во [[Египет]], со седиште во [[Суец]]. На [[26 февруари]] [[1548]] година тој го повратил [[Падот на Аден (1548)|Аден]] од Португалија, а во 1552 година и [[Падот на Мускат (1552)|Мускат]], која Португалија ја окупирала од 1507 година, и стратешки важниот остров Киш. Свртувајќи се источно, Пири Рејс се обидел но неуспешно да го освои островот [[Ормуз]] во [[Ормуски Проток|Ормускиот Проток]], на влезот од [[Персискиот Залив]]<ref name="Çöl">{{cite web | url = http://www.dunyabulteni.net/?aType=haber&ArticleID=133432 | title = Piri Reis neden idam edildi? | last = Çal | first = İsmail | date = 21 October 2010 | publisher = Dünya Bülteni | access-date = 22 November 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305030553/http://www.dunyabulteni.net/?aType=haber&ArticleID=133432 | archive-date = 5 March 2016}}</ref>. Кога Португалците го свртеле вниманието кон Персискиот Залив, Пири го окупирал полуостровот [[Катар]] за да ги лиши Португалците од соодветни бази на арапскиот брег. Потоа се вратил во [[Египет]], како старец кој имал околу 90 години. Кога одбил да го поддржи османлискиот валија на Басра, Кубад-паша, во друг поход против Португалците во северниот Персиски Залив, тој бил обезглавен во [[1553]] година. Неколку воени бродови и подморници на турската морнарица се именувани по Пири Реис. ==Дела== Искористувајќи ја предноста на своите забелешки тој успешно ги нацртал Атлантскиот Океан, Пиринејскиот Полуостров, западниот дел на Африка и делови која ја покираат една третина од источниот брег на Америка. Основно е она што ја прави оваа карта на светско ниво е големиот дел на остатокот на таа картата до денешен ден и тоа што ги пренесува до најтенките податоци на местата. По освојувањето на [[Александрија]] проучениот морнар добил големи пофалби од страна на султанот, за време на престојот кај султанот тој му ја претставил и светстката картата. Останати се делови од картата. Според легендата, кога султанот Сулејман I ја видел картата рекол: „''зарем толку бил мал светов''” и ја искинал на пола и рекол „''источниот дел ние ќе го имаме''”. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Поморска историја на Отоманското Царство]] [[Категорија:Погубени Отоманци]] [[Категорија:Отомански географи]] [[Категорија:Отомански картографи]] [[Категорија:Отоманци од 15 век]] [[Категорија:Отоманци од 16 век]] ejko2qp5d1azd5ymxjormffj3m3v5wj 0 1066320 5538309 5030737 2026-04-13T11:10:23Z Redaktor GLAM 92835 Higher resolution version of image 5538309 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name = Сопругот на Гулчичек Хатун отоманскиот султан Мурад I | image =Murad II (16024545).jpg | image_size = 220п | caption = |birth_name = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |death_cause = |resting_place = |resting_place_coordinates = |residence = |ethnicity = |religion = |known_for = [[Валиде султан]] |spouse = [[Мурат I]] |partner = |children = [[Бајазит I]] |parents = }} '''Гулчичек Хатун''' ([[отомански јазик]]: گلچیچک خاتون, [[грчки]]: ''Γούλτςιτςεκ Χατυν'') била жена на османлискиот султан [[Мурат I]] и [[валиде султан]] на [[Бајазит I]]<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313A79D6F5E6C1B43FFA6B896F16D985D5D | title = Sultan Yıldırım Beyezid Han | accessdate = 2009-02-06 | publisher = [[Ministry of Culture and Tourism (Turkey)|Republic of Turkey Ministry of Culture and Tourism]]}}</ref>. Таа имала грчкопотекло<ref name=Lowry>The Nature of the Early Ottoman State, Heath W. Lowry, State University of New York Press (SUNY Press), p. 153</ref><ref name=Shaw>History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, Stanford Jay Shaw, Cambridge University Press, p. 28</ref>. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Отоманска династија]] [[Категорија:Отоманци од 14 век]] [[Категорија:Валиде султан]] [[Категорија:Отомански Грци]] [[zh:居尔奇切克可敦]] dro7999700mx5drv7owikesfejffc8e 8 1069188 5538143 5534991 2026-04-12T18:10:49Z Виолетова 1975 5538143 wikitext text/x-wiki <div style="background:white;color:black;" class="notheme"><!-- НЕ СТАВАЈТЕ ПОТТОЧКИ (ЅВЕЗДИЧКИ), ТУКУ САМО ПИШЕТЕ ГО ТЕКСТОТ ОСТАВАЈЌИ ПО ЕДЕН ПРАЗЕН РЕД АКО ИМА ПОВЕЌЕ ОД ЕДНА ОБЈАВА--> <!-- Трајна објава за Википедија на Facebook --> [[Податотека:F icon.svg|лево|25п]] Следете ја Википедија на македонски јазик на '''<span class="plainlinks">[https://www.facebook.com/mk.wikipedia Facebook]</span>'''! {{-}} <!-- Известување за викисредби или други настани --> <!-- Известување за дискусии и гласања --> [[Податотека:Wikipedia-logo-v2.svg|лево|30п]] Се известуваат уредниците на Википедија на македонски јазик дека во тек е '''[[Википедија:Селска чешма#Книги|дискусија]]''' за прегледување и дополнување на начела и напатствија: „Значајност - книги“. {{-}} <!-- Известување за кандидати за/ревизија на избрани статии --> <!-- Известување за избор на јубилејна статија --> <!-- Објава за уредувачки денови или викенди --> {{#ifexist:Википедија:Уредувачки денови 2026/{{#time: j|+1 hours}} {{#time: F|+1 hours}}|{{:Википедија:Уредувачки денови 2026/{{#time: j|+1 hours}} {{#time: F|+1 hours}}}}|{{#ifexist:Википедија:Уредувачки викенди 2026/{{#time: j|+1 hours}} {{#time: F|+1 hours}}|{{:Википедија:Уредувачки викенди 2026/{{#time: j|+1 hours}} {{#time: F|+1 hours}}}}|}}}} {{-}} <!-- Објава за уредувачки натпревари или седмици --> [[Податотека:CEE Spring Logo transparent.svg|лево|30п|Уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2026“]] Од 1 до 30 април 2026 година, на Википедија на македонски јазик се одржува меѓународниот уредувачки натпревар: „'''[[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|СИЕ Пролет 2026]]'''“. Прочитајте ги упатствата на проектната страница, земете учество и освојте една од наградите! <!-- Објава за други натпревари --> gemauwwsxmq5dk0l9fckvtiqlhf74t6 0 1089637 5538116 5198277 2026-04-12T17:28:52Z Dandarmkd 31127 5538116 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist <!-- See Wikipedia:WikiProject_Musicians --> | Name = Rennata | Birth_name = Рената Кралевска | Alias = | Born = {{родена на и возраст|df=yes|1990|3|6}}<br />[[Скопје]], [[СР Македонија]], [[СФРЈ]] | Origin = | Occupation = пејач | Years_active = 1997 - денес | Label = [[Sky Eye Entertainment]] }} '''Рената Кралевска''', попозната како '''Rennata''' ({{родена на|6|март|1990}}, [[Скопје]]) — [[Македонија|македонска]] [[пејач]]ка и текстописец. == Животопис == Рената е родена на 6 март 1990 година во [[Скопје]]. За првпат на музичката сцена се појавила во 1997 година, на нејзина 7 годишна возраст во популарното шоу 1+2, каде ја отпеала „''Нека ми не сване''“ од [[Данијела Мартиновиќ]]. Истата година се појавила во „''Сител Бамбини''“ на [[Сител-телевизија]] со нејзината песна „''Роденденска желба''“. Во 1998 година, таа настапила на фестивалот за оригинална македонска музика „Тетовски филиграни“ со нејзиниот хит „''Не го барајте''“ каде освоила две награди, за најмлад изведувач и најдобра изведба. По неколку години, поточно во 2003 година, Рената ја издала својата песна „''Сакам да сум''“ и со неа учествувала на [[Македонија на Детска Евровизија 2003|Детскиот евровизиски фестивал]]. Автор на песната била една од девојките која пеела со Рената, а аражманот бил на [[Кире Костов]]. Подоцна, во 2005 и 2006 година, таа го претставувала нејзиното средно училиште [[СЕПУГС „Васил Антевски Дрен“ - Скопје|СЕПУГС „Васил Антевски Дрен“]] на Француски фестивал со песните „''Comme toi''“ од Алабина и „''Aimer jusqua limpossiblе''“ од Тина Арена. После 3 години, Рената зела учество на македонскиот музички фестивал [[Макфест]] со RnB баладата „''Не го барајте''“ на 5 ноември 2009 година, продуцирана од [[Јован Јованов]], а напишана од [[Елвир Мекиќ]]. Следната година ја издала песната „''Заводлив глас''“ (''Seducing voice''), напишана од Рената, а продуцирана од [[Јорданчо Василковски – Оцко]]. Истата година, Рената потпишала соработка со [[Sky Eye Entertainment]]. Наскоро Рената почнала да се пробива не само на македонскиот, туку и поширокиот музички пазар. Првата песна со новата продукција била „''I can take you here''“, продуцирана од Зоран Алексиќ. Летото 2012 година, таа ја издала песната „''Time, time''“, која забележала одличен успех, како и песната „''Please Stay''“. Рената била првиот изведувач од регионот која поседувала VEVO канал како дел од [[YouTube]] платформата. „''Because I love you''“ било првото видео пуштено на брендираниот канал. Еден месец подоцна, првото службено видео на Рената, „''Please stay''“ било промовирано. Рената доживеала голем успех и станала првиот балкански изведувач чии песни биле изведени на над 7000 радија низ целиот свет. „''Trust your feelings''“ и „''West side story''“ биле следните синглови. Видеото за „''West side story''“ било објавено во октомври 2015 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://iamrennata.com/rennata.html|title=Iam Rennata Official {{!}} Queendom available Now on iTunes|work=iamrennata.com|accessdate=2022-05-03}}</ref> Рената била студентка на [[Факултетот за музичка уметност во Скопје]], на отсекот за соло пеење.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.slobodenpecat.mk/shto-pravi-deneska-renata-kralevska-pejachka-i-tekstopisec/|title=Што прави денеска: Рената Кралевска, пејачка и текстописец|date=2022-02-16|work=Слободен печат|language=mk-MK|accessdate=2022-05-03}}</ref> == Синглови == * I Can Take You There - 2011 * Time, Time - 2012 * Because I Love You - 2012 * This Christmas Night - 2012 * Please Stay - 2013 * Trust Your Feelings - 2014 * West Side Story - 2015 * Queendom - 2017 == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.rennataofficial.com/ Официјално мрежно место] * [http://www.youtube.com/user/RennataVEVO Rennata на каналот Vevo] на [[YouTube]] * [https://www.muzichkiregistar.com/ContributorDetails.aspx?id=17635 Портфолио на учесникот Рената Кралевска - Rennata]{{Мртва_врска|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Кралевска, Рената}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Пејачи од Скопје]] [[Категорија:Македонски пејачи]] [[Категорија:Македонски текстописци]] [[Категорија:Југословенски Македонци]] 1kuek9crqbsezf0lp4s1wuughsle2ri 0 1091327 5538230 5416477 2026-04-12T23:37:28Z Bjankuloski06 332 5538230 wikitext text/x-wiki {{ПолКарта | Близок Исток2 | width = 350 | float = | border = | caption = Ормускиот Проток и Персискиот Залив | alt = | relief = | AlternativeMap = | overlay_image = | label = Ормуски П-к | label_size = | position = | background = | mark = | marksize = | link = | lat_deg = 26 | lat_min = 34 | lat_sec = | lat_dir = N | lon_deg = 56 | lon_min = 15 | lon_sec = | lon_dir = E }} [[Податотека:Straße von Hormuz.jpg|мини|десно|250п|Сателитска снимка на Ормускиот Проток]] '''Ормуски Проток''' или '''Ормуски Теснец''' ({{langx|fa|تَنگِه هُرمُز}} ''Tangeh-ye Hormoz'', {{langx|ar|مَضيق هُرمُز}} ''Maḍīq Hurmuz'') — [[проток]] помеѓу [[Омански Залив|Оманскиот]] и [[Персиски Залив|Персискиот Залив]]. Ова е единствениот излез на Персискиот Залив на отворен океан и една од најважните [[геостратегија|геостратешки]] точки во светот. На северниот брег се наоѓа [[Иран]], а на јужниот се сместени [[Обединети Арапски Емирати|Обединетите Арапски Емирати]] и [[оман]]ската [[ексклава]] [[Мусандам]]. Во најтесниот дел, протокот е широк 39 км (21 [[морска милја]]).<ref name=USEIA01/> Низ протокот минува 20% од вкупното количество [[нафта]]та во светот и 35% од сите нафтоносни пловила. Поради ова, местото е од големо стратешко значење во меѓународната трговија,<ref name=USEIA01>{{нмс |url=http://www.eia.gov/countries/regions-topics.cfm?fips=WOTC#hormuz |title=Ормуски Проток |date=30 декември 2011 |work=Светски геостратешки точки во превозот на нафта |publisher=Управа за енергетско информирање на САД |accessdate=14 јануари 2012}} {{en}}</ref> и причина за конфликт помеѓу силите, особено [[САД]] и [[Иран]]. Протокот за првпат се споменува во поморскиот прирачник „[[Перипл на Еритрејското Море]]“ од [[I век]]. ==Сообраќај== Поради големата прометност, во Ормускиот Проток се имаат случено повеќе судири на бродови. За да се намали ризикот од вакви катастрофи, протокот е подвоен на две ленти<ref name=UNCLOS-historic>{{нмс|url=http://www.eoearth.org/article/Strait_of_Hormuz |title=Енциклопедија на Земјата |publisher=Национален совет за наука и животна околина}} {{en}}</ref> — една за дојдовен и една за појдовен сообраќај. Од нив, едната се наоѓа во омански води, а другата во ирански. Според Управата за енергетско информирање на САД, во 2011 г. низ протокот поминувале просечно 14 [[танкер]]и дневно, носејќи 17&nbsp;милиони [[барел]]и (2.700.000&nbsp;м³) сирова нафта. Ова претставува 35% од количеството на нафта што се превезува по морски пат и 20% од целиот нафтен сообраќај во светот. Во извештајот се вели дека 85% од сировата нафта била испорачана во [[Азија]], највеќе во [[Јапонија]], [[Индија]], [[Јужна Кореја]] и [[Кина]].<ref name=USEIA01 /> == Поврзано == * [[Ормуз]] * [[Абу Муса]] * [[Хормозган]] == Наводи == {{наводи}} * Mohammed Kookherdi (1997) Kookherd, an Islamic civil at Mehran river, III изд: Dubai == Надворешни врски == {{ризница-врска|Strait of Hormuz|Ормуски Проток}} * [http://strausscenter.org/hormuz/straitofhormuz.html Ормуски Проток: политичка, економска, деловна, техничка и воена проблематика] — Центар „Роберт Штраус“ {{en}} * [http://www.dataxinfo.com/index.htm Портал посветен на Ормускиот Проток] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200807125602/http://www.dataxinfo.com/index.htm |date=2020-08-07 }} со стари карти {{en}} {{coord|26|34|N|56|15|E|scale:1000000|display=title}} [[Категорија:Протоци во Азија]] [[Категорија:Протоци во Индискиот Океан]] [[Категорија:Меѓународни протоци]] [[Категорија:Персиски Залив]] [[Категорија:Географија на Иран]] [[Категорија:Географија на Оман]] [[Категорија:Географија на Обединетите Арапски Емирати]] [[Категорија:Хормозган]] ot7i1rr9j6sgn8y60rcfjfh99dnmej5 5538255 5538230 2026-04-13T07:33:35Z Bjankuloski06 332 5538255 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = Ормуски Проток | native_name = {{native name list |tag1=fa|name1=تنگه هرمز |tag2=ar|name2=مضيق هرمز}} | other_name = | image = Strait of Hormuz and Musandam Peninsula (MODIS 2018-12-10).jpg | alt = | caption = Сателитска снимка на Ормускиот Проток | image_bathymetry = | alt_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = [[Персиски Залив]]–[[Омански Залив]] | group = | coordinates = {{coord|26.6|N|56.5|E|type:waterbody_scale:1000000|display=title,inline}} | type = [[проток]] | etymology = | part_of = | inflow = | rivers = | outflow = | oceans = | catchment = | basin_countries = {{hlist|[[Иран]]|[[Оман]]|[[Обединети Арапски Емирати|ОАР]]}} | agency = | designation = | engineer = | length = | width = 39-97 | min_width = | area = | depth = | max-depth = | volume = | residence_time = | salinity = | shore = | elevation = | temperature_high = | temperature_low = | frozen = | islands = [[Ормуз]]<br />[[Кешм]]<br />[[Ларак]] | islands_category = | sections = | trenches = | benches = | cities = {{Collapsible list | list_style = text-align:left; | 1 = {{знамеикона|Иран}} [[Бандар Абас]] <br /> {{знамеикона|ОМан}} [[Хасаб]] }} | pushpin_map = Iran#West Asia | pushpin_label_position = right<!-- left, right, top or bottom --> | pushpin_map_caption = Strait of Hormuz (Iran)##Strait of Hormuz (West Asia) }} '''Ормуски Проток''' или '''Ормуски Теснец''' ({{langx|fa|تَنگِه هُرمُز}} ''Tangeh-ye Hormoz'', {{langx|ar|مَضيق هُرمُز}} ''Maḍīq Hurmuz'') — [[проток]] помеѓу [[Омански Залив|Оманскиот]] и [[Персиски Залив|Персискиот Залив]]. Ова е единствениот излез на Персискиот Залив на отворен океан и една од најважните [[геостратегија|геостратешки]] точки во светот. На северниот брег се наоѓа [[Иран]], а на јужниот се сместени [[Обединети Арапски Емирати|Обединетите Арапски Емирати]] и [[оман]]ската [[ексклава]] [[Мусандам]]. Во најтесниот дел, протокот е широк 39 км (21 [[морска милја]]).<ref name=USEIA01/> Низ протокот минува 20% од вкупното количество [[нафта]]та во светот и 35% од сите нафтоносни пловила. Поради ова, местото е од големо стратешко значење во меѓународната трговија,<ref name=USEIA01>{{нмс |url=http://www.eia.gov/countries/regions-topics.cfm?fips=WOTC#hormuz |title=Ормуски Проток |date=30 декември 2011 |work=Светски геостратешки точки во превозот на нафта |publisher=Управа за енергетско информирање на САД |accessdate=14 јануари 2012}} {{en}}</ref> и причина за конфликт помеѓу силите, особено [[САД]] и [[Иран]]. Протокот за првпат се споменува во поморскиот прирачник „[[Перипл на Еритрејското Море]]“ од [[I век]]. ==Сообраќај== Поради големата прометност, во Ормускиот Проток се имаат случено повеќе судири на бродови. За да се намали ризикот од вакви катастрофи, протокот е подвоен на две ленти<ref name=UNCLOS-historic>{{нмс|url=http://www.eoearth.org/article/Strait_of_Hormuz |title=Енциклопедија на Земјата |publisher=Национален совет за наука и животна околина}} {{en}}</ref> — една за дојдовен и една за појдовен сообраќај. Од нив, едната се наоѓа во омански води, а другата во ирански. Според Управата за енергетско информирање на САД, во 2011 г. низ протокот поминувале просечно 14 [[танкер]]и дневно, носејќи 17&nbsp;милиони [[барел]]и (2.700.000&nbsp;м³) сирова нафта. Ова претставува 35% од количеството на нафта што се превезува по морски пат и 20% од целиот нафтен сообраќај во светот. Во извештајот се вели дека 85% од сировата нафта била испорачана во [[Азија]], највеќе во [[Јапонија]], [[Индија]], [[Јужна Кореја]] и [[Кина]].<ref name=USEIA01 /> == Поврзано == * [[Ормуз]] * [[Абу Муса]] * [[Хормозган]] == Наводи == {{наводи}} * Mohammed Kookherdi (1997) Kookherd, an Islamic civil at Mehran river, III изд: Dubai == Надворешни врски == {{ризница-врска|Strait of Hormuz|Ормуски Проток}} * [http://strausscenter.org/hormuz/straitofhormuz.html Ормуски Проток: политичка, економска, деловна, техничка и воена проблематика] — Центар „Роберт Штраус“ {{en}} * [http://www.dataxinfo.com/index.htm Портал посветен на Ормускиот Проток] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200807125602/http://www.dataxinfo.com/index.htm |date=2020-08-07 }} со стари карти {{en}} [[Категорија:Протоци во Азија]] [[Категорија:Протоци во Индискиот Океан]] [[Категорија:Меѓународни протоци]] [[Категорија:Персиски Залив]] [[Категорија:Географија на Иран]] [[Категорија:Географија на Оман]] [[Категорија:Географија на Обединетите Арапски Емирати]] [[Категорија:Хормозган]] jeiqps1g4c0uinbse8na9fd2585ucyl 5538256 5538255 2026-04-13T07:34:04Z Bjankuloski06 332 /* Надворешни врски */ 5538256 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = Ормуски Проток | native_name = {{native name list |tag1=fa|name1=تنگه هرمز |tag2=ar|name2=مضيق هرمز}} | other_name = | image = Strait of Hormuz and Musandam Peninsula (MODIS 2018-12-10).jpg | alt = | caption = Сателитска снимка на Ормускиот Проток | image_bathymetry = | alt_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = [[Персиски Залив]]–[[Омански Залив]] | group = | coordinates = {{coord|26.6|N|56.5|E|type:waterbody_scale:1000000|display=title,inline}} | type = [[проток]] | etymology = | part_of = | inflow = | rivers = | outflow = | oceans = | catchment = | basin_countries = {{hlist|[[Иран]]|[[Оман]]|[[Обединети Арапски Емирати|ОАР]]}} | agency = | designation = | engineer = | length = | width = 39-97 | min_width = | area = | depth = | max-depth = | volume = | residence_time = | salinity = | shore = | elevation = | temperature_high = | temperature_low = | frozen = | islands = [[Ормуз]]<br />[[Кешм]]<br />[[Ларак]] | islands_category = | sections = | trenches = | benches = | cities = {{Collapsible list | list_style = text-align:left; | 1 = {{знамеикона|Иран}} [[Бандар Абас]] <br /> {{знамеикона|ОМан}} [[Хасаб]] }} | pushpin_map = Iran#West Asia | pushpin_label_position = right<!-- left, right, top or bottom --> | pushpin_map_caption = Strait of Hormuz (Iran)##Strait of Hormuz (West Asia) }} '''Ормуски Проток''' или '''Ормуски Теснец''' ({{langx|fa|تَنگِه هُرمُز}} ''Tangeh-ye Hormoz'', {{langx|ar|مَضيق هُرمُز}} ''Maḍīq Hurmuz'') — [[проток]] помеѓу [[Омански Залив|Оманскиот]] и [[Персиски Залив|Персискиот Залив]]. Ова е единствениот излез на Персискиот Залив на отворен океан и една од најважните [[геостратегија|геостратешки]] точки во светот. На северниот брег се наоѓа [[Иран]], а на јужниот се сместени [[Обединети Арапски Емирати|Обединетите Арапски Емирати]] и [[оман]]ската [[ексклава]] [[Мусандам]]. Во најтесниот дел, протокот е широк 39 км (21 [[морска милја]]).<ref name=USEIA01/> Низ протокот минува 20% од вкупното количество [[нафта]]та во светот и 35% од сите нафтоносни пловила. Поради ова, местото е од големо стратешко значење во меѓународната трговија,<ref name=USEIA01>{{нмс |url=http://www.eia.gov/countries/regions-topics.cfm?fips=WOTC#hormuz |title=Ормуски Проток |date=30 декември 2011 |work=Светски геостратешки точки во превозот на нафта |publisher=Управа за енергетско информирање на САД |accessdate=14 јануари 2012}} {{en}}</ref> и причина за конфликт помеѓу силите, особено [[САД]] и [[Иран]]. Протокот за првпат се споменува во поморскиот прирачник „[[Перипл на Еритрејското Море]]“ од [[I век]]. ==Сообраќај== Поради големата прометност, во Ормускиот Проток се имаат случено повеќе судири на бродови. За да се намали ризикот од вакви катастрофи, протокот е подвоен на две ленти<ref name=UNCLOS-historic>{{нмс|url=http://www.eoearth.org/article/Strait_of_Hormuz |title=Енциклопедија на Земјата |publisher=Национален совет за наука и животна околина}} {{en}}</ref> — една за дојдовен и една за појдовен сообраќај. Од нив, едната се наоѓа во омански води, а другата во ирански. Според Управата за енергетско информирање на САД, во 2011 г. низ протокот поминувале просечно 14 [[танкер]]и дневно, носејќи 17&nbsp;милиони [[барел]]и (2.700.000&nbsp;м³) сирова нафта. Ова претставува 35% од количеството на нафта што се превезува по морски пат и 20% од целиот нафтен сообраќај во светот. Во извештајот се вели дека 85% од сировата нафта била испорачана во [[Азија]], највеќе во [[Јапонија]], [[Индија]], [[Јужна Кореја]] и [[Кина]].<ref name=USEIA01 /> == Поврзано == * [[Ормуз]] * [[Абу Муса]] * [[Хормозган]] == Наводи == {{наводи}} * Mohammed Kookherdi (1997) Kookherd, an Islamic civil at Mehran river, III изд: Dubai == Надворешни врски == {{рвр|Strait of Hormuz|Ормуски Проток}} * [http://strausscenter.org/hormuz/straitofhormuz.html Ормуски Проток: политичка, економска, деловна, техничка и воена проблематика] — Центар „Роберт Штраус“ {{en}} * [http://www.dataxinfo.com/index.htm Портал посветен на Ормускиот Проток] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200807125602/http://www.dataxinfo.com/index.htm |date=2020-08-07 }} со стари карти {{en}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Протоци во Азија]] [[Категорија:Протоци во Индискиот Океан]] [[Категорија:Меѓународни протоци]] [[Категорија:Персиски Залив]] [[Категорија:Географија на Иран]] [[Категорија:Географија на Оман]] [[Категорија:Географија на Обединетите Арапски Емирати]] [[Категорија:Хормозган]] 6t3z4vqg671k2b1bfx550e697garyir 5538257 5538256 2026-04-13T07:34:21Z Bjankuloski06 332 5538257 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = Ормуски Проток | native_name = {{native name list |tag1=fa|name1=تنگه هرمز |tag2=ar|name2=مضيق هرمز}} | other_name = | image = Strait of Hormuz and Musandam Peninsula (MODIS 2018-12-10).jpg | alt = | caption = Сателитска снимка на Ормускиот Проток | image_bathymetry = | alt_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = [[Персиски Залив]]–[[Омански Залив]] | group = | coordinates = {{coord|26.6|N|56.5|E|type:waterbody_scale:1000000|display=title,inline}} | type = [[проток]] | etymology = | part_of = | inflow = | rivers = | outflow = | oceans = | catchment = | basin_countries = {{hlist|[[Иран]]|[[Оман]]|[[Обединети Арапски Емирати|ОАР]]}} | agency = | designation = | engineer = | length = | width = 39-97 | min_width = | area = | depth = | max-depth = | volume = | residence_time = | salinity = | shore = | elevation = | temperature_high = | temperature_low = | frozen = | islands = [[Ормуз]]<br />[[Кешм]]<br />[[Ларак]] | islands_category = | sections = | trenches = | benches = | cities = {{Collapsible list | list_style = text-align:left; | 1 = {{знамеикона|Иран}} [[Бандар Абас]] <br /> {{знамеикона|Оман}} [[Хасаб]] }} | pushpin_map = Iran#West Asia | pushpin_label_position = right<!-- left, right, top or bottom --> | pushpin_map_caption = Strait of Hormuz (Iran)##Strait of Hormuz (West Asia) }} '''Ормуски Проток''' или '''Ормуски Теснец''' ({{langx|fa|تَنگِه هُرمُز}} ''Tangeh-ye Hormoz'', {{langx|ar|مَضيق هُرمُز}} ''Maḍīq Hurmuz'') — [[проток]] помеѓу [[Омански Залив|Оманскиот]] и [[Персиски Залив|Персискиот Залив]]. Ова е единствениот излез на Персискиот Залив на отворен океан и една од најважните [[геостратегија|геостратешки]] точки во светот. На северниот брег се наоѓа [[Иран]], а на јужниот се сместени [[Обединети Арапски Емирати|Обединетите Арапски Емирати]] и [[оман]]ската [[ексклава]] [[Мусандам]]. Во најтесниот дел, протокот е широк 39 км (21 [[морска милја]]).<ref name=USEIA01/> Низ протокот минува 20% од вкупното количество [[нафта]]та во светот и 35% од сите нафтоносни пловила. Поради ова, местото е од големо стратешко значење во меѓународната трговија,<ref name=USEIA01>{{нмс |url=http://www.eia.gov/countries/regions-topics.cfm?fips=WOTC#hormuz |title=Ормуски Проток |date=30 декември 2011 |work=Светски геостратешки точки во превозот на нафта |publisher=Управа за енергетско информирање на САД |accessdate=14 јануари 2012}} {{en}}</ref> и причина за конфликт помеѓу силите, особено [[САД]] и [[Иран]]. Протокот за првпат се споменува во поморскиот прирачник „[[Перипл на Еритрејското Море]]“ од [[I век]]. ==Сообраќај== Поради големата прометност, во Ормускиот Проток се имаат случено повеќе судири на бродови. За да се намали ризикот од вакви катастрофи, протокот е подвоен на две ленти<ref name=UNCLOS-historic>{{нмс|url=http://www.eoearth.org/article/Strait_of_Hormuz |title=Енциклопедија на Земјата |publisher=Национален совет за наука и животна околина}} {{en}}</ref> — една за дојдовен и една за појдовен сообраќај. Од нив, едната се наоѓа во омански води, а другата во ирански. Според Управата за енергетско информирање на САД, во 2011 г. низ протокот поминувале просечно 14 [[танкер]]и дневно, носејќи 17&nbsp;милиони [[барел]]и (2.700.000&nbsp;м³) сирова нафта. Ова претставува 35% од количеството на нафта што се превезува по морски пат и 20% од целиот нафтен сообраќај во светот. Во извештајот се вели дека 85% од сировата нафта била испорачана во [[Азија]], највеќе во [[Јапонија]], [[Индија]], [[Јужна Кореја]] и [[Кина]].<ref name=USEIA01 /> == Поврзано == * [[Ормуз]] * [[Абу Муса]] * [[Хормозган]] == Наводи == {{наводи}} * Mohammed Kookherdi (1997) Kookherd, an Islamic civil at Mehran river, III изд: Dubai == Надворешни врски == {{рвр|Strait of Hormuz|Ормуски Проток}} * [http://strausscenter.org/hormuz/straitofhormuz.html Ормуски Проток: политичка, економска, деловна, техничка и воена проблематика] — Центар „Роберт Штраус“ {{en}} * [http://www.dataxinfo.com/index.htm Портал посветен на Ормускиот Проток] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200807125602/http://www.dataxinfo.com/index.htm |date=2020-08-07 }} со стари карти {{en}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Протоци во Азија]] [[Категорија:Протоци во Индискиот Океан]] [[Категорија:Меѓународни протоци]] [[Категорија:Персиски Залив]] [[Категорија:Географија на Иран]] [[Категорија:Географија на Оман]] [[Категорија:Географија на Обединетите Арапски Емирати]] [[Категорија:Хормозган]] que0qduyrpymxtitum7sv8imnt1d3oo 0 1120370 5538162 4604873 2026-04-12T18:46:30Z Zdravko 293 5538162 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | italic title=force | image = File:OriginOfFamily-1884.jpg | caption = Прво издание (1884) | author = [[Фридрих Енгелс]] | title_orig = Der Ursprung der Familie, des Privateigenthums und des Staats | language = Германски | pub_date = 1884 | english_pub_date = 1902 }} '''Потеклото на семејството, приватната сопственост и државата''' е [[Историски материјализам|историски материјалистичка]] расправа напишана од страна на [[Фридрих Енгелс]] и објавени во 1884 година. Таа е делумно врз основа на забелешките од [[Карл Маркс]] за книгата ''Античко општество'' од [[Луис Хенри Морган]]. Книгата е една од првите големи дела во рамките на семејната економија. ==Развој на човечкото општество и семејството== Според книгата првата домашна институција во историјата на човештвото не беше [[семејство]]то, но [[матрилинеарност|матрилинеарниот]] клан. Енгелс тука ја следи тезата на Луис Х. Морган. Морган бил американски бизнис адвокат кој се залагаше за правата за земјиштето на [[Индијанци]]те и стана усвоен како почесен член на племето Сенекски [[Ирокези]]. Традиционално, Ирокезите живееле во комунални куќи врз основа на матрилинеарното потекло и [[матрилокалност|матрилокалниот]] престој, аранжман кој им давал на жените многу солидарност и моќ. Нечовечкото примарно општество и најраното човечко општество, ја идентификувале сексуалната конкуренција и љубомората на мажите како важен проблем кој треба да се надмине, и со тоа се овозможи појавата на најстарата форма на семејството. Примитивниот [[комунизам]] е со седиште во матрилинеарниот клан каде жените живееле со своите сестри - применувајќи го принципот "детето на сестра ми е моето дете". Оваа сродствена солидарност ги овласти жените да преземат акција против мажите кои не соработувале. Енгелс го идентификувал "светскиот историски пораз на женскиот пол" - преминот од она што тој го нарече "мајчино право" во "татково право" - со почетокот на говедарството и пасторализмот.<ref name="kerber1988">{{Наведено списание | author = Linda K. Kerber | last2= |first2= |year= 1988 |title= Separate Spheres, Female Worlds, Woman's Place: The Rhetoric of Women's History |journal= The Journal of American History |volume= 75 |issue= 1 |pages= 9&ndash;39|publisher= University of North Carolina Press|doi= 10.2307/1889653|url=http://faculty.uml.edu/sgallagher/separate_spheres.htm}}</ref> Општествената [[револуција]] која Енгелс верувал дека ќе се случи ќе ги елиминира класните разлики, а со тоа и [[проституција]]та и [[патријархат|поробувањето на жените]]. Ако мажите треба да се занимаваат само со [[љубов]], а веќе не со имот и наследство, тогаш [[моногамија]]та ќе дојде природно. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.marxists.org/makedonski/m-e/1884/potekloto/index.htm Македонски превод на делото] * [http://www.cpgb.org.uk/home/weekly-worker/ww930/supplement-early-human-kinship-was-matrilineal Engels was Right: Early Human Kinship was Matrilineal] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121201052904/http://www.cpgb.org.uk/home/weekly-worker/ww930/supplement-early-human-kinship-was-matrilineal |date=2012-12-01 }} * [http://www.marxists.org/archive/marx/works/1884/origin-family/index.htm Full English text of ''The Origin of the Family, Private Property and the State''] * [http://www.mlwerke.de/me/me21/me21_025.htm Full original-language German text of ''The Origin of the Family, Private Property and the State''] [[Категорија:Дела на Фридрих Енгелс]] [[Категорија:Историја]] [[Категорија:Економија]] [[Категорија:Феминизам]] [[Категорија:Книги од 1884 година]] 3hwotwnhua9h1pzxj8ayallde0dm6vh 0 1207107 5538265 5314323 2026-04-13T07:36:52Z Bjankuloski06 332 /* Боја и состав */ Правописна исправка, replaced: Таенит → Тенит 5538265 wikitext text/x-wiki {{Infobox meteorite | Name = Гибеон | Image = Gibeon-meteorite-in-Post-Street-Mall.jpg | Image_caption = Парчиња од Гибеон во [[Виндхук]] | Type = [[железен метеорит|железен]] | Class = | Group = IVA<ref name=database>{{metbull|10912|Gibeon}}</ref> | Structural_classification = фин [[октаедрит]] | Composition = 91,8% [[железо|Fe]]; 7,7% [[никел|Ni]]; 0,5% [[кобалт|Co]]; 0,04% [[фосфор|P]]; 2,4 {{крат|мд|милионитинка}} [[иридиум|Ir]]; 1,97 мд [[галиум|Ga]]; 0,111 мд [[германиум|Ge]] | Shock = | Weathering = | Country = [[Намибија]] | Region = Голем Намакваленд | Lat_Long = {{coord|25|20|S|18|00|E|display=inline,title}} | Observed_fall = No | Fall_date = [[праисторија|праисториско]] време | Found_date = 1838<ref name=database /> | TKW = 26.000 кг<ref name=database /> | Strewn_field = да | Image2 = Widmanstätten pattern kevinzim.jpg | Image2_caption = Видманштетенова шара }} '''Гибеон''' — железен [[метеорит]] чии фрагменти најпрвин биле пронајдени во 1836 година во југозападна Африка, во близина на градот Гивеон, на источниот брег на реката Голема Риба. Координатите за наоѓање се на 25 ° 30 ЈГШ и 18 ° 00' ИГД. Првпат е опишан од Џејмс Едвард Александар. Имперскиот геолог Пол Рејнџ објави во 1913 година на поединечни маси, кои биле откриени на самото место на настанот во областа. Опсегот заклучил дека метеоритот можел да падне само по формирањето на овие формации. Датумите на овие слоеви даваат возраст од 13.000 до 30.000 години. Возраста на потеклото на самиот метеорит е дадена како повеќе од четири милијарди години.<ref>[https://spiritrockshop.com/gibeon-meteorites/ Gibeon Meteorites]</ref> 31 фрагмент од метеорит може да се види во главниот град Намибија, Виндхук.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.meteoritemarket.com/GNinfo.htm/ |title=Learn About the Gibeon Meteorite |accessdate=2024-11-28 |archive-date=2024-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241214194251/http://www.meteoritemarket.com/GNinfo.htm |url-status=dead }}</ref> ==Образување== По влегувањето во атмосферата, тој пукна во неколку илјади фрагменти кои паднале на површина од околу 370 × 185 км - најголемата позната метеоритска низа на Земјата. Гејонското поле за испуштање, сега е прилично скенирано, со најмалку 26 тони метеори. Метеоритот доаѓа од астероидниот појас и е класифициран како фина октаедрична група IV А, неговата структура е поликристална и ја прикажува структурата Widmanstätten. Оваа структура е карактеристична ознака за метеорското потекло, бидејќи не постои ништо земно што ја има оваа структура.<ref>[https://www.amnh.org/exhibitions/permanent/meteorites/meteorites/stone-and-iron-from-space/irons/gibeon/ The iron meteorite Gibeon ]</ref> ==Боја и состав== Неговата боја е сјајна сребрено-метална. Метеоритот се состои од минерали [[камацит]] и [[тенит]]. Ги содржи следните елементи во масата, почнувајќи од најголемите: железо, никел, кобалт, фосфор, сулфур, јаглерод, хром, бакар, платина, рутений, арсен, осмиум, галиум, иридиум, родиум, злато, германиум, цинк.<ref>[https://www.lpi.usra.edu/meteor/metbull.php?code=10912/ The iron meteorite Gibeon ]</ref> Хемиски состав: 91,8% железо; 7,7% никел; 0,5% кобалт; 0,04% фосфор; 1.97 мд галиум; 0.111 мд германиум; 2,4 мд иридиум . [https://www.lpi.usra.edu/meteor/metbull.php?code=10912/ The iron meteorite Gibeon ]</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Метеорити по име]] hpz20gnzlw468vqpf8d8idq8kx5k4rl 0 1213444 5538101 5457911 2026-04-12T17:02:14Z Andrew012p 85224 5538101 wikitext text/x-wiki {{ЈСП линија |кутија_ширина = |број = 7 |позбоја = |насловбоја = |поднаслов = |слика = |слика_ширина = |слика_алт = |опис = |тип = градска линија |возила =[[Јутонг]] |состојба = сообраќа |воведена =2010 (продолжена рута) |укината = |постојки = 25 (кон [[Карпош III|Карпош 3]])<br />26 (кон [[Горно Лисиче]]) |ноќна = |населби = [[Горно Лисиче]], [[Лисиче (населба во Скопје)|Лисиче]], [[Аеродром (населба во Скопје)|Аеродром]], [[Мичурин]], [[Пролет (скопска населба)|Пролет]], [[Дебар Маало]], [[Ново Маало (скопска населба)|Ново Маало]], [[Центар (населба во Скопје)|Центар]], помеѓу [[Буњаковец]] и [[Дебар Маало]], помеѓу [[Тафталиџе|Тафталиџе I]] и [[Карпош I]]/[[Карпош II]], [[Карпош III]] |улици = |знаменитости = |терминали = |почеток = [[Горно Лисиче]], [[Карпош III]] |преку = |крај = [[Карпош III]], [[Горно Лисиче]] |времетраење =80 мин. |конкуренти = |честота = 10 — 15 мин. |честота_викенди = 20 — 30 мин. |дење = 05:00 — 24:00 ч. |ноќе = 0:15 — 04:25 ч. |патници = |билет = 35 [[ден.]] |картичка = |карта = {{шема на линија|ЈСП линија 7|legend=автобус}} |карта_состојба = |карта_име = |белешки = }} '''7''' — редовна автобуска линија на [[ЈСП Скопје]], која вози од [[Горно Лисиче]] — Хемтекс до [[Карпош III|Карпош 3]] и обратно. ==Линија== Линијата број 7 започнува од станицата Хемтекс, односно по улицата Лисец. Потоа се приклучува на улицата Горно Лисиче. Вози по улицата Мите Богоевски и се приклучува на булеварот 12-та Македонска бригада во населбата [[Лисиче (населба во Скопје)|Лисиче]]. После три автобуски станици (стојалишта) од тој булевар, 7ка вози по булеварот 3та Македонска бригада, сè до исклучувањето на улицата Беласица. Од таа улица се пренасочува на Кузман Јосифовски - Питу и врти лево за да се приклучи на булеварот Кочо Рацин. Потоа линијата оди десно со што вози по улицата 11 Октомври, улица која понатаму продолжува како Димитрија Чуповски односно пат во средишното градско подрачје. Од Димитрија Чуповски, врти десно по булеварот ВМРО или по булеварот Свети Климент Охридски за да се приклучи на булеварот Партизански Одреди. На тој булевар минува низ шест автобуски постојки и се исклучува на улицата МАНАПО, каде се наоѓа крајна станица на линијата 7. Оттука, како почетна станица од [[Карпош III|Карпош 3]], линијата вози по МАПАПО и вртејќи десно се приклучува на булеварот Илинден. Од Илинден, линијата врти десно по улицата Бледски договор (улицата покрај [[Воена болница|8-ми Септември]]). Оттаму линијата повторно вози по Партизански одреди назад до [[Горно Лисиче]] по веќе спомената рута. == Поврзано == * [[ЈСП Скопје]] == Наводи == {{наводи}} {{Линии на ЈСП}} [[Категорија:Линии на ЈСП Скопје]] fi384nmjjeuy6i3nvl5wcb1oyiggckt 0 1219475 5538125 5537461 2026-04-12T17:39:13Z Ehrlich91 24281 5538125 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Света Ана |слика = Crkva sv.Ana selo Maloviste.JPG |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Преспанско-пелагониска |намесништво = Ресенско |парохија = Прва ресенска |координати = {{coord|41|2|41|N|21|14|2|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Маловиште |општина = Битола |држава = Македонија |патрон = [[Света Ана]] |изградба = 1936 |завршено = |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = еднокорабна |архитектонски тип = |архитектонски стил= }} '''Црква „Св. Ана“''' — главна манастирска [[црква (градба)|црква]] на [[Маловишки манастир|Маловишкиот манастир]] во [[битолско]]то село [[Маловиште]], [[Македонија]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref><ref name="Bitola Tourist Info">{{нмс | url=http://bitolatourist.info/mk/425-crkvi-manastiri-pelister | title=Цркви и манастири во Националниот парк Пелистер | date=11 јуни 2017 | publisher=Bitola Tourist Info | 5= | accessdate=2019-03-15 | archive-date=2017-09-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170911094423/http://bitolatourist.info/mk/425-crkvi-manastiri-pelister | url-status=dead }}</ref> == Местоположба == Црквата се наоѓа над селото, на 2 километри оддалеченост на источната падина. До црквата води планинарска патека, која започнува од селото.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=177|title=Мој Роден Крај|work=www.mojrodenkraj.com.mk|accessdate=2026-04-10|archive-date=2026-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210719152530/http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=177|url-status=bot: unknown}}</ref> Градбата е сместена на надморска височина од 1.410 метри во висока букова шума.<ref name="Bitola Tourist Info"/> == Историја == Црквата се смета за најстара од црковните храмови во селото [[Маловиште]]. Таа била обновена во 1923 година,<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/41961345|title=Bitoljsko-Prilepska kotlina : antropogeografska proučavanja|last=Трифуноски|first=Јован |authorlink=Јован Трифуноски|page=238|date=1998|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670252678|location=Белград|oclc=41961345}}</ref> иако според други извори се вели дека е подигната во 1936 година. Постојат сведоштва дека манастирот постои од средината на XVIII век.<ref name="Bitola Tourist Info"/> == Архитектура == === Икони и иконостас === Црквата поседува богат иконостас.<ref name=":1"/> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="120px"> Податотека:Црква „Св. Ана“ - Маловиште 10.jpg|Ниша над влезот на камбанаријата Податотека:Црква „Св. Ана“ - Маловиште 11.jpg|Камбанаријата Податотека:Црква „Св. Ана“ - Маловиште 2.jpg|Главниот влез Податотека:Црква „Св. Ана“ - Маловиште 3.jpg|Источната страна (зиме) Податотека:Црква „Св. Ана“ - Маловиште 4.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Ана“ - Маловиште 5.jpg|Источната страна Податотека:Црква „Св. Ана“ - Маловиште 6.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Св. Ана“ - Маловиште 7.jpg|Споредниот влез Податотека:Црква „Св. Ана“ - Маловиште 8.jpg|Внатрешноста на камбанаријата Податотека:Црква „Св. Ана“ - Маловиште 9.jpg|Влезот Податотека:Црква „Св. Ана“ - Маловиште.jpg|Поглед на црквата </gallery> == Поврзано == * [[Ресенско архијерејско намесништво]] * [[Прва ресенска парохија]] * [[Маловиште]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. Anne's Church (Malovište)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ана, Маловиште}} [[Категорија:Храмови посветени на Света Ана во Македонија|Маловиште]] [[Категорија:Маловишки манастир| ]] s72n4w9m4v00arr3mm7wlktfmy3nbuu 0 1236784 5538249 5251918 2026-04-13T07:25:40Z Bjankuloski06 332 5538249 wikitext text/x-wiki {{Викификација}} '''Афонсо де Албукерке''', војвода на Гоа бил португалски генерал, голем освојувач, државник и градежник на империјата. [[Податотека:Retrato de Afonso de Albuquerque (após 1545) - Autor desconhecido.png|мини|Капетан-мајор на морињата на Арабија Гувернер на Португалска Индија]] Афонсо ја унапреди трократната грандиозна шема на Португалија за борба против исламот, ширење на христијанството и обезбедување трговија со зачини со воспоставување на португалска азиска империја. Меѓу неговите достигнувања, Афонсо успеа да ја освои Гоа и беше првиот Европеец на ренесансата што го напаѓаше Персискиот Залив и го водеше првото патување со европска флота во Црвеното Море. Неговите воени и административни дела генерално се сметаат за највитажни за градење и обезбедување на португалското царство на Ориент, Блискиот Исток и зачинските патеки на источна Океанија. Афонсо генерално се смета за воен гениј, и „веројатно најголем поморски командант на ерата“ со оглед на неговата успешна стратегија - тој се обидел да ги затвори сите поморски премини на Индискиот Океан кон Атлантикот, Црвеното Море, итн. Персискиот Залив и Тихиот Океан, преобразувајќи го во португалски марија клаузул, воспоставен над опозицијата на Отоманското Царство и нејзините муслимански и хиндуисти сојузници. Во проширувањето на Португалското Царство, Афонсо иницираше соперништво кое станало позната како османлиско-португалска војна, која траела многу години. Многу од османлиско-португалските конфликти во кои бил директно вклучен се случиле во Индискиот Океан, во регионите на Персискиот Залив за контрола на трговските патишта и на бреговите на Индија. Тоа бил неговата воена брилијантност во овие првични кампањи против многу поголемата Отоманско Царство и нејзините сојузници што овозможија Португалија да стане првата глобална империја во историјата. Тој имал запис за ангажирање и пораз на многу поголеми војски и флоти. На пример, неговото заземање на [[Ормуз]] во 1507 година против Персијците беше постигнато со флота од седум бродови. Други познати битки и офанзиви што ги водел вклучуваат освојување на Гоа во 1510 година и заземање на Малака во 1511 година. Тој станал адмирал на Индискиот Океан и бил назначен за шеф на „флотата на Арапското и Персиското Море“ во 1506 година. Во последните пет години од животот, тој се свртел кон администрација, каде неговите постапки како втор гувернер на Португалска Индија биле клучни за долговечноста на Португалската империја. Тој ја пионеруваше европската морска трговија со Кина за време на династијата Минг со пратеникот Рафаел Перестрело, Тајланд со Дуарте Фернандес како пратеник, и со Тимор, минувајќи низ Малезија и Индонезија во патувањето предводено од Антонио де Абреу и Франциско Серјо. Тој, исто така, им помогна на дипломатските односи со Етиопија користејќи свештенички пратеници Јоао Гомес и Јоао Санчес, и воспоставил дипломатски врски со Персија, за време на династијата во Сававијците. == Раниот живот == [[Податотека:Coat of arms of Albuquerque (antiga).svg|мини|Грб на Албукерке]] Афонсо де Албакерки е роден во 1453 година во Алхандра, во близина на Лисабон. Тој бил втор син на Гончало де Албакерки, Господ на Вила Верде доц Франкос и Дона Ленор де Менезес. Неговиот татко држел важна позиција на суд и бил поврзан со далечинско нелегитимно потекло со португалската монархија. Тој се имал завршено школо по математика и латински на дворот во Афонсо V од Португалија, каде се дружел со принцот Јован, идниот крал Јован Втори од Португалија. Раната обука на Афонсо ја опишува Диого Барбоса Мачадо: '''„Д. Алфонсо де Албукерке, презимето на Велики, заради херојските дела со кои ја наполни Европа со восхит, а Азија со страв и трепет, е роден во 1453 година, во Имотот наречен, за љубов на нејзината состојба, Рајот на градот Аланхдра, шест лиги оддалечени од Лисабон. Тој беше втор син на Гонкало де Албакерки, Господар на Вилаверде и на Д. Леонар де Менезес, ќерка на Д. Илваро Гончалвес де Атајде, Грофот на Атугуја и на неговата сопруга Д. Гиомар де Кастро и ја поправи оваа неправда на природа со тоа што се искачува на врвот на секоја доблест, и политичка и морална. Тој се школувал во Палатата на кралот Д. Афонсо V, во чија палеестра се спушти емулативно да стане соперник на тој африкански Марс “.''' == Рана воена служба == Афонсо работел 10 години во Северна Африка, каде се здобил со воено искуство во жестоки кампањи против муслиманските сили и османлиските Турци. Во 1471 година, под команда на Афонсо V од Португалија, тој бил присутен на освојувањето на Тангиер и Арзила во Мароко, служејќи се таму како офицер неколку години. Во 1476 година го придружувал принцот Јован во војните против Кастиља, вклучувајќи ја и Битката кај Торо. Учествувал во кампањата на италијанскиот полуостров во 1480 година за да го спаси Фердинанд Втори од Арагон од османлиската инвазија на Отранто, која заврши со победа. По враќањето во 1481 година, кога принцот Јован бил крунисан за крал Јован Втори, Афонсо го поставил Учителот на коњот за неговите истакнати експлоатации, главен измет (естрибеиро-мор) на кралот, позиција што ја држел за време на владеењето на Јован (1481– 95). Во 1489 година се вратил во воените походи во Северна Африка, како командант на одбраната во тврдината Грациоса, остров во реката Луко во близина на градот Лараче, а во 1490 година бил дел од стражарот на кралот Јован Втори, враќајќи се во Арцила во 1495 година, каде што починал неговиот помлад брат Мартим, борејќи се од своја страна. Афонсо го обележа под строгиот Јован Втори и победи воени походи во Африка и Средоземното Море, но сепак Азија е местото каде тој ќе го направи своето најголемо влијание. === Прва експедиција во Индија, 1503 година === [[Податотека:Cantinomap redsea persiangulf.jpg|мини|Карта на Арапскиот Полуостров што го прикажува Црвеното Море со островот [[Сокотра]] (црвено) и [[Персиски Залив|Персискиот Залив]] (сина) со [[Ормуски Проток|Ормускиот Проток]] (кантино планифера, 1502)]] Кога бил востоличен кралот Мануел I од Португалија, тој покажал одредена оддалеченост кон Афонсо, близок пријател на неговиот страшен претходник и седумнаесет години негов постар. Осум години подоцна, на 6 април 1503 година, по долгата воена кариера и во зрела возраст, Афонсо бил испратен на својата прва експедиција во Индија, заедно со неговиот братучед Франциско де Албакерки. Секој командуваше со три бродови, пловеа со Дуарте Пачеко Переира и Николао Коелхо. Тие се вклучија во неколку битки против силите на Заморин од Каликут (Калекуте, Кожикоде) и успеаја да го постават кралот на Кохин (Кохим, Кочи) безбедно на неговиот престол. За возврат, кралот им дал дозвола да го градат португалскиот тврдина Имануел (Форт Кочи) и да воспостават трговски односи со Квилон (Куãо, Колам). Ова ја постави основата на источното португалско царство. === Втора експедиција во Индија, 1506 година === [[Податотека:Portuguese Castle (Hormuz).jpg|мини|лево|Тврдината на нашата дама на зачнувањето, островот Хормуз, Иран]] Афонсо се вратил дома во јули 1504 година, и бил добро прифатен од кралот Мануел Први. Откако му помогнал во создавање стратегија за португалските напори на исток, кралот Мануел му доверил команда на ескадрила од пет бродови во флотата на шеснаесет пловејќи за Индија во почетокот на 1506 година предводена од Тристио да Кунха. Нивната цел беше да го освојат Сокотра и да изградат тврдина таму, со надеж дека ќе ја затворат трговијата со Црвеното Море. Афонсо отиде како „главен капитен на брегот на Арабија“, пловејќи под наредбите на Да Кунха, сè додека не стигна до Мозамбик. Тој носеше запечатено писмо со тајна мисија нарачана од кралот: откако ја исполни првата мисија, тој требаше да го замени првиот вицепрвак на Индија, Франциско де Алмеида, чиј мандат заврши две години подоцна. Пред да замине, тој легитимирал природен син роден во 1500 година и ја направил својата волја. === Прво освојување на Сокотра и Ормуз, 1507 година === [[Податотека:Afonso de Albuquerque Lisboa.jpg|мини|Статуа на Афонсо де Албукерке, симболично стои на оџакот, повикувајќи се на неговиот одговор во Хормуз]] Флотата ја напуштила Лисабон на 6 април 1506 година. Афонсо сам го пилотирал својот брод, откако го загубил именуваниот пилот при поаѓањето. Во каналот Мозамбик, тие го спасија капетанот Јоао да Нова, кој се соочи со потешкотии при враќањето од Индија; Да Нова и неговиот брод, Фрол де ла Мар, се придружија на возниот парк на Да Куна. Од Малинди, да Куна испрати пратеници во Етиопија, за што во тоа време се сметаше дека е поблизу отколку што е навистина. Меѓу нив биле и свештеникот Јоао Гомес, Јоао Санчес и Тунижанецот Сид Мохамед, кои не успеале да го преминат регионот, се упатија кон Сокотра; оттаму, Афонсо успеа да ги спушти во Филук. По успешните напади врз арапските градови на брегот на источна Африка, тие го освоија Сокотра и изградија тврдина кај Сук, со надеж дека ќе формираат база за запирање на трговијата со Црвеното Море до Индискиот Океан. Сепак, Сокотра беше напуштена четири години подоцна, бидејќи не беше поволно како основа. На Сокотра, тие се разделија на начини: Тристоо да Куна пловеше за Индија, каде што ќе го олесни Португалецот опсаден во Кананоре, додека Афонсо однесе седум бродови и 500 мажи во Ормуз во Персискиот Залив, еден од главните источни трговски центри. На неговиот пат ги освоил градовите Куриати (Курјат), Мускат во јули 1507 година и Хор Факан, прифаќајќи го потчинетоста на градовите Калхат и Сохар. Тој пристигна во Ормуз на 25 септември и наскоро го зароби градот, кој се согласи да стане притока држава на португалскиот крал. Тогаш Хормуз беше притока на Шах Исмаил од Персија. Во познатата епизода, непосредно по неговото освојување, Албукерке се соочија од персиските пратеници, кои наместо тоа бараа исплата на должната почит. Тој им нареди да им се даде залиха на топчиња, стрели и оружје, при што се вели дека „таква беше валутата што ја погоди Португалија за да му се оддолжи почитта што ја бараа од доминациите на кралот Мануел“. Според Брус де Албакерк, тоа било Шах Исмаил кој го измислил терминот „Лав на морињата“, обраќајќи се на Албукерке како таков. Афонсо започна со изградба на тврдината на нашата дама на победата (подоцна преименувана во тврдина на нашата дама на зачнувањето), ангажирајќи ги своите луѓе од сите редови во работата. Сепак, некои од неговите офицери се револтираат против тешката работа и климата и, тврдејќи дека Афонсо ги надминал неговите наредби, заминал за Индија. Со флотата намалена на два бродови и остана без резерви, тој не беше во можност долго да ја задржи оваа позиција. Принуден да го напушти Ормуз во јануари 1508 година, тој изврши рација во крајбрежните села за снабдување на населбата Сокотра, се врати во Ормуз, а потоа се упати кон Индија. === Апсење во Кананоре, 1509 година === Афонсо пристигнал во Кананоре на брегот на Малабар во декември 1508 година, каде го отвори пред свештеникот Дом Франциско де Алмеида, запечатената писмо што го примил од кралот и што го прогласи за гувернер за да го наследи Алмеида. Портпаролот, поддржан од офицерите кои го напуштија Афонсо кај Ормуз, имаше кралски поредок, но одби да попушти, протестирајќи дека неговиот мандат заврши само во јануари и наведувајќи ја намерата да се одмазди за смртта на неговиот син, борејќи се со флотот Мамелук на Мирокем, одбивајќи ја понудата на Афонсо самиот да се бори против него. Афонсо избегна конфронтација, што може да доведе до граѓанска војна и се пресели во Кочи, Индија, за да чека понатамошно поучување од кралот, одржувајќи ја и неговата придружба. Тој го опиша Фернано Лопес де Кастанеда како трпеливо издржливо отворено спротивставување од групата што се собрала околу Алмеида, со кого одржувал формален контакт. Сè повеќе изолиран, тој му пишал на Диого Лопес де Секира, кој пристигнал во Индија со нова флота, но бил игнориран кога Секеира се приклучила на Вицерој. Во исто време, Афонсо одбивал пристапи од противниците на вицереј, кои го охрабрувале да ја заземе власта. На 3 февруари 1509 година, Алмеида се бори против поморската битка на Диу против заедничката флота на Мамелукс, Османлиите, Заморин од Каликут и султанот Гуџарат, сметајќи ја за тоа како лична одмазда за смртта на неговиот син. Неговата победа беше пресудна: Османлиите и Мамелукс го напуштија Индискиот Океан, олеснувајќи го патот за португалското владеење таму за следниот век. Во август, по петицијата од поранешните офицери на Афонсо со поддршка на Диого Лопес де Секеира, во која се тврди дека е непогоден за управување, Афонсо беше испратен во притвор во Форт Свети Ангело во Кананоре. Таму тој остана под, како што сметаше, затвор. Во септември 1509 година, Секеира се обиде да воспостави контакт со султанот Малака, но не успеа, оставајќи зад себе 19 португалски затвореници. == Гувернер на Португалска Индија, 1509-1515 година == Афонсо беше ослободен по тримесечно затворање, при пристигнувањето во Кананоре на Маршалот од Португалија со голема флота. Португалскиот Маршал бил најважниот португалски благородник што некогаш ја посетил Индија и донел армада од петнаесет бродови и 3.000 мажи испратени од кралот за да ги брани правата на Афонсо и да го заземе Каликут. На 4 ноември 1509 година, Афонсо стана втор гувернер на државата Индија, позиција што ќе ја задржеше до неговата смрт. Алмеида се вратил дома во 1510 година, Афонсо брзо ја покажал енергијата и одлучноста на неговиот лик. [40] Тој имал намера да доминира во муслиманскиот свет и да ја контролира трговијата со Спајси. Првично, кралот Мануел Први и неговиот совет во Лисабон се обидоа да ја распределат моќта, истакнувајќи три области на јурисдикција во Индискиот Океан. Во 1509 година, благородникот Диого Лопес де Секира бил испратен со флота во Југоисточна Азија, да побара договор со султанот Махмуд Шах од Малака, но не успеал и се вратил во Португалија. На Хорхе де Агуар му беше дадено регионот помеѓу Кејп на добра надеж и Гуџарат. Него го наследи Дуарте де Лемос, но замина за Кохин, а потоа и за Португалија, оставајќи ја возниот парк во Афонсо. === Освојување на Гоа, 1510 година === [[Податотека:"Plan de Goa", in Histoire générale des voyages,1750.jpg|мини|Илустрацијата ги прикажува последиците од португалското освојување на Гоа, од силите на Јусуф Адил Шах.]] Во јануари 1510 година, почитувајќи ги наредбите од кралот и свесен за отсуството на Заморин, Афонсо напредуваше на Каликут. Нападот беше неуспешен, бидејќи Маршал Фернандо Кутињо се впушти во внатрешниот град против инструкции, фасциниран од неговото богатство и беше заседа. За време на спасувањето, Афонсо бил застрелан во градите и морал да се повлече, едвај избегал со животот. Кутињо беше убиен за време на бегството. Набргу по неуспешниот напад, Афонсо собрал флота од 23 бродови и 1200 мажи. Современите извештаи наведуваат дека тој сакал да се бори против флотата на египетскиот Мамелук Султанат во Црвеното Море или да се врати во Хормуз. Сепак, тој бил известен од Тимоџи (сопственик во служба на Империјата Хинду Виџанагара) дека ќе биде полесно да се бориме против нив во Гоа, каде што се засолниле по битката на Диу, и, исто така, за болеста на султанот Јусуф Адил Шах и војната помеѓу Деканските султани. Затоа, тој се потпираше на изненадување при апсењето на Гоа од султантот на Бијапур. Така, тој заврши уште една мисија, бидејќи Португалија сакаше да не се гледа како вечен „гостин“ на Кочи и го посакува Гоа како најдобро трговско пристаниште во регионот. Прв напад се случи во Гоа од 4 март до 20 мај 1510 година. По првичното окупација, чувство дека не можеше да го задржи градот со оглед на лошата состојба на неговите утврдувања, ладењето на поддршката на жителите на Хинду и непостојаноста меѓу неговите редови по нападот на Исмаил Адил Шах, Афонсо одбил примирје понудено од султанот и го напуштил градот во август. Неговата флота беше расфрлана, а палатата во бунтот во Кочи го спречи закрепнувањето, па се упати кон Фор Анџевива. Нови бродови пристигнаа од Португалија, кои беа наменети за благородникот Диого Мендес де Васконселос кај Малака, на кого му беше дадена соперничка команда на регионот. Три месеци подоцна, на 25 ноември Афонсо повторно се појави во Гоа со реновирана флота. Диого Мендес де Васконселос беше принуден да го придружува со засилувањата за Малака и околу 300 засилувања на Малабари од Кананоре. За помалку од еден ден, тие ја зедоа Гоа од Исмаил Адил Шах и неговите отомански сојузници, кои се предадоа на 10 декември. Се проценува дека 6000 од 9000 муслимански бранители на градот умреле, или во жестока битка на улиците или со давење додека се обидувале да избегаат. Афонсо ја поврати поддршката на хинду-популацијата, иако ги фрустрираше првичните очекувања на Тимоџи, кој сакаше да стане гувернер. Афонсо го наградил со тоа што го назначил началник „Агуазил“ на градот, администратор и претставник на хиндусите и муслиманскиот народ, како познавачки толкувач на локалните обичаи. Потоа, тој направи договор за намалување на годишната почит. [[Податотека:Coining of money for D'Albuquerque at Goa, 1510.jpg|мини|Повикување пари за d'Albuquerque во Гоа (1510)]] Во Гоа, Афонсо ја основал првата португалска нане на Исток, откако трговците на Тимоја се пожалиле на недостигот на валута, искористувајќи ја како можност да го зацврсти територијалното освојување. Новата паричка, заснована врз постојните локални монети, покажа на крстот на аверберната и вооружената сфера (или „есфера“), значката на кралот Мануел. Беа издадени златни крузадос или мануис, сребрени есфери и елф-есфера и бронзени „леи“. Друга нане е основана во Малака во 1511 година. Албукерке основана во Гоа болницата Реал де Гоа или Кралска болница на Гоа, од страна на црквата Санта Катарина. Откако чул дека лекарите го изнудувале болното со прекумерни такси, Албукерке ги повикал изјавувајќи дека „наплатувате плата на лекарите и не знаете од каква болест страдаат мажите кои му служат на нашиот господар Царот. ти што е тоа што тие умираат од " и ги стави да работат на градење на градските wallsидови цел ден до ноќен пад пред да ги ослободиш. И покрај постојаните напади, Гоа стана центар на португалската Индија, со освојувањето поттикнувајќи ги во согласност соседните кралства: султанот Гуџарат и Заморин од Каликут испратија амбасади, нудејќи сојузи и локални грантови за зајакнување. Потоа Афонсо ја искористил Гоа за да ја обезбеди трговијата со Спајс во корист на Португалија и да им продаде персиски коњи на кнезовите Вијајанагара и Хинду како замена за нивна помош. === Освојување на Малака, 1511 година === [[Податотека:Malacca in 1550-1563.png|мини|Малака, со А Фамоса, прикажана од писателот на албукерки, Гаспар Кореја.]] Афонсо им објасни на своите армии зошто Португалецот сакаше да ја фати Малака: '''"Кралот на Португалија честопати ми наредуваше да одам во протокот, затоа што ... ова беше најдобро место за пресретнување на трговијата што ја извршуваат Муслиманите ... во овие делови. Така, требаше да ја извршиме нашата служба Господ дека ние беа донесени овде; со преземање на Малака, ќе ги затвориме Теснеите, така што никогаш повеќе Муслиманите не би можеле да ги донесат своите зачини по овој пат .... Јас сум многу сигурен дека, ако оваа трговија со Малака е извадена од нивните раце, Каиро и Мека ќе бидат целосно изгубени “. (Коментарите на Велика Афонсо де Албакерки)''' Во февруари 1511 година, преку пријателски трговец со хинду, Нина Чату, Афонсо добил писмо од Руи де Араџо, еден од деветнаесетте Португалци што се одржува во Малака од 1509 година. Во него се залагаше да се движи напред со најголемата можна флота за да побара нивно ослободување, и дала детали од утврдувањата. Афонсо му го покажа на Диого Мендес де Васконселос, како аргумент да се унапреди во заедничка флота. Во април 1511 година, откако ја зацврстил Гоа, тој собрал сила од околу 900 Португалци, 200 хинду-платеници и околу осумнаесет бродови. Потоа исплови кон Малака против наредби и покрај протестот на Диого Мендес, кој тврдеше команда на експедицијата. Афонсо на крајот ја централизираше португалската влада во Индискиот Океан. После освојувањето на Малакан, тој напишал писмо до Царот за да го објасни своето несогласување со Диого Мендес, сугерирајќи дека понатамошните поделби би можеле да бидат штетни за Португалците во Индија. Под негова команда беше Фердинанд Магелан, кој учествуваше во неуспешната амбасада на Диого Лопес де Секеира во 1509 година. По лажниот старт кон Црвеното Море, тие пловеа кон [[Малачки Проток|Малачкиот Проток]]. Тоа беше најбогатиот град што Португалците се обидоа да го заземат и фокусна точка во трговската мрежа каде што малејските трговци се сретнаа со гуџарати, кинески, јапонски, јавански, бенгалски, персиски и арапски, меѓу другото, опишани од Томе Пирес како на непроценливо богатство. И покрај своето богатство, тој беше претежно граден од дрво, со неколку мидарски згради, но беше одбранет од платеници, проценети на 20,000 мажи и повеќе од 2000 парчиња артилерија. Најголема негова слабост беше непопуларноста на владата на султанот Махмуд Шах, која ги поддржуваше муслиманите, предизвикувајќи незадоволство кај другите трговци. Афонсо направи храбар пристап кон градот, неговите бродови украсени со транспаренти, испукајќи топови одбори. Тој се прогласи за господар на целата навигација, побара од султанот да ги ослободи затворениците и да плати отштета, и побара согласност за изградба на утврдена трговска станица. Султанот на крајот ги ослободил затворениците, но бил импресиониран од малиот португалски контингент. Потоа, Афонсо запалил некои бродови на пристаништето и четири крајбрежни згради како демонстрација. Градот што го делеше реката Малака, поврзувачкиот мост беше стратешка точка, па на зори на 25 јули Португалците слетаа и се бореа во тешка битка, соочувајќи се со отровни стрели, земајќи го мостот вечерта. Откако неплодно ја чекаа реакцијата на султанот, тие се вратија во бродовите и подготвија ѓубре (понудено од кинески трговци), пополнувајќи го со мажи, артилерија и вреќи со песок. Командуван од Антонио де Абреу, тој пловел навлегувач со голема плима до мостот. Следниот ден, сите слетаа. По жестоката борба за време на која султанот се појавил со војска слонови, бранителите се распрснале и султанот избегал. Афонсо ја чекаше реакцијата на султанот. Трговците се приближуваа, барајќи заштита од Португалија. Ним им беа дадени транспаренти да ги обележат нивните простории, знак дека нема да бидат ограбени. На 15 август Португалците повторно нападнаа, но султанот избега од градот. Под строги наредби, тие го ограбија градот, но ги почитуваа транспарентите. Афонсо ја подготви одбраната на Малака против противнапад на Малезија, градејќи тврдина, доделувајќи им на своите луѓе да се менуваат и користејќи камења од џамијата и гробиштата. И покрај доцнењата предизвикани од топлината и маларијата, таа беше завршена во ноември 1511 година, нејзината преживеана врата сега позната како „А Фамоза“ („познатата“). Веројатно тогаш Афонсо имал врежан голем камен со имињата на учесниците во освојувањето. За да ги задуши несогласувањата во врска со редоследот на имињата, тој го постави свртен кон wallидот, со единечен натпис Лапидем quem repobaverunt aedificantes (латински за „Каменот што градителите го отфрлија“, од пророштвото на Давид, Псалм 118:22–23) на напред. Тој ја сместил португалската администрација, назначувајќи го Руи де Араџо како фактор, работно место определено пред неговото апсење во 1509 година и назначувајќи ја богатата трговец Нина Чату да ја замени претходната бендахара, претставник на народот Кафир и советник. Покрај тоа што помогнал во управувањето со градот и првата португалска монета, тој обезбедил ѓубре за неколку дипломатски мисии. Во меѓувреме, Афонсо го уапси и го погуби моќниот трговец на Јаваја, Утимути Раџа, кој откако беше назначен за позиција во португалската администрација како претставник на јаванската популација, одржуваше контакти со протераното кралско семејство. Афонсо се договорил за превозот на многу „Арфас Д'Ел-Реи“ во португалската Малака. === Бродолом на Флор де ла, 1511 година === На 20 ноември 1511 година Афонсо испловил од Малака кон брегот на Малабар на стариот карпа на Флор де ла Мар, кој служел за поддршка на освојувањето на Малака. И покрај неговата несоодветна состојба, тој го искористи за транспорт на богатството собрано во освојувањето, со оглед на неговиот голем капацитет. Тој сакаше да му даде на судот на кралот Мануел изложба на богатства од Малакан. Имаше и понуди од Кралството Сијам (Тајланд) до кралот на Португалија и целото негово богатство. На патувањето, Флор де ла Мар беше уништен во бура, а Афонсо едвај избега давење. '''Мисии од Малака''' === Амбасади во Пегу, Суматра и Сијам, 1511 година === [[Податотека:Ternate.JPG|мини|Опис на Тернат со тврдината Саo Joao Баптиста, изградена во 1522 година]] Повеќето муслимански и гуџачки трговци кои избегале од градот, Афонсо инвестирал во дипломатски напори покажувајќи дарежливост на трговците од Југоисточна Азија, како Кинезите, за да ги охрабрат добрите односи со Португалците. Трговија и дипломатски мисии беа испратени до континенталните кралства: Руи Нунс да Кунха беше испратена во Пегу (Бурма), од каде кралот Бињаријам испрати пријателски емисар во Кочи во 1514 година и Суматра, Суматрански кралеви на Кампар и Индрагири испраќање на емисари во Афонсо прифаќајќи ја новата моќ, како вазални држави на Малака. Знаејќи ги сијамските амбиции околу Малака, Афонсо го испрати Дуарте Фернандес во дипломатска мисија во Кралството Сијам (Тајланд), враќајќи се во кинески ѓубре. Тој беше еден од Португалците кој беше уапсен во Малака, собра знаење за културата на регионот. Таму тој бил првиот Европеец што пристигнал, воспоставувајќи пријателски односи помеѓу кралството Португалија и дворот на кралот на Сијам Раматибоди II, враќајќи се со сијамски пратеник со подароци и писма до Афонсо и кралот на Португалија. === Експедиција до „зачините острови“ (острови Малуку), 1512 година === Во ноември, откако ја обезбеди Малака и ја научи локацијата на тогашните тајни „зачини на острови“, Афонсо испрати три бродови за да ги пронајде, предводени од доверливиот Антонио де Абреу со заменик командантот Франциско Серио. Малејските морнари биле регрутирани да ги водат низ Јава, помалите острови на Сунда и островот Амбон до островите Банда, каде пристигнале на почетокот на 1512 година. Таму останаа еден месец, купувајќи ги и пополнувајќи ги своите бродови со морско оревче и каранфилче. Тогаш Антонио де Абреу отплови за Амбоина додека Серје исплови кон Молука, но тој беше испратен до брод во близина на Серам. Султанот Абу Лаис од Тернат слушнал за нивното застојување и, кога видел можност да се сојузник со моќна странска нација, ги довел во Тернат во 1512 година, каде им било дозволено да изградат тврдина на островот, Форт де Сао Баптиста де Тернат, изградено во 1522 година. === Кинеска експедиции, 1513 година === Во почетокот на 1513 година, Хорхе Олварес, пловејќи на мисија под налог на Афонсо, му било дозволено да слета на островот Линтин, на делтата на реката Перл, во јужна Кина. Набргу потоа, Афонсо го испратил Рафаел Перестрело во јужна Кина, барајќи трговски односи со династијата Минг. Во бродовите од португалската Малака, Рафаел пловел кон Кантон (Гуангжу) во 1513 година, а повторно од 1515 до 1516 година да тргува со кинески трговци. Овие вложувања, заедно со оние на Томе Пирес и Фернио Пирес де Андрад, беа првите директни европски дипломатски и трговски врски со Кина. Сепак, по смртта на кинескиот цар хененгде на 19 април 1521 година, конзервативните фракции на судот, кои се обидоа да го ограничат влијанието на евнухот, ја отфрлија новата португалска амбасада, водеа морски битки со Португалците околу Туен Мун, а Томе беше принудена да напише писма до Малака во која се наведува дека тој и другите амбасадори нема да бидат ослободени од затворот во Кина сè додека Португалците не се повлечат од контролата врз Малака и го вратија на соборениот султан Малака (кој претходно беше вазал на притока на Минг). Како и да е, односите со Португалија повторно се нормализираа во 1540-тите и во 1557 година беше основана постојана португалска база во Макао во јужна Кина со согласност од судот Минг. === Враќање во Кохин и Гоа === [[Податотека:Alfonso de Albuquerque II, governor of India.jpg|мини|Афонсо де Албакерки како гувернер на Индија]] Афонсо се вратил од Малака во Кохин, но не можел да отплови кон Гоа бидејќи се соочил со сериозен револт на чело со силите на Исмаил Адил Шах, султанот на Бијапур, командуван од Расул Кан и неговите сонародници. За време на отсуството на Афонсо од Малака, Португалецот кој се спротивставуваше на преземањето на Гоа се откажа од сопственоста, дури и му напиша на Царот дека е најдобро да се пушти. Зафатен од монсунот и со неколку расположливи сили, Афонсо мораше да почека за пристигнување на засилувачки флоти на чело со неговиот внук Д. Гарсија де Норонха и Хорхе де Мело Переира. Додека беше во Кохин, Албукерке започна училиште. Во приватното писмо до кралот Мануел Први, тој наведува дека нашол градите полни со книги со кои треба да ги научи децата на оженети португалски доселеници (казадо) и христијански преобратеници да читаат и да пишуваат за кои, според Албукерке, имало околу сто во своето време, „сите многу остри и лесно учат што учат“. На 10 септември 1512 година, Афонсо испловил од Кохин до Гоа со четиринаесет бродови кои носеле 1.700 војници. Решен да ја врати тврдината, нареди да се ископаат ровови и да се прекршат wallидовите. Но, на денот на планираниот последен напад, Расул Хан се предаде. Афонсо побара тврдината да биде предадена со својата артилерија, муниција и коњи, а дезертерите да се откажат. Некои се придружија на Расул Кан кога Португалците беа принудени да избегаат од Гоа во мај 1510 година, други за време на неодамнешната опсада. Расул Кан се согласил, под услов нивните животи да бидат поштедени. Афонсо се согласи и тој ја напушти Гоа. Тој ги поштеди животите на дезертерите, но ги ужаси осакатени. Една таква приминка беше Фернано Лопес, кој беше во притвор за Португалија, кој избега на островот Света Елена и водеше живот „Робинзон Крусо“ многу години. По ваквите мерки, градот стана најпросперитетна португалска населба во Индија. === Кампања во Црвеното Море, 1513 година === Во декември 1512 година, пристигна пратеник од Етиопија во Гоа. Матеј беше испратен од регентската кралица Елени, по пристигнувањето на Португалецот од Сокотра во 1507 година, како амбасадор на кралот на Португалија во потрага по коалиција за да помогне во соочувањето со зголемено муслиманско влијание. Тој беше примен во Гоа со голема чест од Афонсо, како долгогодишен претставник на „Престер Јован“. Неговото пристигнување го објави кралот Мануел во папата Лав X во 1513 година. Иако Матеус се соочи со недовербата на соперниците на Афонсо, кој се обиде да докаже дека е некој измамник или муслимански шпион, Афонсо го испрати во Португалија. Кралот е опишан како плачел со радост во нивниот извештај. Во февруари 1513 година, додека Матеус бил во Португалија, Афонсо пловел кон Црвеното Море со сила од околу 1000 Португалци и 400 Малабарис. Тој беше под наредба да го обезбеди тој канал за Португалија. Сокотра се покажа како неефикасен за контрола на влезот во Црвеното Море и беше напуштен, а навестувањето на Афонсо дека Масава би можело да биде добра португалска база може да биде под влијание на извештаите на Матеус. Знаејќи дека Мамелукс подготвувале втора флота во Суец, тој сакал да напредува пред да пристигнат засилувања во Аден и, според тоа, да опсада на градот. Аден бил утврден град, но иако имал скалила за скалирање, тие се скршиле за време на хаотичниот напад. После половина ден од жестоката битка Афонсо беше принуден да се повлече. Тој го крста Црвеното Море во Баб ал-Мандаб, со првата европска флота што пловеше по оваа рута. Тој се обидел да стигне до edеда, но ветровите биле неповолни и затоа тој се засолнил на островот Камаран во мај, сè додека болест кај мажите и недостаток на свежа вода го принудија да се повлече. Во август 1513 година, по вториот обид да го достигне Аден, се вратил во Индија без значителни резултати. За да ја уништи моќта на Египет, тој му напишал на кралот Мануел за идејата да го пренасочи текот на реката Нил да ја направи целата земја неплодна. Можеби најискрено, тој имал намера да го украде телото на исламскиот пророк, Мухамед и да го задржи за откуп сè додека сите муслимани не ја напуштиле Светата земја. Иако експедицијата на Албукерке не успеа да го достигне Суез, таквиот упад во Црвеното Море од страна на христијанска флота за првпат во историјата го воодушеви муслиманскиот свет и паниката се шири во Каиро. === Поднесување на Каликут === [[Податотека:Portuguese fort at Calicut (cropped).jpg|мини|Португалскиот тврдина кај Каликут]] Албукерке за време на неговиот мандат оствари поволен крај на непријателствата меѓу Португалецот и Заморин од Каликут, што траеше уште од масакрот на Португалците во Каликут во 1502 година. Бидејќи поморската трговија се стопираше и вазалите се расипаа, без предвидливи решенија за конфликтот со Португалецот, судот на Заморин падна на борби. Владејачката Заморин беше убиена и заменета со соперник, под поттик на Албукерке. Така, мировните преговори би можеле да започнат. На Португалците им беше дозволено да градат тврдина во самиот Каликут и се стекнаа со права да добијат онолку колку што сакаат, бибер и ѓумбир, по пропишани цени и половина од обичаите на Каликут како годишна почит. Изградбата на тврдината започна веднаш, под маската на главниот архитект Тома Фернандес. === Администрација и дипломатија во Гоа, 1514 година === [[Податотека:Dürer's Rhinoceros, 1515.jpg|мини|десно|Деноровиот носорог, дрвоселка (1515)]] [[Податотека:Codice Casanatense Portuguese Nobleman and Christian Indian.jpg|мини|Португалски и христијански жени од Индија, прикажани во Кадитане Казанинце]] Со заклучокот на мирот, во 1514 година Афонсо се посветил на управувањето со Гоа и примањето амбасади од индиските гувернери, зајакнување на градот и поттикнување на бракови на португалски мажи и локални жени. Во тоа време, на Португалците им беше забрането да патуваат во странство. Во 1511 година, под политика што ја објави Афонсо, португалската влада ги охрабри нивните истражувачи да се омажат за локални жени. За промовирање на порамнувањето, кралот на Португалија им додели на Фримен статус и ослободување од даноците на круната на португалците (познати како казадоси или „мажени мажи“) кои се впуштиле во странство и се ожениле со локални жени. Со охрабрување на Афонсо, процветаа мешани бракови. Тој назначил локални лица за позиции во португалската администрација и не се мешал во локалните традиции (освен „сати“, практиката на бегање на вдовици, што тој ги забранил). Во март 1514 година, кралот Мануел му испратил на папата Лав X огромна и егзотична амбасада предводена од Тристоо да Кунха, кој ги обиколил улиците на Рим во екстравагантна поворка на животни од колониите и богатството од Индите. Неговата репутација го достигна својот врв, поставувајќи ги темелите на Португалската империја на Исток. Во почетокот на 1514 година, Афонсо испратил амбасадори кај султанот Гуџарат Султан Музафар Шах Втори, владетел на Камбај, да побараат дозвола да изградат тврдина на Диу, Индија. Мисијата се врати без договор, но беа разменети дипломатски подароци, вклучително и индиски носорог. Афонсо го испратил подарокот, именуван ганда, и неговиот индиски чувар, Окем, на кралот Мануел. [69] Кон крајот на 1515 година, Мануел го испратил како подарок, славниот носорог на Дирер на папата Лав X. Дјуер никогаш не го видел вистинскиот носорог, што беше првиот жив пример што се виде во Европа уште од римско време. === Освојување на Ормуз и болест === [[Податотека:Afonso de Albuquerque (with Santiago cloak).jpg|мини|Афонсо де Албакерки како гувернер на Индија]] Во 1513 година, во Кананоре, Афонсо го посетил персискиот амбасадор од Шах Исмаил Први, кој испратил амбасадори во Гуџарат, Ормуз и Бијапур. Амбасадорот на шахот во Бијапур го покани Афонсо да го врати пратеник во Персија. Мигел Фереира бил испратен преку Ормуз во Тебриз, каде имал неколку интервјуа со шахот за вообичаени цели за пораз на султанот на Мамелук. Во исто време, Албукерке реши да го заклучи ефикасното освојување на Хормуз. Тој дознал дека по повлекувањето на Португалците во 1507 година, еден млад крал царувал под влијание на моќен персиски везир, Реис Хамед, од кого кралот многу се плашел. Во Ормуз во март 1515 година, Афонсо го запознал кралот и побарал од везирот да биде присутен. Потоа, веднаш го прободе и прободе од придружба, со што го „ослободи“ доминантниот крал, така што островот во Персискиот Залив му даде без отпор и остана вазална држава на Португалската империја. Самиот Ормуз нема да биде Персиска територија уште еден век, сè додека британско-персиската алијанса конечно не ги избрка Португалците во 1622 година. Во Ормуз, Афонсо се состана со Мигел Фереира, враќајќи се со богати подароци и амбасадор, носејќи писмо од персискиот моќник Шах Исмаил, во кое го покани Афонсо да стане водечки господар во Персија. Таму остана, се занимаваше со дипломатски напори, примаше пратеници и го надгледуваше изградбата на новата тврдина, додека стануваше сè повеќе болен. Неговата болест била пријавена уште во септември 1515 година. Во ноември 1515 година, тој се вратил во Гоа, патување што не би го живеел за да го заврши. === Смрт === Ивотот на Афонсо заврши на горчлива нота, со болна и безобразна блиска. Во тоа време, неговите политички непријатели во португалскиот суд планирале негов пад. Тие не изгубија можност да ја разгорат љубомората на кралот Мануел против него, инсинуирајќи дека Афонсо има намера да ја узурпира власта во Португалска Индија. Додека се вратил од Ормуз во Персискиот Залив, во близина на пристаништето Чаул, тој добил вест за португалска флота која пристигнала од Европа, носејќи испраќања најавувајќи дека тој треба да биде заменет со неговиот личен непријател Лопо Соарес де Алберварија. Сфаќајќи ја заговорот дека неговите непријатели се движеле против него, длабоко разочаран, тој ја изрази својата горчина: „Гробот мора да бидат моите гревови пред Царот, зашто јас сум во лоша корист со Царот за loveубовта кон мажите и со мажите за loveубовта на кралот. ” Чувствувајќи се себеси при смртта, тој го донираше наметката на Орденот на Сантјаго, од која беше витез и ја подготви својата волја, го назначи капетанот и високи службеници на Ормуз и организираше завршен совет со своите капетани за да ги реши главните работи влијае на португалската држава Индија. Тој напишал кратко писмо до кралот Мануел, барајќи од него да му се припише на својот природен син „сите високи почести и награди“ што биле праведно заради Афонсо. Тој напиша во достоинствени и приврзани термини, уверувајќи го Мануел за неговата лојалност. На 16 декември 1515 година, Афонсо де Албакерки починал пред очите на Гоа. Како што беше позната неговата смрт, во градот „се кренаше громогласен глад“, и многумина излегоа на улиците да го видат неговото тело кое го носеа столот од неговите главни капетани, во поворка запалена од факели среде толпата. Телото на Афонсо беше погребано во Гоа, според неговата волја, во црквата Носа Сенора да Сера (Пресвета Богородица од ридот), која беше изградена во 1513 година за да и се заблагодари на Мадона за неговото бегство од островот Камаран. Таа ноќ, дури и хиндусите од Гоа се собраа да го оплакуваат заедно со Португалецот, „зашто тој беше многу сакан од сите“, и се зборуваше дека „Бог му требал од него за војна и за тоа го зел него “. Во Португалија, политиките за цик-газирање на кралот Мануел продолжија, сè уште заробени од ограничувањата на средновековната комуникација во реално време меѓу Лисабон и Индија и не се свесни дека Афонсо е мртов. Слушајќи гласини дека Емгитскиот султан Мамелук подготвувал прекрасна војска во Суец за да го спречи освојувањето на Ормуз, се покајал дека го заменил Афонсо, а во март 1516 година итно му напишал на Албербарија да ја врати командата на сите операции во Афонсо и да му обезбеди ресурси за соочување со египетската закана. Тој организираше нова португалска морнарица во Азија, со наредби Афонсо (ако сè уште беше во Индија), да биде ставен началник на командантот против армиите на султанот на Каиро. Потоа Мануел ќе дознае дека Афонсо починал многу месеци порано и дека неговата обратна одлука била донесена многу месеци доцна. По 51 година, во 1566 година, неговото тело беше пренесено во црквата Носа Сенора да Граса во Лисабон, која беше уништена и повторно изградена по земјотресот во Велика Лисабон во 1755 година. == Наследство == [[Податотека:Monument to Afonso de Albuquerque.jpg|мини|Споменик на Албукерке на плоштадот Афонсо де Албакерки во Лисабон (1902)]] Кралот Мануел I од Португалија беше доста убеден во лојалноста на Афонсо и настојуваше да го искорени заради недовербата во Афонсо со натрупање почести на неговиот син, Брис де Албакерки (1500–1580), кого го преименува во „Афонсо“ во спомен. на таткото. Афонсо де Албукерке бил плоден писател, испраќајќи бројни писма до кралот за време на неговото владеење, опфаќајќи теми од мали проблеми до големи стратегии. Во 1557 година неговиот син објави колекција од своите писма под наслов „Коментариос до Гранде Афонсо д’Албокеке“ - јасен упат на Коментарите на Цезар - кои ги разгледа и повторно ги објави во 1576 година. Таму Афонсо беше опишан како „човек на среден раст, со долго лице, свеж тен, носот нешто голем.Тој бил претпазлив човек и латински научник и зборувал во елегантни фрази; неговите разговори и списи го покажале неговото одлично образование.Тој бил со готови зборови, многу авторитативен во неговите заповеди, многу внимателен во справувањето со Маврите и многу се плашеше од многумина сакан од сите, квалитет кој ретко се наоѓаше обединет во еден капетан. Тој беше многу храбар и фаворизиран од среќа.” Во 1572 година, подвизите на Афонсо биле опишани во „Лусијадите“, главната епска песна на Португалија од Луис Ваз де Камеш (Канто Х, строфи 40–49). Поетот ги фали неговите достигнувања, но музите се намурнат од суровото владеење на неговите луѓе, за кои Камес беше скоро современ колега. Во 1934 година, Афонсо го прослави Фернандо Песоа во Менсагем, симболичен еп. Во првиот дел од ова дело, наречено „Бразио“ (грб), тој ги раскажува португалските историски протагонисти на секое од полињата во португалскиот грб, а Афонсо е едно од крилјата на грифинот на чело со Хенри Навигаторот, а другото крило е кралот Johnон Втори. Во негова чест е именувана разновидна манго што ги принесувал на патувањата во Индија. Бројни хонорари се платени на Афонсо; тој е прикажан во споменикот на Падрио Дос Деобриментос; има еден плоштад кој го носи неговото име во португалскиот главен град Лисабон, во кој има и бронзена статуа; во нејзина чест се именувани два брод на португалски морнарица: поклонот НРП Афонсо де Албакерки (1884) и воениот брод НРП Афонсо де Албукеке, вториот кој припаѓа на класата на собори по име Албукерке. === Глобално наследство === [[Податотека:Portuguese discoveries and explorationsV2en.png|мини|Португалски откритија и истражувања: први места на пристигнување и датуми; главни португалски трговски патеки за зачини во Индискиот Океан (сина)]] Омилените острови на Спајс биле во имагинација на Европа уште од античко време. Во 2 век од нашата ера, Малајскиот Полуостров бил познат од грчкиот филозоф Птоломеј, кој го означил како „Ауреа Херсонесус“; и кој рече дека се верува дека обоената област имала злато во изобилство. Дури и индиските трговци се однесувале на регионот на Источен Тихи Океан како „Земја на златото“ и оствари редовни посети на Малаја во потрага по скапоцениот метал, калај и слатка миризлива шума од џунгла. Но, ниту Птоломеј, ниту Рим, ниту Александар не беа во можност да ги видат фалсификуваните региони на Источен Тихи Океан. Афонсо де Албукерке стана првиот Европеец кој стигнал до Спајските острови. Откако го открил Малајскиот архипелаг, тој во 1511 година го освоил Малака, а потоа нарачал експедиција под команда на Антонио де Абреу и заменик командантот Франциско Серјо (последниот е братучед на Магелан) за понатамошно истражување на екстремитетите на регионот во источна Индонезија. Како резултат на овие патувања на истражувања, Португалците станале првите Европејци што ги откриле и стигнале до омилените острови на Спајс. Инди во прилог на откривање на нивните морски патишта. Афонсо го пронајде она што го избегна сфаќањето на Колумбос - богатството на Ориентот. Неговите откритија не поминаа незабележано и му требаше малку време Магелан да пристигне во истиот регион неколку години подоцна и да ги открие Филипините за Шпанија, раѓајќи го Папскиот договор на Сарагоса. [[Податотека:Afonso de Albuquerque Mural.jpg|мини|Алегорична фреска посветена на Афонсо де Албакерки, присутна во палатата на правдата на Вила Франка де Ксира, во Португалија. Извршен од Jaеим Мартинс Барата]] Операциите на Афонсо испратиле патување по туркање кон југ, што го направило европското откритие на Тимор на крајниот југ на Океанија, и откритието на Папуа Нова Гвинеја во 1512 година. Ова го следи уште еден Португалец, Хорхе де Менезес во 1526 година, кој го именуваше Папуа Нова Гвинеја, „Островот на Папуа“. Преку дипломатските активности на Афонсо, Португалија го отвори морето меѓу Европа и Кина. Уште во 1513 година, Хорхе де Албукерке, португалски командант во Малака, го испратил својот подреден Хорхе Олварес да исплови кон Кина на брод натоварен со бибер од Суматра. Откако пловеле преку морето, Хорхе Олварес и неговата екипа паднале сидро во Тамао, остров сместен во устието на реката Перл. Ова беше првиот Португалец кој стапна на територијата позната како Кина, митското „Средно Кралство“ каде што подигна камен Патрио. Олварес е првиот Европеец што стигна по кинеско море, првиот Европеец што влезе во Хонгконг. Во 1514 година, Афонсо де Албукерке, Портпаролот на Естадо да Индија го испратил Рафаел Перестрело да отплови за Кина со цел да ги собере пионерските европски трговски односи со кинеската нација. Како што вели Рофаел Перестрело, „како многу добар и чесен народ, Кинезите се надеваат дека ќе се дружат со Португалците“. И покрај првичната хармонија и возбуда меѓу двете империи, наскоро се појавија тешкотии. Напорите на Португалија за воспоставување трајни врски со Кина се исплатија на долг рок; Португалецот го колонизирал Макао и ја основал првата европска постојана населба на кинеско тло, која служела како постојана колонијална база во јужна Кина и двете империи одржувале размена во културата и трговијата скоро 500 години. Најдолгата империја во историјата (1515-1999), започната од Афонсо де Албакерки пет века порано, заврши кога Португалија ја предаде владата на Макао во Кина. [[Категорија:Португалски истражувачи]] [[Категорија:Починати во 1515 година]] 7csvhw9z7c8xuenppidjzqnlpv1l7j6 0 1245760 5538296 5310008 2026-04-13T09:35:23Z Bjankuloski06 332 /* Научна употреба */ 5538296 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Apollo_15_Genesis_Rock.jpg|десно|мини|300x300пкс| Карпата Битие, донесена од месечева мисија на Аполо 15 во 1971 година.]] [[Податотека:As17-137-21009.jpg|мини|Астронаутите од Аполо работат на Месечината за да соберат примероци и да истражуваат. Во близина на кратерот Шорти пронашле малку портокалов месечев реголит.]] '''Мисијата за повраток на примероци''' е мисија со вселенското летало со цел собирање и враќање на примероци од вонземска местоположба кон Земјата за анализа. Мисиите за враќање на примероците можат да вратат само атоми и молекули или депозит на комплексни соединенија како што е лабав материјал („почва“) и карпи. Овие примероци може да се добијат на бројни начини, како што се ископани почви и карпи или колекторска низа што се користи за зафаќање честички од сончевиот ветер или кометни остатоци. До денес, примероци од месечеви камења од [[Земја (планета)|Земјината]] [[Месечина]] се собрани со роботски и човекови мисии, кометата Wild 2 и астероидот 25143 Итокава биле посетени од роботско летало кое ги вратило примероците до Земјата, а вратени се и примероци од сончевиот ветер од роботската мисија ''Битие''. Добиени се примероци од астероидот 162173 Рјугу и се во пренос назад кон Земјата. Покрај мисиите со повратни примероци, собрани се примероци од три идентификувани не-земјени тела со помош на други мисии за враќање на примероците: примероци од Месечината во облик на месечеви метеорити, примероци од [[Марс (планета)|Марс]] во облик на марсови метеорити и примероци од Веста во облик на ХЕД метеорити. == Научна употреба == [[Податотека:Motif_de_"Widmanstätten"_©dada_677.jpg|лево|мини|Видманштетеновиот образец што може да се најде во метеоритите од железо-никел, за која се смета дека има иста класификација како астероид {{Безпрелом|16 Psyche}}.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-38805430|title=Hunt for Antarctica's 'lost meteorites'|last=Amos|first=Jonathan|date=January 31, 2016|work=BBC News|access-date=January 15, 2018}}</ref>]] [[Податотека:Bilanga_meteorite,_4.3g_slice.jpg|мини| Метеорит веројатно од астероидот (4) Веста што паднал во [[Африка]]. Враќањето на примерокот може да помогне во потврдувањето на анализата на метеоритот и астрономските резултати. ]] [[Податотека:MarsMeteorite-NWA7034-716969main_black_beauty_full.jpg|мини|Друг метеорит за кој се смета дека е од древен Марс]] Примероците што се достапни на Земјата можат да се анализираат во [[Лабораторија|лабораториите]], така што можеме да го подобриме нашето разбирање и знаење како дел од откривањето и истражувањето на Сончевиот Систем. До сега, многу важни научни откритија за [[Сончев Систем|Сончевиот Систем]] биле направени далечински со [[телескоп]]и, а некои тела на Сончевиот Систем биле посетени со орбита или дури и слетување на вселенското летало со инструменти способни за далечинско сензори или анализа на примероци. Додека таквата истрага на Сончевиот Систем е технички полесна од мисијата за враќање на примероците, научните алатки достапни на Земјата за проучување на такви примероци се далеку понапредни и поразновидни од оние што можат да одат на леталото. Понатаму, анализата на примероците на Земјата овозможува следење на какви било сознанија со различни алатки, вклучително и алатки што можат да кажат внатрешен вонземски материјал од земјено загадување<ref>{{Наведено списание|last=Chan|first=Queenie Hoi Shan|last2=Stroud|first2=Rhonda|author-link2=|last3=Martins|first3=Zita|last4=Yabuta|first4=Hikaru|date=12 May 2020|title=Concerns of Organic Contamination for Sample Return Space Missions|url=https://link.springer.com/article/10.1007/s11214-020-00678-7|journal=Space Science Reviews|volume=216|doi=10.1007/s11214-020-00678-7}}</ref> и оние што допрва треба да се развиваат; Спротивно на тоа, вселенското летало може да носи само ограничен пакет аналитички алатки, и тие треба да се изберат и градат многу пред да се започне. Примероците анализирани на Земјата можат да се совпаѓаат со наодите на далечинско опити за повеќе увид во процесите што го создале Сончевиот Систем. Ова било направено, на пример, со наодите од вселенското летало „Дон“ (Dawn; Зора), кое го посетило астероидот Веста од 2011 до 2012 година за сликање, и примероци од ХЕД метеорити (собрани на Земјата до тогаш), кои биле споредувани со податоците собрани од Зора.<ref>[http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2014/10091306-what-did-dawn-learn-at-vesta.html What did Dawn learn at Vesta?] The Planetary Society.</ref> Овие метеорити потоа може да се идентификуваат како материјал исфрлен од големиот удар кратер Рејасилвија на Веста. Ова овозможило да се одземе составот на кората, обвивката и јадрото на Веста. Слично на тоа, некои [[Спектрална класификација на астероидите|разлики во составот на астероиди]] (и, во помала мера, различни композиции на [[Комета|комети]]) може да се забележат само со сликање. Сепак, за попрецизен попис на материјалот на овие различни тела, во иднина ќе се соберат и враќаат повеќе примероци, за да се совпаднат нивните композиции со податоците собрани преку телескопи и астрономска спектроскопија. Еден понатамошен фокус на таквата истрага - покрај основниот состав и геолошката историја на различните тела на Сончевиот Систем - е присуството на [[Органско соединение|градбените материјали на животот]] на комети, астероиди, [[Марс (планета)|Марс]] или месечини на [[Гасовит џин|гасовитите џинови]]. Неколку мисии за враќање на примероците на астероидите и кометите во моментот се во дела. Повеќе примероци од астероиди и комети ќе помогнат да се утврди дали животот се создал во вселената и бил пренесен на Земјата од метеорити. Друго прашање што е под истрага е дали [[вонземски живот]] е создаден на други тела на Сончевиот Систем како [[Марс (планета)|Марс]] или на месечините на гасните гиганти и дали може да постои живот дури и таму. Резултатот од последната „Анкета на Декадал“ на НАСА била да се даде приоритет на мисијата за враќање на примерокот на Марс, бидејќи Марс има посебно значење: тој е релативно „близу“, можеби имал заштитен живот во минатото, па дури може да продолжи да го одржува животот. Месечината на [[Јупитер]], Европа е уште еден важен фокус во потрагата по живот во Сончевиот Систем. Меѓутоа, заради растојанието и другите ограничувања, Европа може да не биде цел на мисијата за враќање на примерокот во блиска иднина. == Планетарна заштита == Планетарната заштита има за цел да спречи биолошко загадување и на целото [[Астрономски објект|небесно тело]] и на [[Земја (планета)|Земјата]] - во случај на мисии за враќање на примероците. Ниту еден примерок сè уште не е вратен со туѓ живот во него. Доведен примерок од Марс или друга местоположба со потенцијал за живот на домаќинот, е мисија од категорија V под COSPAR која насочува кон задржување на кој било нестерилизиран примерок вратен на Земјата. Ова е затоа што е непознато ефектите од таквиот хипотетички живот би биле врз луѓето или врз [[биосфера]]та на Земјата.<ref name="Lederberg">Joshua Lederberg [http://profiles.nlm.nih.gov/ps/access/BBGNMX.pdf Parasites Face a Perpetual Dilemma] (PDF). Том 65, Број 2, 1999 / ''American Society for Microbiology News'' 77.</ref> Поради оваа причина, [[Карл Сејган|Карл Саган]] и Џошуа Ледерберг тврделе во 1970-тите дека треба да направиме мисии за враќање на примероците класифицирани како мисии од категоријата V со голема претпазливост, а подоцна се согласиле и студиите од НРЦ и ЕСФ.<ref name="nrc2009">{{Наведен извештај}}</ref><ref name="iMars">[http://mepag.nasa.gov/reports/iMARS_FinalReport.pdf Preliminary Planning for an International Mars Sample Return Mission Report] of the International Mars Architecture for the Return of Samples (iMARS) Working Group 1 јуни 2008.</ref><ref name="esf2010_PP">[https://science.nasa.gov/media/medialibrary/2013/01/17/ESF_Mars_Sample_Return_backward_contamination_study.pdf European Science Foundation – Mars Sample Return backward contamination – Strategic advice and requirements] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160602150139/http://science.nasa.gov/media/medialibrary/2013/01/17/ESF_Mars_Sample_Return_backward_contamination_study.pdf |date=2 јуни }}, јули 2012, {{ISBN|978-2-918428-67-1}} – see Back Planetary Protection section. (for more details of the document see [http://elib.dlr.de/78092/ abstract] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220208225436/http://elib.dlr.de/78092/ |date=2022-02-08 }}).</ref><ref name="NAS">[http://planetaryprotection.nasa.gov/summary/msr Mars Sample Return: Issues and Recommendations]. Task Group on Issues in Sample Return. National Academies Press, Washington, DC (1997).</ref> == Список на мисии == === Човекови мисии === {| class="wikitable sortable" ! Датум на тргнување ! Оператор ! Име ! Потекло на примерок ! Вратени примероци ! Датум на враќање ! Резултат од мисијата |- | {{Пдв|16 јули 1969}} |{{Знаме|САД}} | [[Аполо 11]] | [[Месечина]] | 22 килограми | {{Пдв|24 јули 1969}} | Успешно |- | {{Пдв|14 ноември 1969}} |{{Знаме|САД}} | Аполо 12 | Месечина | 34 килограми | {{Пдв|24 ноември 1969}} | Успешно |- | {{Пдв|11 април 1970}} |{{Знаме|САД}} | Аполо 13 | Месечина | - | {{Пдв|17 април 1970}} | Неуспешно |- | {{Пдв|31 јануари 1971}} |{{Знаме|САД}} | Аполо 14 | Месечина | 43 килограми | {{Пдв|9 февруари 1971}} | Успешно |- | {{Пдв|26 јули 1971}} |{{Знаме|САД}} | Аполо 15 | Месечина | 77 килограми | {{Пдв|7 август 1971}} | Успешно |- | {{Пдв|16 април 1972}} |{{Знаме|САД}} | Аполо 16 | Месечина | 95 килограми | {{Пдв|27 април 1972}} | Успешно |- | {{Пдв|7 декември 1972}} |{{Знаме|САД}} | Аполо 17 | Месечина | 111 килограми | {{Пдв|19 декември 1972}} | Успешно |- | {{Пдв|22 март 1996}} |{{Знаме|САД}} <br />{{Знаме|Русија}} | Збирка на орбитален отпад на Земјата | Нискоземска орбита | {{Подредување|0|Честици}} | {{Пдв|6 октомври 1997}} | Успешно<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.spacedaily.com/news/debris-99a.html|title=Mir Orbital Debris Collector Data Analyzed|work=Spacedaily.com|accessdate=13 јули 2020}}</ref> |- | {{Пдв|14 април 2015}} |{{Знаме|Јапонија}} /<br />{{Знаме|САД}} | Мисија Танпопо | Нискоземска орбита | {{Подредување|0|Честици}} | {{Пдв|февруари 2018}}<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/station/research/experiments/2201.html|title=NASA - Astrobiology Exposure and Micrometeoroid Capture Experiments|work=www.nasa.gov|language=en}}</ref> | Успешно |} === Роботски мисии === {| class="wikitable sortable" !Датум на тргнување !Оператор !Име !Потекло на примерок !Вратени примероци !Датум на враќање !Резултат од мисијата |- |{{Пдв|14 јуни 1969}} |{{Знаме|СССР}} |Луна Е-8-5 Бр. 402 |Месечина |<center> — </center> |<center> — </center> |Неуспешно |- |{{Пдв|13 јули 1969}} |{{Знаме|СССР}} | Луна 15 |Месечина |<center> — </center> |<center> — </center> |Неуспешно |- |{{Пдв|23 септември 1969}} |{{Знаме|СССР}} |[[Космос-300]] |Месечина |<center> — </center> |<center> — </center> |Неуспешно |- |{{Пдв|22 октомври 1969}} |{{Знаме|СССР}} |[[Космос-305]] |Месечина |<center> — </center> |<center> — </center> |Неуспешно |- |{{Пдв|6 февруари 1970}}<ref name="EA-E8">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.astronautix.com/craft/lunaye85.htm|title=Luna Ye-8-5|last=Wade|first=Mark|date=|work=|publisher=Encyclopedia Astronautica|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=13 јули 2020}}</ref> |{{Знаме|СССР}} |Луна Е-8-5 Бр. 405 |Месечина |<center> — </center> |<center> — </center> |Неуспешно |- |{{Пдв|12 септември 1970}} |{{Знаме|СССР}} |Луна 16 |Месечина |101 грам |{{Пдв|24 септември 1970}} |Успешно |- |{{Пдв|2 септември 1971}} |{{Знаме|СССР}} |Луна 18 |Месечина |<center> — </center> |<center> — </center> |Неуспешно |- |{{Пдв|14 февруари 1972}} |{{Знаме|СССР}} |Луна 20 |Месечина |55 грама |{{Пдв|25 февруари 1972}} |Успешно |- |{{Пдв|2 ноември 1974}} |{{Знаме|СССР}} |Луна 23 |Месечина |<center> — </center> |<center> — </center> |Неуспешно |- |{{Пдв|16 октомври 1975}} |{{Знаме|СССР}} |Луна Е-8-5М Бр. 412 |Месечина |<center> — </center> |<center> — </center> |Неуспешно |- |{{Пдв|9 август 1976}} |{{Знаме|СССР}} |Луна 24 |Месечина |170 грама |{{Пдв|22 август 1976}} |Успешно |- |{{Пдв|7 февруари 1999}} |{{Знаме|САД}} |''Стардаст'' |81П/Вајлд |{{Подредување|0|Честички}} |{{Пдв|15 јануари 2006}} |Успешно |- |{{Пдв|8 август 2001}} |{{Знаме|САД}} |''Џенезис'' |Сончев ветер |{{Подредување|0|Честички}} |{{Пдв|9 септември 2004}} |Успешно (делумно) |- |{{Пдв|9 мај 2003}} |{{Знаме|Јапонија}} |''Хајабуса'' |25143 Итокава |{{Подредување|0|Честички}} |{{Пдв|13 јуни 2010}} |Успешно (делумно) |- |{{Пдв|8 ноември 2011}} |{{Знаме|Русија}} |Фобос-Грунт |[[Фобос]] |<center> — </center> |<center> — </center> |Неуспешно |- |{{Пдв|3 декември 2014}} |{{Државнознаме|Јапонија}} |''Хајабуса2'' |162173 Рјугу |<center> — </center> |{{Подредување|02020-12-31|декември 2020}} |Во тек |- |{{Пдв|8 септември 2016}} |{{Знаме|САД}} |ОЗИРИС-РЕкс |101955 Бену |<center> — </center> |{{Пдв|24 септември 2023}} |Во тек |- |{{Подредување|02019-12-31|2020}} |{{Знаме|Кина}} |Чанге 5 |Месечина |<center> — </center> |{{Подредување|02020-12-31|2020}} |Во план |- |{{Подредување|02020-12-31|2020}} |{{Знаме|China}} |Чанге 6 |Месечина |<center> — </center> |{{Подредување|02021-12-31|2021}} |Во план |- |{{Подредување|02024-12-31|2024}} |{{Државнознаме|Japan}} |MMX |Фобос |<center> — </center> |{{Подредување|02029-12-31|2029}} |Во план |} == Поврзано == * * [[Истражување на вселената|Вселенско истражување]] == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == ** [https://web.archive.org/web/20051129044954/http://mars.jpl.nasa.gov/missions/samplereturns.html Mars Exploration: ''Sample Returns''] Jet Propulsion Laboratory Mars Exploration Program on sample return missions. ** [http://stardust.jpl.nasa.gov/ Stardust ''Homepage''] Jet Propulsion Laboratory ''Stardust'' mission website. ** [http://genesismission.jpl.nasa.gov/ Genesis Mission ''Homepage''] Jet Propulsion Laboratory ''Genesis'' mission website. ** [http://stardust.jpl.nasa.gov/tech/aerogel.html Stardust: ''Aerogel''] ''Stardust'' website on aerogel technology. ** [https://web.archive.org/web/20050917105514/http://www.jaxa.jp/missions/projects/sat/exploration/muses_c/index_e.html JAXA ''Hayabusa''] JAXA ''Hayabusa'' project update. ** [http://marsnews.com/sample-return MarsNews.com: ''Mars Sample Return''] MarsNews.com on Mars Sample Return missions. ** [http://www.tsgc.utexas.edu/everything/moon/missions.html Texas Space Grant Consortium: ''Missions to the Moon''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220410070637/http://www.tsgc.utexas.edu/everything/moon/missions.html |date=2022-04-10 }} A list of missions to the Moon from 1958 to 1998. ** [http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=6281 Evaluating the Biological Potential in Samples Returned from Planetary Satellites and Small Solar System Bodies] The National Academies, Space Science Board 1998 {{Сончев Систем}} [[Категорија:Мисии за повраток на примероци| ]] [[Категорија:Вселенски летови]] [[Категорија:Истражување на Сончевиот Систем]] 26yisetb5zix1xx65afn708yx5lr8jy 10 1250767 5538073 4320341 2026-04-12T13:00:47Z Carshalton 30527 5538073 wikitext text/x-wiki {{National squad | name = Состав на САД на КОНКАКАФ Голд куп 2019 | bg = white | fg = #002868 | bordercolor = #BF0A30 | country = САД | team link = САД | comp link = КОНКАКАФ Голд куп 2019 | comp = КОНКАКАФ Голд куп 2019 | p1 = [[Зак Стефен|Стефен]] | p2 = [[Ник Лима|Лима]] | p3 = [[Омар Гонсалес|Гонсалес]] | p4 = [[Мајкл Бредли|Бредли]]&nbsp;{{Капитен}} | p5 = [[Вокер Цимерман|Цимерман]] | p6 = [[Вил Трап|Трап]] | p7 = [[Пол Ариола|Ариола]] | p8 = [[Вестон Мекени|Мекени]] | p9 = [[Џеси Зардес|Зардес]] | p10 = [[Кристијан Пулишиќ|Пулишиќ]] | p11 = [[Џордан Морис|Морис]] | p12 = [[Шон Џонсон (фудбалер)|Џонсон]] | p13 = [[Тим Рим|Рим]] | p14 = [[Реџи Канон|Канон]] | p15 = [[Кристијан Ролдан|Ролдан]] | p16 = [[Даниел Ловиц|Ловиц]] | p17 = [[Џози Алтидор|Алтидор]] | p18 = [[Џонатан Луис (фудбалер)|Луис]] | p19 = [[Мат Миазга|Миазга]] | p20 = [[Ѓорѓе Михаиловиќ|Михаиловиќ]] | p21 = [[Тајлер Бојд|Бојд]] | p22 = [[Тајлер Милер|Милер]] | p23 = [[Арон Лонг|Лонг]] | coach = [[Грег Берхалтер|Берхалтер]] }}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за САД фудбал|КОНКАКАФ Голд куп 2019]] [[Категорија:Предлошки за земјите учеснички на КОНКАКАФ Голд куп 2019|САД]]<noinclude> </noinclude> a82f7ek2hpatl2my82fp7kp2co6nx5y 0 1263601 5538322 4469190 2026-04-13T11:50:06Z Andrew012p 85224 5538322 wikitext text/x-wiki [[Податотека:The New Barracks (18thC), Edinburgh Castle.JPG|мини|300px|Касарна од доцниот 18 век од периодот на владеење на [[Џорџ III]], [[Дворец Единбург|Дворецот Единбург]], [[Шкотска]]]] '''Касарна'''<ref>{{ДРМЈ|касарна}}</ref> — [[Војска|воена]] или [[Полиција|полициска]] зграда или систем од згради, каде се сместени [[Војник|војници]] или војни полицајци. Во касарните се наоѓаат простории спиење, санитарни јазли, [[кујна|кујни]], [[трпезарија|трпезарии]], простории за [[офицер]]ите како и помошни простории за возила, а порано за [[коњ]]ите и другата стока.<ref>Black, Jeremy,'' A Military Revolution?: Military Change and European Society, 1550-1800'' (London, 1991)</ref> Првите касарни постоеле уште од времето на [[Римско Царство|Римското Царство]]. == Наводи == {{наводи|}} == Литература == {{Refbegin|}} * Black, Jeremy, ''A Military Revolution?: Military Change and European Society, 1550-1800'' (London, 1991) * Dallemagne, François, ''Les casernes françaises'', (1990) * Douet, James, ''British Barracks, their social and architectural importance, 1660-1914'' (London, 1997) * Roberts, Michael ''The Military Revolution, 1560-1660'' (Belfast, 1956); reprinted with some amendments in Rogers, Clifford, ed., ''The Military Revolution Debate'' Rogers, Clifford, ed., ''The Military Revolution Debate: Readings on the Military Transformation of Early Modern Europe'' (Boulder, 1995) * 1911 ''Encyclopædia Britannica'' {{Refend}} == Надворешни врски == {{Commonscat|Barracks}} *{{cite EB1911|wstitle=Barracks |volume=3 |short=x}} *[https://web.archive.org/web/20071013163723/http://remuseum.org.uk/rem_his_engineer.htm#mil_con Royal Engineers Museum] Military Works (Barrack construction) {{Нормативна контрола}} {{никулец}} [[Категорија:Војска]] [[Категорија:Згради и градби]] [[Категорија:Галицизми]] ioqb7qkvd51h9h9gpws87vv5s3p7roh 0 1274015 5538051 4613818 2026-04-12T12:02:53Z Pta345MK 89133 Pta345MK ја премести страницата [[Процентни поени]] на [[Отстотна точка]] 4613818 wikitext text/x-wiki '''Поцентен поен''' — [[Единица мерка|единица]] за [[Одземање|аритметичка разлика]] од два [[Процент|проценти]]. На пример, поместувањето од 40 на 44 проценти е зголемување за 4 процентни поени, но зголемување на количината што се мери за 10 проценти.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=jSsHAAAAQBAJ&q=percentage+points&pg=PA190|title=Contemporary Mathematics for Business and Consumers, Brief Edition|last=Brechner|first=Robert|date=2008|publisher=Cengage Learning|isbn=9781111805500|page=190|access-date=7 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518123546/https://books.google.co.uk/books?id=jSsHAAAAQBAJ&lpg=PA190&dq=percentage%20points&hl=no&pg=PA190#v=onepage&q=percentage%20points&f=false|archive-date=18 May 2015}}</ref> Во литературата, единицата обично е или напишана,<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=RYtYmMD2ReAC&q=points&pg=PA30|title=Math Tools for Journalists|last=Wickham|first=Kathleen|date=2003|publisher=Cengage Learning|isbn=9780972993746|page=30|access-date=7 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518123538/https://books.google.co.uk/books?id=RYtYmMD2ReAC&lpg=PP1&dq=textbook%20mathematics%20%22percentage%20points%22&hl=no&pg=PA30#v=onepage&q=points&f=false|archive-date=18 May 2015}}</ref> или скратена како ''пп'' или ''п.п. за'' да се избегне двосмисленост. По првото појавување, некои писатели скратуваат користејќи само „поен“ или „поени“. == Разлика помеѓу процент и процентен поен == Размислете за следниот хипотетички пример: Во 1980 година пушеле 50 проценти од населението, а во 1990 година пушеле само 40 проценти од населението. Така, може да се каже дека од 1980 до 1990 година, преваленцата на пушење се намалила за 10 ''процентни поени'' (или за 10 проценти од населението) или за ''20 проценти'' кога се зборува само за пушачи - процентите укажуваат на пропорционален дел од вкупниот број. == Поврзани единици == * [[Процент]] (%) 1 дел во 100 * [[Промил]] (‰) 1 дел во 1.000 * [[Пермиријад]] (‱) 1 дел во 10.000 == Наводи ==  {{Наводи}} [[Категорија:Мерни единици]] [[Категорија:Математички поими]] 16976m3qrztn4ux4xwbmnjagiiylxrb 5538055 5538051 2026-04-12T12:05:08Z Pta345MK 89133 5538055 wikitext text/x-wiki '''Отстотна точка''' или '''процентен поен''' — [[Единица мерка|единица]] за [[Одземање|аритметичка разлика]] од две [[Процент|отстотни]] вредности. На пример, поместувањето од 40 на 44 отсто е зголемување за 4 отстотни точки, но зголемување на количината што се мери за 10 отсто.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=jSsHAAAAQBAJ&q=percentage+points&pg=PA190|title=Contemporary Mathematics for Business and Consumers, Brief Edition|last=Brechner|first=Robert|date=2008|publisher=Cengage Learning|isbn=9781111805500|page=190|access-date=7 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518123546/https://books.google.co.uk/books?id=jSsHAAAAQBAJ&lpg=PA190&dq=percentage%20points&hl=no&pg=PA190#v=onepage&q=percentage%20points&f=false|archive-date=18 May 2015}}</ref> Во литературата, единицата обично е или напишана,<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=RYtYmMD2ReAC&q=points&pg=PA30|title=Math Tools for Journalists|last=Wickham|first=Kathleen|date=2003|publisher=Cengage Learning|isbn=9780972993746|page=30|access-date=7 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518123538/https://books.google.co.uk/books?id=RYtYmMD2ReAC&lpg=PP1&dq=textbook%20mathematics%20%22percentage%20points%22&hl=no&pg=PA30#v=onepage&q=points&f=false|archive-date=18 May 2015}}</ref> или скратена како ''пп'' или ''п.п. за'' да се избегне двосмисленост. По првото појавување, некои писатели скратуваат користејќи само „поен“ или „поени“. == Разлика помеѓу процент и процентен поен == Размислете за следниот хипотетички пример: Во 1980 година пушеле 50 проценти од населението, а во 1990 година пушеле само 40 проценти од населението. Така, може да се каже дека од 1980 до 1990 година, преваленцата на пушење се намалила за 10 ''процентни поени'' (или за 10 проценти од населението) или за ''20 проценти'' кога се зборува само за пушачи - процентите укажуваат на пропорционален дел од вкупниот број. == Поврзани единици == * [[Процент]] (%) 1 дел во 100 * [[Промил]] (‰) 1 дел во 1.000 * [[Пермиријад]] (‱) 1 дел во 10.000 == Наводи ==  {{Наводи}} [[Категорија:Мерни единици]] [[Категорија:Математички поими]] 1l7jfstb2rsjq4xjf0sfue9jn20o7eu 0 1277533 5538194 5495938 2026-04-12T20:25:40Z Andrew012p 85224 5538194 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=Коцка|editing=Џон Сандерс<ref name="cube-cc" />|budget=350 милиони долари<ref>{{cite web |url=http://www.efilmcritic.com/feature.php?feature=17 |title=eFilmCritic – Director, Vincenzo Natali – ''Cube'' |last=Kornits |first=Dov |date=8 мај 1999 |work=eFilmcritic.com |access-date=17 септември 2012 |archive-date=29 мај 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130529011039/http://www.efilmcritic.com/feature.php?feature=17 |url-status=live }}</ref>|language={{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }}|country={{знамеикона|Канада}} [[Канада]]|runtime=90 минути<ref>{{cite web|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/cube-1998|title=CUBE (15)|work=[[British Board of Film Classification]]|date=7 јули 1998|access-date=9 март 2019|archive-date=1 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801092454/https://www.bbfc.co.uk/releases/cube-1998|url-status=live}}</ref>|released=9 септември 1997 (Торонто)<br>11 септември 1998 (САД)|distributor=[[Trimark Pictures]]|studio={{plainlist| * Feature Film Project * [[Odeon Films]] * [[Viacom (original)|Viacom Canada]] * Ontario Film Development Corporation * Cube Libre * [[Téléfilm Canada]] * The Harold Greenberg Fund }}|cinematography=Дерек Роџерс<ref name="cube-cc" />|image=Cube The Movie Poster Art .jpg|music=Марк Корвен<ref name="cube-cc" />|starring={{plainlist| * Никол де Бур * Ники Гвадањи * Дејвид Хјулет * Ендру Милер * Џулијан Ричингс * Вејн Робсон * Морис Дин Винт }}|writer={{plainlist| * Андре Бијелиќ * Грем Менсон * Винченцо Натали <ref name="cube-cc" /> }}|producer={{plainlist| * Мера Мех * Бети Ор<ref name="cube-cc">{{cite web|url=http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/canadian-feature-film-database/Pages/item.aspx?IdNumber=2759&DotsIdNumber=|publisher=[[Collections Canada]]|title=Cube|access-date=16 February 2018|archive-date=4 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404114957/http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/canadian-feature-film-database/Pages/item.aspx?IdNumber=2759&DotsIdNumber=|url-status=live}}</ref> }}|director=[[Винченцо Натали]]|caption=Плакат за филмот|alt=|gross=9 милиони долари<ref name="NUM">{{cite web |url=https://www.the-numbers.com/movie/Cube#tab=summary |title=''Cube'' (1998) – Financial Information |work=[[The Numbers (website)|The Numbers]] |access-date=22 April 2019 |archive-date=29 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200729001736/https://www.the-numbers.com/movie/Cube#tab=summary |url-status=live }}</ref><ref name="BOM">{{cite web |url=https://boxofficemojo.com/movies/?id=cube.htm |title=''Cube'' (1998) – Box Office Mojo |work=[[Box Office Mojo]] |access-date=17 September 2012 |archive-date=25 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120925014634/http://boxofficemojo.com/movies/?id=cube.htm |url-status=live }}</ref>|followed_by=''[[Коцка 2: Хиперкоцка]]''|native_name=Cube}}{{Закосен наслов|Коцка}}'''''Коцка''''' ({{langx|en|Cube}}) — канадски научнофантастичен [[трилер]] од [[1997]] година. Првиот целосен филм на [[Канада|канадскиот]] режисер Винченцо Натали.<ref name="rfeel">{{cite web|url=http://reelfilm.com/vnatali.htm#cube|title=The Films of Vincenzo Natali. Cube|author=David Nusair|date=2013-01-22|publisher=Reel Film Reviews|accessdate=2016-05-07|lang=en}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.midb.mk/film/cube-1997|title=Коцка {{!}} Cube (1997)|last=MIDb|work=MIDB|language=mk-MK|accessdate=2021-09-30}}</ref> Во средината на заплетот, шест луѓе се будат во [[лавиринт]] од многу [[Соба|соби]] каде што мора да најдат излез пред да умрат од [[глад]], [[жед]] или стапици. Слоганот на филмот е: „Не барајте причина. Барајте излез“.<ref>{{Наведување|title=Cube (1997) - IMDb|url=http://www.imdb.com/title/tt0123755/taglines|accessdate=2021-09-30|language=en}}</ref> Главните ликови ги толкуваат Никол де Бур, Морис Дин Винт, Дејвид Хјулет и Ендру Милер. И покрај малиот [[буџет]], [[филм]]от успеал да добие високи одзиви и од гледачите и од критичарите, добивајќи култен статус. Филмот имал собрано многу престижни награди на различни кинофестивали, меѓу кои и „Сребрената врана“ на Бриселскиот кинофестивал за фантастични филмови, Наградата на канадското друштво за кинематографери, Наградата за публика и Гран-при на Кинофестивалот во Жерарме, како и Наградата за најдобар филм на фестивалите во Бучеон, [[Каталонија]], Сатбери и [[Торонто]]. Неочекуваните пресврти на заплетот, напнатоста на акцијата и клаустрофобичното расположение на филмот биле високо ценети. Глумата на водечките глумци исто така била високо ценета. „Коцка“ е прв филм во трилогијата. Пет години подоцна бил направен вториот дел, наречен „[[Коцка 2: Хиперкоцка]]“, а две години по него третиот дел, наречен „[[Коцка 0]]“. == Содржина == {{Разоткривање}} [[Човек]] во затворска облека со натпис „Алдерсон“ се наоѓа во [[коцка]] со средна големина. Отвора отвор во ѕидот на собата, гледа низ отворот и го затвора. Ова се повторува неколкупати. Во една од просториите, Алдерсон се сече со метална мрежа и умира. Потоа, едно лице скока во една од собите. Уште неколку луѓе се среќаваат таму и се зближуваат. Во друштвото се вклучени: Хелен Холовеј, Квентин Мекнил, Џоун Левен и Дејвид Ворт. Никој не знае како стигнале до ова место. По некое време, еден човек по име Рен влегува во собата преку отворот. Излегува дека е [[Злосторство|злосторник]] со големо искуство во бегство. Рен фрла [[Чевли|чевел]] во една од соседните соби, држејќи го за врвките врзани како јаже. Во собата се пуштаат пламени. Откако проверува друга соба и ја препознава како безбедна, човекот влегува таму и ги повикува останатите заробеници. Внатре се појавува уред што распрскува киселина во [[лице]]то на Рен. Слушајќи ги силните крици на болка, Квентин одлучува да му помогне да се врати во безбедната соба, но Рен наскоро умира. На патот, заробениците разменуваат информации за себе. Хелен е доктор, Квентин е полицаец, а Џоун Левен е средношколка со страст кон [[математика]]та. Ворт излегува дека е [[инженер]] што некогаш ја оформувал коцкастата градба.<ref name="var2">{{cite web|url=http://variety.com/1997/film/reviews/cube-1117339868/|title=Review: ‘Cube’|author=Ken Eisner|date=1997-10-20|publisher=[[Variety]]|accessdate=2016-07-05|lang=en}}</ref> Членовите на групата почнуваат да се сомневаат дека тоа е местото каде што се сега. Сепак, Ворт не знае што треба да има во собата.<ref name="int2">{{cite web|url=http://cubethemovie.com/tandem_natali.html|title=Cubism Natali — Style from Tandem (Corriere Canadese)|author=Angela Baldassarre|publisher=Cubethemovie.com|accessdate=2016-05-03|lang=en|archive-date=1998-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/19980209105626/http://cubethemovie.com/tandem_natali.html|url-status=bot: unknown}}</ref> На патот, друштвото наоѓа млад човек по име Казан. Дечкото изгледа душевно болен, но може да ги разбере оние околу него.<ref name="var2"/> Холовеј настојува да се земе со нив. Левен, врз основа на информациите што ги добива од Ворт за градбата, почнува да го разбира приближниот распоред на Коцката. Таа предлага одредена рута, тврдејќи дека една од собите е излезот. Девојката, исто така, заклучува дека стапиците се во простории со прости броеви во отворите. Во една од можните безбедни простории, Квентин е ранет од жица, што делумно ја побива првичната [[хипотеза]]. Затворениците се принудени да ја поминат просторијата, чии [[Сетилник|сетилници]] реагираат на [[звук]]. Квентин се обидува да ја преземе положбата водач на групата. Тој, исто така, честопати вика кон Казан и Ворт. На сите други им е тешко да го смират избувливиот полицаец. Една од собите излегува дека е странична — има излез кон празнината од едната страна, а не кон друга соба. Надворешниот [[свет]] излегува дека е затворена дополнителна зграда сместена на значително растојание од просториите на Коцката. Заробениците ги врзуваат своите [[Облека|облеки]] за да спуштат некого. Хелен е избрана како една од најлесните. Сепак, должината на импровизираното јаже не е доволна — се занишува Хелен — обидувајќи се да стигне до надворешната обвивка. Во овој миг, поради тресењето на собата, сите ја губат рамнотежата и го испуштаат јажето. Квентин успева да ја фати Холовеј, но по неколку секунди тој ја пушта раката и им вели на другите дека Хелен не можела да го фати. Друштвото се обидува да слезе во долните соби и налетува на починатиот Рен. Бидејќи едната страна од собата сега нема соседи, Левен заклучува дека просториите на Коцката можат да се движат. Оваа претпоставка ја објаснува бучавата, потресите и силните треперења што периодично ги чувствуваат затворениците. Екипата решава да направи пауза. Квентин се обидува да избега со Левен, но е запрен. Џоун ја појаснува својата хипотеза — не се простите броеви што укажуваат на стапица — туку [[степенување]]то на простите броеви. Сепак, [[девојка]]та тврди дека таквите пресметки имаат „астрономска сложеност“. Во тоа време, Казан почнува да го толкува образложението на девојката [[Математика|математичар]]. Излегува дека тој има способност да го најде одговорот феноменално брзо во даден проблем. Во следните мигови, Ворт го турка Квентин во долната соба. Левен, Ворт и Казан бегаат. Јунаците брзо се приближуваат кон излезот. Затворениците откриваат соба на [[мост]]ови што треба да се движи надвор од Коцката. По движењето, дневната светлина сјае силно во отворот, наместо празнина. Казан излегува прв. Ворт паѓа во [[Депресија (расположение)|депресија]] и вели дека не заслужува слобода. Левен го убедува да замине. Во тоа време, се појавува Квентин и ја прободува девојката со фрагмент од квака на врата. Во следниот миг, полицаецот го ранува инженерот, а тој самиот се обидува да излезе преку отворениот отвор. Но на крајот, Ворт го фаќа Квентин за [[нога]]. Собата се префрла на страна, го започнува своето следно патување низ лавиринтот, пресекувајќи го Квентин. Повредениот Ворт лежи на подот. Казан оди напред и е преплавен со изразена бела [[светлина]]. == Улоги == {{список со глумци}} |- |Морис Дин Винт |Квентин Мекнил |- |Никол де Бур |Џоун Левен |- |Дејвид Хјулет |Дејвид Ворт |- |Ендру Милер |Казан |- |Ники Гвадањи |д-р Хелен Холовеј |- |Вејн Робсон |Рен |- |Џулијан Ричингс |Алдерсон |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Wikiquote|Cube}} * {{Rotten Tomatoes|cube|Cube}} {{Metacritic film|cube|Cube}} {{tcmdb title|442946|Cube}} {{IMDb title|0123755|Cube}} __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ [[Категорија:Филмови од 1997 година]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Канадски хорор-филмови]] i5m02paxht4nics9vbmgn5nmvu74bcp 0 1287200 5538251 4986992 2026-04-13T07:26:02Z Bjankuloski06 332 /* Биографија и творештво */ Правописна исправка, replaced: Хормуз → Ормуз 5538251 wikitext text/x-wiki [[File:Lorenzo da Ponte.jpg|thumb|Лоренцо да Понте]] '''Лоренцо да Понте''' ({{роден на|10|март|1749}}, {{роден во|Ченедо}} - {{починат на|17|август|1838}}, {{починат во|Њујорк}}) — италијански либретист и преведувач. Автор на 28 [[Либрето|либрета]] за дела од 11 композитори, меѓу кои и [[Опера|опери од]] [[Волфганг Амадеус Моцарт|Моцарт]] и [[Антонио Салиери|Салиери]]. == Биографија и творештво == Лоренцо да Понте (роден како Емануеле Конељано) е роден во градот Ченедо во [[Венецијанска Република|Венецијанската Република]] (денешен [[Виторио Венето]]) во еврејско семејство. Неговата мајка починала во 1754 година, а по нејзината смрт татко му се преженил, поради што тој и неговите деца се преобратиле во католичка вера. На крштевката, Емануеле го зел името на бискупот кој го крштевал, Лоренцо да Понте. Од 1769 година студирал теологија во Портогруаро, а во 1773 година се замонашил.{{Sfn|Штейнпресс|1974}} Од 1774 до 1776 година, да Понте како опат предавал литература и елоквентност во богословијата во [[Тревизо]]. Но, поради своите радикални ставови (да Понте го обожавател [[Жан-Жак Русо|Русо]]) и недолично однесување бил протеран од Тревизо, а потоа и од [[Венеција]], каде што [[Џакомо Казанова|Казанова]] му бил близок познаник. Во [[1782|1782 година,]] Лоренцо да Понте заминал за [[Виена]] и, по барање на дворскиот композитор [[Антонио Салиери]], станал дворски поет-либретист. Овде да Понте напишал три од своите најпознати либрета, засновани на композициите од [[Волфганг Амадеус Моцарт|В.]] [[Волфганг Амадеус Моцарт|А.]] [[Волфганг Амадеус Моцарт|Моцарт]]: [[Свадбата на Фигаро|„Свадбата на Фигаро“]], [[Дон Џовани|„Дон Џовани“]] и [[Така прават сите (опера)|„Така прават сите]]“. Напишал либрета и за опери од [[Антонио Салиери|Салиери]] ([[Талисман (опера)|Талисман]], [[Богат човек за еден ден|Богаташ на еден ден]], [[Тарар (опера)|Аксур, Кралот од Ормуз]], Верниот овчар, [[Фигурата (опера од Салиери)|Цифра]]), [[Јозеф Вајгл]], Висенте Мартин и Солер и други композитори. Во 1790 година, да Понте ја изгубил работата и заминал во Трст, каде ја запознал својата идна сопруга, Англичанката Ненси Грал. Живеел во [[Прага]] и [[Дрезден]], [[Париз]] и [[Лондон]]. По тринаесетгодишна соработка со денес заборавени композитори, Да Понте емигрирал во [[Соединети Американски Држави|Америка]] во 1805 година. == Престојот во САД == Во Америка, Лоренцо да Понте превел неколку англиски дела на [[Италијански јазик|италијански]], напишал мемоари - „Мемоарите на Лоренцо да Понте од Ченеда, напишани од него“ (1823-1827). Предавал [[италијанска книжевност]] на [[Колумбија (универзитет)|Универзитетот Колумбија]] во [[Њујорк (град)|Њујорк]] и бил првиот католички свештеник на универзитетската катедра. Во 1826 година ја организирал американската премиера на операта Дон Џовани ([[Марија Малибран]] ја отпеала Зерлина). Во 1828 година, на 79-годишна возраст, Лоренцо да Понте добил државјанство на САД. Лоренцо да Понте починал во Њујорк на 89 годишна возраст. Бил погребан во [[Бруклин]]. == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Понте, Лоренцо да}} [[Категорија:Италијански либретисти]] [[Категорија:Италијански драматурзи]] [[Категорија:Италијански писатели]] [[Категорија:Италијански мемоаристи]] llo9svj4qs25wuus0i52yvyq9uzwvg1 0 1299301 5538304 4762180 2026-04-13T10:48:15Z Zdravko 293 5538304 wikitext text/x-wiki '''Дукс''' ― воен командант во [[Стариот Рим]] и во провинциите на [[Византија|Византиското Царство]], во рановизантиската епоха.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Македонски историски речник|first=|last2=д-р Стојан Киселиновски и др.|first2=|publisher=ИНИ|year=2000|isbn=9989-624-46-1|location=Скопје|pages=169}}</ref> Командувал со војската, во една или во повеќе провинции. Стоел на чело на дукатот, а подоцна управувал со [[Тема (управна единица)|темите]]. Од времето на [[Алексиј I Комнин]], до пропаѓањето на царството, титулата велики дукс ја носел врховниот командант на флотата.<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}} {{историја-никулец}} [[Категорија:Византија]] [[Категорија:Римски титули]] s8pwdwg8cuxjezhk98b1huo9cypg5h1 0 1310133 5538074 5513756 2026-04-12T13:03:09Z Carshalton 30527 /* Моментален состав */ 5538074 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за фудбалска репрезентација |Име={{знаме|USA}} |Грб=United States Soccer Federation logo.svg |ФИФА Триграм=USA |Прекар=Ѕвездите и пругите <br>''Јeнки'' |Сојуз=[[Фудбалска федерација на САД]] (УССФ) |Конфедерација=[[КОНКАКАФ]] |Селектор={{знамеикона|Argentina}} [[Маурисио Почетино]] |Капитен=[[Тајлер Адамс]] |Најмногу натпревари=[[Коби Џонс]] (164) |Најдобар стрелец=[[Клинт Демпси]]<br>[[Лендон Донован]] (57) |Домашен стадион=Различни |ФИФАмом=16 (6 октомври 2022) |ФИФАнајв=4 (април 2006) |ФИФАнајн=35 (јули 2012) |pattern_la1=_usa22h |pattern_b1=_usa22h |pattern_ra1=_usa22h |pattern_sh1=_usa22h |pattern_so1=_usa22h |leftarm1=FFFFFF |body1=FFFFFF |rightarm1=FFFFFF |shorts1=FFFFFF |socks1=111466 |pattern_la2=_usa22a |pattern_b2=_usa22a |pattern_ra2=_usa22a |pattern_sh2=_usa22a |pattern_so2=_usa22al |leftarm2=132FD1 |body2=132FD1 |rightarm2=132FD1 |shorts2=132FD1 |socks2=132FD1 |Прв меѓународен натпревар={{знамеикона|SWE}} [[Фудбалска репрезентација на Шведска|Шведска]] 2 - 3 САД {{знамеикона|USA|1916}} <br />([[Стокхолм]], [[Шведска]]; [[20 август]] [[1916]]) |Најголема победа={{знамеикона|USA|2008}} САД 8 - 0 [[Фудбалска репрезентација на Барбадос|Барбадос]] {{знамеикона|BAR}} <br />([[Карсон]], [[САД]]; [[15 јуни]] [[2008]]) |Најлош пораз={{знамеикона|NOR}} [[Фудбалска репрезентација на Норвешка|Норвешка]] 11 - 0 САД {{знамеикона|USA|1948}} <br />([[Осло]], [[Норвешка]]; [[6 август]] [[1948]]) |Број на учества=11 (првпат во [[1930 ФИФА Светско Првенство|1930]]) |СП првпат= |Најдобар резултат=трето место ([[1930 ФИФА Светско Првенство|1930]]) |Регионално првенство=[[КОНКАКАФ Голд куп|Голд куп]] |Број на учества (регионално)=16 (првпат во [[КОНКАКАФ Голд куп 1991|1991]]) |Регионално првпат= |Најдобар резултат (регионално)= '''шампиони''' ([[КОНКАКАФ Голд куп 1991|1991]], [[КОНКАКАФ Голд куп 2002|2002]], [[КОНКАКАФ Голд куп 2005|2005]], [[КОНКАКАФ Голд куп 2007|2007]], [[КОНКАКАФ Голд куп 2013|2013]], [[КОНКАКАФ Голд куп 2017|2017]], [[КОНКАКАФ Голд куп 2021|2021]]) |2ndRegional name=[[Копа Америка]] |2ndRegional cup best=четврто место ([[Копа Америка 1995|1995]], [[Копа Америка 2016|2016]]) |2ndRegional cup apps=4 (првпат во [[Копа Америка 1993|1993]]) |Confederations cup apps=4 (првпат во [[Куп на Кралот Фахд 1992|1992]]) |Confederations cup best=второ место ([[ФИФА Куп на конфедерации 2009|2009]])}} '''Фудбалска репрезентација на Соединетите Американски Држави (USMNT)''' ([[Англиски јазик|англиски]]: ''United States men's national soccer team'') ― ги претставува [[Соединети Американски Држави|Соединетите Држави]] на меѓународните [[фудбал]]ски натпреварувања. Тимот е контролиран од [[Фудбалската федерација на САД|Фудбалската федерација на Соединетите Американски Држави]] и е член на [[ФИФА]] и [[КОНКАКАФ]]. Тимот на САД се појавил на единаесет [[Светско првенство во фудбал|Светски првенства на ФИФА]], вклучувајќи го и првото во [[Светско првенство во фудбал 1930|1930]] година, каде што стигна до полуфиналето. Тие се вратија на првенствата во [[Светско првенство во фудбал 1934|1934]] и [[Светско првенство во фудбал 1950|1950]] година, победувајќи ја [[Фудбалска репрезентација на Англија|Англија]] со 1-0 во второто, но не се квалификуваа повторно до [[Светско првенство во фудбал 1990|1990]] година. Како домаќин во [[Светско првенство во фудбал 1994|1994]] година, САД добија автоматско место и загубија од [[Фудбалска репрезентација на Бразил|Бразил]] во осминафиналето. Тие се квалификуваа за следните пет Светски купови (седум последователни настапи (1990–2014), подвиг споделен само со седум други нации),<ref>{{Наведена книга|url=https://www.amazon.com/dp/B072PQWFRD/ref=dp-kindle-redirect?_encoding=UTF8&btkr=1|title=What's Wrong with US?: A Coach's Blunt Take on the State of American Soccer After a Lifetime on the Touchline|last=Arena|first=Bruce|last2=Kettmann|first2=Steve|date=12 јуни 2018|publisher=Harper|language=en}}</ref> станувајќи еден од редовните натпреварувачи на турнирот и често напредувајќи во нокаут фазата. САД стигнаа до четвртфиналето во [[Светско првенство во фудбал 2002|2002]] година и контроверзно загубија од [[Фудбалска репрезентација на Германија|Германија]]. Во [[ФИФА Куп на конфедерации 2009|Купот на Конфедерации во 2009]] година, Американците ја елиминираа најдобро рангираната [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] во полуфиналето пред да загубат од Бразил во финалето, единствениот настап на тимот во финалето на еден голем интерконтинентален турнир. САД, исто така, се натпреваруваат на континентални турнири, вклучувајќи го и [[Златен куп на КОНКАКАФ|Златниот куп на КОНКАКАФ]] и [[Копа Америка]]. САД освоија седум златни купови и [[Лига на нации на КОНКАКАФ 2019-20|инаугуративното]] издание на [[Лига на нации на КОНКАКАФ|Лигата на нации КОНКАКАФ]], а завршија четврти во две Копа Америка во [[Копа Америка 1995|1995]] и [[Копа Америка 2016|2016]] година. Главен тренер на тимот е [[Грег Берхалтер]] кој е на чело на тимот од 29 ноември 2018 година, и [[Брајан Мекбрајд]] е нејзин генерален менаџер од 10 јануари 2020 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ussoccer.com/stories/2020/01/brian-mcbride-named-general-manager-of-us-mens-national-team|title=Brian McBride Named General Manager of U.S. Men’s National Team|work=www.ussoccer.com|language=en|accessdate=2022-11-23}}</ref> == Дрес и грб == Од нивниот прв неофицијален натпревар против Канада, најчестата униформа на САД се бели маици со сини шорцеви. Во 1950 година, САД усвоија дијагонална лента или „појас“ во стилот на Перу преку маицата. Повремено се користела дополнителна шема на бои заснована на [[Знаме на Соединетите Американски Држави|знамето на САД]] (најзначајно во квалификациите за Светското првенство 1994 и 2012-13, како и франшизата Тим Америка од 1983 година на Северноамериканската фудбалска лига) која се состоела од маица со црвени и бели риги и со сини шорцеви. Германскиот бренд Адидас ја обезбедувала униформата за САД од 1984 до 1994 година. Од 1995 година, американската компанија Најк е снабдувач на униформите. {| class="wikitable" !Снабдувач !Период |- |[[Адидас]] |1984–1994 |- |[[Nike, Inc.|Најк]] |1995–денес |} == Ривалства == === Мексико === Тимовите на [[Фудбалска репрезентација на Мексико|Мексико]] и Соединетите Американски Држави се сметаат за двете големи сили на КОНКАКАФ. Натпреварите меѓу двете нации често привлекуваат големо медиумско внимание, јавен интерес и коментари во двете земји. Иако првиот натпревар се одиграл во 1934 година, нивното ривалство не се сметало за големо до 1980-тите, кога тимовите почнале често да се натпреваруваат во куповите на КОНКАКАФ. На 15 август 2012 година, Соединетите Американски Држави го победиле Мексико на [[Естадио Ацтека]] во првата победа за САД против Мексико на мексиканско тло по 75 години.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.latimes.com/archives/blogs/world-now/story/2012-08-16/mexicos-first-loss-to-u-s-at-home-on-a-mexican-americans-goal|title=Mexico's first loss to U.S. at home, on a Mexican American's goal|date=2012-08-16|work=Los Angeles Times|language=en-US|accessdate=2022-11-23}}</ref> Уште од нивната прва средба во 1934 година, двата тима се сретнале 74 пати, при што Мексико води во севкупната серија 36–22–16 (Поб.-Пор.-Н), надминувајќи ги САД со 144–86 по постигнати голови. Сепак, од 1990-тите, плимата почнала да се менува поради брзиот раст на фудбалот во САД. Во текот на 21 век, серијата ги фаворизира САД 17–9–7 (Поб.-Пор.-Н). Или Соединетите Американски Држави или Мексико го освоиле секое издание на златниот куп на КОНКАКАФ, освен едно (Златниот куп на КОНКАКАФ во 2000 година го освоила Канада). === Канада === САД имаат втор, помалку лут ривал во [[Фудбалска репрезентација на Канада|Канада]]. Двата тима често се соочувале еден со друг во Голд купот, но САД историски биле посилната страна. Америка моментално води во серијата со 16-10-12 (Поб.-Пор.-Н). Соединетите Американски Држави се квалификувале на 11 Светски првенства, додека Канада на две. До неодамна, Канада не се сметала за конкурентен ривал од страна на голем број американски навивачи бидејќи тие ги немаа победено Соединетите Држави во 34 години.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://dailyhive.com/vancouver/canada-beats-usa-men-soccer|title=Canada beats USA in men's soccer for first time in 34 years {{!}} Offside|work=dailyhive.com|language=en|accessdate=2022-11-23}}</ref> Таа серија беше прекината на 15 октомври 2019 година, кога Канада ги победи Соединетите Држави со 2-0 на [[БМО Филд]] во [[Торонто]]. Следниот месец, на 15 ноември, Соединетите Американски Држави ја победија Канада со 4-1 во [[Орландо]]. Оттогаш, натпреварите меѓу двете репрезентации се многу конкурентни. САД ја совладаа Канада со 1–0 во натпревар од Голд купот 2021 година во [[Канзас Сити (Мисури)|Канзас Сити]]. Во квалификациите за Светското првенство 2022 година, Канада одигра нерешено 1-1 во [[Нешвил]] и ги победи САД со 2-0 во [[Хамилтон (Канада)|Хамилтон]]. === Костарика === Во последните неколку години, САД почнаа да развиваат ривалство со [[Фудбалска репрезентација на Костарика|Костарика]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sports.vice.com/ca/article/the-unlikely-rivalry-between-costa-rica-and-the-us-began-with-a-snow-game|title=The Unlikely Rivalry Between Costa Rica and the U.S. Began With a Snow Game {{!}} VICE Sports|date=2016-09-14|work=web.archive.org|accessdate=2022-11-23|archive-date=2016-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914211926/https://sports.vice.com/ca/article/the-unlikely-rivalry-between-costa-rica-and-the-us-began-with-a-snow-game|url-status=dead}}</ref> Најзабележителниот натпревар, и поттикот на самото ривалство, се случил на 22 март 2013 година, во квалификацискиот натпревар за Светското првенство 2014 година одигран во ДСГ Парк во [[Комерс Сити]] под услови на снежна бура. Костарика поднела протест до ФИФА поради условите на теренот кога Соединетите Американски Држави го добија натпреварот со 1-0, но протестот бил одбиен. Натпреварот е веќе наречен во фудбалската наука како „Снежно Класико“ поради условите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.starsandstripesfc.com/usmnt-news/2018/10/18/17995000/throwback-thursday-tbt-usa-usmnt-snow-clasico-costa-rica-world-cup-qualifying-hex|title=Throwback Thursday: Let it Snow Clasico|last=II|first=Donald Wine|date=2018-10-18|work=Stars and Stripes FC|language=en|accessdate=2022-11-23|archive-date=2022-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220215094721/https://www.starsandstripesfc.com/usmnt-news/2018/10/18/17995000/throwback-thursday-tbt-usa-usmnt-snow-clasico-costa-rica-world-cup-qualifying-hex|url-status=dead}}</ref> Соединетите Држави никогаш не ја поразиле Костарика во Костарика, губејќи 10 средби и ремизирајќи двапати.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.si.com/soccer/2022/03/30/usmnt-costa-rica-world-cup-qualifying-finale-approach|title=USMNT, Costa Rica World Cup Qualifying Finale Is Laced With High Stakes, Oddities|last=Straus|first=Brian|work=Sports Illustrated|language=en-us|accessdate=2022-11-23}}</ref> == Стадион == [[Податотека:RFK Stadium aerial photo, looking towards Capitol, 1988.jpg|мини|Стадионот РФК во Вашингтон бил домаќин на над 20 натпревари на репрезентацијата на САД.]] Соединетите Американски Држави немаат посветен национален стадион како повеќето други репрезентации; наместо тоа, тимот ги одиграл своите домашни натпревари на 116 стадиони во 29 сојузни држави и во [[Вашингтон]]. Меморијалниот стадион Роберт Ф. Кенеди, кој се наоѓа во националниот главен град Вашингтон, има одржано 24 натпревари, најмногу од сите стадиони.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2013/06/17/sports/soccer/to-us-soccer-team-home-field-is-a-many-changing-thing.html|title=To U.S. Soccer Team, Home Field Is an Ever-Changing Thing|last=Borden|first=Sam|date=2013-06-17|work=The New York Times|access-date=2022-11-23|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Државата [[Калифорнија]] била домаќин на 114 натпревари, најмногу од која било држава, а метрополитенската област [[Лос Анџелес]] била домаќин на 77 натпревари на неколку стадиони во и околу градот Лос Анџелес. Меморијалниот Колосеум во Лос Анџелес бил домаќин на 20 натпревари од 1965 до 2000 година, но отпаднал од употреба поради неговата старост. Роуз Боул, стадион со 92.000 седишта во [[Пасадена]], бил домаќин на 17 репрезентативни натпревари, како и Финалето на [[Светско првенство во фудбал 1994|Светското првенство на ФИФА во 1994 година]], Финалето на [[Светско првенство во фудбал за жени 1999|Светското првенство на ФИФА за жени во 1999 година]] и [[Фудбал на Летните олимписки игри 1984|натпреварот за златен медал на Олимпијадата во 1984 година]]. == Тренерски персонал == {| class="wikitable" !Позиција !Име |- |Главен тренер | {{flagicon|USA}} [[Грег Берхалтер]] |- | rowspan="3" |Помошник тренер |{{flagicon|USA}} Б.Џ.Калаган |- |{{flagicon|USA}} [[Лучи Гонсалес]] |- |{{flagicon|USA}} [[Ентони Хадсон]] |- |Тренер на голманите |{{flagicon|ENG}} Арон Хајд |- |Аналитичар |{{flagicon|USA}} Ерик Лори |- |Главен експерт за перформанси |{{flagicon|USA}} Стив Ташџијан |- |Кондиционен тренер |{{flagicon|USA}} Дарси Норман |- |Тренер за слободни удари |{{flagicon|DEN}} Ларс Кнудсен |} ==== Технички персонал ==== {| class="wikitable" !Позиција !Име |- |Спортски директор |{{flagicon|USA}} Ерни Стјуарт |- |Генерален директор |{{flagicon|USA}} Брајан Мекбрајд |} == Играчи == === Моментален состав === Следниве 26 играчи биле именувани во тимот за [[Светско првенство во фудбал 2022|Светското првенство во фудбал 2022]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ussoccer.com/stories/2022/11/berhalter-names-26-player-usmnt-roster-for-2022-fifa-world-cup|title=Berhalter Names 26 Player USMNT Roster For 2022 FIFA World Cup|work=www.ussoccer.com|language=en|accessdate=2022-11-23}}</ref>{{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Мет Тарнер]]|age={{birth date and age|1994|6|24|df=y}}|caps=21|goals=0|club={{Fb team Arsenal}}|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Итан Хорват]]|age={{birth date and age|1995|6|9|df=y}}|caps=8|goals=0|club={{Fb team Luton Town}}|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=25|pos=GK|name=[[Шон Џонсон]]|age={{birth date and age|1989|5|31|df=y}}|caps=10|goals=0|club={{Fb team New York City}}|clubnat=USA}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Сержињо Дест]]|age={{birth date and age|2000|11|3|df=y}}|caps=20|goals=2|club={{Fb team Milan}}|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Вокер Зимерман]]|age={{birth date and age|1993|5|19|df=y}}|caps=34|goals=3|club={{Fb team Nashville}}|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Антоне Робинсон]]|age={{birth date and age|1997|8|8|df=y}}|caps=30|goals=2|club={{Fb team Fulham}}|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Тим Рим]]|age={{birth date and age|1987|10|5|df=y}}|caps=47|goals=1|club={{Fb team Fulham}}|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Арон Лонг]]|age={{birth date and age|1992|10|12|df=y}}|caps=29|goals=3|club={{Fb team New York Red Bulls}}|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=18|pos=DF|name=[[Шек Мур]]|age={{birth date and age|1996|11|2|df=y}}|caps=15|goals=1|club={{Fb team Nashville}}|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=20|pos=DF|name=[[Камерон Картер-Викерс]]|age={{birth date and age|1997|12|31|df=y}}|caps=11|goals=0|club={{Fb team Celtic}}|clubnat=SCO}} {{nat fs g player|no=22|pos=DF|name=[[ДеАндре Једлин]]|age={{birth date and age|1993|7|9|df=y}}|caps=76|goals=0|club={{Fb team Inter Miami}}|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=26|pos=DF|name=[[Џо Скали]]|age={{birth date and age|2002|12|31|df=y}}|caps=3|goals=0|club={{Fb team Borussia Monchengladbach}}|clubnat=GER}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD"{{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Тајлер Адамс]] {{Капитен}}|age={{birth date and age|1999|2|14|df=y}}|caps=33|goals=1|club={{Fb team Leeds United}}|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=MF|name=[[Јунус Муса]]|age={{birth date and age|2002|11|29|df=y}}|caps=20|goals=0|club={{Fb team Valencia}}|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Вестон Мекени]]|age={{birth date and age|1998|8|28|df=y}}|caps=38|goals=9|club={{Fb team Juventus}}|clubnat=ITA}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Бренден Аронсон]]|age={{birth date and age|2000|10|22|df=y}}|caps=25|goals=6|club={{Fb team Leeds United}}|clubnat=ENG}}{{nat fs g player|no=14|pos=MF|name=[[Лука де ла Торе]]|age={{birth date and age|1998|5|23|df=y}}|caps=12|goals=0|club={{Fb team Celta Vigo}}|clubnat=ESP}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Кристијан Ролдан]]|age={{birth date and age|1995|6|3|df=y}}|caps=32|goals=0|club={{Fb team Seattle Sounders FC}}|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=23|pos=MF|name=[[Келин Акоста]]|age={{birth date and age|1995|7|24|df=y}}|caps=54|goals=2|club={{Fb team Los Angeles FC}}|clubnat=USA}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD"{{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Џовани Рејна]]|age={{birth date and age|2002|11|13|df=y}}|caps=14|goals=4|club={{Fb team Borussia Dortmund}}|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Хесус Фереира]]|age={{birth date and age|2000|12|24|df=y}}|caps=15|goals=7|club={{Fb team Dallas}}|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Кристијан Пулишиќ]]|age={{birth date and age|1998|9|18|df=y}}|caps=53|goals=21|club={{Fb team Chelsea}}|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=16|pos=FW|name=[[Џордан Морис]]|age={{birth date and age|1994|10|26|df=y}}|caps=50|goals=11|club={{Fb team Seattle Sounders FC}}|clubnat=USA}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Хаџи Рајт]]|age={{birth date and age|1998|3|27|df=y}}|caps=4|goals=1|club={{Fb team Antalyaspor}}|clubnat=TUR}} {{nat fs g player|no=21|pos=FW|name=[[Тимоти Веа]]|age={{birth date and age|2000|2|22|df=y}}|caps=26|goals=4|club={{Fb team Lille}}|clubnat=FRA}} {{nat fs g player|no=24|pos=FW|name=[[Џош Сарџент]]|age={{birth date and age|2000|2|20|df=y}}|caps=21|goals=5|club={{Fb team Norwich City}}|clubnat=ENG}} {{nat fs end}} == Статистика на играчите == [[Податотека:Cobi Jones (cropped).jpg|мини|[[Коби Џонс]] е играчот со најмногу настапи на САД со 164 настапи.]] {| class="wikitable sortable" |+Играчи со најмногу настапи !# !Играч !Реп. кариера !Настапи !Голови |- |1 |[[Коби Џонс]] |1992–2004 |164 |15 |- |2 |[[Лендон Донован]] |2000–2014 |157 |57 |- |3 |[[Мајкл Бредли]] |2006–2019 |151 |17 |- |4 |[[Клинт Демпси]] |2004–2017 |141 |57 |- |5 |[[Џеф Агос]] |1988–2003 |134 |4 |- |6 |[[Марсело Балбоа]] |1988–2000 |127 |13 |- |7 |[[Дамаркус Бисли]] |2001–2017 |126 |17 |- |8 |[[Тим Хауард]] |2002–2017 |121 |0 |- |9 |[[Џози Алтидор]] |2007–2019 |115 |42 |- |10 |[[Клаудио Рејна]] |1994–2006 |112 |8 |} {{multiple image | image1=WikiLando.jpg | width1=200 | image2=Clint Dempsey 2013.jpg | width2=165 | footer =[[Лендон Донован]] и [[Клинт Демпси]] се заеднички најдобри стрелци на сите времиња на САД со 57 гола }} {| class="wikitable sortable" |+Играчи со најмногу голови !# !Играч !Реп. кариера !Голови !Настапи !Процент |- | rowspan="2" |1 |[[Клинт Демпси]] |2004–2017 |57 |141 |0.404 |- |[[Лендон Донован]] |2000–2014 |57 |157 |0.363 |- |3 |[[Џози Алтидор]] |2007–2019 |42 |115 |0.365 |- |4 |[[Ерик Виналда]] |1990–2000 |34 |106 |0.321 |- |5 |[[Брајан Мекбрајд]] |1993–2006 |30 |95 |0.316 |- |6 |[[Џо-Макс Мур]] |1992–2002 |24 |100 |0.240 |- | rowspan="2" |7 |'''[[Кристијан Пулишиќ]]''' |2016–денес |21 |52 |0.404 |- |[[Брус Мареј]] |1985–1993 |21 |85 |0.247 |- |9 |[[Еди Џонсон]] |2004–2014 |19 |63 |0.302 |- | rowspan="3" |10 |[[Ерни Стјуарт]] |1990–2004 |17 |101 |0.168 |- |[[Дамаркус Бисли]] |2001–2017 |17 |126 |0.135 |- |[[Мајкл Бредли]] |2006–2019 |17 |151 |0.113 |} == Настапи на турнирите == САД редовно се натпреваруваат на [[Светско првенство во фудбал|Светското првенство во фудбал на ФИФА]], [[Златен куп на КОНКАКАФ|Златниот куп на КОНКАКАФ]], [[Лига на нации на КОНКАКАФ|Лигата на нации на КОНКАКАФ]] и [[Летни олимписки игри|Летните олимписки игри]]. Соединетите држави исто така играле на [[Куп на конфедерации|Купот на конфедерации на ФИФА]], [[Копа Америка]] по покана, како и на неколку помали турнири. Најдобриот резултат за Соединетите Американски Држави на Светското првенство бил во 1930 година кога тимот стигнал до полуфиналето. Тимот вклучувал шест натурализирани интернационалци, пет од нив од Шкотска и еден од Англија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://phillysoccerpage.net/2014/03/19/the-us-at-the-1930-world-cup/|title=The US at the 1930 World Cup|date=2014-03-19|work=The Philly Soccer Page|language=en-US|accessdate=2022-11-24}}</ref> Најдобар резултат во модерната ера е Светското првенство во 2002 година, кога САД стигнале до четвртфиналето. Најлошите резултати на светските првенства во модерната ера биле елиминациите во групната фаза во [[Светско првенство во фудбал 1990|1990]], [[Светско првенство во фудбал 1998|1998]] и [[Светско првенство во фудбал 2006|2006]] година, а земјата не успеала ниту да се квалификува за завршниот турнир во [[Светско првенство во фудбал 2018|2018]] година. Во [[Куп на конфедерации|Купот на Конфедерации]], Соединетите Американски Држави завршиле на третото место во [[Куп на Кралот Фахд 1992|1992]] и [[ФИФА Куп на конфедерации 1999|1999]] година, а биле вицешампиони во [[ФИФА Куп на конфедерации 2009|2009]] година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://archive.nytimes.com/goal.blogs.nytimes.com/2009/06/28/match-tracking-confederation-cup-final-us-vs-brazil/|title=Match Tracking Confederations Cup Final: Brazil 3, U.S. 2|last=Bell|first=Jack|date=2009-06-28|work=Goal|language=en|accessdate=2022-11-24}}</ref> Во полуфиналето, Соединетите Американски Држави ја победиле првопласираната [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] со 2–0, за да се пласираат во финалето. Во финалето, Соединетите Американски Држави загубиле со 3-2 од [[Фудбалска репрезентација на Бразил|Бразил]], откако воделе со 2-0 на полувремето. Машкиот фудбалски тим на САД играл на Летните олимписки игри од [[Фудбал на Летните олимписки игри 1924|1924]] година. Од тој турнир до [[Фудбал на Летните олимписки игри 1980|1980]] година, само аматерски играчи од Источна Европа биле дозволени во олимписките тимови. Олимпијадата станала целосен меѓународен турнир во 1984 година, откако [[Меѓународен олимписки комитет|МОК]] дозволил целосни државни репрезентации надвор од конфедерациите на [[ФИФА]] [[КОНМЕБОЛ]] и [[УЕФА]]. Од [[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|1992]] година, машкиот олимписки настан е ограничен според возраста, под 23 години плус тројца постари играчи, а учеството го има машката фудбалска репрезентација на САД до 23 години. Во регионалните натпреварувања, Соединетите Американски Држави го освоиле златниот куп на КОНКАКАФ седум пати, со последната титула во 2021 година. Тие ја освоиле инаугуративната Лига на нации на КОНКАКАФ во 2021 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.concacaf.com/nations-league/news/u-s-edge-mexico-in-thrilling-style-to-win-first-cnlf/|title=U.S. edge Mexico in thrilling style to win first CNLF|date=2021-06-06|work=Concacaf|accessdate=2022-11-24}}</ref> Нивната најдобра завршница досега на Копа Америка е четвртото место во изданијата во [[Копа Америка 1995|1995]] и [[Копа Америка 2016|2016]] година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://archive.nytimes.com/goal.blogs.nytimes.com/2012/10/24/2016-copa-america-in-america/|title=2016 Copa América in the U.S.|last=Bell|first=Jack|date=2012-10-25|work=Goal|language=en|accessdate=2022-11-24}}</ref> === Светско првенство === {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! colspan="9" style="color:white; background:#0066bc;" |[[Светско првенство во фудбал|<span style="color:white;">Светско првенство</span>]] ! rowspan="25" style="width:1%;" | ! colspan="6" style="color:white; background:#0066bc;" |Квалификации за [[Светско првенство во фудбал|<span style="color:white;">Светско првенство</span>]] |- ! width="90" style="color:white; background:#0066bc;" |{{Tooltip|Домаќин/Година|Домаќин/Година на одржување на турнирот}} ! width="90" style="color:white; background:#0066bc;" |{{Tooltip|Рунда|Рунда на натпреварување на турнирот}} ! width="30" style="color:white; background:#0066bc;" |{{Tooltip|Поз.|Позиција на Светско првенство}} ! width="30" style="color:white; background:#0066bc;" |{{Tooltip|ОН|Одиграни натпревари}} ! width="30" style="color:white; background:#0066bc;" |{{Tooltip|П|Победи}} ! width="30" style="color:white; background:#0066bc;" |{{Tooltip|Н|Нерешени}} ! width="30" style="color:white; background:#0066bc;" |{{Tooltip|И|Изгубени}} ! width="30" style="color:white; background:#0066bc;" |{{Tooltip|ДГ|Дадени голови}} ! width="30" style="color:white; background:#0066bc;" |{{Tooltip|ПГ|Примени голови}} ! width="30" style="color:white; background:#0066bc;" |{{Tooltip|ОН|Одиграни натпревари}} ! width="30" style="color:white; background:#0066bc;" |{{Tooltip|П|Победи}} ! width="30" style="color:white; background:#0066bc;" |{{Tooltip|Н|Нерешени}} ! width="30" style="color:white; background:#0066bc;" |{{Tooltip|И|Изгуебни}} ! width="30" style="color:white; background:#0066bc;" |{{Tooltip|ДГ|Дадени голови}} ! width="30" style="color:white; background:#0066bc;" |{{Tooltip|ПГ|Примени голови}} |- bgcolor="bronze" |{{flagsport|URU}} [[Светско првенство во фудбал 1930|1930]] | align="center" |<span style="color:#FFFFFF;">Полуфинале</span> |<span style="color:#FFFFFF;">3</span> |<span style="color:#FFFFFF;">3</span> |<span style="color:#FFFFFF;">2</span> |<span style="color:#FFFFFF;">0</span> |<span style="color:#FFFFFF;">1</span> |<span style="color:#FFFFFF;">7</span> |<span style="color:#FFFFFF;">6</span> | colspan="6" align="center" |<span style="color:#FFFFFF;">''Поканети''</span> |- |{{flagsport|ITA (1861-1946)}} [[Светско првенство во фудбал 1934|1934]] |Осминафинале |16 |1 |0 |0 |1 |1 |7 |1 |1 |0 |0 |4 |2 |- |{{flagsport|FRA}} [[Светско првенство во фудбал 1938|1938]] | colspan="8" |''Се откажале'' | colspan="6" align="center" |''Се откажале'' |- |{{flagsport|BRA}} [[Светско првенство во фудбал 1950|1950]] |Групна фаза |10 |3 |1 |0 |2 |4 |8 | align="center" |4 |1 |1 |2 |8 |15 |- |{{flagsport|SUI}} [[Светско првенство во фудбал 1954|1954]] | colspan="8" rowspan="9" |''Не се квалификувале'' |4 |2 |0 |2 |7 |9 |- |{{flagsport|SWE}} [[Светско првенство во фудбал 1958|1958]] |4 |0 |0 |4 |5 |21 |- |{{flagsport|CHL}} [[Светско првенство во фудбал 1962|1962]] |2 |0 |1 |1 |3 |6 |- |{{flagsport|ENG}} [[Светско првенство во фудбал 1966|1966]] |4 |1 |2 |1 |4 |5 |- |{{flagsport|MEX}} [[Светско првенство во фудбал 1970|1970]] |6 |3 |0 |3 |11 |9 |- |{{flagsport|GER}} [[Светско првенство во фудбал 1974|1974]] |4 |0 |1 |3 |6 |10 |- |{{flagsport|ARG}} [[Светско првенство во фудбал 1978|1978]] |5 |1 |2 |2 |3 |7 |- |{{flagsport|ESP}} [[Светско првенство во фудбал 1982|1982]] |4 |1 |1 |2 |4 |8 |- |{{flagsport|MEX}} [[Светско првенство во фудбал 1986|1986]] | align="center" |6 |3 |2 |1 |8 |3 |- |{{flagsport|ITA}} [[Светско првенство во фудбал 1990|1990]] |Групна фаза |23 |3 |0 |0 |3 |2 |8 | align="center" |6 |5 |4 |1 |11 |4 |- |{{flagsport|USA}} [[Светско првенство во фудбал 1994|1994]] |Осминафинале |14 |4 |1 |1 |2 |3 |4 | colspan="6" |''Се квалификувале како домаќини'' |- |{{flagsport|FRA}} [[Светско првенство во фудбал 1998|1998]] |Групна фаза |32 |3 |0 |0 |3 |1 |5 |16 |8 |6 |2 |27 |14 |- |{{flagsport|KOR}} {{flagsport|JPN}} [[Светско првенство во фудбал 2002|2002]] |Четвртфинале |8 |5 |2 |1 |2 |7 |7 |16 |8 |4 |4 |25 |11 |- |{{flagsport|GER}} [[Светско првенство во фудбал 2006|2006]] |Групна фаза |25 |3 |0 |1 |2 |2 |6 |18 |12 |4 |2 |35 |11 |- |{{flagsport|RSA}} [[Светско првенство во фудбал 2010|2010]] |Осминафинале |12 |4 |1 |2 |1 |5 |5 |18 |13 |2 |3 |42 |16 |- |{{flagsport|BRA}} [[Светско првенство во фудбал 2014|2014]] |Осминафинале |15 |4 |1 |1 |2 |5 |6 |16 |11 |2 |3 |26 |14 |- |{{flagsport|RUS}} [[Светско првенство во фудбал 2018|2018]] | colspan="8" |''Не се квалификувале'' |16 |7 |4 |5 |37 |16 |- |{{flagsport|QAT}} [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]] |Осминафинале | |4 |1 |2 |1 |3 |4 |14 |7 |4 |3 |21 |10 |- | colspan="2" align="center" |'''Вкупно''' |'''11/22''' |'''37''' |'''9''' |'''8''' |'''20''' |'''40''' |'''66''' |'''168''' |'''84''' |'''40''' |'''44''' |'''287''' |'''191''' |} == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Фудбалски репрезентации од Северна Америка|САД]] n4jh9u0r9lqr12vrld8ec2z1b3u280h 0 1327380 5538155 5333920 2026-04-12T18:24:32Z Golf5plus 108702 5538155 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Славица Ковачевиќ-Јовановска | image = | birth_name = Славица Ковачевиќ | birth_date = {{роден на и возраст|df=yes|1952|10|26}} | birth_place = [[Струмица]], [[НР Македонија]], [[ФНРЈ]] | nationality = [[Македонија|Македонка]] | known = по улогите во: <br>[[Погрешно време (телевизиска серија)|Погрешно време]]<br>[[Цимерите од соба 306]]<br>[[Нели ти реков (филм)|Нели ти реков]]<br>[[Ангели на отпад (филм)|Ангели на отпад]] | occupation = [[глумица]] | spouse = [[Ацо Јовановски]] | years_active = 1975 - 2014 }} '''Славица Ковачевиќ-Јовановска''' (р. {{роден на|26|октомври|1952}} година во [[Струмица]]) ― [[Македонија|македонска]] театарска, филмска и телевизиска [[глумица]]. Таа долги години работела во [[Македонски народен театар]] во [[Скопје]]. == Филмографија == {| border=1 cellspacing=0 cellpadding=3 | '''Година''' | '''Филм''' | '''Улога''' |- | 1975 || [[Волшебното самарче (ТВ-серија)|Волшебното самарче]] ТВ-серија || |- | 1976 || [[Цимерите од соба 306]] ТВ-филм || Милена |- | 1977 || [[Нели ти реков (филм)|Нели ти реков]] ТВ-филм || |- | 1981 || [[Милион маченици]] ТВ-серија || |- | 1982 || [[Илинден (телевизиска серија)|Илинден]] ТВ-серија || |- | 1984 || [[Нели ти реков (филм)|Нели ти реков]] ТВ-филм || |- | 1985 || [[На наш начин]] ТВ-серија || |- | 1988 || [[Скопски сновиденија]] ТВ-филм || |- | 1988-1992 || [[Еурека]] ТВ-серија || Кети |- | 1992 || [[Тврдокорни (телевизиска серија)|Тврдокорни]] ТВ-серија || |- | 1994 || [[Прекалени]] ТВ-серија || Сирма Војвода |- | 1995 || [[Ангели на отпад (филм)|Ангели на отпад]] ТВ-филм || Невена |- | 2000 || [[Големи и мали (ТВ-серија)|Големи и мали]] ТВ-серија || Мајката на Коле |- | 2000-2001 || [[Погрешно време (телевизиска серија)|Погрешно време]] ТВ-серија || Марта |- | 2007 || [[Цимери]] ТВ-серија || |- | 2009 || [[Седумка, љубов или смрт (филм)|Седумка, љубов или смрт]] ТВ-филм || Милица |- | 2010-2011 || [[Од денес за утре (телевизиска серија)|Од денес за утре]] ТВ-серија || Газдарицата |- | 2011 || [[Епизодист]] ТВ-филм || Мајката |} == Кариера == Во 1976 година, таа дипломира на [[Факултет за драмски уметности]], на отсекот за глумечка игра во класата на проф, [[Илија Џувалековски]]. Својата кариера ја започнува во 1976 година, играјќи во претставата "Цар Едип" во [[Драмски театар - Скопје]]. Во 1980 гидина, се вработува но [[Македонски народен театар]] во [[Скопје]], каде работи сè до нејзиното пензионирање. '''Театарски претстави''' * „Цар Едип", од [[Софокле]], р. Миле Корун, [[Драмски театар - Скопје|Драмски театар]] (1976). * Средната сестра, во „Баш челик", од [[Горан Бабиќ]], р. [[Коле Ангеловски]], [[Драмски театар - Скопје|Драмски театар]] (1977). * Цара, во „Милион маченици", од [[Ристо Крле]], р. [[Петре Прличко]], [[МНТ]] (1980). * Маша, во „Војна и мир во груда", од Вељко Радовиќ, р. Благота Ераковиќ, [[МНТ]] (1981). * Сестрата, „Метаморфоза", од [[Франц Кафка]], р. [[Душан Наумовски]], [[МНТ]] (1982). * Алтернација, во „Свирач на покривот", од Џери Бок, р. Владо Штефанчиќ, [[МНТ]] (1983). * Венди Мојра, во „Бог", од [[Вуди Ален]], р. [[Димитрие Османли]], [[МНТ]] (1984). * Алтернација, во „Воена тајна", од Душан Јовановиќ, р. [[Душан Наумовски]], [[МНТ]] (1984). * Саша, во „Иванов", од [[Антон Павлович Чехов]], р. [[Бранко Ставрев]], [[МНТ]] (1984). * Прасенце, во „Сказна за сказните", од [[Афродита Кирјаковска]], р. [[Коле Ангеловски]], [[МНТ]] (1985). * Медицинска сестра, во „Големиот брилијантен валцер", од Драго Јанчар, р. [[Бранко Ставрев]], [[МНТ]] (1986). * Матеица, во „Мрестење на краповите", од Александар Поповиќ, р. [[Ацо Алексов]], [[МНТ]] (1987). * Ана Ивановна, во „Денови од нашиот живот", од Леонид Андреев, р. Васил Христов, [[МНТ]] (1989). * Метреса, во „Забуни", од [[Вилијам Шекспир]], р. [[Димитрие Османли]], [[МНТ]] (1989). * Петранка, во „Рекламна бајка", од [[Русомир Богдановски]], р. [[Коле Ангеловски]], [[МНТ]] (1989). * Медицинска сестра, во „Валоургиска ноќ", од [[Венедикт Ерофеев]], р. [[Владимир Портнов]], [[МНТ]], (1990). * „Вртимушка", од [[Афродита Кирјаковска]], р. [[Афродита Кирјаковска]], [[МНТ]] (1990). * Маша, во „Галеб", од [[Антон Павлович Чехов]], р. [[Бранко Ставрев]], [[МНТ]] (1990). * Русинката, во „Зора на истокот", од Гордан Михиќ, р. [[Ацо Алексов]], [[МНТ]] (1991). * Калуѓерката, во „Мортолозот", од [[Григор Прличев]], р. [[Бранко Ставрев]], [[МНТ]] (1992). * Сестра Мери, во „Бунт во домот за старци", од [[Венко Андоновски]], р. [[Бранко Ставрев]], [[МНТ]] (1994). * Славица Егревил, во „Кројач за дами", од [[Жорж Фејдо]], р. [[Димитрие Османли]], [[МНТ]] (1996). * Госпоѓа Пдроан, во „Мелница", од [[Митко Маџунков]], р. [[Бранко Ставрев]], [[МНТ]] (1996). * Хор, жаби, во „Жаби", од [[Аристофан]], р. [[Бранко Ставрев]], [[МНТ]] (1998). * Т…Љубов моја, од [[Снежана Конеска Руси]], р. [[Снежана Конеска Руси]], [[МНТ]] (1998). * Мајката, во „Песочна сложувалка", од Јана Добрева, р. [[Зоја Бузалковска]], [[МНТ]] (1999). * Пејачката, во „Грофот Миливој", од [[Ристо Крле]], р. [[Димитрие Османли]], [[МНТ]] (2001). * Бабица, во „Писание", од [[Живко Чинго]], р. [[Бранко Ставрев]], [[МНТ]] (2002). * Шарлота, во „Дед Лајн", од Ги Фоаси, р. Александар Илиев, [[МНТ]] (2003). * Праксагора, во „Жени во народно собрание", од [[Аристофан]], р. [[Димитрие Османли]], [[МНТ]] (2004). * Менка, во „Чија си", од [[Сашко Насев]], р. [[Виолета Џолева]], [[Универзална сала – Скопје]] (2005). * Рајмонда Шендебиз, во „Болва в’уво", од Жорж Фејдо, р. [[Бранко Ставрев]], [[МНТ]] (2007). * Пациент, во „Мара/Сад", од Петар Вајс, р. Васил Христов, [[МНТ]] (2008). * „Троил и Кресида", од [[Вилијам Шекспир]], р. Љубиша Ристиќ, [[МНТ]] (2010). * Хор, во „Вечната куќа", од [[Јордан Плевнеш]], р. [[Дејан Пројковски]], [[МНТ]] (2013). == Надворешни врски == * {{IMDb name|1411644}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Јовановска, Славица}} [[Категорија:Глумици од Струмица]] [[Категорија:Македонски театарски глумци]] [[Категорија:Македонски филмски глумци]] [[Категорија:Македонски телевизиски глумци]] [[Категорија:Југословенски глумци]] 5zjqj00ylrxb1irft59h7385opwfzno 0 1329967 5538105 5056607 2026-04-12T17:08:22Z Dandarmkd 31127 5538105 wikitext text/x-wiki '''Ангел Кончалијата''' ({{Роден во|Кочани}} — {{починат|||1924}}, {{Починат во|Царство Бугарија}}) — македонски активист, подржувач на федералното револуционерно крило.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Политичките убиства во Бугарија|last=Динев|first=Ангел|publisher=Култура-Скопје|year=1983|isbn=|location=Скопје|pages=338}}</ref> == Животопис == Во [[1924]] година четници на царските агенти ([[Тодор Александров]] и [[Александар Протогеров]]), го убиле Ангел Кончалијата, бидејќи не ја признавал организацијата на Тодор Александров и Александар Протогеров.<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}} {{Никулец}} {{DEFAULTSORT:Кончалијата, Ангел}} [[Категорија:Родени во непозната година]] [[Категорија:Македонци во Бугарија]] [[Категорија:Убиени по наредба на Тодор Александров]] r3vav0s7tyso4j2300mxkweellzyk2j 0 1330620 5538253 5501056 2026-04-13T07:26:45Z Bjankuloski06 332 Правописна исправка, replaced: Хормуз → Ормуз (3) 5538253 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | native_name = {{plainlist| * {{lang|fa|ملک وسیعالفضای ایران}}{{efn|{{Трансл|fa|Molke Vasi’ al-Fazâye Irân}}}}<br/>Експанзивното Царство на Иран<ref>{{cite journal|last1=Matthee |first1=Rudi|title=Дали Сафавидскиот Иран бил империја?|journal=Весник на економската и социјалната историја на Ориентот|date=1 септември 2009|volume=53|issue=1|page=241|doi=10.1163/002249910X12573963244449|s2cid=55237025|quote=Терминот „Иран“, кој по отсуство од околу шест века повторно влезе во употреба кај илханидскиот огранок на Монголите, пренесе заедничка самосвест меѓу политичката и културната елита на еден географски ентитет со различни територијални и политички импликации. Основен елемент на достигнувањето на Сафавидите била идејата дека династијата ги обединила источната и западната половина на Иран, Курасан и Херат, земјите на Тимуридите на исток и територијата на Ак-Кујунлу на Запад. Терминот ''mulk-i vasi' al-faza-yi Iran'', „Проширеното царство на Иран“, пронајден во хрониката од седумнаесеттиот век, ''Khuld-i barin'', и повторно, во речиси идентична смисла, во патописот на Мухамед Раби Шах, Пратеникот на Сулејман во [[Кралството Ајутаја|Сиам]] во 1680-тите, на сличен начин ја пренесува гордоста и самосвеста на авторите во однос на територијата што ја населувале или од каде потекнува}}</ref> * {{lang|fa|مملکت ایران}}{{efn|{{Трансл|fa|Mamlekate Irân}}}}<br/>Држава Иран<ref>{{cite journal |author=[[Роџер Савори]] |title=Сафавидската држава и политика|journal=Ирански студии|date=2 јануари 2007|volume=7|issue=1–2|page=206|doi=10.1080/00210867408701463|quote=Малку нејасната фраза користена за време на раниот сафавидски период, ''mamalik-i mahrusa'', добила поконкретни форми: mamālik-i īrān; mamālik-i 'ajam; мамликат-и иран; мулк-и иран; или едноставно Иран. Кралскиот престол бил различно опишан како ''sarīr-i saltanat-i īrān''; тахт-и иран; и тахт-и султан (sic)-i īrān. Жителите на Сафавидското Царство се нарекувале ахл-и иран, а Искандар Бег се опишува себеси како пишувач на историјата на Иранците (шарх-и ахвал-и иран ва ираниан). Шахот Абас I е опишан како фарманара-ји иран и шахријар-и иран; неговото седиште е pāyitakht-i pādishāhān-i īrān, takhtgāh-i salātin-i īrān или dār al-mulk-i īrān. Неговата суверена моќ се нарекува фармандахи-ји мулк-и иран, салтанат ва падишахи-ји иран, падишахи-ји иран. За градовите во Иран (bilād-i īrān) се смета дека припаѓаат на позитивен ентитет или држава: Херат се нарекува a'zam-i bilād-i IRān (најголемиот од градовите во Иран) и Исфахан како khulāsa- yi mulk-i īrān (најизбраниот дел од царството на Иран)... Чувството за географски континуитет споменато претходно е зачувано со фраза како kull-i vilāyat-i īrānzamīn... Државните работи се нарекуваат мухиммат-и иран. Меѓутоа, според мене, еден од најјасните индикации дека сафавидската држава станала држава во целосна смисла на зборот е обезбедена со оживувањето на античката титула sipahsālār-i īrān или „врховен командант на вооружените сили“. на Иран".}}</ref> }} | conventional_long_name = Сафавидско Царство | common_name = Сафавидска Персија<br>Сафавидски Иран | era = <!-- Use: "Napoleonic Wars", "Cold War", etc. -->Ран нов век | status = [[Царство]] | status_text = <!-- A free text to describe status the top of the infobox. Use sparingly. --> | empire = <!-- The empire or country to which the entity was in a state of dependency --> | government_type = [[Монархија]]||<!-- Rise and fall, events, years and dates -->|<!-- only fill in the start/end event entry if a specific article exists. Don't just say "abolition" or "declaration"-->| | year_start = 1501 | year_end = 1736| | year_exile_start = <!-- (If dealing with exiled government - status="Exile") --> | year_exile_end = <!-- Year of end of exile (leave blank if still in exile) -->| | event_start = <!-- Default: "Established" --> | date_start = 22 декември <ref>{{cite journal |last1=Гереглу|first1=Кумарс|title=Хроника на една династија: Ново светло на раните Сафавиди во ''Tārīkh'' на Хајати Табризи (961/1554) |journal=[[Journal of the American Oriental Society]] |date=октомври–декември2017 |volume=137 |issue=4 |page=827 |url=https://academiccommons.columbia.edu/doi/10.7916/D8ZW33DF |doi=10.7817/jameroriesoci.137.4.0805 |via=[[Библиотеки на Универзитет Колумбија]] |quote=Устоличувањето на Шах Исмаил се случило во Табриз веднаш по Битката кај Шарур, на 1 Џумада II 907/22 декември 1501 г..|doi-access=free }}</ref> | event_end = <!-- Default: "Disestablished" --> | date_end = 8 март | | event1 = Инвазија на [[Хотаки]]те | date_event1 = 1722 | event2 = Повторно освојување под [[Надер Шах]] | date_event2 = 1726–1729 | event3 = | date_event3 = | event4 = | date_event4 = | | event_pre = Воспоставување на [[Сафавидски ред]] од [[Сафи-ад-дин Ардабили]] | date_pre = 1301 | event_post = Крунисување на [[Надер Шах]] | date_post = 8 март 1736<ref>Elton L. Daniel, ''The History of Iran'' (Greenwood Press, 2001) p. 95</ref>||<!-- Flag navigation: Preceding and succeeding entities p1 to p5 and s1 to s5 --> | p1 = Ак Којунлу | p2 = Афрасијабска династија | p3 = Тимуриди | p4 = Михрабаниди | p5 = Ширваншах | p6 = Династија Кар-Кија | p7 = Марашијани | p8 = Бадуспаниди | s1 = Афшаридски Иран | s2 = Династија Хотак | s3 = Руско Царство | s4 = Отоманско Царство | image_flag = Safavid Flag.svg | flag_type_article = Flag of Iran#Safavid dynasty | flag_type = Flag (1576–1732)<ref>"...&nbsp;Орденот на лавот и сонцето, уред кој, барем од 17 век, се појавил на националното знаме на Сафавидите, лавот што го претставува „Али и сонцето славата на шиитската вера“, Михаил Борисович Пјотровски, Ј.М. Роџерс, Соби на Ермитаж во Сомерсет Хаус, Институт за уметност Кортол, ''Рајот на земјата: уметност од исламските земји: дела од државниот музеј Ермитаж и колекцијата Калили'', Престел, 2004, p. 178.</ref>| | image_coat = | symbol_type_article = Лав и Сонце | symbol_type = Грб<ref>{{cite book|last=Flaskerud|first=Ingvild|author-link=Ingvild Flaskerud|title=Visualizing Belief and Piety in Iranian Shiism|url=https://books.google.com/books?id=fH1pvM0AdNIC&pg=PA182|year=2010|publisher=A&C Black|isbn=978-1-4411-4907-7|pages=182–3}}</ref>| | image_map =Сефевиды.png | image_map_size = 200px | image_map_caption = Сафавидското Царство| | image_map2 = <!-- If second map is needed - does not appear by default --> | image_map2_caption = | | capital = {{plainlist| * [[Табриз]] <small>(1501–1555)</small> * [[Казвин]] <small>(1555–1598)</small> * [[Исфахан]] <small>(1598–1736)</small> }} | capital_exile = <!-- If status="Exile" -->| | national_motto = | national_anthem = | common_languages = {{plainlist| * [[персиски јазик]]{{ref label|b-Persian|b}} * [[азерски јазик]]{{ref label|c-Azerbaijani|c}} * [[грузиски јазик]]/[[черкески јазик]]/[[ерменски јазик]]{{ref label|d-Georgian|d}} }} | religion = [[Дванаестници]] [[Шиизам]] (официјална) | currency = Туман, [[Абаси (валута)|Абаси]] (вклучено ''[[грузиски абаси|Абаси]]''), Шахи<ref>Ferrier, RW, ''A Journey to Persia: Jean Chardin's Portrait of a Seventeenth-century Empire'', p. ix.</ref> * 1 туман = 50 абази * 1 туман = 50 француски ливри * 1 туман = £3 6s 8d||<!-- Titles and names of the first and last leaders and their deputies --> | leader1 = [[Исмаил I]] <small>(прв)</small> | leader2 = [[Абас III]] <small>(последен)</small> | year_leader1 = 1501–1524 | year_leader2 = 1732–1736 | title_leader = [[Список на персиски владетели|Шах]] | title_deputy = [[Список на сафавидски везири|Голем везир]] | deputy1 = [[Амие Закарија]] <small>(прв)</small> | year_deputy1 = 1501–1507 | deputy2 = [[Надер Шах]] <small>(последен)</small> | year_deputy2 = 1729–1736 | legislature = [[Државен совет]]||<!-- Area and population of a given year --> | stat_year1 = 1630<ref name="OxfordArea">{{Cite book|last1=Bang|first1=Peter Fibiger|url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92|title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience|last2=Bayly|first2=C. A.|last3=Scheidel|first3=Walter|date=2020-12-02|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-977311-4|location=|pages=92–94|language=en}}</ref> | stat_area1 = 2900000 | stat_pop1 = <!-- population (w/o commas or spaces), population density is calculated if area is also given --> | stat_year2 = | stat_area2 = | stat_pop2 = | stat_year3 = | stat_area3 = | stat_pop3 = | stat_year4 = | stat_area4 = | stat_pop4 = | stat_year5 = | stat_area5 = | stat_pop5 = | footnotes = {{note label|a|a}} Државна религија.<ref>''The New Encyclopedia of Islam'', Ed. Cyril Glassé, (Rowman & Littlefield Publishers, 2008), 449.</ref> {{note label|b-Persian|b}} Официјален јазик,<ref name="Roemer 189" /> кованица,<ref name="MatheeIranica">Rudi Matthee, "[http://www.iranicaonline.org/articles/safavids Safavids] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220901053617/https://iranicaonline.org/articles/safavids |date=2022-09-01 }}" во ''Encyclopædia Iranica'', пристапена на 4 април 2010 година. „Персискиот фокус се рефлектира и во фактот што теолошките дела почнале да се составуваат и на персиски јазик и со тоа што персиските стихови го замениле арапскиот јазик на монетите“. „Политичкиот систем што се појавил под нив имал преклопувачки политички и религиозни граници и основен јазик, персискиот, кој служел како литературен јазик, па дури и започнал да го заменува арапскиот како средство за теолошки дискурс.".</ref><ref>Ronald W Ferrier, ''The Arts of Persia''. Yale University Press. 1989, p. 9.</ref> цивилна администрација,<ref name="Perry">John R Perry, "Turkic-Iranian contacts", ''Encyclopædia Iranica'', January 24, 2006: "...&nbsp;пишаниот персиски јазик, јазикот на високата литература и цивилната администрација, останал практично незасегнат по статус и содржина"</ref> суд (од кога Исфахан станал главен град),<ref name="Cyril Glassé 2003, pg 392"/> литературен,<ref name="MatheeIranica" /><ref name="Perry"/><ref>Arnold J. Toynbee, ''A Study of History'', V, pp. 514–515. Excerpt: "во екот на режимите на Могалите, Сафавидите и Османлиите, новиот персиски бил покровител како јазик на „literae humaniores“ од страна на владејачкиот елемент во целото ова огромно царство, додека исто така бил употребуван како официјален јазик на администрација во оние две третини од нејзиното царство што се наоѓале во границите на Сафавидите и Могалите"</ref> теолошки дискурс,<ref name="MatheeIranica"/> дипломатска кореспонденција, историографија,<ref name="mazzaoui" /> верски постови засновани на суд.<ref>Ruda Jurdi Abisaab. "Иран и Либан пред независноста“ во Хучанг Есфандијар Чехаби, „Далечни односи: Иран и Либан во последните 500 години“, IB Tauris 2006, стр. 76: „Иако арапскиот јазик сè уште бил медиум за религиозно школско изразување, токму во времето на Сафавидите, хадиските компликации и доктриналните дела од сите видови се преведувале на персиски јазик. Амилите (либанските научници од шиитска вероисповед) кои оперирале преку верските места на судот, биле принудени да го совладаат персискиот јазик; нивните ученици ги преведеле нивните упатства на персиски. Персинизацијата отишла рака под рака со популаризацијата на „мејнстрим“ шиитското верување."</ref> {{note label|c-Azerbaijani|c}} двор,<ref>{{cite journal|last1=Floor|first1=Willem|last2=Javadi|first2=Hasan|title=The Role of Azerbaijani Turkish in Safavid Iran|journal=Iranian Studies|date=2013|volume=46|issue=4|pages=569–581|doi=10.1080/00210862.2013.784516|s2cid=161700244}}</ref><ref>{{cite book|last1=Hovannisian|first1=Richard G.|last2=Sabagh|first2=Georges|author-link1=Richard G. Hovannisian|title=The Persian Presence in the Islamic World|url=https://archive.org/details/persianpresencei0000unse|date=1998|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0521591850|page=[https://archive.org/details/persianpresencei0000unse/page/n263 240]}}</ref><ref>{{cite book|last1=Axworthy|first1=Michael|title=The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant|date=2010|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-0857721938|page=33}}</ref> верски великодостојници, војска,<ref name="mazzaoui" /><ref name="savory07">{{cite book |author=[[Roger Savory]] |title=Iran Under the Safavids|url=https://books.google.com/books?id=v4Yr4foWFFgC&pg=PA213|year=2007|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-04251-2|page=213|quote=ќизилбаш вообичаено зборувал азариски турски на дворот, како и самите сафавидски паши; недостатокот на познавање на персискиот јазик можеби придонел за опаѓање од чистите класични стандарди од поранешните времиња}}</ref><ref name="cambridgesafa" /><ref>{{Cite book|last=Price|first=Massoume|year=2005|title=Iran's Diverse Peoples: A Reference Sourcebook|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-993-5|url=https://books.google.com/books?id=gzpdq679oJwC&pg=PA66|page=66|quote=Шахот бил мајчин турски јазик и пишувал поезија на азербејџански јазик.}}</ref> мајчин јазик,<ref name="mazzaoui" /> поезија.<ref name="mazzaoui" /> {{note label|d-Georgian|d}} двор.<ref>{{harvnb|Blow|2009|pp=165–166}} "[на дворот] се зборувало и грузиски, черкески и ерменски, бидејќи тоа биле мајчини јазици на многу гулами, како и на голем дел од жените од харемот. Фигуероа го слушнал Абас како зборува грузиски, што несомнено го стекнал од неговите грузиски гулами и наложници."</ref> }} '''Сафавидски Иран''' или '''Сафавидска Персија''', наречено и '''Сафавидско Царство''', {{Efn|{{langx|fa|شاهنشاهی صفوی}} ''{{Трансл|fa|Šāhanšāhi-ye Safavi}}''.}} — една од најголемите [[иран]]ски царства по [[Исламско освојување на Персија|муслиманското освојување на Персија]] во 7 век, со кое владеела династијата Сафавиди од 1501 до 1736 година.<ref>[[Helen Chapin Metz]], ed., ''Iran, a Country study''. 1989.</ref><ref>Emory C. Bogle.</ref><ref>Stanford Jay Shaw.</ref><ref>Andrew J. Newman, ''Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire'', IB Tauris (March 30, 2006).</ref> Често се смета за почеток на [[Историја на Иран|современата иранска историја]], сафавидскиот шах Исмаил I ги воспоставил Дванаесетте како деноминација на [[Шиизам|шиитскиот ислам]] како официјална религија на царството, означувајќи една од најважните пресвртници во [[Историја на исламот|историјата на исламот]].<ref name="savoryeiref">{{Наведена енциклопедија|location=[[Leiden]] and [[Boston]]}}</ref> [[Иран]]ска династија вкоренета во [[Суфизам|суфискиот]] сафавидски ред <ref name="Matthee 2021">{{Наведена книга|title=The Safavid World|last=Baltacıoğlu-Brammer|first=Ayşe|publisher=[[Routledge]]|year=2021|isbn=978-1-003-17082-2|editor-last=Matthee|editor-first=Rudi|edition=1st|series=Routledge Worlds|location=[[New York City|New York]] and [[London]]|pages=15–36|chapter=The emergence of the Safavids as a mystical order and their subsequent rise to power in the fourteenth and fifteenth centuries|doi=10.4324/9781003170822|chapter-url=https://books.google.com/books?id=gWBCEAAAQBAJ&pg=PA15}}</ref> основан од [[Курди|курдски]] [[Шеик|шеици]],<ref> * Мате, Руди. (2005). ''Потрагата по задоволство: дрога и стимуланси во иранската историја, 1500-1900''. Прес на Универзитетот Принстон. стр. 18; "''Сафавидите, како Иранци со курдско потекло и со неплеменско потекло(...)"''. * Савори, Роџер. (2008). "EBN BAZZĀZ". ''Енциклопедија Ираника, кн. VIII, Фас. 1''. стр. 8. „„Оваа официјална верзија содржи текстуални промени дизајнирани да го прикријат курдското потекло на семејството Сафавиди и да го оправдаат нивното тврдење дека потекнуваат од имамите."'' * Аморети, Бјанкамарија Скарсија; Мети, Руди. (2009). „Династија на Афавидите“. Во Еспозито, Џон Л. (уред.) ''Оксфордска енциклопедија на исламскиот свет''. Прес на Универзитетот Оксфорд. „Од курдско потекло, Сафавидите започнале како сунитски мистичен ред.(...)"''</ref> таа во голема мера се мешала со туркомански,<ref> *Ромер, Х.Р. (1986). „Периодот на Сафавидите“ во Џексон, Питер; Локхарт, Лоренс. „Историјата на Иран, кн. 6: Тимуридскиот и Сафавидскиот период''. Прес на Универзитетот Кембриџ. стр. 214, 229 *Блоу, Дејвид (2009). „Шах Абас: Немилосрдниот крал кој стана иранска легенда“. I.B.Tauris. стр. 3 *Савори, Роџер М.; Карамустафа, Ахмет T. (1998) ''ESMĀʿĪL I ṢAFAWĪ''. ''Енциклопедија Ираника Vol. VIII, Фас. 6'', стр. 628-636 *Гереглу, Киумарс (2016). ''ХАЈДАР ṢАФАВИ''. ''Енциклопедија Ираника''</ref> [[Грузијци|грузиски]],<ref>Аптин Канбаги (2006) „Огнот, ѕвездата и крстот: малцинските религии во средновековниот и раниот век''.</ref> [[Черкези|черкески]], {{Sfn|Yarshater|2001}} {{Sfn|Khanbaghi|2006}} и понтички грчки <ref name="Anthony Bryer 1975">Anthony Bryer.</ref> достоинственици и бил [[Туркиски јазици|турски јазик]].<ref>{{Ираника|iran-ii2-islamic-period-page-4}}, "The origins of the Safavids are clouded in obscurity.</ref> Од нивната база во Ардабил, Сафавидите воспоставиле контрола над делови од Голем Иран и повторно го потврдиле иранскиот идентитет на регионот,<ref>''Why is there such confusion about the origins of this important dynasty, which reasserted Iranian identity and established an independent Iranian state after eight and a half centuries of rule by foreign dynasties?''</ref> со што станале првата домородна династија по Бујдите која основала национална држава официјално позната како Иран.<ref>{{Наведена книга|title=Early Islamic Iran|last=Herzig, Edmund|last2=Stewart, Sarah|publisher=I. B. Tauris.|year=2011}}</ref> Сафавидите владееле од 1501 до 1722 година (доживувајќи кратка реставрација од 1729 до 1736 и 1750 до 1773 година) и, на нивниот врв, тие го контролирале целиот сегашен [[Иран]], [[Азербејџан]], [[Бахреин]], [[Ерменија]], источна [[Грузија]], делови од [[Северен Кавказ]] вклучувајќи ги [[Русија]], [[Ирак]], [[Кувајт]] и [[Авганистан]], како и делови од [[Турција]], [[Сирија]], [[Пакистан]], [[Туркменистан]] и [[Узбекистан]]. И покрај нивното изумирање во 1736 година, наследството што го оставиле зад себе било оживувањето на Иран како економско упориште меѓу Истокот и Западот, воспоставувањето на ефикасна држава и [[бирократија]] заснована на „[[Поделба на власта|проверки и рамнотежи]]“, нивните архитектонски иновации и покровителство за парична казна и уметности. Сафавидите, исто така, оставиле свој белег до сегашната ера со воспоставување на Дванаесетте како државна религија на Иран, како и ширење на шиитскиот ислам во поголемите делови на [[Среден Исток|Блискиот Исток]], [[Средна Азија]], [[Кавказ]], [[Мала Азија|Анадолија]], [[Персиски Залив|Персискиот Залив]] и [[Месопотамија]]. == Заднина == [[Податотека:Qezelbash.JPG|мини|Манекен (кукла) на сафавидски војник Кизилбаш, кој покажува карактеристична црвена капа (палата Садабад, Техеран)]] Историјата на [[Сафавиди]]те започнува со основањето на о ''[[Сафавија]]'' од страна на нејзиниот истоимен основач [[Сафи-ад-дин Ардабили]] (1252–1334). Во 700/1301 година, Сафи ал-Дин го презел водството на Захедија, значаен [[Суфизам|суфиски]] ред во Гилан, од неговиот духовен учител Захед Гилани. Поради големата духовна харизма на Сафи ал-Дин, редот подоцна бил познат како Сафавија. Редот на Сафавидите наскоро добил големо влијание во градот Ардабил, а Хамдула Мустауфи забележал дека повеќето од жителите на Ардабил биле следбеници на Сафи ал-Дин. Религиозната поезија од Сафи ал-Дин, напишана на староазариски јазик <ref name="Yar">{{Ираника|azerbaijan-vii}}</ref> — денес веќе исчезнат [[Ирански јазици|северозападен ирански јазик]] — и придружена со парафраза на персиски што помага во неговото разбирање, опстанала до денес и има јазично значење.<ref name="Yar" /> По Сафи ал-Дин, раководството на Сафавија преминало на Садр ал-Дин Муса († 794/1391–92). Редот во тоа време бил трансформиран во религиозно движење кое водело религиозна пропаганда низ Иран, Сирија и Мала Азија, и најверојатно го задржала своето сунитско потекло во тоа време. Раководството на редот преминало од Садр уд-Дин Муса на неговиот син Хваџа Али († 1429) и за возврат на неговиот син Ибрахим († 1429–47). Кога Шејх Џунајд, синот на Ибрахим, го презел раководството на Сафавијата во 1447 година, историјата на движењето на Сафавидите била радикално променета. Според историчарот Роџер Савори, „''шеикот Џунајд не бил задоволен со духовниот авторитет и тој барал материјална моќ''“. Во тоа време, најмоќната династија во Иран била онаа на Кара Којунлу, „''Црните овци''“, чиј владетел Џахан Шах му наредил на Џунајд да го напушти Ардабил или во спротивно ќе донесе уништување и пропаст врз градот. Џунајд побарал засолниште кај ривалот на Кара Којунлу, Јахан Шах, Ак Којунлу (Туркоманци од Белите Овци) [[Хан|Кан]] Узун Хасан и ја зацврстил својата врска со тоа што се оженил со сестрата на Узун Хасан, Хадија Бегум. Џунајд бил убиен за време на упад во териториите на Ширваншах и бил наследен од неговиот син Хајдар Сафави. Хајдар се оженил со Марта Аламшах Бегом,<ref name="Anthony Bryer 1975">Anthony Bryer.</ref> ќерката на Узун Хасан, која го родила Исмаил I, основач на династијата Сафавиди. Мајката на Марта Теодора — попозната како Деспина Катун <ref>Peter Charanis.</ref> — била [[Понтски дијалект|понтиска грчка]] принцеза, ќерка на великиот [[Комнини|комнин]] Јован IV од Требизонд. Таа била мажена за Узун Хасан <ref>Anthony Bryer, ''open citation'', p. 136.</ref> во замена за заштита на Големите Комнини од [[Османлиите]]. По смртта на Узун Хасан, неговиот син Јакуб се чувствувал загрозен од растечкото религиозно влијание на Сафавидите. Јакуб се здружил со Ширваншах и го убил Хајдар во 1488 година. Во тоа време, најголемиот дел од Сафавија биле номадски кланови Огузи кои зборувале турски јазик од [[Мала Азија]] и Азербејџан и биле познати како Кизилбашки „''Црвени Глави''“ поради нивната посебна црвена покривка. Кизилбашите биле воини, духовни следбеници на Хајдар и извор на сафавидската воена и политичка моќ. По смртта на Хајдар, Сафавија се собрала околу неговиот син Али Мирза Сафави, кој исто така бил прогонуван и потоа убиен од Јакуб. Според официјалната сафавидска историја, пред да почине, Али го назначил својот млад брат Исмаил за духовен водач на Сафавија. == Историја == === Исмаил I (1501-1524) === ==== Иран пред владеењето на Исмаил ==== [[Податотека:Ismail_declares_himself_shah_by_entering_Tabriz,_Chingiz_Mehbaliyev.jpg|десно|мини| Исмаил се декларира како „Шах“ со влегување во Табриз; неговите трупи пред Табриз]] По падот на [[Тимуриди|Тимуридското Царство]] (1370–1506), Иран бил политички расцепкан, што предизвикало голем број религиозни движења. Пропаѓањето на политичкиот авторитет на Тамерлан создало простор во кој неколку верски заедници, особено шиитските, би можеле да дојдат до израз и да се здобијат со важност. Меѓу нив имало голем број суфиски братства, Хуруфи, Нуктави и Мушашаи. Од овие различни движења, Сафавидските Кизилбаши биле политички најотпорни и поради неговиот успех Шах Исмаил I добил политичка важност во 1501 година <ref>Virani, Shafique N. ''The Ismailis in the Middle Ages: A History of Survival, A Search for Salvation'' (New York: Oxford University Press), 2007, p.113.</ref> Имало многу локални држави пред иранската држава основана од Исмаил.<ref>The writer Ṛūmlu documented the most important of them in his history.</ref> Најважните локални владетели околу 1500 година биле: * Хусајн Бајкара, Тимуридскиот владетел на Херат * Алванд Мирза, Ак Којунлу [[Хан|Кан]] од Табриз * Мурад Бег, Ак Којунлу владетел на Ирак ал-Аџам * Фарок Јашар, шах на Ширван * Бади Алзаман Мирза, локален владетел на Балх * Хусајн Кија Чалави, локален владетел на Семнан * Мурад Бег Бајандар, локален владетел на Јазд * Султан Махмуд ибн Низам ал-Дин Јахја, владетел на Систан * Неколку локални владетели на [[Мазендеран]] и [[Гилан]] како: Бисотун II, Ашраф ибн Таџ ал-Давла, Мирза Али и Кија Хусеин II. Исмаил можел да ги обедини сите овие земји под Иранското Царство што го создал. ==== Подем ==== [[Податотека:Сефи_1-й_1629-42.jpg|десно|мини| Една од првите дејствија што ги извршил шах Исмаил I од династијата Сафавиди било прогласувањето на Дванаесетте деноминација на [[Шиизам|шиитскиот ислам]] за официјална религија на неговата новооснована Персиска империја, предизвикувајќи секташки тензии на [[Среден Исток|Блискиот Исток]] кога ги уништил гробниците. од абасидните калифи, сунитскиот имам Абу Ханифа ел-Нуман и [[Суфизам|муслиманскиот]] подвижник Шуфи Абдул Кадир Гилани во 1508 година <ref name="Masters 2009">{{Наведена енциклопедија|location=[[New York City|New York]]|access-date=21 June 2022}}</ref>]] Династијата Сафавиди била основана околу 1501 година од Шах Исмаил I.<ref name="ismailsafaviiranica">"Ismail Safavi" ''Encyclopædia Iranica''</ref> Неговото потекло е спорно: јазикот што го користел не е идентичен со јазикот на неговата „''раса''“ или „''националност''“ и бил двојазичен од раѓање.<ref name="Mino">V. Minorsky, "The Poetry of Shāh Ismā‘īl I", ''Bulletin of the School of Oriental and African Studies'', University of London 10/4 (1942): 1006–53.</ref> Исмаил имал мешано [[Туркмени|туркоманско]], [[Курди|курдско]], понтиско грчко и [[Грузијци|грузиско]] потекло и бил директен потомок на курдскиот [[Суфизам|муслимански]] мистик шеик Сафи ал-Дин.<ref> * Ромер, Х.Р. (1986). „Периодот на Сафавидите“ во Џексон, Питер; Локхарт, Лоренс. „Историјата на Иран, кн. 6: Тимуридскиот и Сафавидскиот период''. Прес на Универзитетот Кембриџ. стр. 214, 229 * Удар, Дејвид (2009). „Шах Абас: Немилосрдниот крал кој стана иранска легенда“. I.B.Tauris. стр. 3 * Савори, Роџер М.; Карамустафа, Ahmet T. (1998) ''ESMĀʿĪL I ṢAFAWĪ''. ''Encyclopaedia Iranica Vol. VIII, Фас. 6'', стр. 628-636 * Гереглу, Киумарс (2016). ''ХАЈДАР ṢАФАВИ''. ''Енциклопедија Ираника''</ref> Како таков, тој бил последен во низата на наследните Големи мајстори на редот Сафавидија, пред неговото искачување во владејачка династија. Исмаил бил познат како храбар и харизматичен млад, ревносен во однос на неговата вера во [[Шиизам|шиитскиот ислам]] и верувал дека има божествено потекло - практично обожуван од неговите следбеници Кизилбаши. Во 1500 година, Исмаил I го нападнал соседниот Ширван за да се одмазди за смртта на неговиот татко, шеикот Хајдар, кој бил убиен во 1488 година од владејачкиот Ширваншах, Фарух Јасар. Потоа, Исмаил заминал во освојувачка кампања, заземајќи го Табриз во јули 1501 година, каде што се устоличил во Шах на Азербејџан,<ref>Richard Tapper.</ref><ref>Lawrence Davidson, Arthur Goldschmid, ''A Concise History of the Middle East'', Westview Press, 2006, p. 153.</ref> се прогласил себеси за крал на кралевите (''шаханшах'') на Иран <ref>George Lenczowski, "Iran under the Pahlavis", Hoover Institution Press, 1978, p. 79: "Ismail Safavi, descendant of the pious Shaykh Ishaq Safi al-Din (d. 1334), seized Tabriz assuming the title of Shahanshah-e-Iran".</ref><ref>Stefan Sperl, C. Shackle, Nicholas Awde, "Qasida poetry in Islamic Asia and Africa", Brill Academic Pub; Set Only edition (February 1996), p. 193: "Like Shah Ni'mat Allah-i Vali he hosted distinguished visitors among them Ismail Safavi, who had proclaimed himself Shahanshah of Iran in 1501 after having taken Tabriz, the symbolic and political capital of Iran".</ref><ref>Heinz Halm, Janet Watson, Marian Hill, ''Shiʻism'', translated by Janet Watson, Marian Hill, Edition: 2, illustrated, published by Columbia University Press, 2004, p. 80: "...he was able to make his triumphal entry into Alvand's capital Tabriz.</ref> и ковал монети во негово име, прогласувајќи го шиизмот како официјална религија на неговиот домен. Воспоставувањето на Дванаестоимамски шиизам како државна религија на сафавидскиот Иран довело до тоа разни шиитски редови (''тарика'') отворено да ја декларираат својата шиитска позиција, а други веднаш да го прифатат шиитскиот ислам. Меѓу нив, основачот на еден од најуспешните редови на Шуфи, Шах Ниматула Вали (починал. 1431 година), го следел своето потекло од првиот имам на Исмаили, Мухамед ибн Исмаил, како што е потврдено во една песна, како и во друга необјавена литературна композиција. Иако Шах Ниматула очигледно бил сунитски муслиман, редот Ниматулахи набргу ја објавил својата приврзаност кон шиитскиот ислам по подемот на династијата Сафавиди.<ref>Virani, Shafique N. ''The Ismailis in the Middle Ages: A History of Survival, A Search for Salvation'' (New York: Oxford University Press), 2007, 113.</ref> [[Податотека:Map_Safavid_persia.png|лево|мини|250x250пкс| Обемот на царството на Шах Исмаил во [[Југозападна Азија|Западна Азија]]]] Иако Исмаил I првично се здобил со владеење само над Азербејџан, Сафавидите на крајот ја добиле борбата за власт над цел Иран, која се одвивала речиси еден век помеѓу различни династии и политички сили. Една година по неговата победа во Табриз, Исмаил I го презел најголемиот дел од Иран како дел од неговата територија и во рок од 10 години воспоставил целосна контрола над сето тоа. Исмаил ја следел линијата на иранските и туркменските владетели пред да ја преземе титулата „''Падишах-и-Иран''“, која претходно ја имале Узун Хасан и многу други ирански кралеви.<ref>H.R. Roemer, The Safavid Period, in Cambridge History of Iran, Vol.</ref> Отоманските султани му се обраќале како ''крал на иранските земји и наследник на Џамшид и Каи Хосроу''.<ref>"Iranian identity iii.</ref> Започнувајќи со самото поседување на Азербејџан, Ширван, јужен Дагестан (со неговиот важен град [[Дербент]]) и [[Ерменија]] во 1501 година,<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=MOuVAgAAQBAJ&pg=PA43|title=Immortal, Updated Edition: A Military History of Iran and Its Armed Forces|last=Ward|first=Steven R.|publisher=Georgetown University Press|year=2014|isbn=978-1-62616-032-3|page=43|author-link=Steven R. Ward}}</ref> Ерзинџан и Ерзурум паднале под негова власт во 1502 година,<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=LKpEBAAAQBAJ&pg=PA289|title=Eastern Turkey: An Architectural & Archaeological Survey, Volume II|last=Sinclair|first=T.A.|publisher=Pindar Press|year=1989|isbn=978-1-904597-75-9|page=289|author-link=Thomas Alan Sinclair}}</ref> Хамадан во 1503 година, Шираз и Керман во 1504 година, [[Дијарбекир]], Наџаф и Карбала во 1507 година, [[Ван (покраина)|Ван]] во 1508 година, [[Багдад]] во 1509 година и Херат, како и други делови на Хорасан, во 1510 година. Во 1503 година, кралствата Картли и Кахети станале негови вазали.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=PxQpmg_JIpwC&pg=PA165|title=Edge of Empires: A History of Georgia|last=Rayfield|first=Donald|publisher=Reaktion Books|year=2013|isbn=978-1-78023-070-2|page=165|author-link=Donald Rayfield}}</ref> До 1511 година, [[Узбеци]]те на североисток, предводени од нивниот Кан Мухамед Шајбани, биле протерани далеку на север, преку [[Аму Дарја|реката Окс]], каде што продолжиле да ги напаѓаат Сафавидите. Одлучувачката победа на Исмаил над Узбеците, кои го окупирале поголемиот дел од Хорасан, ги обезбедила источните граници на Иран, а Узбеците никогаш не се прошириле повеќе надвор од [[Хиндукуш]]. Иако Узбеците продолжиле да вршат повремени напади во [[Хорасан]], Сафавидите можеле да ги држат подалеку во текот на целото свое владеење. ==== Почеток на судирите со Османлиите ==== [[Податотека:The Battle between Shah Ismail and Abul-Khayr Khan.jpg|мини|Битката на Исмаил со узбекистанскиот воен лидер Мухамед Шајбани Кан во 1510 година, на фолио од ''Кебир Мусавер Силсилнаме.'' По битката, Исмаил наводно го позлатил черепот на Шајбани Кан за да го користи како чаша за вино.]] [[Податотека:Battle_of_Chaldiran_(1514).jpg|мини|Уметничко дело од Битката кај Чалдиран.]] Попроблематично за Сафавидите било моќното соседно [[Отоманско Царство]]. Османлиите, сунитска династија, го сметале активното регрутирање на туркменските племиња од [[Мала Азија|Анадолија]] за сафавидската кауза како голема закана. За да се спротивстави на растечката моќ на Сафавидите, во 1502 година, [[Бајазит II|султанот Бајазит II]] насилно депортирал многу шиитски муслимани од [[Анадолија]] во другите делови на отоманското царство. Во 1511 година, бунтот на Шахкулу бил широко распространето прошиитско и про-сафавидско востание насочено против [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] од внатрешноста на царството.<ref>{{Наведена книга|title=The Ottoman World|last=Christine Woodhead|date=15 Dec 2011|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-49894-7|page=94}}</ref> Понатаму, до раните 1510-ти, експанзионистичката политика на Исмаил ги турнал сафавидските граници во [[Мала Азија]] уште повеќе на запад. [[Османлиите]] набргу реагирале со голем упад во [[Источна Анадолија]] од страна на сафавидските гази под водство на Нур-Али Халифа. Оваа акција се совпаднала со стапувањето на османлискиот престол во 1512 година на султанот [[Селим I]], синот на [[Бајазит II]], и тоа претставувало casus belli што довело до одлуката на Селим да го нападне соседниот сафавидски Иран две години подоцна. Во 1514 година, султанот Селим I марширал низ Анадолија и стигнал до рамнината Чалдиран во близина на градот Хој, каде што се водела [[Битка кај Чалдиран|решавачка битка]]. Повеќето извори се согласуваат дека отоманската војска била најмалку двојно поголема од онаа на Исмаил;<ref name="ismailsafaviiranica"/> Понатаму, Османлиите ја имале предноста на артилерија, која и недостигала на сафавидската војска. Според историчарот Роџер Савори, „''планот на Салим бил да го освои Табриз и да го заврши освојувањето на Персија следната пролет.'' ''Меѓутоа, бунт меѓу неговите офицери кои одбиле да ја поминат зимата во Табриз го принудило да се повлече преку територијата што ја опустошиле сафавидските сили, осум дена подоцна''.“ <ref name="ismailsafaviiranica" /> Иако Исмаил бил поразен и неговиот главен град бил заземен, Сафавидското Царство преживеало. Војната помеѓу двете сили продолжила под водство на синот на Исмаил, цар Тахмасп I, и османлискиот султан [[Сулејман Величествениот]], додека Шах Абас не ја вратил областа изгубена од Османлиите до 1602 година. Последиците од поразот во Чалдиран биле и психолошки за Исмаил: поразот го уништил верувањето на Исмаил во неговата непобедливост, врз основа на неговиот божествен статус за кој сметал дека го поседува. Неговите односи со неговите следбеници Кизилбаши исто така биле суштински изменети. Племенските ривалства меѓу Кизилбашите, кои привремено престанале пред поразот во Чалдиран, повторно се појавиле во интензивна форма веднаш по смртта на Исмаил и довеле до десет години граѓанска војна (930–040/1524–1533) додека Шах Тахмасп не ја повратил контролата врз работите на државата. Во поголемиот дел од последната деценија од владеењето на Исмаил, домашните работи на царството биле надгледувани од таџикистанскиот везир Мирза Шах Хосеин до неговиот атентат во 1523 година <ref name="Streu 146">Streusand, p. 146.</ref> Битката во Чалдиран има и историско значење како почеток на повеќе од 300 години [[Османлиско-персиски војни|честа и сурова војна]] поттикната од геополитичките и идеолошките разлики меѓу Османлиите и иранските Сафавиди (како и последователните ирански држави) главно во однос на териториите во [[Источна Анадолија]], [[Кавказ]] и [[Месопотамија]]. Раната сафавидска моќ во Иран се засновала на воената моќ на Кизилбашите. Исмаил го искористил првиот елемент за да ја преземе власта во Иран. Но, избегнувајќи ја политиката по поразот во Чалдиран, тој ги оставил работите на владата на канцеларијата на ''вакил'' (главен администратор, ''вакил'' на турски). Наследниците на Исмаил, во прв ред Шах Абас I, успешно го намалиле влијанието на Кизилбашите врз државните работи. === Тахмасп (1524–1576) === ==== Граѓански судири за време на раното владеење на Тахмасп ==== [[Податотека:Tahmasb-1.jpg|мини|Шах Тахмасп, фреска на ѕидовите на палатата Чехел Сотоун]] Шах Тахмасп, младиот титуларен гувернер на Хорасан,<ref>Colin P. Mitchell, [http://www.iranicaonline.org/articles/tahmasp-i "Ṭahmāsp I"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150517061306/http://www.iranicaonline.org/articles/tahmasp-i|date=2015-05-17}} ''Encyclopædia Iranica'' (July 15, 2009).</ref> го наследил својот татко Исмаил во 1524 година, кога имал десет години и три месеци. Наследувањето било очигледно неспорно.<ref name="Streu 146">Streusand, p. 146.</ref> Тахмасп бил штитеник на моќниот ќизилбашки ''амир'' Али Бег Румлу (насловен ''„Див Султан Румлу“'' ), кој се гледал себеси како ''де факто'' владетел на државата. Румлу и Копек Султан Устајлу (кој бил последниот ''вакил'' на Исмаил) се етаблирале како ко-регенти на младиот шах.<ref name="Streu 146" /> Кизилбашите, кои сè уште страдале од наследството на Битката кај Чалдира, беа зафатени со внатрешни ривалства. Првите две години од владеењето на Тахмасп биле потрошени со напорите на Див Султан да го елиминира Устајлу од власт.<ref name="Streu 146" /> Оваа судска интрига довела директно до племенски судир. Почнувајќи од 1526 година избувнале периодични битки, кои започнале во северозападниот дел на Иран, но наскоро го вклучиле целиот Хорасан.<ref>H.R. Roemer, "The Safavid Period" in ''The Timurid and Safavid Periods'' ed. by Peter Jackson and Laurence Lockhart, volume 6 of ''The Cambridge History of Iran'' (Cambridge, U.K.: Cambridge University Press, 1968–1991) ("Roemer"), p. 233-34.</ref> Во отсуство на харизматична, месијанска фигура како младиот Исмаил, племенските водачи го вратиле својот традиционален прерогатив и се заканиле дека ќе се вратат во времето на локалните воени лидери. Скоро 10 години ривалските фракции на Кизилбашите се бореле помеѓу себе. Најпрво, најтешко претрпело племето Устајлу на Копек Султан, а тој самиот бил убиен во битка. Така Див Султан излегол како победник во првата борба за палатата, но тој станал жртва на Чуха Султан од Такалу, кој го свртел Тахмасп против својот прв ментор. Во 1527 година, Тахмасп ја покажал својата желба да го погуби со стрелање Див Солтан пред собраните двор. Такалу ги заменил Румлу како доминантно племе. Тие за возврат ниле бидат заменети со Шамлу, чијшто амир, Хусеин Кан, станал главен советник. Овој најнов водач управувал до 1534 година, кога бил сменет и погубен.<ref>Roemer, p. 234.</ref> При падот на Хусеин Кан, Тахмасп го потврдил своето владеење. Наместо да се потпира на друго туркменско племе, тој назначил персиски ''вакил''. Од 1553 година, четириесет години шахот можел да избегне да биде заробен во племенските предавства. Но, деценијата на граѓанска војна го изложило царството на странска опасност и Тахмасп морал да го сврти своето внимание на повторените напади од Узбеците.<ref>Romer, pp. 234–37.</ref> ==== Странски закани ==== Узбеците, за време на владеењето на Тахмасп, пет пати ги нападнале источните провинции на царството, а Османлиите под водство на [[Сулејман Величествениот|Сулејман I]] го нападнале Иран четири пати.<ref>[[Roger Savory]], ''Iran under the Safavids'', pp. 60–64.</ref> Децентрализираната контрола над узбекистанските сили била во голема мера одговорна за неможноста на Узбеците да направат територијален упад во Хорасан.<ref>Streusand, pp. 146–47.</ref> Оставајќи ги настрана внатрешните несогласувања, сафавидските благородници одговориле на заканата за Херат во 1528 година со тргнување на исток со Тахмасп (тогаш 17) и цврсто поразувајќи ги нумерички супериорните сили на Узбеците во Џам.<ref>Colin P. Mitchell, ''The Practice of Politics in Safavid Iran: Power, Religion and Rhetoric'' (London: I.B. Tauris, 2000), p. 59.</ref> Победата барем делумно произлегла од употребата на огнено оружје на Сафавидите, кое тие го набавувале и дупчеле уште од Чалдиран.<ref name="Streusand, p. 147">Streusand, p. 147.</ref> И покрај успехот со огнено оружје во Џам, Тахмасп сè уште немал доверба да ги ангажира нивните ривали Османлиите, избирајќи наместо да отстапи територија, често користејќи тактики на изгорена земја во процесот.<ref>Mikheil Svanidze, "The Amasya Peace Treaty between the Ottoman Empire and Iran (June 1, 1555) and Georgia," ''Bulletin of the Georgian National Academy of Sciences'', Vol. 3, pp. 191–97 (2009) ("Svanidze"), p. 191.</ref> Целта на Османлиите во кампањите од 1534 и 1548-1549 година, за време на [[Отоманско-персиска војна (1532–1555)|Османлиско-сафавидската војна 1532-1555]], била да ги постават браќата на Тахмасп (Сам Мирза и Алкас Мирза, соодветно) за шахови со цел Сафавидското Царство да го направат вазална држава. Иако во тие походи (и во 1554 година) Османлиите го зазеле Табриз, им недостигала комуникациска линија доволна за долго да го окупираат.<ref name="Streusand, p. 147">Streusand, p. 147.</ref> Сепак, со оглед на несигурноста во Ирак и неговата северозападна територија, Тахмасп го преселил својот двор од Табриз во Казвин. Во најтешката криза од владеењето на Тахмасп, османлиските сили во 1553–54 го зазеле [[Ереван]], Карабах и Нахџуван, уништиле палати, вили и градини и му се заканиле и на Ардабил. За време на овие операции агент на Самлу (тогаш ги поддржувал претензиите на Сем Мизра) се обидел да го отруе шахот. Тахмасп решил да ги прекине непријателствата и го испратил својот амбасадор во зимскиот кварт на Сулејман во Ерзурум во септември 1554 година и да бара мир.<ref>Svanidze, p. 192</ref> По привремените мандати следувал [[Договор од Амасија (1555)|потпишување на договор за мир]] во јуни 1555 година, со што завршила војната со Османлиите во следните две децении. Договорот бил првото официјално дипломатско признавање на Сафавидското Царство од страна на Османлиите.<ref>Streusand, p. 50.</ref> Според Мирот, Османлиите се согласиле да им ги вратат Ереван, Карабах и Нахџуван на Сафавидите и за возврат да ги задржат [[Месопотамија]] (Ирак) и [[источна Анадолија]]. Сулејман се согласил да им дозволи на сафавидските шиитски аџии да прават аџилак во [[Мека]] и [[Медина]], како и во гробниците на имами во Ирак и Арабија, под услов шахот да го укине ''табуруто'', проклетството на првите тројца праведни калифи.<ref>Max Scherberger, “The Confrontation between Sunni and Shiʻi Empires: Ottoman-Safavid Relations between the Fourteenth and the Seventeenth Centuries” in ''The Sunna and Shi'a in History: Division and Ecumenism in the Muslim Middle East'' ed. by Ofra Bengio & Meir Litvak (New York: Palgrave Macmillan, 2011) (“Scherberger”), p. 60.</ref> Тоа претставувало висока цена во однос на изгубената територија и престиж, но дозволило Сафавидското Царство да опстане, нешто што изгледало неверојатно во првите години од владеењето на Тахмасп. ==== Кралски бегалци: Бајазид и Хумајун ==== [[Податотека:Shah_soleiman_safavi.jpg|лево|мини| Шах Сулејман I и неговите дворјани, Исфахан, 1670 година, од Аликули Џабадар, а се чува во [[Санкт Петербург|Санкт Петербуршкиот]] институт за ориентални студии во Русија, откако го стекнал [[Николај II (Русија)|царот Николај II]]. Забележливи се двете [[Грузија|грузиски]] фигури со нивните имиња горе лево.]] Речиси истовремено со појавата на Сафавидското Царство, во [[Јужна Азија]] се развивало [[Могулско Царство|Могалското Царство]], основано од тимуридскиот наследник Бабур. Могалите се придржувале (во најголем дел) до толерантен сунитски ислам додека владееле со главно хиндуистичко население. По смртта на Бабур, неговиот син Хумајун бил протеран од неговите територии и бил под закана од неговиот полубрат и ривал, кој го наследил северниот дел од териториите на Бабур.<ref name="Richards 11">[[John F. Richards]], ''The Mughal Empire'' (Cambridge, U.K.: Cambridge University Press, c. 1995), p. 11.</ref> Морајќи да бега од град до град, Хумајун на крајот побарал засолниште во дворот на Тахмасп во Казвин во 1543 година. Тахмасп го примил Хумајун како вистински цар на династијата, и покрај фактот што Хумајун живеел во егзил повеќе од петнаесет години.<ref name="Richards 11" /><ref>Riazul Islam; ''Indo-Persian Relations: A Study of the Political and Diplomatic Relations between the Mughal Empire and Iran'' (Tehran: Iranian Cultural Foundation, 1970), pp. 22–47.</ref> Откако Хумајун го прифатил шиитскиот ислам (под екстремен притисок),<ref name="Richards 11" /> Тахмасп му понудил воена помош за да ги врати своите територии во замена за [[Кандахар]], кој ја контролирал копнената трговска рута помеѓу централен Иран и [[Ганг]]. Во 1545 година, здружените иранско-мугалски сили успеале да го заземат [[Кандахар]] и да го окупираат [[Кабул]].<ref>Savory, R, Iran under the Safavids, p. 66.</ref> Хумајун го предал Кандахар, но Тахмасп бил принуден да го врати во 1558 година, откако Хумајун го зазел по смртта на сафавидскиот гувернер. Хумајун не бил единствената кралска фигура која побарала засолниште во дворот на Тахмасп. Во Отоманското Царство настанал спор околу тоа кој ќе го наследи остарениот [[Сулејман Величествениот]]. Омилената сопруга на Сулејман, [[Рокселана|Хурем Султан]], била желна нејзиниот син, [[Селим II|Селим]], да стане следниот султан. Но, Селим бил алкохоличар, а другиот син на Хурем, [[Шехзаде Бајазит (син на Сулејман I)|Бајазит]], покажал многу поголема воена способност. Двајцата принцови се скарале и на крајот Бајазит се побунил против својот татко. Неговото писмо за каење никогаш не стигнало до Сулејман и тој бил принуден да побегне во странство за да избегне [[егзекуција]]. Во 1559 година Бајазит пристигнал во [[Иран]] каде Тахмасп му приредил топло добредојде. Сулејман бил желен да преговара за враќањето на неговиот син, но Тахмасп ги отфрлил неговите ветувања и закани сè додека, во 1561 година, Сулејман не направил компромис со него. Во септември истата година, Тахмасп и Бајазит уживале на банкет во Табриз кога Тахмасп одеднаш се преправал дека добил вест дека отоманскиот принц бил ангажиран во заговор против неговиот живот. Се собрала лута толпа и Тахмасп го ставил Бајазит во притвор, тврдејќи дека тоа е за негова сопствена безбедност. Тахмасп потоа му го предал принцот на отоманскиот амбасадор. Набргу потоа, Бајазит бил убиен од агенти испратени од неговиот татко.<ref>Nahavandi and Bomati pp. 284–286</ref> ==== Наследство на Шах Тахмасп ==== [[Податотека:Shah_Tahmasp_and_Humayun.jpeg|мини|Шах Тахмасп го поздравува прогонетиот Хумајун]] Кога младиот Шах Тахмасп го презеп престолот, Иран се наоѓал во тешка состојба. Но, и покрај слабата економија, граѓанската војна и странските војни на два фронта, Тахмасп успеал да ја задржи својата круна и да го задржи територијалниот интегритет на земјата (иако многу намалена од времето на Исмаил). Во текот на првите 30 години од неговото долго владеење, тој бил во можност да ги потисне внатрешните поделби со вршење контрола врз зајакната централна воена сила. Во војната против Узбеците тој покажал дека Сафавидите станале „барутно царство“. Неговата тактика во справувањето со [[Отоманско Царство|османлиската]] закана на крајот дозволила договор кој го зачувал мирот дваесет години. Во културните прашања, Тахмасп претседавал со оживувањето на ликовната уметност, која процветала под негово покровителство. Сафавидската култура честопати се восхитува поради градското планирање и архитектурата од големи размери, достигнувањата направени за време на владеењето на подоцнежните шахови, но уметностите на персиската минијатура, обврзувањето книги и [[калиграфија]]та, всушност, никогаш не добиле толку големо внимание како за време на неговото време.<ref>Savory, pp. 129–31.</ref> Тахмасп, исто така, ги засадил семињата кои, ненамерно, ќе предизвикаат промени многу подоцна. За време на неговото владеење, тој сфатил додека гледал на сопственото царство и на соседните [[Османлии]] дека има опасни сопернички фракции и внатрешни семејни ривалства кои биле закана за шефовите на државите. Не водејќи сметка за тоа, тие биле сериозна закана за владетелот, или уште полошо, можело да донесат пад на првиот или можело да доведат до непотребни судски интриги. Според ''Енциклопедија Ираника'', за Тахмасп, проблемот кружел околу воената племенска елита на царството, Кезелбаши, која верувала дека физичката близина и контролата на член на потесното семејство Сафавиди гарантира духовни предности, политичко богатство и материјален напредок.<ref name="Tahmāsp I">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.iranicaonline.org/articles/tahmasp-i|title=Tahmāsp I|accessdate=12 May 2015}}</ref> И покрај тоа што Тахмасп можел да поништи и занемари некои од неговите запрепастувања во врска со потенцијалните прашања поврзани со неговото семејство со тоа што неговите блиски директни машки роднини, како што се неговите браќа и синови, рутински биле префрлени на различни гувернери во царството, тој разбрал и сфати дека секое долгорочно решенијата главно би вклучувале минимизирање на политичкото и военото присуство на Ќезелбаш во целина. Според ''Енциклопедија Ираника'', неговиот татко и основач на земјата, Исмаил I, го започнал овој процес на бирократско ниво бидејќи назначил голем број истакнати Персијци на моќни бирократски позиции, и може да се види дека тоа продолжило во долгите и блиски односи на Тахмасп со главниот везир, Кази Јахан од Казвин, по 1535 година.<ref name="Tahmāsp I" /> Додека Персијците продолжиле да ја исполнуваат својата историска улога како администратори и свештенички елити под Тахмасп, до тогаш малку било направено за да се минимизира воената улога на Кезелбашите.<ref name="Tahmāsp I" /> Затоа, во 1540 година, шахот Тахмас ја започнал првата од серијата инвазии на регионот на [[Кавказ]], кои биле наменети како обука и вежбање за неговите војници, како и главно враќање на огромен број [[Христијанство|христијански]] [[черкези]] и [[Грузијци|грузиски]] робови, кои требало да ја формираат основата на воениот ропски систем,<ref name="Streusand, p. 148">Streusand, p. 148.</ref> слично како и [[јаничар]]ите од соседното Отоманско Царство,<ref name="iranicaonline.org">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.iranicaonline.org/articles/barda-v|title=BARDA and BARDA-DĀRI v. Military slavery in Islamic Iran|accessdate=15 April 2014}}</ref> како и во исто време формирање на нов слој во иранското општество составено од етнички [[Кавкаски народи|Кавказци]]. При четвртата инвазија во 1553 година, станало јасно дека Тахмасп ја следел политиката на анексија и преселување додека ја добил контролата над [[Тбилиси]] (Тифлис) и регионот Картли додека физички префрлил повеќе од 30.000 луѓе во централните ирански делови.<ref name="Tahmāsp I" /> Според ''Encyclopædia Iranica'', ова претставувало почетна точка за корпусот на ''ḡolāmān-e ḵāṣṣa-ye-e šarifa'', или ''кралските робови'', кои ќе доминираат со војската на Сафавидите во поголемиот дел царството. Како што не-туркоманите се преобратиле во ислам, овие черкески и грузиски холамани (исто така напишани како ''гулами'') биле целосно неограничени од лојалноста на кланот и роднинските обврски, што било привлечна карактеристика за владетелот како Тахмасп чие детство и воспитување биле длабоко погодени од племето Кезелбаши.<ref name="Tahmāsp I" /> За возврат, многу од овие трансплантирани жени станале сопруги и наложници на Тахмасп, а сафавидскиот харем се појавил како конкурентна, а понекогаш и смртоносна, арена на етничката политика додека Туркменистански, Черкези и Грузијки и се натпреварувале меѓу себе за вниманието на шахот.<ref name="Tahmāsp I" /> Иако првите војници-робови не биле организирани до владеењето на Абас I, за време на Тахмасп, Кавкасците станале важни членови на кралското домаќинство, [[Харем]]от и во цивилната и воената администрација,<ref name="Manz">{{Наведена енциклопедија|access-date=1 April 2014}}</ref><ref name="books.google.nl">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=qcPZ1k65pqkC&pg=PA494|title=Islamic Societies to the Nineteenth Century: A Global History|last=Lapidus|first=Ira M.|publisher=Cambridge University Press|year=2012|isbn=978-0-521-51441-5|page=494|author-link=Ira M. Lapidus}}</ref> и со тоа станале нивни начин за евентуално да станат интегрален дел од општеството. Една од сестрите на Тахмасп се омажила за Черкезинец, кој ја искористил неговата дворска канцеларија за да се здружи со ќерката на Тахмасп, Пари Кан Канум за да се наметнат во последователни прашања по смртта на Тахмас. По [[Договор од Амасија (1555)|мирот во Амасија]], Тахмасп се подложил на она што тој го нарекол „''искрено покајание''“. Тасмасп во исто време го отстранил својот син Исмаил од неговите следбеници Кизилбаши и го затворил во Кахкаха. Освен тоа, тој започнал да ја зацврстува шиитската практика. Така на пример, тој ја забранил во новата престолнина на Казвин поезијата и музиката што не ги почитуваше Али и дванаесетте имами. Тој, исто така, ги намалил даноците на областите кои биле традиционално шиитски, ги регулирал услугите во џамиите и ангажирал шиитски пропагандисти и шпиони. Се практикувало изнуда, заплашување и малтретирање против сунитите.<ref>Rosemary Stanfield Johnson, "Sunni Survival in Safavid Iran: Anti-Sunni Activities during the Reign of Tahmasp I," ''Iranian Studies,'' vol. 27, pp. 123–33 (1994), pp. 125–26, 128–31</ref> Кога Тахмасп починал во 984/1576 година, на надворешен план немало некакви поголеми немири, со сигурни граници и без непосредна закана ниту од Узбеците, ниту од Османлиите. Она што останало непроменето, сепак, било постојаната закана од локално незадоволство од слабата централна власт. Таа состојба не се променила (и всушност се влошила) додека внукот на Тахмасп, Абас I, не го презел престолот. === Хаос под синовите на Тахмасп === По смртта на Тахмасп, поддршката за наследник се соединила околу два од неговите девет сина; поддршката поделена на етнички линии - Исмаил бил поддржан од повеќето туркменски племиња, како и неговата сестра Пари Кан Канум, нејзиниот чичко од черкеско потекло Шамхал Султан, како и остатокот од Черкезите, додека Хајдар бил главно поддржан од Грузијците на дворот, иако имал поддршка и од Туркменецот Устајлу.<ref>Roemer. pp. 250–51.</ref> Исмаил бил затворен во Кахаха од 1556 година од неговиот татко под обвинение за заговор за државен удар, но неговиот избор бил обезбеден кога 30.000 приврзаници на Кизилбашите демонстрирале пред затворот.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=TVObCwAAQBAJ|title=Iran at War: 1500-1988|last=Farrokh|first=Kaveh|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2011|isbn=978-1-78096-240-5|author-link=Kaveh Farrokh}}</ref> Набргу по поставувањето на Исмаил II на 22 август 1576 година, Хајдар бил обезглавен. ==== Исмаил II (1576–1577) ==== 14-месечното владеење на Исмаил било забележливо по две работи: постојаното крвавење на неговите роднини и другите (вклучувајќи ги и неговите поддржувачи) и неговото пресвртување на религијата. Тој ги убил сите негови роднини, освен неговиот постар брат, Мохамад Кудабанда, кој, како речиси слеп, не бил вистински кандидат за престолот, и трите сина на Мохамад, Хамза Мирза, Абас Мирза и Абу Талиб Мирза.<ref>Streusand, p. 149.</ref> Иако убиствените дејствија на Исмаил може да се објаснат со политичка претпазливост (османлиските султани повремено ја чистеле крвната линија за да ги спречат ривалите за наследување <ref>Roemer, p. 251.</ref> ), неговите постапки против шиитите укажуваат на одмазда против неговиот татко, кој се гледал себеси како побожен практичар. Исмаил се обидел повторно да го воведе сунитското православие. Но, дури и овде можеби имало практични политички размислувања; имено, „''загриженост за претерано моќната позиција на шиитските достоинственици, која би била поткопана со повторното воведување на суната''“.<ref>Roemer, p. 252.</ref> Неговото однесување може да се објасни и со неговата употреба на дрога. Во секој случај, тој на крајот бил убиен (според некои извештаи) од неговата полусестра, Пари Кан Канум, која го бранела над Хајдар. Се вели дека таа му го отрула со опиум.<ref>Savory, p. 70.</ref> ==== Мохамад Кодабанда (1578–1587) ==== [[Податотека:The Syrian king and the apprehensive dervishes.png|мини|„Љубомора меѓу ривалите“ му се припишува на Мухамеди. Минијатурно сликарство содржано во персиски том со наслов ''Буста'' од Сади во 1579 година, веројатно под покровителство на везирот Мирза Салман Џабери.EM Soudavar Trust, Хјустон, Тексас.]] По смртта на Исмаил II имало тројца кандидати за наследување: Шах Шуџа, малиот син на Исмаил (стар само неколку недели), братот на Исмаил, Мохамед Кодабанда; и синот на Мохамад, султанот Хамза Мирза, Како 11-годишен во тоа време. Пари Кан Канум, сестрата на Исмаил и Мохамед, се надевала дека ќе биде регент за кој било од тројцата (вклучувајќи го и нејзиниот постар брат, кој бил речиси слеп). Мохамед бил избран и ја добил круната на 11 февруари 1579 година.<ref>Roemer, p. 253.</ref> Мохамед владеел 10 години, а неговата сестра на почетокот доминирала во дворот, но таа паднала во првата од многуте интриги кои продолжиле иако Узбеците и Османлиите повторно ја искористиле можноста да и се заканат на територијата на Сафавидите. Мохамед им дозволил на другите да ги водат државните работи, но ниту еден од нив немал престиж, вештина или немилосрдност ниту на Тахмасп ниту на Исмаил II да ги заузда етничките фракции или интригите во палатата, и секој од неговите владетели имал мрачни завршетоци. Помладата сестра на Мохамад, која имала своја врска во издигнувањето и соборувањето на Исмаил II и со тоа имала значително влијание меѓу Кизилбашите, била прва. Таа не издржа многу подолго од инсталацијата на Мохамад во Казвин, каде што била убиена.<ref name="Roem 255">Roemer, p. 255.</ref> Тоа било сторено со интриги од везирот Мирза Салман Џабери (кој бил наследник од владеењето на Исмаил II) и главната сопруга на Мохамад, Каир ал-Ниса Бегум, позната како Махд-и Улја. Има некои индикации дека Мирза Салман бил главниот заговорник.<ref>Roemer, p. 354</ref> Пари Кан Канум можел да има силна поддршка меѓу Кизилбашите, а нејзиниот вујко, Шамхал Султан, бил истакнат [[Черкези]]ец кој имал висока официјална позиција.<ref>Streusand, P. 149.</ref> Мирза Салман го напуштил главниот град пред Пари Кан Канум да ги затвори портите и да може да се сретне со Мохамад Кодабанда и неговата сопруга во Шираз, на кои им ги понудил своите услуги.<ref>Abolala Soudavar, "The Patronage of Vizier Mirza Salman," ''Muqarmas.''</ref> Можеби верувал дека ќе владее штом нивниот непријател ќе биде отфрлен, но Махд-и Улија се покажал како посилен од двајцата.<blockquote>Таа во никој случај не беше задоволна да има повеќе или помалку индиректно влијание врз државните работи: наместо тоа, таа сама отворено ги извршуваше сите суштински функции, вклучително и назначувањето на главните офицери на царството. На местото на вообичаената кралска публика, овие високи достоинственици мораа да се собираат секое утро на влезот во женските станови за да ги примаат наредбите на Бегум. Во тие прилики биле изготвени и запечатени царските наредби.<ref name="Roem 255">Roemer, p. 255.</ref></blockquote>Амирите барале таа да биде отстранета, а Махд-и Уља бил задавен во харемот во јули 1579 година поради наводна афера со братот на [[Кримско Ханство|кримскиот кан]], Адил Гирај,<ref name="Roem 255">Roemer, p. 255.</ref> кој бил заробен во текот на 1578-1590 година односно во периодот на војната со Османлиите и заробен во главниот град Казвин. {{Sfn|Sicker|2001}} Ниту еден од сторителите не бил изведен пред лицето на правдата, иако шахот им предавал на собраните амири за тоа како тие се оддалечиле од старите начини кога шахот бил господар на неговите суфи ученици. Шахот ја искористил таа прилика да го прогласи 11-годишниот султан Хамза Мирза (омилениот на Махд-и Улја) за крунисан принц.<ref>Roemer, p. 256.</ref> Интригите во палатата ги одразувале етничките немири кои наскоро пораснале во отворена војна. Соседите на Иран ја искористиле можноста да нападнат. Узбеците започнале во пролетта 1578 година, но биле одбиени од Муртаза Кули Султан, гувернер на Машхад.<ref>Roemer, p. 257.</ref> Посериозно, Османлиите го прекинале [[Договор од Амасија (1555)|мирот во Амасија]] и започнале [[Отоманско-персиска војна (1578-1590)|војна со Иран]] која траела до 1590 година со инвазија на иранските територии [[Грузија]] и Ширван. Додека првичните напади биле одбиени, Османлиите продолжиле и зазеле значителна територија во [[Закавказје]], [[Дагестан]], Курдистан и Лорестан, а во 993/1585 година дури и го зазеле Табриз.<ref>Roemer, pp. 257–58.</ref>   Среде овие странски опасности, избувнало востание во [[Хорасан]] поттикнато од (или во име на) синот на Мохамад, Абас. Али Кули Кан Шамлу, <nowiki><i id="mwAsA">лала</i></nowiki> на Абас и човекот на Исмаил II во Херат го прогласил Абас за шах во април 1581 година <ref>Roemer, p. 259.</ref> Следната година лојалните сили на Кизилбашите (Туркмените и Такалу кои го контролирале Казвин), со везирот Мирза Салман и принцот престолонаследник султанот Хамза Мирза на чело, се спротивставиле на бунтовничката коалиција Устајлу-Шамлу која ја презел контролата врз Хорасан под номинално владеење на младиот Абас.<ref>Streusand, p. 150</ref> Поглаварот на Устајлу, Муршид Кули Кан, веднаш се согласил и добил кралско помилување. Водачот на Шумлу, Али Кули Кан, сепак, се задржал во Херат заедно со Абас. Везирот сметал дека кралските сили не успеале доволно да ја гонат опсадата и ги обвиниле силите за бунт. Лојалните Кизибаши се одвратиле од нивниот третман од страна на Мирза Салман, на кого тие му замерувале од повеќе причини (не најмалку важен бил фактот дека на еден Таџикистан му била дадена воена команда над нив) и побарал тој да им биде предаден. Престолонаследникот (зетот на везирот) кротко го превртел, а ќизилбашите го погубиле и му го конфискувале имотот.<ref>Savory, p. 74.</ref> Така, опсадата на Херат завршила во 1583 година без да се предаде Али Кули Кан, а Хорасан бил во состојба на отворен бунт. Во 1585 година се случиле два настани кои заедно го скршиле ќор-сокакот меѓу ќизилбашите. Најпрвин, на запад, Османлиите, гледајќи го нередот на воините, навлегле длабоко во сафавидската територија и го окупирале стариот главен град Табриз. Престолонаследникот Хамза Мирза, тогш на 21 година и главен на сафавидските работи, предводел сили да се спротивстават на Османлиите, но во 1586 година бил убиен под мистериозни околности. На исток Муршид Кули Кан, од племето Устајлу, успеал да го грабне Абас од Шамлусите. Две години подоцна во 1587 година, масивната инвазија на Хорасан од страна на Узбеците ја докажала приликата во која Муршид Кули Кан ќе направи претстава за превласт во Казвин. Кога стигнал во главниот град со Абас, јавна демонстрација во корист на момчето го решила прашањето, а Шах Мохамад доброволно му ги предал ознаките на кралството на својот син, кој бил крунисан како Абас I на 1 октомври 1588 година. Моментот бил тежок за царството, бидејќи Османлиите се наоѓале длабоко во иранската територија на запад и север, а Узбеците поседувале половина од Хорасан на исток.<ref>Savory, pp. 74–76.</ref> === Абас (1588–1629) === [[Податотека:Shah_Abbas_I_engraving_by_Dominicus_Custos_-_Antwerp_artist_printer_and_engraver.jpg|мини|''Шах Абас, кралот на Персијците'', бакарна гравура од Доминик Кустос, ''Atrium heroicum Caesarum'' (1600–1602)]] 16-годишниот Абас I бил поставен како номинален шах во 1588 година, но вистинската моќ требало да остане во рацете на неговиот „ментор“, Муршид Кули Кан, кој ги реорганизирал судските канцеларии и главните гувернери меѓу Ќизлбашите <ref>Streusand, p. 151</ref> и ја зел титулата ''вакил'' за себе.<ref>Savory, p. 77.</ref> Позицијата на Абас изгледала уште позависна од одобрувањето на Кизилбашите отколку онаа на Мохамед Кодабанда. Зависноста на Абас од Кизилбашите (кои ја обезбедувале единствената воена сила) била дополнително засилена со несигурната ситуација на царството, во замената на отоманскиот и узбекистанскиот територијален грабеж. Сепак, во текот на десет години, Абас можел, користејќи претпазливо време, но сепак одлучувачки чекори, да влијае на длабоката трансформација на сафавидската администрација и војска, да ги отфрли странските освојувачи и да претседава со процутот на персиската уметност. ==== Враќање на централната власт ==== Абас целосно ја формирал својата стратегија на почетокот од своето владеење. Во ретроспектива неговиот метод за враќање на власта на шахот вклучува три фази: (1) обновување на внатрешната безбедност и законот и редот; (2) обновување на источните територии од Узбеците; и (3) обновување на западните територии од Османлиите.<ref>Savory, p. 76.</ref> Пред да започне да се качува на првата фаза, му требало ослободување од најсериозната закана за царството: воениот притисок од Османлиите. Тој го направил тоа со преземање на понижувачки чекор за постигнување мировни договори со Османлиите со тоа што, засега, ги направил трајни нивните територијални придобивки во Ирак и териториите на север, вклучувајќи ги Азербејџан, Карабаг, Гања, источна [[Грузија]] (во составот на Кралството Картли и Кахети), [[Дагестан]] и Курдистан.<ref>Savory, p. 177</ref><ref>Streusand, pp. 151–52.</ref> Во исто време, тој презел чекори за да се погрижи Ќизилбашите да не го погрешат ова очигледно покажување на слабост како сигнал за поголемо племенско ривалство на дворот. Иако никој не можел повеќе да се спротивстави на грабнувањето на власта на неговиот „ментор“ Муршид Кули Кан, тој ги собрал водачите на заговорот за атентат на ''Вакил''от и ги натерал да бидат погубени. Потоа, откако истакнал дека нема да охрабрува ривалства дури и наводно да ги фаворизираат неговите интереси, тој се чувствувал доволно сигурен за да го убие Муршид Кули Кан по негова наредба во јули 1589 година <ref>Savory, pp. 82–83.</ref> Станало јасно дека стилот на лидерство на Абас ќе биде целосно различен од лидерството на Мохамад Кодабанда. [[Податотека:Matthaus_1598.jpg|лево|мини| Сафавидска Персија, 1598 година]] Абас можел да почне постепено да го трансформира царството од племенска конфедерација во современа империјална влада со префрлање на провинциите од ''мамаличко'' (провинциско) владеење управувано од поглавар ќизилбаш, а приходите од кои најмногу ја поддржувале локалната администрација и силите на Ќизлбашите во ''хас'' (централно) владеење. со кој претседавал назначен суд и чии приходи се враќале на судот. Особено важни во овој поглед биле провинциите [[Гилан]] и [[Мазендеран|Мазандаран]], кои го произведувале единствениот најважен извоз на Иран; [[свила]]. Со значителниот нов приход, Абас можел да изгради централна, постојана армија, лојална само нему. Ова го ослободило од неговата зависност од ќизилбашките воини лојални на локалните племенски поглавари.<ref>Streusand, p. 152.</ref> [[Податотека:Hondius_1610.jpg|лево|мини| Сафавидска Персија, 1610 година]] Меѓутоа, она што ефективно целосно ја прекинало зависноста на Абас од ќизилбашите, било начинот на кој тој ја конституирал оваа нова армија. За да не фаворизира едно турско племе пред друго и за да избегне разгорување на турско-персиското непријателство, тој ја регрутирал својата војска од „''третата сила''“, политика што била спроведена уште од владеењето на Тахмасп I - [[Черкези|Черкески]], [[Грузијци|грузиски]] и во помала мера ерменски ''гулами'' (робови) кои (по преминувањето во ислам) биле обучени за војската или за некоја гранка на цивилната или воената администрација. Постојаната војска создадена од Абас се состоела од: (1) 10.000-15.000 коњанички ''гуламски'' полкови составени исклучиво од етнички [[Кавкаски народи|Кавкасци]], вооружени со мускети покрај вообичаеното оружје (тогаш најголемата коњаница во светот <ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-21151350|title=Why Did Men Stop Wearing High Heels?|last=Kremer|first=William|date=25 January 2013|work=BBC News|access-date=13 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140817160312/http://www.bbc.com/news/magazine-21151350|archive-date=17 August 2014}}</ref> ); (2) корпус мускетари, ''туфангчијан'', главно Иранци, првично пешаци, и (3) корпус артилерици, ''тупчијан''. Двата корпуси мускетари и артилерици броеле вкупно 12.000 луѓе. Покрај тоа, личната гарда на шахот, составенс исклучиво од кавкаски ''гулами'', билс драматично зголеменс на 3.000.<ref>Savory, pp. 78–79.</ref> Оваа сила на добро обучени кавкаски гулами под водство на Абас изнесувала вкупно близу 40.000 војници платени и должни на Шахот.<ref name="Savory 1980 79">{{Harvnb|Savory|1980}}</ref><ref name="BN142">{{Harvnb|Bomati|Nahavandi|1998}}</ref> Абас, исто така, значително го зголемил бројот на топови со кои располагал, дозволувајќи му да исфрли 500 во една битка.<ref name="BN142"/> Била спроведена безмилосна дисциплина, а грабежот бил строго казнет. Абас, исто така, можел да се повика на воените совети од голем број европски пратеници, особено од англиските авантуристи Сер Ентони Ширли и неговиот брат Роберт Ширли, кои пристигнале во 1598 година како пратеници од Ерл од Есекс во неофицијална мисија да го наведат Иран во анти-османлиски сојуз.<ref name="BN142"/> Како што е спомнато од ''Енциклопедија Ираника'', конечно, од 1600 година па наваму, сафавидскиот државник Алахверди Кан, заедно со Роберт Шерли, презеле дополнителни реорганизации на армијата, што, меѓу другото, значело дополнително драматично зголемување на бројот на ''гуламите'' на 25.000.<ref name="ALLĀHVERDĪ KHAN 1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.iranicaonline.org/articles/allahverdi-khan-d-1|title=ALLĀHVERDĪ KHAN (1)|last=R.M.|first=Savory|work=Encyclopaedia Iranica|accessdate=1 January 2016}}</ref> Абас, исто така, го преселил главниот град во [[Исфахан]], подлабоко во централен Иран. Абас I изградил нов град до античкиот персиски. Од ова време државата почнала да добива поперсиски карактер. Сафавидите на крајот успеале да воспостават нова персиска национална монархија. ==== Враќање на територија од Узбеците и Османлиите ==== [[Податотека:Abbas_I_of_Persia.jpg|мини|Абас I како што е прикажан на една од сликите во павилјонот Чехел Сотон.]] Абас I првпат војувал со Узбеците, враќајќи ги Херат и Машхад во 1598 година. Потоа, тој се свртел против главниот ривал на Иран, [[Отоманско Царство|Османлиите]], повторно заземајќи ги [[Багдад]], источен [[Ирак]] и [[Кавказ|кавкаските]] провинции до 1616 година, во текот на 1603-1618 година, означувајќи ја првата голема сафавидска победа над [[Османлиите]]. Тој, исто така, ја искористил својата нова сила за да ги протерал Португалците од [[Бахреин]] (1602) и, со англиска помош, од [[Ормуз]] (1622), во [[Персиски Залив|Персискиот Залив]] (витална врска во португалската трговија со Индија). Тој ги проширил комерцијалните врски со англиската источноиндиска компанија и [[Холандска источноиндиска компанија|холандската источноиндиска компанија]]. Така Абас можел да ја прекине зависноста од Кизилбашите за воена моќ на неодредено време, и затоа можел целосно да ја централизира контролата за прв пат од основањето на државата на Сафавидите. [[Османлии|Отоманските Турци]] и Сафавидите војувале за плодните рамнини на Ирак повеќе од 150 години. Заземањето на [[Багдад]] од страна на Исмаил I во 1509 година било проследено само со неговата загуба од османлискиот султан [[Сулејман Величествениот|Сулејман I]] во 1534 година. По последователните кампањи, Сафавидите повторно го освоиле Багдад во 1623 година за време на [[Османлиско-персиска војна (1623–1639)|Османлиско-сафавидската војна (1623–39),]] но повторно го изгубиле од [[Мурат IV|Мурад IV]] во 1638 година, откако Абас починал. Оттука, бил воспоставен договор, потпишан во Каср-е Ширин, познат како [[Договор од Зухаб]], со кој биле оцртани границите меѓу Иран и Турција во 1639 година, граница која сè уште стои во северозападниот дел на Иран/југоисточна Турција. 150-годишното влечење на војна го нагласил сунитскиот и шиитскиот јаз во [[Ирак]]. ==== Задушување на грузиското востание ==== [[Податотека:როსტომ_ხანი.gif|мини| Ростом (познат и како ''Рустам Кан''), вицекрал на Картли, источна [[Грузија]], од 1633 до 1658 година.]] Во 1614–1616 година за време на [[Отоманско-персиска војна (1603–1618)|Отоманско-сафавидската војна (1603–1618)]], Абас го задушил бунтот предводен од неговите поранешни најлојални [[Грузијци|грузиски]] поданици Луарсаб II и Тејмураз I (исто така познат како ''Тахмурас Кан'') во Кралството Кахети. Во 1613 година, Абас ги поставил овие негови доверливи грузиски ''голами'' на марионетските престоли во Картли и Кахети, иранските сафавиди кои владееле со областите на Грузија. Подоцна истата година, кога шахот ги повикал да му се придружат на воена експедиција во [[Мазендеран|Мазандаран]], тие не се појавиле поради страв дека ќе бидат или затворени или убиени.<ref name="Colin P. Mitchell p 69">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=1uCaELAsv3MC&pg=PA69|title=New Perspectives on Safavid Iran: Empire and Society|last=Mitchell|first=Colin P.|publisher=Taylor & Francis|year=2011|isbn=978-1-136-99194-3|page=69|author-link=Colin P. Mitchell}}</ref> На крајот формирајќи сојуз, двајцата побарале засолниште кај османлиските сили во Имерети со османлиска власт. Ова пребегнување на двајца од најдоверливите поданици и ''голами'' на шахот го налутило шахот, како што известил сафавидскиот дворски историчар Искандер Бег Мунши.<ref name="Colin P. Mitchell p 69" /> Следната пролет во 1614 година, Абас I назначил внук на Александар II од Имерети на престолот во Картли, Џеси од Кахети, исто така познат како „Иса Кан“.<ref name="Colin P. Mitchell p 69"/> Израснат на дворот во [[Исфахан]] и муслиман, тој бил целосно лојален на шахот. Последователно, шахот марширал на [[Кутаиси|Грем]], главниот град на Имерети, и ги казнил неговите народи затоа што ги засолнувал неговите пребегнати поданици. Се вратил во Картли и во две казнени кампањи го [[Освојување на Тбилиси и Ѓукче|опустошил Тбилиси]], убил 60-70.000 грузиски селани од Кахети и депортирал помеѓу 130.000 и 200.000 [[Грузијци|грузиски]] заробеници во континенталниот дел на [[Иран]].<ref>{{Harvnb|Khanbaghi|2006}}</ref> {{Sfn|Mikaberidze|2015}} {{Sfn|Blow|2009}} <ref name="Matthee 2012">{{Наведена мрежна страница|url=https://iranicaonline.org/articles/georgia-vii-|title=GEORGIA vii. Georgians in the Safavid Administration|last=Matthee|first=Rudi|date=7 February 2012|work=iranicaonline.org|accessdate=14 May 2021}}</ref> Откако целосно го обезбедил регионот, тој го погубил бунтовниот Луарсаб II од Картли, а подоцна ја натерал грузиската кралица Кетеван, која била испратена кај шахот како преговарач, мачена до смрт кога таа одбила, да се откаже од [[христијанството]], во чин на одмазда за непослушноста на Тејмураз.<ref>{{Harvnb|Asat'iani|Bendianachvili|1997}}</ref> Кахети изгубил две третини од своето население во овие години со казнената кампања на Абас. Мнозинството биле депортирани во Иран, додека некои биле заклани.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://farig.org/images/stories/pdfs/research-alaverdi-part1.pdf|title=Alaverdy Eparchy|accessdate=12 May 2015}}</ref> Тејмураз се вратил во источна Грузија во 1615 година и ги поразил силите на Сафавидите. Сепак, тоа било само кратко назадување, бидејќи Абас веќе правел долгорочни планови за да спречи понатамошни упади. На крајот успеал да ги направи источните грузиски територии составен дел од провинциите на Сафавидите. Во 1619 година тој го назначил лојалниот Симон II (или ''Семајун Кан'') на симболичниот престол на Кахети, додека поставил серија свои гувернери да владеат со областите каде што претежно се наоѓале бунтовни жители.<ref name="Colin P. Mitchell p 69"/> Освен тоа, тој планирал да ги депортира сите благородници од Картли. Иранската власт била целосно обновена над источна Грузија, но грузиските територии продолжиле да создаваат отпор кон сафавидските навлегувања од 1624 година до смртта на Абас.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=1uCaELAsv3MC&pg=PA70|title=New Perspectives on Safavid Iran: Empire and Society|last=Mitchell|first=Colin P.|publisher=Taylor & Francis|year=2011|isbn=978-1-136-99194-3|page=70|author-link=Colin P. Mitchell}}</ref> ==== Потиснување на курдскиот бунт ==== Во 1609–1610 година, избувна војна помеѓу [[Курди|курдските]] племиња и Сафавидското Царство. По долга и крвава опсада предводена од сафавидскиот голем везир Хатем Бег, која траела од ноември 1609 до летото 1610 година, курдското упориште Димдим било заземено. Шах Абас наредил општ масакр во Берадост и Мукријан (Махабад, пријавен од Ескандар Бег Монши, сафавидски историчар (1557–1642), во „Алам Ара Абаси“) и го населил [[Туркиски народи|турското]] племе Афшар во регионот додека депортирало многу курдски племиња во Хорасан <ref>{{Ираника|dimdim}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Kurdski geroicheski epos Zlatoruki Khan (The Kurdish heroic epic Gold-hand Khan)|last=Dzhalilov|first=O Dzh|year=1967|isbn=978-0-89158-296-0|location=Moscow|language=ru}}</ref> Во денешно време, постои заедница од речиси 1,7 милиони луѓе кои се потомци на племињата депортирани од [[Курдистан]] во [[Хорасан]] (североисточен Иран) од страна на Сафавидите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lib.utexas.edu/maps/commonwealth/commonwealth_islamic_groups.jpg|title=Islamic Groups|publisher=University of Texas|format=[[JPEG]]}}</ref> ==== Контакти со Европа ==== [[Податотека:Husain_Ali_Beg.jpg|мини|Амбасадорот Хусеин Али Бег ја предводел првата персиска амбасада во Европа (1599–1602).]] Толеранцијата на Абас кон христијаните била дел од неговата политика на воспоставување дипломатски врски со европските сили за да се обиде да ја побара нивната помош во борбата против нивниот заеднички непријател, Отоманското Царство. Идејата за таков анти-отомански сојуз не била нова - повеќе од еден век пред тоа, Узун Хасан, тогаш владетел на дел од Иран, побарал од [[Венеција]]нците воена помош - но никој од Сафавидите не направил дипломатски чекори кон [[Европа]]. Шах Исмаил I бил првиот од Сафавидите кој се обидел уште еднаш да воспостави сојуз против заедничкиот османлиски непријател низ претходните фази на Хабсбуршко-персискиот сојуз, но тоа, исто така, се покажало во голема мера неплодно за време на неговото владеење.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=vZVHAAAAIAAJ|title=Memoirs of the Court, Aristocracy, and Diplomacy of Austria|last=Vehse|first=Carl Eduard|publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans|year=1856|page=71|author-link=Carl Eduard Vehse}}</ref> Ставот на Абас, сепак, бил во значителна спротивност со ставот на неговиот дедо, Тахмасп I, кој го протерал англискиот патник Ентони Џенкинсон од неговиот двор откако слушнал дека е христијанин.<ref>Laurence Lockhart in ''The Legacy of Persia'' ed.</ref> Од своја страна, Абас изјавил дека „''ја претпочита прашината од стапалата на чевлите на најнискиот христијанин од највисоката османлиска личност''“.<ref>Nahavandi and Bomati p. 114.</ref> Абас ги презел активните и сите потребни мерки за да ги запечати сојузите. [[Податотека:Embassy_to_Europe.jpg|лево|мини| Фреска во [[Дуждова палата|Дуждовата палата]], на која е прикажан дужот Марино Гримани како ги прима персиските амбасадори, 1599 година]] Во 1599 година, Абас ја испратил својата прва дипломатска мисија во Европа. Групата го премина [[Касписко Езеро|Каспиското Море]] и ја поминала зимата во [[Москва]] пред да продолжи низ [[Норвешка]] и [[Германија]] (каде што биле примени од [[Рудолф II (Свето Римско Царство)|Рудолф II]]) до [[Рим]], каде што [[Папа Климент VIII|папата Климент VIII]] им одржал долга аудиенција на патниците. Тие конечно пристигнале на дворот на [[Филип III (Шпанија)|Филип III од Шпанија]] во 1602 година. Иако експедицијата никогаш не успеала да се врати во Иран, бидејќи доживеала бродолом на патувањето околу [[Африка]], таа означила важен нов чекор во контактите меѓу Иран и Европа. Европејците почнале да бидат фасцинирани од Иранците и нивната култура - ''Дванаесеттата ноќ'' на Шекспир (1601–02), на пример, прави две референци (во II.5 и III.4) на „Софијата“, потоа англискиот термин за Шахови на Иран.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=DNKKsveMfhQC&pg=PA177|title=Twelfth Night: Or, What You Will|last=Shakespeare|first=William|publisher=Classic Books Company|year=2001|isbn=978-0-7426-5294-1|page=177|author-link=William Shakespeare}}</ref><ref>Richard Wilson, “When Golden Time Convents”: Twelfth Night and Shakespeare's Eastern Promise, ''Shakespeare'', Volume 6, Issue 2 June 2010, pp. 209–26.</ref> Оттука, бројот на дипломатски претставништва значително се зголемил.<ref>Nahavandi, Bomati pp. 128–30.</ref> [[Податотека:Abbas_I_as_a_new_Caesar_being_honoured_by_the_trumpets_of_fame_and_the_Persian_embassy_in_Allegorie_de_l_Occasion_by_Frans_II_Francken_1628.jpg|мини| Абас I како нов [[Цезар (титула)|Цезар]] ]] Шахот направил голема намера за сојуз со Шпанија, главниот противник на Османлиите во Европа. Абас понудил трговски права и шанса да го проповеда христијанството во Иран во замена за помош против Османлиите. Но, каменот на сопнување на Ормуз останал, вазалното кралство кое паднало во рацете на [[Хабсбуршка Шпанија|шпанските Хабсбурзи]] кога кралот на Шпанија го наследил престолот на Португалија во 1580 година. Шпанците побарале од Абас да ги прекине односите со Англичаните пред тие да размислат за отстапување од градот. Абас не можел да се придржува на тоа. На крајот Абас станал фрустриран со Шпанија, како што направил со [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]], кое сакало од него да ги натера своите над 400.000 [[Ерменци|ерменски]] поданици да му се заколнат на верност на папата, но не му било тешко да го извести шахот кога царот Рудолф потпишал мировен договор со Османлиите. Контактите со папата, Полска и [[Царство Русија|Москва]] не биле поплодни.<ref>Nahavandi, Bomati, pp. 130–7.</ref> По ова следеле код контактите на Абас со Англичаните, иако Англија имала мал интерес да се бори против Османлиите. Браќата Ширли пристигнале во 1598 година и помогнале во реорганизацијата на иранската армија, која се покажала како клучна во [[Отоманско-персиска војна (1603–1618)|Османлиско-сафавидската војна (1603–1618)]], што резултирала со порази на Османлиите во сите фази од војната и првата јасна сафавидска победа на нивната архивити. Еден од браќата Ширли, Роберт Ширли, ја предводел втората дипломатска мисија на Абас во Европа од 1609 до 1615 година <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=-YwDfm1pFF8C&pg=PA1005|title=Historical Dictionary of the British Empire|last=Olson|first=James S.|last2=Shadle|first2=Robert|publisher=Greenwood Publishing Group|year=1996|isbn=978-0-313-29367-2|page=1005|author-link=James S. Olson|author-link2=Robert Shadle}}</ref> Англичаните на море, претставени од англиската источноиндиска компанија, исто така, почнале да се интересираат за Иран, а во 1622 година четири нејзини бродови му помогнале на Абас да го врати Ормуз од Португалците во заземањето на Ормуз (1622). Ова било почеток на долгогодишниот интерес на Источноиндиската компанија за Иран.<ref>Nahavandi, Bomati, pp. 161–2.</ref> ==== Наследство на Абас I ==== Поради неговиот опсесивен страв од атентат, Шах Абас или го убивал или го заслепувал секој член од неговото семејство што ќе го разбудил неговото сомневање. Неговиот најстар син, престолонаследникот Мохамад Бакер Мирза, бил погубен по судска интрига во која биле вклучени неколку Черкези, додека на други двајца наредил да бидат ослепени. Резултатот бпретставувал лична трагедија за Шах Абас. Кога починал на 19 јануари 1629 година, немал син способен да го наследи.<ref>''[[Encyclopædia Iranica]]'', "Abbas I the Great", p. 75.</ref> Во текот на почетокот на 17 век моќта на Кизилбашите драстично се намалила, првобитната милиција која му помогнала на Исмаил I да го освои Табриз и која добила многу административни овластувања низ вековите. Моќта се префрлила на новата класа од [[Кавказ|кавкаски]] депортирани и увезени луѓе, многу од стотиците илјади етнички [[Грузијци]], [[Черкези]] и [[Ерменци]]. Овој нов слој на општеството продолжил да игра витална улога во иранската историја до падот на династијата Каџари, околу 300 години по смртта на Абас. Во својот зенит, за време на долгото владеење на Шах Абас I, досегот на царството ги опфаќало [[Иран]], [[Ирак]], [[Ерменија]], [[Азербејџан]], [[Грузија]], [[Дагестан]], [[Кабардино-Балкарија]], [[Бахреин]] и делови од [[Туркменистан]], [[Узбекистан]], [[Авганистан]], [[Пакистан]] и [[Турција]]. === Распаѓање === [[Податотека:Shah_Abbas_II.jpg|лево|мини| Шах Абас II одржува банкет за странски достоинственици. Детал од таванската фреска во палатата Чехел Сотон во Исфахан.]] Покрај борбата против своите вечни непријатели, нивниот главен ривал [[Османлии]]<nowiki/>те и [[Узбеци]]<nowiki/>те како што напредувал 17 век, Иран морал да се бори со подемот на нови соседи. Руската [[Царство Русија|Московја]] во претходниот век успеало да порази две западноазиски ханства на [[Златна Орда|Златната Орда]] и го проширило своето влијание во Европа, планините Кавказ и Средна Азија. [[Астрахањ|Астрахан]] потпаднал под руска власт, близу до сафавидските поседи во [[Дагестан]]. На далечните источни територии, [[Могулско Царство|Могулите]] од Индија се прошириле во Хорасан (денес [[Авганистан]]) на сметка на иранската контрола, накратко заземајќи го [[Кандахар]]. Во 1659 година, Кралството Кахети се кренало против сафавидското иранско владеење поради промена на политиката што вклучувала масовно населување на турските племиња Кизилбаши во регионот со цел повторно да се населат покраината, по [[Освојување на Тбилиси и Ѓукче|претходните]] масовни депортации на Шах Абас од помеѓу 130.000 <ref>{{Harvnb|Munshī|1978}}</ref> – 200.000 {{Sfn|Mikaberidze|2015}} {{Sfn|Blow|2009}} [[Грузијци|Грузиски]] поданици на територијата на Иран и масакрот на уште илјада во 1616 година практично ја напуштиле провинцијата без значително население. Бактрионското востание било успешно задушено под лично водство на самиот Шах Абас II. Сепак, стратешки тоа останало неубедливо. Иранската власт била обновена во Кахети, но Турците Кизилбаши биле спречени да се населат во Кахети, што ги поткопало планираните ирански политики во соодветната провинција. Уште поважно, [[Холандска источноиндиска компанија|Холандската источноиндиска компанија]], а подоцна и Англичаните/Британците ги користеле своите супериорни средства за поморска моќ за да ги контролираат трговските патишта во западниот [[Индиски Океан]]. Како резултат на тоа, [[Иран]] бил отсечен од прекуокеанските врски со [[Источна Африка]], Арапскиот полуостров и [[Јужна Азија]].<ref>{{Наведено списание|last=Subrahmanyam|first=Sanjay|year=1988|title=Persians, pilgrims, and Portuguese: The travails of Masulipatnam shipping in the western Indian ocean, 1590–1665|journal=Modern Asian Studies|volume=22|issue=3|pages=503–530|doi=10.1017/S0026749X00009653}}</ref> Сепак, копнената трговија значително се зголемила, бидејќи Иран бил во можност дополнително да ја развие својата копнена трговија со Северна и Централна Европа во текот на втората половина на XVII век.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/russiasforeigntr00koti|title=Russia's foreign trade and economic expansion in the seventeenth century: Windows on the world|last=Kotilaine|first=Jarmo T.|year=2005|isbn=9789004138964|location=Leiden|pages=[https://archive.org/details/russiasforeigntr00koti/page/n347 330]–360, 450–485|url-access=limited}}</ref> Кон крајот на XVII век, иранските трговци воспоставиле постојано присуство дури на север до [[Нарва]] на [[Балтичко Море]], во она што денес е [[Естонија]]. Холанѓаните и Англичаните сè уште можеле да ја исцрпат иранската влада од голем дел од нејзините резерви на благородни метали. Со исклучок на Шах Абас II, сафавидските владетели по Абас I поради тоа биле неефикасни, а иранската влада паднала и конечно пропаднала кога се појавила сериозна воена закана на нејзината источна граница на почетокот на 18 век.<ref>{{Наведено списание|last=Floor|first=Willem|last2=Clawson|first2=Patrick|year=2000|title=Safavid Iran's search for silver and gold|journal=International Journal of Middle East Studies|volume=32|issue=3|pages=345–368|doi=10.1017/S0020743800021139}}</ref> Крајот на владеењето на Абас II, 1666 година, го означил почетокот на крајот на династијата на Сафавидите. И покрај падот на приходите и воените закани, подоцнежните шахови имале раскошен начин на живот. Султан Хосејн (1694–1722) особено бил познат по неговата љубов кон виното и незаинтересираност за управување.<ref>Mottahedeh, Roy, ''The Mantle of the Prophet: Religion and Politics in Iran'', One World, Oxford, 1985, 2000, p. 204.</ref> [[Податотека:Persia,_Caspian_Sea,_part_of_Independent_Tartary.png|мини|Карта, објавена 1736 година.]] Земјата постојано била напаѓана на нејзините граници - Керман од балошките племиња во 1698 година, Хорасан од Хотаките во 1717 година, [[Дагестан]] и северен Ширван од Лезгините во 1721 година, постојано во [[Месопотамија]] од страна на сунитските Арапи на полуостровот. Султанот Хосеин се обидел насилно да ги преобрати своите авганистански поданици во Кандахар од сунити во Дванаесетници. Како одговор на тоа, авганистанскиот гилзајски поглавар по име Мирвеис Хотак се побунил и го убил Гургин Кан, сафавидскиот гувернер на регионот, заедно со неговата војска. Во 1722 година, авганистанската војска предводена од синот на Мир Ваис, Махмуд, напредувала во срцето на царството и ги поразила владините сили во Битката кај Гулнабад. Потоа го опколил главниот град [[Исфахан]], додека шахот Солтан Хосејн [[Абдикација|абдицирал]] и не го признал за нов крал на Иран.<ref>Axworthy pp. 39–55</ref> Во исто време, [[Руска Империја|Русите]] предводени од [[Петар Велики]] нападнале и освоиле делови од [[Северен Кавказ|севернокавкаските]], [[Закавказје|транскавкаските]] и северните копнени територии на Сафавидски Иран преку Руско-иранската војна (1722-1723). Главните соперници на Сафавидите, соседните [[Османлии]], го нападнале западниот и северозападниот сафавидски Иран и зазеле делови од територијата таму, вклучувајќи го и градот [[Багдад]]. Заедно со Русите, тие се согласиле да ги поделат и задржат освоените ирански територии за себе како што било потврдено во [[Договор од Цариград (1724)|Цариградскиот договор (1724)]].<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=UWYdLuA34OQC&pg=PA49|title=Aspects of Altaic Civilization III: Proceedings of the Thirtieth Meeting of the Permanent International Altaistic Conference, Indiana University, Bloomington, Indiana, June 19-25, 1987|date=13 December 1996|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-7007-0380-7|page=49}}</ref> [[Податотека:Moll_1720_Persian_Empire.JPG|лево|мини| Карта на Сафавидското Царство во 1720 година, покажувајќи различни држави во [[Иран|Персија]]]] Племенските Авганистанци управувале грубо над нивната освоена територија седум години, но биле спречени да постигнат дополнителни придобивки од Надер Шах, поранешен роб кој се искачил на воено раководство во племето Афшар во Хорасан, вазална држава на Сафавидите. Брзо правејќи име како воен гениј од кој се плашеле и почитуван меѓу пријателите и непријателите на Сафавидското Царство (вклучувајќи го и иранските ривали, [[Отоманското Царство]] и Русија; двете царства со кои Надер ќе се справи наскоро потоа), Надер Шах лесно ги поразил авганистанските сили Хотаки во 1729 година во Битката кај Дамган. Тој ги отстранил од власт и ги протерал од Иран до 1729 година. Во 1732 година со Договорот од Решт и во 1735 година со Договорот од Ганџа, тој преговарал за договор со владата на руската царица [[Ана Ивановна|Ана]] што резултирало со враќање на неодамна анектираните ирански територии, со што поголемиот дел од [[Кавказ]] повторно паднале во ирански раце, додека воспоставил иранско-руски сојуз против заедничкиот отомански непријател.<ref>{{Наведена книга|title=Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia|last=Mikaberidze|first=Alexander|year=2011|isbn=978-1598843361|editor-last=Mikaberidze, Alexander|location=ABC-CLIO|page=329|chapter=Treaty of Ganja (1735)}}</ref><ref>{{Ираника|nader-shah}}</ref> Во [[Отоманско-персиска војна (1730–1736)|Отоманско-иранската војна (1730-35)]], тој ги вратил сите територии изгубени од отоманската инвазија во 1720-тите, како и пошироко. Со обезбедување на сафавидската држава и нејзините територии, во 1738 година Надер го освоил последното упориште на Хотаките во Кандахар; во истата година, имајќи потреба од богатство за да ги помогне неговите воени кариери против неговите отомански и руски империјални ривали, тој ја започнал својата инвазија на богатото, но слабо [[Могулско Царство]] придружуван од неговиот грузиски поданик Ерекле II,<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=ITnRAAAAMAAJ|title=The Last Years of the Georgian Monarchy, 1658-1832|last=Lang|first=David Marshall|publisher=Columbia University Press|year=1957|isbn=9780231937108|page=142|author-link=David Marshall Lang}}</ref> окупирајќи ги Газни, [[Кабул]], [[Лахор]], и до Делхи, во Индија, кога целосно ги понижил и ограбил воено инфериорните Мугали. Овие градови подоцна ги наследил неговиот воен командант, Ахмад Шах Дурани, кој се смета за основач на авганистанската држава преку неговата династија Дурани во 1747 година. Надир имал ефективна контрола под шах Тахмасп II, а потоа владеел како регент на доенчето Абас III до 1736 година кога тој самиот бил крунисан за шах. [[Податотека:Safavid_Persian_Empire.jpg|мини| Дел од Сафавидска Персија (десно), Отоманското Царство и [[Југозападна Азија|Западна Азија]], Емануел Бовен, 1744–52]] Веднаш по атентатот на Надер Шах во 1747 година и распадот на неговата краткотрајна држава, Сафавидите биле повторно назначени за шахови на Иран со цел да и дадат легитимитет на зародишната Зандиска династија. Сепак, краткиот марионетски режим на Исмаил III завршил во 1760 година кога Карим Кан се чувствувал доволно силен да ја преземе номиналната моќ на земјата и официјално да стави крај на династијата Сафавиди. == Општество == Иако голем во однос на територијалната површина, големиот дел од пустини и планини на нејзината територија значело дека густината била многу мала; населението на царството се проценува дека веројатно броело меѓу осум и десет милиони во 1650 година, во споредба со околу 20 милиони на [[Отоманското Царство]] во 1600 година <ref>[https://www.cambridge.org/core/books/time-in-early-modern-islam/safavid-mughal-and-ottoman-empires/9D55F0A0262017473EC8A9A7ED86C508/core-reader#:~:text=In%201600%20the%20population%20of%20the%20empire%20was%20about%20twenty%20million Safavid, Mughal, and Ottoman Empires.]</ref> Сафавидското општество било [[меритократија]] каде функционерите се назначувале врз основа на вредност и заслуга, а не врз основа на раѓање. Тоа секако не претставувало[[олигархија]], ниту пак [[аристократија]]. Синовите на благородниците биле сметани за наследници на нивните татковци како знак на почит, но тие морале да се докажат дека достојни за таа позиција. Овој систем избегнувал вкоренета аристократија или каста општество.<ref>[[Roger Savory]], ''Iran under the Safavids'', p. 183.</ref> Постојат бројни евидентирани извештаи за лаици кои се искачиле на високи официјални позиции како резултат на нивните заслуги.<ref>Sir E. Denison Ross, Sir Anthony Sherley and his Persian Adventure, pp. 219–20.</ref> Сепак, иранското општество за време на Сафавидите било хиерархиско, со шахот на врвот на хиерархиската пирамида, обичните луѓе, трговците и селаните во основата и аристократите меѓу нив. Терминот ''долат'', што на современиот персиски значи „влада“, тогаш бил апстрактен термин што значи „''блаженство''“ или „''среќа''“ и започнал да се користи како конкретно чувство за сафавидската држава, како одраз на ставот што луѓето го имале за нивната владетел, како некој издигнат над човештвото.<ref name="Savory 177">[[Roger Savory]], ''Iran under the Safavids'', p. 77.</ref> Исто така, меѓу аристократијата, во средината на хиерархиската пирамида, се наоѓале верските службеници, кои, имајќи ја предвид историската улога на религиозните класи како тампон помеѓу владетелот и неговите поданици, обично давале се од себе за да го заштитат обичниот народ од угнетувачите.<ref name="Savory 177"/> === Обичаите и културата на луѓето === Жан Шарден, француски патник од 17 век, поминал многу години во Персија и нашироко коментирал за нивната култура, обичаи и карактер. Тој се восхитувал од нивниот пречек и однос кон странците, но налетал и на карактеристики кои ги сметал за предизвикувачки. Неговите описи на јавниот изглед, облеката и обичаите се поткрепени со минијатурите, цртежите и сликите од тоа време кои се сочувани.<ref name="Ferrier 110">Ferrier, RW, ''A journey to Persia: Jean Chardin's portrait of a seventeenth-century empire'', p. 110.</ref> Ги сметал за добро образован и добро воспитан народ.<ref>Ferrier; pp. 111-113.</ref> За разлика од Европејците, тие многу не ја сакале физичката активност и не биле наклонети кон вежбањето, претпочитајќи повеќе одмор и луксуз што може да го понуди животот. Патувањето било ценето само за специфична цел да се стигне од едно место до друго, а не самите да се интересираат да видат нови места и да искусат различни култури. Можеби токму ваквиот однос кон остатокот од светот го отсликало незнаењето на Персијците во однос на другите земји во светот. Вежбите на кои учествувале биле за одржување на телото еластично и цврсто и за стекнување вештини за ракување со рацете. [[Стреличарство|Стрелаштвото]] го зазело првото место. Второто место го зазело [[мечување]]то, каде што зглобот морал да биде цврст, но флексибилен и да се движи агилно. На третото место се наоѓало јавањето. Многу напорна форма на вежбање во која Персијците многу уживале бил ловот.<ref>Ferrier; pp. 114-115.</ref> ==== Забава ==== [[Податотека:Polo_game_from_poem_Guy_u_Chawgan.jpg|лево|мини| Персиска минијатура која прикажува поло-натпревар]] Уште од предисламските времиња, [[борење]]то бил составен дел од иранскиот идентитет, а професионалните борачи, кои настапувале во Зурхани, се сметале за важни членови на општеството. Секој град имал своја војска од борачи, наречени Пахлавани. Нивниот спорт исто така им овозможувал на масите забава и спектакл. Шарден опишал еден таков настан:<ref>Ferrier; p. 116.</ref> {{Цитатник|Двајцата борачи беа покриени со маснотии. Тие се присутни на рамен терен, а за време на натпреварот секогаш свири мал барабан за возбуда. Се колнат на добра борба и се ракуваат. По стартот, тие се удираат по бутовите, задникот и колковите во ритамот на барабанот. Тоа е за жените и за да влезат во добра форма. После тоа тие се здружуваат во испуштање на голем крик и се обидуваат да се соборат еден со друг.}} Освен борењето, она што ги собрало масите било и мечувањето, танчерите на јаже, кукли и акробати, кои настапувале на големи плоштади, како што е Кралскиот плоштад. Во [[кабаре]]ата, особено во одредени области, како оние во близина на мавзолејот на Харун-е Велајат, можело да се најде лежерен облик на забава. Луѓето се среќавале таму за да пијат ликери или кафе, да пушат тутун или опиум и да разговараат или да слушаат поезија.<ref>Ferrier; pp. 117-118.</ref> ==== Облека и изглед ==== [[Податотека:74_Chardin_Safavid_Persia_women_customs.jpg|мини|Женска облека во 1600-тите]] [[Податотека:73_Chardin_Safavid_Persia_men_customs.jpg|мини|Машка облека во 1600-тите]] [[Податотека:Atlas_cloth_iran_17th_century.jpg|мини|Брокатна облека, период на Сафавидите]] Како што било забележано претходно, клучен аспект на персискиот карактер била неговата љубов кон луксузот, особено во одржувањето на изгледот. Тие ги украсувале своите алишта, носејќи камења и ги украсувале запрегите на нивните коњи. Мажите носеле многу прстени на прстите, речиси исто колку и нивните сопруги. Тие, исто така, ставале накит на рацете. На половината се носела кама (вид на краток нож). Во опишувањето на облеката на дамата, било забележано дека персиската облека открива повеќе од фигурата отколку европската, но дека жените се појавуваат поинаку во зависност од тоа дали се дома во присуство на пријателите и семејството или дали се во јавноста. Приватно обично носеле превез што ги покривала само косата и грбот, но по излегувањето од домот облекувале ''мантии'', големи наметки кои им го криеле целото тело освен лицето. Често ги бојадисувале стапалата и рацете со хена. Фризурата им била едноставна, косата собрана назад во плитки, често украсени на краевите со бисери и гроздови накит. Жените со тенок струк се сметале за попривлечни од оние со поголеми фигури. Жените од провинциите и робовите им ги прободувале левите ноздри со прстени, но добро родените Персијки не го правеле тоа.<ref>Ferrier; pp. 120-124.</ref> Најскапоцениот додаток за мажите бил [[турбан]]от. Иако траел долго, неопходно било да има промени за различни прилики како свадби и [[новруз]], додека мажите со статус никогаш не носеле ист турбан два дена. Облеката што се извалкала на каков било начин била веднаш сменувана.<ref>Ferrier; p. 124.</ref> === Турци и Таџикистанци === Структурата на моќта на државата на Сафавидите била главно поделена на две групи: турскојазичната војска/владејачка елита - чија задача била да го одржува територијалниот интегритет и континуитет на иранското царство преку нивното раководство - и административна/владејачка елита од персиско говорно подрачје. - чија работа била да го надгледува работењето и развојот на нацијата и нејзиниот идентитет преку нивните високи позиции. Така се појавил терминот „''Турци и Таџикистанци''“ за да се опише персиската, или турко-персиската природа на многу династии кои владееле со Голем Иран помеѓу 12 и 20 век, со тоа што овие династии го промовирале и помогнале да се продолжи доминантниот персиски јазичен и културен идентитет на нивните држави, иако самите династии биле од неперсиско (на пример турско) потекло. Односот меѓу „Турците“ што зборуваат турски и „Таџиците“ што зборуваат персиски јазик бил симбиотски, но сепак постоел некаков облик на ривалство меѓу нив двајца. Бидејќи првите ги претставувале „''луѓето на мечот''“, а вторите, „ ''луѓето на перото'' “, службените места на високо ниво природно биле резервирани за Персијците. Таква била ситуацијата низ персиската историја, дури и пред Сафавидите, уште од арапското освојување.<ref>[[Michael Axworthy|Axworthy, Michael]]; ''History of Iran'' (2010).</ref> Шах Тахмасп вовел промена во ова практика, кога тој и другите сафавидски владетели кои го наследиле, се обидиле да ги заматат претходно дефинираните линии меѓу двете јазични групи, со тоа што ќе ги одведат синовите на офицерите што зборуваат турски во кралското домаќинство за нивно образование во [[персиски јазик]]. Следствено, тие полека можеле да преземаат административни работи во областите кои дотогаш претставувале ексклузивна заштита на етничките Персијци.<ref>Savory; pp. 184-5.</ref> === Трета сила: Кавкасците === [[Податотека:Daud_Khan_Undiladze.jpg|мини|Дауд Кан Ундиладзе, воен командант, гилман и гувернер на Гања и Карабах од 1625 до 1630 година.]] Од 1540 година па наваму, Шах Тахмасп иницирал постепена трансформација на иранското општество со полека конструирање на нова гранка и слој составен единствено од етнички [[Кавкаски народи|Кавкасци]]. Имплементацијата на оваа гранка била завршена и значително проширена за време на Абас Велики (Абас I). Според ''Encyclopædia Iranica'', за Тахмасп, позадината на оваа иницијација и евентуалната композиција која била финализирана во времето на Шах Абас I, кружела околу воената племенска елита на царството, Кизилбашите, кои верувале дека физичката близина и контролата на член на потесното семејство Сафавиди гарантирал духовни предности, политичко богатство и материјален напредок.<ref name="Tahmāsp I"/> Ова претставувало огромна [[импеданса]] за авторитетот на шахот, а дополнително го поткопувал секој развој на настаните без договор или споделен профит на Казилбашите. Како што Тахмасп разбрал и сфатил дека какви било долгорочни решенија главно ќе вклучуваат минимизирање на политичкото и воено присуство на Кизилбашите како целина, тоа ќе бара тие да бидат заменети со сосема нов слој во општеството, кој ќе го доведе во прашање и битка против авторитетот на Кизилбашите на секое можно ниво и минимизирање на секое нивно влијание. Овој слој бил составен од стотици илјади депортирани, увезени и во помала мера доброволно мигрирани етнички [[Черкези]], [[Грузијци]] и [[Ерменци]]. Овој слој станал „''третата сила''“ во иранското општество, заедно со другите две сили, Туркоманите и Персијците. Серијата кампањи што Тахмасп последователно ги започнал на поширокиот [[Кавказ]] помеѓу 1540 и 1554 година требале да го поддржат моралот и борбената ефикасност на војската на Кизилбашите,<ref>[[Roger Savory]]; ''Iran under the Safavids''; p. 65</ref> но тие донеле дома голем број (над 70.000) <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=2BMVnw9JQh8C|title=Slaves of the Shah:New Elites of Safavid Iran|last=Babayan|first=Associate Professor of Iranian History Culture Kathryn|last2=Babaie|first2=Sussan|last3=Babayan|first3=Kathryn|last4=McCabe|first4=Ina|last5=Farhad|first5=Massumeh|publisher=Bloomsbury Academic|year=2004|isbn=9781860647215|author-link5=Massumeh Farhad|access-date=1 April 2014}}</ref> на христијанските [[Грузијци|грузиски]], черкески и ерменски робови како нивна главна цел, станувајќи во иднина основа на оваа трета сила; новиот (кавкаски) слој во општеството.<ref name="Streusand, p. 148">Streusand, p. 148.</ref> Според ''Encyclopædia Iranica'', ова било и почетна точка за корпусот на ''ḡolāmān-e ḵāṣṣa-ye-e šarifa'', или ''кралските робови'', кои доминирале со војската на Сафавидите во поголемиот дел од должината на царството и формирале клучен дел од ''третата сила''. Како што не-туркоманите го преобратиле исламот, овие черкески и грузиски холамани (исто така познати како ''гулам''и) биле целосно неограничени од лојалноста на кланот и роднинските обврски, што било привлечна карактеристика за владетелот како Тахмасп чие детство и воспитување биле длабоко погодени од племето Кизилбаши.<ref name="Tahmāsp I"/> Нивното формирање, имплементација и употреба било многу слично со [[јаничар]]ите од соседното Отоманско Царство <ref name="iranicaonline.org"/> За возврат, многу од овие трансплантирани жени станале сопруги и наложници на Тахмасп, а сафавидскиот [[харем]] се појавил како натпреварувачка, а понекогаш и смртоносна арена на етничката политика додека кликите на Туркменките, Черкезите и Грузијците и дворјаните се натпреварувале меѓу себе за вниманието на кралот.<ref name="Tahmāsp I" /> Иако првите војници-робови не биле организирани до владеењето на Абас I, за време на владеењето на Тахмасп, Кавказите веќе станале важни членови на кралското домаќинство, [[Харем]]от и во цивилната и воената администрација,<ref name="Manz"/><ref name="books.google.nl"/> и биле на пат да станат составен дел од општеството. Наследникот на Тахмасп I, Исмаил II, донел уште 30.000 Черкези и Грузијци во Иран, од кои многумина се приклучиле на силите на гуламите.<ref>Oberling, Pierre, ''Georgians and Circassians in Iran'', The Hague, 1963; pp.127–143</ref> По целосното спроведување на оваа политика од страна на Абас I, жените (само Черкези и Грузијци) многу често доаѓале да заземаат истакнати позиции во харемите на сафавидската елита, додека мажите кои станале дел од гуламската „класа“ како дел од моќната трета сила добила специјална обука по чие завршување или биле запишани во некој од новосоздадените ''џилмански'' полкови, или вработени во кралското домаќинство.<ref>Blow, D; Shah Abbas: The ruthless king who became an Iranian legend, p. 9.</ref> Остатокот од масите на депортирани и увезени, значителен дел од стотици илјади, биле населени во различни региони на Иран и им биле доделувани секакви улоги како дел од општеството, како што се занаетчии, земјоделци, сточари, трговци, војници, генерали, гувернери, дрвосечачи итн., сите исто така дел од новоформираниот слој во иранското општество.<ref>Matthee, Rudolph P. (1999), ''[https://books.google.com/books?id=5U0yECMV--wC The Politics of Trade in Safavid Iran: Silk for Silver, 1600–1730] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20221020172718/https://books.google.com/books?id=5U0yECMV--wC|date=2022-10-20}}.''</ref> Шах Абас, кој значително ја зголемил и ја завршил оваа програма и според кој создавањето на овој нов слој во општеството може да се спомене како целосно „финализирано“, го комплетирал и системот на гулами. Како дел од неговото завршување, тој во голема мера го проширил воениот ''корпус гулам'' од само неколку стотици за време на периодот на Тахмасп, на 15.000 високо обучени коњаници,<ref>Blow; p. 37.</ref> како дел од целата армиска дивизија од 40.000 [[Кавкаски народи|кавкаски]] гулами. Потоа продолжил со целосно намалување на бројот на гувернерите на провинциите Казилбаши и систематски ги преместувал гувернерите во други области, со што ги нарушил нивните врски со локалната заедница и ја намалувал нивната моќ. Повеќето билезаменети со гулами, а за кратко време Грузијците, Черкезите и во помала мера Ерменците започнале да се назначуваат на едни од највисоките државни функции и биле вработувани во сите други можни делови од општеството. До 1595 година, Алахверди Кан, Грузиец, станал еден од најмоќните луѓе во државата на Сафавидите, кога бил назначен за генерален гувернер на [[Фарс]], една од најбогатите провинции во Иран. И неговата моќ го достигнала својот врв во 1598 година, кога станал врховен командант на вооружените сили.<ref>Savory; p. 82.</ref> Така, почнувајќи од владеењето на Тахмасп I, но целосно имплементирано и завршеносамо од Шах Абас, оваа нова група составена исклучиво од етнички Кавказци на крајот станала моќна „''трета сила''“ во државата како нов слој во општеството, заедно со Персијците и Турците Кизилбаши. Се проценува дека само за време на владеењето на Абас околу 130.000-200.000 Грузијци,<ref>Eskandar Beg, pp. 900–901, tr.</ref> {{Sfn|Blow|2009}} {{Sfn|Mikaberidze|2015}} десетици илјади Черкези и околу 300.000 [[Ерменци]] <ref>Aslanian, Sebouh.</ref> биле депортирани и увезени од Кавказ до Иран, сите добиле функции и улоги како дел од новосоздадениот слој во општеството, како што се во рамките на највисоките државни позиции или како земјоделци, војници, занаетчии, како дел од кралскиот харем, судот и селанството, меѓу другите. === Религија === Иако Сафавидите не биле првите шиитски владетели во Иран, тие одиграле клучна улога во правењето на шиитскиот ислам официјална религија во целиот Иран, како и она што денес е [[Азербејџан|Република Азербејџан]].<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=N8IKR0oqdRkC&pg=PA158|title=The Caspian: Politics, Energy and Security|last=Akiner|first=Shirin|publisher=Taylor & Francis|year=2004|isbn=978-0-203-64167-5|page=158|author-link=Shirin Akiner}}</ref> Имало големи шиитски заедници во некои градови како Ком и Сабзевар уште во 8 век. Во 10-тиот и 11-тиот век Бувајхидите, кои биле од заидијатската гранка на шиитскиот ислам, владееле во [[Фарс]], [[Исфахан]] и [[Багдад]]. Како резултат на монголското освојување и релативната религиозна толеранција на Илханидите, шиитските династии биле повторно воспоставени во Иран, а Сарбедаран во Хорасан бил најважен. Илханидскиот владетел Олџеиту се преобратил во дванаесетти шиит во 13 век. По неговото освојување на Иран и Азербејџан, Исмаил I го направил преобразувањето задолжително за главно сунитското население. Сунитските [[Улема|улеми]] или свештенството или биле убиени или протерани. Исмаил I, ги довел главните Дванаесетте шиитски верски водачи и им дал земја и пари во замена за лојалност. Подоцна, за време на периодот на Сафавидите, а особено на Каџар, моќта на шиитските улеми се зголемила и тие можеле да имаат улога, независна или компатибилна со владата. ==== Појава на свештеничка аристократија ==== Важна карактеристика на сафавидското општество бил сојузот што се појавил меѓу [[Улема|уламите]] (верската класа) и трговската заедница. Последниве вклучувале трговци кои тргувале во чаршиите, трговските и занаетчиските еснафи и членовите на квазирелигиските организации управувани од [[дервиш]]и (''футува''). Поради релативната несигурност во сопственоста на имотот во Иран, многу приватни земјопоседници ги обезбедувале своите земјишта со тоа што ги донирале на свештенството, таканаречено ''вакуф''и. Така, тие би ја задржале официјалната сопственост и ја обезбедувале нивната земја од конфискација од страна на кралските комесари или локални гувернери, сè додека процентот од приходите од земјата заминувал кај уламите. Сè повеќе, членовите на религиозната класа, особено муџтахидите и сејидите, добивале целосна сопственост на овие земји и, според современиот историчар Искандар Мунши, Иран почнал да биде сведок на појавата на нова и значајна група на земјопоседници.<ref>Savory, pp. 185–6.</ref> ===== Ахбари наспроти Усули ===== Движењето Ахбари се „''кристализирало''“ како „''посебно движење''“ со пишувањата на Мухамед Амин ал-Астарабади (починал во 1627 н.е.). Тој ја отфрлил употребата на расудување при изведувањето пресуди и верувал дека само [[Куранот]], хадисот (пророчки изреки и запишани мислења на имамите) и консензусот треба да се користат како извори за извлекување пресуди (''фатава''). За разлика од Усули, Ахбари ги следел и не ги следил ''марџиите'' кои практикувале ''иџтихад''.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/shiarevivalhowco00nasr/page/69|title=The Shia revival : how conflicts within Islam will shape the future|last=Nasr|first=Vali|publisher=Norton|year=2006|isbn=978-0-393-06211-3|location=New York|page=[https://archive.org/details/shiarevivalhowco00nasr/page/69 69]}}</ref> Своето најголемо влијание го постигнал во доцниот сафавидски и раниот пост-сафавидски период, кога доминирал со Дванаестимамскиот шиитски ислам.<ref>{{Наведена книга|title=An introduction to Shiʻi Islam : the history and doctrines of Twelver Shiʻism|last=Momen|first=Moojan|publisher=G. Ronald|year=1985|isbn=978-0-85398-201-2|location=Oxford|page=127}}</ref> Меѓутоа, набргу потоа Мухамед Бакир Бехбахани (починал во 1792 година), заедно со другите Усули муџтахиди, го уништиле движењето Ахбари.<ref>{{Наведена книга|title=An introduction to Shiʻi Islam : the history and doctrines of Twelver Shiʻism|last=Momen|first=Moojan|publisher=G. Ronald|year=1985|isbn=978-0-85398-201-2|location=Oxford|page=222}}</ref> Останува само мало малцинство во шиитскиот свет. Еден резултат на решавањето на овој судир било зголемувањето на важноста на концептот на иџтихад и позицијата на муџтахидот (наспроти другите улеми) во 18 и почетокот на 19 век. Оттогаш се случила поделбата на шиитскиот свет на муџтахиди (оние кои можеле да го следат сопственото независно судење) и ''мукалид'' (оние кои морале да ги следат пресудите на муџтахидот). Според авторот Мујан Момен, „''до средината на 19 век имало многу малку муџтахиди (три или четворица) некаде во секое време''“, но „''неколку стотици постоеле до крајот на 19 век''“.<ref>{{Наведена книга|title=An introduction to Shiʻi Islam : the history and doctrines of Twelver Shiʻism|last=Momen|first=Moojan|publisher=G. Ronald|year=1985|isbn=978-0-85398-201-2|location=Oxford|page=204}}</ref> ===== Алама Меџлиси ===== Мухамед Бакир Меџлиси, кој најчесто се спомнува за користење на титулата [[Аламах]], бил многу влијателен научник во текот на 17 век (сафавидски период). Делата на Меџлиси ја истакнале неговата желба да го исчисти Дванаестимамскиот шиитски ислам од влијанијата на мистицизмот и филозофијата и да пропагира идеал за строго придржување кон исламскиот закон ([[шеријат]]<nowiki/>от).<ref>{{Наведена книга|title=An introduction to Shiʻi Islam : the history and doctrines of Twelver Shiʻism|last=Momen|first=Moojan|publisher=G. Ronald|year=1985|isbn=978-0-85398-201-2|location=Oxford|page=115}}</ref> Меџлиси промовирал конкретно шиитски ритуали како што се жалост за Хусеин ибн Али и посета (''зијарат'') на гробниците на имамите и имамзадите, нагласувајќи го „''концептот на имамите како посредници за човекот кај Бога''“.<ref>{{Наведена книга|title=An introduction to Shiʻi Islam : the history and doctrines of Twelver Shiʻism|last=Momen|first=Moojan|publisher=G. Ronald|year=1985|isbn=978-0-85398-201-2|location=Oxford|page=116}}</ref> == Управување == Сафавидската држава била држава на проверки и рамнотежа, и во рамките на владата и на локално ниво. На врвот на овој систем се наоѓал Шахот, со целосна моќ над државата, легитимиран од неговата крвна лоза како сајид, или потомок на [[Мухамед]]. Неговата моќ била толку апсолутна, што францускиот трговец, а подоцна и амбасадор во Иран, Жан Шарден сметал дека сафавидските шахови владеат со нивната земја со железна тупаница и често на деспотски начин.<ref>Ferrier, R. W.; A Journey to Persia: Jean Chardin's Portrait of a Seventeenth-century Empire; pp 71–71.</ref> За да се обезбеди транспарентност и да се избегнат одлуки кои го заобиколуваат Шахот, бил воспоставен комплексен систем на бирократија и одделенски процедури кои спречувале измами. Секоја канцеларија имала заменик или началник, чија задача била да води евиденција за сите дејствија на државните службеници и директно да му известува на Шахот. Самиот шах ги применувал сопствените мерки за да ги држи своите министри под контрола преку поттикнување атмосфера на ривалство и конкурентен надзор. И бидејќи сафавидското општество било меритократско, а наследниците ретко се правеле врз основа на наследството, тоа значело дека владините канцеларии постојано го чувствувале притисокот да бидат под надзор и морале да се погрижат да управуваат во најдобар интерес на нивниот лидер, а не само нивно. === Структура === Веројатно немало никаков [[парламент]], каков што ги знаеме денес. Но, португалскиот амбасадор кај Сафавидите, Де Гувеа, сè уште го споменува ''Државниот совет'' <ref>Blow, p. 173.</ref> во неговите записи, што можеби претставувал термин за владини собири од тоа време. Највисокото ниво во владата било она на премиерот или [[Везир|Големиот везир]] (''Etemad-e Dowlat''), кој секогаш бил избиран меѓу докторите на правни науки. Тој уживал огромна моќ и контрола над националните работи бидејќи бил непосреден заменик на Шахот. Ниту еден чин на Шахот не бил валиден без контра печатот на премиерот. Но, дури и тој одговарал пред еден заменик (''ваканевис''), кој водел евиденција за неговите одлуки и го известил Шахот. Втор по премиерската функција бил генералот за приходи (''мостоуфи-је мамалек''), или министер за финансии,<ref name="Blow 165">Blow, David.</ref> и ''Диванбеги'', министер за правда. Последниот бил последната жалба во граѓански и кривични предмети, а неговата канцеларија стоела веднаш до главниот влез на палатата Али Капу. Во претходните времиња, шахот бил тесно вклучен во судските постапки, но овој дел од кралската должност бил запоставен од Шах Сафи и подоцнежните кралеви.<ref name="Ferrier; pp. 80-82">Ferrier, pp. 80–2.</ref> Следни на власт биле генералите: генералот на кралските трупи (''шахсеваните''), генералот на мускетарите, генералот на гуламите и мајсторот на артилерија. На чело на овие функционери бил назначен посебен функционер, врховен командант.<ref name="Ferrier; pp. 80-82">Ferrier, pp. 80–2.</ref> === Кралски двор === [[Податотека:Jean_Chardin_1739.jpg|мини|Насловна страница на книгата на Жан Шарден за неговите патувања во Персија, објавена во 1739 година.]] Што се однесува до кралското домаќинство, највисоката функција била ''нацирот'', дворски министер. Тој бил можеби најблискиот советник на Шахот и, како таков, функционирал како негови очи и уши во дворот. Неговата примарна работа била да ги назначува и надгледува сите службеници во домаќинството и да биде нивен контакт со Шахот. Но, неговите одговорности ја вклучувале и таа да биде благајник на имотите на Шахот. Ова значело дека дури и премиерот, кој ја извршувал највисоката функција во државата, морал да работи во соработка со назирот кога станувало збор за управување со оние трансакции кои директно се однесуваат на Шахот.<ref name="Ferrier; pp. 80-82">Ferrier, pp. 80–2.</ref> Второто највисоко именување бил Големиот управител (''Ичик Агаси баши''), кој секогаш го придружувал Шахот и било лесно препознатлив поради големата палка што ја носел со себе. Тој бил одговорен за воведување на сите гости, примање молби презентирани до Шахот и читање доколку е потребно. Следни на ред биле Мајсторот на кралските штали (''Миракор баши'') и Мајсторот на ловот (''Миршекар баши''). Шахот имал штали во сите главни градови, а Шах Абас се вели дека имал околу 30.000 коњи низ целата земја.<ref>Blow, p. 170.</ref> Покрај нив, имало и посебни службеници назначени за одржување на кралските гозби и за забава. Шарден конкретно го забележал рангот на лекари и астролози и почитта што шаховите ја имале кон нив. Шахот имал по десетина во својата служба и обично бил придружуван од тројца лекари и тројца астролози, кои биле овластени да седат покрај него во различни прилики.<ref name="Ferrier; pp. 80-82">Ferrier, pp. 80–2.</ref> Главниот лекар (''Хаким-баши'') бил високо ценет член на кралскиот двор,<ref name="Savory 221">[[Roger Savory]], ''Iran under the Safavids'', p. 221.</ref> и на најпочитуваниот астролог на дворот му била дадена титулата ''Мунаџим-баши'' (Главен астролог).<ref>Blow, p. 175.</ref> Дополнително, сафавидскиот двор бил богата мешавина на народи уште од неговите најрани денови. {{Sfn|Blow|2009}} Како што запишал професорот Дејвид Блоу, најглавни помеѓу дворјаните биле старото благородништво на туркоманските кизилбашки господари и нивните синови. Иако веќе во раните години на владеењето на кралот Абас (р. 1588–1629) тие повеќе не ја контролирале државата, туркоманските Кизилбаши продолжиле да обезбедуваат многу од високите армиски офицери и да пополнува важни административни и церемонијални канцеларии во кралското домаќинство. {{Sfn|Blow|2009}} Имало Персијци кои сè уште доминирале во бирократијата и под Абас ги имале двете највисоки владини канцеларии Големиот везир и Генералниот контролор на приходите (''mostoufi-ye mamalek''), што било најблиското нешто до министерот за финансии. {{Sfn|Blow|2009}} Имало и голем број ''голами'' или „робови на шахот“, кои биле главно [[Грузијци]], [[Черкези]] и [[Ерменци]]. {{Sfn|Blow|2009}} Како резултат на реформите на Абас, тие имале високи функции во армијата, администрацијата и кралското домаќинство. Последно, но во никој случај не позначајно, биле евнусите од палатата кои исто така биле гулами - „бели“ евнуси главно од [[Кавказ]] и „црни“ евнуси од Индија и Африка. {{Sfn|Blow|2009}} За време на Абас, евнусите станале сè поважен елемент на дворот. {{Sfn|Blow|2009}} Во текот на првиот век од династијата, основниот дворски јазик останал [[Азербејџански јазик|азербејџанскиот]],<ref name="Blow 165">Blow, David.</ref> иако тоа се повеќе се менувало откако главниот град бил преместен во [[Исфахан]].<ref name="Cyril Glassé 2003, pg 392">Cyril Glassé (ed.</ref> Дејвид Блоу додава; „''Изгледа веројатно дека повеќето, ако не и сите, туркомански великани на дворот зборувале и персиски, кој бил јазик на администрацијата и културата, како и на мнозинството од населението.'' ''Но, се чини дека обратното не беше точно. Кога Абас имаше жив разговор на турски со италијанскиот патник Пјетро Дела Вале, пред неговите дворјани, тој мораше потоа да го преведе разговорот на персиски во корист на повеќето од присутните''.“ {{Sfn|Blow|2009}} На крајот, поради многу Грузијци, Черкези и Ерменци на сафавидскиот двор (''голамите'' и во харемот), се зборувале и [[Грузиски јазик|грузискиот]], черкескиот и [[Ерменски јазик|ерменскиот]] јазик, бидејќи тоа биле нивните [[Мајчин јазик|мајчини јазици]]. {{Sfn|Blow|2009}} Самиот Абас можел да зборува грузиски јазик. === Локални власти === [[Податотека:03_Chardin_Tblisi_1671.jpg|лево|мини| Поглед на [[Тбилиси]] од францускиот патник Жан Шарден, 1671 година.]] На локално ниво, владата била поделена на јавна земја и кралски имот. Јавното земјиште било под власт на локални гувернери, или ''Кани''. Уште од најраните денови на династијата на Сафавидите, на повеќето од овие позиции биле назначувани генералите на Кизилбашите. Тие управувале со своите провинции како ситни шахови и ги трошеле сите свои приходи на сопствената провинција, единствено претставувајќи му го балансот на Шахот. За возврат, тие морале да одржуваат подготвена постојана војска во секое време и да му дадат на Шахот воена помош по негово барање. Исто така, од нив било барано да назначат адвокат (''вакил'') во Судот кој ќе ги информира за работи кои се однесуваат на покраинските работи.<ref name="Ferrier; pp. 85-89">Ferrier; pp. 85–89.</ref> Шах Абас I имал намера да ја намали моќта на Кизилбашите со доведување на некои од овие провинции под негова директна контрола, создавајќи т.н. ''Крунски провинции'' (''Каса''). Но, токму Шах Сафи, под влијание на неговиот премиер, Сару Таки, ја иницирале програмата за обид за зголемување на кралските приходи со купување земја од гувернерите и поставување на локални комесари.<ref name="Ferrier; pp. 85-89" /> Со текот на времето, ова се покажало како товар за луѓето кои биле под директна власт на Шахот, бидејќи овие комесари, за разлика од поранешните гувернери, имале малку познавање за локалните заедници што ги контролирале и биле првенствено заинтересирани за зголемување на приходите на шахот. И, иако било во интерес на гувернерите да ја зголемат продуктивноста и просперитетот на нивните провинции, комесарите ги добивале своите приходи директно од кралската каса и, како такви, не се грижеле толку за инвестирање во земјоделството и локалните индустрии. Така, поголемиот дел од народот страдал од грабливост и корупција извршена во името на Шахот.<ref name="Ferrier; pp. 85-89" /> === Демократски институции во авторитарно општество === Во Иран од 16 и 17 век, постоеле значителен број локални демократски институции. Примери за такви биле трговските и занаетчиските еснафи, кои почнале да се појавуваат во Иран од 1500-тите. Исто така, имало и квазирелигиозни братства наречени ''футува'', кои биле управувани од локални [[дервиш]]и. Друг функционер избран со консензус на локалната заедница бил ''кадкода'', кој функционирал како администратор на обичајното право.<ref>Malcolm; vol II, p. 456.</ref> Локалниот шериф (''калантар''), кој не бил избран од народот, туку директно назначен од шахот, и чија функција била да го штити народот од неправдите од страна на локалните гувернери, ја надгледувал кадкодата.<ref>Savory; p. 182.</ref> === Право === [[Податотека:49_Chardin_Safavid_Legal_system_Karkan.jpg|мини|''Каркан'', алатка која се користела за казнување на државните криминалци]] Во Сафавидски Иран постоела мала разлика помеѓу теологијата и јуриспруденцијата, или помеѓу божествената правда и човечката правда, и сето тоа било под ''исламската јуриспруденција'' (фикх). Правниот систем бил изграден од две гранки: граѓанско право, кое имало корени во [[шеријат]]от, ''добиена мудрост'' и ''уфр'', што значи ''традиционално искуство'' и многу слично на западната форма на општото право. Додека имамите и судиите на правото го применувале граѓанското право во нивната практика, ''уфр'' првенствено го практикувале локалните комесари, кои ги проверувале селата во име на Шахот, и министерот за правда (''Диванбеги''). Последните биле сите секуларни функционери кои работеле во име на Шахот.<ref name="Ferrier 90-4">Ferrier, RW, A journey to Persia: Jean Chardin's Portrait of a Seventeenth-century Empire, pp. 90–4.</ref> Највисоко ниво во правниот систем бил министерот за правда, а правните службеници биле поделени на високи назначувања, како што се судија (''darughah''), инспектор (''visir'') и рекордер (''vak'anevis''). Помалите функционери биле [[Кадија|казите]], чијшто службеник бил граѓански поручник, кој се рангирал под локалните гувернери и функционирале како судии во провинциите. Според Шарден:<ref name="Ferrier; p. 91">Ferrier p. 91.</ref> {{Цитат|Не постоело одредено место за спроведување на правдата. Секој судија ја извршувал правдата во својата куќа во голема просторија што отвора двор или градина која е подигната два или три метри над земјата. Судијата седи на едниот крај од просторијата, а покрај него има писател и човек од законот.}} Шарден, исто така, истакнал дека носењето случаи на суд во Иран е полесно отколку на Запад. Судијата (кази) бил информиран за релевантните точки и одлучувал дали да го преземе случајот или не. Откако ќе се согласил да го стори тоа, наредникот го испитувал и го повикувал обвинетиот, кој потоа бил должен да ја плати таксата на наредникот. Двете странки со своите сведоци ги изјаснувале своите случаи, обично без никаков бранител, а судијата ја донесувал својата пресуда по првото или второто рочиште.<ref name="Ferrier; p. 91">Ferrier p. 91.</ref> [[Кривично право|Кривичното право]] било целосно одвоено од граѓанското право и било судено според ''општото право'' администрирано преку министерот за правда, локалните гувернери и министерот на судот (''назирот''). И покрај тоа што се засновало на ''урф'', тоа се потпирало на одредени групи правни принципи. Убиството било казниво со смрт, а казната за телесни повреди била секогаш камшикување на стапалата. На ограбувачите првиот пат им ги ампутирале десните зглобови и во секоја наредна прилика биле осудувани на смрт. Државните криминалци биле подложени на ''каркан'', триаголна дрвена јака поставена околу вратот. Во извонредни прилики кога шахот ја земал правдата во свои раце, тој се облекувал во црвено за важноста на настанот, според античката традиција.<ref name="Ferrier 90-4"/> === Војска === [[Податотека:Safavid-helmet.jpg|мини|Сафавидски шлем]] Кизилбашите биле широк спектар на шиитски муслимани (''гулат'') и претежно туркомански милитантни групи кои помогнале во основањето на Сафавидското Царство. Нивната воена моќ била суштинска за време на владеењето на шаховите Исмаил и Тахмасп. Племињата Кизилбаши биле суштински за војската на Иран до владеењето на Шах Абас I - нивните водачи биле во можност да остварат огромно влијание и да учествуваат во судските интриги (убивајќи го Шах Исмаил II на пример). Главниот проблем со кој се соочил Исмаил I по основањето на Сафавидското Царство бил како да се премости јазот меѓу двете главни етнички групи во таа држава: Кизилбашите („Црвенокосите“) Туркомани, „''мечевите''“ на класичното исламско општество чија воена моќ го донел на власт, а [[Иран|персиските]] елементи, „''луѓето на перото''“, кои ги пополниле редовите на бирократијата и религиозниот естаблишмент во државата на Сафавидите, како што правеле со векови под претходните владетели на Иран, без разлика дали се тие. [[Арапи]]те, [[Монголци|Монголите]] или [[Туркмени]]те. Како што рекол Владимир Минорски, судирот меѓу овие две групи било неизбежно, бидејќи казилбашите „''не биле страна на националната персиска традиција''“. Помеѓу 1508 и 1524 година, годината на смртта на Исмаил, шахот назначил пет последователни Персијци на функцијата ''Вакил''. Кога вториот персиски вакил бил поставен на команда на сафавидската војска во Трансоксијана, Казилбашите, сметајќи дека е срам да се должат да му служат под него, го напуштиле на бојното поле, со што бил убиен. Четвртиот вакил бил убиен од казилбашите, а петтиот бил убиен од нив.<ref name="ismailsafaviiranica"/> ==== Реформи во војската ==== [[Податотека:Persian_Musketeer.jpg|мини|Персиски мускетар во времето на Абас I од Хабиб-Алах Машади по Фалсафи (Берлински музеј на исламска уметност).]] Шах Абас сфатил дека за да ја задржи апсолутната контрола над своето царство, без да ги антагонизира Казилбашите, треба да создаде реформи што ја намалуваат зависноста што шахот ја имал од нивната воена поддршка. Дел од овие реформи биле создавањето на третата сила во аристократијата и сите други функции во рамките на царството, но уште поважно во поткопувањето на авторитетот на Казилбашите било воведувањето на Кралскиот корпус во војската. Оваа воена сила му служела само на шахот и на крајот се состоела од четири посебни гранки:<ref>Blow, David; Shah Abbas: The ruthless king who became an Iranian legend, pp. 37–8.</ref> * Шахсевани: тие броеле 12.000 луѓе и биле создадени од малата група ''курчи'' што Шах Абас ја наследил од неговиот претходник. Шахсеваните, или „Пријателите на кралот“, биле казлбашки племиња кои ја напуштиле својата племенска верност само заради верност кон шахот.<ref>[http://www.events.ir/no002/002d.htm "Shahsavan Tribes"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071008114155/http://www.events.ir/no002/002d.htm|date=2007-10-08}}, Dr P. Shahsavand, Professor of Sociology at Islamic Azad University—''Events'' Magazine, Cultural, Economical and General Events of Iran (retrieved 4 Sep 2007).</ref> * Гулами: Тахмасп започнал да воведува огромни количини [[Грузијци|грузиски]], [[Черкези|черкески]] и [[Ерменци|ерменски]] робови и депортирани од [[Кавказ]], од кои значителна сума ќе стане дел од идниот гуламски систем. Шах Абас значително ја проширил оваа програма и целосно ја спровел и на крајот создал сила од 15.000 гуламски коњаници и 3.000 кралски телохранители на гулами. Со доаѓањето на братот Ширли во дворот на Абас и со напорите на државникот Алахверди Кан, од 1600 година па наваму, борбените полкови на гуламите дополнително драматично се прошириле под Абас, достигнувајќи 25.000.<ref name="ALLĀHVERDĪ KHAN 1"/> За време на Абас, оваа сила изнесувала вкупно близу 40.000 војници кои му биле платени и му биле должни на Шахот.<ref name="Savory 1980 79">{{Harvnb|Savory|1980}}</ref><ref name="BN142"/><ref>{{Harvnb|Roemer|1986}}</ref> Тие станале елитните војници на сафавидските војски (како отоманскиот [[јаничар]]).<ref name="iranicaonline.org"/> * Мускетари: сфаќајќи ги предностите што ги имале Османлиите поради нивното огнено оружје, Шах Абас се трудел да ги опреми и курчиите и војниците гулам со современо оружје. Уште поважно, за прв пат во иранската историја, бил создаден значителен пешадиски корпус мускетари (''тофанг-чис''), кој броел 12 000. * Артилериски корпус: со помош на запад, тој формирал и артилериски корпус од 12.000 луѓе, иако тоа било најслабиот елемент во неговата војска. Според Сер Томас Херберт, кој ја придружувал британската амбасада во Иран во 1628 година, Персијците во голема мера се потпирале на поддршката од Европејците во производството на топови.<ref name="Blow 38">Blow, p. 38.</ref> Дури еден век подоцна, кога Надер Шах станал врховен командант на војската, биле вложени доволно напори за модернизирање на артилеријата, а Персијците успеале да се истакнат и да станат самодоволни во производството на огнено оружје. И покрај реформите, Казилбашите останале најсилниот и најефективниот елемент во војската, со повеќе од половина од нејзината вкупна сила.<ref name="Blow 38">Blow, p. 38.</ref> Но, создавањето на оваа голема постојана армија, која за прв пат во историјата на Сафавидите служела директно под Шахот, значително го намалило нивното влијание, а можеби и сите можности за типот на граѓански немири што предизвикало хаос за време на владеењето на претходните шахови. == Економија == [[Податотека:Isfahan_to_the_north_side_by_Eugène_Flandin.jpg|мини|Цртеж на Исфахан од 19 век]] Растот на сафавидската економија бил поттикнат од стабилноста што му овозможило на земјоделството да напредува, како и на трговијата, поради положбата на Иран помеѓу растечките цивилизации на Европа на нејзиниот запад и Индија и исламската [[Средна Азија]] на нејзиниот исток и север. [[Пат на свилата|Патот на свилата]] што водел низ северен Иран бил оживеан во 16 век. Абас I, исто така, ја поддржувал директната трговија со Европа, особено со [[Англија]] и [[Холандија]], кои го барале персиски тепих, свила и текстил. Друг извоз биле коњите, козјите влакна, бисери и хадам-талка користен како зачин во [[Индија]]. Главниот увоз бил зачин, текстил (волна од Европа, памук од [[Гуџарат]]), метали, кафе и шеќер. Кон крајот на 17 век, Сафавидски Иран имал повисок [[животен стандард]] отколку во Европа. Според патникот Жан Шарден, на пример, земјоделците во Иран имале повисок животен стандард од земјоделците во најплодните европски земји.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.scribd.com/document/193124153/Economics-and-World-History-Myths-and-Paradoxes-Paul-Bairoch|title=Economics and World History: Myths and Paradoxes|last=Paul Bairoch|publisher=University of Chicago Press|year=1995|page=107|author-link=Paul Bairoch|access-date=2020-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20171012060209/https://www.scribd.com/document/193124153/Economics-and-World-History-Myths-and-Paradoxes-Paul-Bairoch|archive-date=2017-10-12}}</ref> === Земјоделство === Според историчарот Роџер Савори, двојните основи на домашната економија биле сточарството и земјоделството. И, исто како што повисоките нивоа на општествената хиерархија биле поделени меѓу турските „''луѓе на мечот''“ и персиските „''луѓе на перото''“; така, пониското ниво било поделено меѓу туркоманските племиња, кои биле сточари и живееле одвоено од околното население, и Персијците, кои биле населени земјоделци.<ref>Savory, R.; Iran under the Safavids; pp. 186–7.</ref> Економијата на Сафавидите во голема мера се засновала на земјоделството и оданочувањето на земјоделските производи. Според францускиот златар Жан Шарден, разновидноста на земјоделските производи во Иран била незаменлива во Европа и се состоела од овошје и зеленчук за кои никогаш не се било слушнато во Европа. Шарден бил присутен на некои гозби во Исфахан каде што имало повеќе од педесет различни видови овошје. Тој сметал дека нема ништо слично во Франција или Италија:<ref>Ferrier, R. W.; ''A journey to Persia: Jean Chardin's portrait of a seventeenth-century Empire''; p. 24.</ref> {{Цитатник|Тутунот растеше низ целата земја и беше силен како оној што се одгледува во Бразил. Шафранот беше најдобар на светот... Дињите се сметаа за одлично овошје, а имаше повеќе од 50 различни видови, од кои најубавите потекнуваа од [[Големиот Хорасан|Хорасан]]. И покрај тоа што беа транспортирани повеќе од триесет дена, тие беа свежи кога стигнаа во Исфахан... После дињите најубавите плодови беа грозјето и урмите, а најдобрите урми се одгледуваа во [[Јахром]].}} И покрај тоа, тој станал разочаран кога патувал низ земјата и бил сведок на изобилството на земја што не се наводнувала, или на плодните рамнини кои не биле обработувани, нешто што тој сметал дека е во целосна спротивност со [[Европа]]. Тој ја обвинил за ова лошото владеење, ретката популација на земјата и недостигот на ценење на земјоделството кај Персијците.<ref>Ferrier; p. 23.</ref> Во периодот пред Шах Абас I, поголемиот дел од земјата бил доделен на службеници (граѓански, воени и верски). Од времето на Шах Абас наваму, повеќе земји биле ставени под директна контрола на шахот. И бидејќи земјоделството заземало далеку најголем дел од даночните приходи, тој презел мерки за негово проширување. Она што останало непроменето, бил „''договорот за делење на земјоделските култури'' “ помеѓу кој било сопственик и земјоделецот. Овој договор се состоел од пет елементи: земја, вода, плуг-животни, семе и труд. Секој елемент сочинувал 20 проценти од растителното производство, и ако, на пример, земјоделецот обезбедил работна сила и животните, требало да има право на 40 проценти од заработката.<ref>Savory; p.187.</ref><ref>Blow, D.; Shah Abbas: The ruthless king who became an Iranian legend; p. 211.</ref> Меѓутоа, според современите историчари, сопственикот секогаш го имал најлошота зделка со земјоделецот во договорите за делење на земјоделските култури. Општо земено, земјоделците живееле во удобност, биле добро платени и носеле добра облека, иако било забележано и дека биле подложни на принудна работа и живееле под големи барања.<ref>Lambton, A. K. S.; ''Landlord and Peasant in Persia'' (Oxford 1953); p 127-8.</ref> === Патување и каравансараи === [[Податотека:Hotel_Shah_Abbas_Sahn.jpg|десно|мини| Каравансара во Исфахан, кој бил изграден за време на владеењето на Шах Абас II, бил луксузно одморалиште наменето за најбогатите трговци и избраните гости на шахот. Денес тој е луксузен хотел и го носи името Хотел Абаси.]] Коњите биле најважни од сите товарни ѕверови, а најдобрите биле донесени од [[Арабија]] и [[Средна Азија]]. Тие биле скапи поради широко распространетата трговија со нив, вклучително и со [[Турција]] и [[Индија]]. Следната најважна, кога патувала низ Иран, била мазгата. Исто така, камилата била добра инвестиција за трговецот, бидејќи не чинел речиси ништо за хранење, носел голема тежина и можел да патува речиси насекаде.<ref>Ferrier; pp. 25–6.</ref> Под владеење на силните шахови, особено во првата половина на 17 век, патувањето низ Иран било лесно поради добрите патишта и [[Карвансарај|каравансараите]], кои биле стратешки поставени долж рутата. Тевенот и Таверние коментираат дека иранските каравансараи биле подобро изградени и почисти од нивните турски колеги.<ref>Savory; p.190.</ref> Според Шарден, тие исто така биле пообилни отколку во Могалското или Отоманското Царство каде што биле поретки, но поголеми.<ref>Ferrier; p. 31.</ref> Каравансараите биле дизајнирани особено за да им користат на посиромашните патници, бидејќи тие можеле да останат таму онолку долго колку што сакаат, без плаќање за сместување. За време на владеењето на Шах Абас I, додека тој се обидувал да го надгради Патот на свилата за да го подобри комерцијалниот просперитет на царството, биле изградени изобилство на карвансараи, мостови, чаршии и патишта, а оваа стратегија ја следеле богатите трговци кои исто така профитирале од зголемувањето на трговијата. За да се одржи стандардот, бил потребен друг извор на приходи, а патарините, кои ги собирале стражарите (''рах-дарс''), биле стационирани по трговските рути. Тие за возврат се грижеле за безбедноста на патниците, а и Тевенот и Таверние ја истакнувале безбедноста на патувањето во Иран од 17 век и учтивоста и префинетоста на полициските чувари.<ref>Savory; p. 191.</ref> Италијанскиот патник Пјетро Дела Вале бил импресиониран од средбата со еден од овие патни чувари:<ref>Blow; p. 210.</ref> {{Цитатник|Тој ни го прегледа багажот, но на најобврзувачки можен начин, не ни ги отвораше багажниците или пакувањата и се задоволи со мал данок, што му следуваше...}} === Надворешна трговија и Патот на свилата === [[Податотека:Chehel_Sotoon.jpg|лево|мини| Палатата Чехел Сотон во Исфахан била местото каде што шахот се среќавал со странски достоинственици и амбасади. Познат е по фреските што ги покриваат нејзините ѕидови.]] [[Португалско Царство|Португалското Царство]] и откривањето на трговската рута околу [[’Рт на Добрата Надеж|’Ртот на]] Добрата Надеж во 1487 година не само што и нанеле смртен удар на [[Венеција]] како трговска нација, туку и наштетило на трговијата што се одвивала по Патот на свилата, а особено на [[Персиски Залив|Персискиот Залив]]. Тие точно ги идентификувале трите клучни точки за контрола на целата поморска трговија меѓу Азија и Европа: [[Аденски Залив|Аденскиот Залив]], [[Персискиот Залив]] и [[Малачки Проток|теснецот Малака]] со отсекување и контролирање на овие стратешки локации со високо оданочување.<ref>[[Roger Savory]], ''Iran under the Safavids''; pp. 193–95.</ref> Во 1602 година, Шах Абас I ги истерал Португалците од [[Бахреин]], но му била потребна поморска помош од новодојдената британска компанија за Источна Индија за конечно да ги протера од [[Ормуски Проток|Ормускиот теснец]] и да ја врати контролата врз оваа трговска рута.<ref>Blow, D; Shah Abbas: The ruthless king who became an Iranian legend; pp. 113–131.</ref> Тој ги убедил Британците да му помогнат дозволувајќи им да отворат фабрики во Шираз, Исфахан и Џаск.<ref>Blow; chapter: "English adventurers at the servise of Shah Abbas."</ref><ref>Savory; p. 195.</ref> Со подоцнежниот крај на [[Португалско Царство|Португалското Царство]], особено Британците, Холанѓаните и Французите добиле полесен пристап до персиската поморска трговија, иако тие, за разлика од Португалците, не пристигнале како колонизатори, туку како трговци авантуристи. Условите за трговија не биле наметнати на сафавидските шахови, туку биле преговарани. Понатаму, Сафавидите одржувале значителна сфера на влијание во странство, особено во регионот Декан во Индија. Султаните на Ахмеднагар, Биџапур и Голконда барале персиска власт не само поради религиозните или културните врски, туку и поради потребата од противтежа на експанзијата на Могулите.<ref>{{Наведено списание|last=ANWAR|first=M. SIRAJ|year=1991|title=The Safavids and Mughal Relations with the Deccan States|url=https://www.jstor.org/stable/44142611|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=52|pages=255–262|jstor=44142611}}</ref> Персијците се согласиле и илјадници Персијци емигрирале во Декан во текот на 16 и 17 век, продолжувајќи го процесот што веќе започнал под Бахманискиот Султанат во Декан. Оттука, персиските трговци се осмелиле кон исток во кралствата [[Југоисточна Азија|на Југоисточна Азија]], особено Ајутаја Сиам, каде што влијателните персиски семејства како Бунаг помогнале да се зајакнат срдечните дипломатски односи меѓу [[Тајланд]] и Иран, како што било потврдено во експедицијата на бродот на Сулејман.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.iseas.edu.sg/images/pdf/nscwps15.pdf|title=Persians and Shi'ites in Thailand: From the Ayutthaya Period to the Present|last=Marcinkowski|first=Christoph|accessdate=2023-09-08|archive-date=2023-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20231215224411/https://www.iseas.edu.sg/images/pdf/nscwps15.pdf|url-status=dead}}</ref> Персијците биле активни и во султанатот Аче, [[Брунеј|султанатот Брунеи]], султанатот Демак и Даи Виет.<ref>{{Наведено списание|last=Petrů|first=Tomáš|year=2016|title="Lands below the Winds" as Part of the Persian Cosmopolis: An Inquiry into Linguistic and Cultural Borrowings from the Persianate societies in the Malay World|url=https://journals.openedition.org/moussons/3572|journal=Moussons|issue=27|pages=147–161|doi=10.4000/moussons.3572|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://1001indonesia.net/cetbang-teknologi-senjata-api-andalan-majapahit/|title=Cetbang, Teknologi Senjata Api Andalan Majapahit|last=((Editor))|date=2020-03-03|work=1001 Indonesia|language=en-US|accessdate=2022-05-17}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=SCOTT|first=WILLIAM HENRY|date=1989|title=The Mediterranean Connection|url=https://www.jstor.org/stable/42634581|journal=Philippine Studies|volume=37|issue=2|pages=131–144|issn=0031-7837|jstor=42634581}}</ref> [[Податотека:Silk_route.jpg|десно|мини| Патот на свилата]] Меѓутоа, долгорочно, трговскиот пат преку море бил од помало значење за Персијците отколку традиционалниот пат на свилата. Недостатокот на инвестиции во изградба на бродови и морнарица им овозможило на Европејците можност да го монополизираат овој трговски пат. Така, копнената трговија продолжила да го обезбедува најголемиот дел од приходите на иранската држава од транзитните даноци. Приходите не доаѓале толку од извозот, колку од царинските давачки и транзитните такси што се наплаќале на стоката што минувала низ земјава.<ref>Blow; p. 212.</ref> Шах Абас бил решен во голема мера да ја прошири оваа трговија, но се соочил со проблемот да мора да се справи со Османлиите, кои ги контролирале двата највитални правци: рутата преку Арабија до медитеранските пристаништа и рутата преку [[Мала Азија|Анадолија]] и Истанбул. Затоа била измислена трета рута која ја заобиколувала османлиската територија. Со патување преку [[Касписко Езеро|Каспиското Море]] на север, тие би стигнале до Русија. И со помош на компанијата Московја можеле да преминат во Москва, стигнувајќи до Европа преку Полска. Овој трговски пат се покажал како од витално значење, особено за време на војна со Османлиите.<ref>Savory; p. 196.</ref> До крајот на 17 век, Холанѓаните станале доминантни во трговијата што се одвивала преку Персискиот Залив, откако ги добиле повеќето трговски договори и успеале да склучат договори пред да можат Британците или Французите. Тие особено воспоставиле монопол на трговијата со зачини и порцелан меѓу Далечниот Исток и Иран.<ref>Savory; pp. 199–200.</ref> Заштитени од холандската поморска моќ, конкуренцијата од бенгалската свила и кинеско-јапонскиот порцелан придонела за опаѓање на економијата на Сафавидите во доцниот 17 век.<ref>{{Наведена книга|title=The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant|last=Axworthy|first=Michael|publisher=Bloomsbury Academic|year=2009|isbn=9781845119829}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.iranicaonline.org/articles/chinese-iranian-iv|title=CHINESE-IRANIAN RELATIONS iv. The Safavid Period, 1501-1732}}</ref> == Уметност == Абас I ја препознал комерцијалната корист од промовирањето на уметноста - занаетчиските производи обезбедувале голем дел од надворешната трговија на Иран. Во овој период се развиле занаетчиството како што се изработката на [[ќерамиди]], керамиката и [[текстил]]<nowiki/>от, а бил постигнат голем напредок во минијатурното сликарство, книговезењето, украсувањето и [[калиграфија]]<nowiki/>та. Во 16 век, теписарството еволуирало од номадски и селански занает во добро изведена индустрија со специјализација на дизајн и производство. Табриз бил центар на оваа индустрија. Теписите на Ардабил биле нарачани за да ја одбележат династијата Сафавиди. Елегантните барокни, но славни [['Polonaise' carpets|теписи „Полонеза“]] биле направени во Иран во текот на 17 век. [[Податотека:Riza-yi-Abbasi_008.jpg|лево|мини| Реза Абаси, ''Младинско читање'', 1625–26]] Користејќи традиционални форми и материјали, Реза Абаси (1565–1635) вовел нови теми во персиското сликарство - полуголи жени, млади, љубовници. Неговото сликарство и калиграфски стил влијаеле на иранските уметници во поголемиот дел од периодот на Сафавидите, кој станал познат како школа во Исфахан. Зголемениот контакт со далечните култури во 17 век, особено Европа, обезбедил поттик на инспирација за иранските уметници кои го прифатиле моделирањето, скратувањето, просторната рецесија и медиумот за сликање во масло (Шах Абас II го испратил Мухамед Заман да студира во [[Рим]]). Епската ''Шахнаме'' („Книга на кралевите“), ѕвезден пример на ракописна илуминација и калиграфија, била направена за време на владеењето на Шах Тахмасп. (Оваа книга е напишана од Фердуси во 1000 г. н.е. за султанот Махмуд Газнави) Друг ракопис е Хамса од Низами, завршен во 1539–1543 година од Ака Мирак и неговото училиште во Исфахан. ==== Архитектура ==== [[Податотека:Masjid_Shah,_view_of_the_courtyard_by_Pascal_Coste.jpg|лево|мини| Слика од францускиот архитект, Паскал Кост, во посета на Персија во 1841 година (од ''Monuments modernes de la Perse'' ). Во ерата на Сафавидите, персиската архитектура повторно процветала и имала многу нови споменици, како што е [[Шахова џамија|Масџид-е Шах]], дел од плоштадот Нагш-и Јахан, кој е најголемиот историски плоштад во светот.]] [[Податотека:Esfahan-shah-sq.jpg|мини|''Плоштадот Накше Јахан'' во Исфахан е олицетворение на иранската архитектура од 16 век.]] [[Исфахан]] ги носил најистакнатите примероци на сафавидската архитектура, сите изградени во годините откако Шах Абас I трајно го преселил главниот град таму во 1598 година: Царската џамија, [[Шахова џамија|Месџид-е Шах]], завршена во 1630 година, [[Шахова џамија|Имам џамијата]] (Масџид-е Имами), џамијата Лутфалах и Кралската палата. Според Вилијам Кливленд и Мартин Бантон,<ref>William L. Cleveland and Martin P. Bunton, ''A History of the Modern Middle East'' (Westview Press, 2000), 2nd ed., pp. 56–57.</ref> воспоставувањето на [[Исфахан]] како голема престолнина на Иран и материјалниот раскош на градот привлекло интелектуалци од сите страни на светот, што придонело за богатиот културен живот на градот. Импресивните достигнувања на неговите 400.000 жители ги поттикнало жителите да го измислат своето познато фалење „''Исфахан е половина свет''“. Ново доба во иранската архитектура започнала со подемот на династијата на Сафавидите. Економски робустен и политички стабилен, овој период забележал процут на растот на теолошките науки. Традиционалната архитектура еволуирала во нејзините модели и методи оставајќи го своето влијание врз архитектурата во следните периоди. Едно од најголемите наследства на Сафавидите е архитектурата. Во 1598 година, кога Шах Абас одлучил да го премести главниот град на неговото иранско царство од северозападниот град Казвин во централниот град [[Исфахан]], тој го иницирал она што ќе стане една од најголемите програми во иранската историја; целосното преобразување на градот. Избирајќи го централниот град Исфахан, оплоден со Зајанде руд („ ''Животворната река'' “), кој лежи како оаза на интензивно одгледување среде огромна област на сушен пејзаж, тој обајцата го оддалечил својот главен град од какви било идни напади кои можеле да се случат од страна на [[Османлии]]те и [[Узбеци]]те и во исто време добил поголема контрола над [[Персиски Залив|Персискиот Залив]], кој неодамна станал важен трговски пат за холандските и британските компании од Источна Индија.<ref>Savory, Roger; ''Iran under the Safavids'', p. 155.</ref> [[Податотека:Qazvin_-_Chehel_Sotun.jpg|мини|Павилјонот Чехел Сотун од 16 век во Казвин, Иран. Тоа се последните остатоци од палатата на вториот сафавидски крал, Шах Тахмасп; тој бил силно обновен од Каџарите во 19 век.]] Главниот архитект на оваа колосална задача на урбанистичкото планирање бил Шејх Бахаи (Баха ад-Дин ал-Амили), кој ја фокусирал програмата на две клучни карактеристики на главниот план на Шах Абас: авенијата Чахар Баг, опкружена од двете страни од сите. истакнатите институции на градот, како што се резиденциите на сите странски достоинственици, и плоштадот Накш-е Џахан („ ''Пример на светот'' “).<ref>Sir Roger Stevens; ''The Land of the Great Sophy'', p. 172.</ref> Пред искачувањето на Шах на власт, Иран имал децентрализирана структура на моќ, во која различни институции се бореле за моќ, вклучително и војската (Киизилбаши ) и гувернерите на различните провинции што ја сочинувале империјата. Шах Абас сакал да ја поткопа оваа политичка структура, а рекреацијата на Исфахан, како голема престолнина на Иран, бил важен чекор во централизацијата на моќта.<ref>Savory; chpt: ''The Safavid empire at the height of its power under Shāh Abbas the Great (1588–1629)''</ref> Генијалноста на плоштадот, или ''Мајдан'', била во тоа што, со неговото градење, Шах Абас ги соберал трите главни компоненти на моќта во Иран во својот двор; моќта на свештенството, претставена од [[Шахова џамија|Масјед-е Шах]], моќта на трговците, претставена од Царската чаршија, и се разбира, моќта на самиот Шах, кој живеел во палатата Али Капу. Карактеристични споменици како џамија Шејх Лутфулах (1618), Хашт Бехешт (Осумте рајски дворци) (1469) и училиштето Чахар Баг (1714) се појавиле во Исфахан и други градови. Овој обемен развој на архитектурата бил вкоренет во персиската култура и се оформил во дизајнот на училишта, бањи, куќи, каравансараи и други урбани простори како што се чаршиите и плоштадите. Продолжил до крајот на владеењето на Каџарите.<ref>Jodidio, Philip, ''Iran: Architecture For Changing Societies'':Umberto Allemandi (August 2, 2006).</ref> ==== Литература ==== Поезијата стагнирала за време на Сафавидите; големата средновековна форма [[Газела (поезија)|газела]] тлеела во превисоката лирика. На поезијата и недостасувала кралското покровителство на другите уметности и била опколена со религиозни рецепти. Веројатно најпознатиот историчар од ова време бил Искандар Бег Мунши. Неговата ''Историја на Шах Абас Велики'' напишана неколку години по смртта на шахот, постигнала нијанса длабочина на историјата и карактерот. === Исфаханска школа === [[Податотека:Chahar_bagh_school_drawing.jpg|лево|мини| Слика од 19 век на училиштето Чахар Баг во Исфахан, изградена во времето на Султан Хосеин за да служи како теолошко и свештено училиште]] Исламската филозофија <ref>Dabashi, H. (1996) 'Mir Damad and the Founding of the School of Isfahan', in SH Nasr and O. Leaman (eds) History of Islamic Philosophy, London: Routledge, ch. 34, 597–634.</ref> процветала во периодот на Сафавидите во она што научниците вообичаено го нарекуваат Исфаханова Школа. Мир Дамад се смета за основач на ова училиште. Меѓу светилистите на оваа филозофска школа се издвојуваат имињата на иранските филозофи како Мир Дамад, Мир Фендерески, Шејх Бахаи и Мохсен Фаиз Кашани. Училиштето го достигнал својот апогеј со оној на иранскиот филозоф Мула Садра, кој е веројатно најзначајниот исламски филозоф по [[Авицена]]. Мула Садра станал доминантен филозоф на исламскиот исток, а неговиот пристап кон природата на филозофијата е исклучително влијателен до ден-денес.<ref>{{Наведена книга|url=http://plato.stanford.edu/archives/sum2009/entries/mulla-sadra/|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|last=Rizvi|first=Sajjad|date=Summer 2009|editor-last=Zalta|editor-first=Edward N|chapter=Mulla Sadra}}</ref> Тој го напишал ''[[Al-Hikma al-muta‘aliya fi-l-asfar al-‘aqliyya al-arba‘a''|Ал-Хикма ал-мутаалија фи-л-асфар ал-аклија ал-арба'а]] („Трансцендентната филозофија на четирите патувања на интелектот“),<ref>[[Seyyed Hossein Nasr|Nasr, Seyyed Hossein]], '''Sadr al-Din Shirazi and his Transcendent Theosophy, Background, Life and Works''', 2nd ed., Tehran: Institute for Humanities and Cultural Studies.</ref> медитација за она што тој го нарекол „мета-филозофија“ кога ги довел до синтеза филозофскиот мистицизам на суфизмот, теологијата на [[Шиизам|шиитскиот ислам]] и [[Перипатетичари|перипатетичките]] и илуминационистичките филозофии на [[Авицена]] и Сухраварди.'' Според иранологот Ричард Нелсон Фрај:<ref>RN Frye, ''The Golden Age of Persia'', Phoenix Press, 2000, p. 234</ref> {{Цитат|Тие беа продолжувачи на класичната традиција на исламската мисла по смртта на Авероес на арапскиот запад. Персиските школи на мислата беа вистинските наследници на големите исламски мислители од Златното доба на исламот, додека во Отоманското Царство имаше интелектуална стагнација, што се однесува до традициите на исламската филозофија“.}} === Медицина === [[Податотека:Canons_of_medicine.JPG|мини| [[Латински јазик|Латинска]] копија на ''Медицински Канон'', датиран 1484 година, кој се наоѓа во медицинската историска библиотека П. Никсон на Здравствениот научен центар на Универзитетот во Тексас во Сан Антонио, САД.]] Статусот на лекарите за време на Сафавидите стоел високо како и секогаш. Додека ниту [[Стара Грција|античките Грци]] ниту [[Стар Рим|Римјаните]] не им давале висок социјален статус на своите лекари, Иранците од античко време ги почитувале своите лекари, кои често биле назначувани за советници на шаховите. Ова не се променило ниту со [[Исламско освојување на Персија|арапското освојување на Иран]], и првенствено Персијците ги презеле делата на филозофијата, логиката, медицината, математиката, [[астрономија]]та, [[астрологија]]та, музиката и [[алхемија]]та.<ref>Savory, Roger: Iran under the Safavids, pp. 220–5.</ref> До шеснаесеттиот век, исламската наука, која во голема мера значела персиска наука, почивала на своите ловорики. Делата на ел-Рази (865–92) (на Западот познат како Разес) сè уште се користеле на европските универзитети како стандардни учебници за алхемија, [[фармакологија]] и [[педијатрија]]. Медицинскиот Канон од [[Авицена]] (околу 980–1037) сè уште се сметал за еден од основните учебници во медицината низ поголемиот дел од цивилизираниот свет.<ref>Savory, p. 220.</ref> Како таков, статусот на медицината во периодот на Сафавидите не се променил многу и се потпирал на овие дела. [[Физиологија]]та сè уште се засновала на четирите хума на античката и средновековната медицина, а крварењето и прочистувањето сè уште биле главните форми на терапија од страна на хирурзите, нешто што дури и Тевенот го доживеал за време на неговата посета на Иран.<ref name="Savory 221"/> Единственото поле во медицината каде што бил постигнат одреден напредок била фармакологијата, со компилацијата на „''Tibb-e Shifa'i''“ во 1556 година. Оваа книга е преведена на француски во 1681 година од страна на Анже де Сент Жозеф, под името „''Pharmacopoea Persica''“.<ref>Savory, p. 222.</ref> == Јазик == Сафавидите до времето на нивниот подем зборувале [[Азербејџански јазик|азербејџански]], иако користеле и [[Персиски јазик|персиски]] како втор јазик. Јазикот што главно го користел сафавидскиот двор и воениот естаблишмент бил азербејџански.<ref name="mazzaoui">{{Наведена книга|title=Turko-Persia in Historical Perspective|last=Mazzaoui|first=Michel B|last2=Canfield, Robert|publisher=Cambridge University Press|year=2002|isbn=978-0-521-52291-5|pages=86–7|chapter=Islamic Culture and Literature in Iran and Central Asia in the early modern period|quote=Safavid power with its distinctive Persian-Shiʻi culture, however, remained a middle ground between its two mighty Turkish neighbors. The Safavid state, which lasted at least until 1722, was essentially a "Turkish" dynasty, with Azeri Turkish (Azerbaijan being the family's home base) as the language of the rulers and the court as well as the Qizilbash military establishment. Shah Ismail wrote poetry in Turkish. The administration nevertheless was Persian, and the Persian language was the vehicle of diplomatic correspondence (insha'), of belles-lettres (adab), and of history (tarikh).|chapter-url=https://books.google.com/books?id=qwwoozMU0LMC&pg=PA86}}</ref><ref name="cambridgesafa">Zabiollah Safa (1986), "Persian Literature in the Safavid Period", ''The Cambridge History of Iran'', vol. 6: The Timurid and Safavid Periods.</ref> Но, официјалниот <ref name="Roemer 189">Roemer, H. R. (1986).</ref> јазик на царството, како и административниот јазик, јазикот на кореспонденцијата, литературата и историографијата бил персискиот.<ref name="mazzaoui" /> Натписите на сафавидската валута биле и на персиски јазик.<ref>Ronald W. Ferrier, ''The Arts of Persia'', Yale University Press, 1989, p. 199.</ref> [[Податотека:The_Mantiq_al-tair.jpg|мини|Сцена од ''Конференцијата на птиците'' на Атар, од Хабибула Мешеди (1600).]] Сафавидите исто така користеле [[Персиски јазик|персиски]] како културен и административен јазик низ целото царство и биле двојазични на персиски.<ref name="Mino"/> Според Арнолд Џ. Тојнби,<ref>Arnold J. Toynbee, ''A Study of History'', V, pp. 514–15.</ref> {{Цитат|Во екот на режимите на Могулите, Сафавидите и Османлиите, новиот персиски беше покровител како јазик на litterae humaniores од владејачкиот елемент во целата оваа огромна област, додека исто така беше употребуван како официјален јазик на администрацијата во две третини од неговото царство што лежело во границите на Сафавидите и Могулите}} Според Џон Р. Пери,<ref>John R. Perry, "Turkic-Iranian contacts", ''[[Encyclopædia Iranica]]'', January 24, 2006.</ref> {{Цитат|Во 16 век, туркофонското сафавидско семејство од Ардабил во Азербејџан, веројатно со турцизирано иранско потекло, го освоило Иран и го воспоставиле турскиот јазик, јазикот на дворот и војската, како народен јазик со висок статус и широко распространет јазик за контакти, кој влијаел на говорниот јазик, додека пишуваниот персиски јазик, јазикот на високата литература и цивилната администрација, останал практично незасегнат по статус и содржина.}} Според Забиолах Сафа,<ref name="cambridgesafa">Zabiollah Safa (1986), "Persian Literature in the Safavid Period", ''The Cambridge History of Iran'', vol. 6: The Timurid and Safavid Periods.</ref> {{Цитат|Во секојдневните работи, јазикот што главно се користел во дворот на Сафавидите и од големите воени и политички офицери, како и верските достоинственици, бил турскиот, а не персискиот; а последната класа на луѓе ги пишувале своите верски дела главно на арапски. Оние кои пишувале на персиски или немале соодветна настава на овој јазик, или пишувале надвор од Иран и оттаму на оддалеченост од центрите каде што персискиот бил прифатен народен јазик, обоени со онаа виталност и подложност на вештина во неговата употреба што јазикот може да ја има само на места каде што навистина припаѓа.}} [[Податотека:Georgian_prince_by_Reza_Abbasi.jpg|мини| ''Принцот Мухамед-Беик од [[Грузија]]'' од Реза Абаси (1620)]] Според Е. Цато,<ref name="csatoetal">É.</ref> {{Цитат|Специфичен турски јазик бил потврден во Сафавидска Персија во текот на 16-тиот и 17-тиот век, јазик што Европејците често го нарекувале персиски турски („Turc Agemi“, „lingua turcica agemica“), кој бил омилен јазик на дворот и во војската поради турското потекло на династијата Сафавиди. Оригиналното име било само турски, и затоа погодно име може да биде Турки-Ји Ацеми. Оваа разновидност на персиски турски мора да се зборувала и во кавкаските и закавкаските региони, кои во текот на 16 век им припаѓале и на Османлиите и на Сафавидите и не биле целосно интегрирани во царството до 1606 година. Иако тој јазик генерално може да се идентификува како средноазербејџански, сè уште не е можно точно да се дефинираат границите на овој јазик, и во јазичен и во територијален аспект. Сигурно не беше хомоген - можеби тоа беше азербејџанско-отомански мешан јазик, како што наведува Белтаџе (1967:161) за преводот на евангелијата на грузиско писмо од 18 век.}} Според Рула Јурди Абисааб,<ref>Ruda Jurdi Abisaab.</ref> {{Цитат|Иако арапскиот јазик сè уште бил медиум за религиозно школско изразување, токму во времето на Сафавидите, хадиските компликации и доктринските дела од сите видови се преведувале на персиски. [[Џабал Амел]] (шиитски научници од сегашен [[Јужен Либан]]) кои оперираат преку религиозните места, биле принудени да го совладаат персискиот јазик; нивните ученици ги преведеле нивните упатства на персиски. Персинизацијата отишла рака под рака со популаризацијата на „мејнстрим“ шиитското верување.}} Според Корнелис Верстиг,<ref>Cornelis Henricus Maria Versteegh, ''The Arabic Language'', Columbia University Press, 1997, p. 71.</ref> {{Цитат|Династијата Сафавиди под Шах Исмаил (961/1501) ги усвоила персискиот и шиитскиот облик на исламот како национален јазик и религија.}} Според Дејвид Блоу,{{sfn|Blow|2009|p=165}} {{Цитат|Примарниот судски јазик [со владеењето на Абас I (р. 1588–1629)] останал турскиот. Но, тоа не бил турскиот од Истанбул. Тоа бил турски дијалект, дијалект на туркоманците казилбаши, кој и денес се зборува во провинцијата Азербејџан, во северозападен Иран. Оваа форма на турски беше мајчин јазик и на Шах Абас, иако тој подеднакво лесно зборуваше персиски. Се чини веројатно дека повеќето, ако не и сите, туркоманските великодостојници на дворот зборувале и персиски, кој бил јазик на администрацијата и културата, како и на мнозинството од населението. Но, се чини дека обратното не беше точно. Кога Абас имаи разговор на турски со италијанскиот патник [[Пјетро Дела Вале]], пред неговите дворјани, тој морал потоа да го преведе разговорот на персиски во корист на повеќето присутни..}} Во врска со употребата на [[грузиски јазик|грузиски]], [[черкески јазик|черкески]] и [[ерменски јазик|ерменски]] на Кралскиот двор, Дејвид Блоу,{{sfn|Blow|2009|pp=165–166}} {{blockquote |Се зборувало и грузиски, черкески и ерменски, бидејќи тоа биле мајчини јазици на многу од гуламите, како и на голем дел од жените од харемот. [[Гарсија де Силва Фигероа|Фигероа]] слушнал дека Абас зборува грузиски, што несомнено го стекнал од неговите грузиски гулами и наложници.}}Според Вилем Флор и Хасан Џавади,<ref>{{cite journal|title=The Role of Azerbaijani Turkish in Safavid Iran|doi=10.1080/00210862.2013.784516|author1=Hasan Javadi|author2=Willem Floor|journal=Iranian Studies|year=2013|volume=46|issue=4|publisher=Routledge|page=1|s2cid=161700244}}</ref> {{Blockquote| За време на Сафавидскиот период, азербејџанскиот турски, или, како што се нарекувал и во тоа време, турскиот казилбаш, заземал значајно место во општеството и се зборувал и на дворот и кај обичните луѓе. Иако турскиот бил широко говорен во сафавидскиот Иран, овој факт ретко се споменува. Обично ниту персиски ниту европски автори не спомнуваат на кој јазик луѓето комуницирале меѓу себе. Турскиот јазик што се зборувал во сафавидскиот Иран бил главно она што во денешно време се нарекува азербејџански или азербејџански турски. Меѓутоа, во тоа време се споменувал со разни други имиња. Се смета дека поетот и минијатурист Садеќи Афшар (1533–1610), чиј мајчин јазик не бил азербејџански турски, туку чагатај (иако е роден во Табриз), бил првиот што се осврнал на говорителите на Казилбаши (motakallemin-e Qizilbash). но тој и еден век подоцна Абдол-Џамил Насири бил исклучок од ова општо правило јазикот да се нарекува „турски“}} Според [[Стивен Дејл]],<ref>{{cite book |last1=Dale |first1=Stephen Frederic |author1-link=Stephen Dale |editor1-last=Peacock |editor1-first=A.C.S. |editor2-last=McClary |editor2-first=Richard Piran |editor1-link=A. C. S. Peacock |title=Turkish History and Culture in India: Identity, Art and Transregional Connections |date=2020 |publisher=Brill |page=74-75 |chapter=Turks, Turks and türk Turks: Anatolia, Iran and India in Comparative Perspective}}</ref> {{Blockquote|Азербејџанскиот дијалект на Шах Исмаил никогаш не станал државен јазик и неговата употреба останала главно ограничена на [[Азербејџан (Иран)|Азербејџан]], каде што сè уште го зборуваат многу Иранци. Инаку, турскиот говор во Иран во голема мера останал племенски/кизилбаш и провинциски азербејџански феномен, подреден на персискиот како јазик на формалното образование и доминантна книжевна култура.}} {{Историја на Иран}} == Белешки == {{Белешки}} == Наводи == {{наводи}} == Библиографија == * {{Наведена книга|title=Shah Abbas: The Ruthless King Who Became an Iranian Legend|last=Blow|first=David|date=2009|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-0857716767}} * {{Наведена книга|title=The Fire, the Star and the Cross: Minority Religions in Medieval and Early Modern Iran|last=Khanbaghi|first=Aptin|publisher=I.B. Tauris|year=2006|isbn=978-1845110567}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=JNNQCgAAQBAJ&q=sakhltukhutsesi|title=Historical Dictionary of Georgia|last=Mikaberidze|first=Alexander|date=2015|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1442241466|edition=2|author-link=Alexander Mikaberidze}} * {{Наведена книга|title=Iran under the Safavids|last=Savory|first=Roger|publisher=Cambridge University Press|year=2007|isbn=978-0521042512}} * {{Наведена книга|title=The Islamic World in Decline: From the Treaty of Karlowitz to the Disintegration of the Ottoman Empire|last=Sicker|first=Martin|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2001|isbn=978-0275968915}} * {{Наведена книга|title=Encyclopædia Iranica|last=Yarshater|first=Ehsan|publisher=Routledge & Kegan Paul|year=2001|isbn=978-0933273566}} == Дополнителна литература == * {{Наведена книга|title=The Safavid World|date=2021|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-138-94406-0|editor-last=Matthee|editor-first=Rudi|editor-link=Rudi Matthee|location=Abingdon, Oxon}} * {{Наведена книга|title=Safavid Persia in the Age of Empires|date=2021|publisher=[[I.B. Tauris]]|isbn=978-0-7556-3378-4|editor-last=Melville|editor-first=Charles|editor-link=Charles P. Melville|series=The Idea of Iran, Vol. 10|location=London}} * Christoph Marcinkowski (tr.),''Persian Historiography and Geography: Bertold Spuler on Major Works Produced in Iran, the Caucasus, Central Asia, India and Early Ottoman Turkey'', Singapore: Pustaka Nasional, 2003, {{ISBN|9971-77-488-7}}. * Christoph Marcinkowski (tr., ed.),''Mirza Rafi‘a's Dastur al-Muluk: A Manual of Later Safavid Administration. Annotated English Translation, Comments on the Offices and Services, and Facsimile of the Unique Persian Manuscript'', Kuala Lumpur, ISTAC, 2002, {{ISBN|983-9379-26-7}}. * Christoph Marcinkowski,''From Isfahan to Ayutthaya: Contacts between Iran and Siam in the 17th Century'', Singapore, Pustaka Nasional, 2005, {{ISBN|9971-77-491-7}}. * [http://depts.washington.edu/uwch/silkroad/texts/olearius/travels.html "The Voyages and Travels of the Ambassadors"], Adam Olearius, translated by John Davies (1662), * {{Наведено списание|last=Hasan Javadi|last2=Willem Floor|year=2013|title=The Role of Azerbaijani Turkish in Safavid Iran|journal=Iranian Studies|publisher=Routledge|volume=46|issue=4|pages=569–581|doi=10.1080/00210862.2013.784516}} == Надворешни врски == * [http://www.iranchamber.com/history/safavids/safavids.php Историја на Сафавидите] * [http://www.iranicaonline.org/articles/safavids „Сафавидска династија“], ''Енциклопедија Ираника'' од Руди Мети * Историските датотеки: [http://www.historyfiles.co.uk/KingListsMiddEast/EasternPersia.htm Владетели на Персија] * [http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/safavidempire_1.shtml БиБиСи Историја на религијата] * [https://web.archive.org/web/20050831022857/http://www.iranian.ws/7000-6.htm Иранска локација за култура и историја] * [http://www.iranicaonline.org/articles/georgia-vii- „Грузијците во администрацијата на Сафавидите“], ''Енциклопедија Ираника'' * [http://www.metmuseum.org/toah/hd/safa/hd_safa.htm Уметничка и културна историја на Сафавидите од Метрополитанскиот музе на уметноста] * [http://www.art-arena.com/safavidart.htm Историја на сафавидската уметност] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140927093252/http://www.art-arena.com/safavidart.htm |date=2014-09-27 }} * [https://web.archive.org/web/20071008023151/http://www.imamreza.net/eng/imamreza.php?print=589 Студија за миграцијата на шиитските дела од арапските региони во Иран во раната ера на Сафавид.] * [http://www.iranchamber.com/history/articles/reflections_safavid_history_historiography1.php Зошто е важна историјата на Сафавидите?] (Иранско коморско друштво) * [https://web.archive.org/web/20100616060412/http://imamreza.net/eng/imamreza.php?id=3021 Историографија за време на Сафавидската ера] * [http://www.iranicaonline.org/articles/iran-ix23-shiism-in-iran-since-the-safavids „ИРАН ix.] [http://www.iranicaonline.org/articles/iran-ix23-shiism-in-iran-since-the-safavids РЕЛИГИИ ВО ИРАН (2) Исламот во Иран (2.3) Шиизмот во Иран Од Сафавидите: Сафавидски период“] , ''Encyclopædia Iranica'' од Хамид Алгар [[Категорија:Сафавидско Царство| ]] [[Категорија:Врски за Wayback од предлошката „Семарх“]] ptiy67uomr3de758uire9mmaq506n6e 10 1331103 5538072 5068351 2026-04-12T12:59:49Z Carshalton 30527 5538072 wikitext text/x-wiki {{National squad | name = Состав на САД на СП фудбал 2022 | bg = white | fg = #002868 | bordercolor = #BF0A30 | country = САД | team link = САД | comp link = Светско првенство во фудбал 2022 | comp = СП 2022 | p1 = [[Мат Тарнер (фудбалер)|Тарнер]] | p2 = [[Сержињо Дест|Дест]] | p3 = [[Вокер Цимерман|Цимерман]] | p4 = [[Тајлер Адамс|Адамс]]&nbsp;{{Капитен}} | p5 = [[Антони Робинсон|Робинсон]] | p6 = [[Јунус Муса|Муса]] | p7 = [[Џовани Рејна|Рејна]] | p8 = [[Вестон Мекени|Мекени]] | p9 = [[Хесус Фереира|Фереира]] | p10 = [[Кристијан Пулишиќ|Пулишиќ]] | p11 = [[Бренден Аронсон|Аронсон]] | p12 = [[Итан Хорват|Хорват]] | p13 = [[Тим Рим|Рим]] | p14 = [[Лука де ла Торе|Де ла Торе]] | p15 = [[Арон Лонг (фудбалер)|Лонг]] | p16 = [[Џордан Морис|Морис]] | p17 = [[Кристијан Ролдан|Ролдан]] | p18 = [[Шек Мур|Мур]] | p19 = [[Хаџи Рајт|Рајт]] | p20 = [[Камерон Картер-Викерс|Картер-Викерс]] | p21 = [[Тимоти Веа|Веа]] | p22 = [[ДеАндре Једлин|Једлин]] | p23 = [[Келин Акоста|Акоста]] | p24 = [[Џош Сарџент|Сарџент]] | p25 = [[Шон Џонсон (фудбалер)|Џонсон]] | p26 = [[Џо Скали|Скали]] | coach = [[Грег Берхалтер|Берхалтер]] }}<noinclude> {{Squad maintenance}} [[Категорија:Предлошки за САД фудбал|ФИФА СП 2022]] [[Категорија:Предлошки за земјите учеснички на СП 2022|САД]] </noinclude> 9vl0jb3zq60i5s8qoxvt6422ihkrol9 0 1344725 5538228 5349930 2026-04-12T22:26:12Z Andrew012p 85224 5538228 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Crunchyroll.svg|мини|288x288пкс|Трговската марка на Crunchyroll]] '''Crunchyroll''' ([[Транскрипција (лингвистика)|се чита]]: ''Кранчирол'') — американска компанија за производство и лиценцирање што се сосредоточува на преносни источноазиски творештва, вклучувајќи [[аниме]], [[манга]], драми и [[Видеоигра|игри]]. Компанијата е основана во 2006 г. од група дипломци на Калифорнискиот универзитетот во Беркли.<ref name=":2">{{cite web|url=http://www.icv2.com/articles/news/13922.html|title=Crunchyroll CEO: Making Online Anime Pay|date=2008-12-15|publisher=ICv2|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217101508/http://www.icv2.com./articles/news/13922.html|archive-date=2008-12-17|accessdate=2014-02-26|url-status=live}}</ref> Crunchyroll била подружница на AT&T Otter Media, а од 2016 до 2018 г., компанијата соработувала со Funimation Global Group, која на крајот се споила со Crunchyroll во 2022 г., откако Sony го купил Crunchyroll во 2021 г. Компанијата моментално е во сопственост на Sony Pictures Entertainment и Aniplex. Crunchyroll нуди над 1.000 анимеа, 200 драми и 80 наслови на манги.<ref name=":0">{{Cite news|url=http://www.crunchyroll.com/anime-press-release/2017/02/09-1/largest-anime-streaming-service-crunchyroll-surpasses-one-million-paid-subscribers|title=Largest Anime Streaming Service Crunchyroll Surpasses One Million Paid Subscribers|work=Crunchyroll|accessdate=2017-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170215120833/http://www.crunchyroll.com/anime-press-release/2017/02/09-1/largest-anime-streaming-service-crunchyroll-surpasses-one-million-paid-subscribers|archivedate=2017-02-15|language=ru}}</ref> Достапноста на оваа збирка подлежи на регионални ограничувања.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://help.crunchyroll.com/hc/en-us/articles/204878816-Which-shows-are-available-in-my-country-|title=Which shows are available in my country?|publisher=Knowledge Base|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209100128/https://help.crunchyroll.com/hc/en-us/articles/204878816-Which-shows-are-available-in-my-country-|archive-date=2017-12-09|accessdate=2017-12-08|lang=en|url-status=live}}</ref> Од 2021 г., услугата има 5 милиони платени претплатници.<ref>{{Cite web|url=https://www.crunchyroll.com/ru/anime-news/2021/08/03/crunchyroll-5-|title=Crunchyroll набрал 5 миллионов подписчиков и анонсировал новое аниме|archive-url=https://web.archive.org/web/20210804213714/https://www.crunchyroll.com/ru/anime-news/2021/08/03/crunchyroll-5-|archive-date=2021-08-04|access-date=2021-08-04|url-status=live}}</ref> Crunchyroll, исто така, ги објавува своите производи на видеоносители директно или преку своите партнери за распределба (Aniplex of America, Sentai Filmworks, [[Viz Media]] и Discotek Media во [[Северна Америка]], и Anime Limited во [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]]).<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commons category}} * [https://www.crunchyroll.com/ Матична страница] __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ [[Категорија:Американски претпријатија]] [[Категорија:Crunchyroll| ]] [[Категорија:Sony]] rzzwh0mbzk74zebju87d76rwqygpcp9 0 1345231 5538047 5517104 2026-04-12T12:00:59Z Carshalton 30527 /* Играчи со најмногу асистенции */ 5538047 wikitext text/x-wiki {{Infobox football tournament season |title = Чемпионшип 2023-2024 |logo = EFL Championship Logo.png |pixels = 175px |competition = Фудбалска лига на Англија Чемпионшип |sport = Фудбал |organization = [[Фудбалска лига на Англија]] |country = {{ENG}} |edition = 121-во |date_start = 4 август 2023 |date_end = 4 мај 2024 |champions = {{Fb team Leicester City}}<br>2. титула |promotions = {{Fb team Leicester City}}<br>{{Fb team Ipswich Town}}<br>{{Fb team Southampton}} |relegated = {{Fb team Birmingham}}<br>{{Fb team Huddersfield Town}}<br>{{Fb team Rotherham United}} |matches played = 552 |goals = 1480 |top scorer = {{flagsport|IRL}} [[Сами Шмодич]]<br /> {{small|(27 гола)}} |prevseason = [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|2022–23]] |nextseason = [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2024-2025|2024–25]] }} '''Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2023-2024''' била 121-вата сезона на второто ниво на англискиот фудбал, односно 20-та под името [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип|Чемпионшип]]. Сезоната започнала на 4 август 2023, а завршила на 4 мај 2024. Плејофот, во кој традиционално играат клубовите којшто завршиле од третото до шестото место борејќи се за последното место кое носи промоција во [[Премиер лига на Англија|Премиер лигата]] ќе се одигра од 12 до 26 мај 2024. Првото место го освоила екипата на [[ФК Лестер Сити|Лестер Сити]] и заедно со второпласираниот [[ФК Ипсвич Таун|Ипсвич Таун]] избориле директна промоција во [[Премиер лига на Англија|Премиер лигата]] за сезоната 2024-2025. Ним подоцна им се приклучил [[ФК Саутхемптон|Саутхемптон]] како победник на [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2023-2024#Плејоф|плејофот]]. Од лигата испаднале три екипи: [[ФК Бирмингем Сити|Бирмингем Сити]], [[ФК Хадерсфилд Таун|Хадерсфилд Таун]] и [[ФК Ротерам Јунајтед|Ротерам Јунајтед]]. Најдобар стрелец бил [[Сами Шмодич]] од Ипсвич Таун со 27 гола. ==Промена на екипи== Следниве екипи ја промениле лигата во однос на сезоната 2023–2024. {{Col-begin|width=40%}} {{col-2}} ===Во Чемпионшип=== '''Промоција од [[Фудбалска лига на Англија Еден 2022-2023|Лига Еден]]''' * {{Fb team Plymouth Argyle}} * {{Fb team Ipswich Town}} * {{Fb team Sheffield Wednesday}} '''Испаднале од [[Премиер лига на Англија 2022-2023|Премиер лига]]''' * {{Fb team Leicester City}} * {{Fb team Leeds United}} * {{Fb team Southampton}} {{col-2}} ===Од Чемпионшип=== '''Промоција во [[Премиер лига на Англија 2023-2024|Премиер лига]]''' * {{Fb team Burnley}} * {{Fb team Sheffield United}} * {{Fb team Luton Town}} '''Испаднале во [[Фудбалска лига на Англија Еден 2023-2024|Лига Еден]]''' * {{Fb team Reading}} * {{Fb team Blackpool}} * {{Fb team Wigan}} {{col-end}} ==Екипи учеснички и нивните локации== {{location map+|England|float=right|width=350|caption=Локации на екипите од Чемпионшип 2023-2024|places= {{location map~ |England |lat=52.475703 |long=-1.868189 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Бирмингем Сити|Бирмингем]]</span>|position=bottom}} {{location map~ |England |lat=53.7286 |long=-2.4892 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Блекбурн Роверс|Блекбурн]]</span>|position=bottom}} {{location map~ |England |lat=51.44 |long=-2.620278 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Бристол Сити|Бристол Сити]]</span>|position=bottom}} {{location map~ |England |lat=51.4728 |long=-3.2030 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Кардиф Сити|Кардиф Сити]]</span>|position=left}} {{location map~ |England |lat=52.406822 |long=-1.519693 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Ковентри Сити|Ковентри&nbsp;Сити]]</span>|position=right}} {{location map~ |England |lat=53.6543 |long=-1.7684 |label=<span style="font-size:85%;">[[АФК Хадерсфилд Таун|Хадерсфилд&nbsp;Таун]]</span>|position=right}} {{location map~ |England |lat=53.74603 |long=-0.36795 |label=<small>[[АФК Хал Сити|Хал Сити]]</small>|position=top}} {{location map~ |England |lat=52.055061 |long=1.144831 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Ипсвич Таун|Ипсвич Таун]]|position=left}} {{location map~ |England |lat=53.7778 |long=-1.5722 |label=<span style="font-size:79%;">[[ФК Лидс Јунајтед|Лидс&nbsp;Јунајтед]]|position=top}} {{location map~ |England |lat=52.620392 |long=-1.142267 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Лестер Сити|Лестер Сити]]|position=right}} {{location map~ |England |lat=54.578333 |long=-1.216944 |label=<span style="font-size:80%;">[[ФК Мидлсбро|Мидлсбро]]</span>|position=left}} {{location map~ |England |lat=52.622128 |long=1.308653 |label=<small>[[ФК Норич Сити|Норич Сити]]</small>|position=top}} {{location map~ |England |lat=50.3883 |long=-4.1510 |label=<span style="font-size:80%;">[[ФК Плимут Аргајл|Плимут]]|position=top}} {{location map~ |England |lat=53.772256 |long=-2.68806 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Престон Норт Енд|Престон&nbsp;Норт&nbsp;Енд]]</span>|position=left}} {{location map~ |England |lat=53.4279 |long=-1.3620 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Ротерам Јунајтед|Ротерам&nbsp;Јун.]]</span>|position=right}} {{location map~ |England |lat=53.4114 |long=-1.5007 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Шефилд Венздеј|Шефилд&nbsp;В.]]</span>|position=bottom}} {{location map~ |England |lat=50.905826 |long=-1.390979 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Саутхемптон|Саутхемптон]]|position=right}} {{location map~ |England |lat=52.988419 |long=-2.175407 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Стоук Сити|Стоук Сити]]</span>|position=left}} {{location map~ |England |lat=54.906869 |long=-1.38380 |label=<span style="font-size:85%;">[[АФК Сандерленд|Сандерленд]]</span>}} {{location map~ |England |lat=51.642752 |long=-3.934588 |label=<span style="font-size:80%;">[[АФК Свонзи Сити|Свонзи Сити]]</span>|position=top}} {{location map~ |England |lat=51.649906 |long=-0.401531 |label=<small>[[ФК Вотфорд|Вотфорд]]</small>|position=left}} {{location map~ |England |lat=52.50916667|long=-1.96388889 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Вест Бромвич Албион|Вест Бромвич]]</span>|position=left}} {{location map~ |England |lat=51.507222 |long=-0.1275 |label=<small>Лондон</small>|position=bottom}} {{location map~ |England |lat=50.4 |long=-0.5 |label=<small>'''[[Лондон]]''':<br>[[ФК Квинс Парк Ренџерс|КПР]]<br />[[ФК Милвол|Милвол]]</small>|mark=TransparentPlaceholder.png|marksize=1|position=right}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:85%;width:60%" |- !Екипа !Град !Стадион !Претходна сезона |- |{{Fb team (N) Birmingham}} |[[Бирмингем]] |[[Сент Ендрјус (стадион)|Сент Ендрјус]] |17. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Blackburn}} |[[Блекбурн]] |[[Ивуд Парк]] |7. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Bristol City}} |[[Бристол]] |[[Стадион Ештон Гејт|Ештон Гејт]] |14. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) West Bromwich}} |[[Вест Бромвич]] |[[Хауторнс]] |9. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Watford}} |[[Вотфорд]] |[[Викариџ Роуд]] |11. место [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Ipswich Town}} |[[Ипсвич]] |[[Портман Роуд]] |2. место во [[Фудбалска лига на Англија Еден 2022-2023|Лига Еден]], промоција |- |{{Fb team (N) Cardiff City}} |[[Кардиф]] |[[Стадион Кардиф Сити]] |21. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) QPR}} |[[Лондон]] |[[Лофтус Роуд]] |20. место [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Coventry City}} |[[Ковентри]] |[[Рико Арена]] |5. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Leicester City}} |[[Лестер]] |[[Стадион Кинг Пауер|Кинг Пауер]] |18. место [[Премиер лига на Англија 2022-2023|Премиер лига]], испаѓање |- |{{Fb team (N) Leeds United}} |[[Лидс]] |[[Еланд Роуд]] |19. место [[Премиер лига на Англија 2022-2023|Премиер лига]], испаѓање |- |{{Fb team (N) Middlesbrough}} |[[Мидлсбро]] |[[Стадион Риверсајд]] |4. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Millwall}} |[[Лондон]] |[[Ден (стадион)|Ден]] |8. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Norwich City}} |[[Норич]] |[[Кероу Роуд]] |13. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Plymouth Argyle}} |[[Плимут]] |[[Хоум Парк]] |1. место во [[Фудбалска лига на Англија Еден 2022-2023|Лига Еден]], промоција |- |{{Fb team (N) Preston}} |[[Престон]] |[[Дипдејл]] |12. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Rotherham United}} |[[Ротерам]] |[[Стадион Њујорк|Њујорк]] |19. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Sunderland}} |[[Сандерленд]] |[[Стедиум оф Лајт]] |6. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Southampton}} |[[Саутхемптон]] |[[Стадион Сент Мерис|Сент Мерис]] |20. место [[Премиер лига на Англија 2022-2023|Премиер лига]], испаѓање |- |{{Fb team (N) Swansea City}} |[[Свонзи]] |[[Стадион Либерти|Либерти]] |10. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Stoke City}} |[[Стоук на Трент]] |[[Стадион Бет365|Бет365]] |16. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Huddersfield Town}} |[[Хадерсфилд]] |[[Стадион Џон Смит|Џон Смит]] |18. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Hull City}} |[[Кингстон на Хал]] |[[МКМ (стадион)|МКМ Стедиум]] |15. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Sheffield Wednesday}} |[[Шефилд]] |[[Брамал Лејн]] |3. место во [[Фудбалска лига на Англија Еден 2022-2023|Лига Еден]], промоција преку плејоф |} ==Личности и спонзори== {| class="wikitable sortable" style="font-size:85%;" width=90% |- ! width=15% | Екипа ! width=15% | Тренер ! width=15% | Капитен ! width=15% | Најдобар стрелец ! width=15% | Опрема ! width=15% | Спонзор |- |{{Fb team (N) Birmingham}} |{{flagsport|ENG}} [[Џон Јустејс]] <small>(1-11. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Вејн Руни]] <small>(12-16. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Тони Моубрај]] <small>(27-38. коло)</small><br />{{flagsport|ENG}} [[Гари Ровет]] <small>(од 39. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Дион Сендерсон]] |{{flagsport|ENG}} [[Џеј Стансфилд]] (9) |{{flagsport|USA}} [[Nike, Inc.|Nike]] |Undefeated<ref>{{cite press release|title= Undefeated named Blues' new principal partner and sponsor|date= 26 July 2023|publisher= Birmingham City Football Club|location=[[Birmingham]]|access-date= 28 July 2023|url= https://www.bcfc.com/news/all/undefeated-named-blues-new-principal-partner-and-sponsor}}</ref> |- |{{Fb team (N) Blackburn}} |{{flagsport|DEN}} [[Јон Дал Томасон]] <small>(1-31. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Џон Јустејс]] <small>(од 32. коло)</small> |{{flagsport|SCO}} [[Доминик Хајам]] |{{flagsport|IRL}} [[Сами Шмодич]] (27) |{{flagsport|ITA}} [[Macron (спортска опрема)|Macron]] |Totally Wicked |- |{{Fb team (N) Bristol City}} |{{flagsport|ENG}} [[Најџел Пирсон]] <small>(1-14. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Лијам Менинг]] <small>(од 15. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Мати Џејмс]] |{{flagsport|SCO}} [[Томи Конвеј]] (10) |{{flagsport|IRL}} [[O'Neills]] |Huboo<ref>{{cite press release|url=https://www.bcfc.co.uk/news/bristol-city-announces-historic-principal-partnership-with-huboo/|location=[[Bristol]]|publisher=Bristol City Football Club| title=Bristol City announces historic principal partnership with Huboo|date=16 February 2022 }}</ref> |- |{{Fb team (N) West Bromwich}} |{{flagsport|ESP}} [[Карлос Корберан]] |{{flagsport|ENG}} [[Џед Валас]] |{{flagsport|ENG}} [[Брендон Томас-Асанте]] (11) |{{flagsport|GER}} [[Puma]] |Ideal Heating |- |{{Fb team (N) Watford}} |{{flagsport|FRA}} [[Валериен Исмаел]] <small>(1-37. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Том Клеверли]] <small>(од 38. коло) |{{flagsport|AUT}} [[Даниел Бахман]] |{{flagsport|DEN}} [[Милета Рајовиќ]] (10) |{{flagsport|ESP}} [[Kelme]] |MrQ.com<ref>{{cite news |url=https://www.watfordfc.com/news/club/official-watford-fc-mrq-announce-new-partnership |title=Official: Watford FC & MrQ Announce New Partnership |access-date=15 June 2023 |date= 15 July 2023}}</ref> |- |{{Fb team (N) Ipswich Town}} |{{flagsport|NIR}} [[Киеран Мекена]] |{{flagsport|EGY}} [[Сем Морси]] |{{flagsport|WAL}} [[Нејтн Броудхед]] и<br> {{flagsport|ENG}} [[Конор Чаплин]] (13) |{{flagsport|ENG}} [[Umbro]] |[[+–=÷× Tour]] |- |{{Fb team (N) Cardiff City}} |{{flagsport|TUR}} [[Ерол Булут]] |{{flagsport|ENG}} [[Џо Ролс]] |{{flagsport|ENG}} [[Пери Енг]] и<br> {{flagsport|ENG}} [[Карлан Грант]] (6) |{{flagsport|USA}} [[New Balance]]<ref>{{cite web|title=Derby County Announce Umbro Kit Deal|url=http://www.footyheadlines.com/2017/06/derby-county-extend-umbro-kit-deal.html|access-date=12 June 2017}}</ref> |[[Tourism Malaysia|Visit Malaysia]] |- |{{Fb team (N) QPR}} |{{flagsport|ENG}} [[Гарет Ејнсворт]] <small>(1-14. коло)</small><br>{{flagsport|ESP}} [[Марти Сифуентес]] <small>(од 15. коло)</small> |{{flagsport|BIH}} [[Асмир Беговиќ]] |{{flagsport|MAR}} [[Илијас Шаир]] (7) |{{flagsport|ITA}} [[Errea]] |Convivia Group<ref>{{cite news|url=https://www.businessleader.co.uk/convivia-announced-as-new-shirt-sponsor-of-qpr-football-club/|title=Convivia announced as new shirt sponsor of QPR Football Club|work=Business Leader|location=[[London]]|last=Cook|first=James|date=27 June 2022|access-date=2024-04-06|archive-date=2022-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220703093341/https://www.businessleader.co.uk/convivia-announced-as-new-shirt-sponsor-of-qpr-football-club/|url-status=dead}}</ref> |- |{{Fb team (N) Coventry City}} |{{flagsport|ENG}} [[Марк Робинс]] |{{flagsport|SCO}} [[Лиам Кели (фудбалер 1990)|Лиам Кели]] |{{flagsport|USA}} [[Хаџи Рајт]] (16) |{{flagsport|DEN}} [[Hummel International|Hummel]] |[[King of Shaves]]<ref>{{cite press release|url=https://www.ccfc.co.uk/news/2023/july/news-king-of-shaves-to-become-front-of-shirt-sponsor/|title=King of Shaves to become front of shirt sponsor |date= 14 July 2023|publisher= Coventry City Football Club|location=[[Coventry]]}}</ref> |- |{{Fb team (N) Leicester City}} |{{flagsport|ITA}} [[Енцо Мареска]] |{{flagsport|ENG}} [[Конор Коуди]] |{{flagsport|ENG}} [[Џејми Варди]] (18) |{{flagsport|GER}} [[Adidas]] |[[King Power]]<ref>{{cite press release|url=https://www.lcfc.com/news/3562810/king-power-returns-as-principal-partner/ |title= King Power returns as principal partner |date= 30 June 2023 |publisher=Leicester City Football Club|location=[[Leicester]]}}</ref> |- |{{Fb team (N) Leeds United}} |{{flagsport|GER}} [[Даниел Фарке]] |{{flagsport|WAL}} [[Итан Ампаду]] |{{flagsport|NED}} [[Крисенсио Самервил]] (19) |{{flagsport|GER}} [[Adidas]] |BOXT |- |{{Fb team (N) Middlesbrough}} |{{flagsport|ENG}} [[Мајкл Карик]] |{{flagsport|ENG}} [[Џони Хаусон]] |{{flagsport|CIV}} [[Емануел Лате Лат]] (16) |{{flagsport|ITA}} [[Errea]] |[[Unibet]] |- |{{Fb team (N) Millwall}} |{{flagsport|ENG}} [[Гари Ровет]] <small>(1-11. коло)</small><br>{{flagsport|ENG}} [[Адам Барет]] (в.д) <small>(12. коло)</small><br>{{flagsport|ENG}} [[Џо Едвардс (фудбалски тренер)|Џо Едвардс]] <small>(13-33. коло)</small><br>{{flagsport|ENG}} [[Нил Харис (фудбалер 1977)|Нил Харис]] <small>(од 34. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Шон Хачинсон]] |{{flagsport|NED}} [[Зиан Флеминг]] (7) |{{flagsport|ITA}} [[Macron (спортска опрема)|Macron]] |Huski Chocolate<ref>{{cite press release|title=Millwall announce Huski Chocolate as new principal partner|url=https://www.millwallfc.co.uk/news/2019/june/millwall-announce-huski-chocolate-as-new-principal-partner/|publisher=Millwall Football Club|location=[[London]]|access-date=21 June 2019}}</ref> |- |{{Fb team (N) Norwich City}} |{{flagsport|USA}} [[Дејвид Вагнер]] |{{flagsport|SCO}} [[Грант Ханли]] |{{flagsport|USA}} [[Џош Сарџент]] (16) |{{flagsport|ESP}} [[Joma]]<ref>{{cite press release|date=1 July 2021|title=Club announces Joma as new technical kit partner|url=https://www.canaries.co.uk/News/2021/july/club-announces-joma-as-new-technical-kit-partner/|url-status=live|access-date=1 July 2021|publisher=Norwich City Football Club|location=[[Norwich]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701091118/https://www.canaries.co.uk/News/2021/july/club-announces-joma-as-new-technical-kit-partner/ |archive-date=1 July 2021}}</ref> |[[Lotus Cars]]<ref>{{cite press release|date=25 June 2021|title=Club announces Lotus Cars as new front of shirt sponsor for 2021–22 |url=https://www.canaries.co.uk/News/2021/june/club-reveal-lotus-as-new-principal-partner-for-2021-22-season/|url-status=live|access-date=26 June 2021 |publisher=Norwich City Football Club|location=[[Norwich]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625104040/https://www.canaries.co.uk/News/2021/june/club-reveal-lotus-as-new-principal-partner-for-2021-22-season/ |archive-date=25 June 2021}}</ref> |- |{{Fb team (N) Plymouth Argyle}} |{{flagsport|ENG}} [[Стивен Шумахер]] <small>(1-20. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Ијан Фостер (фудбалер)|Ијан Фостер]] <small>(21-40. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Нил Дјуснип]] <small>(од 41. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Џо Едвардс (фудбалер 1990)|Џо Едвардс]] |{{flagsport|ENG}} [[Морган Витакер]] (19) |{{flagsport|GER}} [[Puma]] |Bond Timber |- |{{Fb team (N) Preston}} |{{flagsport|ENG}} [[Рајан Лоу]] |{{flagsport|IRL}} [[Алан Браун]] |{{flagsport|IRL}} [[Вил Кин]] (13) |{{flagsport|ENG}} [[Castore]] |PAR Group |- |{{Fb team (N) Rotherham United}} |{{flagsport|ENG}} [[Мат Тејлор (фудбалер 1982)|Мат Тејлор]] <small>(1-16. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Лијам Ричардсон]] <small>(17-43. коло)</small><br />{{flagsport|SCO}} [[Стив Еванс (фудбалер 1962)|Стив Еванс]] <small>(од 44. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Шон Морисон (фудбалер)|Шон Морисон]] |{{flagsport|ENG}} [[Том Ивс]] (6) |{{flagsport|GER}} [[Puma]] |Rotherham Hospice |- |{{Fb team (N) Sunderland}} |{{flagsport|ENG}} [[Тони Моубрај]] <small>(1-19. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Мајкл Бил]] <small>(20-33. коло)</small><br />{{flagsport|ENG}} [[Мајк Додс]] (в.д.) <small>(од 34. коло)</small> |{{flagsport|NIR}} [[Кори Еванс]] |{{flagsport|ENG}} [[Џек Кларк (фудбалер)|Џек Кларк]] (15) |{{flagsport|USA}} [[Nike, Inc.|Nike]] |[[Spreadex Sports]] |- |{{Fb team (N) Southampton}} |{{flagsport|SCO}} [[Расел Мартин (фудбалер)|Расел Мартин]] |{{flagsport|ENG}} [[Џек Стивенс]] |{{flagsport|ENG}} [[Адам Армстронг]] (21) |{{flagsport|DEN}} [[Hummel International|Hummel]]<ref>{{cite press release|url=https://www.southamptonfc.com/news/2021-01-18/southampton-football-club-hummel-official-kit-supplier|date=18 January 2021|access-date=9 October 2021|title=Saints welcome Hummer as official kit supplier|publisher=Southampton Football Club|location=[[Southampton]]|archive-date=18 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210118091607/https://www.southamptonfc.com/news/2021-01-18/southampton-football-club-hummel-official-kit-supplier|url-status=live}} {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210118091607/https://www.southamptonfc.com/news/2021-01-18/southampton-football-club-hummel-official-kit-supplier |date=2021-01-18 }}</ref> |[[TGP Europe|Sportsbet.io]]<ref>{{cite news|last=Daniels|first=Tom|date=25 August 2020|title=Sportsbet.io becomes new Main Club Sponsor|work=Insider Sport|url=https://www.insidersport.com/2020/08/25/southampton-names-sportsbet-io-as-new-front-of-shirt-sponsor/|access-date=25 August 2020|archive-date=25 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125043030/https://insidersport.com/2020/08/25/southampton-names-sportsbet-io-as-new-front-of-shirt-sponsor/|url-status=live}}</ref> |- |{{Fb team (N) Swansea City}} |{{flagsport|NIR}} [[Мајкл Даф]] <small>(1-19. коло)</small> <br />{{flagsport|IRL}} [[Алан Шихан]] (в.д.) <small>(20-26. коло)</small><br />{{flagsport|ENG}} [[Лук Вилијамс (фудбалер 1981)|Лук Вилијамс]] <small>(од 27. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Мат Грајмс]] |{{flagsport|JAM}} [[Џамал Лоу]] (9) |{{flagsport|ESP}} [[Joma]]<ref>{{cite press release|title=Swans sign Joma for new campaign |url=http://www.swanseacity.com/news/article/swans-sign-joma-for-new-campaign-3092687.aspx |publisher=Swansea City A.F.C.|location=[[Swansea]]|access-date=3 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160604105108/http://www.swanseacity.com/news/article/swans-sign-joma-for-new-campaign-3092687.aspx |archive-date=4 June 2016 |url-status=dead}}</ref> |Reviva Coffee (дома)<ref>{{cite press release|title=Swansea City and Reviva Coffee Announce New Shirt Sponsorship and Exclusive Coffee Supply Partnership |url=https://www.swanseacity.com/news/swansea-city-and-reviva-coffee-announce-new-shirt-sponsorship-and-exclusive-coffee-supply |publisher=Swansea City A.F.C.|location=[[Swansea]]|date= 13 June 2023 |access-date=17 June 2023}}</ref><br />Westacres (гости и трет дрес)<ref>{{cite press release|title=Westacres Become Swansea City's Front-Of-Home-Shirt Partner for 2022-23 Season |url=https://www.swanseacity.com/news/westacres-become-swansea-citys-front-home-shirt-partner-2022-23-season |publisher=Swansea City A.F.C.|location=[[Swansea]] |date= 16 June 2022 |access-date=16 June 2022}}</ref> |- |{{Fb team (N) Stoke City}} |{{flagsport|SCO}} [[Алекс Нил]] <small>(1-20. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Стивен Шумахер]] <small>(од 22. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Џош Лорент]] |{{flagsport|POR}} [[Андре Видигал]] (6) |{{flagsport|ITA}} [[Macron (спортска опрема)|Macron]] |[[bet365]] |- |{{Fb team (N) Huddersfield Town}} |{{flagsport|ENG}} [[Нил Ворнок]] <small>(1-7. коло)</small> <br />{{flagsport|JAM}} [[Дарен Мур]] <small>(8-29. коло)</small><br />{{flagsport|GER}} [[Андре Брајтенрајтер]] <small>(од 30. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Џонатан Хог]] |{{flagsport|POL}} [[Михал Хелик]] (9) |{{flagsport|ENG}} [[Umbro]] | colspan="3" |[[Utilita Energy|Utilita]]<ref>{{cite press release|url=https://www.htafc.com/news/2021/march/utilita-on-the-front-of-town-shirts-for-three-years/ |title=Utilita on the front of Town's shirts for three years|date= 31 March 2021|publisher= Huddersfield Town A.F.C.|location=[[Huddersfield]]}}</ref> |- |{{Fb team (N) Hull City}} |{{flagsport|ENG}} [[Лијам Росиниор]] |{{flagsport|ENG}} [[Луј Којл]] |{{flagsport|ENG}} [[Џејден Филоџин]] (12) |{{flagsport|ITA}} [[Kappa]] | colspan="3" |[[Corendon Airlines]]<ref>{{cite press release|url= https://www.wearehullcity.co.uk/news/2022/july/corendon-airlines-become-front-of-shirt-sponsors/|title= Anex Tour Agree Principal Partnership|date= 30 September 2023|publisher= Hull City A.F.C.|location=[[Kingston upon Hull]]}}</ref> |- |{{Fb team (N) Sheffield Wednesday}} |{{flagsport|ESP}} [[Франсиско Хавиер Муњос|Хиско]] <small>(1-10. коло)</small> <br />{{flagsport|GER}} [[Дани Рол]] <small>(од 11. коло)</small> |{{flagsport|SCO}} [[Бари Банан]] |{{flagsport|NED}} [[Антони Мусаба]] и<br> {{flagsport|CAN}} [[Ике Угбо]] (7) |{{flagsport|ITA}} [[Macron (спортска опрема)|Macron]] | colspan="3" |Cirata |} ==Табела== <small>''Ажуриана на 5 април 2024.''</small><ref>{{Cite web|url=https://www.efl.com/clubs-and-competitions/sky-bet-championship/league-table/|title=EFL Championship – Classifica|date=3 октомври 2023}}</ref> <div align="center"> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:90%;" ! width=7% | ! width="7%" |{{Abbr|Поз.|Позиција}} ! width="27%" |Екипа ! width="10%" |{{Abbr|Бод|Бодови}} ! width="7%" |{{Abbr|ОН|Одиграни натпревари}} ! width="7%" |{{Abbr|П|Победи}} ! width="7%" |{{Abbr|Н|Нерешени}} ! width="7%" |{{Abbr|И|Изгубени}} ! width="7%" |{{Abbr|ДГ|Дадени голови}} ! width="7%" |{{Abbr|ПГ|Примени голови}} ! width="7%" |{{Abbr|ГР|Гол-разлика}} |- style="background:#FFFF66;" | {{симбол2|1uparrow green.svg|15}}||1.|| style="text-align:left;" |'''{{Fb team Leicester City}}''' |'''97'''||46||31||4||11||89||41||+48 |- style="background:#FFFF66;" | {{симбол2|1uparrow green.svg|15}}||2.|| style="text-align:left;" |'''{{Fb team Ipswich Town}}''' |'''96'''||46||28||12||6||92||57||+35 |- | {{симбол2|Noatunloopsong (nuvola).svg|15}}||3.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Leeds United}} |'''90'''||46||27||9||10||81||43||+38 |- style="background:#FFFF66;" | {{симбол2|Noatunloopsong (nuvola).svg|15}}||4.|| style="text-align:left;" |'''{{Fb team Southampton}}''' |'''87'''||46||26||9||11||87||63||+24 |- | {{симбол2|Noatunloopsong (nuvola).svg|15}}||5.|| style="text-align:left;" |{{Fb team West Bromwich}} |'''75'''||46||21||12||13||70||47||+23 |- | {{симбол2|Noatunloopsong (nuvola).svg|15}}||6.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Norwich City}} |'''73'''||46||21||10||15||79||64||+15 |- | ||7.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Hull City}} |'''70'''||46||19||13||14||68||60||+8 |- | ||8.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Middlesbrough}} |'''69'''||46||20||9||17||71||62||+9 |- | ||9.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Coventry City}} |'''64'''||46||17||13||16||70||59||+11 |- | ||10.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Preston}} |'''63'''||46||18||9||19||56||67||-11 |- | ||11.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Bristol City}} |'''62'''||46||17||11||18||53||51||+2 |- | ||12.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Cardiff City}} |'''62'''||46||19||5||22||53||70||-17 |- | ||13.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Millwall}} |'''59'''||46||16||11||19||45||55||-10 |- | ||14.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Swansea City}} |'''57'''||46||15||12||19||59||65||-6 |- | ||15.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Watford}} |'''56'''||46||13||17||16||61||61||0 |- | ||16.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Sunderland}} |'''56'''||46||16||8||22||52||54||-2 |- | ||17.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Stoke City}} |'''56'''||46||15||11||20||49||60||-11 |- | ||18.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Queens Park Rangers}} |'''56'''||46||15||11||20||47||58||-11 |- | ||19.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Blackburn}} |'''53'''||46||14||11||21||60||74||-14 |- | ||20.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Sheffield Wednesday}} |'''53'''||46||15||8||23||44||68||-24 |- | ||21.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Plymouth Argyle}} |'''51'''||46||13||12||21||59||70||-11 |- style="background:#FFCCCC" | {{симбол2|1downarrow red.svg|15}}||22.|| style="text-align:left;" |'''{{Fb team Birmingham}}''' |'''50'''||46||13||11||22||50||65||-15 |- style="background:#FFCCCC" | {{симбол2|1downarrow red.svg|15}}||23.|| style="text-align:left;" |'''{{Fb team Huddersfield Town}}''' |'''45'''||46||9||18||19||48||77||-29 |- style="background:#FFCCCC" | {{симбол2|1downarrow red.svg|15}}||24.|| style="text-align:left;" |'''{{Fb team Rotherham United}}''' |'''27'''||46||5||12||29||37||89||-52 |}</div> <div style="font-size:smaller"> {{col-start}} {{col-2}} '''''Легенда:''''' :<span style="background-color:#FFFF66;">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> Промоција во '''[[Премиер лига на Англија 2024-2025]]'''. :{{симбол2|Noatunloopsong (nuvola).svg|15}}&nbsp;&nbsp; Се квалификува за '''плејофот''' за промоција во '''[[Премиер лига на Англија 2024-2025]]'''. :<span style="background-color:#FFCCCC;">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> Испаѓа во '''[[Фудбалска лига на Англија Еден 2024-2025|Лига Еден 2024-2025]]'''. {{col-2}} '''''Нотес:''''' :Три бода за победа, еден за нерешено, нула за пораз. :Во случај две или повеќе екипи да завршат со еднакви бодови, рангирањето ќе се одреди според следниве критериуми: :*[[гол-разлика]] :*поголем број на постигнати голови :*меѓусебни дуели :*поголем број на победи :*поголем број на постигнати голови во гости :*[[фер-плеј]] :*бараж {{col-end}} </div> == Плејоф == {{4TeamBracket | sets=2/1 | aggregate=y | nowrap=y | boldwinner = y | RD1=Полуфинале | RD2=Финале | RD1-seed1=3 | RD1-team1= {{Fb team Leeds United}} | RD1-score1-1=0 | RD1-score1-2=4 | RD1-score1-agg=4 | RD1-seed2= 6 | RD1-team2= {{Fb team Norwich City}} | RD1-score2-1=0 | RD1-score2-2=0 | RD1-score2-agg=0 | RD1-seed3= 4 | RD1-team3= {{Fb team Southampton}} | RD1-score3-1=0 | RD1-score3-2=3 | RD1-score3-agg=3 | RD1-seed4= 5 | RD1-team4= {{Fb team West Bromwich}} | RD1-score4-1=0 | RD1-score4-2=1 | RD1-score4-agg=1 | RD2-seed1= | RD2-team1= {{Fb team Leeds United}} | RD2-score1= | RD2-seed2= | RD2-team2= {{Fb team Southampton}} | RD2-score2= }} === Полуфинале === {{TwoLegStart}} {{TwoLegResult|'''{{Fb-rt team Leeds United}}'''||4-0|{{Fb team Norwich City}}||0-0|4-0|winner=1}} {{TwoLegResult|'''{{Fb-rt team Southampton}}'''||3-1|{{Fb team West Bromwich}}||0-0|3-1|winner=1}} {{TwoLegEnd}} === Финале === {{footballbox | date = 26 мај 2024 | time = 15:00 [[British Summer Time|BST]] | team1 = {{Fb-rt team Leeds United}} | score = 0-1 | team2 = {{Fb team Southampton}} | goals1 = | goals2 = {{goal|24}} [[Адам Армстронг|А. Армстронг]] | location = | stadium = [[Вембли (стадион)|Вембли]], [[Лондон]] | referee = [[Џон Брукс (фудбалски судија)|Џон Брукс]] | attendance = 85.862 | report = [https://www.efl.com/match-centre/g2438107 Извештај] }} ==Статистика и награди== ===Поединечна статистика=== ====Листа на стрелци==== {{Classifica marcatori/inizio}} {{Classifica marcatori|голови=27|IRL|име='''[[Сами Шмодич]]'''|клуб={{Fb team Blackburn}}|глава=да}} {{Classifica marcatori|голови=24{{efn|3 голa во плејофот}}|ENG|име=[[Адам Армстронг]]|клуб={{Fb team Southampton}}|позадина=}} {{Classifica marcatori|голови=20{{efn|1 гол во плејофот}}|NED|име=[[Крисенсио Самервил]]|клуб={{Fb team Leeds United}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori|голови=19|ENG|име=[[Морган Витакер]]|клуб={{Fb team Plymouth Argyle}}|позадина=}} {{Classifica marcatori|голови=18|ENG|име=[[Џејми Варди]]|клуб={{Fb team Leicester City}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori|голови=16|SCO|име=[[Че Адамс]]|клуб={{Fb team Southampton}}|позадина=}} {{Classifica marcatori|голови=16|CIV|име=[[Емануел Лате Лат]]|клуб={{Fb team Middlesbrough}}|позадина=}} {{Classifica marcatori|голови=16|USA|име=[[Хаџи Рајт]]|клуб={{Fb team Coventry City}}|позадина=}} {{Classifica marcatori|голови=16|USA|име=[[Џош Сарџент]]|клуб={{Fb team Norwich City}}|позадина=}} {{Classifica marcatori|голови=15|ENG|име=[[Џек Кларк (фудбалер 2000)|Џек Кларк]]|клуб={{Fb team Sunderland}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori|голови=14{{efn|1 гол во плејофот}}|NED|име=[[Џоел Пиру]]|клуб={{Fb team Leeds United}}|позадина=}} {{Classifica marcatori|голови=13|WAL|име=[[Нејтн Броудхед]]|клуб={{Fb team Ipswich Town}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori|голови=13|IRL|име=[[Вил Кин]]|клуб={{Fb team Preston}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori|голови=13|BRA|име=[[Габриел Сара]]|клуб={{Fb team Norwich City}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori|голови=13|ENG|име=[[Елис Симс]]|клуб={{Fb team Coventry City}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori|голови=13|ENG|име=[[Конор Чаплин]]|клуб={{Fb team Ipswich Town}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori|голови=13|WAL|име=[[Даниел Џејмс (фудбалер)|Даниел Џејмс]]|клуб={{Fb team Leeds United}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori/fine}} {{белешки}} ====Играчи со најмногу асистенции==== {| class="wikitable" style="text-align:center" style="font-size:85%;width:30%" ! Место ! Играч ! Клуб ! Асистенции |- |align="center "rowspan="1"| 1. |align="left" | {{flagsport|ENG}} [[Лиф Дејвис]] |align="left" | {{Fb team Ipswich Town}} |align="center"| 16 |- |align="center "rowspan="1"| 2. |align="left" | {{flagsport|FRA}} [[Жоржинио Рутер]] |align="left" | {{Fb team Leeds United}} |align="center"| 15 |- |align="center "rowspan="1"| 3. |align="left" | {{flagsport|ENG}} [[Киернан Дјусбери-Хол]] |align="left" | {{Fb team Leicester City}} |align="center"| 13 |- |align="center "rowspan="2"| 4. |align="left" | {{flagsport|ENG}} [[Адам Армстронг]] |align="left" | {{Fb team Southampton}} |align="center" rowspan="2"| 11 |- |align="left" | {{flagsport|BRA}} [[Габриел Сара]] |align="left" | {{Fb team Norwich City}} |- |align="center "rowspan="1"| 6. |align="left" | {{flagsport|GHA}} [[Абдул Фатаву]] |align="left" | {{Fb team Leicester City}} |align="center"| 10 |- |align="center "rowspan="1"| 7. |align="left" | {{flagsport|WAL}} [[Сорба Томас]] |align="left" | {{Fb team Huddersfield Town}} |align="center"| 9 |- |align="center "rowspan="3"| 8. |align="left"| {{flagsport|ENG}} [[Морган Витакер]] |align="left"| {{Fb team Plymouth Argyle}} |align="center" rowspan="3"| 8 |- |align="left" | {{flagsport|COD}} [[Грејди Диангана]] |align="left" | {{Fb team West Bromwich}} |- |align="left"| {{flagsport|NED}} [[Крисенсио Самервил]] |align="left"| {{Fb team Leeds United}} |} ====Суви мрежи==== {| class="wikitable" style="text-align:center" style="font-size:85%;width:30%" ! Место ! Играч ! Клуб ! Суви мрежи |- |align="center "rowspan="2"| 1. |align="left"| {{flagsport|FRA}} [[Илан Мелје]] |align="left"| {{Fb team Leeds United}} |align="center "rowspan="2"| 18 |- |align="left"| {{flagsport|ENG}} [[Алекс Палмер]] |align="left"| {{Fb team West Bromwich}} |- |align="center "rowspan="1"| 3. |align="left"| {{flagsport|CZE}} [[Васлав Хладки]] |align="left"| {{Fb team Ipswich Town}} |align="center"| 15 |- |align="center "rowspan="4"| 4. |align="left"| {{flagsport|BIH}} [[Асмир Беговиќ]] |align="left"| {{Fb team Queens Park Rangers}} |align="center "rowspan="4"| 13 |- |align="left"| {{flagsport|IRL}} [[Макс О'Лири]] |align="left"| {{Fb team Bristol City}} |- |align="left"| {{flagsport|ENG}} [[Антони Патерсон]] |align="left"| {{Fb team Sunderland}} |- |align="left"| {{flagsport|DEN}} [[Мадс Хермансен]] |align="left"| {{Fb team Leicester City}} |- |align="center "rowspan="1"| 8. |align="left"| {{flagsport|MNE}} [[Матија Шаркиќ]] |align="left"| {{Fb team Millwall}} |align="center | 12 |- |align="center "rowspan="4"| 9. |align="left"| {{flagsport|IRL}} [[Гавин Базуну]] |align="left"| {{Fb team Southampton}} |align="center "rowspan="4"| 11 |- |align="left"| {{flagsport|AUT}} [[Даниел Бахман]] |align="left"| {{Fb team Watford}} |- |align="left"| {{flagsport|SCO}} [[Ангус Ган]] |align="left"| {{Fb team Norwich City}} |- |align="left"| {{flagsport|ENG}} [[Џон Руди]] |align="left"| {{Fb team Birmingham}} |} ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == * {{en}} [http://www.efl.com/sky-bet-championship/ Фудбалска лига на Англија Чемпионшип - Официјално мрежно место] {{Сезони во Чемпионшип}} [[Категорија:Фудбалот во Англија]] [[Категорија:Чемпионшип сезони]] [[Категорија:Фудбалски лиги во сезоната 2023-2024|Англија, Чемпионшип]] [[Категорија:Фудбалот во 2023]] [[Категорија:Фудбалот во 2024]] f35p25z56y50z4chq219nd7a96v9eq0 5538048 5538047 2026-04-12T12:01:54Z Carshalton 30527 /* Суви мрежи */ 5538048 wikitext text/x-wiki {{Infobox football tournament season |title = Чемпионшип 2023-2024 |logo = EFL Championship Logo.png |pixels = 175px |competition = Фудбалска лига на Англија Чемпионшип |sport = Фудбал |organization = [[Фудбалска лига на Англија]] |country = {{ENG}} |edition = 121-во |date_start = 4 август 2023 |date_end = 4 мај 2024 |champions = {{Fb team Leicester City}}<br>2. титула |promotions = {{Fb team Leicester City}}<br>{{Fb team Ipswich Town}}<br>{{Fb team Southampton}} |relegated = {{Fb team Birmingham}}<br>{{Fb team Huddersfield Town}}<br>{{Fb team Rotherham United}} |matches played = 552 |goals = 1480 |top scorer = {{flagsport|IRL}} [[Сами Шмодич]]<br /> {{small|(27 гола)}} |prevseason = [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|2022–23]] |nextseason = [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2024-2025|2024–25]] }} '''Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2023-2024''' била 121-вата сезона на второто ниво на англискиот фудбал, односно 20-та под името [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип|Чемпионшип]]. Сезоната започнала на 4 август 2023, а завршила на 4 мај 2024. Плејофот, во кој традиционално играат клубовите којшто завршиле од третото до шестото место борејќи се за последното место кое носи промоција во [[Премиер лига на Англија|Премиер лигата]] ќе се одигра од 12 до 26 мај 2024. Првото место го освоила екипата на [[ФК Лестер Сити|Лестер Сити]] и заедно со второпласираниот [[ФК Ипсвич Таун|Ипсвич Таун]] избориле директна промоција во [[Премиер лига на Англија|Премиер лигата]] за сезоната 2024-2025. Ним подоцна им се приклучил [[ФК Саутхемптон|Саутхемптон]] како победник на [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2023-2024#Плејоф|плејофот]]. Од лигата испаднале три екипи: [[ФК Бирмингем Сити|Бирмингем Сити]], [[ФК Хадерсфилд Таун|Хадерсфилд Таун]] и [[ФК Ротерам Јунајтед|Ротерам Јунајтед]]. Најдобар стрелец бил [[Сами Шмодич]] од Ипсвич Таун со 27 гола. ==Промена на екипи== Следниве екипи ја промениле лигата во однос на сезоната 2023–2024. {{Col-begin|width=40%}} {{col-2}} ===Во Чемпионшип=== '''Промоција од [[Фудбалска лига на Англија Еден 2022-2023|Лига Еден]]''' * {{Fb team Plymouth Argyle}} * {{Fb team Ipswich Town}} * {{Fb team Sheffield Wednesday}} '''Испаднале од [[Премиер лига на Англија 2022-2023|Премиер лига]]''' * {{Fb team Leicester City}} * {{Fb team Leeds United}} * {{Fb team Southampton}} {{col-2}} ===Од Чемпионшип=== '''Промоција во [[Премиер лига на Англија 2023-2024|Премиер лига]]''' * {{Fb team Burnley}} * {{Fb team Sheffield United}} * {{Fb team Luton Town}} '''Испаднале во [[Фудбалска лига на Англија Еден 2023-2024|Лига Еден]]''' * {{Fb team Reading}} * {{Fb team Blackpool}} * {{Fb team Wigan}} {{col-end}} ==Екипи учеснички и нивните локации== {{location map+|England|float=right|width=350|caption=Локации на екипите од Чемпионшип 2023-2024|places= {{location map~ |England |lat=52.475703 |long=-1.868189 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Бирмингем Сити|Бирмингем]]</span>|position=bottom}} {{location map~ |England |lat=53.7286 |long=-2.4892 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Блекбурн Роверс|Блекбурн]]</span>|position=bottom}} {{location map~ |England |lat=51.44 |long=-2.620278 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Бристол Сити|Бристол Сити]]</span>|position=bottom}} {{location map~ |England |lat=51.4728 |long=-3.2030 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Кардиф Сити|Кардиф Сити]]</span>|position=left}} {{location map~ |England |lat=52.406822 |long=-1.519693 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Ковентри Сити|Ковентри&nbsp;Сити]]</span>|position=right}} {{location map~ |England |lat=53.6543 |long=-1.7684 |label=<span style="font-size:85%;">[[АФК Хадерсфилд Таун|Хадерсфилд&nbsp;Таун]]</span>|position=right}} {{location map~ |England |lat=53.74603 |long=-0.36795 |label=<small>[[АФК Хал Сити|Хал Сити]]</small>|position=top}} {{location map~ |England |lat=52.055061 |long=1.144831 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Ипсвич Таун|Ипсвич Таун]]|position=left}} {{location map~ |England |lat=53.7778 |long=-1.5722 |label=<span style="font-size:79%;">[[ФК Лидс Јунајтед|Лидс&nbsp;Јунајтед]]|position=top}} {{location map~ |England |lat=52.620392 |long=-1.142267 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Лестер Сити|Лестер Сити]]|position=right}} {{location map~ |England |lat=54.578333 |long=-1.216944 |label=<span style="font-size:80%;">[[ФК Мидлсбро|Мидлсбро]]</span>|position=left}} {{location map~ |England |lat=52.622128 |long=1.308653 |label=<small>[[ФК Норич Сити|Норич Сити]]</small>|position=top}} {{location map~ |England |lat=50.3883 |long=-4.1510 |label=<span style="font-size:80%;">[[ФК Плимут Аргајл|Плимут]]|position=top}} {{location map~ |England |lat=53.772256 |long=-2.68806 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Престон Норт Енд|Престон&nbsp;Норт&nbsp;Енд]]</span>|position=left}} {{location map~ |England |lat=53.4279 |long=-1.3620 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Ротерам Јунајтед|Ротерам&nbsp;Јун.]]</span>|position=right}} {{location map~ |England |lat=53.4114 |long=-1.5007 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Шефилд Венздеј|Шефилд&nbsp;В.]]</span>|position=bottom}} {{location map~ |England |lat=50.905826 |long=-1.390979 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Саутхемптон|Саутхемптон]]|position=right}} {{location map~ |England |lat=52.988419 |long=-2.175407 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Стоук Сити|Стоук Сити]]</span>|position=left}} {{location map~ |England |lat=54.906869 |long=-1.38380 |label=<span style="font-size:85%;">[[АФК Сандерленд|Сандерленд]]</span>}} {{location map~ |England |lat=51.642752 |long=-3.934588 |label=<span style="font-size:80%;">[[АФК Свонзи Сити|Свонзи Сити]]</span>|position=top}} {{location map~ |England |lat=51.649906 |long=-0.401531 |label=<small>[[ФК Вотфорд|Вотфорд]]</small>|position=left}} {{location map~ |England |lat=52.50916667|long=-1.96388889 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Вест Бромвич Албион|Вест Бромвич]]</span>|position=left}} {{location map~ |England |lat=51.507222 |long=-0.1275 |label=<small>Лондон</small>|position=bottom}} {{location map~ |England |lat=50.4 |long=-0.5 |label=<small>'''[[Лондон]]''':<br>[[ФК Квинс Парк Ренџерс|КПР]]<br />[[ФК Милвол|Милвол]]</small>|mark=TransparentPlaceholder.png|marksize=1|position=right}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:85%;width:60%" |- !Екипа !Град !Стадион !Претходна сезона |- |{{Fb team (N) Birmingham}} |[[Бирмингем]] |[[Сент Ендрјус (стадион)|Сент Ендрјус]] |17. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Blackburn}} |[[Блекбурн]] |[[Ивуд Парк]] |7. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Bristol City}} |[[Бристол]] |[[Стадион Ештон Гејт|Ештон Гејт]] |14. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) West Bromwich}} |[[Вест Бромвич]] |[[Хауторнс]] |9. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Watford}} |[[Вотфорд]] |[[Викариџ Роуд]] |11. место [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Ipswich Town}} |[[Ипсвич]] |[[Портман Роуд]] |2. место во [[Фудбалска лига на Англија Еден 2022-2023|Лига Еден]], промоција |- |{{Fb team (N) Cardiff City}} |[[Кардиф]] |[[Стадион Кардиф Сити]] |21. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) QPR}} |[[Лондон]] |[[Лофтус Роуд]] |20. место [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Coventry City}} |[[Ковентри]] |[[Рико Арена]] |5. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Leicester City}} |[[Лестер]] |[[Стадион Кинг Пауер|Кинг Пауер]] |18. место [[Премиер лига на Англија 2022-2023|Премиер лига]], испаѓање |- |{{Fb team (N) Leeds United}} |[[Лидс]] |[[Еланд Роуд]] |19. место [[Премиер лига на Англија 2022-2023|Премиер лига]], испаѓање |- |{{Fb team (N) Middlesbrough}} |[[Мидлсбро]] |[[Стадион Риверсајд]] |4. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Millwall}} |[[Лондон]] |[[Ден (стадион)|Ден]] |8. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Norwich City}} |[[Норич]] |[[Кероу Роуд]] |13. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Plymouth Argyle}} |[[Плимут]] |[[Хоум Парк]] |1. место во [[Фудбалска лига на Англија Еден 2022-2023|Лига Еден]], промоција |- |{{Fb team (N) Preston}} |[[Престон]] |[[Дипдејл]] |12. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Rotherham United}} |[[Ротерам]] |[[Стадион Њујорк|Њујорк]] |19. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Sunderland}} |[[Сандерленд]] |[[Стедиум оф Лајт]] |6. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Southampton}} |[[Саутхемптон]] |[[Стадион Сент Мерис|Сент Мерис]] |20. место [[Премиер лига на Англија 2022-2023|Премиер лига]], испаѓање |- |{{Fb team (N) Swansea City}} |[[Свонзи]] |[[Стадион Либерти|Либерти]] |10. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Stoke City}} |[[Стоук на Трент]] |[[Стадион Бет365|Бет365]] |16. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Huddersfield Town}} |[[Хадерсфилд]] |[[Стадион Џон Смит|Џон Смит]] |18. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Hull City}} |[[Кингстон на Хал]] |[[МКМ (стадион)|МКМ Стедиум]] |15. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Sheffield Wednesday}} |[[Шефилд]] |[[Брамал Лејн]] |3. место во [[Фудбалска лига на Англија Еден 2022-2023|Лига Еден]], промоција преку плејоф |} ==Личности и спонзори== {| class="wikitable sortable" style="font-size:85%;" width=90% |- ! width=15% | Екипа ! width=15% | Тренер ! width=15% | Капитен ! width=15% | Најдобар стрелец ! width=15% | Опрема ! width=15% | Спонзор |- |{{Fb team (N) Birmingham}} |{{flagsport|ENG}} [[Џон Јустејс]] <small>(1-11. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Вејн Руни]] <small>(12-16. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Тони Моубрај]] <small>(27-38. коло)</small><br />{{flagsport|ENG}} [[Гари Ровет]] <small>(од 39. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Дион Сендерсон]] |{{flagsport|ENG}} [[Џеј Стансфилд]] (9) |{{flagsport|USA}} [[Nike, Inc.|Nike]] |Undefeated<ref>{{cite press release|title= Undefeated named Blues' new principal partner and sponsor|date= 26 July 2023|publisher= Birmingham City Football Club|location=[[Birmingham]]|access-date= 28 July 2023|url= https://www.bcfc.com/news/all/undefeated-named-blues-new-principal-partner-and-sponsor}}</ref> |- |{{Fb team (N) Blackburn}} |{{flagsport|DEN}} [[Јон Дал Томасон]] <small>(1-31. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Џон Јустејс]] <small>(од 32. коло)</small> |{{flagsport|SCO}} [[Доминик Хајам]] |{{flagsport|IRL}} [[Сами Шмодич]] (27) |{{flagsport|ITA}} [[Macron (спортска опрема)|Macron]] |Totally Wicked |- |{{Fb team (N) Bristol City}} |{{flagsport|ENG}} [[Најџел Пирсон]] <small>(1-14. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Лијам Менинг]] <small>(од 15. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Мати Џејмс]] |{{flagsport|SCO}} [[Томи Конвеј]] (10) |{{flagsport|IRL}} [[O'Neills]] |Huboo<ref>{{cite press release|url=https://www.bcfc.co.uk/news/bristol-city-announces-historic-principal-partnership-with-huboo/|location=[[Bristol]]|publisher=Bristol City Football Club| title=Bristol City announces historic principal partnership with Huboo|date=16 February 2022 }}</ref> |- |{{Fb team (N) West Bromwich}} |{{flagsport|ESP}} [[Карлос Корберан]] |{{flagsport|ENG}} [[Џед Валас]] |{{flagsport|ENG}} [[Брендон Томас-Асанте]] (11) |{{flagsport|GER}} [[Puma]] |Ideal Heating |- |{{Fb team (N) Watford}} |{{flagsport|FRA}} [[Валериен Исмаел]] <small>(1-37. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Том Клеверли]] <small>(од 38. коло) |{{flagsport|AUT}} [[Даниел Бахман]] |{{flagsport|DEN}} [[Милета Рајовиќ]] (10) |{{flagsport|ESP}} [[Kelme]] |MrQ.com<ref>{{cite news |url=https://www.watfordfc.com/news/club/official-watford-fc-mrq-announce-new-partnership |title=Official: Watford FC & MrQ Announce New Partnership |access-date=15 June 2023 |date= 15 July 2023}}</ref> |- |{{Fb team (N) Ipswich Town}} |{{flagsport|NIR}} [[Киеран Мекена]] |{{flagsport|EGY}} [[Сем Морси]] |{{flagsport|WAL}} [[Нејтн Броудхед]] и<br> {{flagsport|ENG}} [[Конор Чаплин]] (13) |{{flagsport|ENG}} [[Umbro]] |[[+–=÷× Tour]] |- |{{Fb team (N) Cardiff City}} |{{flagsport|TUR}} [[Ерол Булут]] |{{flagsport|ENG}} [[Џо Ролс]] |{{flagsport|ENG}} [[Пери Енг]] и<br> {{flagsport|ENG}} [[Карлан Грант]] (6) |{{flagsport|USA}} [[New Balance]]<ref>{{cite web|title=Derby County Announce Umbro Kit Deal|url=http://www.footyheadlines.com/2017/06/derby-county-extend-umbro-kit-deal.html|access-date=12 June 2017}}</ref> |[[Tourism Malaysia|Visit Malaysia]] |- |{{Fb team (N) QPR}} |{{flagsport|ENG}} [[Гарет Ејнсворт]] <small>(1-14. коло)</small><br>{{flagsport|ESP}} [[Марти Сифуентес]] <small>(од 15. коло)</small> |{{flagsport|BIH}} [[Асмир Беговиќ]] |{{flagsport|MAR}} [[Илијас Шаир]] (7) |{{flagsport|ITA}} [[Errea]] |Convivia Group<ref>{{cite news|url=https://www.businessleader.co.uk/convivia-announced-as-new-shirt-sponsor-of-qpr-football-club/|title=Convivia announced as new shirt sponsor of QPR Football Club|work=Business Leader|location=[[London]]|last=Cook|first=James|date=27 June 2022|access-date=2024-04-06|archive-date=2022-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220703093341/https://www.businessleader.co.uk/convivia-announced-as-new-shirt-sponsor-of-qpr-football-club/|url-status=dead}}</ref> |- |{{Fb team (N) Coventry City}} |{{flagsport|ENG}} [[Марк Робинс]] |{{flagsport|SCO}} [[Лиам Кели (фудбалер 1990)|Лиам Кели]] |{{flagsport|USA}} [[Хаџи Рајт]] (16) |{{flagsport|DEN}} [[Hummel International|Hummel]] |[[King of Shaves]]<ref>{{cite press release|url=https://www.ccfc.co.uk/news/2023/july/news-king-of-shaves-to-become-front-of-shirt-sponsor/|title=King of Shaves to become front of shirt sponsor |date= 14 July 2023|publisher= Coventry City Football Club|location=[[Coventry]]}}</ref> |- |{{Fb team (N) Leicester City}} |{{flagsport|ITA}} [[Енцо Мареска]] |{{flagsport|ENG}} [[Конор Коуди]] |{{flagsport|ENG}} [[Џејми Варди]] (18) |{{flagsport|GER}} [[Adidas]] |[[King Power]]<ref>{{cite press release|url=https://www.lcfc.com/news/3562810/king-power-returns-as-principal-partner/ |title= King Power returns as principal partner |date= 30 June 2023 |publisher=Leicester City Football Club|location=[[Leicester]]}}</ref> |- |{{Fb team (N) Leeds United}} |{{flagsport|GER}} [[Даниел Фарке]] |{{flagsport|WAL}} [[Итан Ампаду]] |{{flagsport|NED}} [[Крисенсио Самервил]] (19) |{{flagsport|GER}} [[Adidas]] |BOXT |- |{{Fb team (N) Middlesbrough}} |{{flagsport|ENG}} [[Мајкл Карик]] |{{flagsport|ENG}} [[Џони Хаусон]] |{{flagsport|CIV}} [[Емануел Лате Лат]] (16) |{{flagsport|ITA}} [[Errea]] |[[Unibet]] |- |{{Fb team (N) Millwall}} |{{flagsport|ENG}} [[Гари Ровет]] <small>(1-11. коло)</small><br>{{flagsport|ENG}} [[Адам Барет]] (в.д) <small>(12. коло)</small><br>{{flagsport|ENG}} [[Џо Едвардс (фудбалски тренер)|Џо Едвардс]] <small>(13-33. коло)</small><br>{{flagsport|ENG}} [[Нил Харис (фудбалер 1977)|Нил Харис]] <small>(од 34. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Шон Хачинсон]] |{{flagsport|NED}} [[Зиан Флеминг]] (7) |{{flagsport|ITA}} [[Macron (спортска опрема)|Macron]] |Huski Chocolate<ref>{{cite press release|title=Millwall announce Huski Chocolate as new principal partner|url=https://www.millwallfc.co.uk/news/2019/june/millwall-announce-huski-chocolate-as-new-principal-partner/|publisher=Millwall Football Club|location=[[London]]|access-date=21 June 2019}}</ref> |- |{{Fb team (N) Norwich City}} |{{flagsport|USA}} [[Дејвид Вагнер]] |{{flagsport|SCO}} [[Грант Ханли]] |{{flagsport|USA}} [[Џош Сарџент]] (16) |{{flagsport|ESP}} [[Joma]]<ref>{{cite press release|date=1 July 2021|title=Club announces Joma as new technical kit partner|url=https://www.canaries.co.uk/News/2021/july/club-announces-joma-as-new-technical-kit-partner/|url-status=live|access-date=1 July 2021|publisher=Norwich City Football Club|location=[[Norwich]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701091118/https://www.canaries.co.uk/News/2021/july/club-announces-joma-as-new-technical-kit-partner/ |archive-date=1 July 2021}}</ref> |[[Lotus Cars]]<ref>{{cite press release|date=25 June 2021|title=Club announces Lotus Cars as new front of shirt sponsor for 2021–22 |url=https://www.canaries.co.uk/News/2021/june/club-reveal-lotus-as-new-principal-partner-for-2021-22-season/|url-status=live|access-date=26 June 2021 |publisher=Norwich City Football Club|location=[[Norwich]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625104040/https://www.canaries.co.uk/News/2021/june/club-reveal-lotus-as-new-principal-partner-for-2021-22-season/ |archive-date=25 June 2021}}</ref> |- |{{Fb team (N) Plymouth Argyle}} |{{flagsport|ENG}} [[Стивен Шумахер]] <small>(1-20. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Ијан Фостер (фудбалер)|Ијан Фостер]] <small>(21-40. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Нил Дјуснип]] <small>(од 41. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Џо Едвардс (фудбалер 1990)|Џо Едвардс]] |{{flagsport|ENG}} [[Морган Витакер]] (19) |{{flagsport|GER}} [[Puma]] |Bond Timber |- |{{Fb team (N) Preston}} |{{flagsport|ENG}} [[Рајан Лоу]] |{{flagsport|IRL}} [[Алан Браун]] |{{flagsport|IRL}} [[Вил Кин]] (13) |{{flagsport|ENG}} [[Castore]] |PAR Group |- |{{Fb team (N) Rotherham United}} |{{flagsport|ENG}} [[Мат Тејлор (фудбалер 1982)|Мат Тејлор]] <small>(1-16. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Лијам Ричардсон]] <small>(17-43. коло)</small><br />{{flagsport|SCO}} [[Стив Еванс (фудбалер 1962)|Стив Еванс]] <small>(од 44. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Шон Морисон (фудбалер)|Шон Морисон]] |{{flagsport|ENG}} [[Том Ивс]] (6) |{{flagsport|GER}} [[Puma]] |Rotherham Hospice |- |{{Fb team (N) Sunderland}} |{{flagsport|ENG}} [[Тони Моубрај]] <small>(1-19. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Мајкл Бил]] <small>(20-33. коло)</small><br />{{flagsport|ENG}} [[Мајк Додс]] (в.д.) <small>(од 34. коло)</small> |{{flagsport|NIR}} [[Кори Еванс]] |{{flagsport|ENG}} [[Џек Кларк (фудбалер)|Џек Кларк]] (15) |{{flagsport|USA}} [[Nike, Inc.|Nike]] |[[Spreadex Sports]] |- |{{Fb team (N) Southampton}} |{{flagsport|SCO}} [[Расел Мартин (фудбалер)|Расел Мартин]] |{{flagsport|ENG}} [[Џек Стивенс]] |{{flagsport|ENG}} [[Адам Армстронг]] (21) |{{flagsport|DEN}} [[Hummel International|Hummel]]<ref>{{cite press release|url=https://www.southamptonfc.com/news/2021-01-18/southampton-football-club-hummel-official-kit-supplier|date=18 January 2021|access-date=9 October 2021|title=Saints welcome Hummer as official kit supplier|publisher=Southampton Football Club|location=[[Southampton]]|archive-date=18 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210118091607/https://www.southamptonfc.com/news/2021-01-18/southampton-football-club-hummel-official-kit-supplier|url-status=live}} {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210118091607/https://www.southamptonfc.com/news/2021-01-18/southampton-football-club-hummel-official-kit-supplier |date=2021-01-18 }}</ref> |[[TGP Europe|Sportsbet.io]]<ref>{{cite news|last=Daniels|first=Tom|date=25 August 2020|title=Sportsbet.io becomes new Main Club Sponsor|work=Insider Sport|url=https://www.insidersport.com/2020/08/25/southampton-names-sportsbet-io-as-new-front-of-shirt-sponsor/|access-date=25 August 2020|archive-date=25 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125043030/https://insidersport.com/2020/08/25/southampton-names-sportsbet-io-as-new-front-of-shirt-sponsor/|url-status=live}}</ref> |- |{{Fb team (N) Swansea City}} |{{flagsport|NIR}} [[Мајкл Даф]] <small>(1-19. коло)</small> <br />{{flagsport|IRL}} [[Алан Шихан]] (в.д.) <small>(20-26. коло)</small><br />{{flagsport|ENG}} [[Лук Вилијамс (фудбалер 1981)|Лук Вилијамс]] <small>(од 27. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Мат Грајмс]] |{{flagsport|JAM}} [[Џамал Лоу]] (9) |{{flagsport|ESP}} [[Joma]]<ref>{{cite press release|title=Swans sign Joma for new campaign |url=http://www.swanseacity.com/news/article/swans-sign-joma-for-new-campaign-3092687.aspx |publisher=Swansea City A.F.C.|location=[[Swansea]]|access-date=3 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160604105108/http://www.swanseacity.com/news/article/swans-sign-joma-for-new-campaign-3092687.aspx |archive-date=4 June 2016 |url-status=dead}}</ref> |Reviva Coffee (дома)<ref>{{cite press release|title=Swansea City and Reviva Coffee Announce New Shirt Sponsorship and Exclusive Coffee Supply Partnership |url=https://www.swanseacity.com/news/swansea-city-and-reviva-coffee-announce-new-shirt-sponsorship-and-exclusive-coffee-supply |publisher=Swansea City A.F.C.|location=[[Swansea]]|date= 13 June 2023 |access-date=17 June 2023}}</ref><br />Westacres (гости и трет дрес)<ref>{{cite press release|title=Westacres Become Swansea City's Front-Of-Home-Shirt Partner for 2022-23 Season |url=https://www.swanseacity.com/news/westacres-become-swansea-citys-front-home-shirt-partner-2022-23-season |publisher=Swansea City A.F.C.|location=[[Swansea]] |date= 16 June 2022 |access-date=16 June 2022}}</ref> |- |{{Fb team (N) Stoke City}} |{{flagsport|SCO}} [[Алекс Нил]] <small>(1-20. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Стивен Шумахер]] <small>(од 22. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Џош Лорент]] |{{flagsport|POR}} [[Андре Видигал]] (6) |{{flagsport|ITA}} [[Macron (спортска опрема)|Macron]] |[[bet365]] |- |{{Fb team (N) Huddersfield Town}} |{{flagsport|ENG}} [[Нил Ворнок]] <small>(1-7. коло)</small> <br />{{flagsport|JAM}} [[Дарен Мур]] <small>(8-29. коло)</small><br />{{flagsport|GER}} [[Андре Брајтенрајтер]] <small>(од 30. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Џонатан Хог]] |{{flagsport|POL}} [[Михал Хелик]] (9) |{{flagsport|ENG}} [[Umbro]] | colspan="3" |[[Utilita Energy|Utilita]]<ref>{{cite press release|url=https://www.htafc.com/news/2021/march/utilita-on-the-front-of-town-shirts-for-three-years/ |title=Utilita on the front of Town's shirts for three years|date= 31 March 2021|publisher= Huddersfield Town A.F.C.|location=[[Huddersfield]]}}</ref> |- |{{Fb team (N) Hull City}} |{{flagsport|ENG}} [[Лијам Росиниор]] |{{flagsport|ENG}} [[Луј Којл]] |{{flagsport|ENG}} [[Џејден Филоџин]] (12) |{{flagsport|ITA}} [[Kappa]] | colspan="3" |[[Corendon Airlines]]<ref>{{cite press release|url= https://www.wearehullcity.co.uk/news/2022/july/corendon-airlines-become-front-of-shirt-sponsors/|title= Anex Tour Agree Principal Partnership|date= 30 September 2023|publisher= Hull City A.F.C.|location=[[Kingston upon Hull]]}}</ref> |- |{{Fb team (N) Sheffield Wednesday}} |{{flagsport|ESP}} [[Франсиско Хавиер Муњос|Хиско]] <small>(1-10. коло)</small> <br />{{flagsport|GER}} [[Дани Рол]] <small>(од 11. коло)</small> |{{flagsport|SCO}} [[Бари Банан]] |{{flagsport|NED}} [[Антони Мусаба]] и<br> {{flagsport|CAN}} [[Ике Угбо]] (7) |{{flagsport|ITA}} [[Macron (спортска опрема)|Macron]] | colspan="3" |Cirata |} ==Табела== <small>''Ажуриана на 5 април 2024.''</small><ref>{{Cite web|url=https://www.efl.com/clubs-and-competitions/sky-bet-championship/league-table/|title=EFL Championship – Classifica|date=3 октомври 2023}}</ref> <div align="center"> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:90%;" ! width=7% | ! width="7%" |{{Abbr|Поз.|Позиција}} ! width="27%" |Екипа ! width="10%" |{{Abbr|Бод|Бодови}} ! width="7%" |{{Abbr|ОН|Одиграни натпревари}} ! width="7%" |{{Abbr|П|Победи}} ! width="7%" |{{Abbr|Н|Нерешени}} ! width="7%" |{{Abbr|И|Изгубени}} ! width="7%" |{{Abbr|ДГ|Дадени голови}} ! width="7%" |{{Abbr|ПГ|Примени голови}} ! width="7%" |{{Abbr|ГР|Гол-разлика}} |- style="background:#FFFF66;" | {{симбол2|1uparrow green.svg|15}}||1.|| style="text-align:left;" |'''{{Fb team Leicester City}}''' |'''97'''||46||31||4||11||89||41||+48 |- style="background:#FFFF66;" | {{симбол2|1uparrow green.svg|15}}||2.|| style="text-align:left;" |'''{{Fb team Ipswich Town}}''' |'''96'''||46||28||12||6||92||57||+35 |- | {{симбол2|Noatunloopsong (nuvola).svg|15}}||3.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Leeds United}} |'''90'''||46||27||9||10||81||43||+38 |- style="background:#FFFF66;" | {{симбол2|Noatunloopsong (nuvola).svg|15}}||4.|| style="text-align:left;" |'''{{Fb team Southampton}}''' |'''87'''||46||26||9||11||87||63||+24 |- | {{симбол2|Noatunloopsong (nuvola).svg|15}}||5.|| style="text-align:left;" |{{Fb team West Bromwich}} |'''75'''||46||21||12||13||70||47||+23 |- | {{симбол2|Noatunloopsong (nuvola).svg|15}}||6.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Norwich City}} |'''73'''||46||21||10||15||79||64||+15 |- | ||7.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Hull City}} |'''70'''||46||19||13||14||68||60||+8 |- | ||8.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Middlesbrough}} |'''69'''||46||20||9||17||71||62||+9 |- | ||9.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Coventry City}} |'''64'''||46||17||13||16||70||59||+11 |- | ||10.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Preston}} |'''63'''||46||18||9||19||56||67||-11 |- | ||11.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Bristol City}} |'''62'''||46||17||11||18||53||51||+2 |- | ||12.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Cardiff City}} |'''62'''||46||19||5||22||53||70||-17 |- | ||13.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Millwall}} |'''59'''||46||16||11||19||45||55||-10 |- | ||14.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Swansea City}} |'''57'''||46||15||12||19||59||65||-6 |- | ||15.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Watford}} |'''56'''||46||13||17||16||61||61||0 |- | ||16.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Sunderland}} |'''56'''||46||16||8||22||52||54||-2 |- | ||17.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Stoke City}} |'''56'''||46||15||11||20||49||60||-11 |- | ||18.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Queens Park Rangers}} |'''56'''||46||15||11||20||47||58||-11 |- | ||19.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Blackburn}} |'''53'''||46||14||11||21||60||74||-14 |- | ||20.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Sheffield Wednesday}} |'''53'''||46||15||8||23||44||68||-24 |- | ||21.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Plymouth Argyle}} |'''51'''||46||13||12||21||59||70||-11 |- style="background:#FFCCCC" | {{симбол2|1downarrow red.svg|15}}||22.|| style="text-align:left;" |'''{{Fb team Birmingham}}''' |'''50'''||46||13||11||22||50||65||-15 |- style="background:#FFCCCC" | {{симбол2|1downarrow red.svg|15}}||23.|| style="text-align:left;" |'''{{Fb team Huddersfield Town}}''' |'''45'''||46||9||18||19||48||77||-29 |- style="background:#FFCCCC" | {{симбол2|1downarrow red.svg|15}}||24.|| style="text-align:left;" |'''{{Fb team Rotherham United}}''' |'''27'''||46||5||12||29||37||89||-52 |}</div> <div style="font-size:smaller"> {{col-start}} {{col-2}} '''''Легенда:''''' :<span style="background-color:#FFFF66;">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> Промоција во '''[[Премиер лига на Англија 2024-2025]]'''. :{{симбол2|Noatunloopsong (nuvola).svg|15}}&nbsp;&nbsp; Се квалификува за '''плејофот''' за промоција во '''[[Премиер лига на Англија 2024-2025]]'''. :<span style="background-color:#FFCCCC;">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> Испаѓа во '''[[Фудбалска лига на Англија Еден 2024-2025|Лига Еден 2024-2025]]'''. {{col-2}} '''''Нотес:''''' :Три бода за победа, еден за нерешено, нула за пораз. :Во случај две или повеќе екипи да завршат со еднакви бодови, рангирањето ќе се одреди според следниве критериуми: :*[[гол-разлика]] :*поголем број на постигнати голови :*меѓусебни дуели :*поголем број на победи :*поголем број на постигнати голови во гости :*[[фер-плеј]] :*бараж {{col-end}} </div> == Плејоф == {{4TeamBracket | sets=2/1 | aggregate=y | nowrap=y | boldwinner = y | RD1=Полуфинале | RD2=Финале | RD1-seed1=3 | RD1-team1= {{Fb team Leeds United}} | RD1-score1-1=0 | RD1-score1-2=4 | RD1-score1-agg=4 | RD1-seed2= 6 | RD1-team2= {{Fb team Norwich City}} | RD1-score2-1=0 | RD1-score2-2=0 | RD1-score2-agg=0 | RD1-seed3= 4 | RD1-team3= {{Fb team Southampton}} | RD1-score3-1=0 | RD1-score3-2=3 | RD1-score3-agg=3 | RD1-seed4= 5 | RD1-team4= {{Fb team West Bromwich}} | RD1-score4-1=0 | RD1-score4-2=1 | RD1-score4-agg=1 | RD2-seed1= | RD2-team1= {{Fb team Leeds United}} | RD2-score1= | RD2-seed2= | RD2-team2= {{Fb team Southampton}} | RD2-score2= }} === Полуфинале === {{TwoLegStart}} {{TwoLegResult|'''{{Fb-rt team Leeds United}}'''||4-0|{{Fb team Norwich City}}||0-0|4-0|winner=1}} {{TwoLegResult|'''{{Fb-rt team Southampton}}'''||3-1|{{Fb team West Bromwich}}||0-0|3-1|winner=1}} {{TwoLegEnd}} === Финале === {{footballbox | date = 26 мај 2024 | time = 15:00 [[British Summer Time|BST]] | team1 = {{Fb-rt team Leeds United}} | score = 0-1 | team2 = {{Fb team Southampton}} | goals1 = | goals2 = {{goal|24}} [[Адам Армстронг|А. Армстронг]] | location = | stadium = [[Вембли (стадион)|Вембли]], [[Лондон]] | referee = [[Џон Брукс (фудбалски судија)|Џон Брукс]] | attendance = 85.862 | report = [https://www.efl.com/match-centre/g2438107 Извештај] }} ==Статистика и награди== ===Поединечна статистика=== ====Листа на стрелци==== {{Classifica marcatori/inizio}} {{Classifica marcatori|голови=27|IRL|име='''[[Сами Шмодич]]'''|клуб={{Fb team Blackburn}}|глава=да}} {{Classifica marcatori|голови=24{{efn|3 голa во плејофот}}|ENG|име=[[Адам Армстронг]]|клуб={{Fb team Southampton}}|позадина=}} {{Classifica marcatori|голови=20{{efn|1 гол во плејофот}}|NED|име=[[Крисенсио Самервил]]|клуб={{Fb team Leeds United}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori|голови=19|ENG|име=[[Морган Витакер]]|клуб={{Fb team Plymouth Argyle}}|позадина=}} {{Classifica marcatori|голови=18|ENG|име=[[Џејми Варди]]|клуб={{Fb team Leicester City}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori|голови=16|SCO|име=[[Че Адамс]]|клуб={{Fb team Southampton}}|позадина=}} {{Classifica marcatori|голови=16|CIV|име=[[Емануел Лате Лат]]|клуб={{Fb team Middlesbrough}}|позадина=}} {{Classifica marcatori|голови=16|USA|име=[[Хаџи Рајт]]|клуб={{Fb team Coventry City}}|позадина=}} {{Classifica marcatori|голови=16|USA|име=[[Џош Сарџент]]|клуб={{Fb team Norwich City}}|позадина=}} {{Classifica marcatori|голови=15|ENG|име=[[Џек Кларк (фудбалер 2000)|Џек Кларк]]|клуб={{Fb team Sunderland}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori|голови=14{{efn|1 гол во плејофот}}|NED|име=[[Џоел Пиру]]|клуб={{Fb team Leeds United}}|позадина=}} {{Classifica marcatori|голови=13|WAL|име=[[Нејтн Броудхед]]|клуб={{Fb team Ipswich Town}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori|голови=13|IRL|име=[[Вил Кин]]|клуб={{Fb team Preston}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori|голови=13|BRA|име=[[Габриел Сара]]|клуб={{Fb team Norwich City}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori|голови=13|ENG|име=[[Елис Симс]]|клуб={{Fb team Coventry City}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori|голови=13|ENG|име=[[Конор Чаплин]]|клуб={{Fb team Ipswich Town}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori|голови=13|WAL|име=[[Даниел Џејмс (фудбалер)|Даниел Џејмс]]|клуб={{Fb team Leeds United}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori/fine}} {{белешки}} ====Играчи со најмногу асистенции==== {| class="wikitable" style="text-align:center" style="font-size:85%;width:30%" ! Место ! Играч ! Клуб ! Асистенции |- |align="center "rowspan="1"| 1. |align="left" | {{flagsport|ENG}} [[Лиф Дејвис]] |align="left" | {{Fb team Ipswich Town}} |align="center"| 16 |- |align="center "rowspan="1"| 2. |align="left" | {{flagsport|FRA}} [[Жоржинио Рутер]] |align="left" | {{Fb team Leeds United}} |align="center"| 15 |- |align="center "rowspan="1"| 3. |align="left" | {{flagsport|ENG}} [[Киернан Дјусбери-Хол]] |align="left" | {{Fb team Leicester City}} |align="center"| 13 |- |align="center "rowspan="2"| 4. |align="left" | {{flagsport|ENG}} [[Адам Армстронг]] |align="left" | {{Fb team Southampton}} |align="center" rowspan="2"| 11 |- |align="left" | {{flagsport|BRA}} [[Габриел Сара]] |align="left" | {{Fb team Norwich City}} |- |align="center "rowspan="1"| 6. |align="left" | {{flagsport|GHA}} [[Абдул Фатаву]] |align="left" | {{Fb team Leicester City}} |align="center"| 10 |- |align="center "rowspan="1"| 7. |align="left" | {{flagsport|WAL}} [[Сорба Томас]] |align="left" | {{Fb team Huddersfield Town}} |align="center"| 9 |- |align="center "rowspan="3"| 8. |align="left"| {{flagsport|ENG}} [[Морган Витакер]] |align="left"| {{Fb team Plymouth Argyle}} |align="center" rowspan="3"| 8 |- |align="left" | {{flagsport|COD}} [[Грејди Диангана]] |align="left" | {{Fb team West Bromwich}} |- |align="left"| {{flagsport|NED}} [[Крисенсио Самервил]] |align="left"| {{Fb team Leeds United}} |} ====Суви мрежи==== {| class="wikitable" style="text-align:center" style="font-size:85%;width:30%" ! Место ! Играч ! Клуб ! Суви мрежи |- |align="center "rowspan="2"| 1. |align="left"| {{flagsport|FRA}} [[Илан Мелје]] |align="left"| {{Fb team Leeds United}} |align="center" rowspan="2"| 18 |- |align="left"| {{flagsport|ENG}} [[Алекс Палмер]] |align="left"| {{Fb team West Bromwich}} |- |align="center "rowspan="1"| 3. |align="left"| {{flagsport|CZE}} [[Васлав Хладки]] |align="left"| {{Fb team Ipswich Town}} |align="center"| 15 |- |align="center" rowspan="4"| 4. |align="left"| {{flagsport|BIH}} [[Асмир Беговиќ]] |align="left"| {{Fb team Queens Park Rangers}} |align="center" rowspan="4"| 13 |- |align="left"| {{flagsport|IRL}} [[Макс О'Лири]] |align="left"| {{Fb team Bristol City}} |- |align="left"| {{flagsport|ENG}} [[Антони Патерсон]] |align="left"| {{Fb team Sunderland}} |- |align="left"| {{flagsport|DEN}} [[Мадс Хермансен]] |align="left"| {{Fb team Leicester City}} |- |align="center "rowspan="1"| 8. |align="left"| {{flagsport|MNE}} [[Матија Шаркиќ]] |align="left"| {{Fb team Millwall}} |align="center | 12 |- |align="center "rowspan="4"| 9. |align="left"| {{flagsport|IRL}} [[Гавин Базуну]] |align="left"| {{Fb team Southampton}} |align="center" rowspan="4"| 11 |- |align="left"| {{flagsport|AUT}} [[Даниел Бахман]] |align="left"| {{Fb team Watford}} |- |align="left"| {{flagsport|SCO}} [[Ангус Ган]] |align="left"| {{Fb team Norwich City}} |- |align="left"| {{flagsport|ENG}} [[Џон Руди]] |align="left"| {{Fb team Birmingham}} |} ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == * {{en}} [http://www.efl.com/sky-bet-championship/ Фудбалска лига на Англија Чемпионшип - Официјално мрежно место] {{Сезони во Чемпионшип}} [[Категорија:Фудбалот во Англија]] [[Категорија:Чемпионшип сезони]] [[Категорија:Фудбалски лиги во сезоната 2023-2024|Англија, Чемпионшип]] [[Категорија:Фудбалот во 2023]] [[Категорија:Фудбалот во 2024]] aqd938xtwt0uo7h6bss01sb4f6j1irj 5538049 5538048 2026-04-12T12:02:19Z Carshalton 30527 /* Суви мрежи */ 5538049 wikitext text/x-wiki {{Infobox football tournament season |title = Чемпионшип 2023-2024 |logo = EFL Championship Logo.png |pixels = 175px |competition = Фудбалска лига на Англија Чемпионшип |sport = Фудбал |organization = [[Фудбалска лига на Англија]] |country = {{ENG}} |edition = 121-во |date_start = 4 август 2023 |date_end = 4 мај 2024 |champions = {{Fb team Leicester City}}<br>2. титула |promotions = {{Fb team Leicester City}}<br>{{Fb team Ipswich Town}}<br>{{Fb team Southampton}} |relegated = {{Fb team Birmingham}}<br>{{Fb team Huddersfield Town}}<br>{{Fb team Rotherham United}} |matches played = 552 |goals = 1480 |top scorer = {{flagsport|IRL}} [[Сами Шмодич]]<br /> {{small|(27 гола)}} |prevseason = [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|2022–23]] |nextseason = [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2024-2025|2024–25]] }} '''Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2023-2024''' била 121-вата сезона на второто ниво на англискиот фудбал, односно 20-та под името [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип|Чемпионшип]]. Сезоната започнала на 4 август 2023, а завршила на 4 мај 2024. Плејофот, во кој традиционално играат клубовите којшто завршиле од третото до шестото место борејќи се за последното место кое носи промоција во [[Премиер лига на Англија|Премиер лигата]] ќе се одигра од 12 до 26 мај 2024. Првото место го освоила екипата на [[ФК Лестер Сити|Лестер Сити]] и заедно со второпласираниот [[ФК Ипсвич Таун|Ипсвич Таун]] избориле директна промоција во [[Премиер лига на Англија|Премиер лигата]] за сезоната 2024-2025. Ним подоцна им се приклучил [[ФК Саутхемптон|Саутхемптон]] како победник на [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2023-2024#Плејоф|плејофот]]. Од лигата испаднале три екипи: [[ФК Бирмингем Сити|Бирмингем Сити]], [[ФК Хадерсфилд Таун|Хадерсфилд Таун]] и [[ФК Ротерам Јунајтед|Ротерам Јунајтед]]. Најдобар стрелец бил [[Сами Шмодич]] од Ипсвич Таун со 27 гола. ==Промена на екипи== Следниве екипи ја промениле лигата во однос на сезоната 2023–2024. {{Col-begin|width=40%}} {{col-2}} ===Во Чемпионшип=== '''Промоција од [[Фудбалска лига на Англија Еден 2022-2023|Лига Еден]]''' * {{Fb team Plymouth Argyle}} * {{Fb team Ipswich Town}} * {{Fb team Sheffield Wednesday}} '''Испаднале од [[Премиер лига на Англија 2022-2023|Премиер лига]]''' * {{Fb team Leicester City}} * {{Fb team Leeds United}} * {{Fb team Southampton}} {{col-2}} ===Од Чемпионшип=== '''Промоција во [[Премиер лига на Англија 2023-2024|Премиер лига]]''' * {{Fb team Burnley}} * {{Fb team Sheffield United}} * {{Fb team Luton Town}} '''Испаднале во [[Фудбалска лига на Англија Еден 2023-2024|Лига Еден]]''' * {{Fb team Reading}} * {{Fb team Blackpool}} * {{Fb team Wigan}} {{col-end}} ==Екипи учеснички и нивните локации== {{location map+|England|float=right|width=350|caption=Локации на екипите од Чемпионшип 2023-2024|places= {{location map~ |England |lat=52.475703 |long=-1.868189 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Бирмингем Сити|Бирмингем]]</span>|position=bottom}} {{location map~ |England |lat=53.7286 |long=-2.4892 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Блекбурн Роверс|Блекбурн]]</span>|position=bottom}} {{location map~ |England |lat=51.44 |long=-2.620278 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Бристол Сити|Бристол Сити]]</span>|position=bottom}} {{location map~ |England |lat=51.4728 |long=-3.2030 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Кардиф Сити|Кардиф Сити]]</span>|position=left}} {{location map~ |England |lat=52.406822 |long=-1.519693 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Ковентри Сити|Ковентри&nbsp;Сити]]</span>|position=right}} {{location map~ |England |lat=53.6543 |long=-1.7684 |label=<span style="font-size:85%;">[[АФК Хадерсфилд Таун|Хадерсфилд&nbsp;Таун]]</span>|position=right}} {{location map~ |England |lat=53.74603 |long=-0.36795 |label=<small>[[АФК Хал Сити|Хал Сити]]</small>|position=top}} {{location map~ |England |lat=52.055061 |long=1.144831 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Ипсвич Таун|Ипсвич Таун]]|position=left}} {{location map~ |England |lat=53.7778 |long=-1.5722 |label=<span style="font-size:79%;">[[ФК Лидс Јунајтед|Лидс&nbsp;Јунајтед]]|position=top}} {{location map~ |England |lat=52.620392 |long=-1.142267 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Лестер Сити|Лестер Сити]]|position=right}} {{location map~ |England |lat=54.578333 |long=-1.216944 |label=<span style="font-size:80%;">[[ФК Мидлсбро|Мидлсбро]]</span>|position=left}} {{location map~ |England |lat=52.622128 |long=1.308653 |label=<small>[[ФК Норич Сити|Норич Сити]]</small>|position=top}} {{location map~ |England |lat=50.3883 |long=-4.1510 |label=<span style="font-size:80%;">[[ФК Плимут Аргајл|Плимут]]|position=top}} {{location map~ |England |lat=53.772256 |long=-2.68806 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Престон Норт Енд|Престон&nbsp;Норт&nbsp;Енд]]</span>|position=left}} {{location map~ |England |lat=53.4279 |long=-1.3620 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Ротерам Јунајтед|Ротерам&nbsp;Јун.]]</span>|position=right}} {{location map~ |England |lat=53.4114 |long=-1.5007 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Шефилд Венздеј|Шефилд&nbsp;В.]]</span>|position=bottom}} {{location map~ |England |lat=50.905826 |long=-1.390979 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Саутхемптон|Саутхемптон]]|position=right}} {{location map~ |England |lat=52.988419 |long=-2.175407 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Стоук Сити|Стоук Сити]]</span>|position=left}} {{location map~ |England |lat=54.906869 |long=-1.38380 |label=<span style="font-size:85%;">[[АФК Сандерленд|Сандерленд]]</span>}} {{location map~ |England |lat=51.642752 |long=-3.934588 |label=<span style="font-size:80%;">[[АФК Свонзи Сити|Свонзи Сити]]</span>|position=top}} {{location map~ |England |lat=51.649906 |long=-0.401531 |label=<small>[[ФК Вотфорд|Вотфорд]]</small>|position=left}} {{location map~ |England |lat=52.50916667|long=-1.96388889 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Вест Бромвич Албион|Вест Бромвич]]</span>|position=left}} {{location map~ |England |lat=51.507222 |long=-0.1275 |label=<small>Лондон</small>|position=bottom}} {{location map~ |England |lat=50.4 |long=-0.5 |label=<small>'''[[Лондон]]''':<br>[[ФК Квинс Парк Ренџерс|КПР]]<br />[[ФК Милвол|Милвол]]</small>|mark=TransparentPlaceholder.png|marksize=1|position=right}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:85%;width:60%" |- !Екипа !Град !Стадион !Претходна сезона |- |{{Fb team (N) Birmingham}} |[[Бирмингем]] |[[Сент Ендрјус (стадион)|Сент Ендрјус]] |17. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Blackburn}} |[[Блекбурн]] |[[Ивуд Парк]] |7. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Bristol City}} |[[Бристол]] |[[Стадион Ештон Гејт|Ештон Гејт]] |14. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) West Bromwich}} |[[Вест Бромвич]] |[[Хауторнс]] |9. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Watford}} |[[Вотфорд]] |[[Викариџ Роуд]] |11. место [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Ipswich Town}} |[[Ипсвич]] |[[Портман Роуд]] |2. место во [[Фудбалска лига на Англија Еден 2022-2023|Лига Еден]], промоција |- |{{Fb team (N) Cardiff City}} |[[Кардиф]] |[[Стадион Кардиф Сити]] |21. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) QPR}} |[[Лондон]] |[[Лофтус Роуд]] |20. место [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Coventry City}} |[[Ковентри]] |[[Рико Арена]] |5. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Leicester City}} |[[Лестер]] |[[Стадион Кинг Пауер|Кинг Пауер]] |18. место [[Премиер лига на Англија 2022-2023|Премиер лига]], испаѓање |- |{{Fb team (N) Leeds United}} |[[Лидс]] |[[Еланд Роуд]] |19. место [[Премиер лига на Англија 2022-2023|Премиер лига]], испаѓање |- |{{Fb team (N) Middlesbrough}} |[[Мидлсбро]] |[[Стадион Риверсајд]] |4. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Millwall}} |[[Лондон]] |[[Ден (стадион)|Ден]] |8. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Norwich City}} |[[Норич]] |[[Кероу Роуд]] |13. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Plymouth Argyle}} |[[Плимут]] |[[Хоум Парк]] |1. место во [[Фудбалска лига на Англија Еден 2022-2023|Лига Еден]], промоција |- |{{Fb team (N) Preston}} |[[Престон]] |[[Дипдејл]] |12. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Rotherham United}} |[[Ротерам]] |[[Стадион Њујорк|Њујорк]] |19. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Sunderland}} |[[Сандерленд]] |[[Стедиум оф Лајт]] |6. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Southampton}} |[[Саутхемптон]] |[[Стадион Сент Мерис|Сент Мерис]] |20. место [[Премиер лига на Англија 2022-2023|Премиер лига]], испаѓање |- |{{Fb team (N) Swansea City}} |[[Свонзи]] |[[Стадион Либерти|Либерти]] |10. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Stoke City}} |[[Стоук на Трент]] |[[Стадион Бет365|Бет365]] |16. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Huddersfield Town}} |[[Хадерсфилд]] |[[Стадион Џон Смит|Џон Смит]] |18. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Hull City}} |[[Кингстон на Хал]] |[[МКМ (стадион)|МКМ Стедиум]] |15. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Sheffield Wednesday}} |[[Шефилд]] |[[Брамал Лејн]] |3. место во [[Фудбалска лига на Англија Еден 2022-2023|Лига Еден]], промоција преку плејоф |} ==Личности и спонзори== {| class="wikitable sortable" style="font-size:85%;" width=90% |- ! width=15% | Екипа ! width=15% | Тренер ! width=15% | Капитен ! width=15% | Најдобар стрелец ! width=15% | Опрема ! width=15% | Спонзор |- |{{Fb team (N) Birmingham}} |{{flagsport|ENG}} [[Џон Јустејс]] <small>(1-11. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Вејн Руни]] <small>(12-16. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Тони Моубрај]] <small>(27-38. коло)</small><br />{{flagsport|ENG}} [[Гари Ровет]] <small>(од 39. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Дион Сендерсон]] |{{flagsport|ENG}} [[Џеј Стансфилд]] (9) |{{flagsport|USA}} [[Nike, Inc.|Nike]] |Undefeated<ref>{{cite press release|title= Undefeated named Blues' new principal partner and sponsor|date= 26 July 2023|publisher= Birmingham City Football Club|location=[[Birmingham]]|access-date= 28 July 2023|url= https://www.bcfc.com/news/all/undefeated-named-blues-new-principal-partner-and-sponsor}}</ref> |- |{{Fb team (N) Blackburn}} |{{flagsport|DEN}} [[Јон Дал Томасон]] <small>(1-31. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Џон Јустејс]] <small>(од 32. коло)</small> |{{flagsport|SCO}} [[Доминик Хајам]] |{{flagsport|IRL}} [[Сами Шмодич]] (27) |{{flagsport|ITA}} [[Macron (спортска опрема)|Macron]] |Totally Wicked |- |{{Fb team (N) Bristol City}} |{{flagsport|ENG}} [[Најџел Пирсон]] <small>(1-14. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Лијам Менинг]] <small>(од 15. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Мати Џејмс]] |{{flagsport|SCO}} [[Томи Конвеј]] (10) |{{flagsport|IRL}} [[O'Neills]] |Huboo<ref>{{cite press release|url=https://www.bcfc.co.uk/news/bristol-city-announces-historic-principal-partnership-with-huboo/|location=[[Bristol]]|publisher=Bristol City Football Club| title=Bristol City announces historic principal partnership with Huboo|date=16 February 2022 }}</ref> |- |{{Fb team (N) West Bromwich}} |{{flagsport|ESP}} [[Карлос Корберан]] |{{flagsport|ENG}} [[Џед Валас]] |{{flagsport|ENG}} [[Брендон Томас-Асанте]] (11) |{{flagsport|GER}} [[Puma]] |Ideal Heating |- |{{Fb team (N) Watford}} |{{flagsport|FRA}} [[Валериен Исмаел]] <small>(1-37. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Том Клеверли]] <small>(од 38. коло) |{{flagsport|AUT}} [[Даниел Бахман]] |{{flagsport|DEN}} [[Милета Рајовиќ]] (10) |{{flagsport|ESP}} [[Kelme]] |MrQ.com<ref>{{cite news |url=https://www.watfordfc.com/news/club/official-watford-fc-mrq-announce-new-partnership |title=Official: Watford FC & MrQ Announce New Partnership |access-date=15 June 2023 |date= 15 July 2023}}</ref> |- |{{Fb team (N) Ipswich Town}} |{{flagsport|NIR}} [[Киеран Мекена]] |{{flagsport|EGY}} [[Сем Морси]] |{{flagsport|WAL}} [[Нејтн Броудхед]] и<br> {{flagsport|ENG}} [[Конор Чаплин]] (13) |{{flagsport|ENG}} [[Umbro]] |[[+–=÷× Tour]] |- |{{Fb team (N) Cardiff City}} |{{flagsport|TUR}} [[Ерол Булут]] |{{flagsport|ENG}} [[Џо Ролс]] |{{flagsport|ENG}} [[Пери Енг]] и<br> {{flagsport|ENG}} [[Карлан Грант]] (6) |{{flagsport|USA}} [[New Balance]]<ref>{{cite web|title=Derby County Announce Umbro Kit Deal|url=http://www.footyheadlines.com/2017/06/derby-county-extend-umbro-kit-deal.html|access-date=12 June 2017}}</ref> |[[Tourism Malaysia|Visit Malaysia]] |- |{{Fb team (N) QPR}} |{{flagsport|ENG}} [[Гарет Ејнсворт]] <small>(1-14. коло)</small><br>{{flagsport|ESP}} [[Марти Сифуентес]] <small>(од 15. коло)</small> |{{flagsport|BIH}} [[Асмир Беговиќ]] |{{flagsport|MAR}} [[Илијас Шаир]] (7) |{{flagsport|ITA}} [[Errea]] |Convivia Group<ref>{{cite news|url=https://www.businessleader.co.uk/convivia-announced-as-new-shirt-sponsor-of-qpr-football-club/|title=Convivia announced as new shirt sponsor of QPR Football Club|work=Business Leader|location=[[London]]|last=Cook|first=James|date=27 June 2022|access-date=2024-04-06|archive-date=2022-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220703093341/https://www.businessleader.co.uk/convivia-announced-as-new-shirt-sponsor-of-qpr-football-club/|url-status=dead}}</ref> |- |{{Fb team (N) Coventry City}} |{{flagsport|ENG}} [[Марк Робинс]] |{{flagsport|SCO}} [[Лиам Кели (фудбалер 1990)|Лиам Кели]] |{{flagsport|USA}} [[Хаџи Рајт]] (16) |{{flagsport|DEN}} [[Hummel International|Hummel]] |[[King of Shaves]]<ref>{{cite press release|url=https://www.ccfc.co.uk/news/2023/july/news-king-of-shaves-to-become-front-of-shirt-sponsor/|title=King of Shaves to become front of shirt sponsor |date= 14 July 2023|publisher= Coventry City Football Club|location=[[Coventry]]}}</ref> |- |{{Fb team (N) Leicester City}} |{{flagsport|ITA}} [[Енцо Мареска]] |{{flagsport|ENG}} [[Конор Коуди]] |{{flagsport|ENG}} [[Џејми Варди]] (18) |{{flagsport|GER}} [[Adidas]] |[[King Power]]<ref>{{cite press release|url=https://www.lcfc.com/news/3562810/king-power-returns-as-principal-partner/ |title= King Power returns as principal partner |date= 30 June 2023 |publisher=Leicester City Football Club|location=[[Leicester]]}}</ref> |- |{{Fb team (N) Leeds United}} |{{flagsport|GER}} [[Даниел Фарке]] |{{flagsport|WAL}} [[Итан Ампаду]] |{{flagsport|NED}} [[Крисенсио Самервил]] (19) |{{flagsport|GER}} [[Adidas]] |BOXT |- |{{Fb team (N) Middlesbrough}} |{{flagsport|ENG}} [[Мајкл Карик]] |{{flagsport|ENG}} [[Џони Хаусон]] |{{flagsport|CIV}} [[Емануел Лате Лат]] (16) |{{flagsport|ITA}} [[Errea]] |[[Unibet]] |- |{{Fb team (N) Millwall}} |{{flagsport|ENG}} [[Гари Ровет]] <small>(1-11. коло)</small><br>{{flagsport|ENG}} [[Адам Барет]] (в.д) <small>(12. коло)</small><br>{{flagsport|ENG}} [[Џо Едвардс (фудбалски тренер)|Џо Едвардс]] <small>(13-33. коло)</small><br>{{flagsport|ENG}} [[Нил Харис (фудбалер 1977)|Нил Харис]] <small>(од 34. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Шон Хачинсон]] |{{flagsport|NED}} [[Зиан Флеминг]] (7) |{{flagsport|ITA}} [[Macron (спортска опрема)|Macron]] |Huski Chocolate<ref>{{cite press release|title=Millwall announce Huski Chocolate as new principal partner|url=https://www.millwallfc.co.uk/news/2019/june/millwall-announce-huski-chocolate-as-new-principal-partner/|publisher=Millwall Football Club|location=[[London]]|access-date=21 June 2019}}</ref> |- |{{Fb team (N) Norwich City}} |{{flagsport|USA}} [[Дејвид Вагнер]] |{{flagsport|SCO}} [[Грант Ханли]] |{{flagsport|USA}} [[Џош Сарџент]] (16) |{{flagsport|ESP}} [[Joma]]<ref>{{cite press release|date=1 July 2021|title=Club announces Joma as new technical kit partner|url=https://www.canaries.co.uk/News/2021/july/club-announces-joma-as-new-technical-kit-partner/|url-status=live|access-date=1 July 2021|publisher=Norwich City Football Club|location=[[Norwich]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701091118/https://www.canaries.co.uk/News/2021/july/club-announces-joma-as-new-technical-kit-partner/ |archive-date=1 July 2021}}</ref> |[[Lotus Cars]]<ref>{{cite press release|date=25 June 2021|title=Club announces Lotus Cars as new front of shirt sponsor for 2021–22 |url=https://www.canaries.co.uk/News/2021/june/club-reveal-lotus-as-new-principal-partner-for-2021-22-season/|url-status=live|access-date=26 June 2021 |publisher=Norwich City Football Club|location=[[Norwich]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625104040/https://www.canaries.co.uk/News/2021/june/club-reveal-lotus-as-new-principal-partner-for-2021-22-season/ |archive-date=25 June 2021}}</ref> |- |{{Fb team (N) Plymouth Argyle}} |{{flagsport|ENG}} [[Стивен Шумахер]] <small>(1-20. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Ијан Фостер (фудбалер)|Ијан Фостер]] <small>(21-40. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Нил Дјуснип]] <small>(од 41. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Џо Едвардс (фудбалер 1990)|Џо Едвардс]] |{{flagsport|ENG}} [[Морган Витакер]] (19) |{{flagsport|GER}} [[Puma]] |Bond Timber |- |{{Fb team (N) Preston}} |{{flagsport|ENG}} [[Рајан Лоу]] |{{flagsport|IRL}} [[Алан Браун]] |{{flagsport|IRL}} [[Вил Кин]] (13) |{{flagsport|ENG}} [[Castore]] |PAR Group |- |{{Fb team (N) Rotherham United}} |{{flagsport|ENG}} [[Мат Тејлор (фудбалер 1982)|Мат Тејлор]] <small>(1-16. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Лијам Ричардсон]] <small>(17-43. коло)</small><br />{{flagsport|SCO}} [[Стив Еванс (фудбалер 1962)|Стив Еванс]] <small>(од 44. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Шон Морисон (фудбалер)|Шон Морисон]] |{{flagsport|ENG}} [[Том Ивс]] (6) |{{flagsport|GER}} [[Puma]] |Rotherham Hospice |- |{{Fb team (N) Sunderland}} |{{flagsport|ENG}} [[Тони Моубрај]] <small>(1-19. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Мајкл Бил]] <small>(20-33. коло)</small><br />{{flagsport|ENG}} [[Мајк Додс]] (в.д.) <small>(од 34. коло)</small> |{{flagsport|NIR}} [[Кори Еванс]] |{{flagsport|ENG}} [[Џек Кларк (фудбалер)|Џек Кларк]] (15) |{{flagsport|USA}} [[Nike, Inc.|Nike]] |[[Spreadex Sports]] |- |{{Fb team (N) Southampton}} |{{flagsport|SCO}} [[Расел Мартин (фудбалер)|Расел Мартин]] |{{flagsport|ENG}} [[Џек Стивенс]] |{{flagsport|ENG}} [[Адам Армстронг]] (21) |{{flagsport|DEN}} [[Hummel International|Hummel]]<ref>{{cite press release|url=https://www.southamptonfc.com/news/2021-01-18/southampton-football-club-hummel-official-kit-supplier|date=18 January 2021|access-date=9 October 2021|title=Saints welcome Hummer as official kit supplier|publisher=Southampton Football Club|location=[[Southampton]]|archive-date=18 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210118091607/https://www.southamptonfc.com/news/2021-01-18/southampton-football-club-hummel-official-kit-supplier|url-status=live}} {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210118091607/https://www.southamptonfc.com/news/2021-01-18/southampton-football-club-hummel-official-kit-supplier |date=2021-01-18 }}</ref> |[[TGP Europe|Sportsbet.io]]<ref>{{cite news|last=Daniels|first=Tom|date=25 August 2020|title=Sportsbet.io becomes new Main Club Sponsor|work=Insider Sport|url=https://www.insidersport.com/2020/08/25/southampton-names-sportsbet-io-as-new-front-of-shirt-sponsor/|access-date=25 August 2020|archive-date=25 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125043030/https://insidersport.com/2020/08/25/southampton-names-sportsbet-io-as-new-front-of-shirt-sponsor/|url-status=live}}</ref> |- |{{Fb team (N) Swansea City}} |{{flagsport|NIR}} [[Мајкл Даф]] <small>(1-19. коло)</small> <br />{{flagsport|IRL}} [[Алан Шихан]] (в.д.) <small>(20-26. коло)</small><br />{{flagsport|ENG}} [[Лук Вилијамс (фудбалер 1981)|Лук Вилијамс]] <small>(од 27. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Мат Грајмс]] |{{flagsport|JAM}} [[Џамал Лоу]] (9) |{{flagsport|ESP}} [[Joma]]<ref>{{cite press release|title=Swans sign Joma for new campaign |url=http://www.swanseacity.com/news/article/swans-sign-joma-for-new-campaign-3092687.aspx |publisher=Swansea City A.F.C.|location=[[Swansea]]|access-date=3 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160604105108/http://www.swanseacity.com/news/article/swans-sign-joma-for-new-campaign-3092687.aspx |archive-date=4 June 2016 |url-status=dead}}</ref> |Reviva Coffee (дома)<ref>{{cite press release|title=Swansea City and Reviva Coffee Announce New Shirt Sponsorship and Exclusive Coffee Supply Partnership |url=https://www.swanseacity.com/news/swansea-city-and-reviva-coffee-announce-new-shirt-sponsorship-and-exclusive-coffee-supply |publisher=Swansea City A.F.C.|location=[[Swansea]]|date= 13 June 2023 |access-date=17 June 2023}}</ref><br />Westacres (гости и трет дрес)<ref>{{cite press release|title=Westacres Become Swansea City's Front-Of-Home-Shirt Partner for 2022-23 Season |url=https://www.swanseacity.com/news/westacres-become-swansea-citys-front-home-shirt-partner-2022-23-season |publisher=Swansea City A.F.C.|location=[[Swansea]] |date= 16 June 2022 |access-date=16 June 2022}}</ref> |- |{{Fb team (N) Stoke City}} |{{flagsport|SCO}} [[Алекс Нил]] <small>(1-20. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Стивен Шумахер]] <small>(од 22. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Џош Лорент]] |{{flagsport|POR}} [[Андре Видигал]] (6) |{{flagsport|ITA}} [[Macron (спортска опрема)|Macron]] |[[bet365]] |- |{{Fb team (N) Huddersfield Town}} |{{flagsport|ENG}} [[Нил Ворнок]] <small>(1-7. коло)</small> <br />{{flagsport|JAM}} [[Дарен Мур]] <small>(8-29. коло)</small><br />{{flagsport|GER}} [[Андре Брајтенрајтер]] <small>(од 30. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Џонатан Хог]] |{{flagsport|POL}} [[Михал Хелик]] (9) |{{flagsport|ENG}} [[Umbro]] | colspan="3" |[[Utilita Energy|Utilita]]<ref>{{cite press release|url=https://www.htafc.com/news/2021/march/utilita-on-the-front-of-town-shirts-for-three-years/ |title=Utilita on the front of Town's shirts for three years|date= 31 March 2021|publisher= Huddersfield Town A.F.C.|location=[[Huddersfield]]}}</ref> |- |{{Fb team (N) Hull City}} |{{flagsport|ENG}} [[Лијам Росиниор]] |{{flagsport|ENG}} [[Луј Којл]] |{{flagsport|ENG}} [[Џејден Филоџин]] (12) |{{flagsport|ITA}} [[Kappa]] | colspan="3" |[[Corendon Airlines]]<ref>{{cite press release|url= https://www.wearehullcity.co.uk/news/2022/july/corendon-airlines-become-front-of-shirt-sponsors/|title= Anex Tour Agree Principal Partnership|date= 30 September 2023|publisher= Hull City A.F.C.|location=[[Kingston upon Hull]]}}</ref> |- |{{Fb team (N) Sheffield Wednesday}} |{{flagsport|ESP}} [[Франсиско Хавиер Муњос|Хиско]] <small>(1-10. коло)</small> <br />{{flagsport|GER}} [[Дани Рол]] <small>(од 11. коло)</small> |{{flagsport|SCO}} [[Бари Банан]] |{{flagsport|NED}} [[Антони Мусаба]] и<br> {{flagsport|CAN}} [[Ике Угбо]] (7) |{{flagsport|ITA}} [[Macron (спортска опрема)|Macron]] | colspan="3" |Cirata |} ==Табела== <small>''Ажуриана на 5 април 2024.''</small><ref>{{Cite web|url=https://www.efl.com/clubs-and-competitions/sky-bet-championship/league-table/|title=EFL Championship – Classifica|date=3 октомври 2023}}</ref> <div align="center"> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:90%;" ! width=7% | ! width="7%" |{{Abbr|Поз.|Позиција}} ! width="27%" |Екипа ! width="10%" |{{Abbr|Бод|Бодови}} ! width="7%" |{{Abbr|ОН|Одиграни натпревари}} ! width="7%" |{{Abbr|П|Победи}} ! width="7%" |{{Abbr|Н|Нерешени}} ! width="7%" |{{Abbr|И|Изгубени}} ! width="7%" |{{Abbr|ДГ|Дадени голови}} ! width="7%" |{{Abbr|ПГ|Примени голови}} ! width="7%" |{{Abbr|ГР|Гол-разлика}} |- style="background:#FFFF66;" | {{симбол2|1uparrow green.svg|15}}||1.|| style="text-align:left;" |'''{{Fb team Leicester City}}''' |'''97'''||46||31||4||11||89||41||+48 |- style="background:#FFFF66;" | {{симбол2|1uparrow green.svg|15}}||2.|| style="text-align:left;" |'''{{Fb team Ipswich Town}}''' |'''96'''||46||28||12||6||92||57||+35 |- | {{симбол2|Noatunloopsong (nuvola).svg|15}}||3.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Leeds United}} |'''90'''||46||27||9||10||81||43||+38 |- style="background:#FFFF66;" | {{симбол2|Noatunloopsong (nuvola).svg|15}}||4.|| style="text-align:left;" |'''{{Fb team Southampton}}''' |'''87'''||46||26||9||11||87||63||+24 |- | {{симбол2|Noatunloopsong (nuvola).svg|15}}||5.|| style="text-align:left;" |{{Fb team West Bromwich}} |'''75'''||46||21||12||13||70||47||+23 |- | {{симбол2|Noatunloopsong (nuvola).svg|15}}||6.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Norwich City}} |'''73'''||46||21||10||15||79||64||+15 |- | ||7.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Hull City}} |'''70'''||46||19||13||14||68||60||+8 |- | ||8.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Middlesbrough}} |'''69'''||46||20||9||17||71||62||+9 |- | ||9.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Coventry City}} |'''64'''||46||17||13||16||70||59||+11 |- | ||10.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Preston}} |'''63'''||46||18||9||19||56||67||-11 |- | ||11.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Bristol City}} |'''62'''||46||17||11||18||53||51||+2 |- | ||12.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Cardiff City}} |'''62'''||46||19||5||22||53||70||-17 |- | ||13.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Millwall}} |'''59'''||46||16||11||19||45||55||-10 |- | ||14.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Swansea City}} |'''57'''||46||15||12||19||59||65||-6 |- | ||15.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Watford}} |'''56'''||46||13||17||16||61||61||0 |- | ||16.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Sunderland}} |'''56'''||46||16||8||22||52||54||-2 |- | ||17.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Stoke City}} |'''56'''||46||15||11||20||49||60||-11 |- | ||18.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Queens Park Rangers}} |'''56'''||46||15||11||20||47||58||-11 |- | ||19.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Blackburn}} |'''53'''||46||14||11||21||60||74||-14 |- | ||20.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Sheffield Wednesday}} |'''53'''||46||15||8||23||44||68||-24 |- | ||21.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Plymouth Argyle}} |'''51'''||46||13||12||21||59||70||-11 |- style="background:#FFCCCC" | {{симбол2|1downarrow red.svg|15}}||22.|| style="text-align:left;" |'''{{Fb team Birmingham}}''' |'''50'''||46||13||11||22||50||65||-15 |- style="background:#FFCCCC" | {{симбол2|1downarrow red.svg|15}}||23.|| style="text-align:left;" |'''{{Fb team Huddersfield Town}}''' |'''45'''||46||9||18||19||48||77||-29 |- style="background:#FFCCCC" | {{симбол2|1downarrow red.svg|15}}||24.|| style="text-align:left;" |'''{{Fb team Rotherham United}}''' |'''27'''||46||5||12||29||37||89||-52 |}</div> <div style="font-size:smaller"> {{col-start}} {{col-2}} '''''Легенда:''''' :<span style="background-color:#FFFF66;">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> Промоција во '''[[Премиер лига на Англија 2024-2025]]'''. :{{симбол2|Noatunloopsong (nuvola).svg|15}}&nbsp;&nbsp; Се квалификува за '''плејофот''' за промоција во '''[[Премиер лига на Англија 2024-2025]]'''. :<span style="background-color:#FFCCCC;">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> Испаѓа во '''[[Фудбалска лига на Англија Еден 2024-2025|Лига Еден 2024-2025]]'''. {{col-2}} '''''Нотес:''''' :Три бода за победа, еден за нерешено, нула за пораз. :Во случај две или повеќе екипи да завршат со еднакви бодови, рангирањето ќе се одреди според следниве критериуми: :*[[гол-разлика]] :*поголем број на постигнати голови :*меѓусебни дуели :*поголем број на победи :*поголем број на постигнати голови во гости :*[[фер-плеј]] :*бараж {{col-end}} </div> == Плејоф == {{4TeamBracket | sets=2/1 | aggregate=y | nowrap=y | boldwinner = y | RD1=Полуфинале | RD2=Финале | RD1-seed1=3 | RD1-team1= {{Fb team Leeds United}} | RD1-score1-1=0 | RD1-score1-2=4 | RD1-score1-agg=4 | RD1-seed2= 6 | RD1-team2= {{Fb team Norwich City}} | RD1-score2-1=0 | RD1-score2-2=0 | RD1-score2-agg=0 | RD1-seed3= 4 | RD1-team3= {{Fb team Southampton}} | RD1-score3-1=0 | RD1-score3-2=3 | RD1-score3-agg=3 | RD1-seed4= 5 | RD1-team4= {{Fb team West Bromwich}} | RD1-score4-1=0 | RD1-score4-2=1 | RD1-score4-agg=1 | RD2-seed1= | RD2-team1= {{Fb team Leeds United}} | RD2-score1= | RD2-seed2= | RD2-team2= {{Fb team Southampton}} | RD2-score2= }} === Полуфинале === {{TwoLegStart}} {{TwoLegResult|'''{{Fb-rt team Leeds United}}'''||4-0|{{Fb team Norwich City}}||0-0|4-0|winner=1}} {{TwoLegResult|'''{{Fb-rt team Southampton}}'''||3-1|{{Fb team West Bromwich}}||0-0|3-1|winner=1}} {{TwoLegEnd}} === Финале === {{footballbox | date = 26 мај 2024 | time = 15:00 [[British Summer Time|BST]] | team1 = {{Fb-rt team Leeds United}} | score = 0-1 | team2 = {{Fb team Southampton}} | goals1 = | goals2 = {{goal|24}} [[Адам Армстронг|А. Армстронг]] | location = | stadium = [[Вембли (стадион)|Вембли]], [[Лондон]] | referee = [[Џон Брукс (фудбалски судија)|Џон Брукс]] | attendance = 85.862 | report = [https://www.efl.com/match-centre/g2438107 Извештај] }} ==Статистика и награди== ===Поединечна статистика=== ====Листа на стрелци==== {{Classifica marcatori/inizio}} {{Classifica marcatori|голови=27|IRL|име='''[[Сами Шмодич]]'''|клуб={{Fb team Blackburn}}|глава=да}} {{Classifica marcatori|голови=24{{efn|3 голa во плејофот}}|ENG|име=[[Адам Армстронг]]|клуб={{Fb team Southampton}}|позадина=}} {{Classifica marcatori|голови=20{{efn|1 гол во плејофот}}|NED|име=[[Крисенсио Самервил]]|клуб={{Fb team Leeds United}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori|голови=19|ENG|име=[[Морган Витакер]]|клуб={{Fb team Plymouth Argyle}}|позадина=}} {{Classifica marcatori|голови=18|ENG|име=[[Џејми Варди]]|клуб={{Fb team Leicester City}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori|голови=16|SCO|име=[[Че Адамс]]|клуб={{Fb team Southampton}}|позадина=}} {{Classifica marcatori|голови=16|CIV|име=[[Емануел Лате Лат]]|клуб={{Fb team Middlesbrough}}|позадина=}} {{Classifica marcatori|голови=16|USA|име=[[Хаџи Рајт]]|клуб={{Fb team Coventry City}}|позадина=}} {{Classifica marcatori|голови=16|USA|име=[[Џош Сарџент]]|клуб={{Fb team Norwich City}}|позадина=}} {{Classifica marcatori|голови=15|ENG|име=[[Џек Кларк (фудбалер 2000)|Џек Кларк]]|клуб={{Fb team Sunderland}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori|голови=14{{efn|1 гол во плејофот}}|NED|име=[[Џоел Пиру]]|клуб={{Fb team Leeds United}}|позадина=}} {{Classifica marcatori|голови=13|WAL|име=[[Нејтн Броудхед]]|клуб={{Fb team Ipswich Town}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori|голови=13|IRL|име=[[Вил Кин]]|клуб={{Fb team Preston}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori|голови=13|BRA|име=[[Габриел Сара]]|клуб={{Fb team Norwich City}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori|голови=13|ENG|име=[[Елис Симс]]|клуб={{Fb team Coventry City}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori|голови=13|ENG|име=[[Конор Чаплин]]|клуб={{Fb team Ipswich Town}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori|голови=13|WAL|име=[[Даниел Џејмс (фудбалер)|Даниел Џејмс]]|клуб={{Fb team Leeds United}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori/fine}} {{белешки}} ====Играчи со најмногу асистенции==== {| class="wikitable" style="text-align:center" style="font-size:85%;width:30%" ! Место ! Играч ! Клуб ! Асистенции |- |align="center "rowspan="1"| 1. |align="left" | {{flagsport|ENG}} [[Лиф Дејвис]] |align="left" | {{Fb team Ipswich Town}} |align="center"| 16 |- |align="center "rowspan="1"| 2. |align="left" | {{flagsport|FRA}} [[Жоржинио Рутер]] |align="left" | {{Fb team Leeds United}} |align="center"| 15 |- |align="center "rowspan="1"| 3. |align="left" | {{flagsport|ENG}} [[Киернан Дјусбери-Хол]] |align="left" | {{Fb team Leicester City}} |align="center"| 13 |- |align="center "rowspan="2"| 4. |align="left" | {{flagsport|ENG}} [[Адам Армстронг]] |align="left" | {{Fb team Southampton}} |align="center" rowspan="2"| 11 |- |align="left" | {{flagsport|BRA}} [[Габриел Сара]] |align="left" | {{Fb team Norwich City}} |- |align="center "rowspan="1"| 6. |align="left" | {{flagsport|GHA}} [[Абдул Фатаву]] |align="left" | {{Fb team Leicester City}} |align="center"| 10 |- |align="center "rowspan="1"| 7. |align="left" | {{flagsport|WAL}} [[Сорба Томас]] |align="left" | {{Fb team Huddersfield Town}} |align="center"| 9 |- |align="center "rowspan="3"| 8. |align="left"| {{flagsport|ENG}} [[Морган Витакер]] |align="left"| {{Fb team Plymouth Argyle}} |align="center" rowspan="3"| 8 |- |align="left" | {{flagsport|COD}} [[Грејди Диангана]] |align="left" | {{Fb team West Bromwich}} |- |align="left"| {{flagsport|NED}} [[Крисенсио Самервил]] |align="left"| {{Fb team Leeds United}} |} ====Суви мрежи==== {| class="wikitable" style="text-align:center" style="font-size:85%;width:30%" ! Место ! Играч ! Клуб ! Суви мрежи |- |align="center "rowspan="2"| 1. |align="left"| {{flagsport|FRA}} [[Илан Мелје]] |align="left"| {{Fb team Leeds United}} |align="center" rowspan="2"| 18 |- |align="left"| {{flagsport|ENG}} [[Алекс Палмер]] |align="left"| {{Fb team West Bromwich}} |- |align="center "rowspan="1"| 3. |align="left"| {{flagsport|CZE}} [[Васлав Хладки]] |align="left"| {{Fb team Ipswich Town}} |align="center"| 15 |- |align="center "rowspan="4"| 4. |align="left"| {{flagsport|BIH}} [[Асмир Беговиќ]] |align="left"| {{Fb team Queens Park Rangers}} |align="center" rowspan="4"| 13 |- |align="left"| {{flagsport|IRL}} [[Макс О'Лири]] |align="left"| {{Fb team Bristol City}} |- |align="left"| {{flagsport|ENG}} [[Антони Патерсон]] |align="left"| {{Fb team Sunderland}} |- |align="left"| {{flagsport|DEN}} [[Мадс Хермансен]] |align="left"| {{Fb team Leicester City}} |- |align="center "rowspan="1"| 8. |align="left"| {{flagsport|MNE}} [[Матија Шаркиќ]] |align="left"| {{Fb team Millwall}} |align="center | 12 |- |align="center "rowspan="4"| 9. |align="left"| {{flagsport|IRL}} [[Гавин Базуну]] |align="left"| {{Fb team Southampton}} |align="center" rowspan="4"| 11 |- |align="left"| {{flagsport|AUT}} [[Даниел Бахман]] |align="left"| {{Fb team Watford}} |- |align="left"| {{flagsport|SCO}} [[Ангус Ган]] |align="left"| {{Fb team Norwich City}} |- |align="left"| {{flagsport|ENG}} [[Џон Руди]] |align="left"| {{Fb team Birmingham}} |} ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == * {{en}} [http://www.efl.com/sky-bet-championship/ Фудбалска лига на Англија Чемпионшип - Официјално мрежно место] {{Сезони во Чемпионшип}} [[Категорија:Фудбалот во Англија]] [[Категорија:Чемпионшип сезони]] [[Категорија:Фудбалски лиги во сезоната 2023-2024|Англија, Чемпионшип]] [[Категорија:Фудбалот во 2023]] [[Категорија:Фудбалот во 2024]] 87tvma1eqk49hu1v7obe4747asupeb6 5538050 5538049 2026-04-12T12:02:52Z Carshalton 30527 /* Суви мрежи */ 5538050 wikitext text/x-wiki {{Infobox football tournament season |title = Чемпионшип 2023-2024 |logo = EFL Championship Logo.png |pixels = 175px |competition = Фудбалска лига на Англија Чемпионшип |sport = Фудбал |organization = [[Фудбалска лига на Англија]] |country = {{ENG}} |edition = 121-во |date_start = 4 август 2023 |date_end = 4 мај 2024 |champions = {{Fb team Leicester City}}<br>2. титула |promotions = {{Fb team Leicester City}}<br>{{Fb team Ipswich Town}}<br>{{Fb team Southampton}} |relegated = {{Fb team Birmingham}}<br>{{Fb team Huddersfield Town}}<br>{{Fb team Rotherham United}} |matches played = 552 |goals = 1480 |top scorer = {{flagsport|IRL}} [[Сами Шмодич]]<br /> {{small|(27 гола)}} |prevseason = [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|2022–23]] |nextseason = [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2024-2025|2024–25]] }} '''Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2023-2024''' била 121-вата сезона на второто ниво на англискиот фудбал, односно 20-та под името [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип|Чемпионшип]]. Сезоната започнала на 4 август 2023, а завршила на 4 мај 2024. Плејофот, во кој традиционално играат клубовите којшто завршиле од третото до шестото место борејќи се за последното место кое носи промоција во [[Премиер лига на Англија|Премиер лигата]] ќе се одигра од 12 до 26 мај 2024. Првото место го освоила екипата на [[ФК Лестер Сити|Лестер Сити]] и заедно со второпласираниот [[ФК Ипсвич Таун|Ипсвич Таун]] избориле директна промоција во [[Премиер лига на Англија|Премиер лигата]] за сезоната 2024-2025. Ним подоцна им се приклучил [[ФК Саутхемптон|Саутхемптон]] како победник на [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2023-2024#Плејоф|плејофот]]. Од лигата испаднале три екипи: [[ФК Бирмингем Сити|Бирмингем Сити]], [[ФК Хадерсфилд Таун|Хадерсфилд Таун]] и [[ФК Ротерам Јунајтед|Ротерам Јунајтед]]. Најдобар стрелец бил [[Сами Шмодич]] од Ипсвич Таун со 27 гола. ==Промена на екипи== Следниве екипи ја промениле лигата во однос на сезоната 2023–2024. {{Col-begin|width=40%}} {{col-2}} ===Во Чемпионшип=== '''Промоција од [[Фудбалска лига на Англија Еден 2022-2023|Лига Еден]]''' * {{Fb team Plymouth Argyle}} * {{Fb team Ipswich Town}} * {{Fb team Sheffield Wednesday}} '''Испаднале од [[Премиер лига на Англија 2022-2023|Премиер лига]]''' * {{Fb team Leicester City}} * {{Fb team Leeds United}} * {{Fb team Southampton}} {{col-2}} ===Од Чемпионшип=== '''Промоција во [[Премиер лига на Англија 2023-2024|Премиер лига]]''' * {{Fb team Burnley}} * {{Fb team Sheffield United}} * {{Fb team Luton Town}} '''Испаднале во [[Фудбалска лига на Англија Еден 2023-2024|Лига Еден]]''' * {{Fb team Reading}} * {{Fb team Blackpool}} * {{Fb team Wigan}} {{col-end}} ==Екипи учеснички и нивните локации== {{location map+|England|float=right|width=350|caption=Локации на екипите од Чемпионшип 2023-2024|places= {{location map~ |England |lat=52.475703 |long=-1.868189 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Бирмингем Сити|Бирмингем]]</span>|position=bottom}} {{location map~ |England |lat=53.7286 |long=-2.4892 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Блекбурн Роверс|Блекбурн]]</span>|position=bottom}} {{location map~ |England |lat=51.44 |long=-2.620278 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Бристол Сити|Бристол Сити]]</span>|position=bottom}} {{location map~ |England |lat=51.4728 |long=-3.2030 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Кардиф Сити|Кардиф Сити]]</span>|position=left}} {{location map~ |England |lat=52.406822 |long=-1.519693 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Ковентри Сити|Ковентри&nbsp;Сити]]</span>|position=right}} {{location map~ |England |lat=53.6543 |long=-1.7684 |label=<span style="font-size:85%;">[[АФК Хадерсфилд Таун|Хадерсфилд&nbsp;Таун]]</span>|position=right}} {{location map~ |England |lat=53.74603 |long=-0.36795 |label=<small>[[АФК Хал Сити|Хал Сити]]</small>|position=top}} {{location map~ |England |lat=52.055061 |long=1.144831 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Ипсвич Таун|Ипсвич Таун]]|position=left}} {{location map~ |England |lat=53.7778 |long=-1.5722 |label=<span style="font-size:79%;">[[ФК Лидс Јунајтед|Лидс&nbsp;Јунајтед]]|position=top}} {{location map~ |England |lat=52.620392 |long=-1.142267 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Лестер Сити|Лестер Сити]]|position=right}} {{location map~ |England |lat=54.578333 |long=-1.216944 |label=<span style="font-size:80%;">[[ФК Мидлсбро|Мидлсбро]]</span>|position=left}} {{location map~ |England |lat=52.622128 |long=1.308653 |label=<small>[[ФК Норич Сити|Норич Сити]]</small>|position=top}} {{location map~ |England |lat=50.3883 |long=-4.1510 |label=<span style="font-size:80%;">[[ФК Плимут Аргајл|Плимут]]|position=top}} {{location map~ |England |lat=53.772256 |long=-2.68806 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Престон Норт Енд|Престон&nbsp;Норт&nbsp;Енд]]</span>|position=left}} {{location map~ |England |lat=53.4279 |long=-1.3620 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Ротерам Јунајтед|Ротерам&nbsp;Јун.]]</span>|position=right}} {{location map~ |England |lat=53.4114 |long=-1.5007 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Шефилд Венздеј|Шефилд&nbsp;В.]]</span>|position=bottom}} {{location map~ |England |lat=50.905826 |long=-1.390979 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Саутхемптон|Саутхемптон]]|position=right}} {{location map~ |England |lat=52.988419 |long=-2.175407 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Стоук Сити|Стоук Сити]]</span>|position=left}} {{location map~ |England |lat=54.906869 |long=-1.38380 |label=<span style="font-size:85%;">[[АФК Сандерленд|Сандерленд]]</span>}} {{location map~ |England |lat=51.642752 |long=-3.934588 |label=<span style="font-size:80%;">[[АФК Свонзи Сити|Свонзи Сити]]</span>|position=top}} {{location map~ |England |lat=51.649906 |long=-0.401531 |label=<small>[[ФК Вотфорд|Вотфорд]]</small>|position=left}} {{location map~ |England |lat=52.50916667|long=-1.96388889 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Вест Бромвич Албион|Вест Бромвич]]</span>|position=left}} {{location map~ |England |lat=51.507222 |long=-0.1275 |label=<small>Лондон</small>|position=bottom}} {{location map~ |England |lat=50.4 |long=-0.5 |label=<small>'''[[Лондон]]''':<br>[[ФК Квинс Парк Ренџерс|КПР]]<br />[[ФК Милвол|Милвол]]</small>|mark=TransparentPlaceholder.png|marksize=1|position=right}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:85%;width:60%" |- !Екипа !Град !Стадион !Претходна сезона |- |{{Fb team (N) Birmingham}} |[[Бирмингем]] |[[Сент Ендрјус (стадион)|Сент Ендрјус]] |17. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Blackburn}} |[[Блекбурн]] |[[Ивуд Парк]] |7. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Bristol City}} |[[Бристол]] |[[Стадион Ештон Гејт|Ештон Гејт]] |14. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) West Bromwich}} |[[Вест Бромвич]] |[[Хауторнс]] |9. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Watford}} |[[Вотфорд]] |[[Викариџ Роуд]] |11. место [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Ipswich Town}} |[[Ипсвич]] |[[Портман Роуд]] |2. место во [[Фудбалска лига на Англија Еден 2022-2023|Лига Еден]], промоција |- |{{Fb team (N) Cardiff City}} |[[Кардиф]] |[[Стадион Кардиф Сити]] |21. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) QPR}} |[[Лондон]] |[[Лофтус Роуд]] |20. место [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Coventry City}} |[[Ковентри]] |[[Рико Арена]] |5. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Leicester City}} |[[Лестер]] |[[Стадион Кинг Пауер|Кинг Пауер]] |18. место [[Премиер лига на Англија 2022-2023|Премиер лига]], испаѓање |- |{{Fb team (N) Leeds United}} |[[Лидс]] |[[Еланд Роуд]] |19. место [[Премиер лига на Англија 2022-2023|Премиер лига]], испаѓање |- |{{Fb team (N) Middlesbrough}} |[[Мидлсбро]] |[[Стадион Риверсајд]] |4. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Millwall}} |[[Лондон]] |[[Ден (стадион)|Ден]] |8. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Norwich City}} |[[Норич]] |[[Кероу Роуд]] |13. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Plymouth Argyle}} |[[Плимут]] |[[Хоум Парк]] |1. место во [[Фудбалска лига на Англија Еден 2022-2023|Лига Еден]], промоција |- |{{Fb team (N) Preston}} |[[Престон]] |[[Дипдејл]] |12. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Rotherham United}} |[[Ротерам]] |[[Стадион Њујорк|Њујорк]] |19. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Sunderland}} |[[Сандерленд]] |[[Стедиум оф Лајт]] |6. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Southampton}} |[[Саутхемптон]] |[[Стадион Сент Мерис|Сент Мерис]] |20. место [[Премиер лига на Англија 2022-2023|Премиер лига]], испаѓање |- |{{Fb team (N) Swansea City}} |[[Свонзи]] |[[Стадион Либерти|Либерти]] |10. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Stoke City}} |[[Стоук на Трент]] |[[Стадион Бет365|Бет365]] |16. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Huddersfield Town}} |[[Хадерсфилд]] |[[Стадион Џон Смит|Џон Смит]] |18. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Hull City}} |[[Кингстон на Хал]] |[[МКМ (стадион)|МКМ Стедиум]] |15. место во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2022-2023|Чемпионшип]] |- |{{Fb team (N) Sheffield Wednesday}} |[[Шефилд]] |[[Брамал Лејн]] |3. место во [[Фудбалска лига на Англија Еден 2022-2023|Лига Еден]], промоција преку плејоф |} ==Личности и спонзори== {| class="wikitable sortable" style="font-size:85%;" width=90% |- ! width=15% | Екипа ! width=15% | Тренер ! width=15% | Капитен ! width=15% | Најдобар стрелец ! width=15% | Опрема ! width=15% | Спонзор |- |{{Fb team (N) Birmingham}} |{{flagsport|ENG}} [[Џон Јустејс]] <small>(1-11. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Вејн Руни]] <small>(12-16. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Тони Моубрај]] <small>(27-38. коло)</small><br />{{flagsport|ENG}} [[Гари Ровет]] <small>(од 39. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Дион Сендерсон]] |{{flagsport|ENG}} [[Џеј Стансфилд]] (9) |{{flagsport|USA}} [[Nike, Inc.|Nike]] |Undefeated<ref>{{cite press release|title= Undefeated named Blues' new principal partner and sponsor|date= 26 July 2023|publisher= Birmingham City Football Club|location=[[Birmingham]]|access-date= 28 July 2023|url= https://www.bcfc.com/news/all/undefeated-named-blues-new-principal-partner-and-sponsor}}</ref> |- |{{Fb team (N) Blackburn}} |{{flagsport|DEN}} [[Јон Дал Томасон]] <small>(1-31. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Џон Јустејс]] <small>(од 32. коло)</small> |{{flagsport|SCO}} [[Доминик Хајам]] |{{flagsport|IRL}} [[Сами Шмодич]] (27) |{{flagsport|ITA}} [[Macron (спортска опрема)|Macron]] |Totally Wicked |- |{{Fb team (N) Bristol City}} |{{flagsport|ENG}} [[Најџел Пирсон]] <small>(1-14. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Лијам Менинг]] <small>(од 15. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Мати Џејмс]] |{{flagsport|SCO}} [[Томи Конвеј]] (10) |{{flagsport|IRL}} [[O'Neills]] |Huboo<ref>{{cite press release|url=https://www.bcfc.co.uk/news/bristol-city-announces-historic-principal-partnership-with-huboo/|location=[[Bristol]]|publisher=Bristol City Football Club| title=Bristol City announces historic principal partnership with Huboo|date=16 February 2022 }}</ref> |- |{{Fb team (N) West Bromwich}} |{{flagsport|ESP}} [[Карлос Корберан]] |{{flagsport|ENG}} [[Џед Валас]] |{{flagsport|ENG}} [[Брендон Томас-Асанте]] (11) |{{flagsport|GER}} [[Puma]] |Ideal Heating |- |{{Fb team (N) Watford}} |{{flagsport|FRA}} [[Валериен Исмаел]] <small>(1-37. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Том Клеверли]] <small>(од 38. коло) |{{flagsport|AUT}} [[Даниел Бахман]] |{{flagsport|DEN}} [[Милета Рајовиќ]] (10) |{{flagsport|ESP}} [[Kelme]] |MrQ.com<ref>{{cite news |url=https://www.watfordfc.com/news/club/official-watford-fc-mrq-announce-new-partnership |title=Official: Watford FC & MrQ Announce New Partnership |access-date=15 June 2023 |date= 15 July 2023}}</ref> |- |{{Fb team (N) Ipswich Town}} |{{flagsport|NIR}} [[Киеран Мекена]] |{{flagsport|EGY}} [[Сем Морси]] |{{flagsport|WAL}} [[Нејтн Броудхед]] и<br> {{flagsport|ENG}} [[Конор Чаплин]] (13) |{{flagsport|ENG}} [[Umbro]] |[[+–=÷× Tour]] |- |{{Fb team (N) Cardiff City}} |{{flagsport|TUR}} [[Ерол Булут]] |{{flagsport|ENG}} [[Џо Ролс]] |{{flagsport|ENG}} [[Пери Енг]] и<br> {{flagsport|ENG}} [[Карлан Грант]] (6) |{{flagsport|USA}} [[New Balance]]<ref>{{cite web|title=Derby County Announce Umbro Kit Deal|url=http://www.footyheadlines.com/2017/06/derby-county-extend-umbro-kit-deal.html|access-date=12 June 2017}}</ref> |[[Tourism Malaysia|Visit Malaysia]] |- |{{Fb team (N) QPR}} |{{flagsport|ENG}} [[Гарет Ејнсворт]] <small>(1-14. коло)</small><br>{{flagsport|ESP}} [[Марти Сифуентес]] <small>(од 15. коло)</small> |{{flagsport|BIH}} [[Асмир Беговиќ]] |{{flagsport|MAR}} [[Илијас Шаир]] (7) |{{flagsport|ITA}} [[Errea]] |Convivia Group<ref>{{cite news|url=https://www.businessleader.co.uk/convivia-announced-as-new-shirt-sponsor-of-qpr-football-club/|title=Convivia announced as new shirt sponsor of QPR Football Club|work=Business Leader|location=[[London]]|last=Cook|first=James|date=27 June 2022|access-date=2024-04-06|archive-date=2022-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220703093341/https://www.businessleader.co.uk/convivia-announced-as-new-shirt-sponsor-of-qpr-football-club/|url-status=dead}}</ref> |- |{{Fb team (N) Coventry City}} |{{flagsport|ENG}} [[Марк Робинс]] |{{flagsport|SCO}} [[Лиам Кели (фудбалер 1990)|Лиам Кели]] |{{flagsport|USA}} [[Хаџи Рајт]] (16) |{{flagsport|DEN}} [[Hummel International|Hummel]] |[[King of Shaves]]<ref>{{cite press release|url=https://www.ccfc.co.uk/news/2023/july/news-king-of-shaves-to-become-front-of-shirt-sponsor/|title=King of Shaves to become front of shirt sponsor |date= 14 July 2023|publisher= Coventry City Football Club|location=[[Coventry]]}}</ref> |- |{{Fb team (N) Leicester City}} |{{flagsport|ITA}} [[Енцо Мареска]] |{{flagsport|ENG}} [[Конор Коуди]] |{{flagsport|ENG}} [[Џејми Варди]] (18) |{{flagsport|GER}} [[Adidas]] |[[King Power]]<ref>{{cite press release|url=https://www.lcfc.com/news/3562810/king-power-returns-as-principal-partner/ |title= King Power returns as principal partner |date= 30 June 2023 |publisher=Leicester City Football Club|location=[[Leicester]]}}</ref> |- |{{Fb team (N) Leeds United}} |{{flagsport|GER}} [[Даниел Фарке]] |{{flagsport|WAL}} [[Итан Ампаду]] |{{flagsport|NED}} [[Крисенсио Самервил]] (19) |{{flagsport|GER}} [[Adidas]] |BOXT |- |{{Fb team (N) Middlesbrough}} |{{flagsport|ENG}} [[Мајкл Карик]] |{{flagsport|ENG}} [[Џони Хаусон]] |{{flagsport|CIV}} [[Емануел Лате Лат]] (16) |{{flagsport|ITA}} [[Errea]] |[[Unibet]] |- |{{Fb team (N) Millwall}} |{{flagsport|ENG}} [[Гари Ровет]] <small>(1-11. коло)</small><br>{{flagsport|ENG}} [[Адам Барет]] (в.д) <small>(12. коло)</small><br>{{flagsport|ENG}} [[Џо Едвардс (фудбалски тренер)|Џо Едвардс]] <small>(13-33. коло)</small><br>{{flagsport|ENG}} [[Нил Харис (фудбалер 1977)|Нил Харис]] <small>(од 34. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Шон Хачинсон]] |{{flagsport|NED}} [[Зиан Флеминг]] (7) |{{flagsport|ITA}} [[Macron (спортска опрема)|Macron]] |Huski Chocolate<ref>{{cite press release|title=Millwall announce Huski Chocolate as new principal partner|url=https://www.millwallfc.co.uk/news/2019/june/millwall-announce-huski-chocolate-as-new-principal-partner/|publisher=Millwall Football Club|location=[[London]]|access-date=21 June 2019}}</ref> |- |{{Fb team (N) Norwich City}} |{{flagsport|USA}} [[Дејвид Вагнер]] |{{flagsport|SCO}} [[Грант Ханли]] |{{flagsport|USA}} [[Џош Сарџент]] (16) |{{flagsport|ESP}} [[Joma]]<ref>{{cite press release|date=1 July 2021|title=Club announces Joma as new technical kit partner|url=https://www.canaries.co.uk/News/2021/july/club-announces-joma-as-new-technical-kit-partner/|url-status=live|access-date=1 July 2021|publisher=Norwich City Football Club|location=[[Norwich]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701091118/https://www.canaries.co.uk/News/2021/july/club-announces-joma-as-new-technical-kit-partner/ |archive-date=1 July 2021}}</ref> |[[Lotus Cars]]<ref>{{cite press release|date=25 June 2021|title=Club announces Lotus Cars as new front of shirt sponsor for 2021–22 |url=https://www.canaries.co.uk/News/2021/june/club-reveal-lotus-as-new-principal-partner-for-2021-22-season/|url-status=live|access-date=26 June 2021 |publisher=Norwich City Football Club|location=[[Norwich]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625104040/https://www.canaries.co.uk/News/2021/june/club-reveal-lotus-as-new-principal-partner-for-2021-22-season/ |archive-date=25 June 2021}}</ref> |- |{{Fb team (N) Plymouth Argyle}} |{{flagsport|ENG}} [[Стивен Шумахер]] <small>(1-20. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Ијан Фостер (фудбалер)|Ијан Фостер]] <small>(21-40. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Нил Дјуснип]] <small>(од 41. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Џо Едвардс (фудбалер 1990)|Џо Едвардс]] |{{flagsport|ENG}} [[Морган Витакер]] (19) |{{flagsport|GER}} [[Puma]] |Bond Timber |- |{{Fb team (N) Preston}} |{{flagsport|ENG}} [[Рајан Лоу]] |{{flagsport|IRL}} [[Алан Браун]] |{{flagsport|IRL}} [[Вил Кин]] (13) |{{flagsport|ENG}} [[Castore]] |PAR Group |- |{{Fb team (N) Rotherham United}} |{{flagsport|ENG}} [[Мат Тејлор (фудбалер 1982)|Мат Тејлор]] <small>(1-16. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Лијам Ричардсон]] <small>(17-43. коло)</small><br />{{flagsport|SCO}} [[Стив Еванс (фудбалер 1962)|Стив Еванс]] <small>(од 44. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Шон Морисон (фудбалер)|Шон Морисон]] |{{flagsport|ENG}} [[Том Ивс]] (6) |{{flagsport|GER}} [[Puma]] |Rotherham Hospice |- |{{Fb team (N) Sunderland}} |{{flagsport|ENG}} [[Тони Моубрај]] <small>(1-19. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Мајкл Бил]] <small>(20-33. коло)</small><br />{{flagsport|ENG}} [[Мајк Додс]] (в.д.) <small>(од 34. коло)</small> |{{flagsport|NIR}} [[Кори Еванс]] |{{flagsport|ENG}} [[Џек Кларк (фудбалер)|Џек Кларк]] (15) |{{flagsport|USA}} [[Nike, Inc.|Nike]] |[[Spreadex Sports]] |- |{{Fb team (N) Southampton}} |{{flagsport|SCO}} [[Расел Мартин (фудбалер)|Расел Мартин]] |{{flagsport|ENG}} [[Џек Стивенс]] |{{flagsport|ENG}} [[Адам Армстронг]] (21) |{{flagsport|DEN}} [[Hummel International|Hummel]]<ref>{{cite press release|url=https://www.southamptonfc.com/news/2021-01-18/southampton-football-club-hummel-official-kit-supplier|date=18 January 2021|access-date=9 October 2021|title=Saints welcome Hummer as official kit supplier|publisher=Southampton Football Club|location=[[Southampton]]|archive-date=18 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210118091607/https://www.southamptonfc.com/news/2021-01-18/southampton-football-club-hummel-official-kit-supplier|url-status=live}} {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210118091607/https://www.southamptonfc.com/news/2021-01-18/southampton-football-club-hummel-official-kit-supplier |date=2021-01-18 }}</ref> |[[TGP Europe|Sportsbet.io]]<ref>{{cite news|last=Daniels|first=Tom|date=25 August 2020|title=Sportsbet.io becomes new Main Club Sponsor|work=Insider Sport|url=https://www.insidersport.com/2020/08/25/southampton-names-sportsbet-io-as-new-front-of-shirt-sponsor/|access-date=25 August 2020|archive-date=25 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125043030/https://insidersport.com/2020/08/25/southampton-names-sportsbet-io-as-new-front-of-shirt-sponsor/|url-status=live}}</ref> |- |{{Fb team (N) Swansea City}} |{{flagsport|NIR}} [[Мајкл Даф]] <small>(1-19. коло)</small> <br />{{flagsport|IRL}} [[Алан Шихан]] (в.д.) <small>(20-26. коло)</small><br />{{flagsport|ENG}} [[Лук Вилијамс (фудбалер 1981)|Лук Вилијамс]] <small>(од 27. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Мат Грајмс]] |{{flagsport|JAM}} [[Џамал Лоу]] (9) |{{flagsport|ESP}} [[Joma]]<ref>{{cite press release|title=Swans sign Joma for new campaign |url=http://www.swanseacity.com/news/article/swans-sign-joma-for-new-campaign-3092687.aspx |publisher=Swansea City A.F.C.|location=[[Swansea]]|access-date=3 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160604105108/http://www.swanseacity.com/news/article/swans-sign-joma-for-new-campaign-3092687.aspx |archive-date=4 June 2016 |url-status=dead}}</ref> |Reviva Coffee (дома)<ref>{{cite press release|title=Swansea City and Reviva Coffee Announce New Shirt Sponsorship and Exclusive Coffee Supply Partnership |url=https://www.swanseacity.com/news/swansea-city-and-reviva-coffee-announce-new-shirt-sponsorship-and-exclusive-coffee-supply |publisher=Swansea City A.F.C.|location=[[Swansea]]|date= 13 June 2023 |access-date=17 June 2023}}</ref><br />Westacres (гости и трет дрес)<ref>{{cite press release|title=Westacres Become Swansea City's Front-Of-Home-Shirt Partner for 2022-23 Season |url=https://www.swanseacity.com/news/westacres-become-swansea-citys-front-home-shirt-partner-2022-23-season |publisher=Swansea City A.F.C.|location=[[Swansea]] |date= 16 June 2022 |access-date=16 June 2022}}</ref> |- |{{Fb team (N) Stoke City}} |{{flagsport|SCO}} [[Алекс Нил]] <small>(1-20. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Стивен Шумахер]] <small>(од 22. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Џош Лорент]] |{{flagsport|POR}} [[Андре Видигал]] (6) |{{flagsport|ITA}} [[Macron (спортска опрема)|Macron]] |[[bet365]] |- |{{Fb team (N) Huddersfield Town}} |{{flagsport|ENG}} [[Нил Ворнок]] <small>(1-7. коло)</small> <br />{{flagsport|JAM}} [[Дарен Мур]] <small>(8-29. коло)</small><br />{{flagsport|GER}} [[Андре Брајтенрајтер]] <small>(од 30. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Џонатан Хог]] |{{flagsport|POL}} [[Михал Хелик]] (9) |{{flagsport|ENG}} [[Umbro]] | colspan="3" |[[Utilita Energy|Utilita]]<ref>{{cite press release|url=https://www.htafc.com/news/2021/march/utilita-on-the-front-of-town-shirts-for-three-years/ |title=Utilita on the front of Town's shirts for three years|date= 31 March 2021|publisher= Huddersfield Town A.F.C.|location=[[Huddersfield]]}}</ref> |- |{{Fb team (N) Hull City}} |{{flagsport|ENG}} [[Лијам Росиниор]] |{{flagsport|ENG}} [[Луј Којл]] |{{flagsport|ENG}} [[Џејден Филоџин]] (12) |{{flagsport|ITA}} [[Kappa]] | colspan="3" |[[Corendon Airlines]]<ref>{{cite press release|url= https://www.wearehullcity.co.uk/news/2022/july/corendon-airlines-become-front-of-shirt-sponsors/|title= Anex Tour Agree Principal Partnership|date= 30 September 2023|publisher= Hull City A.F.C.|location=[[Kingston upon Hull]]}}</ref> |- |{{Fb team (N) Sheffield Wednesday}} |{{flagsport|ESP}} [[Франсиско Хавиер Муњос|Хиско]] <small>(1-10. коло)</small> <br />{{flagsport|GER}} [[Дани Рол]] <small>(од 11. коло)</small> |{{flagsport|SCO}} [[Бари Банан]] |{{flagsport|NED}} [[Антони Мусаба]] и<br> {{flagsport|CAN}} [[Ике Угбо]] (7) |{{flagsport|ITA}} [[Macron (спортска опрема)|Macron]] | colspan="3" |Cirata |} ==Табела== <small>''Ажуриана на 5 април 2024.''</small><ref>{{Cite web|url=https://www.efl.com/clubs-and-competitions/sky-bet-championship/league-table/|title=EFL Championship – Classifica|date=3 октомври 2023}}</ref> <div align="center"> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:90%;" ! width=7% | ! width="7%" |{{Abbr|Поз.|Позиција}} ! width="27%" |Екипа ! width="10%" |{{Abbr|Бод|Бодови}} ! width="7%" |{{Abbr|ОН|Одиграни натпревари}} ! width="7%" |{{Abbr|П|Победи}} ! width="7%" |{{Abbr|Н|Нерешени}} ! width="7%" |{{Abbr|И|Изгубени}} ! width="7%" |{{Abbr|ДГ|Дадени голови}} ! width="7%" |{{Abbr|ПГ|Примени голови}} ! width="7%" |{{Abbr|ГР|Гол-разлика}} |- style="background:#FFFF66;" | {{симбол2|1uparrow green.svg|15}}||1.|| style="text-align:left;" |'''{{Fb team Leicester City}}''' |'''97'''||46||31||4||11||89||41||+48 |- style="background:#FFFF66;" | {{симбол2|1uparrow green.svg|15}}||2.|| style="text-align:left;" |'''{{Fb team Ipswich Town}}''' |'''96'''||46||28||12||6||92||57||+35 |- | {{симбол2|Noatunloopsong (nuvola).svg|15}}||3.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Leeds United}} |'''90'''||46||27||9||10||81||43||+38 |- style="background:#FFFF66;" | {{симбол2|Noatunloopsong (nuvola).svg|15}}||4.|| style="text-align:left;" |'''{{Fb team Southampton}}''' |'''87'''||46||26||9||11||87||63||+24 |- | {{симбол2|Noatunloopsong (nuvola).svg|15}}||5.|| style="text-align:left;" |{{Fb team West Bromwich}} |'''75'''||46||21||12||13||70||47||+23 |- | {{симбол2|Noatunloopsong (nuvola).svg|15}}||6.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Norwich City}} |'''73'''||46||21||10||15||79||64||+15 |- | ||7.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Hull City}} |'''70'''||46||19||13||14||68||60||+8 |- | ||8.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Middlesbrough}} |'''69'''||46||20||9||17||71||62||+9 |- | ||9.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Coventry City}} |'''64'''||46||17||13||16||70||59||+11 |- | ||10.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Preston}} |'''63'''||46||18||9||19||56||67||-11 |- | ||11.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Bristol City}} |'''62'''||46||17||11||18||53||51||+2 |- | ||12.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Cardiff City}} |'''62'''||46||19||5||22||53||70||-17 |- | ||13.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Millwall}} |'''59'''||46||16||11||19||45||55||-10 |- | ||14.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Swansea City}} |'''57'''||46||15||12||19||59||65||-6 |- | ||15.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Watford}} |'''56'''||46||13||17||16||61||61||0 |- | ||16.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Sunderland}} |'''56'''||46||16||8||22||52||54||-2 |- | ||17.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Stoke City}} |'''56'''||46||15||11||20||49||60||-11 |- | ||18.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Queens Park Rangers}} |'''56'''||46||15||11||20||47||58||-11 |- | ||19.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Blackburn}} |'''53'''||46||14||11||21||60||74||-14 |- | ||20.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Sheffield Wednesday}} |'''53'''||46||15||8||23||44||68||-24 |- | ||21.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Plymouth Argyle}} |'''51'''||46||13||12||21||59||70||-11 |- style="background:#FFCCCC" | {{симбол2|1downarrow red.svg|15}}||22.|| style="text-align:left;" |'''{{Fb team Birmingham}}''' |'''50'''||46||13||11||22||50||65||-15 |- style="background:#FFCCCC" | {{симбол2|1downarrow red.svg|15}}||23.|| style="text-align:left;" |'''{{Fb team Huddersfield Town}}''' |'''45'''||46||9||18||19||48||77||-29 |- style="background:#FFCCCC" | {{симбол2|1downarrow red.svg|15}}||24.|| style="text-align:left;" |'''{{Fb team Rotherham United}}''' |'''27'''||46||5||12||29||37||89||-52 |}</div> <div style="font-size:smaller"> {{col-start}} {{col-2}} '''''Легенда:''''' :<span style="background-color:#FFFF66;">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> Промоција во '''[[Премиер лига на Англија 2024-2025]]'''. :{{симбол2|Noatunloopsong (nuvola).svg|15}}&nbsp;&nbsp; Се квалификува за '''плејофот''' за промоција во '''[[Премиер лига на Англија 2024-2025]]'''. :<span style="background-color:#FFCCCC;">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> Испаѓа во '''[[Фудбалска лига на Англија Еден 2024-2025|Лига Еден 2024-2025]]'''. {{col-2}} '''''Нотес:''''' :Три бода за победа, еден за нерешено, нула за пораз. :Во случај две или повеќе екипи да завршат со еднакви бодови, рангирањето ќе се одреди според следниве критериуми: :*[[гол-разлика]] :*поголем број на постигнати голови :*меѓусебни дуели :*поголем број на победи :*поголем број на постигнати голови во гости :*[[фер-плеј]] :*бараж {{col-end}} </div> == Плејоф == {{4TeamBracket | sets=2/1 | aggregate=y | nowrap=y | boldwinner = y | RD1=Полуфинале | RD2=Финале | RD1-seed1=3 | RD1-team1= {{Fb team Leeds United}} | RD1-score1-1=0 | RD1-score1-2=4 | RD1-score1-agg=4 | RD1-seed2= 6 | RD1-team2= {{Fb team Norwich City}} | RD1-score2-1=0 | RD1-score2-2=0 | RD1-score2-agg=0 | RD1-seed3= 4 | RD1-team3= {{Fb team Southampton}} | RD1-score3-1=0 | RD1-score3-2=3 | RD1-score3-agg=3 | RD1-seed4= 5 | RD1-team4= {{Fb team West Bromwich}} | RD1-score4-1=0 | RD1-score4-2=1 | RD1-score4-agg=1 | RD2-seed1= | RD2-team1= {{Fb team Leeds United}} | RD2-score1= | RD2-seed2= | RD2-team2= {{Fb team Southampton}} | RD2-score2= }} === Полуфинале === {{TwoLegStart}} {{TwoLegResult|'''{{Fb-rt team Leeds United}}'''||4-0|{{Fb team Norwich City}}||0-0|4-0|winner=1}} {{TwoLegResult|'''{{Fb-rt team Southampton}}'''||3-1|{{Fb team West Bromwich}}||0-0|3-1|winner=1}} {{TwoLegEnd}} === Финале === {{footballbox | date = 26 мај 2024 | time = 15:00 [[British Summer Time|BST]] | team1 = {{Fb-rt team Leeds United}} | score = 0-1 | team2 = {{Fb team Southampton}} | goals1 = | goals2 = {{goal|24}} [[Адам Армстронг|А. Армстронг]] | location = | stadium = [[Вембли (стадион)|Вембли]], [[Лондон]] | referee = [[Џон Брукс (фудбалски судија)|Џон Брукс]] | attendance = 85.862 | report = [https://www.efl.com/match-centre/g2438107 Извештај] }} ==Статистика и награди== ===Поединечна статистика=== ====Листа на стрелци==== {{Classifica marcatori/inizio}} {{Classifica marcatori|голови=27|IRL|име='''[[Сами Шмодич]]'''|клуб={{Fb team Blackburn}}|глава=да}} {{Classifica marcatori|голови=24{{efn|3 голa во плејофот}}|ENG|име=[[Адам Армстронг]]|клуб={{Fb team Southampton}}|позадина=}} {{Classifica marcatori|голови=20{{efn|1 гол во плејофот}}|NED|име=[[Крисенсио Самервил]]|клуб={{Fb team Leeds United}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori|голови=19|ENG|име=[[Морган Витакер]]|клуб={{Fb team Plymouth Argyle}}|позадина=}} {{Classifica marcatori|голови=18|ENG|име=[[Џејми Варди]]|клуб={{Fb team Leicester City}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori|голови=16|SCO|име=[[Че Адамс]]|клуб={{Fb team Southampton}}|позадина=}} {{Classifica marcatori|голови=16|CIV|име=[[Емануел Лате Лат]]|клуб={{Fb team Middlesbrough}}|позадина=}} {{Classifica marcatori|голови=16|USA|име=[[Хаџи Рајт]]|клуб={{Fb team Coventry City}}|позадина=}} {{Classifica marcatori|голови=16|USA|име=[[Џош Сарџент]]|клуб={{Fb team Norwich City}}|позадина=}} {{Classifica marcatori|голови=15|ENG|име=[[Џек Кларк (фудбалер 2000)|Џек Кларк]]|клуб={{Fb team Sunderland}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori|голови=14{{efn|1 гол во плејофот}}|NED|име=[[Џоел Пиру]]|клуб={{Fb team Leeds United}}|позадина=}} {{Classifica marcatori|голови=13|WAL|име=[[Нејтн Броудхед]]|клуб={{Fb team Ipswich Town}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori|голови=13|IRL|име=[[Вил Кин]]|клуб={{Fb team Preston}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori|голови=13|BRA|име=[[Габриел Сара]]|клуб={{Fb team Norwich City}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori|голови=13|ENG|име=[[Елис Симс]]|клуб={{Fb team Coventry City}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori|голови=13|ENG|име=[[Конор Чаплин]]|клуб={{Fb team Ipswich Town}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori|голови=13|WAL|име=[[Даниел Џејмс (фудбалер)|Даниел Џејмс]]|клуб={{Fb team Leeds United}}|позадина=да}} {{Classifica marcatori/fine}} {{белешки}} ====Играчи со најмногу асистенции==== {| class="wikitable" style="text-align:center" style="font-size:85%;width:30%" ! Место ! Играч ! Клуб ! Асистенции |- |align="center "rowspan="1"| 1. |align="left" | {{flagsport|ENG}} [[Лиф Дејвис]] |align="left" | {{Fb team Ipswich Town}} |align="center"| 16 |- |align="center "rowspan="1"| 2. |align="left" | {{flagsport|FRA}} [[Жоржинио Рутер]] |align="left" | {{Fb team Leeds United}} |align="center"| 15 |- |align="center "rowspan="1"| 3. |align="left" | {{flagsport|ENG}} [[Киернан Дјусбери-Хол]] |align="left" | {{Fb team Leicester City}} |align="center"| 13 |- |align="center "rowspan="2"| 4. |align="left" | {{flagsport|ENG}} [[Адам Армстронг]] |align="left" | {{Fb team Southampton}} |align="center" rowspan="2"| 11 |- |align="left" | {{flagsport|BRA}} [[Габриел Сара]] |align="left" | {{Fb team Norwich City}} |- |align="center "rowspan="1"| 6. |align="left" | {{flagsport|GHA}} [[Абдул Фатаву]] |align="left" | {{Fb team Leicester City}} |align="center"| 10 |- |align="center "rowspan="1"| 7. |align="left" | {{flagsport|WAL}} [[Сорба Томас]] |align="left" | {{Fb team Huddersfield Town}} |align="center"| 9 |- |align="center "rowspan="3"| 8. |align="left"| {{flagsport|ENG}} [[Морган Витакер]] |align="left"| {{Fb team Plymouth Argyle}} |align="center" rowspan="3"| 8 |- |align="left" | {{flagsport|COD}} [[Грејди Диангана]] |align="left" | {{Fb team West Bromwich}} |- |align="left"| {{flagsport|NED}} [[Крисенсио Самервил]] |align="left"| {{Fb team Leeds United}} |} ====Суви мрежи==== {| class="wikitable" style="text-align:center" style="font-size:85%;width:30%" ! Место ! Играч ! Клуб ! Суви мрежи |- |align="center "rowspan="2"| 1. |align="left"| {{flagsport|FRA}} [[Илан Мелје]] |align="left"| {{Fb team Leeds United}} |align="center" rowspan="2"| 18 |- |align="left"| {{flagsport|ENG}} [[Алекс Палмер]] |align="left"| {{Fb team West Bromwich}} |- |align="center "rowspan="1"| 3. |align="left"| {{flagsport|CZE}} [[Васлав Хладки]] |align="left"| {{Fb team Ipswich Town}} |align="center"| 15 |- |align="center "rowspan="4"| 4. |align="left"| {{flagsport|BIH}} [[Асмир Беговиќ]] |align="left"| {{Fb team Queens Park Rangers}} |align="center" rowspan="4"| 13 |- |align="left"| {{flagsport|IRL}} [[Макс О'Лири]] |align="left"| {{Fb team Bristol City}} |- |align="left"| {{flagsport|ENG}} [[Антони Патерсон]] |align="left"| {{Fb team Sunderland}} |- |align="left"| {{flagsport|DEN}} [[Мадс Хермансен]] |align="left"| {{Fb team Leicester City}} |- |align="center "rowspan="1"| 8. |align="left"| {{flagsport|MNE}} [[Матија Шаркиќ]] |align="left"| {{Fb team Millwall}} |align="center" | 12 |- |align="center "rowspan="4"| 9. |align="left"| {{flagsport|IRL}} [[Гавин Базуну]] |align="left"| {{Fb team Southampton}} |align="center" rowspan="4"| 11 |- |align="left"| {{flagsport|AUT}} [[Даниел Бахман]] |align="left"| {{Fb team Watford}} |- |align="left"| {{flagsport|SCO}} [[Ангус Ган]] |align="left"| {{Fb team Norwich City}} |- |align="left"| {{flagsport|ENG}} [[Џон Руди]] |align="left"| {{Fb team Birmingham}} |} ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == * {{en}} [http://www.efl.com/sky-bet-championship/ Фудбалска лига на Англија Чемпионшип - Официјално мрежно место] {{Сезони во Чемпионшип}} [[Категорија:Фудбалот во Англија]] [[Категорија:Чемпионшип сезони]] [[Категорија:Фудбалски лиги во сезоната 2023-2024|Англија, Чемпионшип]] [[Категорија:Фудбалот во 2023]] [[Категорија:Фудбалот во 2024]] 98xrqpq70xo7aghu3kk7i16czl8qvuh 0 1345304 5538224 5433352 2026-04-12T21:51:17Z Andrew012p 85224 5538224 wikitext text/x-wiki {{Infobox company|name=MAPPA Co., Ltd.|image_caption=Седиштето во Сугинами, Токио|native_name=株式会社MAPPA|native_name_lang=ja|romanized_name=Kabushiki-gaisha MAPPA|logo=MAPPA Logo.svg|image=MAPPA studio.jpg|type=|foundation=14 јуни 2011 г.|founder=Масао Марујама|location_city=[[Токио]]|location_country=[[Јапонија]]|key_people={{small|'''MAPPA:'''}}<br/>Манабу Оцука (извршен директор)<br/>Масао Марујама (претседател на одборот)<br/>Хироја Хасегава (извршен потпретседател)<br/>{{small|'''MAPPA Сендај:'''}}<br/>Ватару Кавагое|products=планирање и производство на анимација|num_employees=408 (од април 2024)<ref>{{Cite web|url=https://www.mappa.co.jp/company|title= COMPANY|website= MAPPA|access-date= April 26, 2023|language=ja}}</ref>|industry=[[Аниме|јапонска анимација]]|predecessor=|net_income=|assets=|owner=|divisions=|subsid=|website={{URL|http://mappa.co.jp/}}}}'''MAPPA Co., Ltd.''' ({{langx|ja|株式会社MAPPA}}, [[Транскрипција (лингвистика)|се чита]]: ''МАПА'') — јапонско [[Анимација|анимациско]] студио создадено на 14 јуни 2011 г. од Масао Марујама, создавачот и поранешен продуцент на студиото [[Madhouse]].<ref>{{cite web|url=http://www.mappa.co.jp/about.html|title=About|work=www.mappa.co.jp|publisher=MAPPA|archive-url=https://web.archive.org/web/20170622172732/http://mappa.co.jp/about.html|archive-date=2017-06-22|accessdate=2014-11-27|lang=ja|deadlink=no}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2012-10-15/cowboy-bebop-helmer-shinichiro-watanabe-mappa-plan-new-tv-anime|title=Cowboy Bebop Helmer Shinichiro Watanabe, MAPPA Plan New TV Anime|date=2012-10-15|work=[[Anime News Network]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160913065624/https://www.animenewsnetwork.com/news/2012-10-15/cowboy-bebop-helmer-shinichiro-watanabe-mappa-plan-new-tv-anime|archive-date=2016-09-13|accessdate=2014-11-27|deadlink=no}}</ref> MAPPA е [[акроним]] што значи Maruyama Animation Produce Project Association.<ref>{{cite web|url=http://www.otakon.com/guests.asp|title=Otakon 2014 Guests|publisher=[[Otakon]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141102183906/http://www.otakon.com/guests.asp|archivedate=2014-11-02|accessdate=2014-12-09}}</ref> Во април 2016 г., Марујама поднесол оставка од својата должност и основал ново студио, Studio M2.<ref>{{Cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2017-06-11/otakon-hosts-masao-maruyama-hidenori-matsubara/.117316|title=Otakon Hosts Masao Maruyama, Hidenori Matsubara|publisher=Anime News Network|archive-url=https://web.archive.org/web/20170611211800/https://www.animenewsnetwork.com/news/2017-06-11/otakon-hosts-masao-maruyama-hidenori-matsubara/.117316|archive-date=2017-06-11|accessdate=2019-01-07|lang=en|deadlink=no}}</ref> Студиото има произведено многу [[аниме]], вклучувајќи г''и Terror in Resonance'', ''Yuri!!! on Ice'', ''In This Corner of the World'', ''Kakegurui'', ''Banana Fish'', ''Zombie Land Saga'', ''Dororo'' (во соработка со Tezuka Production), ''[[Дорохедоро]]'', ''The God of High School'', ''[[Магична битка]]'', ''Attack on Titan: The Final Season'', [[Сага за Винланд (манга)|''Сага за Винланд'']] (втора сезона), ''[[Верижниот Човек]]'' и ''[[Пеколен рај]]''. == Работа == === Историја === Студиото започнало на 14 јуни 2011 г. од Масао Марујама, кој работел во [[Madhouse]] кога имал 70 години.<ref>{{cite web|url=http://www.mappa.co.jp/about.html|title=About|work=www.mappa.co.jp|publisher=MAPPA|language=ja|archive-url=https://web.archive.org/web/20170622172732/http://mappa.co.jp/about.html|archive-date=June 22, 2017|access-date=November 27, 2014|url-status=dead}}</ref> Најпрво сакале да го снимат филмот на Сунао Катабучи наречен ''In This Corner of the World''. Бидејќи Madhouse имале проблеми со [[пари]], Марујама и Катабучи го направиле студиото MAPPA за да се обидат да го снимат филмот. Но биле потребни 5 години за да се заврши поради тешкотиите при собирањето на средства.<ref>{{Cite web|url=http://www.animeanime.biz/archives/15480/|title=アニメプロデューサー丸山正雄氏 MAPPA設立を語る|date=2012-09-22|publisher=アニメ!アニメ!ビズ|archive-url=https://web.archive.org/web/20201119213444/https://www.animeanime.biz/archives/15480|archive-date=November 19, 2020|accessdate=2015-05-09|url-status=dead}}</ref><ref name="aa202007">{{Cite web|url=https://animeanime.jp/article/2020/07/01/54711.html|title=ドロヘドロ、ゾンビランドサガ…アニメスタジオ・MAPPA、ヒット作の裏にある"手のかかること"をやる精神【インタビュー】|date=2020-07-01|work=アニメ！アニメ！|accessdate=2020-07-26}}</ref> Во април 2016 г., Марујама престанал да биде извршен директор и станал претседател. Манабу Оцука, кој помогнал во започнувањето на студиото и претходно работел во студиото 4&nbsp;°C, станал извршен директор откако Марујама си заминал. === Спорност === Распоредот на студиото, работната средина и култура таму биле разгледани многу внимателно.<ref>{{Cite web|url=https://blog.sakugabooru.com/2017/09/19/whats-up-with-mappa/|title=WHAT'S UP WITH MAPPA?|author=Liborek|date=September 19, 2017|website=Sakugablog|access-date=February 14, 2022}}</ref> Искусниот уметник Хисаши Егучи рекол дека студиото не плаќало доволно.<ref>{{Cite web|url=https://blog.sakugabooru.com/2019/01/03/winter-2019-anime-preview/|title=WINTER 2019 ANIME PREVIEW|author=Cirugeda, Kevin|date=January 3, 2019|website=Sakugablog|access-date=February 14, 2022}}</ref> Друг уметник по име Мушијо, исто така, рекол дека не ги обучувале добро аниматорите и ги терале да работат премногу, што ги натерало да ја напуштат работата во студиото. Исто така, не им се допаднало што студиото работело на четири серии одеднаш. Кевин Циругеда од ''Sakugablog'' рекол дека овие проблеми дошле од студиото, кое пребрзо растело и било небрежно.<ref name="mappa titan">{{Cite web|url=https://blog.sakugabooru.com/2020/06/02/attack-on-titan-mappa-otp/|title=ATTACK ON TITAN THE FINAL SEASON AND STUDIO MAPPA: FATED TO END TOGETHER|author=Cirugeda, Kevin|date=June 2, 2020|access-date=February 14, 2022|website=Sakugablog}}</ref> Циругеда рекол и дека од 20 анимеа направени од MAPPA од 2015 до 2020 г., тие биле длабоко вклучени во правењето на четири од нив, а анимеата не поминале добро. MAPPA рекла дека не нудат неправедна плата, но аниматорот Ипеи Ичи рекол дека едно [[аниме]] на кое работеле за [[Netflix|Нетфликс]] предложило да се платат само 3.800 [[Јапонски јен|јени]] за секоја сцена, кога аниматорите навистина требале да добијат најмалку 15.000 јени.<ref name="oomine3">{{Cite web|url=https://www.animenewsnetwork.com/interest/2022-02-15/attack-on-titan-the-final-season-episode-director-goes-home-for-the-first-time-in-3-days/.182661|title=Attack on Titan The Final Season Episode Director Goes Home for the First Time in 3 Days|author=Loveridge, Lynzee|date=February 15, 2022|website=[[Anime News Network]]|access-date=February 16, 2022}}</ref><ref name="oomine3"/><ref name="oomine3"/> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commons category}} * {{Official website|http://mappa.co.jp/}} (јапонски) * [http://mappa.co.jp/mappa_e/index.html За MAPPA] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190531174029/http://www.mappa.co.jp/mappa_e/index.html |date=2019-05-31 }} __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ [[Категорија:Јапонија]] [[Категорија:Аниме]] 2egxk6bwapoy9bk1f5uqq5ubth45os9 0 1352123 5538165 5530576 2026-04-12T18:49:25Z Golf5plus 108702 5538165 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за телевизија | name = Утре Наутро | image = | director = [[Јани Бојаџи]] | writer = [[Јани Бојаџи]] | producer = [[Дејан Милошевски]] | starring = [[Нина Деан]]<br>[[Ирена Илиевска]]<br>[[Кети Дончевска-Илиќ]]<br>[[Бајрам Северџан]]<br>[[Васил Зафирчев]]<br>[[Горан Стојановски (глумец)|Горан Стојаноски]]<br>[[Гоце Андонов]]<br>[[Коста Ангов]]<br>[[Благој Веселинов]]<br>[[Роберт Вељановски]]<br>[[Владо Јовановски]]<br>[[Симеон Мони Дамевски]]<br>[[Благоја Чоревски]]<br>[[Александар Микиќ]]<br>[[Горан Илиќ]]<br>[[Душица Стојановска]]<br>[[Младен Крстевски]]<br>[[Гордана Ендровска]]<br>[[Рубенс Муратовски]] | location = [[Скопје]], [[Матка (кањон)|Матка]], [[Македонија]] | country = {{МКД}} | language = [[македонски]] | genre = [[драма]] | num_seasons = 1 | num_episodes = 5 | network = [[Телевизија Алфа]] | released = [[29 март]] [[2026]] - [[26 април]] [[2026]] }} '''Утре Наутро''' — [[Македонија|македонска]] [[Телевизија|телевизиска]] серија во [[режија]] и [[сценарио]] на [[Јани Бојаџи]]. Серијата е снимана во [[2024]] година, во продукција на [[Телевизија Алфа]]. Серијата имала 5 епизоди и почнала емитување во [[2026|2026 година]].<ref>{{нмс|title=Последна клапа од Утре Наутро, најновото дело на режисерот Јани Бојаџи | url=https://www.alfa.mk/posledna-klapa-od-utre-nautro-najnovoto-delo-na-rezhiserot-jani-bojadhi/ | publisher = | work = Алфа ТВ | date = | accessdate = 17 јули 2024}}</ref> == Содржина == По бегството на нејзиниот сопруг, ЈОАНА е предмет на јавен линч додека нејзините деца БОРИС и ТИНА се жртви на малтретирање. Нејзината ромска домаќинка АЈТЕН, нејзиниот сопруг ЕШТРЕФ и нивната ќерка АИДА се жртви на етничка дискриминација. == Улоги == {| class="wikitable sortable" !Глумец !Улога |- | [[Нина Деан]] | Јоана Пеласка |- | [[Ирена Илиевска]] | Аида |- | [[Кети Дончевска-Илиќ]] | Ајтен |- | [[Васил Зафирчев]] | Рустем |- | [[Горан Стојановски (глумец)|Горан Стојаноски]] | Никола Бакалски |- | [[Бајрам Северџан]] | Ешреф |- | [[Јана Никодиновска]] | Тина |- | [[Гоце Андонов]] | Борис |- | [[Игор Стојчевски]] | Петар Поповски |- |[[Коста Ангов]] | Владимир |- | [[Благој Веселинов]] | Инспектор |- | [[Роберт Вељановски]] | Тодор |- | [[Владо Јовановски]] | Петруш |- | [[Григор Јовановски]] | Димитар |- | [[Александар Микиќ]] | Началникот |- | [[Симеон Мони Дамевски]] | УС Амбасадор |- | [[Жаклина Стевковска]] | Психологот |- | [[Благоја Чоревски]] | Анастас |- | [[Горан Илиќ]] | Секретарот на училиштето |- | [[Младен Крстевски]] | |- | [[Антонио Ташковски]] | Филип |- | [[Давид Мука]] | Агент |- | [[Пируника Киселички]] | Вела |- | [[Димитрина Мицкоска]] | Косара |- | [[Петар Горко]] | Поп Стаматов |- | [[Ана Димитрова]] | Марта |- | [[Роберт Ристов]] | Адвокатот |- | [[Јордан Витанов]] | Тренерот |- | [[Рубенс Муратовски]] | Полицаец |- | [[Јана Вељановска]] | Емилија |- | [[Славица Манаскова]] | Директорка |- | [[Сашо Тасевски]] | Тетовиран затвореник |- | [[Миле Вратеовски]] | Високиот затвореник |- | [[Гордана Ендровска]] | Класен раководител |- | [[Кристина Христова-Николова]] | Судијката |- | [[Душица Стојановска]] | Чистачка во барот 1 |- | [[Надица Петрова]] | Чистачка во барот 2 |- | [[Нино Леви]] | Доктор |- | [[Чедомир Митевски]] | Готвачот |- | [[Мина Јелучин]] | Лена |- | [[Томе Станковски]] | Обвинителот |- | [[Кирил Андоновски]] | |- | [[Владанка Димковска]] | Докторка |- | [[Давид Илиќ]] | Полициски инспектор |- | [[Бранко Бенинов]] | |- | [[Кристина Гиева]] | Полицаец 2 |- | [[Владо Дојчиновски]] | |- | [[Виолета Шапковска]] | |- | [[Филип Миленковски]] | Шарлот |- | [[Ангела Диколоска]] | Репортер |- | [[Идает Сејфулот]] | Тони |- | [[Елена Марковска-Цветановска|Елена Марковска]] | Новинар |} == Наводи == {{Наводи}} == Поврзано == * [[Утре наутро (филм)|Утре наутро]] - филм == Надворешни врски == * {{IMDb title|32987096}} [[Категорија:Македонски телевизиски серии]] [[Категорија:Филмови на Јани Бојаџи]] [[Категорија:Филмови со Младен Крстевски]] qsmzf9q2545p16kdtivpbvx08593889 0 1354625 5538197 5537787 2026-04-12T20:30:03Z Andrew012p 85224 5538197 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|image=Бордерлендс филм плакат.png|alt=|caption=Плакатот на македонски јазик|director=[[Илај Рот]]|screenplay={{Plainlist| * Илај Рот * Џо Кромби }}|story=Илај Рот|based_on=|producer={{Plainlist| * Ари Арад * [[Ави Арад]] * [[Ерик Фиг]] }}|starring={{Plainlist| <!--- PER ONE PAPER https://www.lionsgatepublicity.com/theatrical/borderlands ---> * [[Кејт Бланчет]] * [[Кевин Харт]] * [[Џек Блек]] * [[Едгар Рамирес]] * [[Аријана Гринблат]] * [[Флоријан Мунтану]] * [[Џина Гершон]] * [[Џејми Ли Кертис]] }}|cinematography=Рохир Стоферс|editing={{Plainlist| * [[Џулијан Кларк]] * Еван Хенке }}|music=Стив Јаблонски|production_companies={{Plainlist| * [[Summit Entertainment]] * Media Capital Technologies * Arad Productions * Picturestart * [[Gearbox Software|Gearbox Studios]] * [[2K (company)|2K]] }}|distributor=[[Lionsgate Films]]|released=9 август 2024 г. (САД)<br>29 август 2024 г. (Македонија)|runtime=101 минута<ref>{{Cite web|quote=100m 35s|date=July 4, 2024|title=''Borderlands'' (12A)|url=https://www.bbfc.co.uk/release/borderlands-q29sbgvjdglvbjpwwc0xmde4mtky|access-date=July 4, 2024|website=[[British Board of Film Classification|BBFC]]|archive-date=August 13, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240813201945/https://www.bbfc.co.uk/release/borderlands-q29sbgvjdglvbjpwwc0xmde4mtky|url-status=live}}</ref>|country={{САД}}|language={{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }}|budget=110 — 120&nbsp;милиони долари|gross=30,9&nbsp;милиони долари<ref name=NUM>{{Cite web|title=Borderlands – Financial Information|url=https://www.the-numbers.com/movie/Borderlands-(2024)#tab=summary|website=The Numbers|access-date=August 30, 2024|archive-date=August 3, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240803035618/https://www.the-numbers.com/movie/Borderlands-(2024)#tab=summary|url-status=live}}</ref><ref name=BOM>{{Cite web|title=Borderlands|url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl3466691329/ |website=Box Office Mojo|access-date=August 30, 2024|archive-date=August 3, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240803035618/https://www.boxofficemojo.com/release/rl3466691329/|url-status=live}}</ref>|native_name=Borderlands}}{{Закосен наслов}}'''''Бордерлендс'''''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.3dkinobitola.com/single/event/83|title=Бордерлендс {{!}} 3D-кино Битола|work=www.3dkinobitola.com|accessdate=2024-09-01}}</ref> ({{langx|en|Borderlands}}) — американски [[Научна фантастика|научнофантастичен]] акционен комичен [[филм]] на режисерот и соавтор [[Илај Рот]], заснован на [[Borderlands|истоимената серија видеоигри]] развиена од Gearbox Software. Кејт Бланчет ја глуми Лилит, злосторничка што се здружува со банда изгнаници за да ја најде ќерката на најмоќниот човек во вселената.<ref>{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/edgar-ramirez-joins-lionsgates-borderlands-4161308/|title=Edgar Ramirez Joins Lionsgate's 'Borderlands'|author=Couch|first=Aaron|date=2021-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210628184959/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/edgar-ramirez-joins-lionsgates-borderlands-4161308/|archive-date=2021-06-28|lang=en-US|website=The Hollywood Reporter|access-date=2021-06-19|url-status=live}}</ref> Во филмот играат и [[Кевин Харт]], [[Џек Блек]], Едгар Рамирес, Аријана Гринблат, Флоријан Мунтану, Џина Гершон и Џејми Ли Кертис. Премиерата на филмот во [[Соединети Американски Држави|САД]] била на [[9 август]] [[2024]] г., а во [[Македонија]] на [[29 август]] истата година. == Содржина == Заплетот се врти околу Лилит, озлогласена одметничка со таинствено минато. Таа се враќа на нејзината родна планета, Пандора, за да ја бара исчезнатата ќерка на злобникот на филмот, Атлас. За време на патувањето, Лилит се здружува со разновидна група сојузници: Роланд, вешт платеник; Тина, млада стручњакиња за избувливи средства; Танис, нетрадиционална научница; и Клаптрап, умен робот. Заедно, оваа неверојатна коалиција тргнува да го пронајде исчезнатото девојче. == Улоги == {| class="wikitable" !Глумец !Улога |- |[[Кејт Бланчет]] |Лилит |- |[[Кевин Харт]] |Роланд |- |[[Џек Блек]] |Клаптрап |- |[[Едгар Рамирес]] |Дукелијан Атлас |- |[[Аријана Гринблат]] |Ситната Тина |- |[[Флоријан Мунтану]] |Криг |- |[[Џина Гершон]] |Лудата Мокси |- |[[Џејми Ли Кертис]] |д-р Патриша Танис |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Official website|https://borderlands.movie}} {{IMDb title|4978420}} __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ [[Категорија:Филмови од 2024 година]] [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Американски научнофантастични акциони филмови]] [[Категорија:Филмови на Lions Gate Entertainment]] i4a26w4ovi22h99fjtniq5hhghedsg0 0 1355897 5538199 5491637 2026-04-12T20:31:23Z Andrew012p 85224 5538199 wikitext text/x-wiki {{Закосен наслов}}{{Infobox film|image=Егзорцизам плакат (филм, 2024).png|caption=Плакатот на македонски јазик|director=[[Џошуа Џон Милер]]|writer={{Plainlist| * [[М. А. Фортин]] * Џошуа Џон Милера }}|producer={{Plainlist| * Кевин Вилијамсон * Бен Фаст * Бил Блок }}|starring={{Plainlist| * [[Расел Кроу]] * [[Рајан Симпкинс]] * [[Сем Вортингтон]] * [[Клои Бејли]] * [[Адам Голдберг]] * [[Адријан Пасдар]] * [[Дејвид Хајд Пирс]] }}|cinematography=Сајмон Даган|editing=Метју Вули|music={{Plainlist| * Дени Бенси * Сондер Јуријанс }}|production_companies={{Plainlist| * [[Miramax]] * [[Outerbanks Entertainment]] }}|distributor=Vertical|released=21 јуни 2024 г. (САД)<br>20 јуни 2024 г. (Македонија)|runtime=95 минути<ref>{{Cite web|date=June 10, 2024|title=''The Exorcism'' (15)|url=https://www.bbfc.co.uk/release/the-exorcism-q29sbgvjdglvbjpwwc0xmdiwotc3|access-date=June 20, 2024|website=[[British Board of Film Classification|BBFC]]}}</ref>|country={{САД}}|language={{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }}|budget=|gross=12,6 милиони долари<ref name=BOM>{{Cite web |title= The Exorcism |url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl3916201985/?ref_=bo_da_table_7|website=Box Office Mojo |access-date=August 9, 2024}}</ref><ref name=NUM>{{Cite web |title= The Exorcism – Financial Information |url=https://www.the-numbers.com/movie/Exorcism-The-(2024)#tab=summary|website=The Numbers |access-date=August 9, 2024}}</ref>|native_name=The Exorcism}}'''''Егзорцизам''''' ({{langx|en|The Exorcism}}) — [[Натприродно|натприроден]] [[Хорор (филм)|филм на ужасите]] во режија на Мартин А. Фортин и Џошуа Џон Милер.<ref name="starnews">{{Cite web|url=http://www.starnewsonline.com/news/20191218/russell-crowe-georgetown-project-say-goodbye-to-wilmington|title=Russell Crowe, 'Georgetown Project' say goodbye to Wilmington|author=Ingram|first=Hunter|date=2019-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200622061027/https://www.starnewsonline.com/news/20191218/russell-crowe-georgetown-project-say-goodbye-to-wilmington|archive-date=2020-06-22|website=[[Star-News]]|access-date=2020-06-17|deadlink=yes}}</ref><ref name="deadline">{{Cite web|url=https://deadline.com/2019/10/russell-crowe-miramax-thriller-1202757465/|title=Russell Crowe To Star In Miramax Horror Thriller Pic|author=D'Alessandro|first=Anthony|date=2019-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603175024/https://deadline.com/2019/10/russell-crowe-miramax-thriller-1202757465/|archive-date=2021-06-03|website=[[Deadline Hollywood]]|access-date=2019-11-06|deadlink=no}}</ref> Главните улоги ги толкуваат [[Расел Кроу]], Рајан Симпкинс, Клои Бејли и [[Сем Вортингтон]]. Премиерата на филмот во [[Соединети Американски Држави|САД]] била на [[21 јуни]] [[2024]] г., а во [[Македонија]] на [[20 јуни]] истата година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kinoverzum.mk/film/the-exorcism/|title=Егзорцизам {{!}} Киноверзум МК|language=mk-MK|accessdate=2024-09-18}}</ref> [[Филм]]от добил мешани одзиви од критичарите и заработил 12,6 милиони долари ширум [[свет]]от. == Содржина == Вознемирен [[глумец]] почнува да покажува нарушувачко поведение додека снима [[Хорор (филм)|филм на ужасите]]. Неговата отуѓена ќерка се прашува дали тој повторно навлегува во зависностите од минатото или има нешто позлобно во игра. == Улоги == {| class="wikitable" !Глумец !Улога |- |[[Расел Кроу]] |Ентони Милер |- |[[Рајан Симпкинс]] |Ли Милер |- |[[Сем Вортингтон]] |Џо |- |[[Клои Бејли]] |Блејк Холовеј |- |[[Адам Голдберг]] |Питер |- |[[Адријан Пасдар]] |Том |- |[[Дејвид Хајд Пирс]] |отец Конор |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title}} __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ [[Категорија:Филмови од 2024 година]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Американски хорор-филмови]] gruu1uevfpviwpc78ysldjsg0a9e5gv 0 1358748 5538094 5523439 2026-04-12T15:41:17Z Aprilija50.A.D 119801 /* Творештво */ 5538094 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=март 2026}}{{Инфокутија за личност | име = Ристо Вешков | роден-дата = {{роден на и возраст|df=yes|1949|1|8}} | роден-место = {{роден во|Кавадарци}}, [[НР Македонија]], [[ФНРЈ]] | народност = [[Македонец]] | сопружник = Цветанка Вешкова | занимање = композитор }} '''Ристо Вешков''' (р. [[8 јануари]] [[1949]] во [[Кавадарци]]) — [[Македонија|македонски]] композитор и текстописец на македонски новосоздадени песни, кој живее и работи во [[Њу Џерси]], [[Соединетите Држави]], веќе долги години. Најпозната негова песна е "''Цветанке моја''". == Творештво == Во 2007 година, песната посветена на неговата сопруга "Цветанке моја" била изведена на фестивалот Филиграни, во изведба на Зоран Дамјанов, која добила прво место од публиката. Во 2009 година, ја компонирал песната "Убава Македонка", која била во изведба на [[Сузана Гавазова]], Зоран Дамјанов група Луда Мара од Кавадарци на Филиграни кој освоиле трето место од публиката. Песната "Еј, судбино во езведба на [[Сузана Гавазова]], била изведена на Филиграни која освоила прво место. Во 2014 година, компонира песна за [[Јасмина Мукаетова]] "Живеј живот свој". Во 2017 година, бил композитор на песната "Невернице" на [[Група Дрим Тим]]. Во 2024 година, е автор на песната "Денес се женам јас" во изведба на Ориентал Бенд. == Надворешни врски == {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Вешков, Ристо}} [[Категорија:Македонски музичари]] [[Категорија:Македонски композитори]] [[Категорија:Југословенски музичари]] [[Категорија:Југословенски композитори]] [[Категорија:Родени во 1949 година]] 92beeix2qcoa9widzo4sps0yj8fwrbs 5538095 5538094 2026-04-12T15:42:54Z Aprilija50.A.D 119801 /* Творештво */ 5538095 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=март 2026}}{{Инфокутија за личност | име = Ристо Вешков | роден-дата = {{роден на и возраст|df=yes|1949|1|8}} | роден-место = {{роден во|Кавадарци}}, [[НР Македонија]], [[ФНРЈ]] | народност = [[Македонец]] | сопружник = Цветанка Вешкова | занимање = композитор }} '''Ристо Вешков''' (р. [[8 јануари]] [[1949]] во [[Кавадарци]]) — [[Македонија|македонски]] композитор и текстописец на македонски новосоздадени песни, кој живее и работи во [[Њу Џерси]], [[Соединетите Држави]], веќе долги години. Најпозната негова песна е "''Цветанке моја''". == Творештво == Во 2007 година, песната посветена на неговата сопруга "Цветанке моја" била изведена на фестивалот Филиграни, во изведба на Зоран Дамјанов, која добила прво место од публиката. Во 2009 година, ја компонирал песната "Убава Македонка", која била во изведба на [[Сузана Гавазова]], Зоран Дамјанов група Луда Мара од Кавадарци на Филиграни кој освоиле трето место од публиката. Песната "Еј, судбино во езведба на [[Сузана Гавазова]], била изведена на Филиграни која освоила прво место. Во 2014 година, компонира песна за [[Јасмина Мукаетова]] "Живеј живот свој". Во 2017 година, бил композитор на песната "Невернице" на [[Група Дрим Тим]]. Во 2024 година, е автор на песната "Денес се женам јас" во изведба на Ориентал Бенд. Во 2025 година, заедно со [[Љупчо Бубо Каров]] се автори на песната „Пазарџии" во изведба на [[Раде Рогожаров]] и Амигоси на Тумба Фест. == Надворешни врски == {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Вешков, Ристо}} [[Категорија:Македонски музичари]] [[Категорија:Македонски композитори]] [[Категорија:Југословенски музичари]] [[Категорија:Југословенски композитори]] [[Категорија:Родени во 1949 година]] 121mhiivw6l6xhe6topomu3gch1wox9 0 1363113 5538201 5525123 2026-04-12T20:32:19Z Andrew012p 85224 5538201 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=Кралот на скорпиите|editing=Грег Парсонс<br>Мајкл Троник|budget=60 милиони долари|language={{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }}|country={{САД}}<br>{{ГЕР}}|runtime=93 минути|released=19 април 2002 г.|distributor=[[Universal Pictures]]|studio={{Unbulleted list |[[WWE Studios|WWF Entertainment]]|Alphaville Films|Misher Films<ref>{{cite web |title=The Scorpion King |url=https://www2.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b861b5ff3 |website=[[British Film Institute]] |access-date=December 22, 2020 |archive-date=5 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205050058/https://www2.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b861b5ff3 |url-status=dead }}</ref>}}|cinematography=[[Џон Р. Леонети]]|image=Кралот на скорпиите ДВД мак.jpg|music=[[Џон Дебни]]|starring=[[Двејн Џонсон]]<br />[[Кели Ху]]<br />[[Стивен Бренд]]<br />[[Бернард Хил]]<br />[[Мајкл Кларк Данкан]]<br />[[Грант Хеслов]]|writer='''Сценарио:'''<br />[[Стивен Сомерс]]<br />Вилијам Озборн<br />[[Дејвид Хејтер]]<br />'''Приказна:'''<br />[[Џонатан Хејлс]]<br />Стивен Сомерс|producer=[[Стивен Сомерс]]<br />[[Џејмс Џекс]]<br />Кевин Мишер<br />[[Шон Даниел]]|director=[[Чак Расел]]|caption=ДВД-издание на македонски јазик|alt=|gross=180,6 милиони долари|followed_by=''[[The Scorpion King 2: Rise of a Warrior]]''|preceded_by=''[[Враќањето на мумијата]]''|native_name=The Scorpion King}}{{Закосен наслов}}'''''Кралот на скорпиите''''' ({{langx|en|The Scorpion King}}) — американски акционен авантуристички филм од 2002 г. во режија на Чак Расел и со [[Двејн Џонсон]], Стивен Бренд, Кели Ху, Грант Хеслов и Мајкл Кларк Данкан во главните улоги. Тоа е и [[Ретропродолжение|предисторија]] и [[спиноф]] на франшизата „Мумија“, со која започнала серијата филмови „Кралот на скорпиите“. Овој филм ја означува првата улога во филмската кариера на Двејн Џонсон. ''Кралот на скорпиите'' добил мешани одзиви и заработил 180 милиони долари ширум светот наспроти продукцискиот буџет од 60 милиони долари. == Содржина == Во древноста, пред пирамидите, злобниот крал Мемнон ги користи психичките моќи на неговата волшебничка Касандра за да ги претскаже своите големи победи. Во последниот обид да го спречат Мемнон да го преземе светот, водачите на преостанатите слободни племиња го најмуваат убиецот Матајус да ја убие волшебничката. Но Матајус на крајот добива многу повеќе отколку што се пазарел. Сега, со помош на коњокрадецот Арпид, племенскиот водач Балтазар и неочекуван сојузник, останува на Матајус да ја исполни својата судбина и да стане големиот крал на скорпиите. == Улоги == {{список со глумци}} |- |[[Двејн Џонсон]] |Матајус / кралот на скорпиите |- |[[Стивен Бренд]] |Мемнон |- |[[Мајкл Кларк Данкан]] |Балтазар |- |[[Кели Ху]] |Касандра |- |[[Бернард Хил]] |Филос |- |[[Грант Хеслов]] |коњокрадецот Арпид |- |[[Ралф Мелер]] |Торак |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Official website|http://www.the-scorpion-king.com}} {{IMDb title|0277296}} __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ [[Категорија:Филмови од 2002 година]] [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Филмови на Universal Pictures]] sotiziwbiic5gvb36regrgeuuexxzao 0 1366363 5538111 5511131 2026-04-12T17:21:27Z Dandarmkd 31127 5538111 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за писател | name = Хана Корнети | image = Хана Корнети.jpg | caption = Хана Корнети | birth_date = {{birth year and age|1992}} | birth_place = {{роден во|Скопје}}, [[Македонија]] | death_date = | death_place = | occupation = [[Писателка]] | movement = | genre = | magnum_opus = | influences = | influenced = | footnotes = }} '''Хана Корнети''' ({{роден на|||1992}}, [[Скопје]]) — [[Македонија|македонска]] [[писател]]ка. Дипломирала [[историја]] и [[филозофија]] во [[Анкара]], а магистрирала на [[Културологија|културолошки]] студии во [[Истанбул]]. Помеѓу другото, во „[[Или-или]]“ ги има објавено збирката раскази „''Млечни заби''“ (2021) и [[Роман|романот]] за деца „''Илина и шумските тролови''“ (2023). Добитничка е на прва награда за театарско сценарио во 2019 г., на втора награда на конкурсот за најдобар расказ на „''[[Нова Македонија]]''“, а била и финалист во регионалниот книжевен избор „Штефица Цвек“.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://mkd.mk/drushtvoto-na-pisateli-go-proshiri-svoeto-chlenstvo-so-pet-sovremeni-avtori/ |title=МКД, „Друштвото на писатели го прошири своето членство со пет современи автори“ (пристапено на 1.3.2025) |accessdate=2025-03-01 |archive-date=2025-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250301115320/https://mkd.mk/drushtvoto-na-pisateli-go-proshiri-svoeto-chlenstvo-so-pet-sovremeni-avtori/ |url-status=dead }}</ref> ==Награди== * 2025 - [[Ванчо Николески (награда)|Награда „Ванчо Николески“]] - награда на ДПМ за најдобра книга за деца во 2025 година за книгата „''Илина и тајните на Бабин Заб''“<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://dpm-pisateli.mk/objaveni-dobitnicite-na-nagradite-na-dpm-za-2025/|title=Објавени добитниците на наградите на ДПМ за 2025 г.|publisher=[[ДПМ]]| date=10.02.2026|accessdate=10 февруари 2026}}</ref> == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Корнети, Хана}} [[Категорија:Родени во 1992 година]] [[Категорија:Луѓе од Скопје]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Македонски поетеси]] [[Категорија:Македонски романописци]] [[Категорија:Македонски раскажувачи]] [[Категорија:Добитници на наградата „Ванчо Николески“]] 7mkbadu6qxtepi32kct7af0z03kdsya 0 1372168 5538056 5390416 2026-04-12T12:09:03Z Carshalton 30527 /* Група Ф */ 5538056 wikitext text/x-wiki {{Infobox football tournament season | title = Светско клупско првенство 2025 | other_titles = {{ubl|FIFA Club World Cup 2025|Coupe du Monde des Clubs de la FIFA 2025|Mundial de Clubes FIFA 2025|}} | logo = 2025 FIFA Club World Cup.svg | logosize = 150px | caption = | sport = Фудбал | competition = Светско клупско првенство во фудбал{{!}}Светско клупско првенство | organization = [[ФИФА]] | host = {{USA}} | edition = 21-во <small>(1-во новиот формат)</small> | date_start = 14 јуни | date_end = 13 јули 2025 | host_country = {{flagsport|USA}} [[САД]] | num_teams = 32 <small>(од 6 конфедерации)</small> | venues = 12 | cities = 11 | website = | champions = | count = | finalist = | continentalcup1 = | continentalcup1 qualifiers = | matches played = | goals = | attendance = | top scorer = | player = | prevseason = [[Светско клупско првенство во фудбал 2023|2023]] | nextseason = [[Светско клупско првенство во фудбал 2029|2029]] | extra information = | updated = }} '''Светско клупско првенство во фудбал 2025'''<ref>{{Cite web |last=Media Release |title=AB InBev named Official Beer Partner of FIFA Club World Cup 25 |url=https://inside.fifa.com/organisation/commercial/media-releases/ab-inbev-named-official-beer-partner-of-fifa-club-world-cup-25 |website=FIFA}}</ref><ref>{{Cite web |title=FIFA Club World Cup 25 Pro Ball |url=https://www.adidas.com/us/fifa-club-world-cup-25-pro-ball/JE8770.html |website=Adidas Oficial Store |access-date=February 25, 2025 |archive-date=February 27, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250227115839/https://www.adidas.com/us/fifa-club-world-cup-25-pro-ball/JE8770.html |url-status=live }}</ref> било 21-вото издание, прво во новиот формат, на [[Светско клупско првенство во фудбал|Светското клупско првенство]] во [[Фудбал|фудбал]], натпреварување организирано од [[ФИФА]] за машки фудбалски клубови.<ref name="torneo 2025"/> Турнирот се одржал во [[САД]]<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-appoints-united-states-as-host-of-new-and-expanded-fifa-club-world-cup|title=FIFA Council appoints United States as host of new and expanded FIFA Club World Cup|date=23 јуни 2023|access-date=23 јуни 2023|language=en}}</ref> од 14 до 13 јули 2025 година.<ref name="formula">{{cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-confirms-key-details-for-fifa-club-world-cup-2025-tm|title=FIFA Council confirms key details for FIFA Club World Cup 2025|date=17 декември 2023|access-date=17 декември 2023|language=en}}</ref> Ова издание воедно било прво во новиот формат во кој учествувале 32 екипи, вклучувајќи ги и актуелните шампиони на главните конфедерациски натпреварувања од претходните четири години.<ref name="torneo 2025">{{cite web|url=https://www.fifa.com/it/tournaments/mens/mundial-de-clubes/usa-2025/articles/mondiale-per-club-fifa-25-tutto-quello-che-bisogna-sapere|title=FIFA Club World Cup 2025™: tutto quello che c'è da sapere|date=11 март 2024|access-date=13 март 2024|language=it}}</ref><ref name="Guardian">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2022/dec/16/gianni-infantino-announces-32-team-mens-club-world-cup-in-2025|title=Gianni Infantino announces 32-team men's Club World Cup in 2025|date=16 декември 2022|access-date=15 март 2023|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-world-cup-2022-tm-praised-for-its-unique-cohesive-power|title=FIFA World Cup 2022™ praised for its "unique cohesive power"|date=16 декември 2022|access-date=15 март 2023|language=en}}</ref> Проширувањето на турнирот било најавено во март [[2019]], а првото издание во новиот формат од 24 екипи требало да се одржи во 2021 година во [[Кина]], пред да биде откажано поради [[Пандемија на КОВИД-19|пандемијата на КОВИД-19]].<ref>{{cite web|url=https://www.espn.com/soccer/fifa-club-world-cup/story/4832860/fifa-to-launch-new-club-world-cup-with-32-teams-in-2025|title=FIFA to launch new Club World Cup format with 32 teams in 2025|date=16 декември 2022|access-date=15 март 2023|language=en}}</ref> ФИФА ги одобрила критериумите за распределба на местата на секоја конфедерација во февруари 2023 и објавила дека организаторството на турнирот го доделила на САД, четири месеци подоцна. Како резултат на проширувањето на натпреварувањето, бил создаден [[ФИФА Интерконтинентален куп|ФИФА Интерконтиненталниот куп]], годишен турнир на кој учествуваат шестте актуелни шампиони на главните конфедерациски натпреварувања. Одлуката на ФИФА да го зголеми бројот на екипите на 32, била критикувана од [[FIFPro]] и [[World Leagues Forum]] поради влијанието што може да го има врз здравјето на играчите и згустениот календар.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/64001866|title=Club World Cup: Fifa to stage 32-team tournament from June 2025 - president Gianni Infantino|language=en|date=16 декември 2022|access-date=15 март 2023}}</ref> ==Создавање и формат== Откако се вратило во 2005 година по подолга пауза, [[Светско клупско првенство во фудбал|Светското клупско првенство]] се одржувало секоја година во декември и било ограничено на победниците на главните конфедерациски натпреварувања.<ref>{{cite web |last=Lowy |first=Zach |date=January 30, 2023 |title=Soccer 101: FIFA Club World Cup |url=https://www.stlcitysc.com/news/soccer-101-fifa-club-world-cup |publisher=[[St. Louis City SC]] |accessdate=June 23, 2023 |archive-date=January 23, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123182837/https://www.stlcitysc.com/news/soccer-101-fifa-club-world-cup |url-status=live }}</ref> Уште кон крајот на 2016 година, [[Претседател на ФИФА|Претседателот на ФИФА]], ​​[[Џани Инфантино]], предложил проширување на Светското клупско првенство на 32 екипи почнувајќи од 2019 година и презакажување за периодот јуни/јули за да биде поизбалансирано и попривлечно за радиодифузерите и спонзорите.<ref>{{cite news |date=November 18, 2016 |title=FIFA boss suggests 32-team Club World Cup in 2019 |url=http://www.cbc.ca/sports/soccer/fifa-infantino-32-team-club-world-cup-2019-1.3857019 |agency=[[Associated Press]] |publisher=[[CBC Sports]] |access-date=December 14, 2017 |archive-date=October 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015220919/https://www.cbc.ca/sports/soccer/fifa-infantino-32-team-club-world-cup-2019-1.3857019 |url-status=live }}</ref> Кон крајот на 2017 година, ФИФА дискутирала за предлозите за проширување на натпреварувањето на 24 екипи и тоа да се игра на секои четири години почнувајќи од 2021 година, заменувајќи го [[ФИФА Куп на конфедерации|ФИФА Купот на конфедерации]].<ref>{{cite news |title=FIFA considering 24-team Club World Cup to be played in summer |url=http://www.espn.com/soccer/fifa-club-world-cup/story/3251358/fifa-considering-24-team-club-world-cup-to-be-played-in-summer |access-date=December 14, 2017 |agency=[[Associated Press]] |publisher=[[ESPN]] |date=October 31, 2017 |archive-date=February 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227150603/http://www.espn.com/soccer/fifa-club-world-cup/story/3251358/fifa-considering-24-team-club-world-cup-to-be-played-in-summer |url-status=live }}</ref> Проширениот формат и распоредот на Светското клупско првенство, кое требало да се игра во јуни и јули 2021 година, биле потврдени на состанокот на Советот на ФИФА ​​во март 2019 година во [[Мајами]].<ref name="revamp">{{cite news |date=March 15, 2019 |title=FIFA Council votes for the introduction of a revamped FIFA Club World Cup |url=https://www.fifa.com/about-fifa/who-we-are/news/fifa-council-votes-for-the-introduction-of-a-revamped-fifa-club-world-cup |publisher=FIFA |access-date=March 15, 2019 |archive-date=July 16, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190716174909/https://www.fifa.com/about-fifa/who-we-are/news/fifa-council-votes-for-the-introduction-of-a-revamped-fifa-club-world-cup |url-status=live }}</ref><ref name="BBC-Boycott">{{cite news |url=https://www.bbc.com/sport/football/47586593 |title=Fifa Club World Cup: Revised tournament approved despite top European clubs saying they will boycott |website=[[BBC Sport]] |publisher=[[British Broadcasting Corporation]] |date=March 15, 2019 |access-date=March 16, 2019 |archive-date=March 15, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190315220219/https://www.bbc.com/sport/football/47586593 |url-status=live }}</ref> [[Кина]] била назначена за домаќин во октомври 2019 година,<ref>{{cite news |url=https://www.fifa.com/about-fifa/who-we-are/news/fifa-council-unanimously-appoints-china-pr-as-hosts-of-new-club-world-cup-in-202 |title=FIFA Council unanimously appoints China PR as hosts of new Club World Cup in 2021 |publisher=FIFA |date=October 24, 2019 |access-date=October 24, 2019 |archive-date=October 24, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024050039/https://www.fifa.com/about-fifa/who-we-are/news/fifa-council-unanimously-appoints-china-pr-as-hosts-of-new-club-world-cup-in-202 |url-status=live }}</ref> но турнирот во 2021 година бил откажан поради [[Пандемија на КОВИД-19|пандемијата на КОВИД-19]].<ref name="Guardian2">{{cite news |last=Ames |first=Doha |date=December 16, 2022 |title=Gianni Infantino announces 32-team men's Club World Cup in 2025 |url=https://www.theguardian.com/football/2022/dec/16/gianni-infantino-announces-32-team-mens-club-world-cup-in-2025 |work=[[The Guardian]] |accessdate=December 16, 2022 |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503084158/https://www.theguardian.com/football/2022/dec/16/gianni-infantino-announces-32-team-mens-club-world-cup-in-2025 |url-status=live }}</ref><ref name="newformat">{{cite news |last1=Olley |first1=James |title=FIFA to launch new Club World Cup format with 32 teams in 2025 |url=https://www.espn.com/soccer/fifa-club-world-cup/story/4832860/fifa-to-launch-new-club-world-cup-with-32-teams-in-2025 |access-date=December 16, 2022 |work=ESPN |date=December 16, 2022 |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202155244/https://www.espn.com/soccer/fifa-club-world-cup/story/4832860/fifa-to-launch-new-club-world-cup-with-32-teams-in-2025 |url-status=live }}</ref> На 23 јуни 2023 година, ФИФА потврдила дека САД ќе биде домаќин на турнирот во 2025 година, како претходник на [[Светско првенство во фудбал 2026|Светското првенство 2026]].<ref name= "USA 2025">{{cite web |url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-appoints-united-states-as-host-of-new-and-expanded-fifa-club-world-cup |title=FIFA Council appoints United States as host of new and expanded FIFA Club World Cup |publisher=[[FIFA]] |date=June 23, 2023 |access-date=June 23, 2023 |archive-date=September 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230916133153/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-appoints-united-states-as-host-of-new-and-expanded-fifa-club-world-cup |url-status=live }}</ref> Учесниците (32 екипи) ќе бидат поделени во осум групи од по четири екипи, при што првите две екипи од секоја група ќе се квалификуваат во нокаут-фазата.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/fifaplus/en/articles/fifa-club-world-cup-2025-dates-format-and-qualifiers|title=FIFA Club World Cup 2025: Dates, format and qualifiers|publisher=[[FIFA]]|access-date=June 25, 2023|archive-date=June 24, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230624213411/https://www.fifa.com/fifaplus/en/articles/fifa-club-world-cup-2025-dates-format-and-qualifiers|url-status=live}}</ref> Форматот ќе биде ист како оној што се користел на Светските првенства во периодот ​​помеѓу [[Светско првенство во фудбал 1998|1998]] и [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]], со исклучок на натпреварот за третото место.<ref name="key details">{{Cite web |title=FIFA Council confirms key details for FIFA Club World Cup 2025 |url=https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/fifa-club-world-cup/articles/fifa-council-confirms-key-details-club-world-cup-2025 |access-date=March 16, 2024 |website=www.fifa.com |archive-date=December 17, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231217154938/https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/fifa-club-world-cup/articles/fifa-council-confirms-key-details-club-world-cup-2025 |url-status=live }}</ref> Во јануари 2024 година, било објавено дека турнирот главно ќе се одржи на [[Источен брег на САД|Источниот брег]] за да биде поблиску до европските емитувачи и гледачи, а воедно да се избегнат конфликти со [[КОНКАКАФ Голд куп 2025|КОНКАКАФ Голд купот 2025]], кој, исто така, се одржувал првенствено во САД приближно во исто време, но главно во [[Запад (САД)|Западниот дел на земјата]].<ref>{{Cite news |last=Sheldon |first=Felipe Cardenas and Dan |title=Club World Cup set for U.S. east coast, Gold Cup on west |url=https://theathletic.com/5208543/2024/01/18/club-world-cup-2025-us-gold-cup-location/ |access-date=February 21, 2024 |website=The Athletic |language=en}}</ref> ==Распределба на места== На 14 февруари 2023 година, Советот на ФИФА ​​го одобрил распределувањето на местата за изданието во 2025 година врз основа на низа објективни критериуми. [[УЕФА]] обезбедила најмногу места, со дванаесет, додека [[КОНМЕБОЛ]] била втора, со шест. [[Азиска фудбалска конфедерација|АФК]], [[КАФ]] и [[КОНКАКАФ]] имаат по четири места, додека [[Фудбалска конфедерација на Океанија|ОФК]] и федерацијата на земјата домаќин имаат по едно место.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football|title=FIFA Council highlights record breaking revenue in football|date=14 февруари 2023|access-date=15 март 2023|language=en}}</ref> На 14 март 2023 година, Советот на ФИФА ги одобрил клучните принципи за влегување на турнирот.<ref name="access list">{{cite web |url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-approves-international-match-calendars |title=FIFA Council approves international match calendars |publisher=[[FIFA]] |date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |archive-date=March 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314155521/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-approves-international-match-calendars |url-status=live }}</ref> Принципите се следниве, земајќи ги предвид натпреварите завршени во текот на четиригодишен период од 2021 до 2024 година:<ref name="rankings">{{Cite web |title=FIFA Club World Cup 2025™ Confederations ranking |url=https://inside.fifa.com/fifa-rankings/fifa-club-world-cup |access-date=June 13, 2024 |publisher=[[FIFA]] |language=en |archive-date=June 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240621032232/https://inside.fifa.com/fifa-rankings/fifa-club-world-cup |url-status=live }}</ref> * КОНМЕБОЛ и УЕФА (повеќе од четири места): право на учество за победниците на главното клупско натпреварување на конфедерацијата во периодот 2021-2024 година, а дополнителните тимови ќе бидат одредени според рангирањето на клубовите во текот на четиригодишниот период. * АФК, КАФ и КОНКАКАФ (по четири места): право на учество за победниците на главното клупско натпреварување на конфедерацијата во периодот 2021-2024 година.<ref>Бидејќи [[АФК Лига на шампиони|АФК Лигата на шампиони]] повеќе не се игра во текот на една календарска година од изданието 2023-2024, само три изданија се завршени во периодот 2021-2024. Поради оваа причина, дополнителното место му било доделено на најдобриот тим што ги исполнува условите од четиригодишното рангирање на АФК.</ref> * ОФК (едно место): право на учество за клубот со највисок ранг меѓу победниците на главното клупско натпреварување на конфедерацијата во периодот 2021-2024 година.<ref name="OFC"/> * Федерацијата на земјата домаќин (едно место): право на учество за еден клуб од [[МЛС]].<ref>Во октомври 2024 година, ФИФА одлучила да го додели местото на клубот победник на [[MLS Supporters' Shield|Supporters' Shield]] трофејот за 2024 година.</ref> Доколку еден клуб освои две или повеќе изданија од главното клупско натпреварување на конфедерацијата во периодот 2021-2024, дополнителните екипи ќе бидат одредени според рангирањето на клубовите во текот на четиригодишниот период. Понатаму, било применето ограничување од по два клуба од иста федерација, не сметајќи ги клубовите шампиони на главното клупско натпреварување на нивната конфедерација. Механизмите за пресметување на четиригодишното рангирање на клубовите во рамките на секоја конфедерација биле базирани на учинокот на екипите во нивните соодветни континентални турнири во текот на сезоните завршени помеѓу 2021 и 2024 година.<ref name="access list"/> За сите конфедерации освен УЕФА, користениот систем за рангирање бил следниот: * 3 бода за секоја победа; * 1 бод за секој натпревар одигран нерешено; * 3 бода за секој пласман од рундата во следната фаза од натпреварувањето. Во случајот на УЕФА, со оглед на постоењето на [[УЕФА коефициент|коефициент]], било одлучено, како исклучок, да се користи гореспоменатото рангирање за класификација на европските клубови (дури и ако усвоеното рангирање го зема предвид четиригодишниот период, а не претходниот петгодишен период и се однесува само на резултатите добиени во УЕФА Лигата на шампионите). == Екипи учесници == {{Col-begin}} {{col-2}} {{Location map+|Свет|width=600|float=center|caption=Локации на неевропските екипи кои учествувале на '''Светското клупско првенство 2025'''.|places= <!--AFC--> {{Location map~|Свет|lat=24.788598|long=46.839195|label_size=80|label={{Fb team (N) Al-Hilal}}|position=bottom}} {{Location map~|Свет|lat=35.903111|long=139.717601|label_size=80|label={{Fb team (N) Urawa Red Diamonds}}|position=right}} {{Location map~|Свет|lat=35.53528|long=129.25944|label_size=80|label={{Fb team (N) Ulsan HD}}|position=left}} {{Location map~|Свет|lat=24.2446219|long=55.7142463|label_size=80|label={{Fb team (N) Al Ain FC}}|position=right}} <!--CAF--> {{Location map~|Свет|lat=30.069114|long=31.312333|label_size=80|label={{Fb team (N) Al Ahly}}|position=top}} {{Location map~|Свет|lat=33.582859|long=-7.646818|label_size=80|label={{Fb team (N) Wydad Casablanca}}|position=top}} {{Location map~|Свет|lat=36.7479797|long=10.2726928|label_size=80|label={{Fb team (N) Esperance Tunis}}|position=bottom}} {{Location map~|Свет|lat=-25.753333|long=28.2227788|label_size=80|label={{Fb team (N) Mamelodi Sundowns}}|position=right}} <!--CONCACAF--> {{Location map~|Свет|lat=25.669|long=-100.244|label_size=80|label={{Fb team (N) Monterrey}}|position=top}} {{Location map~|Свет|lat=47.595157|long=-122.331641|label_size=80|label={{Fb team (N) Seattle Sounders FC}}|position=top}} {{Location map~|Свет|lat=20.105186|long=-98.7563288|label_size=80|label={{Fb team (N) Pachuca}}|position=bottom}} {{Location map~|Свет|lat=25.787778|long=-80.224167|label_size=80|label={{Fb team (N) Inter Miami}}|position=right}} {{Location map~|Свет|lat=34.313|long=-118.285|label_size=80|label=[[ФК&nbsp;Лос&nbsp;Анџелес]]|position=left}} <!--CONMEBOL--> {{Location map~|Свет|lat=-23.600008|long=-46.500002|label_size=80|label={{Fb team (N) Palmeiras}}|position=left}} {{Location map~|Свет|lat=-34.545278|long=-58.449722|label_size=80|label='''{{Безпрелом|Буенос&nbsp;Аирес}}'''|mark=Black pog.svg|position=right}} {{Location map~|Свет|lat=-22.912147|long=-43.230187|label_size=80|label='''{{Безпрелом|Рио де Жанеиро}}'''|position=top|mark=Black pog.svg}} <!--OFC--> {{Location map~|Свет|lat=-36.8484597|long=174.7633315|label_size=80|label={{Fb team (N) Auckland City}}|position=left}} {{Location map~|Свет|mark=TransparentPlaceholder.png |marksize=0 |lat=-10|long=-160|label=<span style="font-size:80%;">{{Безпрелом|'''Екипи&nbsp;од&nbsp;Буенос&nbsp;Аирес'''}}<br />{{Безпрелом|{{симбол2|Red pog.svg|8}} {{Fb team (N) Boca Juniors}}<br />{{симбол2|Red pog.svg|8}} {{Fb team (N) River Plate}}}}</span>|position=right}} {{Location map~|Свет|mark=TransparentPlaceholder.png |marksize=0 |lat=-35 |long=-160|label=<span style="font-size:80%;">{{Безпрелом|'''Екипи&nbsp;од&nbsp;Рио&nbsp;де&nbsp;Жанеиро'''}}<br />{{симбол2|Red pog.svg|8}} {{Fb team (N) Botafogo}}<br />{{Безпрелом|{{симбол2|Red pog.svg|8}} {{Fb team (N) Flamengo}}<br />{{симбол2|Red pog.svg|8}} {{Fb team (N) Fluminense}}}}</span>|position=right}} }} {{col-2}} {{Location map+|Европа|width=600|float=center|caption=Локации на европските екипи кои учествувале на '''Светското клупско првенство 2025'''.|places= <!--UEFA--> {{Location map~|Европа|lat=40.453058|long=-3.688337|label_size=80|label='''Мадрид'''|position=right|mark=Black pog.svg}} {{Location map~|Европа|lat=51.48167|long=-0.191111|label_size=80|label={{Fb team (N) Chelsea}}|position=left}} {{Location map~|Европа|lat=53.463056|long=-2.291389|label_size=80|label={{Fb team (N) Manchester City}}|position=right}} {{Location map~|Европа|lat=48.135125|long=11.581918|label_size=80|label={{Fb team (N) Bayern Munchen}}|position=left}} {{Location map~|Европа|lat=51.49257|long=7.45184|label_size=80|label={{Fb team (N) Borussia Dortmund}}|position=right}} {{Location map~|Европа|lat=45.4654219|long=9.1859243|label_size=80|label={{Fb team (N) Inter}}|position=right}} {{Location map~|Европа|lat=45.073095|long=7.681223|label_size=80|label={{Fb team (N) Juventus}}|position=bottom}} {{Location map~|Европа|lat=48.856614|long=2.352222|label_size=80|label={{Fb team (N) PSG}}|position=top}} {{Location map~|Европа|lat=41.1579438|long=-8.6291053|label_size=80|label={{Fb team (N) Porto}}|position=right}} {{Location map~|Европа|lat=38.7222524|long=-9.1393366|label_size=80|label={{Fb team (N) Benfica}}|position=right}} {{Location map~|Европа|lat=47.816389|long=12.998333|label_size=80|label={{Fb team (N) Salzburg}}||position=right}} {{Location map~|Европа|mark=TransparentPlaceholder.png |marksize=0 |lat=60 |long=-20 |label=<span style="font-size:80%;">{{Безпрелом|'''Екипи&nbsp;од&nbsp;Мадрид'''}}<br />{{Безпрелом|{{симбол2|Red pog.svg|8}}&nbsp;[[ФК Атлетико Мадрид|Атлетико&nbsp;Мад.]]<br />{{симбол2|Red pog.svg|8}} {{Fb team (N) Real Madrid}}}}</span>|position=right}} }} {{col-end}} {| class="wikitable" |- !width=20%| Екипа !width=10%| Конфедерација !width=30%| Квалификација !width=10%| Дата на квалификување !width=20%| Претходни учества <br /><small>(победниците на претходните изданија се '''во болд''')</small> |- |{{flagsport|SAU}} {{Fb team Al-Hilal}} |rowspan=4| [[Азиска фудбалска конфедерација|АФК]] |Победник на [[АФК Лига на шампиони 2021]] |14 март 2023<ref name=qualificate>Учеството на клубот било потврдено на 14 март 2023 година со одобрување на принципите за учество. Потврдените клубови се (во загради е датумот на кој го освоиле натпреварувањето што ги квалификувало): {{Fb team (N) Al-Hilal}} (23 ноември 2021 година), {{Fb team (N) Al Ahly}} (17 јули 2021), {{Fb team (N) Wydad Casablanca}} (30 мај 2022), {{Fb team (N) Monterrey}} (28 октомври 2021), {{Fb team (N) Seattle Sounders FC}} (4 мај 2022), {{Fb team (N) Palmeiras}} (27 ноември 2021), {{Fb team (N) Flamengo}} (29 октомври 2022), {{Fb team (N) Chelsea}} (29 мај 2021) и {{Fb team (N) Real Madrid}} (28 мај 2022).</ref> |4 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2019|2019]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2021|2021]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2022|2022]])</small> |- |{{flagsport|JPN}} {{Fb team Urawa Red Diamonds}} |Победник на [[АФК Лига на шампиони 2022]] |6 мај 2023 |4 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2007|2007]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2017|2017]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2023|2023]])</small> |- |{{flagsport|UAE}} {{Fb team Al-Ain FC}} |Победник на [[АФК Лига на шампиони 2023-2024]] |25 мај 2024 |2 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2018|2018]])</small> |- |{{flagsport|KOR}} {{Fb team Ulsan HD}} |1. рангиран клуб во АФК рангирањето |17 април 2024 |3 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2012|2012]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2020|2020]])</small> |- |{{flagsport|EGY}} {{Fb team Al Ahly SC}} |rowspan=4| [[КАФ]] |Победник на [[КАФ Лига на шампиони]] во [[КАФ Лига на шампиони 2020-2021|2020-2021]], [[КАФ Лига на шамиони 2022-2023|2022-2023]] и [[КАФ Лига на шампиони 2023-2024|2023-2024]] |14 март 2023<ref name=qualificate/> |10 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2005|2005]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2006|2006]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2008|2008]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2012|2012]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2013|2013]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2020|2020]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2021|2021]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2022|2022]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2023|2023]])</small> |- |{{flagsport|MAR}} {{Fb team Wydad Casablanca}} |Победник на [[КАФ Лига на шампиони 2021-2022]] |14 март 2023<ref name=qualificate/> |3 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2017|2017]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2022|2022]])</small> |- |{{flagsport|TUN}} {{Fb team Esperance Tunis}} |1. рангиран клуб во КАФ рангирањето |26 април 2024 |4 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2011|2011]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2018|2018]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2019|2019]])</small> |- |{{flagsport|RSA}} {{Fb team Mamelodi Sundowns}} |2. рангиран клуб во КАФ рангирањето |26 април 2024 |2 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2016|2016]])</small> |- |{{flagsport|MEX}} {{Fb team Monterrey}} |rowspan=4|[[КОНКАКАФ]] |Победник на [[КОНКАКАФ Лига на шампиони 2021]] |14 март 2023<ref name=qualificate/> |6 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2011|2011]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2012|2012]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2013|2013]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2019|2019]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2021|2021]])</small> |- |{{flagsport|USA}} {{Fb team Seattle Sounders FC}} |Победник на [[КОНКАКАФ Лига на шампиони 2022]] |14 март 2023<ref name=qualificate/> |2 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2022|2022]])</small> |- |{{flagsport|USA}} {{Fb team Los Angeles FC}}<ref name="leon">Првично {{Fb team (N) Club Leon}} се квалификувал за турнирот како победник на [[КОНКАКАФ Лига на шампиони 2023|КОНКАКАФ Лигата на шампионите 2023]], но на 21 март 2025 година биле исклучени од ФИФА поради кршење на правилата за повеќекратна сопственост, бидејќи го делат сопствеништвото со {{Fb team (N) Pachuca}}. Заменскиот тим бил одреден со бараж натпревар помеѓу {{Fb team (N) Los Angeles FC}} и {{Fb team (N) Club America}}, во кој победил американскиот клуб.</ref><ref>{{Cite web|url=https://inside.fifa.com/legal/judicial-bodies/media-releases/fifa-appeal-committee-decision-on-cf-pachuca-and-club-leon|title=FIFA Appeal Committee decision on CF Pachuca and Club León|website=inside.fifa.com|lingua=en|date=21 март 2025|access-date=21 март 2025}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.gazzetta.it/calcio/coppa-mondo-club/21-03-2025/mondiale-per-club-la-fifa-esclude-il-leon.shtml|title=C'è un caso al Mondiale per club. La Fifa esclude il Leòn per le regole sulle multiproprietà|publisher=La Gazzetta dello Sport|date=21 март 2025|access-date=21 март 2025}}</ref> | Победник на [[Светско клупско првенство во фудбал 2025#Бараж|Бараж]] | 31 мај 2025 | 1. учество |- |{{flagsport|MEX}} {{Fb team Pachuca}} |Победник на [[КОНКАКАФ Куп на шампиони 2024]] |1 јуни 2024 |5 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2007|2007]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2008|2008]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2010|2010]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2017|2017]])</small> |- |{{flagsport|BRA}} {{Fb team Palmeiras}} |rowspan=6|[[КОНМЕБОЛ]] |Победник на [[Копа Либертадорес 2021]] |14 март 2023<ref name=qualificate/> |3 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2020|2020]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2021|2021]])</small> |- |{{flagsport|BRA}} {{Fb team Flamengo}} |Победник на [[Копа Либертадорес 2022]] |14 март 2023<ref name=qualificate/> |3 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2019|2019]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2022|2022]])</small> |- |{{flagsport|BRA}} {{Fb team Fluminense}} |Победник на [[Копа Либертадорес 2023]] |4 ноември 2023 |2 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2023|2023]])</small> |- |{{flagsport|BRA}} {{Fb team Botafogo}} |Победник на [[Копа Либертадорес 2024]] |30 ноември 2024 |1. учество |- |{{flagsport|ARG}} {{Fb team River Plate}} |1. рангиран клуб во КОНМЕБОЛ рангирањето |14 мај 2024 |3 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2015|2015]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2018|2018]])</small> |- |{{flagsport|ARG}} {{Fb team Boca Juniors}} |2. рангиран клуб во КОНМЕБОЛ рангирањето |22 август 2024 |2 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2007|2007]])</small> |- |{{flagsport|NZL}} {{Fb team Auckland City}} |[[Фудбалска конфедерација на Океанија|ОФК]] |1. рангиран клуб во ОФК меѓу победниците на [[ОФК Лига на шампиони|ОФК Лигата на шампионите]]<ref name="OFC">Бидејќи ОФК Лигата на шампионите во 2021 година била откажана, местото му било доделено на најдобриот тим на четиригодишната ранг-листа на ОФК меѓу оние што ја освоиле [[ОФК Лига на шампиони|ОФК Лигата на шампионите]] во периодот помеѓу 2022 и 2024 година.</ref> |17 декември 2023 |12 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2006|2006]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2009|2009]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2011|2011]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2012|2012]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2013|2013]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2014|2014]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2015|2015]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2016|2016]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2017|2017]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2022|2022]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2023|2023]])</small> |- |{{flagsport|ENG}} {{Fb team Chelsea}} |rowspan=12|[[УЕФА]] |Победник на [[УЕФА Лига на шампиони 2020-2021]] |14 март 2023<ref name=qualificate/> |3 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2012|2012]], '''[[Светско клупско првенство во фудбал 2021|2021]]''')</small> |- |{{flagsport|ESP}} {{Fb team Real Madrid}} |Победник на [[УЕФА Лига на шампиони|УЕФА Лигата на шампионите]] во [[УЕФА Лига на шампиони 2021-2022|2021-2022]] и [[УЕФА Лига на шампиони 2023-2024|2023-2024]] |14 март 2023<ref name=qualificate/> |7 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2000|2000]], '''[[Светско клупско првенство во фудбал 2014|2014]]''', '''[[Светско клупско првенство во фудбал 2016|2016]]''', '''[[Светско клупско првенство во фудбал 2017|2017]]''', '''[[Светско клупско првенство во фудбал 2018|2018]]''', '''[[Светско клупско првенство во фудбал 2022|2022]]''')</small> |- |{{flagsport|ENG}} {{Fb team Manchester City}} |Победник на [[УЕФА Лига на шампиони 2022-2023]] |10 јуни 2023 |2 <small>('''[[Светско клупско првенство во фудбал 2023|2023]]''')</small> |- |{{flagsport|GER}} {{Fb team Bayern Munchen}} |1. рангиран клуб во УЕФА рангирањето |17 декември 2023<ref name="rankingUEFA">На 17 декември 2023 година, ФИФА објавила дека за изданието во 2025 година, екипите квалификувани преку рангирањето на УЕФА ќе бидат избрани со користење на [[УЕФА кофициент]]от, земајќи ги предвид нивните резултати постигнати во УЕФА Лигата на шампионите во четиригодишниот период 2021-2024. Како резултат на тоа, потврдено е учеството на следните клубови: {{Fb team (N) Bayern Munchen}}, {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}, {{Fb team (N) Inter}}, {{Fb team (N) Porto}} и {{Fb team (N) Benfica}}</ref> |3 <small>('''[[Светско клупско првенство во фудбал 2013|2013]]''', '''[[Светско клупско првенство во фудбал 2020|2020]]''')</small> |- |{{flagsport|FRA}} {{Fb team Paris Saint-Germain}} |2. рангиран клуб во УЕФА рангирањето |17 декември 2023<ref name=rankingUEFA/> |1. учество |- |{{flagsport|ITA}} {{Fb team Inter}} |3. рангиран клуб во УЕФА рангирањето |17 декември 2023<ref name=rankingUEFA/> |2 <small>('''[[Светско клупско првенство во фудбал 2010|2010]]''')</small> |- |{{flagsport|POR}} {{Fb team Porto}} |4. рангиран клуб во УЕФА рангирањето |17 декември 2023<ref name=rankingUEFA/> |1. учество |- |{{flagsport|POR}} {{Fb team Benfica}} |5. рангиран клуб во УЕФА рангирањето |17 декември 2023<ref name=rankingUEFA/> |1. учество |- |{{flagsport|GER}} {{Fb team Borussia Dortmund}} |6. рангиран клуб во УЕФА рангирањето |6 март 2024 |1. учество |- |{{flagsport|ITA}} {{Fb team Juventus}} |7. рангиран клуб во УЕФА рангирањето |12 март 2024 |1. учество |- |{{flagsport|ESP}} {{Fb team Atletico Madrid}} |8. рангиран клуб во УЕФА рангирањето |16 април 2024 |1. учество |- |{{flagsport|AUT}} {{Fb team Salzburg}} |9. рангиран клуб во УЕФА рангирањето |17 април 2024 |1. учество |- |{{flagsport|USA}} {{Fb team Inter Miami}} |[[Фудбалска федерација на САД|Фед. на домаќинот]] |Победник на [[МЛС 2024#Завршна табела|MLS Supporters' Shield 2024]] |19 октомври 2024<ref name="intermiami"/> |1. учество |- |} ==Ждрепка== <div style="display: inline-table; vertical-align: top;"> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Шешир 1 ! style="width:170px" | Екипа ! {{Abbr|Конфед.|Конфедерација}} ! style="width:30px" | {{Abbr|Бод|Бодови во конфедерациското рангирање}} |- | style="text-align:left" | {{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Manchester City}} | rowspan="4" style="font-size:85%" | [[УЕФА]] | 123 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Real Madrid}} | 119 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|GER}} {{Fb team (N) Bayern Munchen}} | 108 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|FRA}} {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}} | 85 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Flamengo}} | rowspan="4" style="font-size:85%" | [[КОНМЕБОЛ]] | 141 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Palmeiras}} | 140 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|ARG}} {{Fb team (N) River Plate}} | 103 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Fluminense}} | 97 |} </div> <div style="display: inline-table; vertical-align: top;"> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Шешир 2 ! style="width:170px" | Екипа ! {{Abbr|Конфед.|Конфедерација}} ! style="width:30px" | {{Abbr|Бод|Бодови во конфедерациското рангирање}} |- | style="text-align:left" | {{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Chelsea}} | rowspan="8" style="font-size:85%" | [[УЕФА]] | 79 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|GER}} {{Fb team (N) Borussia Dortmund}} | 79 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Inter}} | 76 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|POR}} {{Fb team (N) Porto}} | 68 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Atletico Madrid}} | 67 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|POR}} {{Fb team (N) Benfica}} | 52 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Juventus}} | 47 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|AUT}} {{Fb team (N) Salzburg}} | 40 |} </div> <div style="display: inline-table; vertical-align: top;"> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Шешир 3 ! style="width:170px" | Екипа ! {{Abbr|Конфед.|Конфедерација}} ! style="width:30px" | {{Abbr|Бод|Бодови во конфедерациското рангирање}} |- | style="text-align:left" | {{flagsport|SAU}} {{Fb team (N) Al-Hilal}} | rowspan="2" style="font-size:85%" | [[Азиска фудбалска конфедерација|АФК]] | 118 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|KOR}} {{Fb team (N) Ulsan HD}} | 81 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|EGY}} {{Fb team (N) Al Ahly SC}} | rowspan="2" style="font-size:85%" | [[КАФ]] | 140 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|MAR}} {{Fb team (N) Wydad Casablanca}} | 108 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|MEX}} {{Fb team (N) Monterrey}} | rowspan="2" style="font-size:85%" | [[КОНКАКАФ]] | 52 |- | style="text-align:left" | <s>{{flagsport|MEX}} {{Fb team (N) Club Leon}}</s> <ref name="leon"/> | 47 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|ARG}} {{Fb team (N) Boca Juniors}} | rowspan="2" style="font-size:85%" | [[КОНМЕБОЛ]] | 71 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Botafogo}} | 37 |} </div> <div style="display: inline-table; vertical-align: top;"> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Шешир 3 ! style="width:170px" | Екипа ! {{Abbr|Конфед.|Конфедерација}} ! style="width:30px" | {{Abbr|Бод|Бодови во конфедерациското рангирање}} |- | style="text-align:left" | {{flagsport|JPN}} {{Fb team (N) Urawa Red Diamonds}} | rowspan="2" style="font-size:85%" | [[Азиска фудбалска конфедерација|АФК]] | 49 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|UAE}} {{Fb team (N) Al Ain FC}} | 43 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|TUN}} {{Fb team (N) Esperance}} | rowspan="2" style="font-size:85%" | [[КАФ]] | 100 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|RSA}} {{Fb team (N) Mamelodi Sundowns}} | 98 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|MEX}} {{Fb team (N) Pachuca}} | rowspan="2" style="font-size:85%" | [[КОНКАКАФ]] | 34 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|USA}} {{Fb team (N) Seattle Sounders FC}} | 28 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|NZL}} {{Fb team (N) Auckland City}} | style="font-size:85%" | [[ОФК]] | 66 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|USA}} {{Fb team (N) Inter Miami}} | style="font-size:85%" | [[Фудбалска федерација на САД|Фед. домаќин]] | {{N/a}} |} </div> === Групи === {| | align="left" | {| class="wikitable" style="text-align:center" |+[[Светско клупско првенство во фудбал 2025#Група А|Група А]] ! style="width:30px" |{{Tooltip|Поз.|Позиција}} ! style="width:200px" |Екипа |- |А1 | style="text-align:left" |{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Palmeiras}} |- |А2 | style="text-align:left" |{{flagsport|POR}} {{Fb team (N) Porto}} |- |А3 | style="text-align:left" |{{flagsport|EGY}} {{Fb team (N) Al Ahly SC}} |- |А4 | style="text-align:left" |{{flagsport|USA}} {{Fb team (N) Inter Miami}} |} | align="left" | {| class="wikitable" style="text-align:center" |+[[Светско клупско првенство во фудбал 2025#Група Б|Група Б]] ! style="width:30px" |{{Tooltip|Поз.|Позиција}} ! style="width:200px" |Екипа |- |Б1 | style="text-align:left" |{{flagsport|FRA}} {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}} |- |Б2 | style="text-align:left" |{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Atletico Madrid}} |- |Б3 | style="text-align:left" |{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Botafogo}} |- |Б4 | style="text-align:left" |{{flagsport|USA}} {{Fb team (N) Seattle Sounders FC}} |} | {| class="wikitable" style="text-align:center" |+[[Светско клупско првенство во фудбал 2025#Група Ц|Група Ц]] ! style="width:30px" |{{Tooltip|Поз.|Позиција}} ! style="width:200px" |Екипа |- |Ц1 | style="text-align:left" |{{flagsport|GER}} {{Fb team (N) Bayern Munchen}} |- |Ц2 | style="text-align:left" |{{flagsport|NZL}} {{Fb team (N) Auckland City}} |- |Ц3 | style="text-align:left" |{{flagsport|ARG}} {{Fb team (N) Boca Juniors}} |- |Ц4 | style="text-align:left" |{{flagsport|POR}} {{Fb team (N) Benfica}} |} | {| class="wikitable" style="text-align:center" |+[[Светско клупско првенство во фудбал 2025#Група Д|Група Д]] ! style="width:30px" |{{Tooltip|Поз.|Позиција}} ! style="width:200px" |Екипа |- |Д1 | style="text-align:left" |{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Flamengo}} |- |Д2 | style="text-align:left" |{{flagsport|TUN}} {{Fb team (N) Esperance Tunis}} |- |Д3 | style="text-align:left" |{{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Chelsea}} |- |Д4 | style="text-align:left" |{{flagsport|USA}} {{Fb team (N) Los Angeles FC}}<ref name="leon"/> |} |- | {| class="wikitable" style="text-align:center" |+[[Светско клупско првенство во фудбал 2025#Група Е|Група Е]] ! style="width:30px" |{{Tooltip|Поз.|Позиција}} ! style="width:200px" |Екипа |- |Е1 | style="text-align:left" |{{flagsport|ARG}} {{Fb team (N) River Plate}} |- |Е2 | style="text-align:left" |{{flagsport|JPN}} {{Fb team (N) Urawa Red Diamonds}} |- |Е3 | style="text-align:left" |{{flagsport|MEX}} {{Fb team (N) Monterrey}} |- |Е4 | style="text-align:left" |{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Inter}} |} | {| class="wikitable" style="text-align:center" |+[[Светско клупско првенство во фудбал 2025#Група Ф|Група Ф]] ! style="width:30px" |{{Tooltip|Поз.|Позиција}} ! style="width:200px" |Екипа |- |Ф1 | style="text-align:left" |{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Fluminense}} |- |Ф2 | style="text-align:left" |{{flagsport|GER}} {{Fb team (N) Borussia Dortmund}} |- |Ф3 | style="text-align:left" |{{flagsport|KOR}} {{Fb team (N) Ulsan HD}}} |- |Ф4 | style="text-align:left" |{{flagsport|RSA}} {{Fb team (N) Mamelodi Sundowns}} |} | {| class="wikitable" style="text-align:center" |+[[Светско клупско првенство во фудбал 2025#Група Г|Група Г]] ! style="width:30px" |{{Tooltip|Поз.|Позиција}} ! style="width:200px" |Екипа |- |Г1 | style="text-align:left" |{{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Manchester City}} |- |Г2 | style="text-align:left" |{{flagsport|MAR}} {{Fb team (N) Wydad Casablanca}} |- |Г3 | style="text-align:left" |{{flagsport|UAE}} {{Fb team (N) Al Ain FC}} |- |Г4 | style="text-align:left" |{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Juventus}} |} | {| class="wikitable" style="text-align:center" |+[[Светско клупско првенство во фудбал 2025#Група Х|Група Х]] ! style="width:30px" |{{Tooltip|Поз.|Позиција}} ! style="width:200px" |Екипа |- |Х1 | style="text-align:left" |{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Real Madrid}} |- |Х2 | style="text-align:left" |{{flagsport|SAU}} {{Fb team (N) Al-Hilal}} |- |Х3 | style="text-align:left" |{{flagsport|MEX}} {{Fb team (N) Pachuca}} |- |Х4 | style="text-align:left" |{{flagsport|AUT}} {{Fb team (N) Salzburg}} |} |} {{Clear}} ==Стадиони== На 28 септември 2024 година биле објавени сите 12 стадиони кој ќе бидат домаќини на турнирот.<ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/it/tournaments/mens/club-world-cup/usa-2025/articles/guida-stadi-mondiale-per-club-2025?intcmp=%28p_fifacom%29_%28d_%29_%28c_webheader-mcf-2025%29_%28sc_venues%29_%28ssc_%29_%28sssc_%29_%28l_it%29_%28da_29092024%29|title=Gli stadi della Coppa del Mondo per club FIFA 2025|website=FIFA|language=it|access-date=29 септември 2024}}</ref> Првиот натпревар со кој бил отворен турнирот се одиграл на 14 јуни 2025 година на стадионот [[Стадион Хард Рок|Хард Рок]] во [[Мајами]], додека финалето се одиграло на 13 јули 2025 година на стадионот [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]] во [[Њујорк]].<ref name="intermiami">{{Cite web|url=https://www.fifa.com/it/tournaments/mens/club-world-cup/usa-2025/articles/inter-miami-mondiale-per-club|title=L'Inter Miami parteciperà alla FIFA Club World Cup 2025|date=20 октомври 2024|access-date=20 октомври 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/it/tournaments/mens/club-world-cup/usa-2025/articles/12-stadi-mondiale-per-club-fifa|title=FIFA Club World Cup 2025™: il Presidente Infantino annuncia gli stadi ospitanti|website=FIFA|language=it|access-date=29 септември 2024}}</ref> {| class="wikitable" style="width: 100%; text-align:center" |+ |- ! colspan=2 rowspan="4" style="width: 40%" |<div align="center"> {{Location map+|USA|float=none|width=450|places= {{Location map~|USA|lat=34.05223|long=-118.24368|label='''[[Лос Анџелес]]'''}} {{Location map~|USA|lat=40.716667|long=-74|position=right|label='''[[Њујорк]]'''}} {{Location map~|USA|lat=35.219|long=-80.848|position=top|label='''[[Шарлот]]'''}} {{Location map~|USA|lat=39.096|long=-84.518|position=left|label='''[[Синсинати]]'''}} {{Location map~|USA|lat=38.89|long=-77.08|position=right|label='''[[Вашингтон]]'''}} {{Location map~|USA|lat=33.755|long=-84.39|label='''[[Атланта]]'''}} {{Location map~|USA|lat=39.998056|long=-75.144722|label='''[[Филаделфија]]'''}} {{Location map~|USA|lat=28.527|long=-81.365|position=top|label='''[[Орландо (Флорида)|Орландо]]'''}} {{Location map~|USA|lat=36.164|long=-86.781|position=left|label='''[[Нешвил]]'''}} {{Location map~|USA|lat=47.60621|long=-122.33207|position=bottom|label='''[[Сиетл]]'''}} {{Location map~|USA|lat=25.787778|long=-80.224167|position=bottom|label='''[[Мајами]]'''}} }}</div> !style="width: 20%" |[[Лос Анџелес]] !style="width: 20%" |[[Њујорк]] !style="width: 20%" |[[Нешвил]] |- |[[Роуз Боул]]<br/><small>([[Пасадена (Калифорнија)|Пасадена]], [[Калифорнија]])</small> |[[Стадион МетЛајф|МетЛајф]]<br/><small>([[Ист Ратерфорд]], [[Њу Џерзи]])</small> |[[Џодис Парк]] |- | Капацитет: '''{{formatnum:88500}}''' | Капацитет: '''{{formatnum:82500}}''' | Капацитет: '''{{formatnum:30000}}''' |- |[[File:2018.06.17_Over_the_Rose_Bowl,_Pasadena,_CA_USA_0039_(42855669451)_(cropped).jpg|200px]] |[[File:Metlife stadium (Aerial view).jpg|200px]] |[[File:GEODIS_Park.jpg|200px]] |- ![[Шарлот]] ![[Атланта]] ![[Филаделфија]] ![[Сиетл]] ![[Синсинати]] |- |[[Стадион Бенк оф Америка|Бенк оф Америка]] |[[Стадион Мерцедес Бенц|Мерцедес-Бенц]] |[[Линколн Фајненшел Филд]] |[[Лумен Филд]] |[[Стадион ТКјуЛ|ТКјуЛ]] |- | Капацитет: '''{{formatnum:75000}}''' | Капацитет: '''{{formatnum:75000}}''' | Капацитет: '''{{formatnum:69000}}''' | Капацитет: '''{{formatnum:69000}}''' | Капацитет: '''{{formatnum:26000}}''' |- |[[File:BofAStadium2015.JPG|200px]] |[[File:Mercedes Benz Stadium time lapse capture 2017-08-13.jpg|200px]] |[[File:Philly_(45).JPG|200px]] |[[File:Qwest Field North.jpg|200px]] |[[File:Tql-stadium_world-cup-qualifier_usmnt-v-mexico_11-12-2021_1903.jpg|200px]] |- !colspan=2|[[Орландо (Флорида)|Орландо]] ![[Мајами]] ![[Вашингтон]] |- |[[Стадион Кемпинг Ворлд|Кемпинг Ворлд]] |[[Стадион Орландо Сити]] |[[Стадион Хард Рок]]<br/><small>([[Мајами Гарденс]], [[Флорида]])</small> |[[Ауди Филд]] |- | Капацитет: '''{{formatnum:65000}}''' | Капацитет: '''{{formatnum:25000}}''' | Капацитет: '''{{formatnum:65000}}''' | Капацитет: '''{{formatnum:20000}}''' |- |[[File:Citrus_Bowl_Orlando_City.jpg|200px]] |[[File:Open_House_Event_(32264010504).jpg|200px]] |[[File:Hard Rock Stadium 2017 2.jpg|200px]] |[[File:Audi_Field_(45116253932).jpg|200px]] |} == Бараж == Првично {{Fb team (N) Club Leon}} се квалификувал за турнирот како победник на [[КОНКАКАФ Лига на шампиони 2023|КОНКАКАФ Лигата на шампионите 2023]], но на 21 март 2025 година биле исклучени од ФИФА поради кршење на правилата за повеќекратна сопственост, бидејќи го делат сопствеништвото со {{Fb team (N) Pachuca}}.<ref>{{cite web |date=21 март 2025 |title=FIFA Appeal Committee decision on CF Pachuca and Club León |url=https://inside.fifa.com/legal/judicial-bodies/media-releases/fifa-appeal-committee-decision-on-cf-pachuca-and-club-leon |language=en }}</ref> На 6 мај, [[Суд за спортска арбитража|Судот за спортска арбитража]] (CAS) ја отфрлил жалбата на Леон, Пачука и {{Fb team (N) Alajuelense}}, кои првично го поднеле случајот до ФИФА. ФИФА потоа го потврдила исклучувањето на Леон и одредила да се одигра бараж натпревар помеѓу {{Fb team (N) Los Angeles FC}}, финалист на [[КОНКАКАФ Лига на шампиони 2023|КОНКАКАФ Лигата на шампионите 2023]], и {{Fb team (N) Club America}}, најдобро рангираниот клуб на ранг-листата на КОНКАКАФ по крајот на 2024 година.<ref>{{cite web |date=6 мај 2025 |title=FIFA takes decision on last FIFA Club World Cup 2025 participating team |url=https://inside.fifa.com/organisation/media-releases/decision-on-last-fifa-club-world-cup-2025-participating-team |language=en }}</ref> {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|5|31|df=y}} |време = 19:30 |екипа1 = {{Fb-rt team Los Angeles FC}} |резултат = 2-1 |екипа2 = {{Fb team Club America}} |голови1 = *[[Игор Жезус (фудбалер 2003)|Игор Жезус]] {{goal|89}} *[[Денис Буанга|Буанга]] {{goal|115}} |голови2 = *{{goal|64|пен.}} [[Брајан Родригес|Родригес]] |aet = yes |стадион = [[Стадион Бенк оф Калифорнија|Бенк оф Калифорнија]] |гледачи = 20.714 |судија = {{flagsport|BRA}} [[Вилтон Сампајо]] |извештај = https://www.fifa.com/it/match-centre/match/2y0bs9z3jy1tvxkbgey8ac9p0/a43ylo3ozw62lw2qcnv3hlqfo/3j68z030kvc12z7lap9izaf4k/586ww6p8yj540g0ppkc5n0hzo?date=2025-06-01 }} ==Фаза по групи== ===Група А=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=7%|{{Abbr|Поз.|Позиција}} !width=200|Екипа !width=20|{{Abbr|Бод|Бодови}} !width=20|{{Abbr|ОН|Одиграни натпревари}} !width=20|{{Abbr|П|Победи}} !width=20|{{Abbr|Н|Нерешени}} !width=20|{{Abbr|И|Изгубени}} !width=20|{{Abbr|ДГ|Дадени голови}} !width=20|{{Abbr|ПГ|Примени голови}} !width=25|{{Abbr|ГР|Гол-разлика}} |- bgcolor=ccffcc |1.|| align="left" |{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Palmeiras}} |'''5'''||3||1||2||0||4||2||+2 |- bgcolor=ccffcc |2.|| align="left" |{{flagsport|USA}} {{Fb team (N) Inter Miami}} |'''5'''||3||1||2||0||4||3||+1 |- |3.|| align="left" |{{flagsport|POR}} {{Fb team (N) Porto}} |'''2'''||3||0||2||1||5||6||-1 |- |4.|| align="left" |{{flagsport|EGY}} {{Fb team (N) Al Ahly SC}} |'''2'''||3||0||2||1||4||6||-2 |} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|14|df=y}} |време = 20:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Al Ahly SC}} |резултат = 0&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Inter Miami}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Хард Рок|Хард Рок]], [[Мајами Гарденс]] |гледачи = 60.927<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10536/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Al Ahly FC v. Inter Miami CF |publisher=[[FIFA]] |date=June 14, 2025 |access-date=June 14, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|AUS}} [[Алиреза Фагани]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019152 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|15|df=y}} |време = 18:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Palmeiras}} |резултат = 0&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Porto}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]], [[Ист Ратерфорд]] |гледачи = 46.275<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10533/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Palmeiras v. FC Porto |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 15, 2025 |access-date=June 15, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|HON}} [[Саид Мартинес]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019149 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|19|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Palmeiras}} |резултат = 2&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Al Ahly SC}} |голови1 = *[[Весам Абу Али|Абу Али]] {{goal|49|авт.}} *[[Хосе Мануел Лопес (фудбалер)|Лопес]] {{goal|59}} |голови2 = |стадион = [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]], [[Ист Ратерфорд]] |гледачи = 35.179<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10532/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Palmeiras v. Al Ahly FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 19, 2025 |access-date=June 19, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|ENG}} [[Антони Тејлор]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019148 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|19|df=y}} |време = 15:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Inter Miami}} |резултат = 2&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Porto}} |голови1 = *[[Теласко Сеговија|Сеговија]] {{goal|47}} *[[Лионел Меси|Меси]] {{goal|54}} |голови2 = *{{goal|{{0}}8|пен.}} [[Саму Агехова|Агехова]] |стадион = [[Стадион Мерцедес Бенц|Мерцедес-Бенц]], [[Атланта]] |гледачи = 31.783<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10535/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Inter Miami CF v. FC Porto |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 19, 2025 |access-date=June 19, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|CHL}} [[Кристијан Гарај]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019151 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|23|df=y}} |време = 21:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Inter Miami}} |резултат = 2&ndash;2 |екипа2 = {{Fb team Palmeiras}} |голови1 = *[[Тадео Аљенде|Аљенде]] {{goal|16}} *[[Луис Суарес|Суарес]] {{goal|65}} |голови2 = *{{goal|80}} [[Паулињо (фудбалер 2000)|Паулињо]] *{{goal|87}} [[Маурисио Магаљаеш Прадо|Маурисио]] |стадион = [[Стадион Хард Рок|Хард Рок]], [[Мајами Гарденс]] |гледачи = 60.914<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10537/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Inter Miami CF v. Palmeiras |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 23, 2025 |access-date=June 23, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|POL}} [[Шимон Марцињак]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019153 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|23|df=y}} |време = 21:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Porto}} |резултат = 4&ndash;4 |екипа2 = {{Fb team Al Ahly SC}} |голови1 = *[[Родриго Мора (фудбалер 2007)|Мора]] {{goal|23}} *[[Вилијам Гомеш|Вилијам]] {{goal|50}} *[[Саму Агехова|Агехова]] {{goal|53}} *[[Пепе (фудбалер 1997)|Пепе]] {{goal|89}} |голови2 = *{{goal|15}}, {{goal|45+2|пен.}}, {{goal|51}} [[Весам Абу Али|Абу Али]] *{{goal|64}} [[Мохамед Али Бен Ромдан|Бен Ромдан]] |стадион = [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]], [[Ист Ратерфорд]] |гледачи = |судија = |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019150 }} ---- ===Група Б=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=7%|{{Abbr|Поз.|Позиција}} !width=200|Екипа !width=20|{{Abbr|Бод|Бодови}} !width=20|{{Abbr|ОН|Одиграни натпревари}} !width=20|{{Abbr|П|Победи}} !width=20|{{Abbr|Н|Нерешени}} !width=20|{{Abbr|И|Изгубени}} !width=20|{{Abbr|ДГ|Дадени голови}} !width=20|{{Abbr|ПГ|Примени голови}} !width=25|{{Abbr|ГР|Гол-разлика}} |- bgcolor=ccffcc |1.|| align="left" |{{flagsport|FRA}} {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}} |'''6'''||3||2||0||1||6||1||+5 |- bgcolor=ccffcc |2.|| align="left" |{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Botafogo}} |'''6'''||3||2||0||1||3||2||+1 |- |3.|| align="left" |{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Atletico Madrid}} |'''6'''||3||2||0||1||4||5||-1 |- |4.|| align="left" |{{flagsport|USA}} {{Fb team (N) Seattle Sounders FC}} |'''0'''||3||0||0||3||2||7||-5 |} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|15|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−07:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Paris Saint-Germain}} |резултат = 4&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Atletico Madrid}} |голови1 = *[[Фабијан Руис|Фабијан]] {{goal|19}} *[[Витиња (фудбалер февруари 2000)|Витиња]] {{goal|45+1}} *[[Сени Мајулу|Мајулу]] {{goal|87}} *[[Ли Канг Ин]] {{goal|90+7|пен.}} |голови2 = |стадион = [[Роуз Боул]], [[Лос Анџелес]] |гледачи = 80.619<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10539/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Paris Saint-Germain v. Atlético de Madrid |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 15, 2025 |access-date=June 15, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|ROU}} [[Иштван Ковач (фудбалски судија)|Иштван Ковач]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019155 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|15|df=y}} |време = 19:00 [[UTC−07:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Botafogo}} |резултат = 2&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Seattle Sounders FC}} |голови1 = *[[Жаир Куња|Куња]] {{goal|28}} *[[Игор Жезус (фудбалер 2001)|Игор Жезус]] {{goal|44}} |голови2 = *{{goal|75}} [[Кристијан Ролдан|К. Ролдан]] |стадион = [[Лумен Филд]], [[Сиетл]] |гледачи = 30.151<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10541/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Botafogo v. Seattle Sounders FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 15, 2025 |access-date=June 15, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|SWE}} [[Глен Ниберг]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019157 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|19|df=y}} |време = 15:00 [[UTC−07:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Seattle Sounders FC}} |резултат = 1&ndash;3 |екипа2 = {{Fb team Atletico Madrid}} |голови1 = [[Алберт Руснак|Руснак]] {{goal|50}} |голови2 = *{{goal|11}}, {{goal|55}} [[Пабло Бариос (фудбалер)|Бариос]] *{{goal|47}} [[Аксел Витсел|Витсел]] |стадион = [[Лумен Филд]], [[Сиетл]] |гледачи = 51,636<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10542/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Seattle Sounders FC v. Atlético de Madrid |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 19, 2025 |access-date=June 19, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|ARG}} Јаел Фалкон Перес |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019158 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|19|df=y}} |време = 18:00 [[UTC−07:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Paris Saint-Germain}} |резултат = 0&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Botafogo}} |голови1 = |голови2 = *{{goal|36}} [[Игор Жезус (фудбалер 2001)|Игор Жезус]] |стадион = [[Роуз Боул]], [[Лос Анџелес]] |гледачи = 53.699<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10540/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Paris Saint-Germain v. Botafogo |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 19, 2025 |access-date=June 19, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|CAN}} [[Дру Фишер]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019156 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|23|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−07:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Seattle Sounders FC}} |резултат = 0&ndash;2 |екипа2 = {{Fb team Paris Saint-Germain}} |голови1 = |голови2 = *{{goal|35}} [[Хвича Кварацхелија|Кварацхелија]] *{{goal|66}} [[Ашраф Хакими|Хакими]] |стадион = [[Лумен Филд]], [[Сиетл]] |гледачи = 50.628<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10543/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Seattle Sounders FC v. Paris Saint-Germain |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 23, 2025 |access-date=June 23, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|CHL}} Кристијан Гарај |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019159 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|23|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−07:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Atletico Madrid}} |резултат = 1&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Botafogo}} |голови1 = [[Антоан Гризман|Гризман]] {{goal|87}} |голови2 = |стадион = [[Роуз Боул]], [[Лос Анџелес]] |гледачи = 22.992<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10538/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Atlético de Madrid v. Botafogo |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 23, 2025 |access-date=June 23, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|MEX}} [[Сесар Артуро Рамос|Сесар Рамос]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019154 }} ---- ===Група Ц=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=7%|{{Abbr|Поз.|Позиција}} !width=200|Екипа !width=20|{{Abbr|Бод|Бодови}} !width=20|{{Abbr|ОН|Одиграни натпревари}} !width=20|{{Abbr|П|Победи}} !width=20|{{Abbr|Н|Нерешени}} !width=20|{{Abbr|И|Изгубени}} !width=20|{{Abbr|ДГ|Дадени голови}} !width=20|{{Abbr|ПГ|Примени голови}} !width=25|{{Abbr|ГР|Гол-разлика}} |- bgcolor=ccffcc |1.|| align="left" |{{flagsport|POR}} {{Fb team (N) Benfica}} |'''7'''||3||2||1||0||9||2||+7 |- bgcolor=ccffcc |2.|| align="left" |{{flagsport|GER}} {{Fb team (N) Bayern Munchen}} |'''6'''||3||2||0||1||12||2||+10 |- |3.|| align="left" |{{flagsport|ARG}} {{Fb team (N) Boca Juniors}} |'''2'''||3||0||2||1||4||5||-1 |- |4.|| align="left" |{{flagsport|NZL}} {{Fb team (N) Auckland City}} |'''1'''||3||0||1||2||1||17||-18 |} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|15|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Bayern Munchen}} |резултат = 10&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Auckland City}} |голови1 = *[[Кингсли Коман|Коман]] {{goal|{{0}}6}}, {{goal|21}} *[[Саша Бој|Бој]] {{goal|18}} *[[Мајкл Олисе|Олисе]] {{goal|20}}, {{goal|45+3}} *[[Томас Милер|Милер]] {{goal|45}}, {{goal|89}} *[[Џамал Мусиала|Мусиала]] {{goal|67}}, {{goal|73|пен.}}, {{goal|84}} |голови2 = |стадион = [[Стадион ТКјуЛ|ТКјуЛ]], [[Синсинати]] |гледачи = 21.152<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10545/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: FC Bayern München v. Auckland City FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 15, 2025 |access-date=June 15, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|SEN}} Иса Си |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019161 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|16|df=y}} |време = 18:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Boca Juniors}} |резултат = 2&ndash;2 |екипа2 = {{Fb team Benfica}} |голови1 = *[[Николас Отаменди|Отаменди]] {{goal|21|авт.}} *[[Родриго Батаља|Батаља]] {{goal|27}} |голови2 = *{{goal|45+3|пен.}} [[Анхел Ди Марија|Ди Марија]] *{{goal|84}} [[Николас Отаменди|Отаменди]] |стадион = [[Стадион Хард Рок|Хард Рок]], [[Мајами Гарденс]] |гледачи = 55.574<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10546/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: CA Boca Juniors v. SL Benfica |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 16, 2025 |access-date=June 16, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|MEX}} [[Сесар Артуро Рамос|Сесар Рамос]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019162 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|20|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Benfica}} |резултат = 6&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Auckland City}} |голови1 = *[[Анхел Ди Марија|Ди Марија]] {{goal|45+8|пен.}}, {{goal|90+8|пен.}} *[[Вангелис Павлидис|Павлидис]] {{goal|53}} *[[Ренато Санчес|Санчес]] {{goal|63}} *[[Леандро Бареиро|Бареиро]] {{goal|76}}, {{goal|78}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Орландо Сити]], [[Орландо]] |гледачи = 6.730<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10549/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: SL Benfica v. Auckland City FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 20, 2025 |access-date=June 20, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|QAT}} Салман Фалахи |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019165 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|20|df=y}} |време = 21:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Bayern Munchen}} |резултат = 2&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Boca Juniors}} |голови1 = *[[Хари Кејн|Кејн]] {{goal|18}} *[[Мајкл Олисе|Олисе]] {{goal|84}} |голови2 = *{{goal|66}} [[Мигел Мерентиел|Мерентиел]] |стадион = [[Стадион Хард Рок|Хард Рок]], [[Мајами Гарденс]] |гледачи = 63.587<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10547/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: FC Bayern München v. CA Boca Juniors |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 20, 2025 |access-date=June 20, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|IRN}} [[Алиреза Фагани]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019163 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|24|df=y}} |време = 14:00 [[UTC−05:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Auckland City}} |резултат = 1&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Boca Juniors}} |голови1 = *[[Кристијан Греј (фудбалер)|Греј]] {{goal|52}} |голови2 = *{{goal|26|авт.}} [[Најтн Гароу|Гароу]] |стадион = [[Џодис Парк]], [[Нешвил]] |гледачи = 16.899<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10548/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Auckland City FC v. CA Boca Juniors |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 24, 2025 |access-date=June 24, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|SWE}} [[Глен Ниберг]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019164 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|24|df=y}} |време = 15:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Benfica}} |резултат = 1&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Bayern Munchen}} |голови1 = [[Андреас Шелдеруп|Шелдеруп]] {{goal|13}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Бенк оф Америка|Бенк оф Америка]], [[Шарлот]] |гледачи = 33.287<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10544/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: SL Benfica v. FC Bayern München |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 24, 2025 |access-date=June 24, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|FRA}} [[Франсоа Летексје]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019160 }} ---- ===Група Д=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=7%|{{Abbr|Поз.|Позиција}} !width=200|Екипа !width=20|{{Abbr|Бод|Бодови}} !width=20|{{Abbr|ОН|Одиграни натпревари}} !width=20|{{Abbr|П|Победи}} !width=20|{{Abbr|Н|Нерешени}} !width=20|{{Abbr|И|Изгубени}} !width=20|{{Abbr|ДГ|Дадени голови}} !width=20|{{Abbr|ПГ|Примени голови}} !width=25|{{Abbr|ГР|Гол-разлика}} |- bgcolor=ccffcc |1.|| align="left" |{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Flamengo}} |'''7'''||3||2||1||0||6||2||+4 |- bgcolor=ccffcc |2.|| align="left" |{{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Chelsea}} |'''6'''||3||2||0||1||6||3||+3 |- |3.|| align="left" |{{flagsport|TUN}} {{Fb team (N) Esperance Tunis}} |'''3'''||3||1||0||2||1||5||-4 |- |4.|| align="left" |{{flagsport|USA}} {{Fb team (N) Los Angeles FC}} |'''1'''||3||0||1||2||1||4||-3 |} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|16|df=y}} |време = 15:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Chelsea}} |резултат = 2&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Los Angeles FC}} |голови1 = *[[Педро Нето|Нето]] {{goal|34}} *[[Енцо Фернандес|Фернандес]] {{goal|79}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Мерцедес-Бенц|Мерцедес-Бенц]], [[Атланта]] |гледачи = 22.137<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10550/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Chelsea FC v. LAFC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 16, 2025 |access-date=June 16, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|VEN}} [[Хесус Валенсуела]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019166 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|16|df=y}} |време = 21:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Flamengo}} |резултат = 2&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Esperance Tunis}} |голови1 = *[[Хорхијан де Араскаета|Де Араскаета]] {{goal|17}} *[[Луис Араужо (фудбалер)|Араужо]] {{goal|70}} |голови2 = |стадион = [[Линколн Фајненшел Филд]], [[Филаделфија]] |гледачи = 25.797<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10553/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Flamengo v. Espérance de Tunisie |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 16, 2025 |access-date=June 16, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|NED}} [[Дани Макели]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019169 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|20|df=y}} |време = 14:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Flamengo}} |резултат = 3&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Chelsea}} |голови1 = *[[Бруне Енрике (фудбалер 1990)|Бруно Енрике]] {{goal|62}} *[[Данило Луис да Силва|Данило]] {{goal|65}} *[[Валас Јан]] {{goal|83}} |голови2 = *{{goal|13}} [[Педро Нето|Нето]] |стадион = [[Линколн Фајненшел Филд]], [[Филаделфија]] |гледачи = 54.619<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10554/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: CR Flamengo v. Chelsea FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 20, 2025 |access-date=June 20, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|SLV}} [[Иван Бартон]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019170 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|20|df=y}} |време = 21:00 [[UTC−05:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Los Angeles FC}} |резултат = 0&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Esperance Tunis}} |голови1 = |голови2 = {{goal|70}} [[Јусеф Белаили|Белаили]] |стадион = [[Џодис Парк]], [[Нешвил]] |гледачи = 13.651<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10551/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: LAFC v. Espérance de Tunisie |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 20, 2025 |access-date=June 20, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|NOR}} [[Еспен Ескас]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019167 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|24|df=y}} |време = 21:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Los Angeles FC}} |резултат = 1&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Flamengo}} |голови1 = [[Денис Буанга|Буанга]] {{goal|84}} |голови2 = {{goal|86}} [[Валас Јан]] |стадион = [[Стадион Кемпинг Ворлд|Кемпинг Ворлд]], [[Орландо]] |гледачи = 32.933<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10552/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: LAFC v. CR Flamengo |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 24, 2025 |access-date=June 24, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|QAT}} Салман Фалахи |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019168 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|24|df=y}} |време = 21:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Esperance Tunis}} |резултат = 0&ndash;3 |екипа2 = {{Fb team Chelsea}} |голови1 = |голови2 = *{{goal|45+3}} [[Тосин Адарабиојо|Адарабиојо]] *{{goal|45+5}} [[Лиам Делап|Делап]] *{{goal|90+7}} [[Тајрик Џорџ|Џорџ]] |стадион = [[Линколн Фајненшел Филд]], [[Филаделфија]] |гледачи = 32.967<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10555/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Espérance de Tunisie v. Chelsea FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 24, 2025 |access-date=June 24, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|ARG}} Јаел Фалкон Перес |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019171 }} ---- ===Група Е=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=7%|{{Abbr|Поз.|Позиција}} !width=200|Екипа !width=20|{{Abbr|Бод|Бодови}} !width=20|{{Abbr|ОН|Одиграни натпревари}} !width=20|{{Abbr|П|Победи}} !width=20|{{Abbr|Н|Нерешени}} !width=20|{{Abbr|И|Изгубени}} !width=20|{{Abbr|ДГ|Дадени голови}} !width=20|{{Abbr|ПГ|Примени голови}} !width=25|{{Abbr|ГР|Гол-разлика}} |- bgcolor=ccffcc |1.|| align="left" |{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Inter}} |'''7'''||3||2||1||0||5||2||+3 |- bgcolor=ccffcc |2.|| align="left" |{{flagsport|MEX}} {{Fb team (N) Monterrey}} |'''5'''||3||1||2||0||5||1||+4 |- |3.|| align="left" |{{flagsport|ARG}} {{Fb team (N) River Plate}} |'''4'''||3||1||1||1||3||3||0 |- |4.|| align="left" |{{flagsport|JPN}} {{Fb team (N) Urawa Red Diamonds}} |'''0'''||3||0||0||3||2||9||-7 |} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|17|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−07:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team River Plate}} |резултат = 3&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Urawa Red Diamonds}} |голови1 = *[[Факундо Колидио|Колидио]] {{goal|12}} *[[Себастијан Дриуси|Дриуси]] {{goal|48}} *[[Максимилијано Меса (фудбалер 1992)|Меса]] {{goal|73}} |голови2 = |стадион = [[Лумен Филд]], [[Сиетл]] |гледачи = 11.974<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10561/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: CA River Plate v. Urawa Red Diamonds |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 17, 2025 |access-date=June 17, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|GER}} [[Феликс Цвајер]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019177 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|17|df=y}} |време = 18:00 [[UTC−07:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Monterrey}} |резултат = 1&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Inter}} |голови1 = *[[Серхио Рамос|Рамос]] {{goal|25}} |голови2 = *{{goal|42}} [[Лаутаро Мартинес|Л. Мартинес]] |стадион = [[Роуз Боул]], [[Лос Анџелес]] |гледачи = 40.311<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10558/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: CF Monterrey v. FC Internazionale Milano |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 17, 2025 |access-date=June 17, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|BRA}} [[Вилтон Сампајо]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019174 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|21|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−07:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Inter}} |резултат = 2&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Urawa Red Diamonds}} |голови1 = *[[Лаутаро Мартинес|Л. Мартинес]] {{goal|78}} *[[Валентин Карбони|Карбони]] {{goal|90+2}} |голови2 = *{{goal|11}} [[Рјома Ватанабе|Ватанабе]] |стадион = [[Лумен Филд]], [[Сиетл]] |гледачи = 25.090<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10559/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: FC Internazionale Milano v. Urawa Red Diamonds |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 21, 2025 |access-date=June 21, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|MAU}} [[Дахан Беида]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019175 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|21|df=y}} |време = 18:00 [[UTC−07:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team River Plate}} |резултат = 0&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Monterrey}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Роуз Боул]], [[Лос Анџелес]] |гледачи = 57.393<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10557/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: CA River Plate v. CF Monterrey |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 21, 2025 |access-date=June 21, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|SVN}} [[Славко Винчиќ]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019173 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|25|df=y}} |време = 18:00 [[UTC−07:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Inter}} |резултат = 2&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team River Plate}} |голови1 = *[[Франческо Пио Еспосито|Ф. Еспосито]] {{goal|72}} *[[Алесандро Бастони|Бастони]] {{goal|90+3}} |голови2 = |стадион = [[Лумен Филд]], [[Сиетл]] |гледачи = 45.135<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10560/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: FC Internazionale Milano v. CA River Plate |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 25, 2025 |access-date=June 25, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|UZB}} Илгиз Танташев |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019176 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|25|df=y}} |време = 18:00 [[UTC−07:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Urawa Red Diamonds}} |резултат = 0&ndash;4 |екипа2 = {{Fb team Monterrey}} |голови1 = |голови2 = *{{goal|30}} [[Нелсон Деоса|Деоса]] *{{goal|34}}, {{goal|90+7}} [[Херман Бертераме|Бертераме]] *{{goal|39}} [[Хесус Мануел Корона|Корона]] |стадион = [[Роуз Боул]], [[Лос Анџелес]] |гледачи = 14.312<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10556/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Urawa Red Diamonds v. CF Monterrey |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 25, 2025 |access-date=June 25, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|GER}} [[Феликс Цвајер]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019172 }} ---- ===Група Ф=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=7%|{{Abbr|Поз.|Позиција}} !width=200|Екипа !width=20|{{Abbr|Бод|Бодови}} !width=20|{{Abbr|ОН|Одиграни натпревари}} !width=20|{{Abbr|П|Победи}} !width=20|{{Abbr|Н|Нерешени}} !width=20|{{Abbr|И|Изгубени}} !width=20|{{Abbr|ДГ|Дадени голови}} !width=20|{{Abbr|ПГ|Примени голови}} !width=25|{{Abbr|ГР|Гол-разлика}} |- bgcolor=ccffcc |1.|| align="left" |{{flagsport|GER}} {{Fb team (N) Borussia Dortmund}} |'''7'''||3||2||1||0||5||3||+2 |- bgcolor=ccffcc |2.|| align="left" |{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Fluminense}} |'''5'''||3||1||2||0||4||2||+2 |- |3.|| align="left" |{{flagsport|RSA}} {{Fb team (N) Mamelodi Sundowns}} |'''4'''||3||1||1||1||4||4||0 |- |4.|| align="left" |{{flagsport|KOR}} {{Fb team (N) Ulsan HD}} |'''0'''||3||0||0||3||2||6||-4 |} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|17|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Fluminense}} |резултат = 0&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Borussia Dortmund}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]], [[Ист Ратерфорд]] |гледачи = 34.736<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10562/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Fluminense FC v. Borussia Dortmund |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 17, 2025 |access-date=June 17, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|UZB}} Илгиз Танташев |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019178 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|17|df=y}} |време = 18:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Ulsan HD}} |резултат = 0&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Mamelodi Sundowns}} |голови1 = |голови2 = *{{goal|36}} [[Икрам Рајнерс|Рајнерс]] |стадион = [[Стадион Орландо Сити]], [[Орландо]] |гледачи = 3.412<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10567/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Ulsan HD v. Mamelodi Sundowns FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 17, 2025 |access-date=June 17, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|FRA}} [[Клеман Тирпен]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019183 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|21|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Mamelodi Sundowns}} |резултат = 3&ndash;4 |екипа2 = {{Fb team Borussia Dortmund}} |голови1 = *[[Лукас Рибеиро Кошта|Рибеиро]] {{goal|11}} *[[Икрам Рајнерс|Рајнерс]] {{goal|62}} *[[Лебо Мотиба|Мотиба]] {{goal|90}} |голови2 = *{{goal|16}} [[Фелик Нмеча|Нмеча]] *{{goal|34}} [[Серху Гираси|Гираси]] *{{goal|45}} [[Џоб Белингам|Белингам]] *{{goal|59|авт.}} [[Хулисо Мудау|Мудау]] |стадион = [[Стадион ТКјуЛ|ТКјуЛ]], [[Синсинати]] |гледачи = 14.006<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10565/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Mamelodi Sundowns FC v. Borussia Dortmund |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 21, 2025 |access-date=June 21, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|PAR}} Хуан Габриел Бенитес |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019181 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|21|df=y}} |време = 18:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Fluminense}} |резултат = 4&ndash;2 |екипа2 = {{Fb team Ulsan HD}} |голови1 = *[[Џон Аријас|Аријас]] {{goal|27}} *[[Густаво Нонато|Нонато]] {{goal|66}} *[[Хуан Пабло Фрејтес|Фрејтес]] {{goal|83}} *[[Кено (фудбалер)|Кено]] {{goal|90+2}} |голови2 = *[[Ли Џин Хјун]] {{goal|37}} *[[Ум Вон Сан]] {{goal|45+3}} |стадион = [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]], [[Ист Ратерфорд]] |гледачи = 29.321<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10563/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Fluminense FC v. Ulsan HD |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 21, 2025 |access-date=June 21, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|ENG}} [[Мајкл Оливер (фудбалски судија)|Мајкл Оливер]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019179 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|25|df=y}} |време = 15:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Borussia Dortmund}} |резултат = 1&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Ulsan HD}} |голови1 = [[Даниел Свенсон (фудбалер 2002)|Свенсон]] {{goal|36}} |голови2 = |стадион = [[Стадион ТКјуЛ|ТКјуЛ]], [[Синсинати]] |гледачи = 8.239<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10564/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Borussia Dortmund v. Ulsan HD |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 25, 2025 |access-date=June 25, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|USA}} [[Тори Пенсо]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019180 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|25|df=y}} |време = 15:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Mamelodi Sundowns}} |резултат = 0&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Fluminense}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Хард Рок|Хард Рок]], [[Мајами Гарденс]] |гледачи = 14.312<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10566/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Mamelodi Sundowns FC v. Fluminense FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 25, 2025 |access-date=June 25, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|ENG}} [[Антони Тејлор (фудбалски судија)|Антони Тејлор]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019182 }} ---- ===Група Г=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=7%|{{Abbr|Поз.|Позиција}} !width=200|Екипа !width=20|{{Abbr|Бод|Бодови}} !width=20|{{Abbr|ОН|Одиграни натпревари}} !width=20|{{Abbr|П|Победи}} !width=20|{{Abbr|Н|Нерешени}} !width=20|{{Abbr|И|Изгубени}} !width=20|{{Abbr|ДГ|Дадени голови}} !width=20|{{Abbr|ПГ|Примени голови}} !width=25|{{Abbr|ГР|Гол-разлика}} |- bgcolor=ccffcc |1.|| align="left" |{{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Manchester City}} |'''9'''||3||3||0||0||13||2||+11 |- bgcolor=ccffcc |2.|| align="left" |{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Juventus}} |'''6'''||3||2||0||1||11||6||+5 |- |3.|| align="left" |{{flagsport|UAE}} {{Fb team (N) Al Ain FC}} |'''3'''||3||1||0||2||2||12||-10 |- |4.|| align="left" |{{flagsport|MAR}} {{Fb team (N) Wydad Casablanca}} |'''0'''||3||0||0||3||2||8||-6 |} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|18|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Manchester City}} |резултат = 2&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Wydad Casablanca}} |голови1 = *[[Фил Фоден|Фоден]] {{goal|{{0}}2}} *[[Жереми Доку|Доку]] {{goal|42}} |голови2 = |стадион = [[Линколн Фајненшел Филд]], [[Филаделфија]] |гледачи = 37.446<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10571/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Manchester City v. Wydad AC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 18, 2025 |access-date=June 18, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|BRA}} [[Рамон Абати]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019187 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|18|df=y}} |време = 21:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Al Ain FC}} |резултат = 0&ndash;5 |екипа2 = {{Fb team Juventus}} |голови1 = |голови2 = *{{goal|11}}, {{goal|45+4}} [[Рандал Коло Муани|Коло Муани]] *{{goal|21}}, {{goal|58}} [[Франсиско Консеисао|Консеисао]] *{{goal|31}} [[Кенан Јилдиз|Јилдиз]] |стадион = [[Ауди Филд]], [[Вашингтон]] |гледачи = 18.161<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10572/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Al Ain FC v. Juventus FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 18, 2025 |access-date=June 18, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|USA}} [[Тори Пенсо]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019188 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|22|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Juventus}} |резултат = 4&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Wydad Casablanca}} |голови1 = *[[Абделмунаим Бутил|Бутил]] {{goal|{{0}}6|авт.}} *[[Кенан Јилдиз|Јилдиз]] {{goal|16}}, {{goal|69}} *[[Душан Влаховиќ|Влаховиќ]] {{goal|90+4|пен.}} |голови2 = *{{goal|25}} [[Тембинкоси Лорч|Лорч]] |стадион = [[Линколн Фајненшел Филд]], [[Филаделфија]] |гледачи = 31.975<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10570/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Juventus FC v. Wydad AC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 22, 2025 |access-date=June 22, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|HON}} [[Саид Мартинес]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019186 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|22|df=y}} |време = 21:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Manchester City}} |резултат = 6&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Al Ain FC}} |голови1 = *[[Илкај Гундоган|Гундоган]] {{goal|{{0}}8}}, {{goal|73}} *[[Клаудио Ечевери|Ечевери]] {{goal|27}} *[[Ерлинг Холанд|Холанд]] {{goal|45+5|пен.}} *[[Оскар Боб|Боб]] {{goal|84}} *[[Рајан Шерки|Шерки]] {{goal|89}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Мерцедес-Бенц|Мерцедес-Бенц]], [[Атланта]] |гледачи = 40.392<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10568/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Manchester City v. Al Ain FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 22, 2025 |access-date=June 22, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|ALG}} [[Мустафа Горбал]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019184 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|26|df=y}} |време = 15:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Juventus}} |резултат = 2&ndash;5 |екипа2 = {{Fb team Manchester City}} |голови1 = *[[Тен Копмејнерс|Копмејнерс]] {{goal|11}} *[[Душан Влаховиќ|Влаховиќ]] {{goal|84}} |голови2 = *{{goal|{{0}}9}} [[Жереми Доку|Доку]] *{{goal|26|авт.}} [[Пјер Калулу|Калулу]] *{{goal|52}} [[Ерлинг Холанд|Холанд]] *{{goal|69}} [[Фил Фоден|Фоден]] *{{goal|75}} [[Савињо]] |стадион = [[Стадион Кемпинг Ворлд|Кемпинг Ворлд]], [[Орландо]] |гледачи = 54.320<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10569/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Juventus FC v. Manchester City |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 26, 2025 |access-date=June 26, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|FRA}} [[Клеман Тирпен]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019185 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|26|df=y}} |време = 15:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Wydad Casablanca}} |резултат = 1&ndash;2 |екипа2 = {{Fb team Al Ain FC}} |голови1 = *[[Касиус Маилула|Маилула]] {{goal|{{0}}4}} |голови2 = *{{goal|45+1|пен.}} [[Коџо Фо-До Лаба|Лаба]] *{{goal|50}} [[Алехандро Ромеро|Каку]] |стадион = [[Ауди Филд]], [[Вашингтон]] |гледачи = 10.785<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10573/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Wydad AC v. Al Ain FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 26, 2025 |access-date=June 26, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|CAN}} [[Дру Фишер]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019189 }} ---- ===Група Х=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=7%|{{Abbr|Поз.|Позиција}} !width=200|Екипа !width=20|{{Abbr|Бод|Бодови}} !width=20|{{Abbr|ОН|Одиграни натпревари}} !width=20|{{Abbr|П|Победи}} !width=20|{{Abbr|Н|Нерешени}} !width=20|{{Abbr|И|Изгубени}} !width=20|{{Abbr|ДГ|Дадени голови}} !width=20|{{Abbr|ПГ|Примени голови}} !width=25|{{Abbr|ГР|Гол-разлика}} |- bgcolor=ccffcc |1.|| align="left" |{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Real Madrid}} |'''7'''||3||2||1||0||7||2||+5 |- bgcolor=ccffcc |2.|| align="left" |{{flagsport|SAU}} {{Fb team (N) Al-Hilal}} |'''5'''||3||1||2||0||3||1||+2 |- |3.|| align="left" |{{flagsport|AUT}} {{Fb team (N) Salzburg}} |'''4'''||3||1||1||1||2||4||-2 |- |4.|| align="left" |{{flagsport|MEX}} {{Fb team (N) Pachuca}} |'''0'''||3||0||0||3||2||7||-5 |} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|18|df=y}} |време = 15:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Real Madrid}} |резултат = 1&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Al-Hilal}} |голови1 = [[Гонсало Гарсија (фудбалер 2004)|Г. Гарсија]] {{goal|34}} |голови2 = {{goal|41|пен.}} [[Рубен Невеш|Невеш]] |стадион = [[Стадион Хард Рок|Хард Рок]], [[Мајами Гарденс]] |гледачи = 62.415<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10576/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Real Madrid C. F. v. Al Hilal |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 18, 2025 |access-date=June 18, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|ARG}} [[Факундо Тељо]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019192 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|18|df=y}} |време = 18:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Pachuca}} |резултат = 1&ndash;2 |екипа2 = {{Fb team Salzburg}} |голови1 = [[Брајан Гонсалес (мексикански фудбалер)|Гонсалес]] {{goal|56}} |голови2 = *{{goal|42}} [[Оскар Глух|Глух]] *{{goal|76}} [[Карим Онисиво|Онисиво]] |стадион = [[Стадион ТКјуЛ|ТКјуЛ]], [[Синсинати]] |гледачи = 5.282<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10575/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: CF Pachuca v. FC Salzburg |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 18, 2025 |access-date=June 18, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|ALG}} [[Мустафа Горбал]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019191 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|22|df=y}} |време = 15:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Real Madrid}} |резултат = 3&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Pachuca}} |голови1 = *[[Џуд Белингам|Белингам]] {{goal|35}} *[[Арда Ѓулер|Ѓулер]] {{goal|43}} *[[Федерико Валверде|Валверде]] {{goal|70}} |голови2 = *{{goal|80}} [[Елијас Монтиел|Монтиел]] |стадион = [[Стадион Бенк оф Америка]], [[Шарлот]] |гледачи = 70.248<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10574/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Real Madrid C. F. v. CF Pachuca |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 22, 2025 |access-date=June 22, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|BRA}} [[Рамон Абати]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019190 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|22|df=y}} |време = 18:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Salzburg}} |резултат = 0&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Al-Hilal}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Ауди Филд]], [[Вашингтон]] |гледачи = 16.167<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10579/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: FC Salzburg v. Al Hilal |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 22, 2025 |access-date=June 22, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|BRA}} [[Вилтон Сампајо]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019195 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|26|df=y}} |време = 20:00 [[UTC−05:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Al-Hilal}} |резултат = 2&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Pachuca}} |голови1 = *[[Салем Ал-Давсари|С. Ал-Давсари]] {{goal|22}} *[[Маркос Леонардо]] {{goal|90+5}} |голови2 = |стадион = [[Џодис Парк]], [[Нешвил]] |гледачи = 14.147<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10577/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Al Hilal v. CF Pachuca |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 26, 2025 |access-date=June 26, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|NED}} [[Дани Макели]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019193 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|26|df=y}} |време = 21:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Salzburg}} |резултат = 0&ndash;3 |екипа2 = {{Fb team Real Madrid}} |голови1 = |голови2 = *{{goal|40}} [[Винисиус Жуниор|Винисиус]] *{{goal|45+3}} [[Федерико Валверде|Валверде]] *{{goal|84}} [[Гонсало Гарсија (фудбалер 2004)|Г. Гарсија]] |стадион = [[Линколн Фајненшел Филд]], [[Филаделфија]] |гледачи = 64.811<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10578/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: FC Salzburg v. Real Madrid C. F. |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 26, 2025 |access-date=June 26, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|MAU}} Дахан Беида |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019194 }} ---- == Нокаут фаза == ==== Резултати ==== <section begin=Bracket />{{#invoke:RoundN|N16 |style=white-space:nowrap|widescore=yes |bold_winner=high|3rdplace=no |RD1=[[#Осмианфинале|Осминафинале]] |RD2=[[#Четвртфинале|Четвртфинале]] |RD3=[[#Полуфинале|Полуфинале]] |RD4=[[#Финале|Финале]] <!--Date-Place|Team 1|Score 1|Team 2|Score 2--> <!--Round of 16--> |30 јуни – [[Стадион Бенк оф Америка|Шарлот]]|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Inter}}|0|{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Fluminense}}|2 |30 јуни – [[Стадион Кемпинг Ворлд|Орландо]]|{{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Manchester City}}|3|{{flagsport|SAU}} {{Fb team (N) Al-Hilal}} {{aet}}|4 |28 јуни – [[Линколн Фајненшел Филд|Филаделфија]]|{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Palmeiras}} {{aet}}|1|{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Botafogo}}|0 |28 јуни – [[Стадион Бенк оф Америка|Шарлот]]|{{flagsport|POR}} {{Fb team (N) Benfica}}|1|{{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Chelsea}} {{aet}}|4 |29 јуни – [[Стадион Мерцедес-Бенц|Атланта]]|{{flagsport|FRA}} {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}|4|{{flagsport|USA}} {{Fb team (N) Inter Miami}}|0 |29 јуни – [[Стадион Хард Рок|Мајами Гарденс]]|{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Flamengo}}|2|{{flagsport|GER}} {{Fb team (N) Bayern Munchen}}|4 |1 јули – [[Стадион Хард Рок|Мајами Гарденс]]|{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Real Madrid}}|1|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Juventus}}|0 |1 јули – [[Стадион Мерцедес-Бенц|Атланта]]|{{flagsport|GER}} {{Fb team (N) Borussia Dortmund}}|2|{{flagsport|MEX}} {{Fb team (N) Monterrey}}|1 <!--Quarterfinals--> |4 јули – [[Стадион Орландо Сити|Орландо]]|{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Fluminense}}|2|{{flagsport|SAU}} {{Fb team (N) Al-Hilal}}|1 |4 јули – [[Линколн Фајненшел Филд|Филаделфија]]|{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Palmeiras}}|1|{{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Chelsea}}|2 |5 јули – [[Стадион Мерцедес-Бенц|Атланта]]|{{flagsport|FRA}} {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}|2|{{flagsport|GER}} {{Fb team (N) Bayern Munchen}}|0 |5 јули – [[Стадион МетЛајф|Ист Ратерфорд]]|{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Real Madrid}}|3|{{flagsport|GER}} {{Fb team (N) Borussia Dortmund}}|2 <!--Semifinals--> |8 јули – [[Стадион МетЛајф|Ист Ратерфорд]]|{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Fluminense}}||{{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Chelsea}}| |9 јули – [[Стадион МетЛајф|Ист Ратерфорд]]|{{flagsport|FRA}} {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}||{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Real Madrid}}| <!--Final--> |13 јули – [[Стадион МетЛајф|Ист Ратерфорд]]|<!--{{flagsport|}}-->Winner Match 61||<!--{{flagsport|}}-->Winner Match 62| }}<section end=Bracket /> ===Осминафинале=== {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|28|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Palmeiras}} |резултат = 1&ndash;0 |aet = y |екипа2 = {{Fb team Botafogo}} |голови1 = [[Паулињо (фудбалер 2000)|Паулињо]] {{goal|100}} |голови2 = |стадион = [[Линколн Фајненшел Филд]], [[Филаделфија]] |гледачи = 33.657<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10587/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Palmeiras v. Botafogo |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 28, 2025 |access-date=June 28, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|FRA}} [[Франсоа Летексје]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289186/400019203 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|28|df=y}} |време = 16:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Benfica}} |резултат = 1&ndash;4 |aet = y |екипа2 = {{Fb team Chelsea}} |голови1 = [[Анхел Ди Марија|Ди Марија]] {{goal|90+5|пен.}} |голови2 = *{{goal|64}} [[Рис Џејмс (фудбалер 1999)|Џејмс]] *{{goal|108}} [[Кристофер Нкунку|Нкунку]] *{{goal|114}} [[Педро Нето|Нето]] *{{goal|117}} [[Кирнан Дјусбери-Хол|Дјусбери-Хол]] |стадион = [[Стадион Бенк оф Америка]], [[Шарлот]] |гледачи = 25.929<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10582/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: SL Benfica v. Chelsea FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 28, 2025 |access-date=June 28, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|SLO}} [[Славко Винчиќ]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289186/400019198 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|29|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Paris Saint-Germain}} |резултат = 4&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Inter Miami}} |голови1 = *[[Жоао Невеш|Невеш]] {{goal|{{0}}6}}, {{goal|39}} *[[Томас Авилес|Авилес]] {{goal|44|авт.}} *[[Ашраф Хакими|Хакими]] {{goal|45+3}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Мерцедес-Бенц|Мерцедес-Бенц]], [[Атланта]] |гледачи = 65.574<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10580/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Paris Saint-Germain v. Inter Miami CF |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 29, 2025 |access-date=June 29, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|BRA}} [[Вилтон Сампајо]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289186/400019196 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|29|df=y}} |време = 16:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Flamengo}} |резултат = 2&ndash;4 |екипа2 = {{Fb team Bayern Munchen}} |голови1 = *[[Жерсон (фудбалер 1997)|Жерсон]] {{goal|33}} *[[Жоржињо (фудбалер 1991)|Жоржињо]] {{goal|55|пен.}} |голови2 = *{{goal|{{0}}6|авт.}} [[Ерик Пулгар|Пулгар]] *{{goal|{{0}}9}}, {{goal|73}} [[Хари Кејн|Кејн]] *{{goal|41}} [[Леон Горецка|Горецка]] |стадион = [[Стадион Хард Рок|Хард Рок]], [[Мајами Гарденс]] |гледачи = 60.914<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10584/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: CR Flamengo v. FC Bayern München |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 29, 2025 |access-date=June 29, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|ENG}} [[Мајкл Оливер (англиски фудбалер)|Мајкл Оливер]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289186/400019200 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|30|df=y}} |време = 15:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Inter}} |резултат = 0&ndash;2 |екипа2 = {{Fb team Fluminense}} |голови1 = |голови2 = *{{goal|{{0}}3}} [[Херман Кано|Кано]] *{{goal|90+3}} [[Еркулес (фудбалер 2000)|Еркулес]] |стадион = [[Стадион Бенк оф Америка]], [[Шарлот]] |гледачи = 20.030<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10583/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: FC Internazionale Milano v. Fluminense FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 30, 2025 |access-date=June 30, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|SLV}} [[Иван Бартон]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289186/400019199 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|30|df=y}} |време = 21:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Manchester City}} |резултат = 3&ndash;4 |aet = y |екипа2 = {{Fb team Al-Hilal}} |голови1 = *[[Бернардо Силва|Силва]] {{goal|{{0}}9}} *[[Ерлинг Холанд|Холанд]] {{goal|55}} *[[Фил Фоден|Фоден]] {{goal|104}} |голови2 = *{{goal|46}}, {{goal|112}} [[Маркос Леонардо|Леонардо]] *{{goal|52}} [[Малком (фудбалер)|Малком]] *{{goal|94}} [[Калиду Кулибали|Кулибали]] |стадион = [[Стадион Кемпинг Ворлд|Кемпинг Ворлд]], [[Орландо]] |гледачи = 42.311<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10586/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Manchester City v. Al Hilal |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 30, 2025 |access-date=June 30, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|VEN}} [[Хесус Валенсуела]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289186/400019202 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|7|1|df=y}} |време = 15:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Real Madrid}} |резултат = 1&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Juventus}} |голови1 = [[Гонсало Гарсија (фудбалер 2004)|Г. Гарсија]] {{goal|54}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Хард Рок|Хард Рок]], [[Мајами Гарденс]] |гледачи = 62.149<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10585/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Real Madrid C. F. v. Juventus FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=July 1, 2025 |access-date=July 1, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|POL}} [[Шимон Марцињак]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289186/400019201 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|7|1|df=y}} |време = 21:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Borussia Dortmund}} |резултат = 2&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Monterrey}} |голови1 = [[Серу Гираси|Гираси]] {{goal|14}}, {{goal|24}} |голови2 = {{goal|48}} [[Херман Бертераме|Бертераме]] |стадион = [[Стадион Мерцедес-Бенц|Мерцедес-Бенц]], [[Атланта]] |гледачи = 31,442<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10581/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Borussia Dortmund v. CF Monterrey |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=July 1, 2025 |access-date=July 1, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|ARG}} [[Факундо Тељо]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289186/400019197 }} ---- ===Четвртфинале=== {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|7|4|df=y}} |време = 15:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Fluminense}} |резултат = 2&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Al-Hilal}} |голови1 = *[[Матеуш Мартинели|Мартинели]] {{goal|40}} *[[Еркулес (фудбалер 2000)|Еркулес]] {{goal|70}} |голови2 = {{goal|51}} [[Маркос Леонардо]] |стадион = [[Стадион Кемпинг Ворлд|Кемпинг Ворлд]], [[Орландо]] |гледачи = 43.091<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10590/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Fluminense FC v. Al Hilal |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=July 4, 2025 |access-date=July 4, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|NED}} [[Дани Макели]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289187/400019206 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|7|4|df=y}} |време = 21:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Palmeiras}} |резултат = 1&ndash;2 |екипа2 = {{Fb team Chelsea}} |голови1 = [[Естевао Вилијан|Естевао]] {{goal|53}} |голови2 = *{{goal|16}} [[Кол Палмер|Палмер]] *{{goal|83|авт.}} [[Вевертон Переира да Силва|Вевертон]] |стадион = [[Линколн Фајненшел Филд]], [[Филаделфија]] |гледачи = 65.782<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10591/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Palmeiras v. Chelsea FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=July 4, 2025 |access-date=July 4, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|AUS}} [[Алиреза Фагани]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289187/400019207 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|7|5|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Paris Saint-Germain}} |резултат = 2&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Bayern Munchen}} |голови1 = *[[Дезире Дуе|Дуе]] {{goal|78}} *[[Усман Дембеле|Дембеле]] {{goal|90+6}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Мерцедес-Бенц|Мерцедес-Бенц]], [[Атланта]] |гледачи = 66.937<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10589/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Paris Saint-Germain v. FC Bayern München |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=July 5, 2025 |access-date=July 5, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|ENG}} [[Антони Тејлор (фудбалски судија)|Антони Тејлор]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289187/400019205 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|7|5|df=y}} |време = 16:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Real Madrid}} |резултат = 3&ndash;2 |екипа2 = {{Fb team Borussia Dortmund}} |голови1 = *[[Гонсало Гарсија (фудбалер 2004)|Г. Гарсија]] {{goal|10}} *[[Фран Гарсија (фудбалер 1999)|Ф. Гарсија]] {{goal|20}} *[[Килијан Мбапе|Мбапе]] {{goal|90+4}} |голови2 = *{{goal|90+3}} [[Максимилијан Бајер|Бајер]] *{{goal|90+8|пен.}} [[Серу Гираси|Гираси]] |стадион = [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]], [[Ист Ратерфорд]] |гледачи = 76.611<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10588/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Real Madrid C. F. v. Borussia Dortmund |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=July 5, 2025 |access-date=July 5, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|BRA}} [[Рамон Абати]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289187/400019204 }} ---- ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{commons category}} * {{Official website|https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/club-world-cup/usa-2025}} * [https://inside.fifa.com/fifa-rankings/fifa-club-world-cup Рангирање на клубовите по конфедерации] – ФИФА [[Категорија:Светско клупско првенство во фудбал 2025]] [[Категорија:Изданија на Светското клупско првенство во фудбал|2025]] 52g8jd819r41vt1mnd2ka1vblb8sj89 0 1377238 5538112 5510129 2026-04-12T17:21:50Z Andrew012p 85224 5538112 wikitext text/x-wiki {{Infobox animanga/Header | name = Vagabond | image = [[Податотека:Vagabond cover manga.jpg|200px]] | caption = Корицата на првиот том, вклучувајќи го Мусаши Мијамото | ja_kanji = バガボンド | ja_romaji = Bagabondo | genre = епика<br>историски<br>[[боречки вештини]] | creator = [[Еиџи Јошикава]] }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | author = [[Такехико Иноуе]] | publisher = [[Kodansha]] | publisher_en = [[Viz Media]] | magazine = Morning | imprint = Morning KC | first = 3 септември 1998 | last = 21 мај 2015 (на пауза) | volumes = 37 | volume_list = }} {{Infobox animanga/Footer|portal=yes}} {{Закосен наслов}}'''''Vagabond''''' ({{Langx|ja|バガボンド}}, [[Македонски јазик|македонски]]: ''Скитник'') — јапонска епска [[манга]] за [[боречки вештини]], напишана и илустрирана од Такехико Иноуе. Таа претставува измислен приказ на животот на јапонскиот мечувалец [[Мијамото Мусаши]], заснована на романот „Мусаши“ од Еиџи Јошикава. Објавувана е во [[сеинен]]-спизанието за манга ''Morning'' на [[Kodansha]] од септември 1998 г., со поглавја собрани во 37 тома [[танкобон]] до јули 2014 г. [[Viz Media]] ја лиценцирала серијата за англиско објавување во Северна Америка и ги има објавено сите 37 тома до април 2015 г. Серијата е на неопределена пауза од мај 2015 г.<ref>{{cite web|url=http://kc.kodansha.co.jp/product?isbn=9784063883404|title=|publisher=[[Kodansha]]|language=Japanese|script-title=ja:バガボンド (37)|trans-title=Vagabond Vol. 37|archive-url=https://web.archive.org/web/20141220103559/http://kc.kodansha.co.jp/product?isbn=9784063883404|archive-date=20 декември 2014|access-date=1 декември 2014|url-status=live}}</ref> Мангата има над 82 милиони примероци во тираж, што ја прави една од најпродаваните манги на сите времиња. Во 2000 г., ''Vagabond'' ја освоил 24-тата награда за манга на Kodansha во општата категорија, како и Гран-при на шестата културолошка награда „Тезука Осаму“ во 2002 г. == Содржина == {{Разоткривање}}Приказната започнува во 1600 г., по одлучувачката Битка кај Секигахара. Двајца 17-годишни младинци, Такезо Шинмен и Матахачи Хониден, кои учествувале на страната што претрпела пораз, лежат ранети на бојното поле. На крајот успеваат да побегнат од таму и си ветуваат еден на друг дека ќе станат посилни. Тие наоѓаат привремено прибежиште кај една жена по име Око и нејзината ќерка Акеми, но набргу се нападнати од бандата Цуџиказе, и во хаосот на борбата, нивните патишта се разделуваат. Матахачи бега заедно со Око и Акеми. Мислејќи дека оставениот Такезо загинал во нерамноправната борба, тој се жени со Око, станува пијаница и го заборава сопственото ветување. Меѓутоа, Такезо ја победува навалата разбојници. За да стане подобар мечувалец, тој одлучува да стане скитник и да талка по светот, предизвикувајќи ги силните противници. Но пред тоа, Такезо се враќа во своето родно место, селото Мијамото, за да ѝ соопшти на мајката на Матахачи, Осуги Хониден, дека нејзиниот син е жив. Осуги не му верува, затоа што Матахачи би се вратил дома во тој случај. Таа го обвинува Такезо за смртта на нејзиниот син, затоа што токму тој со својот пример го натерал да отиде во [[војна]]. Селаните се обидуваат да го фатат „злосторникот“. Такезо, пак, се бори со своите прогонители, но на крајот се предава на монахот Такуан Сохо. Тој требало да го погуби, но наместо тоа го принудува да ја преиспита целта на својот живот. Од детството, момчето не знаело за [[љубов]], навикнало да верува дека силата е единственото нешто што може да заштити и има смисла. Такуан му дава ново име за конечно да ја прекине врската со минатото — Мусаши Мијамото. Така, Такезо Шинмен умрел тој ден, но започнала приказната за друг човек, која ќе покаже како била искована легендата за признат мајстор на мечот. == Историја на создавање == Такехико Иноуе започнал да го работи ''Vagabond'' со размислување за тоа каков всушност бил јунакот од романот на Еиџи Јошикава. За да се оддалечи од спортската манга, Иноуе сакал да создаде приказна сосредоточена на поедноставни концепти, како што се „животот и смртта“, „човечката состојба“ и слично. Наспроти попопуларните приказни за подоцнежните години на Мусаши во „просветлена состојба“, авторот сакал да покаже како еден млад човек доаѓа до тоа просветлување, оставајќи ја зад себе својата животинска природа. Во 2009 г., авторот изјавил дека успевал да ги објавува поглавјата навреме само благодарение на екипа од пет помошници. Такехико ги цртал само ликовите, додека помошниците работеле на заднината. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Official website|https://morning.kodansha.co.jp/c/vagabond|Матична страница}} [[Категорија:Манги]] [[Категорија:Манга од 1998 година]] __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ ecyxl65g9hgf8gwgdn1r1cf7fmk391l 5538186 5538112 2026-04-12T19:09:39Z Andrew012p 85224 5538186 wikitext text/x-wiki {{Infobox animanga/Header | name = Vagabond | image = [[Податотека:Vagabond cover manga.jpg|230px]] | caption = Корицата на првиот том, вклучувајќи го Мусаши Мијамото | ja_kanji = バガボンド | ja_romaji = Bagabondo | genre = епика<br>историски<br>[[боречки вештини]] | creator = [[Еиџи Јошикава]] }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | author = [[Такехико Иноуе]] | publisher = [[Kodansha]] | publisher_en = [[Viz Media]] | magazine = Morning | imprint = Morning KC | first = 3 септември 1998 | last = 21 мај 2015 (на пауза) | volumes = 37 | volume_list = }} {{Infobox animanga/Footer|portal=yes}} {{Закосен наслов}}'''''Vagabond''''' ({{Langx|ja|バガボンド}}, [[Македонски јазик|македонски]]: ''Скитник'') — јапонска епска [[манга]] за [[боречки вештини]], напишана и илустрирана од Такехико Иноуе. Таа претставува измислен приказ на животот на јапонскиот мечувалец [[Мијамото Мусаши]], заснована на романот „Мусаши“ од Еиџи Јошикава. Објавувана е во [[сеинен]]-спизанието за манга ''Morning'' на [[Kodansha]] од септември 1998 г., со поглавја собрани во 37 тома [[танкобон]] до јули 2014 г. [[Viz Media]] ја лиценцирала серијата за англиско објавување во Северна Америка и ги има објавено сите 37 тома до април 2015 г. Серијата е на неопределена пауза од мај 2015 г.<ref>{{cite web|url=http://kc.kodansha.co.jp/product?isbn=9784063883404|title=|publisher=[[Kodansha]]|language=Japanese|script-title=ja:バガボンド (37)|trans-title=Vagabond Vol. 37|archive-url=https://web.archive.org/web/20141220103559/http://kc.kodansha.co.jp/product?isbn=9784063883404|archive-date=20 декември 2014|access-date=1 декември 2014|url-status=live}}</ref> Мангата има над 82 милиони примероци во тираж, што ја прави една од најпродаваните манги на сите времиња. Во 2000 г., ''Vagabond'' ја освоил 24-тата награда за манга на Kodansha во општата категорија, како и Гран-при на шестата културолошка награда „Тезука Осаму“ во 2002 г. == Содржина == {{Разоткривање}}Приказната започнува во 1600 г., по одлучувачката Битка кај Секигахара. Двајца 17-годишни младинци, Такезо Шинмен и Матахачи Хониден, кои учествувале на страната што претрпела пораз, лежат ранети на бојното поле. На крајот успеваат да побегнат од таму и си ветуваат еден на друг дека ќе станат посилни. Тие наоѓаат привремено прибежиште кај една жена по име Око и нејзината ќерка Акеми, но набргу се нападнати од бандата Цуџиказе, и во хаосот на борбата, нивните патишта се разделуваат. Матахачи бега заедно со Око и Акеми. Мислејќи дека оставениот Такезо загинал во нерамноправната борба, тој се жени со Око, станува пијаница и го заборава сопственото ветување. Меѓутоа, Такезо ја победува навалата разбојници. За да стане подобар мечувалец, тој одлучува да стане скитник и да талка по светот, предизвикувајќи ги силните противници. Но пред тоа, Такезо се враќа во своето родно место, селото Мијамото, за да ѝ соопшти на мајката на Матахачи, Осуги Хониден, дека нејзиниот син е жив. Осуги не му верува, затоа што Матахачи би се вратил дома во тој случај. Таа го обвинува Такезо за смртта на нејзиниот син, затоа што токму тој со својот пример го натерал да отиде во [[војна]]. Селаните се обидуваат да го фатат „злосторникот“. Такезо, пак, се бори со своите прогонители, но на крајот се предава на монахот Такуан Сохо. Тој требало да го погуби, но наместо тоа го принудува да ја преиспита целта на својот живот. Од детството, момчето не знаело за [[љубов]], навикнало да верува дека силата е единственото нешто што може да заштити и има смисла. Такуан му дава ново име за конечно да ја прекине врската со минатото — Мусаши Мијамото. Така, Такезо Шинмен умрел тој ден, но започнала приказната за друг човек, која ќе покаже како била искована легендата за признат мајстор на мечот. == Историја на создавање == Такехико Иноуе започнал да го работи ''Vagabond'' со размислување за тоа каков всушност бил јунакот од романот на Еиџи Јошикава. За да се оддалечи од спортската манга, Иноуе сакал да создаде приказна сосредоточена на поедноставни концепти, како што се „животот и смртта“, „човечката состојба“ и слично. Наспроти попопуларните приказни за подоцнежните години на Мусаши во „просветлена состојба“, авторот сакал да покаже како еден млад човек доаѓа до тоа просветлување, оставајќи ја зад себе својата животинска природа. Во 2009 г., авторот изјавил дека успевал да ги објавува поглавјата навреме само благодарение на екипа од пет помошници. Такехико ги цртал само ликовите, додека помошниците работеле на заднината. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Official website|https://morning.kodansha.co.jp/c/vagabond|Матична страница}} [[Категорија:Манги]] [[Категорија:Манга од 1998 година]] __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ 9g92jxat3s5zi8ge45y5bo3geycndzr 0 1378045 5538225 5525147 2026-04-12T21:51:57Z Andrew012p 85224 5538225 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = Shogakukan Inc. | image = Shogakukan.jpg | image_caption = Седиштето во Чивода, Токио, Јапонија | native_name = 株式会社小学館 | native_name_lang = ja | romanized_name = Kabushiki-gaisha Shōgakukan | parent = | type = сопственички | founded = 8 август 1922 | founder = Такео Ога | successor = | industry = [[издаваштво]] | area_served = светски | hq_location_city = {{знамеикона|Јапонија}} [[Токио]] | hq_location_country = [[Јапонија]] | key_people = {{ill|Нобухиро Ога|jp|相賀信宏}}<ref>{{Cite web |url=https://www.shogakukan.co.jp/en/company |title = Company Profile |accessdate=2024-01-11}}</ref><br>(претседател и [[извршен директор]]) | products = [[списание|списанија]], стрипови, [[сликовница|сликовници]], [[лесен роман|лесни романи]], поучни книги, прирачници, други книги | topics = | subsid = {{Unbulleted list | Shogakukan Publishing Service | Shorinsha | Shogakukan Creative | NetAdvance | [[Viz Media]] | [[Hakusensha]] (дел, преку Shueisha) }} | genre = | owner = [[Hitotsubashi Group]] (семејство Ога) | revenue = | num_employees = 707 | num_employees_year = 2024 | website = {{URL|https://www.shogakukan.co.jp}} }} '''Shogakukan''' ([[Транскрипција (лингвистика)|се изговара]]: ''Шогакукан'', {{Langx|ja|小学館}}) — јапонска корпорација што издава печатена книжевност, [[манга]], различни ДВД-дискови, како и други видови печатени и информативни производи. Shogakukan ја основала фирмата [[Shueisha]], која пак ја основала компанијата [[Hakusensha]]. Заедничкото име на овие три организации е Hitotsubashi Group. == Список на објавени манги<!-- Ако мангата/анимето има официјално македонско издание, ве молам ставете го насловот на македонски јазик. Ако нема, се претпочита во оригинал, но може и на македонски во некои околности, на пример, ако е лесен насловот или буквален. -->== * ''[[7 Seeds]]'' * ''[[A Cruel God Reigns]]'' * ''[[Alpine Rose]]'' * ''[[Bakusō Kyōdai Let's & Go!!]]'' * ''[[Црна лагуна]]'' * ''[[Dengeki Daisy]]'' * ''[[Дорохедоро]]'' * ''[[Detective Conan]]'' * ''[[Duel Masters]]'' * ''[[Дораемон]]'' * ''[[Esper Mami]]'' * ''[[H3 School!]]'' (''[[Happy Hustle High]]'') * ''[[Happy!]]'' * ''[[Hayate the combat butler]]'' * ''[[In the Bathroom]]'' * ''[[Law of Ueki]]'' * ''[[Kami nomi zo Shiru Sekai]]'' * ''[[Kare First Love]]'' * ''[[Kaze to Ki no Uta]]'' * ''[[Kekkaishi]]'' * ''[[Kikaider]]'' * ''[[Kiteretsu Daihyakka]]'' * ''[[Konjiki no Gash!!]]'' * ''[[Maison Ikkoku]] * ''[[MÄR]]'' * ''[[Midori Days]]'' * ''[[Patlabor|Mobile Police Patlabor]]'' * ''[[Monster (манга)|Monster]]'' * ''[[O~i! Ryōma]]'' * ''[[Pluto (манга)|Pluto]]'' * ''Покемон'' ** ''[[Pokémon Pocket Monsters|Pocket Monster]]'' ** ''Pocket Monsters SPECIAL ([[Pokémon Adventures]])'' ** ''Dengeki Pikachu ([[Pokémon: The Electric Tale of Pikachu]])'' ** ''Pocket Monsters PiPiPi'' ★ ''Adventures ([[Magical Pokémon Journey]])'' ** ''Pokémon Fushigi no Danjon Ginji no Kyūjotai ([[Pokémon Mystery Dungeon: Ginji's Rescue Team]])'' * ''[[Prefectural Earth Defense Force]]'' * ''[[RahXephon]]'' * ''[[Ранма ½]]'' * ''Rekka no Honō'' (''[[Flame of Recca]]'') * ''Rockman EXE'' (''[[MegaMan NT Warrior]]'') * ''[[Saikano]]'' * ''Selfish Fairy Mirumo de Pon'' (''[[Mirmo Zibang!]]'') * ''[[Sonic the Hedgehog (manga)|Sonic the Hedgehog]]'' * ''Sora wa Akai Kawa no Hotori'' (''[[Red River (манга)|Red River]]'') * ''SP: Security Police'' * ''[[Spriggan]]'' * ''Super Mario-Kun'' * ''[[Cirque du Freak]] * ''[[Togari]]'' * ''[[Urusei Yatsura]]'' * ''[[Yahari Ore no Seishun Love Come wa Machigatteiru.]]'' * ''[[Yaiba]]'' * ''[[Yakitate!! Japan]]'' * ''[[Revolutionary Girl Utena]]'' == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commons category|Shogakukan}} * [http://www.shogakukan.co.jp/english/ Матична страница] * {{Anime News Network|company|1017|Shogakukan Productions Co., Ltd.}} [[Категорија:Издателства во Јапонија]] __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ fqooj6zygoats4yem98aefjfaspn79d 0 1383799 5538132 5521260 2026-04-12T18:02:01Z Andrew012p 85224 5538132 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | name = Фолаут | image = Фолаут плакат (МКД).jpg | genre = {{Plainlist| * [[Акција (жанр)|акција]] * [[Драма (филмски жанр)|драма]] * [[постапокалиптика]] * [[научнофантастичен вестерн]] }} | creator = {{Plainlist| * Грем Вагнер * [[Џенива Робертсон-Дуорет]] }} | based_on = серијалот ''[[Fallout (серијал)|Fallout]]'' од [[Bethesda Softworks]] | showrunner = {{Plainlist| * Грем Вагнер * Џенива Робертсон-Дуорет }} | starring = {{Plainlist| * [[Ела Пернел]] * [[Арон Мотен]] * [[Кајл Маклахлан]] * [[Мојзес Аријас]] * [[Кселија Мендес-Џонс]] * [[Волтон Гогинс]] * [[Френсис Тарнер]] }} | composer = [[Рамин Џавади]] | country = {{САД}} | language = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | num_seasons = 2 | num_episodes = 16 | executive_producer = {{Plainlist| * [[Џонатан Нолан]] * [[Лиза Џој]] * Џенива Робертсон-Дуорет * Грем Вагнер * Атина Викам * [[Тод Хауард]] * Џејмс Алтман * Марго Лулик * Џејмс В. Скочдопол * [[Фредерик И. О. Тој]] }} | producer = {{Plainlist| * Кристал Вилан * Хали Филипс * Гурсимран Санду * Џејк Бендер * Зак Дан }} | editor = {{Plainlist| * Али Комперчио * Јони Рајс * Мика Гарднер * Даниел Раџ Кубир }} | cinematography = {{Plainlist| * [[Стјуарт Драјбург]] * [[Теодоро Манијачи]] * Алехандро Мартинес * Ден Столоф * [[Џонатан Фриман]] * Џон Конрој }} | runtime = 45 — 74 минути | company = {{Plainlist| * Kilter Films * Big Indie Pictures * [[Bethesda Game Studios]] * [[Amazon MGM Studios]] }} | network = [[Amazon Prime Video]] | first_aired = 10 април 2024 | last_aired = сѐ уште |image_size=}} {{Закосен наслов}}'''''Фолаут''''' ({{Langx|en|Fallout}}) — американска постапокалиптична [[телевизиска серија]], заснована на [[Fallout (серијал)|истоимената франшиза видеоигри]] создадена од Тим Кејн и Леонард Бојарски. Главните улоги ги толкуваат [[Ела Пернел]], Арон Мотен, [[Кајл Маклахлан]], Мојзес Аријас, Кселија Мендес-Џонс и Волтон Гогинс. Премиерата на првата сезона се одржала на преносната платформа Prime Video на 10 април 2024 г. Истиот месец, серијата била обновена за втора сезона, чија премиера се одржала на 16 декември 2025 г.<ref name="hines 2015">{{cite web|url=https://www.gamespot.com/articles/why-there-hasnt-been-a-fallout-or-elder-scrolls-mo/1100-6428537/|title=Why There Hasn't Been a Fallout or Elder Scrolls Movie...Yet|last=Makuch|first=Eddie|date=30 јуни 2015|work=[[GameSpot]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240407160342/https://www.gamespot.com/articles/why-there-hasnt-been-a-fallout-or-elder-scrolls-mo/1100-6428537/|archive-date=7 април 2024|access-date=7 април 2024|url-status=live}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gamespot.com/articles/why-there-hasnt-been-a-fallout-or-elder-scrolls-mo/1100-6428537/|title=Why There Hasn't Been a Fallout or Elder Scrolls Movie...Yet|work=GameSpot|language=en-US|accessdate=2026-01-07}}</ref> Компанијата Amazon ги купила правата за производство на серија заснована на серијалот видеоигри ''Fallout'' во 2020 г. Творци на серијата се Џенива Робертсон-Дуорет и Грем Вагнер. Првата сезона добила високи оценки од критичарите, кои ги пофалиле глумечката игра, сценариото, визуелните ефекти, сценографијата и верноста кон изворниот материјал. == Содржина == Настаните во серијата се случуваат на територијата на [[Западно Крајбрежје (САД)|Западното Крајбрежје на САД]], приближно 219 години по светскиот јадрен судир во 2077 г. Иако ги користи средината, визуелниот дизајн и митологијата на серијалот компјутерски игри, дејството на серијата е целосно оригинално. Таа раскажува за патешествијата и судбините на тројца главни јунаци: искушеникот на Братството на челикот, Максимус; жителката на Засолништето 33, Луси Маклин; и гулот Купер Хауард, кој некогаш бил познат глумец. Нивните судбини се испреплетени како со настаните во сегашноста, каде што владее хаосот на пустошот, така и со длабоките корени на случувањата што потекнуваат од светот на алтернативната Америка пред [[Јадрена пропаст|јадрената пропаст]]. Причините за настаните му се откриваат на гледачот преку навраќања во минатото на ликовите (од кои некои се постари од 200 години), како и преку многубројните наводи кон играчката франшиза. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Ела Пернел]] | Луси Маклин |- | Арон Мотен | Максимус |- | [[Кајл Маклахлан]] | Хенк Маклин |- | Мојзес Аријас | Норм Маклин |- | Кселија Мендес-Џонс | Дејн |- | [[Волтон Гогинс]] | Гул / Купер Хауард |- |} == Епизоди == {{Преглед на серии | боја1 = #F1C40F | епизоди1 = 8 | премиера1 = 10 април 2024 | финале1 = премиера | боја2 = #42563D | епизоди2 = 8 | премиера2 = 16 декември 2025 | финале2 = 4 февруари 2026 }} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.amazon.com/gp/video/detail/amzn1.dv.gti.8276269a-402e-4ece-a2b0-4eb5e2504a05?autoplay=0&ref_=atv_cf_strg_wb Матична страница] * {{IMDb title}} [[Категорија:Американски телевизиски серии]] [[Категорија:Американски научнофантастични серии]] __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ bs6d3a1n81a0w3mzxvudt2oj6uwk1hf 5538133 5538132 2026-04-12T18:02:11Z Andrew012p 85224 Отповикана преработката [[Special:Diff/5538132|5538132]] на [[Special:Contributions/Andrew012p|Andrew012p]] ([[User talk:Andrew012p|разговор]]) 5538133 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | name = Фолаут | image = [[Податотека:Фолаут плакат (МКД).jpg|250px]] | genre = {{Plainlist| * [[Акција (жанр)|акција]] * [[Драма (филмски жанр)|драма]] * [[постапокалиптика]] * [[научнофантастичен вестерн]] }} | creator = {{Plainlist| * Грем Вагнер * [[Џенива Робертсон-Дуорет]] }} | based_on = серијалот ''[[Fallout (серијал)|Fallout]]'' од [[Bethesda Softworks]] | showrunner = {{Plainlist| * Грем Вагнер * Џенива Робертсон-Дуорет }} | starring = {{Plainlist| * [[Ела Пернел]] * [[Арон Мотен]] * [[Кајл Маклахлан]] * [[Мојзес Аријас]] * [[Кселија Мендес-Џонс]] * [[Волтон Гогинс]] * [[Френсис Тарнер]] }} | composer = [[Рамин Џавади]] | country = {{САД}} | language = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | num_seasons = 2 | num_episodes = 16 | executive_producer = {{Plainlist| * [[Џонатан Нолан]] * [[Лиза Џој]] * Џенива Робертсон-Дуорет * Грем Вагнер * Атина Викам * [[Тод Хауард]] * Џејмс Алтман * Марго Лулик * Џејмс В. Скочдопол * [[Фредерик И. О. Тој]] }} | producer = {{Plainlist| * Кристал Вилан * Хали Филипс * Гурсимран Санду * Џејк Бендер * Зак Дан }} | editor = {{Plainlist| * Али Комперчио * Јони Рајс * Мика Гарднер * Даниел Раџ Кубир }} | cinematography = {{Plainlist| * [[Стјуарт Драјбург]] * [[Теодоро Манијачи]] * Алехандро Мартинес * Ден Столоф * [[Џонатан Фриман]] * Џон Конрој }} | runtime = 45 — 74 минути | company = {{Plainlist| * Kilter Films * Big Indie Pictures * [[Bethesda Game Studios]] * [[Amazon MGM Studios]] }} | network = [[Amazon Prime Video]] | first_aired = 10 април 2024 | last_aired = сѐ уште |image_size=250px}} {{Закосен наслов}}'''''Фолаут''''' ({{Langx|en|Fallout}}) — американска постапокалиптична [[телевизиска серија]], заснована на [[Fallout (серијал)|истоимената франшиза видеоигри]] создадена од Тим Кејн и Леонард Бојарски. Главните улоги ги толкуваат [[Ела Пернел]], Арон Мотен, [[Кајл Маклахлан]], Мојзес Аријас, Кселија Мендес-Џонс и Волтон Гогинс. Премиерата на првата сезона се одржала на преносната платформа Prime Video на 10 април 2024 г. Истиот месец, серијата била обновена за втора сезона, чија премиера се одржала на 16 декември 2025 г.<ref name="hines 2015">{{cite web|url=https://www.gamespot.com/articles/why-there-hasnt-been-a-fallout-or-elder-scrolls-mo/1100-6428537/|title=Why There Hasn't Been a Fallout or Elder Scrolls Movie...Yet|last=Makuch|first=Eddie|date=30 јуни 2015|work=[[GameSpot]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240407160342/https://www.gamespot.com/articles/why-there-hasnt-been-a-fallout-or-elder-scrolls-mo/1100-6428537/|archive-date=7 април 2024|access-date=7 април 2024|url-status=live}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gamespot.com/articles/why-there-hasnt-been-a-fallout-or-elder-scrolls-mo/1100-6428537/|title=Why There Hasn't Been a Fallout or Elder Scrolls Movie...Yet|work=GameSpot|language=en-US|accessdate=2026-01-07}}</ref> Компанијата Amazon ги купила правата за производство на серија заснована на серијалот видеоигри ''Fallout'' во 2020 г. Творци на серијата се Џенива Робертсон-Дуорет и Грем Вагнер. Првата сезона добила високи оценки од критичарите, кои ги пофалиле глумечката игра, сценариото, визуелните ефекти, сценографијата и верноста кон изворниот материјал. == Содржина == Настаните во серијата се случуваат на територијата на [[Западно Крајбрежје (САД)|Западното Крајбрежје на САД]], приближно 219 години по светскиот јадрен судир во 2077 г. Иако ги користи средината, визуелниот дизајн и митологијата на серијалот компјутерски игри, дејството на серијата е целосно оригинално. Таа раскажува за патешествијата и судбините на тројца главни јунаци: искушеникот на Братството на челикот, Максимус; жителката на Засолништето 33, Луси Маклин; и гулот Купер Хауард, кој некогаш бил познат глумец. Нивните судбини се испреплетени како со настаните во сегашноста, каде што владее хаосот на пустошот, така и со длабоките корени на случувањата што потекнуваат од светот на алтернативната Америка пред [[Јадрена пропаст|јадрената пропаст]]. Причините за настаните му се откриваат на гледачот преку навраќања во минатото на ликовите (од кои некои се постари од 200 години), како и преку многубројните наводи кон играчката франшиза. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Ела Пернел]] | Луси Маклин |- | Арон Мотен | Максимус |- | [[Кајл Маклахлан]] | Хенк Маклин |- | Мојзес Аријас | Норм Маклин |- | Кселија Мендес-Џонс | Дејн |- | [[Волтон Гогинс]] | Гул / Купер Хауард |- |} == Епизоди == {{Преглед на серии | боја1 = #F1C40F | епизоди1 = 8 | премиера1 = 10 април 2024 | финале1 = премиера | боја2 = #42563D | епизоди2 = 8 | премиера2 = 16 декември 2025 | финале2 = 4 февруари 2026 }} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.amazon.com/gp/video/detail/amzn1.dv.gti.8276269a-402e-4ece-a2b0-4eb5e2504a05?autoplay=0&ref_=atv_cf_strg_wb Матична страница] * {{IMDb title}} [[Категорија:Американски телевизиски серии]] [[Категорија:Американски научнофантастични серии]] __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ f8affxnwvyozdh6uek316ogwd4r2o77 5538148 5538133 2026-04-12T18:12:13Z Andrew012p 85224 5538148 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | name = Фолаут | image = Фолаут плакат (МКД).jpg | genre = {{Plainlist| * [[Акција (жанр)|акција]] * [[Драма (филмски жанр)|драма]] * [[постапокалиптика]] * [[научнофантастичен вестерн]] }} | creator = {{Plainlist| * Грем Вагнер * [[Џенива Робертсон-Дуорет]] }} | based_on = серијалот ''[[Fallout (серијал)|Fallout]]'' од [[Bethesda Softworks]] | showrunner = {{Plainlist| * Грем Вагнер * Џенива Робертсон-Дуорет }} | starring = {{Plainlist| * [[Ела Пернел]] * [[Арон Мотен]] * [[Кајл Маклахлан]] * [[Мојзес Аријас]] * [[Кселија Мендес-Џонс]] * [[Волтон Гогинс]] * [[Френсис Тарнер]] }} | composer = [[Рамин Џавади]] | country = {{САД}} | language = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | num_seasons = 2 | num_episodes = 16 | executive_producer = {{Plainlist| * [[Џонатан Нолан]] * [[Лиза Џој]] * Џенива Робертсон-Дуорет * Грем Вагнер * Атина Викам * [[Тод Хауард]] * Џејмс Алтман * Марго Лулик * Џејмс В. Скочдопол * [[Фредерик И. О. Тој]] }} | producer = {{Plainlist| * Кристал Вилан * Хали Филипс * Гурсимран Санду * Џејк Бендер * Зак Дан }} | editor = {{Plainlist| * Али Комперчио * Јони Рајс * Мика Гарднер * Даниел Раџ Кубир }} | cinematography = {{Plainlist| * [[Стјуарт Драјбург]] * [[Теодоро Манијачи]] * Алехандро Мартинес * Ден Столоф * [[Џонатан Фриман]] * Џон Конрој }} | runtime = 45 — 74 минути | company = {{Plainlist| * Kilter Films * Big Indie Pictures * [[Bethesda Game Studios]] * [[Amazon MGM Studios]] }} | network = [[Amazon Prime Video]] | first_aired = 10 април 2024 | last_aired = сѐ уште |image_size=}} {{Закосен наслов}}'''''Фолаут''''' ({{Langx|en|Fallout}}) — американска постапокалиптична [[телевизиска серија]], заснована на [[Fallout (серијал)|истоимената франшиза видеоигри]] создадена од Тим Кејн и Леонард Бојарски. Главните улоги ги толкуваат [[Ела Пернел]], Арон Мотен, [[Кајл Маклахлан]], Мојзес Аријас, Кселија Мендес-Џонс и Волтон Гогинс. Премиерата на првата сезона се одржала на преносната платформа Prime Video на 10 април 2024 г. Истиот месец, серијата била обновена за втора сезона, чија премиера се одржала на 16 декември 2025 г.<ref name="hines 2015">{{cite web|url=https://www.gamespot.com/articles/why-there-hasnt-been-a-fallout-or-elder-scrolls-mo/1100-6428537/|title=Why There Hasn't Been a Fallout or Elder Scrolls Movie...Yet|last=Makuch|first=Eddie|date=30 јуни 2015|work=[[GameSpot]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240407160342/https://www.gamespot.com/articles/why-there-hasnt-been-a-fallout-or-elder-scrolls-mo/1100-6428537/|archive-date=7 април 2024|access-date=7 април 2024|url-status=live}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gamespot.com/articles/why-there-hasnt-been-a-fallout-or-elder-scrolls-mo/1100-6428537/|title=Why There Hasn't Been a Fallout or Elder Scrolls Movie...Yet|work=GameSpot|language=en-US|accessdate=2026-01-07}}</ref> Компанијата Amazon ги купила правата за производство на серија заснована на серијалот видеоигри ''Fallout'' во 2020 г. Творци на серијата се Џенива Робертсон-Дуорет и Грем Вагнер. Првата сезона добила високи оценки од критичарите, кои ги пофалиле глумечката игра, сценариото, визуелните ефекти, сценографијата и верноста кон изворниот материјал. == Содржина == Настаните во серијата се случуваат на територијата на [[Западно Крајбрежје (САД)|Западното Крајбрежје на САД]], приближно 219 години по светскиот јадрен судир во 2077 г. Иако ги користи средината, визуелниот дизајн и митологијата на серијалот компјутерски игри, дејството на серијата е целосно оригинално. Таа раскажува за патешествијата и судбините на тројца главни јунаци: искушеникот на Братството на челикот, Максимус; жителката на Засолништето 33, Луси Маклин; и гулот Купер Хауард, кој некогаш бил познат глумец. Нивните судбини се испреплетени како со настаните во сегашноста, каде што владее хаосот на пустошот, така и со длабоките корени на случувањата што потекнуваат од светот на алтернативната Америка пред [[Јадрена пропаст|јадрената пропаст]]. Причините за настаните му се откриваат на гледачот преку навраќања во минатото на ликовите (од кои некои се постари од 200 години), како и преку многубројните наводи кон играчката франшиза. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Ела Пернел]] | Луси Маклин |- | Арон Мотен | Максимус |- | [[Кајл Маклахлан]] | Хенк Маклин |- | Мојзес Аријас | Норм Маклин |- | Кселија Мендес-Џонс | Дејн |- | [[Волтон Гогинс]] | Гул / Купер Хауард |- |} == Епизоди == {{Преглед на серии | боја1 = #F1C40F | епизоди1 = 8 | премиера1 = 10 април 2024 | финале1 = премиера | боја2 = #42563D | епизоди2 = 8 | премиера2 = 16 декември 2025 | финале2 = 4 февруари 2026 }} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.amazon.com/gp/video/detail/amzn1.dv.gti.8276269a-402e-4ece-a2b0-4eb5e2504a05?autoplay=0&ref_=atv_cf_strg_wb Матична страница] * {{IMDb title}} [[Категорија:Американски телевизиски серии]] [[Категорија:Американски научнофантастични серии]] __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ bs6d3a1n81a0w3mzxvudt2oj6uwk1hf 4 1385566 5538264 5534082 2026-04-13T07:36:26Z Bjankuloski06 332 /* top */ Правописна исправка, replaced: Таенит → Тенит 5538264 wikitext text/x-wiki {{:ВП:УНЗ|Lili Arsova}} {{:ВП:УНС|Арагонит|4|4|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Калцит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Брушит|2|1|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Калдерит|1|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Мајорит|2|1|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Тенит|2|1|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Мезитит|4|4|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Лазулит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Лангбеинит|1|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Курнаковит|2|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Лаурит|1|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Хесонит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Микролит|1|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Апофилит|1|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Гајуин|2|1|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Гмелинит|2|1|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Агрелит|1|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Алстонит|3|3|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Гросулар|3|2|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Таворит|1|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Петалит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Манандонит|1|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Монтебразит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Кафарсит|2|1|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Нозеан|1|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Ферберит|1|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Распит (минерал)|1|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Столзит|2|1|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Јакобит|1|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Ганит|1|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Магнезиоферит|2|1|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Каноит|2|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Горманит|1|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Глауконит|3|3|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Готлобит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Хауерит|1|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Тафеит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Флогопит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Гонардит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Норбергит|1|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Рибекит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Aнкерит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Сафирин|3|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Скорцалит|1|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Дандазит|1|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Дијаспорит|2|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Розелит|1|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Сапонит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Јодирит|2|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Маршит|2|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Анортоклаза|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Андриaновит|1|1|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Андезин|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Ајолозит|1|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Албит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Анортит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Амезит|2|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Кејит|3|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Хондродит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Клинохумит|3|3|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Џеригибсит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Алеганит|1|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Чапманит|3|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Церит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Аугит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Стурманит|3|3|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Авганит|4|4|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Валентинит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Кренерит|4|4|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Гратонит|4|4|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Хидроталцит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Хумит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНК}} [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/Минералогија|Lili Arsova]] 3d51ps4tzkkj4esyx17mf93hme8pn6b 4 1385586 5538276 5536276 2026-04-13T07:39:37Z Bjankuloski06 332 /* top */ Правописна исправка, replaced: Камасит → Камацит 5538276 wikitext text/x-wiki {{:ВП:УНЗ|Тиверополник}} {{:ВП:УНС|Пирит|7|5|6|нова статија}} {{:ВП:УНС|Берил|6|4|5|нова статија}} {{:ВП:УНС|Турмалин|6|5|6|нова статија}} {{:ВП:УНС|Фелдспат|5|3|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Оливин|4|4|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Корунд|4|3|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Алабастер|5|4|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Анхидрит|3|2|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Талк|5|4|5|нова статија}} {{:ВП:УНС|Апатит|4|4|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Доломит|4|4|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Хромит|4|4|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Калтемит|6|5|5|нова статија}} {{:ВП:УНС|Плагиоклас|5|5|5|нова статија}} {{:ВП:УНС|Воластонит|4|4|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Дијамант|10|9|10|подобрена статија}} {{:ВП:УНС|Поташа|6|6|6|нова статија}} {{:ВП:УНС|Азурит|4|4|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Волфрамит|3|3|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Сфалерит|5|5|5|нова статија}} {{:ВП:УНС|Халкопирит|4|4|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Селенит|4|4|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Вулфенит|4|4|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Ахат|5|4|5|нова статија}} {{:ВП:УНС|Халит|4|4|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Криолит|3|3|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Барарит|4|4|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Жадеит|5|4|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Галенит|4|4|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Пиротит|5|5|5|нова статија}} {{:ВП:УНС|Гланц|4|4|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Чвилеваит|4|4|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Фробергит|3|3|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Ковелит|3|3|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Алакранит|3|3|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Минерален развој|7|6|7|нова статија}} {{:ВП:УНС|Халцедон|4|4|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Монтбреит|3|3|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Пентландит|4|4|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Троилит|3|3|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Кијанит|3|3|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Пироксен|3|3|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Биотит|4|3|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Амфибол|4|3|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Илменит|5|5|5|нова статија}} {{:ВП:УНС|Паласит|4|4|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Глинест минерал|4|4|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Кристален полиморфизам|6|5|6|нова статија}} {{:ВП:УНС|Кристализација|6|5|6|нова статија}} {{:ВП:УНС|Хантит|3|4|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Етрингит|4|3|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Сподумен|4|4|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Хрондрит|7|6|6|нова статија}} {{:ВП:УНС|Монацит|5|3|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Камацит|5|5|5|нова статија}} {{:ВП:УНС|Леонит|4|4|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Волинскит|4|4|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Земанит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Вариканит|3|3|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Цумкорит|3|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Тарбутит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Сабелит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Рајгранитит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Парадамит|3|3|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Офирит|3|2|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Мавбит|3|3|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Ијанбрусит|3|3|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Гордаит|3|3|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Клеусонит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Котигит|3|3|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Ланштајнит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Колимаит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Паскоит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Хумулит|3|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Гиролит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Торбернит|3|3|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Вивијанит|4|4|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Вермикулит|5|5|5|нова статија}} {{:ВП:УНС|Ванадинит|3|3|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Мотрамит|4|4|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Рингвудит|4|4|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Купрошпинел|4|4|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Парамонтрозеит|4|3|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Вадслеит|3|3|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Мусковит|3|3|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Лабрадорит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Лавендулан|3|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Натрон|3|3|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Омфацит|3|3|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Смектит|3|2|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Содалит|3|3|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Маричит|3|3|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Таранакит|3|3|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Тодорокит|4|4|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Кристенлит|3|3|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Пенросит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Кордиерит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Кофинит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Флуорелестадит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Форстерит|3|3|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Хатонит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Јадарит|3|3|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Минасжераисит-(Y)|3|3|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Зусманит|3|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Хубеит|3|3|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Лавсонит|3|3|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Ерионит|3|2|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Фожасит|3|2|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Колумбит|3|3|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Колтан|6|5|6|нова статија}} {{:ВП:УНС|Минерал|9|9|9|подобрена статија}} {{:ВП:УНС|Хризолит|4|4|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Метакаолин|3|3|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Купростибит|3|2|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Рутил|3|3|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Монокристал|5|4|5|нова статија}} {{:ВП:УНС|Сраснување (минералогија)|7|6|7|нова статија}} {{:ВП:УНС|Кристален раст|5|4|5|нова статија}} {{:ВП:УНС|Теорема на кристалографско ограничување|4|3|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Хризотил|4|4|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Историја на минералогијата|4|4|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Роберт Хејзен|5|5|5|нова статија}} {{:ВП:УНС|Кристален хабитус|3|3|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Закон за конфликтни минерали|7|7|7|нова статија}} {{:ВП:УНС|Гипс|6|5|6|подобрена статија}} {{:ВП:УНС|Кварц|7|6|6|подобрена статија}} {{:ВП:УНС|Сафир|8|8|8|подобрена статија}} {{:ВП:УНС|Азбест|9|10|10|подобрена статија}} {{:ВП:УНС|Перовскит|5|4|5|нова статија}} {{:ВП:УНС|Кристален систем|5|4|5|нова статија}} {{:ВП:УНС|Килибар|7|6|6|подобрена статија}} {{:ВП:УНК}} [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/Минералогија|Тиверополник]] bdx80opaurr9teavlk1vgj10p51xab6 4 1385831 5538239 5537443 2026-04-13T06:44:46Z P.Nedelkovski 47736 /* Резултати */ 5538239 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:GLAM logo transparent.png|180п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |} {| style="height:100%; width:80%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="padding:10px 0; font-family:'DejaVu Sans Serif', sans-serif; vertical-align:top;" | <span style="font-size:25px;"><center>'''МАТИЧЕН ВИКИПЕДИЈАНЕЦ 2026</center>'''</span> <div align="center"> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-top:-10px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> <span style="font-size:16px; font-weight;">[[Корисник:P.Nedelkovski|'''P.Nedelkovski''']]</span> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> </div> '''Овогодинашната тема на програмата „ГЛАМ“ за уредување, соработка и подобрување на содржината на Википедија и нејзините проекти е „Ботаника на Македонија“. Следствено на тоа, приднесите и делувањата на ова поле (оваа програма) е насечно токму кон таа тема. == Резултати == ''' {| class="wikitable" |+ Создадени статии |- ! реден број !! новосоздадена статија |- | 1. || [[Rochelia disperma]] |- | 2. || [[Myosotis]] |- | 3. || [[Myosotis cadmea]] |- | 4. || [[Myosotis arvensis]] |- | 5. || [[Myosotis ramosissima]] |- | 6. || [[Myosotis stricta]] |- | 7. || [[Myosotis minutiflora]] |- | 8. || [[Вистинска шумска незаборавка]] |- | 9. || [[Алпска незаборавка]] |- | 10. || [[Теснолисна незаборавка]] |- | 11. || [[Блатен даб (Кривогаштани)]] |- | 12. || [[Шумска незаборавка]] |- | 13. || [[Кратовски борови]] |- | 14. || [[Здебелена незаборавка]] |- | 15. || [[Превиткана незаборавка]] |- | 16. || [[Myosotis sicula]] |- | 17. || [[Myosotis laxa]] |- | 18. || [[Валандовски чинар]] |- | 19. || [[Смоларски чинар]] |- | 20. || [[Горска незаборавка]] |- | 21. || [[Моклишна незаборавка]] |- | 22. || [[Реткоцветна незаборавка]] |- | 23. || [[Lappula]] |- | 24. || [[Lappula squarrosa]] |- | 25. || [[Lappula barbata]] |- | 26. || [[Lappula marginata]] |- | 27. || [[Cynoglossum]] |- | 28. || [[Cynoglossum columnae]] |- |} == Поврзано == * [[Википедија:Програма „ГЛАМ“]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] 1mgd30wgfwb38r25dpsm83l6q689o86 0 1385886 5538258 5515350 2026-04-13T07:34:48Z Bjankuloski06 332 5538258 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Минерал|name=Тенит|category=Метали и интерметални легури|boxwidth=|boxbgcolor=|image=Widmanstatten patterns 2.jpg|imagesize=260px|caption=[[Томсонова структура|Видманштетенови шеми]] на [[камацит]] и тенит, од [[метеорит]] кој моментално се наоѓа во [[Природонаучен музеј (Лондон)|Природонаучниот музеј, Лондон]].|formula={{chem|γ-(Ni,Fe)}}|molweight=|strunz=1.AE.10|system=[[кубен кристален систем | Изометриски]]|symmetry=''Fm3m''|color=Метално сивкасто до бело|habit=|twinning=|cleavage=Ништо|fracture=Хакли|tenacity=Податлив, флексибилен|mohs=5–5.5|luster=Металик|streak=Светло сива|diaphaneity=Непроѕирен|gravity=7.8–8.22|density=|polish=|opticalprop=|refractive=|birefringence=|pleochroism=|2V=|dispersion=|extinction=|length fast/slow=|fluorescence=|absorption=|melt=|fusibility=|diagnostic=|solubility=|other=Нерадиоактивен, [[магнетизам|магнетен]].|alteration=|references=<ref name=Handbook>{{cite web |last1=Anthony |first1=John W. |last2=Bideaux |first2=Richard A. |last3=Bladh |first3=Kenneth W. |last4=Nichols |first4=Monte C. |title=Taenite |url=http://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/taenite.pdf |website=Handbook of Mineralogy |publisher=Mineral Data Publishing |access-date=14 March 2022 |date=2005}}</ref><ref name=Webmin>http://webmineral.com/data/Taenite.shtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210122054347/http://webmineral.com/data/Taenite.shtml |date=2021-01-22 }} Webmineral data</ref>}} [[Податотека:Widmanstatten_hand.jpg|десно|мини|200x200пкс|Модел на видманштетен што ги прикажува двете форми на никел-железо, камацит и тенит, во октаедритен метеорит.]]'''Тенитот''' — [[минерал]] што природно се наоѓа на Земјата, главно во [[Железен метеорит|железни метеорити]]. Тој е [[легура]] од [[железо]] и [[никел]], со хемиска формула од пропорции на железо и никел од 20% до 65%. Името е изведено од грчкиот збор ταινία што значи „лента“. Тенитот е главна состојка на железните метеорити. Во октаедритите се наоѓа во ленти што се преплетуваат со [[камацит]], формирајќи [[Видманштетенова структура]], додека кај атакситите е доминантна состојка. Во октаедритите може да се појави фина мешавина со камацит, која се нарекува [[плесит]]. Тенитот е еден од четирите познати Fe-Ni метеоритски минерали: другите се [[камацит]], [[тетратенит]] и [[антитенит]]. == Својства == Непроѕирен е со металик сивкаста до бела боја. Структурата е изометрично-хексоктаедарска ([[Коцкест кристален систем]]). Неговата густина е околу 8 g/ ^cm3, а тврдоста е од 5 до 5,5 на [[Мосова скала|Мосовата скала]]. Тенитот е [[Магнетизам|магнетен]], за разлика од антитенитот. Структурата е изометрично-хексоктаедарска ([[Коцкест кристален систем]]). Кристалната решетка има c≈a= {{Вред|3.582|0.002}}.<ref>{{Наведено списание|last=Albertsen|first=F.|last2=Knudsen|first2=J. M.|last3=Jensen|first3=G. B.|date=Jun 1978|title=Structure of taenite in two iron meteorites J.|journal=Nature|volume=273|issue=5662|pages=453–454|bibcode=1978Natur.273..453A|doi=10.1038/273453a0}}</ref> [[Никел-Штрунцова класификација|Никел-Штрунцова класификацијата]] е I/A.08-20, додека [[Џејмс Двајт Дана]] класификацијата е 1.1.11.2. == Метеоритски локалитети со тенит == * [[Кампо дел Сиело]], поле во [[Аргентина]]. * [[Хенбершки резерват за заштита на матеорити]] во [[Австралија]]. * [[Кањоњ Диабло|Кањон Диабло]] во [[Аризона]]. == Поврзано == * [[Речник на метеорити]] * [[Список на минерали]] == Наводи == * Мејсон Б., 1962: ''Метеорити'' . Џ. Вајли и синови, Њујорк [[Категорија:Никлени легури]] [[Категорија:Самородни елементи]] [[Категорија:Коцкести минерали]] [[Категорија:Минерали на никелот]] [[Категорија:Минерали на железото]] [[Категорија:Врски за Wayback од предлошката „Семарх“]] [[Категорија:Метеорити]] q6z5v4ofo8sfiewvcncv2arng0linbb 5538259 5538258 2026-04-13T07:35:33Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Таенит]] на [[Тенит]] 5538258 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Минерал|name=Тенит|category=Метали и интерметални легури|boxwidth=|boxbgcolor=|image=Widmanstatten patterns 2.jpg|imagesize=260px|caption=[[Томсонова структура|Видманштетенови шеми]] на [[камацит]] и тенит, од [[метеорит]] кој моментално се наоѓа во [[Природонаучен музеј (Лондон)|Природонаучниот музеј, Лондон]].|formula={{chem|γ-(Ni,Fe)}}|molweight=|strunz=1.AE.10|system=[[кубен кристален систем | Изометриски]]|symmetry=''Fm3m''|color=Метално сивкасто до бело|habit=|twinning=|cleavage=Ништо|fracture=Хакли|tenacity=Податлив, флексибилен|mohs=5–5.5|luster=Металик|streak=Светло сива|diaphaneity=Непроѕирен|gravity=7.8–8.22|density=|polish=|opticalprop=|refractive=|birefringence=|pleochroism=|2V=|dispersion=|extinction=|length fast/slow=|fluorescence=|absorption=|melt=|fusibility=|diagnostic=|solubility=|other=Нерадиоактивен, [[магнетизам|магнетен]].|alteration=|references=<ref name=Handbook>{{cite web |last1=Anthony |first1=John W. |last2=Bideaux |first2=Richard A. |last3=Bladh |first3=Kenneth W. |last4=Nichols |first4=Monte C. |title=Taenite |url=http://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/taenite.pdf |website=Handbook of Mineralogy |publisher=Mineral Data Publishing |access-date=14 March 2022 |date=2005}}</ref><ref name=Webmin>http://webmineral.com/data/Taenite.shtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210122054347/http://webmineral.com/data/Taenite.shtml |date=2021-01-22 }} Webmineral data</ref>}} [[Податотека:Widmanstatten_hand.jpg|десно|мини|200x200пкс|Модел на видманштетен што ги прикажува двете форми на никел-железо, камацит и тенит, во октаедритен метеорит.]]'''Тенитот''' — [[минерал]] што природно се наоѓа на Земјата, главно во [[Железен метеорит|железни метеорити]]. Тој е [[легура]] од [[железо]] и [[никел]], со хемиска формула од пропорции на железо и никел од 20% до 65%. Името е изведено од грчкиот збор ταινία што значи „лента“. Тенитот е главна состојка на железните метеорити. Во октаедритите се наоѓа во ленти што се преплетуваат со [[камацит]], формирајќи [[Видманштетенова структура]], додека кај атакситите е доминантна состојка. Во октаедритите може да се појави фина мешавина со камацит, која се нарекува [[плесит]]. Тенитот е еден од четирите познати Fe-Ni метеоритски минерали: другите се [[камацит]], [[тетратенит]] и [[антитенит]]. == Својства == Непроѕирен е со металик сивкаста до бела боја. Структурата е изометрично-хексоктаедарска ([[Коцкест кристален систем]]). Неговата густина е околу 8 g/ ^cm3, а тврдоста е од 5 до 5,5 на [[Мосова скала|Мосовата скала]]. Тенитот е [[Магнетизам|магнетен]], за разлика од антитенитот. Структурата е изометрично-хексоктаедарска ([[Коцкест кристален систем]]). Кристалната решетка има c≈a= {{Вред|3.582|0.002}}.<ref>{{Наведено списание|last=Albertsen|first=F.|last2=Knudsen|first2=J. M.|last3=Jensen|first3=G. B.|date=Jun 1978|title=Structure of taenite in two iron meteorites J.|journal=Nature|volume=273|issue=5662|pages=453–454|bibcode=1978Natur.273..453A|doi=10.1038/273453a0}}</ref> [[Никел-Штрунцова класификација|Никел-Штрунцова класификацијата]] е I/A.08-20, додека [[Џејмс Двајт Дана]] класификацијата е 1.1.11.2. == Метеоритски локалитети со тенит == * [[Кампо дел Сиело]], поле во [[Аргентина]]. * [[Хенбершки резерват за заштита на матеорити]] во [[Австралија]]. * [[Кањоњ Диабло|Кањон Диабло]] во [[Аризона]]. == Поврзано == * [[Речник на метеорити]] * [[Список на минерали]] == Наводи == * Мејсон Б., 1962: ''Метеорити'' . Џ. Вајли и синови, Њујорк [[Категорија:Никлени легури]] [[Категорија:Самородни елементи]] [[Категорија:Коцкести минерали]] [[Категорија:Минерали на никелот]] [[Категорија:Минерали на железото]] [[Категорија:Врски за Wayback од предлошката „Семарх“]] [[Категорија:Метеорити]] q6z5v4ofo8sfiewvcncv2arng0linbb 5538279 5538259 2026-04-13T07:42:49Z Bjankuloski06 332 5538279 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Минерал|name=Тенит|category=Метали и интерметални легури|boxwidth=|boxbgcolor=|image=Widmanstatten patterns 2.jpg|imagesize=260px|caption=[[Томсонова структура|Видманштетенови шеми]] на [[камацит]] и тенит, од [[метеорит]] кој моментално се наоѓа во [[Природонаучен музеј (Лондон)|Природонаучниот музеј, Лондон]].|formula={{chem|γ-(Ni,Fe)}}|molweight=|strunz=1.AE.10|system=[[кубен кристален систем | Изометриски]]|symmetry=''Fm3m''|color=Метално сивкасто до бело|habit=|twinning=|cleavage=Ништо|fracture=Хакли|tenacity=Податлив, флексибилен|mohs=5–5.5|luster=Металик|streak=Светло сива|diaphaneity=Непроѕирен|gravity=7.8–8.22|density=|polish=|opticalprop=|refractive=|birefringence=|pleochroism=|2V=|dispersion=|extinction=|length fast/slow=|fluorescence=|absorption=|melt=|fusibility=|diagnostic=|solubility=|other=Нерадиоактивен, [[магнетизам|магнетен]].|alteration=|references=<ref name=Handbook>{{cite web |last1=Anthony |first1=John W. |last2=Bideaux |first2=Richard A. |last3=Bladh |first3=Kenneth W. |last4=Nichols |first4=Monte C. |title=Taenite |url=http://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/taenite.pdf |website=Handbook of Mineralogy |publisher=Mineral Data Publishing |access-date=14 March 2022 |date=2005}}</ref><ref name=Webmin>http://webmineral.com/data/Taenite.shtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210122054347/http://webmineral.com/data/Taenite.shtml |date=2021-01-22 }} Webmineral data</ref>}} [[Податотека:Widmanstatten_hand.jpg|десно|мини|200x200пкс|Модел на видманштетен што ги прикажува двете форми на никел-железо, камацит и тенит, во октаедритен метеорит.]]'''Тенитот''' — [[минерал]] што природно се наоѓа на Земјата, главно во [[Железен метеорит|железни метеорити]]. Тој е [[легура]] од [[железо]] и [[никел]], со хемиска формула од пропорции на железо и никел од 20% до 65%. Името е изведено од грчкиот збор ταινία што значи „лента“. Тенитот е главна состојка на железните метеорити. Во октаедритите се наоѓа во ленти што се преплетуваат со [[камацит]], формирајќи [[Видманштетенова структура]], додека кај атакситите е доминантна состојка. Во октаедритите може да се појави фина мешавина со камацит, која се нарекува [[плесит]]. Тенитот е еден од четирите познати Fe-Ni метеоритски минерали: другите се [[камацит]], [[тетратенит]] и [[антитенит]]. == Својства == Непроѕирен е со металик сивкаста до бела боја. Структурата е изометрично-хексоктаедарска ([[Коцкест кристален систем]]). Неговата густина е околу 8 g/ ^cm3, а тврдоста е од 5 до 5,5 на [[Мосова скала|Мосовата скала]]. Тенитот е [[Магнетизам|магнетен]], за разлика од антитенитот. Структурата е изометрично-хексоктаедарска ([[Коцкест кристален систем]]). Кристалната решетка има c≈a= {{Вред|3.582|0.002}}.<ref>{{Наведено списание|last=Albertsen|first=F.|last2=Knudsen|first2=J. M.|last3=Jensen|first3=G. B.|date=Jun 1978|title=Structure of taenite in two iron meteorites J.|journal=Nature|volume=273|issue=5662|pages=453–454|bibcode=1978Natur.273..453A|doi=10.1038/273453a0}}</ref> [[Никел-Штрунцова класификација|Никел-Штрунцова класификацијата]] е I/A.08-20, додека [[Џејмс Двајт Дана]] класификацијата е 1.1.11.2. == Метеоритски локалитети со тенит == * [[Кампо дел Сиело]], поле во [[Аргентина]]. * [[Хенбершки резерват за заштита на матеорити]] во [[Австралија]]. * [[Кањоњ Диабло|Кањон Диабло]] во [[Аризона]]. == Поврзано == * [[Речник на метеорити]] * [[Список на минерали]] == Наводи == {{наводи}} == Литература == * Мејсон Б., 1962: ''Метеорити'' . Џ. Вајли и синови, Њујорк {{Метеорити}} [[Категорија:Никлени легури]] [[Категорија:Самородни елементи]] [[Категорија:Коцкести минерали]] [[Категорија:Минерали на никелот]] [[Категорија:Минерали на железото]] [[Категорија:Врски за Wayback од предлошката „Семарх“]] [[Категорија:Метеорити]] qxrjnwjj19l2akbiw0pe1rh64rjyewl 5538280 5538279 2026-04-13T08:44:44Z Bjankuloski06 332 5538280 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Минерал|name=Тенит|category=Метали и интерметални легури|boxwidth=|boxbgcolor=|image=Widmanstatten patterns 2.jpg|imagesize=260px|caption=[[Томсонова структура|Видманштетенови шеми]] на [[камацит]] и тенит, од [[метеорит]] кој моментално се наоѓа во [[Природонаучен музеј (Лондон)|Природонаучниот музеј, Лондон]].|formula={{chem|γ-(Ni,Fe)}}|molweight=|strunz=1.AE.10|system=[[кубен кристален систем | Изометриски]]|symmetry=''Fm3m''|color=Метално сивкасто до бело|habit=|twinning=|cleavage=Ништо|fracture=Хакли|tenacity=Податлив, флексибилен|mohs=5–5.5|luster=Металик|streak=Светло сива|diaphaneity=Непроѕирен|gravity=7.8–8.22|density=|polish=|opticalprop=|refractive=|birefringence=|pleochroism=|2V=|dispersion=|extinction=|length fast/slow=|fluorescence=|absorption=|melt=|fusibility=|diagnostic=|solubility=|other=Нерадиоактивен, [[магнетизам|магнетен]].|alteration=|references=<ref name=Handbook>{{cite web |last1=Anthony |first1=John W. |last2=Bideaux |first2=Richard A. |last3=Bladh |first3=Kenneth W. |last4=Nichols |first4=Monte C. |title=Taenite |url=http://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/taenite.pdf |website=Handbook of Mineralogy |publisher=Mineral Data Publishing |access-date=14 March 2022 |date=2005}}</ref><ref name=Webmin>http://webmineral.com/data/Taenite.shtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210122054347/http://webmineral.com/data/Taenite.shtml |date=2021-01-22 }} Webmineral data</ref>}} [[Податотека:Widmanstatten_hand.jpg|десно|мини|200x200пкс|Модел на видманштетен што ги прикажува двете форми на никел-железо, камацит и тенит, во октаедритен метеорит.]]'''Тенитот''' — [[минерал]] што природно се наоѓа на Земјата, главно во [[Железен метеорит|железни метеорити]]. Тој е [[легура]] од [[железо]] и [[никел]], со хемиска формула од пропорции на железо и никел од 20% до 65%. Името е изведено од грчкиот збор ταινία што значи „лента“. Тенитот е главна состојка на железните метеорити. Во октаедритите се наоѓа во ленти што се преплетуваат со [[камацит]], формирајќи [[Видманштетенова структура]], додека кај атакситите е доминантна состојка. Во октаедритите може да се појави фина мешавина со камацит, која се нарекува [[плесит]]. Тенитот е еден од четирите познати Fe-Ni метеоритски минерали: другите се [[камацит]], [[тетратенит]] и [[антитенит]]. == Својства == Непроѕирен е со металик сивкаста до бела боја. Структурата е изометрично-хексоктаедарска ([[Коцкест кристален систем]]). Неговата густина е околу 8 g/ ^cm3, а тврдоста е од 5 до 5,5 на [[Мосова скала|Мосовата скала]]. Тенитот е [[Магнетизам|магнетен]], за разлика од антитенитот. Структурата е изометрично-хексоктаедарска ([[Коцкест кристален систем]]). Кристалната решетка има c≈a= {{Вред|3.582|0.002}}.<ref>{{Наведено списание|last=Albertsen|first=F.|last2=Knudsen|first2=J. M.|last3=Jensen|first3=G. B.|date=Jun 1978|title=Structure of taenite in two iron meteorites J.|journal=Nature|volume=273|issue=5662|pages=453–454|bibcode=1978Natur.273..453A|doi=10.1038/273453a0}}</ref> [[Никел-Штрунцова класификација|Никел-Штрунцова класификацијата]] е I/A.08-20, додека [[Џејмс Двајт Дана]] класификацијата е 1.1.11.2. == Метеоритски локалитети со тенит == * [[Кампо дел Сиело]], поле во [[Аргентина]]. * [[Хенбершки резерват за заштита на матеорити]] во [[Австралија]]. * [[Кањоњ Диабло|Кањон Диабло]] во [[Аризона]]. == Поврзано == * [[Речник на метеорити]] * [[Список на минерали]] == Наводи == {{наводи}} == Литература == * Мејсон Б., 1962: ''Метеорити'' . Џ. Вајли и синови, Њујорк [[Категорија:Никлени легури]] [[Категорија:Самородни елементи]] [[Категорија:Коцкести минерали]] [[Категорија:Минерали на никелот]] [[Категорија:Минерали на железото]] [[Категорија:Врски за Wayback од предлошката „Семарх“]] [[Категорија:Метеорити]] 7e250qhfm9apvs3bl6bht90lnr9u4c8 0 1385951 5538263 5530477 2026-04-13T07:36:23Z Bjankuloski06 332 Правописна исправка, replaced: Таенит → Тенит 5538263 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Минерал|name=Бријанит|image=Brianite.jpg|alt=|caption=Мали бели микрокристали на брианит од метеоритот Дејтон|category=Фосфатни минерали|formula=Na₂CaMg(PO₄)₂|molweight=|strunz=8.AC.30|system=[[Моноклинична]]|symmetry=''P''2₁/a|unit cell=a = 13.36&nbsp;Å, b = 5.23&nbsp;Å, <br/>c = 9.13&nbsp;Å, β = 91.2°; Z&nbsp;=&nbsp;4|color=Безбоен|colour=|habit=Анхедрални зрна со ламеларна структура видливи под поларизирана светлина|twinning=Полисинтетика на {100}|cleavage=|fracture=|tenacity=|mohs=4-5|luster=Стаклесто тело|streak=|diaphaneity=Проѕирно|gravity=3.0-3.1|density=|polish=|opticalprop=биаксијален (-)|refractive=n_α = 1.598, n_β = 1.605, n_γ = 1.608|birefringence=0.010|pleochroism=|2V=63° до 65°|dispersion=|extinction=2 до 3° од ламелите|length fast/slow=|fluorescence=|absorption=|melt=|fusibility=|diagnostic=|solubility=|impurities=|alteration=|other=|prop1=|prop1text=|references=<ref>[https://www.mineralienatlas.de/lexikon/index.php/MineralData?mineral=Brianite Mineralienatlas]</ref><ref name=Mindat/><ref name=HBM/>}} '''Бријанит''' — [[фосфат]]ен [[минерал]] со хемиска формула Na₂CaMg(PO₄)₂. Првпат е идентификуван во железен метеорит. Овој минерал е именуван по Брајан Харолд Мејсон (1917–2009), пионер во [[метеоритика]]та.<ref name="Mindat">[http://www.mindat.org/min-771.html Brianite mineral information and data on Mindat]</ref> Првпат е пријавен од метеоритот Дејтон во округот Монтгомери, Охајо, во 1966 година. Се јавува во фосфатни нодули во метеоритот. Поврзани минерали вклучуваат: панетит, витлокит, албит, енстатит, [[шрајберзит]], камацит, [[тенит]], [[графит]], сфалерит и троилит.<ref name="HBM">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.handbookofmineralogy.com/pdfs/brianite.pdf|title=Brianite data from the Handbook of Mineralogy|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924050529/http://www.handbookofmineralogy.com/pdfs/brianite.pdf|archive-date=2015-09-24|accessdate=2015-01-31}}</ref> == Етимологија и историја == Бријанитот за прв пат е откриен, заедно со панетитот, за време на испитувањето на железниот метеорит Дејтон, октаедрит со класа IAB-sLH, кој е пронајден во 1892 година во близина на градот [[Дејтон]] во округот Монтгомери, [[Охајо]], со проценета вкупна тежина од 26,3 кг. Анализата и првичниот опис ги извршиле Луис Х. Фукс, Е. Олсен и Едвард П. Хендерсон (1898–1992), кои го именувале минералот по новозеландско-американскиот геохемичар [[Брајан Харолд Мејсон]] (1917–2009) во чест на неговата пионерска работа во областа на метеоритиката. Фукс, Олсен и Хендерсон ги доставиле своите наоди и избраното име до Меѓународното минералошко здружение во 1966 година (ИНА внатрешен број на влез: 1966-030), кое го признало брианитот како посебен минерален вид.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://cnmnc.units.it/files/IMA_Master_List_(2024-07).pdf|title=Wayback Machine|work=cnmnc.units.it|accessdate=2026-02-06}}</ref> Примерокот од минералот се чува во Националниот музеј за природна историја во [[Вашингтон]] (САД) под каталошки број 1506.<ref>Brianite. In: John W. Anthony, Richard A. Bideaux, Kenneth W. Bladh, Monte C. Nichols (Hrsg.): Handbook of Mineralogy, Mineralogical Society of America. 2001 (englisch, handbookofmineralogy.org [PDF; 66 kB; abgerufen am 3. Oktober 2020]).</ref> == Класификација == Дури и во застареното 8-мо издание на класификацијата на минерали на Штрунц, брианитот припаѓал на минералната класа „фосфати, арсенати и ванадати“ и во рамките на таа класа на поделбата „безводни [[фосфат]]и, [[арсенат]]и и ванадати без странски анјони“ (големи [[Јон|катјони]] и други), каде што, заедно со станфилдитот, ја формирал „групата станфилдит-брианит“ со системски број VII/A.04 и дополнителниот член панетит. Во минералниот именик Лапис од [[Стефан Вајс]], кој, од грижа за приватните колекционери и институционалните колекции, сè уште се придржува до оваа постара форма на класификација од Карл Хуго Штрунц, на минералот му бил доделен системскиот и минералниот број VII/A.05-40. Во системот за класификација на Лапис, ова одговара на поделбата „Безводни фосфати [PO4]3−, без странски анјони“, каде што групите VII/A.02 до VII/A.05 содржат фосфати со средно големи катјони и претежно Fe–Mn. Бријанит, заедно со бобдаунсит, фарингтонит, феромерилит, гуримит, панетит, станфилдит, стронтиовхитлокит, туит, витлокит и вопмајит, формира посебна, но неименувана група (од 2018 година). 9-тото издание на системот за класификација на минерали на Штрунц, кое важи од 2001 година и последен пат е ажурирано од IMA во 2009 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://cnmnc.units.it/IMA2009-01%20UPDATE%20160309.pdf|title=Wayback Machine|work=cnmnc.units.it|accessdate=2026-02-06|archive-date=2024-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240729102044/http://cnmnc.units.it/IMA2009-01%20UPDATE%20160309.pdf|url-status=dead}}</ref> исто така го класифицира брианитот во поделбата „Фосфати, итн., без дополнителни анјони; без H2O“. Оваа класификација е понатаму поделена според релативната големина на вклучените катјони, така што, врз основа на неговиот состав, минералот се наоѓа во подгрупата „Со средни и големи катјони“, каде што е единствен член на неименуваната група 8.AC.30. Дана класификацијата на минерали, која претежно се користи во земјите што зборуваат англиски јазик, исто така го сместува брианитот во класата „Фосфати, арсенати и ванадати“, а таму во поделбата „Безводни фосфати, итн.“. Тука, тој е единствен член на неименуваната група 38.01.07 во рамките на подгрупата „Безводни фосфати, итн. A+B₂+XO₄“. == Хемија == Според идеалниот состав на брианитот (Na₂CaMg[PO₄]₂), минералот се состои од два дела [[натриум]] (Na), еден дел [[калциум]], еден дел магнезиум и два дела фосфатен комплекс PO₄ по единица на формулата. Ова одговара на масен удел (тежински%) од 15,31 тежински% Na, 13,35 тежински% Ca, 8,09 тежински% Mg и 63,25 тежински% PO₄, кој се состои од 20,63 тежински% [[фосфор]] (P) и 42,62 тежински% [[кислород]] (O), или во неговата оксидна форма, 20,6 тежински% Na₂O, 18,67 тежински% CaO, 13,42 тежински% MgO и 47,27 тежински% P₂O₅. Микросондната анализа на шест зрна од типскиот материјал од метеоритот Дејтон, сепак, откри малку поинаков состав од 22,1 тежински% Na₂O, 12,6 тежински% MgO, 18,8 тежински% CaO и 46,9 тежински% P₂O₅, како и мала количина на FeO (0,5 тежински%). Соединението е исто така синтетизирано од оригиналните опишувачи со загревање на стехиометриски количини на CaO, MgO и Na₂HPO₄. Смесата прво била загреана на 650&nbsp;°C за да се отстрани H₂O. Понатамошното загревање до 1150&nbsp;°C, последователната обработка на смесата, а потоа повторното загревање до 800&nbsp;°C во тек на два месеци, дало соединение чијшто модел на дифракција на Х-зраци бил идентичен со оној на минералот. == Кристална структура == Бријанитот кристализира изоструктурно со мервинит во моноклинната просторна група P21/c (просторна група бр. 14) со параметри на решетката a = 9,120 Å; b = 5,198 Å; c = 13,370 Å и β = 90,78°, и четири формулни единици по единична ќелија.<ref>Richard V. Gaines, H. Catherine W. Skinner, Eugene E. Foord, Brian Mason, Abraham Rosenzweig: Dana’s New Mineralogy. 8. Auflage. John Wiley & Sons, New York u. a. 1997, <nowiki>ISBN 0-471-19310-0</nowiki>, S. 704.</ref> Во кристалната структура на брианитот, шест кислородно координирани магнезиумови октаедри (Mg) се опкружени со три фосфатни тетраедри (PO4) во една рамнина (вкупно шест), поврзани едни со други преку споделени темиња. Празнините се пополнети со полиедри на Ca и Na2, кои се поврзани со октаедрите на Mg и тетраедрите на PO4 преку споделени рабови.<ref>Hugo Strunz, Ernest H. Nickel: Strunz Mineralogical Tables. Chemical-structural Mineral Classification System. 9. Auflage. E. Schweizerbart’sche Verlagsbuchhandlung (Nägele u. Obermiller), Stuttgart 2001, <nowiki>ISBN 3-510-65188-X</nowiki>, S. 432 (englisch).</ref> {| class="left" |<gallery> Податотека:Brianite_crystal_structure_(Alkemper-Fuess_1998)_along_a_axis.png|врска=https://de.wikipedia.org/wiki/Datei:Brianite_crystal_structure_(Alkemper-Fuess_1998)_along_a_axis.png|Со{{Мртва_врска|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} насока на гледање паралелна со а-оската Податотека:Brianite_crystal_structure_(Alkemper-Fuess_1998)_along_b_axis.png|врска=https://de.wikipedia.org/wiki/Datei:Brianite_crystal_structure_(Alkemper-Fuess_1998)_along_b_axis.png|Со{{Мртва_врска|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} насока на гледање паралелна со b-оската Податотека:Brianite_crystal_structure_(Alkemper-Fuess_1998)_along_c_axis.png|врска=https://de.wikipedia.org/wiki/Datei:Brianite_crystal_structure_(Alkemper-Fuess_1998)_along_c_axis.png|Со{{Мртва_врска|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} насока на гледање паралелна со c-оската Податотека:Brianite_crystal_structure_(Alkemper-Fuess_1998)_crystallographic_standard_alignment.png|врска=https://de.wikipedia.org/wiki/Datei:Brianite_crystal_structure_(Alkemper-Fuess_1998)_crystallographic_standard_alignment.png|Просторна{{Мртва_врска|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} репрезентација во стандардна кристалографска ориентација Податотека:Brianite_crystal_structure_(Alkemper-Fuess_1998)_polyhedra_model_along_c_axis.png|врска=https://de.wikipedia.org/wiki/Datei:Brianite_crystal_structure_(Alkemper-Fuess_1998)_polyhedra_model_along_c_axis.png|Како{{Мртва_врска|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} полиедарски модел со насока на гледање паралелна со c-оската </gallery> |} == Формирање и локации == Бријанитот се формира како ретка компонента во фосфатните џебови во железните [[метеорит]]и. На својата типична локација во Дејтонскиот метеорит, минералот е пронајден во парагенеза со панетит, албит, енстатит и витлокит. Други поврзани минерали може да вклучуваат графит, камацит, шрајберзит, сфалерит, тенит и троилит. До денес, брианитот е откриен само во Дејтонскиот метеорит, во железниот метеорит IIICD Мораско, кој паднал во близина на [[Познањ]], [[Полска]], во 1914 година, и во аномалниот железен метеорит IIE Елга, кој бил пронајден во близина на Ојмјаконски во Република Саха на рускиот Далечен Исток во 1959 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mineralienatlas.de/lexikon/index.php/MineralDataShow?mineralid=494&sections=12|title=Bitte warten ... / Please wait ...|work=www.mineralienatlas.de|accessdate=2026-02-06}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Моноклински минерали]] [[Категорија:Фосфатни минерали]] kt7rd66gfthk5wzt4yg5h8mbsx4bzk8 0 1386186 5538269 5535842 2026-04-13T07:37:13Z Bjankuloski06 332 Правописна исправка, replaced: Таенит → Тенит 5538269 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Cyanobacteria_(250_22)_Native_preparation.jpg|мини|Повеќето минерали на [[Земја (планета)|Земјата]] формирани по [[фотосинтеза]]та од [[цијанобактерии]]те (на сликата) почнале да додаваат кислород во атмосферата.]] '''Минерален развој или минерална еволуција''' — неодамнешна [[хипотеза]] која обезбедува историски контекст на [[минералогија]]та. Таа претпоставува дека минералогијата на планетите и месечините станува сè посложена како резултат на промените во физичката, хемиската и биолошката средина. Во [[Сончев Систем|Сончевиот систем]], бројот на [[Минерал|минерални видови]] пораснал од околу десетина на над 5400 како резултат на три процеси: одвојување и концентрација на елементи; поголем опсег на температура и притисок заедно со дејството на испарливи материи; и нови хемиски патишта обезбедени од живите организми. На Земјата постоеле три периоди на развој на минералите. Раѓањето на [[Сонце]]то и формирањето на [[астероид]]и и [[Планета|планети]] го зголемило бројот на минерали на околу 250. Повтореното преработување на кората и [[Плашт (геологија)|плаштот]] преку процеси како што се делумно топење и [[Тектоника на плочите|тектоника на плочи]] го зголемило вкупниот број на околу 1500. Останатите минерали, повеќе од две третини од вкупниот број, биле резултат на хемиски промени посредувани од живи организми, при што најголемото зголемување се случило по [[Кислородна катастрофа|Кислородната катастрофа]]. [[Податотека:A_Timeline_of_Mineral_Evolution.jpg|десно|мини|Еволуција на минерали]] == Употребата на терминот „еволуција“ == Во трудот од 2008 година во кој бил воведен терминот „''еволуција на минерали''“, [[Роберт Хејзен]] и коавторите препознале дека примената на зборот „еволуција“ на минерали веројатно ќе биде спорна, иако постоеле преседани уште од книгата ''„Еволуцијата на магматските карпи“'' од [[Норман Бовен]] од 1928 година. Тие го употребувале терминот во смисла на неповратна низа настани што доведуваат до сè посложени и разновидни збирови на минерали.<ref name="urPaper">{{Наведено списание|last=Hazen|first=R. M.|last2=Papineau|first2=D.|last3=Bleeker|first3=W.|last4=Downs|first4=R. T.|last5=Ferry|first5=J. M.|last6=McCoy|first6=T. J.|last7=Sverjensky|first7=D. A.|last8=Yang|first8=H.|date=1 November 2008|title=Mineral evolution|journal=American Mineralogist|volume=93|issue=11–12|pages=1693–1720|bibcode=2008AmMin..93.1693H|doi=10.2138/am.2008.2955}}</ref> За разлика од [[Еволуција|биолошката еволуција]], таа не вклучува [[мутација]], конкуренција или [[Наследување|пренесување информации на потомството]]. Хејзен и неговите соработници истражувале некои други аналогии, вклучувајќи ја и идејата за [[изумирање]]. Некои процеси на формирање минерали повеќе не се случуваат, како што се оние што произвеле одредени минерали во [[енстатит хондрити]] кои се нестабилни на Земјата во нејзината оксидирана состојба. Исто така, [[Експлозивен ефект на стаклена градина|ефектот на стаклена градина]] на [[Венера (планета)|Венера]] можеби довел до трајни загуби на некои минерални видови.<ref name="complexity">{{Наведено списание|last=Hazen|first=R. M.|last2=Eldredge|first2=N.|date=22 February 2010|title=Themes and Variations in Complex Systems|journal=Elements|volume=6|issue=1|pages=43–46|doi=10.2113/gselements.6.1.43}}</ref> Сепак, истребувањето на минерали не е навистина неповратно; изгубен минерал би можел повторно да се појави доколку се воспостават соодветни услови на животната средина.<ref name="Rosing">{{Наведено списание|last=Rosing|first=Minik T.|date=27 November 2008|title=Earth science: On the evolution of minerals|journal=Nature|volume=456|issue=7221|pages=456–458|bibcode=2008Natur.456..456R|doi=10.1038/456456a|pmid=19037307}}</ref> == Претсончеви минерали == [[Податотека:Murchison-meteorite-stardust.jpg|мини|Претсончевите зрна („ѕвездена прашина“) од метеоритот Мерчисон даваат информации за првите минерали.]] Во раниот период на [[Вселена]]та, немало минерали бидејќи единствените достапни елементи биле [[водород]], [[хелиум]] и траги од [[литиум]]. Формирањето на минерали станало можно откако потешките елементи, вклучувајќи [[јаглерод]], [[кислород]], [[силициум]] и [[азот]], биле синтетизирани во ѕвездите. Во ширените атмосфери на [[Црвен џин|црвените џинови]] и исфрлањата од [[Супернова|суперновите]], микроскопските минерали се формирале на температури над {{Convert|1500|C|F}}.<ref name="McCoy">{{Наведено списание|last=McCoy|first=T. J.|date=22 February 2010|title=Mineralogical Evolution of Meteorites|journal=Elements|volume=6|issue=1|pages=19–23|doi=10.2113/gselements.6.1.19}}</ref> Докази за овие минерали може да се пронајдат во меѓуѕвездените зрна вградени во примитивни [[метеорит]]и наречени [[хондрит]]и, кои во суштина се космички седиментни карпи. Бројот на познати видови е приближно десетина, иако се распознаени уште неколку материјали, но не се класифицирани како минерали. Бидејќи има висока температура на кристализација (околу {{Convert|4400|C|F}}), [[дијамант]]от веројатно бил првиот минерал кој се формирал.<ref name="Hadean">{{Наведено списание|last=Hazen|first=R. M.|date=25 November 2013|title=Paleomineralogy of the Hadean Eon: A preliminary species list|journal=American Journal of Science|volume=313|issue=9|pages=807–843|bibcode=2013AmJS..313..807H|doi=10.2475/09.2013.01}}</ref><ref name="wmap.gsfc.nasa.gov">{{Наведена мрежна страница|url=https://wmap.gsfc.nasa.gov/universe/bb_tests_ele.html|title=WMAP Big Bang Elements Test|work=WMAP's universe|publisher=National Aeronautics and Space Administration|accessdate=22 August 2018}}</ref> Потоа следеле [[графит]], [[оксид]]и ([[рутил]], [[корунд]], [[шпинел]], [[хибонит]]), [[карбид]]и ([[муасанит]]), [[нитрид]]и ([[осборнит]] и [[силициум нитрид]]) и [[Силикатни минерали|силикати]] ([[форстерит]] и [[Бриџманит|силикат перовскит]] (MgSiO₃)). Овие „ур-минерали“ ги посеале молекуларните облаци од кои е формиран [[Сончев Систем|Сончевиот Систем]].<ref name="Condie">{{Наведена книга|title=Earth as an Evolving Planetary System|last=Condie|first=Kent C.|date=2015|publisher=Academic Press|isbn=978-0128037096|page=360}}</ref> == Процеси == По формирањето на Сончевиот систем, развојот на минералите била водена од три основни механизми: одвојување и концентрација на елементи; поголем опсег на температура и притисок во комбинација со хемиско дејство на испарливи материи; и нови реакциони патишта водени од живи организми.<ref name="wmap.gsfc.nasa.gov"/> === Разделување и концентрација === [[Податотека:Terrestial_Planets_internal_en.jpg|мини|Пресечни погледи на некои [[Земјовидна планета|земјовидни планети]], кои ги прикажуваат слоевите]] Највисокото ниво во класификацијата на минералите се основа на хемискиот состав.<ref name="Jolyon">{{Наведено списание|last=Jolyon|first=Ralph|date=November 2012|title=Did life change Earth's geology?|journal=Astronomy|volume=40|issue=11|pages=44–49}}</ref> Сепак, дефинирачките елементи за многу минерални групи, како што се [[Бор (елемент)|борот]] во [[Боратни минерали|боратите]] и [[фосфор]]от во [[Фосфатни минерали|фосфатите]], на почетокот биле присутни единствено во концентрации од делови на милион или помалку. Ова им оставило мала или никаква шанса да се спојат и да формираат минерали сè додека надворешните влијанија не ги приближиле.<ref name="HazenAeon">{{Наведена мрежна страница|url=https://aeon.co/essays/how-life-made-the-earth-into-a-cosmic-marvel|title=How life made the earth into a cosmic marvel|last=Hazen|first=Robert|date=24 June 2014|work=Aeon|accessdate=13 August 2018|archive-date=2018-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180824034218/https://aeon.co/essays/how-life-made-the-earth-into-a-cosmic-marvel|url-status=dead}}</ref> Процесите што ги одделуваат и концентрираат елементите вклучуваат [[планетарна диференцијација]] (на пример, одделување во слоеви како што се јадро и плашт); испуштање гасови ; фракционо кристализирање; и делумно топење. === Променливи и испарливост === [[Податотека:GypsumCrystalsLakeLucerno.jpg|мини|Кристали од [[гипс]] се формирале како резултат на испарувањето на водата во езерото Лусеро, [[Ново Мексико]].]] Дозволените комбинации на елементи во минералите се определени со [[термодинамика]]; за еден елемент да се додаде во кристал на дадена местоположба, тој мора да ја намали енергијата. На повисоки температури, многу елементи се заменливи во минерали како што е [[оливин]]от. Како што планетата се лади, минералите стануваат изложени на поголем опсег на [[Интензивни и екстензивни количини|интензивни количини]] како што се температурата и притисокот, овозможувајќи формирање на нови фази и поспецијализирани комбинации на елементи како што се глинести минерали и [[зеолит]]и.<ref name="Rosing"/> Нови минерали се формираат кога испарливи соединенија како што се [[вода]], [[јаглерод диоксид]] и кислород реагираат со нив. Средини како што се [[Ледена капа|ледени капи]], суви езера и ископани [[Метаморфна карпа|метаморфни карпи]] имаат карактеристични групи на минерали. === Биолошко влијание === Животот направил драматични промени во животната средина. Најдраматичен бил [[Кислородна катастрофа|Кислородната катастрофа]], пред околу 2,4 милијарди години, во кој [[Фотосинтеза|фотосинтетските]] организми ја преплавиле атмосферата со кислород. Живите организми, исто така, катализираат реакции, создавајќи минерали како што е [[арагонит]] кои не се во рамнотежа со нивната околина.<ref name="Fourth"/> == Хронологија == Пред формирањето на Сончевиот Систем, имало околу 12 минерали. Проценката за моменталниот број на минерали брзо се менувала. Во 2008 година, таа изнесувала 4300, но од ноември 2018 година имало 5413 официјално признати минерални видови.<ref name="IMAMineralsCount">{{Наведена мрежна страница|url=http://nrmima.nrm.se//imalist.htm|title=The New IMA List of Minerals – A Work in Progress|last=Pasero, Marco|date=November 2018|work=The New IMA List of Minerals|publisher=[[International Mineralogical Association|IMA]] – CNMNC (Commission on New Minerals Nomenclature and Classification)|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305195150/http://nrmima.nrm.se/imalist.htm|archive-date=5 March 2017|accessdate=6 February 2019|display-authors=etal}}</ref> Во нивната хронологија за Земјата, [[Роберт Хејзен|Хејзен]] и неговите соработници (2008) ги поделиле промените во изобилството на минерали во три широки интервали: [[Насобирање (астрофизика)|насобирање]] до 4,55 Ga (пред милијарди години); преработка на Земјината кора и [[Плашт (геологија)|мантија]] помеѓу 4,55 Ga и 2,5 Ga; и биолошки влијанија по 2,5 Ga. Тие понатаму ги поделиле возрастите на 10 интервали, од кои некои се преклопуваат. Покрај тоа, некои од датумите се неизвесни; на пример, проценките за почетокот на современата тектоника на плочите се движат од 4,5 Ga до 1,0 Ga.<ref name="Bradley">{{Наведено списание|last=Bradley|first=D. C.|date=23 December 2014|title=Mineral evolution and Earth history|journal=American Mineralogist|volume=100|issue=1|pages=4–5|bibcode=2015AmMin.100....4B|doi=10.2138/am-2015-5101}}</ref> {| class="wikitable plainrowheaders" |+ style="text-align: left;" |Ерои и фази на минералниот развој на Земјата <ref name="Fourth"/> ! colspan="2" scope="col" | Ера/фаза ! scope="col" | Возраст (Ga) ! scope="col" | Кумулативен број на видови |- ! scope="row" | ''Пренебуларни „ур-минерали“'' | >4,6 | 12 |- ! rowspan="2" scope="row" | Период на планетарно насобирање (>4,55 Ga) | 1. Сонцето се пали, загревајќи ја маглината | >4,56 | 60 |- | 2. Форма на планетезимали | >4,56–4,55 | 250 |- ! rowspan="3" scope="row" | Период на преработка на кората и плаштот (4,55–2,5 Ga) | 3. Развој на магматски карпи | 4,55–4,0 | 350–420 {{Efn|The 420 is for "phases that might have played a significant role in Hadean geochemical processes"; there are also more than 100 rare minerals.<ref name=Hadean/>}} |- | 4. Формирање на гранитоиди и пегматити | 4,0–3,5 | 1000 |- | 5. Тектоника на плочи | >3,0 | 1500 |- ! rowspan="5" scope="row" | Период на биолошки посредувана минералогија (2,5 Ga – денес) | 6. Аноксичен биолошки свет | 3,9–2,5 | 1500 |- | 7. Кислородна катастрофа | 2,5–1,9 | >4000 |- | 8. Среден океан | 1,85–0,85 <ref name="HazenBook">{{Наведена книга|title=The story of Earth : the first 4.5 billion years, from stardust to living planet|last=Hazen|first=Robert M.|date=2013|publisher=Penguin Books|isbn=978-0143123644|location=New York}}</ref> {{Rp|181}} |>4000 |- | 9. Настани од типот „Снежна земјина топка“ | 0,85–0,542 | >4000 |- | 10. Фанерозојски период на биоминерализација | <0,542 | >5413 <ref name="IMAMineralsCount"/> |} === Планетарно насобирање === [[Податотека:Allende_meteorite,_carbonaceous_chondrite_(14787764392).jpg|мини|Пресек на хондрит што содржи тркалезни оливински хондрули]] [[Податотека:Esquel.jpg|мини|Примерок од [[палазит]] со кристали од оливин во матрица од железо-никел]] Во првиот период, Сонцето се запалило, загревајќи го околниот [[молекуларен облак]] . 60 нови минерали биле произведени и зачувани како инклузии во хондритите. Натрупувањето на прашина во астероидите и планетите, бомбардирањата, загревањето и реакциите со вода го зголемиле бројот на 250.<ref name="Condie"/><ref name="Fourth"/> ==== Фаза 1: Сонцето се пали ==== Пред 4,56 Ga, [[Настанок и развој на Сончевиот Систем|пресончевата маглина]] била густ молекуларен облак кој се состоел од водород и хелиумски гас со распрснати зрна прашина. Кога Сонцето се запалило и влегло во својата фаза од [[Ѕвезда од типот на T Бик|типот на T Бик]], ги стопило блиските зрна прашина. Некои од капките на топење биле припоени во хондритите како мали сферични објекти наречени [[хондрули]]. Речиси сите хондрити содржат и калциум-алуминиумски богати инклузии (CAI), најраните материјали формирани во Сончевиот Систем.<ref name="McCoy"/> Од испитувањето на хондритите од овој период, може да се распознаат 60 нови минерали со кристални структури од сите [[Кристален системи|кристални системи]]. Овде спаѓаат првите легури на железо-никел, [[Сулфидни минерали|сулфиди]], фосфиди и неколку силикати и оксиди. Меѓу најважните биле оливинот богат со магнезиум, [[пироксен]]от богат со магнезиум и [[плагиоклас]]от. Некои ретки минерали, произведени во средини сиромашни со кислород кои повеќе не се наоѓаат на Земјата, може да се најдат во енстатитните хондрити. ==== Фаза 2: Формирање на планетезимали ==== Набргу по формирањето на новите минерали во Фаза 1, тие почнале да се групираат, формирајќи [[астероид]]и и планети. Еден од најважните нови минерали бил[[мраз]]от; раниот Сончев Систем имал „снежна линија“ што ги одделувала карпестите планети и астероиди од [[Џиновска планета|џиновските планети]] богати со мраз, [[Заднептунец|заднептунските објекти]] и [[Комета|кометите]]. Греењето од радионуклидите го стопило мразот, а водата реагирала со карпи богати со оливин, формирајќи [[Силикатни минерали|филосиликати]], оксиди како што е [[магнетит]], сулфиди како што е [[пиротит]], [[карбонат]]ите [[доломит]] и [[калцит]] и сулфати како што е [[гипс]]. Шокот и топлината од бомбардирањето и евентуалното топење создале минерали како што е [[рингвудит]], главна компонента на [[Земјин плашт|Земјиниот плашт]]. На крајот, астероидите се загреале доволно за делумно топење, создавајќи стопи богати со пироксен и плагиоклас (способни за производство на [[базалт]]) и разни [[фосфат]]и. Сидерофилните (металољубиви) и литофилните (силикатнољубиви) елементи се одвоиле, што довело до формирање на јадро и кора, а некомпатибилните елементи биле засегнати во стопите. Добиените минерали се зачувани во еден вид камен метеорит, [[еукрит]] ([[кварц]], калиум [[фелдспат]], [[титанит]] и [[циркон]]) и во железно-никел метеорити (железо-никел легури како што се [[камацит]] и [[тенит]]; сулфиди на [[преодни метали]] како што е [[троилит]]; [[карбиди]] и [[фосфиди]]). Се проценува дека во оваа фаза се формирале 250 нови минерали.<ref name="Condie"/><ref name="Fourth"/> === Преработка на кора и обвивка === [[Податотека:Zircon-83147.jpg|мини|Кристал од циркон]] [[Податотека:2012.09.14.122828_Cremation_pegmatite_Yavapai_Point_Grand_Canyon_Arizona.jpg|мини|Примерок од пегматит од [[Голем Кањон|Големиот Кањон]]]] [[Податотека:Subduction-en.svg|мини|Модел на подвлекување]] Вториот период во историјата на минералниот развој започнал со масивниот удар што ја формирал [[Месечината]]. Ова го стопило поголемиот дел од кората и мантијата. Раната минералогија била определена со кристализација на магматски карпи и понатамошни бомбардирања. Оваа фаза потоа била заменета со обемно рециклирање на кората и мантијата, така што на крајот од овој период имало околу 1500 минерални видови. Сепак, малку од карпите преживеале од овој период, па времето на многу настани останува неизвесно. ==== Фаза 3: Магматски процеси ==== Третата фаза започнала со кора која била направена од мафични карпи (богати со железо и магнезиум) и ултрамафични карпи како што е базалтот. Овие карпи постојано се рециклирале со фракционо топење, фракционо кристализирање и одвојување на [[Магма|магми]] кои одбиваат да се мешаат. Пример за таков процес е [[Боуенова реакциска серија|Боуеновата реакциска серија]]. Еден од ретките извори на директни информации за минералогијата во оваа фаза се минералните опфати во цирконските кристали, кои датираат од пред 4,4 Ga. Помеѓу овие минерали се кварц, [[мусковит]], [[биотит]], [[Калиумов момирок|калиум фелдспат]], [[албит]], [[хлорит]] и [[хорнбленда]].<ref name="Papineau">{{Наведено списание|last=Papineau|first=D.|date=22 February 2010|title=Mineral Environments on the Earliest Earth|journal=Elements|volume=6|issue=1|pages=25–30|doi=10.2113/gselements.6.1.25}}</ref> Во тело сиромашно со испарливи материи како што се [[Меркур (планета)|Меркур]] и [[Месечина]]та, горенаведените процеси довеле до околу 350 минерални видови. Водата и другите испарливи материи, доколку биле присутни, го зголемиле вкупниот број. Земјата била богата со испарливи материи, со атмосфера составена од N₂, CO₂ и вода, и океан кој станувал постојано посолен. [[Вулканизам|Вулканизмот]], испуштањето гасови и [[хидратација]]та довеле до хидроксиди, [[хидрат]]и, [[Карбонатни минерали|карбонати]] и испарувања. За Земјата, каде што оваа фаза се совпаѓа со Хадајк [[Еон (геологија)|еон]], вкупниот број на широко распространети минерали се проценува на 420, со над 100 други кои биле ретки. [[Марс (планета)|Марс]] веројатно ја достигнал оваа фаза на развојот на минералите. ==== Фаза 4: Формирање на гранитоиди и пегматит ==== Со доволно топлина, базалтот бил претопен за да формира гранитоиди, грубо зрнести карпи слични на гранит. Циклусите на топење концентрирале ретки елементи како што се [[литиум]], [[берилиум]], [[бор]], [[ниобиум]], [[тантал]] и [[ураниум]] до точка каде што можеле да формираат 500 нови минерали. Голем број од нив биле концентрирани во исклучително грубо зрнести карпи наречени [[пегматит]]и кои обично се наоѓаат во насипи и вени во близина на поголеми магматски маси. Венера можеби го достигнала ова ниво на развој. ==== Фаза 5: Тектоника на плочи ==== Со почетокот на тектониката на плочите, [[подвлекување]]то ги понела кората и водата надолу, што довело до заемни дејства меѓу флуидите и карпите и поголема концентрација на ретки елементи. Особено, сулфидните наслаги биле формирани со 150 нови минерали на сулфосали. Подвлекувањето, исто така, однело поладна карпа во пшалтот и ја изложила на поголем притисок, што резултирало со нови фази кои подоцна биле подигнати и изложени како [[Метаморфна карпа|метаморфни минерали]] како што се [[кијанит]]от и [[силиманит]]от. === Биолошки посредувана минералогија === [[Податотека:Collenia_undosa_Minnesota.jpg|мини|Фосил од [[строматолит]] во пресек од формација на железо од 2,1 Ga]] [[Податотека:Curit_mineralogisches_museum_bonn.jpg|мини|[[Курит]], минерал [[Олово|од оловен]] ураниум оксид]] Неорганските процеси опишани во претходниот дел произвеле околу 1500 минерални видови. Останатите повеќе од две третини од минералите на Земјата се резултат на преобразбата на Земјата од страна на живите организми. Најголемиот придонес бил од огромното зголемување на содржината на кислород во атмосферата, почнувајќи со [[Кислородна катастрофа|Кислородната катастрофа]].<ref name="Gross">{{Наведено списание|last=Gross|first=Michael|date=October 2015|title=How life shaped Earth|journal=Current Biology|volume=25|issue=19|pages=R847–R850|doi=10.1016/j.cub.2015.09.011|pmid=26726334|doi-access=free}}</ref> Живите организми, исто така, почнале да произведуваат [[Костур|скелети]] и други форми на [[биоминерализација]].<ref name="Dove">{{Наведено списание|last=Dove|first=P. M.|date=22 February 2010|title=The Rise of Skeletal Biominerals|journal=Elements|volume=6|issue=1|pages=37–42|doi=10.2113/gselements.6.1.37}}</ref> Минерали како што се калцит, метални оксиди и многу глинени минерали би можеле да се сметаат за биосигнатури,<ref name="Yeager">{{Наведено списание|last=Yeager|first=Ashley|date=14 November 2008|title=Microbes drove Earth's mineral evolution|url=http://www.nature.com/news/2008/081114/full/news.2008.1226.html|journal=Nature|doi=10.1038/news.2008.1226|url-access=subscription|access-date=23 August 2018}}</ref> заедно со скапоцени камења како што се [[тиркиз]], [[азурит]] и [[малахит]]. ==== Фаза 6: Биологија во аноксичен свет ==== Пред околу 2,45 Ga, имало многу малку кислород во атмосферата. Животот можеби играл улога во таложењето на масивни карбонатни слоеви во близина на континенталните маргини и во таложењето на формации на лентесто железо, но нема недвосмислен доказ за ефектот на животот врз минералите. ==== Фаза 7: Кислородна катастрофа ==== Почнувајќи од околу 2,45 Ga и продолжувајќи до околу 2,0 или 1,9 Ga, имало драматичен пораст на содржината на кислород во долната атмосфера, континентите и океаните наречен [[Кислородна катастрофа]] или Голем настан на оксидација (ГНО). Пред ГНО, елементите што можеле да бидат во повеќекратни оксидациски состојби биле ограничени на најниската состојба, а тоа го ограничувало разновидноста на минерали што можеле да ги формираат. Во постарите седименти, најчесто се наоѓаат минералите [[сидерит]] (FeCO₃), [[уранинит]] (UO₂) и [[пирит]] ( FeS₂). Овие брзо оксидираат кога се изложени на атмосфера со кислород, но ова не се случило дури ни по обемно атмосферско дејство и пренос.<ref name="Sverjensky">{{Наведено списание|last=Sverjensky|first=D. A.|last2=Lee|first2=N.|date=22 February 2010|title=The Great Oxidation Event and Mineral Diversification|journal=Elements|volume=6|issue=1|pages=31–36|doi=10.2113/gselements.6.1.31}}</ref> Кога концентрацијата на молекули на кислород во атмосферата достигна 1% од денешното ниво, хемиските реакции за време на атмосферските влијанија станале многу слични на денешните. Сидеритот и пиритот биле заменети со железни оксиди магнетит и [[хематит]]; растворените јони на Fe2⁺ кои биле однесени во морето веќе биле таложени во обемни формации на лентесто железо. Сепак, ова не резултирало со нови минерали на железо, туку само со промена во нивното изобилство. Спротивно на тоа, оксидацијата на уранинитот резултирало со над 200 нови видови уранилни минерали како што се [[содит]] и [[виксит]], како и минерални комплекси како што е [[гумит]]от. Други елементи кои имаат повеќекратни оксидациски состојби вклучуваат [[бакар]] (кој се јавува во 321 оксиди и силикати), бор, [[ванадиум]], [[магнезиум]], [[селен]], [[телур]]иум, [[арсен]], [[антимон]], [[бизмут]], [[сребро]] и [[жива]]. Вкупно, се формирале околу 2500 нови минерали.<ref name="Fourth">{{Наведено списание|last=Hazen|first=R. M.|last2=Ferry|first2=J. M.|date=22 February 2010|title=Mineral Evolution: Mineralogy in the Fourth Dimension|journal=Elements|volume=6|issue=1|pages=9–12|doi=10.2113/gselements.6.1.9}}</ref> ==== Фаза 8: Среден океан ==== Следните приближно милијарда години (1,85–0,85 Ga) често се нарекуваат „ [[Досадна Милијарда]]“ бидејќи се сметало дека малку работи се случиле. Пооксидираниот слој на океанска вода во близина на површината полека се продлабочувал на сметка на аноксичните длабочини, но се сметало дека нема никаква драматична промена во климата, биологијата или минералогијата. Сепак, дел од оваа перцепција може да се должи на лошото зачувување на карпите од тој временски период. Многу од највредните резерви на олово, цинк и сребро во светот се наоѓаат во карпите од ова време, како и богати извори на минерали од берилиум, бор и ураниум. Во овој интервал се формирал и [[суперконтинент]]от [[Колумбија (суперконтинент)|Колумбија]], неговото распаѓање и формирањето на [[Родинија]]. Во некои квантитативни студии за минерали од берилиум, бор и жива, нема нови минерали за време на Големиот оксидациски настан, но има пулс на иновации за време на склопувањето на Колумбија. Причините за ова не се јасни, иако можеби имало некаква врска со ослободувањето на минерализирачки течности за време на [[Орогенеза|градењето на планините]]. ==== Фаза 9: Снежна земјина топка ==== Помеѓу 1,0 и 0,542 Ga, Земјата доживеала најмалку два настани „[[Снежна земјина топка]]“ во кои голем дел (можеби целата) од површината била покриена со мраз (што го прави доминантен површински минерал). Со мразот биле поврзани карбонатите на капата, дебели слоеви од [[варовник]] или [[доломит]], со арагонитски вентили.<ref>{{cite journal |last1=Shields |first1=Graham A. |title=Neoproterozoic cap carbonates: a critical appraisal of existing models and the plumeworld hypothesis |journal=Terra Nova |date=August 2005 |volume=17 |issue=4 |pages=299–310 |doi=10.1111/j.1365-3121.2005.00638.x |bibcode=2005TeNov..17..299S |doi-access=free }}</ref> Глинените минерали исто така биле произведувани во изобилство, а вулканите успеале да го пробијат мразот и да го зголемат залихите на минерали.<ref name=Fourth/> ==== Фаза 10: Фанерозок и биоминерализација ==== [[Податотека:Paradoxides_sp.jpg|мини|Фосил [[Камбриум|од доцнокамбриумски]] [[трилобит]]]] Последната фаза се совпаѓа со [[фанерозоик]]от, во која биоминерализацијата, создавањето минерали од страна на живите организми, станала широко распространета.<ref name=Dove/> Иако некои биоминерали може да се најдат во претходните записи, токму за време на камбриумската експлозија се развиле повеќето од познатите скелетни форми, и главните скелетни минерали (калцит, арагонит, [[апатит]] и [[опал]]). Повеќето од нив се карбонати, но некои се фосфати или калцит. Вкупно, кај живите организми се распознаени над 64 минерални фази, вклучувајќи метални сулфиди, оксиди, хидроксиди и силикати; над дваесетина биле пронајдени во човечкото тело.<ref name=urPaper/> Пред фанерозоикот, копното се состоело претежно од неплодна карпа, но растенијата почнале да го населуваат во [[Силур|силурскиот период]]. Ова довело до зголемување на производството на глинени минерали во голем ред. Во океаните, [[планктон]]от пренел [[калциум карбонат]] од плитките води до длабокиот океан, спречувајќи го производството на карбонати на капата и правејќи ги идните настани во форма на снежна земјина топка помалку веројатни. Микробите, исто така, се вклучиле во геохемиските циклуси на повеќето елементи, правејќи ги биогеохемиски циклуси. Минералошките новини вклучувале органски минерали кои биле пронајдени во остатоци од живот богати со јаглерод, како што се [[јаглен]]от и црните шкрилци.<ref name=urPaper/> === Антропоцен === [[Податотека:Abhurite_-_Shipwreck_Hydra,_South_coast_of_Norway.jpg|мини|Минералот [[абхурит]] се формира кога артефактите од калај кородираат во морска вода и се наоѓа во близина на некои бродоломи.<ref>{{Cite book|last1=Memet|first1=J. B. |chapter=The corrosion of metallic artefacts in seawater: descriptive analysis|pages=152–169 |title=Corrosion of Metallic Heritage Artefacts: Investigation, Conservation and Prediction of Long Term Behaviour|editor-last=Dillmann|editor-first=P.|editor-last2=Beranger|editor-first2=G.|editor-last3=Piccardo |editor-first3=P.|editor-last4=Matthiessen|editor-first4=H.|date=2007|publisher=Elsevier|isbn=9781845693015 |doi=10.1533/9781845693015.152}}</ref>]] Строго кажано, чисто биогените минерали не се признаваат од [[Меѓународен минералошки сојуз|Меѓународниот минералошки сојуз]] (ММС) освен ако не се вклучени и геолошки процеси. Чисто биолошките производи како што се школките на морските организми не се прифаќаат. Исто така, експлицитно се исклучени антропогените соединенија.<ref name=Nickel>{{cite journal |last = Nickel |first = Ernest H. |title = The definition of a mineral |journal = The Canadian Mineralogist |volume = 33 |issue = 3 |pages = 689–690 |date = 1995 |url = https://pubs.geoscienceworld.org/canmin/article-abstract/33/3/689/12679/the-definition-of-a-mineral?redirectedFrom=fulltext}}</ref> Сепак, луѓето имале такво влијание врз површината на планетата што геолозите размислуваат за воведување на нова [[Геолошка скала|геолошка епоха]], [[антропоцен]], за да ги одразат овие промени.<ref>{{cite journal |last1=Monastersky |first1=Richard |title=Anthropocene: The human age |journal=Nature |date=11 March 2015 |volume=519 |issue=7542 |pages=144–147 |doi=10.1038/519144a|pmid=25762264 |bibcode=2015Natur.519..144M |doi-access=free }}</ref><ref name=Heaney>{{cite journal |last1=Heaney |first1=P. J. |title=Defining minerals in the age of humans |journal=American Mineralogist |date=2017 |volume=102 |issue=5 |pages=925–926 |doi=10.2138/am-2017-6045 |bibcode=2017AmMin.102..925H |s2cid=125401258 }}</ref> Во 2015 година, Заласевич и коавторите предложиле дефиницијата за минерали да се прошири за да ги вклучи и човечките минерали и дека нивното производство претставува 11-та фаза од развојот на минералите.<ref name=Gross/><ref>{{cite journal |last1=Zalasiewicz |first1=Jan |last2=Kryza |first2=Ryszard |last3=Williams |first3=Mark |title=The mineral signature of the Anthropocene in its deep-time context |journal=Geological Society, London, Special Publications |date=2014 |volume=395 |issue=1 |pages=109–117 |doi=10.1144/SP395.2 |bibcode=2014GSLSP.395..109Z |s2cid=128774924 }}</ref> Последователно, Хејзен и коавторите каталогизирале 208 минерали кои се официјално признати од [[Меѓународен минералошки сојуз|Меѓународниот минералошки сојуз]], но се првенствено или исклучиво резултат на човечки активности. Повеќето од нив се формирале во врска со [[рударство]]то. Покрај тоа, некои биле создадени кога металните артефакти потонале и стапиле во заемно дејство со морското дно. Неколку веројатно нема да бидат официјално признати денес, но им е дозволено да останат во каталогот; меѓу нив се два (ниобокарбид и танталкарбид) кои можеби биле измама.<ref name=Heaney/><ref name=Anthropocene>{{cite journal |last1=Hazen |first1=Robert M. |last2=Grew |first2=Edward S. |last3=Origlieri |first3=Marcus J. |last4=Downs |first4=Robert T. |title=On the mineralogy of the "Anthropocene Epoch" |journal=American Mineralogist |date=1 March 2017 |volume=102 |issue=3 |pages=595–611 |doi=10.2138/am-2017-5875 |bibcode=2017AmMin.102..595H |s2cid=111388809 |doi-access=free }}</ref><ref name=DCO208>{{cite news |last1=Deep Carbon Observatory |title=Catalog of 208 human-caused minerals bolsters argument to declare 'Anthropocene Epoch' |url=https://phys.org/news/2017-03-human-caused-minerals-bolsters-argument-declare.html |access-date=24 August 2018}}</ref><ref name=Shannon>{{cite news |last1=Hall |first1=Shannon |title=Found: Thousands of Man-Made Minerals – Another Argument for the Anthropocene |url=https://www.scientificamerican.com/article/found-thousands-of-man-made-minerals-mdash-another-argument-for-the-anthropocene/ |access-date=24 August 2018 |work=Scientific American}}</ref> Хејзен и коавторите распознале три начини на кои луѓето имале големо влијание врз распространувањето и разновидноста на минералите. Првиот е преку производство. Долг список на синтетички кристали имаат минерални еквиваленти, вклучувајќи синтетички скапоцени камења, керамика, тули, цемент и батерии. Многу повеќе немаат минерален еквивалент; над 180.000 неоргански кристални соединенија се наведени во Базата на податоци за неоргански кристални структури.<ref name=Shannon/> За рударство или изградба на инфраструктура, луѓето ги прераспределиле карпите, седиментите и минералите на ниво кое може да се спореди со она на глацијацијата, а вредни минерали биле прераспределени и споени на начини што не би се појавиле природно.<ref name=DCO208/> == Потеклото на животот == Над две третини од минералните видови го должат своето постоење на животот, но животот може да го должи своето постоење и на минералите. Тие можеби биле потребни како модели за спојување на органски молекули; како [[катализа]]тори за хемиски реакции; и како метаболити.<ref name=urPaper/> Две истакнати теории за потеклото на животот вклучуваат глини и сулфиди на преодни метали.<ref name=Dawkins>{{cite book |last=Dawkins |first=Richard |author-link=Richard Dawkins |year=1996 |title=The Blind Watchmaker |edition=Reissue with a new introduction |location=New York |publisher=[[W. W. Norton & Company]] |isbn=978-0-393-31570-7 |lccn=96229669 |oclc=35648431 |pages=[https://archive.org/details/blindwatchmaker0000dawk/page/153 153–159] |title-link=The Blind Watchmaker }}</ref><ref>{{cite book |last1=Fry |first1=Iris |title=The Emergence of Life on Earth: A Historical and Scientific Overview |date=2000 |publisher=Rutgers University Press |isbn=978-0813527406 |pages=162–172}}</ref> Друга теорија тврди дека калциум-боратните минерали како што се колеманит и борат, а можеби и молибдат, можеби биле потребни за формирање на првата [[РНК|рибонуклеинска киселина]] (РНК).<ref>{{cite book |last1=Ward |first1=Peter |last2=Kirschvink |first2=Joe |title=A New History of Life: The Radical New Discoveries about the Origins and Evolution of Life on Earth |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1608199082 |pages=55–57|date=2015-04-07 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Brown |first1=William F. |title=Perspectives: The Evolution of the Cosmos, Life, Humans, Culture and Religion and a Look into the Future |date=2016 |publisher=FriesenPress |isbn=978-1460270301 |page=33}}</ref> Други теории бараат помалку вообичаени минерали како што се макинавит или грејгит. Каталог на минералите кои биле формирани за време на Хадскиот еон вклучува глинени минерали и сулфиди на железо и никел, вклучувајќи макинавит и грејгит; но боратите и молибдатите биле малку веројатни.<ref name=Hadean/><ref>{{cite news |last1=Carnegie Institution |title=Ancient minerals: Which gave rise to life? |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2013/11/131125164814.htm |access-date=28 August 2018 |work=ScienceDaily}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Grew |first1=Edward S. |last2=Bada |first2=Jeffrey L. |last3=Hazen |first3=Robert M. |title=Borate Minerals and Origin of the RNA World |journal=Origins of Life and Evolution of Biospheres |date=8 January 2011 |volume=41 |issue=4 |pages=307–316 |doi=10.1007/s11084-010-9233-y|pmid=21221809 |bibcode=2011OLEB...41..307G |s2cid=17307145 }}</ref> Минералите можеби биле неопходни и за опстанокот на раниот живот. На пример, кварцот е попроѕирен од другите минерали во [[Песочник|песочниците]]. Пред животот да развие пигменти за да го заштити од штетните [[Ултравиолетово зрачење|ултравиолетови зраци]], тенок слој кварц можел да го заштити, а воедно да дозволи доволно светлина да помине за фотосинтеза. Фосфатните минерали можеби биле важни и за раниот живот. Фосфорот е еден од основните елементи во молекулите како што е [[аденозин трифосфат]]от (ATP), носител на енергија што се наоѓа во сите живи клетки; РНК и [[ДНК]]; и [[Клеточна мембрана|клеточните мембрани]]. Поголемиот дел од фосфорот на Земјата е во јадрото и пшалтот. Најверојатниот механизам за негово ставање на располагање на животот би бил создавањето на фосфати како што е апатитот преку фракционирање, проследено со атмосферско дејство за ослободување на фосфорот. Ова можеби барало тектоника на плочите.<ref>{{cite journal |last1=Parnell |first1=J. |title=Plate tectonics, surface mineralogy, and the early evolution of life |journal=International Journal of Astrobiology |date=April 2004 |volume=3 |issue=2 |pages=131–137 |doi=10.1017/S1473550404002101 |bibcode=2004IJAsB...3..131P |s2cid=122717120 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Schulze-Makuch |first1=Dirk |title=Phosphorus: You Can't Have Life Without It, at Least on Earth |url=https://www.airspacemag.com/daily-planet/phosporus-you-cant-have-life-without-it-least-earth-180967243/ |access-date=28 August 2018 |work=Air & Space Magazine}}</ref> == Понатамошни истражувања == [[Податотека:Cinnabar_on_Dolomite.jpg|мини|[[Цинабар]] (црвен) на [[доломит]]]] Од оригиналниот труд за развојот на минералите, направени се неколку проучувања за минерали од специфични елементи, вклучувајќи ураниум, [[ториум]], жива, јаглерод, берилиум и глинени минерали. Тие откриваат информации за различни процеси; на пример, ураниумот и ториумот произведуваат топлина, додека ураниумот и јаглеродот укажуваат на оксидациска состојба.<ref name=Bradley/> Записите откриле епизодни налети на нови минерали како оние за време на [[Досадна милијарда|Досадната милијарда]], како и долги периоди кога не се појавиле нови минерали. На пример, по скокот во разновидноста за време на склопувањето на Колумбија, немало нови минерали на жива помеѓу пред 1,8 Ga и 600 милиони години. Оваа извонредно долга пауза се припишува на океанот богат со сулфиди, што довело до брзо таложење на минералот [[цинабар]].<ref name=HazenBook/>{{rp|204}} Повеќето трудови за развојот на минералите го разгледуваат првото појавување на минералите, но може да се погледне и старосната распределба на даден минерал. Датирани се милиони цирконски кристали, а старосните распределби се речиси независни од тоа каде се наоѓаат кристалите (на пр., магматски карпи, [[Седиментна карпа|седиментни]] или метаседиментарни карпи или современ речен песок). Тие имаат врвови и падови кои се поврзани со циклусот на суперконтинентот, иако не е познато дали ова се должи на промени во активноста на подвлекување или на зачувување. Други истражувања ги испитувале временските варијации на својствата на минералите, како што се изотопските односи, хемиските состави и релативните изобилства на минерали, иако не се под рубриката „развој на минералите“.<ref name=Needs>{{cite journal |last1=Hazen |first1=R. M. |last2=Bekker |first2=A. |last3=Bish |first3=D. L. |last4=Bleeker |first4=W. |last5=Downs |first5=R. T. |last6=Farquhar |first6=J. |last7=Ferry |first7=J. M. |last8=Grew |first8=E. S. |last9=Knoll |first9=A. H. |last10=Papineau |first10=D. |last11=Ralph |first11=J. P. |last12=Sverjensky |first12=D. A. |last13=Valley |first13=J. W. |title=Needs and opportunities in mineral evolution research |journal=American Mineralogist |date=24 June 2011 |volume=96 |issue=7 |pages=953–963 |doi=10.2138/am.2011.3725 |bibcode=2011AmMin..96..953H |s2cid=21530264 |url=http://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:13041346 |url-access=subscription }}</ref> == Историја == Во поголемиот дел од својата историја, [[минералогија]]та немала историска компонента. Таа се занимавала со класификација на минералите според нивните хемиски и физички својства (како што се [[хемиската формула]] и [[Кристална структура|кристалната структура]]) и дефинирање на условите за стабилност на минерал или група минерали.<ref name=urPaper/> Сепак, имало исклучоци каде што публикациите ја разгледувале распределбата на возраста на минералите или на рудите. Во 1960 година, Расел Гордон Гастил открил циклуси во распределбата на датумите на минералите.<ref>{{cite journal |last1=Gastil |first1=R. G. |title=The distribution of mineral dates in time and space |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-science_1960-01_258_1/page/n1 |journal=American Journal of Science |date=1 January 1960 |volume=258 |issue=1 |pages=1–35 |doi=10.2475/ajs.258.1.1 |bibcode=1960AmJS..258....1G }}</ref> Чарлс Мејер, откривајќи дека рудите на некои елементи се распределени во поширок временски период од другите, ја припишал разликата на ефектите од тектониката и биомасата врз хемијата на површината, особено слободниот кислород и јаглеродот.<ref>{{cite journal |last1=Meyer |first1=C. |title=Ore Metals Through Geologic History |journal=Science |date=22 March 1985 |volume=227 |issue=4693 |pages=1421–1428 |doi=10.1126/science.227.4693.1421|pmid=17777763 |bibcode=1985Sci...227.1421M |s2cid=6487666 }}</ref> Во 1979 година, А.Г. Жабин го вовел концептот на фази на развојот на минералите во списанието на руски јазик „Зборник на трудови на Академијата на науките на СССР“, а во 1982 година, Н.П. Јушкин ја забележал зголемената комплексност на минералите со текот на времето во близина на површината на Земјата.<ref>{{cite journal |last1=Grew |first1=E. S. |last2=Hazen |first2=R. M. |title=Beryllium mineral evolution |journal=American Mineralogist |date=15 May 2014 |volume=99 |issue=5–6 |pages=999–1021 |doi=10.2138/am.2014.4675 |bibcode=2014AmMin..99..999G |s2cid=131235241 }}</ref><ref name=Krivovichev>{{cite journal |last1=Krivovichev |first1=Sergey V. |last2=Krivovichev |first2=Vladimir G. |last3=Hazen |first3=Robert M. |title=Structural and chemical complexity of minerals: correlations and time evolution |journal=European Journal of Mineralogy |date=2017 |volume=30 |issue=2 |pages=231–236 |doi=10.1127/ejm/2018/0030-2694|s2cid=73692485 }}</ref> Потоа, во 2008 година, Хејзен и неговите колеги вовеле многу поширока и подетална визија за развојот на минералите. Потоа следела серија квантитативни истражувања на развојот на различни минерални групи. Овие истражувања во 2015 година довеле до концептот на [[Минералогија|минерална екологија]], проучување на распределбата на минералите во просторот и времето.<ref name=Krivovichev/><ref>{{cite news |last1=Kwok |first1=Roberta |title=Is Mineral Evolution Driven by Chance? |url=https://www.quantamagazine.org/is-mineral-evolution-driven-by-chance-20150811/ |access-date=11 August 2018 |work=Quanta Magazine |date=11 August 2015}}</ref> Во април 2017 година, Природонаучниот музеј во Виена отворил нова постојана изложба за развој на минералите.<ref>{{cite press release |title=New Exhibit Opens in Vienna, Showcases Mineral Evolution on Earth |url=https://deepcarbon.net/feature/new-exhibit-opens-vienna-showcases-mineral-evolution-earth |access-date=5 October 2018 |agency=Deep Carbon Observatory |date=13 April 2017 |archive-date=13 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013073559/https://deepcarbon.net/feature/new-exhibit-opens-vienna-showcases-mineral-evolution-earth |url-status=dead }} {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20181013073559/https://deepcarbon.net/feature/new-exhibit-opens-vienna-showcases-mineral-evolution-earth |date=2018-10-13 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Stanzl |first1=Eva |title=Die Evolution der Steine |trans-title=The evolution of the stones|url=https://www.wienerzeitung.at/themen_channel/wissen/natur/883774_Die-Evolution-der-Steine.html |access-date=5 October 2018 |agency=Wiener Zeitung |date=4 April 2017 |language=de}}</ref> ==Белешки== {{notelist}} {{-}} == Наводи == {{наводи}} ==Дополнително читање== {{Refbegin}} *{{cite journal|last1=Anbar|first1=A. D.|title=A Coevolutionary Tale|journal=Science|date=27 September 2012 |volume=337|issue=6102|pages=1606|doi=10.1126/science.1224957|bibcode=2012Sci...337.1606A |s2cid=85223436}} *{{cite news|last1=Berardelli|first1=Phil|title=Earth's Minerals Evolved, Too|url=https://www.science.org/content/article/earths-minerals-evolved-too|access-date=9 September 2017|work=Science|publisher=AAAS|date=14 November 2008}} *{{cite journal |last1=James Cleaves II |first1=H. |last2=Michalkova Scott |first2=Andrea |last3=Hill |first3=Frances C. |last4=Leszczynski |first4=Jerzy |last5=Sahai |first5=Nita |last6=Hazen |first6=Robert |title=Mineral–organic interfacial processes: potential roles in the origins of life |url=https://archive.org/details/sim_chemical-society-great-britain-chemical-society-reviews_2012-08-21_41_16/page/5502 |journal=Chemical Society Reviews |date=2012 |volume=41 |issue=16 |pages=5502–5525 |doi=10.1039/c2cs35112a|pmid=22743683}} *{{cite news |last=[[Deep Carbon Observatory]] |title=New Exhibit Opens in Vienna, Showcases Mineral Evolution on Earth |url=https://deepcarbon.net/feature/new-exhibit-opens-vienna-showcases-mineral-evolution-earth |access-date=24 August 2018 |archive-date=13 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013073559/https://deepcarbon.net/feature/new-exhibit-opens-vienna-showcases-mineral-evolution-earth |url-status=dead }} *{{cite journal |last1=Gillen |first1=Paul |title=Notes on Mineral Evolution: Life, Sentience, and the Anthropocene |journal=Environmental Humanities |date=1 January 2016 |volume=8 |issue=2 |pages=215–234 |doi=10.1215/22011919-3664324|doi-access=free }} *{{Cite episode |title=Life's rocky start |url=http://www.pbs.org/video/nova-lifes-rocky-start-pro/ |access-date=13 May 2018 |series=Nova |first=Doug |last=Hamilton |network=PBS |date=13 January 2016 |season=43 |number=3 |transcript=Transcript |transcript-url=http://www.pbs.org/wgbh/nova/earth/life-rocky-start.html }} *{{cite news |last1=Mann |first1=Adam |title=What Mineral Evolution Tells Us About Life On Earth – And Beyond |url=https://medium.com/@adammann930/what-mineral-evolution-tells-us-about-life-on-earth-and-beyond-7d9be193ea30 |access-date=11 August 2018 |work=Medium |date=31 October 2017 }} *{{cite news |last1=Saey |first1=Tina Hesman |title=Mineralogy's link to ecology makes an Earth twin unlikely |url=https://www.sciencenews.org/article/mineralogy’s-link-ecology-makes-earth-twin-unlikely |access-date=24 August 2018 |work=Science News |date=16 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826054644/https://www.sciencenews.org/article/mineralogy%E2%80%99s-link-ecology-makes-earth-twin-unlikely |archive-date=26 August 2018 |url-status=dead }} *{{cite journal|last1=Vasconcelos|first1=C.|last2=McKenzie|first2=J. A.|title=The Descent of Minerals|url=https://archive.org/details/sim_science_2009-01-09_323_5911/page/218|journal=Science|date=9 January 2009|volume=323|issue=5911|pages=218–219|doi=10.1126/science.1168807|pmid=19131619|s2cid=206517566}} *{{cite news|title=How rocks evolve|url=https://www.economist.com/science-and-technology/2008/11/13/how-rocks-evolve|access-date=10 September 2017|newspaper=The Economist|date=13 November 2008}} {{refend}} == Надворешни врски == *{{cite web | website=Mineral Evolution Database| title= Abellaite | url=https://rruff.info/mineral_list/locality.php?mineral_name=Abellaite }} [[Категорија:Минерали]] 8m9nzezqe16q92yji0r14i6lma0neni 0 1386439 5538281 5529799 2026-04-13T08:57:10Z Bjankuloski06 332 5538281 wikitext text/x-wiki Во [[кристалографија]]та, '''полиморфизмот''' — феномен каде што едно соединение или елемент може да кристализира во повеќе од една [[кристална структура]]. Претходната дефиниција се развила во текот на многу години и сè уште е предмет на расправа денес.<ref name=":6">{{Наведена книга|title=Polymorphism in Molecular Crystals|last=Bernstein|first=Joel|publisher=Oxford University Press|year=2002|isbn=0198506058|location=New York, USA|pages=1–27}}</ref><ref name=":7">{{Наведено списание|last=Brog|first=Jean-Pierre|last2=Chanez|first2=Claire-Lise|last3=Crochet|first3=Aurelien|last4=Fromm|first4=Katharina M.|year=2013|title=Polymorphism, what it is and how to identify it: a systematic review|url=https://www.rsc.org/advances|journal=RSC Advances|volume=3|issue=38|pages=16905–31|bibcode=2013RSCAd...316905B|doi=10.1039/c3ra41559g|url-access=subscription}}</ref><ref name="rsc.org">{{Наведено списание|last=Cruz-Cabeza|first=Aurora J.|last2=Reutzel-Edens|first2=Susan M.|last3=Bernstein|first3=Joel|year=2015|title=Facts and fictions about polymorphism|url=https://www.rsc.org/chemsocrev|journal=Chemical Society Reviews|volume=44|issue=23|pages=8619–8635|doi=10.1039/c5cs00227c|pmid=26400501|url-access=subscription|via=MEDLINE}}</ref> Расправата за дефинирачките карактеристики на полиморфизмот вклучува разликување помеѓу видовите премии и структурни промени што се случуваат во полиморфизмот наспроти оние во други феномени. == Преглед == [[Фазен премин|Фазните премини]] (фазни промени) кои помагаат да се опише полиморфизмот вклучуваат полиморфни премини, како и премини на топење и испарување. Според [[Меѓународен сојуз за чиста и применета хемија|МСЧПХ]], '''полиморфниот премин''' е „реверзибилен премин на цврста кристална фаза на одредена температура и притисок (точката на преместување) во друга фаза од истиот хемиски состав со различна кристална структура“.<ref name="rsc.org"/> Дополнително, [[Валтер Мекрон]] ги опиша фазите во полиморфната материја како „различни по кристална структура, но исти во течна состојба или пареа“. Мекрон, исто така, го дефинира '''полиморфот''' како „кристална фаза на дадено соединение што произлегува од можноста за најмалку два различни распореди на молекулите на тоа соединение во цврста состојба“.<ref name="McCrone">{{Наведена книга|title=Physics and Chemistry of the Organic Solid State|last=McCrone|first=W. C.|date=1965|publisher=Wiley-Interscience|editor-last=Fox|editor-first=D.|volume=2|pages=726–767|chapter=Polymorphism|author-link=Walter McCrone|editor-last2=Labes|editor-first2=M.|editor-last3=Weissberger|editor-first3=A.}}</ref><ref name=":2">{{Наведено списание|last=Dunitz|first=Jack D.|last2=Bernstein|first2=Joel|date=1995-04-01|title=Disappearing Polymorphs|url=https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ar00052a005|journal=Accounts of Chemical Research|language=en|volume=28|issue=4|pages=193–200|doi=10.1021/ar00052a005|issn=0001-4842|url-access=subscription}}</ref> Овие дефинирачки факти покажуваат дека полиморфизмот вклучува промени во физичките својства, но не може да вклучува хемиска промена. Некои рани дефиниции не ја прават оваа разлика. Елиминирањето на хемиската промена од оние промени дозволени за време на полиморфниот премин го дефинира полиморфизмот. На пример, изомеризацијата често може да доведе до полиморфни премини. Сепак, тавтомеризмот (динамична изомеризација) води до хемиска промена, а не до полиморфизам.<ref name=":6"/> Исто така, [[алотропија]]та на елементите и полиморфизмот се поврзани историски. Сепак, алотропите на елементот не се секогаш полиморфи. Чест пример се [[Алотропски модификации на јаглеродот|алотропските модификации на јаглеродот]], кои вклучуваат [[графит]], [[дијамант]] и [[лонсдалеит]]. Иако сите три форми се алотропи, графитот не е полиморф на дијамант и лонсдалеит. Изомеризацијата и алотропијата се само два од феномените поврзани со полиморфизмот. За дополнителни информации за разликување на полиморфизмот и негово разликување од други феномени, погледнете го прегледот од Брог и неговите соработници. Исто така е корисно да се напомене дека материјалите со две полиморфни фази можат да се наречат '''диморфни''', оние со три полиморфни фази, '''триморфни''' итн.<ref name=":5">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mindat.org/glossary/trimorphism|title=Definition of trimorphism - mindat.org glossary|work=www.mindat.org|accessdate=2016-10-23}}</ref> Полиморфизмот е од практична важност за [[Лек|фармацевтските производи]], агрохемикалиите, пигментите, боите, [[храна]]та и [[експлозив]]ите. == Откритие == === Експериментални методи === Раните записи за откривањето на полиморфизмот им ги припишуваат заслугите на [[Ајлхард Мичерлих]] и [[Јакоб Берцелиус|Јенс Јакоб Берцелиус]] за нивните испитувања за фосфати и арсенати во раните 1800-ти. Испитувањата вклучувале мерење на меѓуфазните агли на кристалите за да се покаже дека хемиски истите соли можат да имаат две различни форми. Мичерлих првично го нарекол ова откритие изоморфизам.<ref name=":8">{{Наведена книга|title=Polymorphism in Molecular Crystals|last=Bernstein|first=Joel|publisher=Oxford University Press|year=2002|isbn=0198506058|location=New York, USA|pages=94–149}}</ref> Мерењето на густината на кристалите го употребил и [[Вилхелм Оствалд|Вилхелм Освалд]] и го изразил преку Освалдовиот однос.<ref>{{Наведено списание|last=Cardew|first=Peter T.|year=2023|title=Ostwald Rule of Stages - Myth or Reality?|url=https://pubs.acs.org/crystal|journal=Crystal Growth & Design|volume=23|issue=6|pages=3958−3969|bibcode=2023CrGrD..23.3958C|doi=10.1021/acs.cgd.2c00141|doi-access=free}}</ref> Развојот на микроскопот ги подобрило набљудувањата на полиморфизмот и им помогнало на испитувањата на [[Мориц Лудвиг Франкенхајм]] во 1830-тите. Тој бил во можност да прикаже методи за прикажување промени во кристалната фаза и формално ги сумирал своите наоди за природата на полиморфизмот. Набргу потоа, во употреба стапил пософистицираниот поларизиран светлосен микроскоп, кој обезбедил подобра сликовитост на кристалните фази, дозволувајќи им на кристалографите да разликуваат различни полиморфи. Топлата фаза била измислена и поставена на поларизиран светлосен микроскоп од [[Ото Леман]] околу 1877 година. Овој изум им помогнало на кристалографите да ги одредат точките на топење и да ги набљудуваат полиморфните премини. Иако користењето на микроскопи со топла фаза продолжила во текот на 1900-тите, топлинските методи станале широко употребувани за набљудување на протокот на топлина кој се јавува за време на фазните промени, како што се топењето и полиморфните премини. Една таква техника, диференцијална скенирачка калориметрија (DSC), продолжува да се користи за одредување на [[енталпија]]та на полиморфните премини. Во 20 век, [[Рендгенска кристалографија|рендгенската кристалографија]] станала широко употребувана за проучување на кристалната структура на полиморфите. И техниките на [[дифракција]] на рендгенски зраци со еден кристал и техниките на дифракција на рендгенски зраци со прашок се употребуваат за да се добијат мерења на кристалната единична ќелија. Секој полиморф на соединението има единствена кристална структура. Како резултат на тоа, различните полиморфи ќе произведат различни модели на дифракција на рендгенски зраци. Вибрационите спектроскопски методи започнале да се употребуваат за истражување на полиморфизмот во втората половина на 20 век и станале сè почести со подобрувањето на оптичките, компјутерските и полупроводничките технологии. Овие техники вклучуваат [[Инфрацрвена спектроскопија|инфрацрвена (ИР) спектроскопија]], [[терахерцова спектроскопија]] и [[раманова спектроскопија]] . Среднофреквентните ИР и Раманови спектроскопии се чувствителни на промени во моделите на [[Водородна врска|водородни врски]]. Ваквите промени последователно можат да се поврзат со структурни разлики. Дополнително, терахерцовите и нискофреквентнитераманови спектроскопии откриваат вибрациони режими кои произлегуваат од меѓумолекуларните заемни дејства во кристалните цврсти тела. Повторно, овие вибрациони режими се поврзани со кристалната структура и можат да се користат за откривање на разлики во тридимензионалната структура меѓу полиморфите.<ref name=":9">{{Наведено списание|last=Parrott|first=Edward P.J.|last2=Zeitler|first2=J. Axel|year=2015|title=Terahertz Time-Domain and Low-Frequency Raman Spectroscopy of Organic Materials|journal=Applied Spectroscopy|volume=69|issue=1|pages=1–25|bibcode=2015ApSpe..69....1P|doi=10.1366/14-07707|pmid=25506684}}</ref> === Пресметковни методи === [[Пресметковна хемија|Пресметковната хемија]] може да се употреби во комбинација со техники на вибрациона спектроскопија за да се разбере потеклото на вибрациите во кристалите. Комбинацијата на техники дава детални информации за кристалните структури, слични на она што може да се постигне со рендгенска кристалографија. Покрај употребата на компјутерски методи за подобрување на разбирањето на спектроскопските податоци, најновиот развој во распознавањето на полиморфизмот во кристалите е полето на предвидување на кристалната структура . Оваа техника употребува [[пресметковна хемија]] за моделирање на формирањето на кристали и предвидување на постоењето на специфични полиморфи на соединение пред тие да бидат експериментално набљудувани од научниците.<ref name=":1">{{Наведено списание|last=Bučar|first=D.-K.|last2=Lancaster|first2=R. W.|last3=Bernstein|first3=J.|year=2015|title=Disappearing Polymorphs Revisited|journal=Angewandte Chemie International Edition|volume=54|issue=24|pages=6972–6993|doi=10.1002/anie.201410356|pmc=4479028|pmid=26031248}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Bowskill|first=David H.|last2=Sugden|first2=Isaac J.|last3=Konstantinopoulos|first3=Stefanos|last4=Adjiman|first4=Claire S.|last5=Pantelides|first5=Constantinos C.|year=2021|title=Crystal Structure Prediction Methods for Organic Molecules: State of the Art|journal=Annu. Rev. Chem. Biomol. Eng.|volume=12|pages=593–623|doi=10.1146/annurev-chembioeng-060718-030256|pmid=33770462}}</ref> Надвор од експерименталните можности, се употребуваат пресметковни методи за проучување на атомистичките промени во кристалните структури на различни температури и под различни атмосфери. Во случај на порозни материјали, присуството на гостински молекули може да предизвика структурни фази специфични за гостите.<ref name=":Stracke2025">{{Наведено списание|last=Stracke|first=K|last2=Evans|first2=JD|year=2025|title=Investigating the Temperature-Induced Expansion of MIL-53 under Different Gas Environments Using Molecular Simulations|journal=The Journal of Physical Chemistry C|volume=129|issue=6|pages=3226–3233|doi=10.1021/acs.jpcc.4c10584}}</ref> == Примери == Голем број на соединенија покажуваат полиморфизам. Се смета дека „секое соединение поседува различни полиморфни форми и дека, генерално, бројот на познати форми за дадено соединение е пропорционален на времето и парите потрошени за истражување на тоа соединение“. === Органски соединенија === ==== Бензамид ==== Феноменот бил откриен во 1832 година од страна на [[Фридрих Велер]] и [[Јустус фон Либиг]]. Тие забележале дека свиленкастите иглички на свежо кристализираниот [[бензамид]] полека се претвораат во ромпски кристали.<ref>{{Наведено списание|last=Wöhler|first=F.|last2=Liebig|first2=J.|last3=Ann|year=1832|title=Untersuchungen über das Radikal der Benzoesäure|journal=Annalen der Pharmacie|language=de|publisher=Wiley|volume=3|issue=3|pages=249–282|doi=10.1002/jlac.18320030302|issn=0365-5490|hdl-access=free}}</ref> Денешната анализа <ref>{{Наведено списание|last=Thun|first=Jürgen|year=2007|title=Polymorphism in Benzamide: Solving a 175-Year-Old Riddle|journal=Angewandte Chemie International Edition|volume=46|issue=35|pages=6729–6731|doi=10.1002/anie.200701383|pmid=17665385}}</ref> распознава три полиморфи за бензамид: најмалку стабилниот, формиран со брзо ладење, е [[Орторомпски кристален систем|орторомбичната]] форма II. По овој тип следува [[Моноклински кристален систем|моноклинската]] форма III (набљудувана од Велер/Либиг). Најстабилната форма е моноклинската форма I. Механизмите на водородни врски се исти за сите три фази; сепак, тие се разликуваат силно во нивните pi-pi интеракции. ==== Малеинска киселина ==== Во 2006 година, бил орктиен нов полиморф на [[малеинска киселина]], 124 години откако била проучена првата кристална форма. Малеинската киселина се произведува на индустриско ниво во хемиската индустрија. Таа формира сол која се наоѓа во медицината. Новиот тип на кристал се добива кога кокристал од [[кофеин]] и малеинска киселина (2:1) се раствора во [[хлороформ]] и кога растворувачот се остава полека да испари. Додека формата I има моноклинична просторна група ''P21''_/''c'', новата форма има просторна група ''Pc''. И двата полиморфа се состојат од листови од молекули поврзани преку [[Водородна врска|водородни врски]] на [[Карбоксилна киселина|карбоксилните киселински]] групи: во формата I, листовите се менуваат во однос на нето диполниот момент, додека во формата II, листовите се ориентирани во иста насока.<ref>{{Наведено списание|last=Graeme M. Day|last2=Andrew V. Trask|last3=W. D. Samuel Motherwell|last4=William Jones|year=2006|title=Investigating the Latent Polymorphism of Maleic Acid|journal=[[Chemical Communications]]|volume=1|issue=1|pages=54–56|doi=10.1039/b513442k|pmid=16353090}}</ref> ==== 1,3,5-Тринитробензен ==== По 125 години истражување, [[1,3,5-тринитробензен]]от дал втор полиморф. Вообичаената форма ја има просторната група ''Pbca'', но во 2004 година, втор полиморф бил добиен во просторната група ''Pca21'' кога соединението било кристализирано во присуство на адитивот трисиндан. Овој експеримент покажал дека адитивите би можело да предизвикаат појава на полиморфни форми.<ref>{{Наведено списание|year=2004|title=Polymorphism of 1,3,5-trinitrobenzene Induced by a Trisindane Additive|journal=[[Angewandte Chemie International Edition]]|volume=43|issue=9|pages=1149–1155|doi=10.1002/anie.200352253|pmid=14983460}}</ref> ==== Други органски соединенија ==== [[Акридин]]от е добиен како осум полиморфи <ref>{{Наведено списание|last=Schur|first=Einat|last2=Bernstein|first2=Joel|last3=Price|first3=Louise S.|last4=Guo|first4=Rui|last5=Price|first5=Sarah L.|last6=Lapidus|first6=Saul H.|last7=Stephens|first7=Peter W.|year=2019|title=The (Current) Acridine Solid Form Landscape: Eight Polymorphs and a Hydrate|url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10080967/1/Price%20AAM%20Acridine_Review_CGD_Rev.pdf|journal=Crystal Growth & Design|volume=19|issue=8|pages=4884–4893|bibcode=2019CrGrD..19.4884S|doi=10.1021/acs.cgd.9b00557}}</ref>, а [[арипипразол]]от има девет.<ref>{{Наведено списание|last=Serezhkin|first=Viktor N.|last2=Savchenkov|first2=Anton V.|year=2020|title=Application of the Method of Molecular Voronoi–Dirichlet Polyhedra for Analysis of Noncovalent Interactions in Aripiprazole Polymorphs|journal=Crystal Growth & Design|volume=20|issue=3|pages=1997–2003|bibcode=2020CrGrD..20.1997S|doi=10.1021/acs.cgd.9b01645}}</ref> Рекордот за најголем број добро карактеризирани полиморфи го држи соединение познато како [[5-метил-2-((2-нитрофенил)амино)-3-тиофенкарбонитрил]].<ref name="Chemworld">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.chemistryworld.com/news/red-orange-yellow-reclaims-polymorph-record-with-help-from-molecular-cousin/4012160.article|title=Red–orange–yellow reclaims polymorph record with help from molecular cousin|last=Krämer|first=Katrina|date=2020-07-29|work=chemistryworld.com|accessdate=2021-05-07}}</ref><ref name="Hall">{{Наведено списание|last=Tyler|first=Andrew R.|last2=Ragbirsingh|first2=Ronnie|last3=McMonagle|first3=Charles J.|last4=Waddell|first4=Paul G.|last5=Heaps|first5=Sarah E.|last6=Steed|first6=Jonathan W.|last7=Thaw|first7=Paul|last8=Hall|first8=Michael J.|last9=Probert|first9=Michael R.|year=2020|title=Encapsulated Nanodroplet Crystallization of Organic-Soluble Small Molecules|journal=Chem|volume=6|issue=7|pages=1755–1765|bibcode=2020Chem....6.1755T|doi=10.1016/j.chempr.2020.04.009|pmc=7357602|pmid=32685768}}</ref> [[Глицин]]от кристализира како моноклинични и шестоаголни кристали. Полиморфизмот во органските соединенија често е резултат на '''конформациски полиморфизам'''.<ref>{{Наведено списание|last=Cruz-Cabeza|first=Aurora J.|last2=Bernstein|first2=Joel|year=2014|title=Conformational Polymorphism|journal=Chemical Reviews|volume=114|issue=4|pages=2170–2191|doi=10.1021/cr400249d|pmid=24350653}}</ref> === Неорганска материја === ==== Елементи ==== Елементите кои ги вклучуваат металите може да покажат полиморфизам. Алотропија претставува термин кој се употребува при опишување на елементи кои имаат различни форми и се користи најчесто во областа на металургијата. Некои (но не сите) алотропи се исто така полиморфи. На пример, железото има три алотропи кои се исто така полиморфи. Алфа-железо, кое постои на собна температура, има bcc форма. Над 910 степени постои гама-железо, кое има fcc форма. Над 1390 степени делта-железо постои со bcc форма.<ref name=":10">{{Наведена книга|title=Chemistry of the Elements|last=Greenwood|first=N. N.|last2=Earnshaw|first2=A.|publisher=Butterworth-Heinemann|year=1997|isbn=0-7506-3365-4|edition=Second|location=Oxford}}</ref> Друг сличен таков метален пример претставува калајот, кој има два алотропи кои се исто така полиморфи. На собна температура, бета-калајот постои како бела тетрагонална форма. Кога се лади под 13,2 степени, се формира алфа-калај кој е сив по боја и има форма на кубен дијамант. Класичен пример за неметал кој покажува полиморфизам е јаглеродот. Јаглеродот има голем број на алотропи, вклучувајќи графит, дијамант и лонсдалеит. Сепак, не се сите полиморфи еден на друг. Графитот не е полиморф на дијамант и лонсдалеит, бидејќи е хемиски различен, имајќи sp² [[Хибридизација (хемија)|хибридизирано]] поврзување. Дијамантот и лонсдалеит се хемиски исти, двата имаат sp³ хибридизирано поврзување, и се разликуваат само во нивните кристални структури, што ги прави полиморфи. Дополнително, графитот има два полиморфа, шестоаголна (алфа) форма и ромпбоедарска (бета) форма. ==== Бинарни метални оксиди ==== Полиморфизмот кај двојните метални оксиди привлекол големо внимание бидејќи овие материјали се од значајна економска вредност. Еден сет познати примери имаат состав SiO₂, кој формира многу полиморфи. Важни вклучуваат: [[Кварц|α-кварц]], [[Кварц|β-кварц]], [[тридимит]], [[кристобалит]], [[моганит]], [[коезит]] и [[стишовит]].<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mindat.org/glossary/polymorphism|title=Definition of polymorphism - mindat.org glossary|work=www.mindat.org|accessdate=2016-10-23}}</ref> {| class="wikitable" !Метални оксиди !Фаза !Услови на P и T !Структура/Просторна група |- | rowspan="2" |{{chem2|CrO2|link=CrO2}} |α фаза |Амбиентални услови |Cl₂-тип Орторомпски |- |  RT и 12±3 GPa |- | rowspan="2" |{{chem2|Cr2O3|link=Cr2O3}} |Корундова фаза |Амбиентални услови |Корундов-тип Ромбоедарски (R{{overline|3}}c) |- |  Фаза на висок притисок |RT и  35 GPa |Rh₂O₃-II тип |- | rowspan="4" |{{chem2|Fe2O3|link=Fe2O3}} |α фаза |Амбиентални услови |Корундов-тип Ромбоедарски (R{{overline|3}}c) |- |β фаза |Помалку од 773 K |Коцкесто центрирано на телото(Ia{{overline|3}}) |- |  γ фаза |Повеќе од 933 K |Коцкеста шпинелна структура(Fd{{overline|3}}m) |- |  ε фаза | -- |Ромбоедарска (Pna21) |- | rowspan="4" |{{chem2|Bi2O3|link=Bi2O3}} |α фаза |Амбиентални услови |Моноклинска (P21/c) |- |β фаза |603-923 K и 1 atm |Тетрагонална |- |  γ фаза |773-912 K или RT and 1 atm |Коцкесто центрирано на телото |- |  δ фаза |912-1097 K и 1 atm |FCC (Fm{{overline|3}}m) |- | rowspan="3" |{{chem2|In2O3|link=In2O3}} |Бикспитова-тип фаза |Амбиентални услови |Коцкеста (Ia{{overline|3}}) |- |Корундов тип |15-25 GPa на 1273 K |Корундов-тип Шестоаголна (R{{overline|3}}c) |- |Rh₂O₃(II)-тип |100 GPa и 1000 K |Орторомпска |- | rowspan="2" |{{chem2|Al2O3|link=Al2O3}} |α фаза |Амбиентални услови |Корундов-тип Триагонална (R{{overline|3}}c) |- |γ фаза |773 K и 1 atm |Коцкеста (Fd{{overline|3}}m) |- | rowspan="3" |{{chem2|SnO2|link=SnO2}} |α фаза |Амбиентални услови |Рутил-тип Тетрагонална  (P42/mnm) |- |CaCl₂-тип фаза |15 KBar на 1073 K |Орторомпска, CaCl₂-тип (Pnnm) |- |α-PbO₂-тип |Повеќе од 18 KBar |α-PbO₂-тип (Pbcn) |- | rowspan="3" |{{chem2|TiO2|link=TiO2}} |Рутил |Еквилибриумска фаза |Рутил -тип Тетрагонална    |- |Анатаз |Метастабилна  фаза (Нестабилно)<ref name="art">[https://link.springer.com/article/10.1007/s10853-010-5113-0 Anatase to Rutile Transformation](ART) summarized in the Journal of Materials Science 2011</ref> |Тетрагонална  (I41/amd) |- |Брукит |Метастабилна  фаза (Нестабилно)<ref name="art" /> |Орторомпски(Pcab) |- | rowspan="3" |{{chem2|ZrO2|link=ZrO2}} |Моноклинска фаза |Амбиентални услови |Моноклинска (P21/c) |- |Тетрагонална  фаза |Повеќе од 1443 K |Тетрагонална   (P42/nmc) |- |Флуритна тип на фаза |Повеќе од 2643 K |Коцкеста (Fm{{overline|3}}m) |- | rowspan="4" |{{chem2|MoO3|link=MoO3}} |α фаза |553-673 K & 1 atm |Орторомпски(Pbnm) |- |β фаза |553-673 K & 1 atm |Моноклинска |- |  h фаза |Фаза на висока температура и висок притисок |Шестоаголна (P6a/m or P6a) |- |MoO₃-II |60 kbar and 973 K |Моноклинска |- | rowspan="5" |{{chem2|WO3|link=WO3}} |ε фаза |Повеќе од 220 K |Моноклинска (Pc) |- |δ фаза |220-300 K |Триклинска  (P1) |- |  γ фаза |300-623 K |Моноклинска (P21/n) |- |β фаза |623-900 K |Орторомпски(Pnma) |- |α фаза |Повеќе од 900 K |Тетрагонална   (P4/ncc) |- |} ==== Други неоргански соединенија ==== Класичен пример за полиморфизам е парот минерали [[калцит]], кој е ромбоедарски, и [[арагонит]], кој е орторомпски. И двата се форми на [[калциум карбонат]]. Трета форма на калциум карбонат е [[ватерит]], кој е шестоаголен и релативно нестабилен.<ref>{{Наведено списание|last=Perić|first=J.|last2=Vučak|first2=M.|last3=Krstulović|first3=R.|last4=Brečević|first4=Lj.|last5=Kralj|first5=D.|date=1996|title=Phase Transformation of Calcium Carbonate Polymorphs|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0040603195027483|journal=Thermochimica Acta|volume=277|issue=1 May 1996|pages=175–86|bibcode=1996TcAc..277..175P|doi=10.1016/0040-6031(95)02748-3|url-access=subscription|via=Science Direct}}</ref>  {{Multiple image|total_width=400|image1=Calcite jaune.jpg|image2=Aragonite 2 Enguidanos.jpg|footer=[[Калцит]] (лево) и [[Арагонит]] (десно), две форми на [[калциум карбонат]]. Забелешка: боите се од примеси.}} β-HgS се таложи како црна цврста материја кога солите на Hg(II) се третираат со H₂S. Со нежно загревање на кашестата смеса, црниот полиморф се претвора во црвена форма.<ref>{{Наведена книга|title=Inorganic Syntheses|last=Newell|first=Lyman C.|last2=Maxson|first2=R. N.|last3=Filson|first3=M. H.|year=1939|isbn=9780470132326|volume=1|pages=19–20|chapter=Red Mercuric Sulfide|doi=10.1002/9780470132326.ch7}}</ref> == Фактори што влијаат на полиморфизмот == Според [[Освалдово правило|Освалдовото правило]], обично помалку стабилните полиморфи кристализираат пред стабилната форма. Концептот се потпира на идејата дека нестабилните полиморфи повеќе личат на состојбата во раствор и на тој начин се кинетички поволни. Основниот случај на фиброзен наспроти ромбест бензамид го прикажува случајот. Друг пример е даден од два полиморфа на [[Титан диоксид|титаниум диоксид]]. Сепак, постојат познати системи, како што е метацетамолот, каде што само тесната брзина на ладење фаворизира добивање на метастабилна форма II.<ref>{{Наведено списание|last=Drebushchak|first=V. A.|last2=McGregor|first2=L.|last3=Rychkov|first3=D. A.|date=February 2017|title=Cooling rate "window" in the crystallization of metacetamol form II|url=http://link.springer.com/10.1007/s10973-016-5954-0|journal=Journal of Thermal Analysis and Calorimetry|language=en|volume=127|issue=2|pages=1807–1814|doi=10.1007/s10973-016-5954-0|issn=1388-6150|url-access=subscription}}</ref> Полиморфите имаат различна стабилност. Некои брзо се конвертираат на собна (или која било) температура. Поголемиот борј на полиморфи на органски молекули се разликуваат edinstveno за неколку kJ/mol во енергијата на решетката. Приближно 50% од познатите парови на полиморфи се разликуваат за помалку од 2 kJ/mol, а разликите во стабилноста од повеќе од 10 kJ/mol се ретки.<ref>{{Наведено списание|last=Nyman|first=Jonas|last2=Day|first2=Graeme M.|date=2015|title=Static and lattice vibrational energy differences between polymorphs|journal=CrystEngComm|volume=17|issue=28|pages=5154–5165|doi=10.1039/C5CE00045A|doi-access=free}}</ref> Стабилноста на полиморфите може да се промени во зависност од температурата <ref name=":3">{{Наведено списание|last=Dubok|first=Aleksandr S.|last2=Rychkov|first2=Denis A.|date=2023-04-04|title=Relative Stability of Pyrazinamide Polymorphs Revisited: A Computational Study of Bending and Brittle Forms Phase Transitions in a Broad Temperature Range|journal=Crystals|language=en|volume=13|issue=4|pages=617|bibcode=2023Cryst..13..617D|doi=10.3390/cryst13040617|issn=2073-4352|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Borba|first=Ana|last2=Albrecht|first2=Merwe|last3=Gómez-Zavaglia|first3=Andrea|last4=Suhm|first4=Martin A.|last5=Fausto|first5=Rui|date=2010-01-14|title=Low Temperature Infrared Spectroscopy Study of Pyrazinamide: From the Isolated Monomer to the Stable Low Temperature Crystalline Phase|url=https://pubs.acs.org/doi/10.1021/jp907466h|journal=The Journal of Physical Chemistry A|language=en|volume=114|issue=1|pages=151–161|bibcode=2010JPCA..114..151B|doi=10.1021/jp907466h|issn=1089-5639|pmid=20055514|hdl-access=free}}</ref><ref name=":4">{{Наведено списание|last=Hoser|first=Anna Agnieszka|last2=Rekis|first2=Toms|last3=Madsen|first3=Anders Østergaard|date=2022-06-01|title=Dynamics and disorder: on the stability of pyrazinamide polymorphs|url=https://scripts.iucr.org/cgi-bin/paper?S2052520622004577|journal=Acta Crystallographica Section B Structural Science, Crystal Engineering and Materials|volume=78|issue=3|pages=416–424|bibcode=2022AcCrB..78..416H|doi=10.1107/S2052520622004577|issn=2052-5206|pmc=9254588|pmid=35695115}}</ref> или во зависност на притисокот.<ref>{{Наведено списание|last=Smirnova|first=Valeriya Yu.|last2=Iurchenkova|first2=Anna A.|last3=Rychkov|first3=Denis A.|date=2022-08-17|title=Computational Investigation of the Stability of Di-p-Tolyl Disulfide "Hidden" and "Conventional" Polymorphs at High Pressures|journal=Crystals|language=en|volume=12|issue=8|pages=1157|bibcode=2022Cryst..12.1157S|doi=10.3390/cryst12081157|issn=2073-4352|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Rychkov|first=Denis A.|last2=Stare|first2=Jernej|last3=Boldyreva|first3=Elena V.|date=2017|title=Pressure-driven phase transition mechanisms revealed by quantum chemistry: l -serine polymorphs|journal=Physical Chemistry Chemical Physics|language=en|volume=19|issue=9|pages=6671–6676|bibcode=2017PCCP...19.6671R|doi=10.1039/C6CP07721H|issn=1463-9076|pmid=28210731|doi-access=free}}</ref> Важно е да се напомене дека структурната и термодинамичката стабилност се различни. Термодинамичката стабилност може да се изучува со користење на експериментални или пресметковни методи.<ref>{{Наведено списание|last=Rychkov|first=Denis A.|date=2020-01-31|title=A Short Review of Current Computational Concepts for High-Pressure Phase Transition Studies in Molecular Crystals|journal=Crystals|language=en|volume=10|issue=2|pages=81|bibcode=2020Cryst..10...81R|doi=10.3390/cryst10020081|issn=2073-4352|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Fedorov|first=A. Yu.|last2=Rychkov|first2=D. A.|date=September 2020|title=Comparison of Different Computational Approaches for Unveiling the High-Pressure Behavior of Organic Crystals at a Molecular Level. Case Study of Tolazamide Polymorphs|url=https://link.springer.com/10.1134/S0022476620090024|journal=Journal of Structural Chemistry|language=en|volume=61|issue=9|pages=1356–1366|bibcode=2020JStCh..61.1356F|doi=10.1134/S0022476620090024|issn=0022-4766|url-access=subscription}}</ref> Полиморфизмот е под влијание на деталите на [[кристализација]]та. Растворувачот во сите аспекти влијае на природата на полиморфот, вклучувајќи ја концентрацијата, другите компоненти на растворувачот, т.е. видовите кои спречуваат или поттикнуваат одредени модели на раст.<ref>{{Наведено списание|last=Rychkov|first=Denis A.|last2=Arkhipov|first2=Sergey G.|last3=Boldyreva|first3=Elena V.|date=2014-08-01|title=Simple and efficient modifications of well known techniques for reliable growth of high-quality crystals of small bioorganic molecules|url=https://scripts.iucr.org/cgi-bin/paper?S1600576714011273|journal=Journal of Applied Crystallography|volume=47|issue=4|pages=1435–1442|doi=10.1107/S1600576714011273|issn=1600-5767|doi-access=free}}</ref> Одлучувачки фактор често е температурата на растворувачот од кој се врши [[кристализација]]та.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=OzZRAAAAMAAJ|title=Crystal Growth|last=Buckley|first=Harold Eugene|date=1951|publisher=Wiley|language=en}}</ref> Метастабилните полиморфи не секогаш се добиваат репродуктивно, што доведува до случаи на „ исчезнување на полиморфи“, со обично негативни последици врз правото и бизнисот.<ref>{{Наведено списание|last=Surov|first=Artem O.|last2=Vasilev|first2=Nikita A.|last3=Churakov|first3=Andrei V.|last4=Stroh|first4=Julia|last5=Emmerling|first5=Franziska|last6=Perlovich|first6=German L.|year=2019|title=Solid Forms of Ciprofloxacin Salicylate: Polymorphism, Formation Pathways and Thermodynamic Stability|journal=Crystal Growth & Design|volume=19|issue=5|pages=2979–2990|bibcode=2019CrGrD..19.2979S|doi=10.1021/acs.cgd.9b00185}}</ref> == Во фармацевтските производи == Приближно 37% или повеќе од органските соединенија постојат како повеќе од еден полиморф.<ref>{{Наведено списание|last=Shamshina|first=Julia L.|last2=Rogers|first2=Robin D.|date=2023|title=Ionic Liquids: New Forms of Active Pharmaceutical Ingredients with Unique, Tunable Properties|journal=Chemical Reviews|volume=123|issue=20|pages=11894–11953|doi=10.1021/acs.chemrev.3c00384|pmid=37797342}}</ref> Постоењето на полиморфи има правни последици бидејќи [[лек]]овите добиваат [[Државна регулација|регулаторно одобрение]] и им се доделуваат патенти единствено за еден полиморф. Во класичен спор за патенти, GlaxoSmithKline го бранел својот патент за полиморфот '''тип II''' на активната состојка во [[Ранитидин|ранитафинот]] од конкурентите, додека оној на полиморфот '''тип I''' веќе истекол.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rsc.org/images/Shape%20shifters_tcm18-83943.pdf|title=Accredited Degree Programmes}}</ref> Полиморфизмот кај лековите може да има и директни медицински последици бидејќи стапките на растворање зависат од полиморфот. Познатите случаи до 2015 година се расправани во прегледна статија од Бучар, Ланкастер и Бернштајн. === Дибензоксазепини === [[Клозапин]]от постои во четири форми во споредба со 60 форми на [[оланзапин]].<ref>{{Наведување|last=Bhardwaj|first=Rajni M.|title=Exploring the Physical Form Landscape of Clozapine, Amoxapine and Loxapine|date=2016|url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-319-27555-0_7|journal=Control and Prediction of Solid-State of Pharmaceuticals|series=Springer Theses|pages=153–193|access-date=2023-12-20|place=Cham|publisher=Springer International Publishing|doi=10.1007/978-3-319-27555-0_7|isbn=978-3-319-27554-3}}</ref> === Посаконазол === Оригиналните формулации лиценцирани како [[Ноксафил]] биле формулирани со употреба на форма I на посаконазол. Откривањето на полиморфи на посаконазол брзо се зголемило и резултирало со многу истражувања во кристалографијата на посаконазол. Метанолен солват и 1,4-диоксан кокристал биле додадени во базата на податоци за структурни податоци на Кембриџ (CSD).<ref>{{Наведено списание|last=McQuiston|first=Dylan K.|last2=Mucalo|first2=Michael R.|last3=Saunders|first3=Graham C.|date=2019-03-05|title=The structure of posaconazole and its solvates with methanol, and dioxane and water: Difluorophenyl as a hydrogen bond donor|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0022286018313413|journal=Journal of Molecular Structure|volume=1179|pages=477–486|bibcode=2019JMoSt1179..477M|doi=10.1016/j.molstruc.2018.11.031|issn=0022-2860|url-access=subscription}}</ref> === Ритонавир === Антивирусниот лек [[ритонавир]] постои како два полиморфа, кои значително се разликуваат според ефикасноста. Ваквите проблеми биле решени преку преформулирање на лекот во гел-капсули и таблети, наместо во оригиналните капсули.<ref>{{Наведено списание|year=2004|title=Ritonavir: An Extraordinary Example of Conformational Polymorphism|journal=Pharmaceutical Research|volume=18|issue=6|pages=859–866|doi=10.1023/A:1011052932607|pmid=11474792}}</ref> === Аспирин === Еден полиморф („Форма I“) на [[аспирин]] е чест. „Форма II“ била објавена во 2005 година,<ref>{{Наведено списание|last=Peddy Vishweshwar|last2=Jennifer A. McMahon|last3=Mark Oliveira|last4=Matthew L. Peterson|last5=Michael J. Zaworotko|year=2005|title=The Predictably Elusive Form II of Aspirin|journal=[[J. Am. Chem. Soc.]]|volume=127|issue=48|pages=16802–16803|bibcode=2005JAChS.12716802V|doi=10.1021/ja056455b|pmid=16316223}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Andrew D. Bond|last2=Roland Boese|last3=Gautam R. Desiraju|year=2007|title=On the Polymorphism of Aspirin: Crystalline Aspirin as Intergrowths of Two "Polymorphic" Domains|journal=[[Angewandte Chemie International Edition]]|volume=46|issue=4|pages=618–622|doi=10.1002/anie.200603373|pmid=17139692}}</ref> пронајдена по обид за кокристализација на аспирин и леветирацетам од топол [[ацетонитрил]]. Во форма I, парови молекули на аспирин формираат центросиметрични димери преку ацетилните групи со (киселиот) [[Метил група|метил]] протон до [[Карбонилна група|карбонилните]] [[Водородна врска|водородни врски]]. Во форма II, секој молекул на аспирин формира исти водородни врски, но со две соседни молекули наместо со една. Во однос на водородните врски формирани од [[Карбоксилна киселина|карбоксилните киселински]] групи, двата полиморфа формираат исти димерни структури. Полиморфите на аспирин содржат исти 2-димензионални делови и затоа се попрецизно опишани како политипови.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://reference.iucr.org/dictionary/Polytypism|title=Polytypism - Online Dictionary of Crystallography|work=reference.iucr.org}}</ref> Чистата форма II на аспирин може да се подготви преку додавање на аспирин анхидрат во серијата од 15% од тежината. === Парацетамол === [[Парацетамол]]от во прав има слаби компресивни својства, што претставува тешкотија при производство на таблети. Бил пронајден втор полиморф со посоодветни компресивни својства.<ref>{{Наведено списание|last=Wang|first=In-Chun|last2=Lee|first2=Min-Jeong|last3=Seo|first3=Da-Young|last4=Lee|first4=Hea-Eun|last5=Choi|first5=Yongsun|last6=Kim|first6=Woo-Sik|last7=Kim|first7=Chang-Sam|last8=Jeong|first8=Myung-Yung|last9=Choi|first9=Guang Jin|date=14 June 2011|title=Polymorph Transformation in Paracetamol Monitored by In-line NIR Spectroscopy During a Cooling Crystallization Process|journal=AAPS PharmSciTech|volume=12|issue=2|pages=764–770|doi=10.1208/s12249-011-9642-x|pmc=3134639|pmid=21671200}}</ref> === Кортизон ацетат === [[Кортизон]] ацетатот постои во најмалку пет различни полиморфи, од кои четири се нестабилни во вода и се менуваат во стабилна форма. === Карбамазепин === Други лекови кои може да покажат полиморфизам се[[карбамазепин]], [[естроген]], [[пароксетин]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.blakes.com/english/view_disc.asp?ID=249|title=Disappearing Polymorphs and Gastrointestinal Infringement|date=20 July 2012|work=blakes.com|archive-url=https://archive.today/20120720200824/http://www.blakes.com/english/view_disc.asp?ID=249|archive-date=20 July 2012}}</ref> и [[хлорамфеникол]]. === Пиразинамид === Пиразинамидот има најмалку 4 полиморфи.<ref>{{Наведено списание|last=Castro|first=Ricardo A. E.|last2=Maria|first2=Teresa M. R.|last3=Évora|first3=António O. L.|last4=Feiteira|first4=Joana C.|last5=Silva|first5=M. Ramos|last6=Beja|first6=A. Matos|last7=Canotilho|first7=João|last8=Eusébio|first8=M. Ermelinda S.|date=2010-01-06|title=A New Insight into Pyrazinamide Polymorphic Forms and their Thermodynamic Relationships|url=https://pubs.acs.org/doi/10.1021/cg900890n|journal=Crystal Growth & Design|language=en|volume=10|issue=1|pages=274–282|bibcode=2010CrGrD..10..274C|doi=10.1021/cg900890n|issn=1528-7483|url-access=subscription}}</ref> Сите од нив се преобразуваат во стабилна α форма на собна температура при чување или механички третман.<ref>{{Наведено списание|last=Cherukuvada|first=Suryanarayan|last2=Thakuria|first2=Ranjit|last3=Nangia|first3=Ashwini|date=2010-09-01|title=Pyrazinamide Polymorphs: Relative Stability and Vibrational Spectroscopy|url=https://pubs.acs.org/doi/10.1021/cg1004424|journal=Crystal Growth & Design|language=en|volume=10|issue=9|pages=3931–3941|bibcode=2010CrGrD..10.3931C|doi=10.1021/cg1004424|issn=1528-7483|url-access=subscription}}</ref> Неодамнешните испитувања докажале дека α формата е термодинамички стабилна на собна температура. == Политипизам == '''Политиповите''' се посебен случај на полиморфи, каде што повеќекратни кристални структури со тесно пакување се разликуваат единствено во една димензија. Политиповите имаат исти рамнини со тесно пакување, но се разликуваат во подредената низа во третата димензија нормална на овие рамнини. Силициум карбидот (SiC) има повеќе од 170 познати политипови, иако повеќето се ретки. Сите политипови на SiC имаат практично иста густина и Гибсова слободна енергија. Најчестите политипови на SiC се прикажани во Табела 1. {| class="wikitable" !'''Фаза''' ! '''Структура''' ! '''Рамсделова нотација''' ! '''Редослед на редење''' ! '''Коментар''' |- | α-SiC | шестоаголна | 2H | AB | вурцитска форма |- | α-SiC | шестоаголна | 4H | ABCB | |- | α-SiC | шестоаголна | 6H | ABCACB | најстабилната и најчеста форма |- | α-SiC | ромбоедарска | 15R | ABCACBCABACABCB | |- | β-SiC | [[Коцкест кристален систем|коцкеста]] | 3C | ABC | [[сфалерит]]на или [[Сфалерит|блендена форма на цинк]] |} Втора група материјали со различни политипови се дихалкогенидите на преодните метали, слоевити материјали како што е молибден дисулфидот (MoS₂). За овие материјали, политиповите имаат поизразени ефекти врз својствата на материјалите, на пр. за MoS₂, 1T политипот е метален по карактер, додека 2H формата е повеќе полупроводничка.<ref>{{Наведено списание|last=Li|first=Xiao|last2=Zhu|first2=Hongwei|date=2015-03-01|title=Two-dimensional MoS2: Properties, preparation, and applications|journal=Journal of Materiomics|volume=1|issue=1|pages=33–44|doi=10.1016/j.jmat.2015.03.003|doi-access=free}}</ref> Друг пример е [[тантал дисулфидот]], каде што се јавуваат вообичаените 1T, како и 2H политипови, но исто така и посложени типови на „мешана координација“ како што се 4Hb и 6R, каде што се мешаат тригоналните призматични и октаедарските геометриски слоеви.<ref>{{Наведено списание|last=Wilson|first=J.A.|last2=Di Salvo|first2=F. J.|last3=Mahajan|first3=S.|date=October 1974|title=Charge-density waves and superlattices in the metallic layered transition metal dichalcogenides|journal=Advances in Physics|volume=50|issue=8|pages=1171–1248|doi=10.1080/00018730110102718}}</ref> Овде, 1T политипот покажува бран на густина на полнеж, со посебно влијание врз спроводливоста како функција на температурата, додека 2H политипот покажува [[суперспроводливост]]. ZnS и CdI₂ се исто така политипични. Се претпоставува дека овој тип на полиморфизам се должи на кинетиката каде што распределувањето на завртките брзо репродуцираат делумно неуредни секвенци на периодичен начин. == Теорија == [[Податотека:Energy-Temperature_diagrams_of_a_system_exhibiting_two_polymorphic_forms_with_enantiotropic_behaviour_(left)_and_monotropic_behaviour_(right)..jpg|мини|Преносите во цврста фаза кои се преобразуваат реверзибилно без да минуваат низ течната или гасовитата фаза се нарекуваат енантиотропни. Спротивно на тоа, ако модификациите не се конвертибилни под овие услови, системот е монотропен. Експерименталните податоци се користат за разликување помеѓу енантиотропните и монотропните премини, а полуквантитативните дијаграми енергија/температура може да се нацртаат со примена на неколку правила, главно правилото за топлина на премин, правилото за топлина на фузија и правилото за густина. Овие правила овозможуваат да се одредат релативните позиции на H и Gisobars во E/T дијаграмот. [1]]] Во однос на [[термодинамика]]та, се препознаваат два видови на полиморфно однесување. За монотропен систем, графиконите на слободните енергии на различните полиморфи во однос на температурата не се вкрстуваат пред да се стопат сите полиморфи. Како резултат на тоа, секој премин од еден полиморф во друг под точката на топење ќе биде неповратен. За [[wiktionary:enantiotropism|енантиотропен]] систем, графиконот на слободната енергија во однос на температурата покажува точка на вкрстување пред различните точки на топење.<ref>{{Наведено списание|last=Carletta|first=Andrea|year=2015|title=Solid-State Investigation of Polymorphism and Tautomerism of Phenylthiazole-thione: A Combined Crystallographic, Calorimetric, and Theoretical Survey|journal=Crystal Growth & Design|volume=15|issue=5|pages=2461–2473|bibcode=2015CrGrD..15.2461C|doi=10.1021/acs.cgd.5b00237}}</ref> Исто така, може да биде можно да се конвертира наизменично помеѓу двата полиморфа со загревање или ладење, или преку физички контакт со полиморф со пониска енергија. Едноставен модел на полиморфизам е да се моделира Гипсовата слободна енергија на кристал во облик на топка како <math>G = a r^2 - b r^3</math> Така, првиот термин <math>ar^2</math> е површинската енергија, а вториот член <math>-br^3</math> е волуменската енергија. И двата параметри <math>a, b > 0</math> Функцијата <math>G(r)</math> се искачува до максимум пред да падне, преминувајќи нула на <math>r_{crit}</math> За да се кристализира, кристалната топка многу ја надминува енергетската бариера кон <math>r > r_{crit}</math> дел од енергетскиот пејзаж.<ref>{{Наведено списание|last=Ward|first=Michael D.|date=February 2017|title=Perils of Polymorphism: Size Matters|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ijch.201600071|journal=Israel Journal of Chemistry|language=en|volume=57|issue=1–2|pages=82–92|doi=10.1002/ijch.201600071|issn=0021-2148|url-access=subscription}}</ref> [[Податотека:Polymorphism_Gibbs_free_energy.png|мини|Слика 2]] Доколку се претпостави дека постојат два вида кристали, со различни енергии <math>G_1 = a_1 r^2 - b_1 r^3</math> и <math>G_2 = a_2 r^2 - b_2 r^3</math>, и доколку имаат ист облик како на Слика 2, тогаш двете криви се сечат на некоја <math>r'_{crit} > r_{crit, 1}</math> Потоа системот има три фази: * <math>r < r_{crit, 1}</math>. Кристалите имаат склонетост да се раствораат. Аморфна фаза. * <math>r_{crit, 1} < r < r'_{crit}</math>. Кристалите имаат склонетост да растат во форма 1. * <math>r > r'_{crit}</math>. Кристалите имаат склонетост да растат како форма 2. Доколку кристалот се одгледува бавно, тој би можел кинетички да се залепи во форма 1. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commons category|Polymorphism}} * [https://web.archive.org/web/20160303181456/http://acaschool.iit.edu/lectures04/JLiangXtal.pdf "Small Molecule Crystallization"] ([[PDF]]) at [[Illinois Institute of Technology]] website * [http://www.iue.tuwien.ac.at/phd/ayalew/node20.html "SiC and Polytpism"] [[Категорија:Кристалографија]] [[Категорија:Гемологија]] [[Категорија:Минералогија]] esu6m0psxbsymke2kpyfov8bfijr2he 0 1386686 5538267 5513077 2026-04-13T07:37:05Z Bjankuloski06 332 Правописна исправка, replaced: таенит → тенит (6), Таенит → Тенит (8) 5538267 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Минерал|name=Камасит|category=Метеоритски минерал|boxwidth=|boxbgcolor=|image=Widmanstatten patterns 2.jpg|imagesize=260px|caption=[[Видманштатенов модел]] што ги прикажува двете форми на минерали никел-железо, камасит и [[тенит]]|formula=α-(Fe,Ni); Fe⁰_0.9Ni⁰_0.1|molweight=56.13 g/mol|strunz=1.AE.05|system=[[Коцкест кристален систем|Коцкест]]|symmetry=''I''m{{overline|3}}m|color=Железно црно, челично сиво|habit=Масивни – рамномерно неразличливи кристали кои формираат големи маси|cleavage=Нејасно|fracture=Нерамни, искинати површини (на пр. скршени метали).|mohs=4|luster=Металик|refractive=|opticalprop=|birefringence=|pleochroism=|streak=Сива|gravity=7.9|melt=|fusibility=|diagnostic=|solubility=|diaphaneity=|other=Нерадиоактивен, магнетен, нефлуоресцентен.|references=<ref>[https://www.mineralienatlas.de/lexikon/index.php/MineralData?mineral=Kamacite Mineralienatlas]</ref><ref>[http://webmineral.com/data/Kamacite.shtml Kamacite Mineral Data]</ref>}} '''Камасит''' — [[легура]] на [[железо]] и [[никел]], која на Земјата се наоѓа само во [[метеорит]]и. Според [[Меѓународно минералошко здружение|Меѓународното минералошко здружение]] (ММЗ), се смета за соодветна сорта на минералот самородно железо богато со никел.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://cnmnc.main.jp/|title=International Mineralogical Association (IMA), Commission on New Minerals, Nomenclature and Classification, IMA Official List of Minerals}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Burke|first=E.A.J.|date=2006|title=A mass discreditation of GQN minerals|journal=The Canadian Mineralogist|volume=44|issue=6|pages=1557–1560|bibcode=2006CaMin..44.1557B|doi=10.2113/gscanmin.44.6.1557}}</ref> Соодносот железо-никел е помеѓу 90%:10% и 95%:5%; може да бидат присутни и мали количини на други елементи, како што се [[кобалт]] или [[јаглерод]]. Минералот има метален сјај, е сив и нема јасно расцепување иако неговата [[кристална структура]] е изометрично-хексоктаедарска. Неговата густина е околу 8&nbsp;g/ cm³, а неговата тврдост е 4 според [[Мосова скала|Мосовата скала]]. Понекогаш се нарекува и балкенајзен. Името е изведено во 1861 година и е изведено од грчкиот корен ''камак'' или ''κάμαξ'' „камакс“, што значи лозов столб.<ref>{{OED|kamacite}}</ref> Тој е главна состојка на железните метеорити ( октаедритни и хексаедритни типови). Во октаедритите се наоѓа во ленти кои се преплетуваат со [[тенит]], формирајќи Видманштетенов модел. Во хексаедритите, често се гледаат фини паралелни линии наречени Нојманови линии, кои се доказ за структурна деформација на соседните камацитни плочи поради удар од удари. Понекогаш камаситот може да се најде толку тесно измешан со [[тенит]] што е тешко визуелно да се разликуваат, формирајќи [[плесит]]. Најголемиот документиран кристал на камацит е со димензии 92×54×23&nbsp;cm (36.2×21.3×9.1.<ref>{{Наведено списание|last=P. C. Rickwood|year=1981|title=The largest crystals|url=http://www.minsocam.org/ammin/AM66/AM66_885.pdf|journal=American Mineralogist|volume=66|pages=885–907}}</ref> == Физички својства == Камаситот поседува многу уникатни физички својства, вклучувајќи го Видманштетеновиот модел и екстремно висока густина. === Распознавање === Камаситот е непроѕирен, а неговата површина генерално покажува различни нијанси на сиви линии или „прошиени“ шари. Камаситот има метален сјај. Камаситот може да варира во тврдоста врз основа на степенот на шок кој го претрпел, но најчесто се рангира на четврто место според Мосовата скала на тврдост. Шокот ја зголемува тврдоста на камаситот, но ова не е 100% сигурно во одредувањето на историјата на шокови бидејќи постојат безброј други причини зошто тврдоста на камаситот може да се зголеми.<ref name="Jain Gordon Lipschutz">{{Наведено списание|last=Jain|first=V. A.|last2=Gordon|first2=R. B.|last3=Lipschutz|first3=M. E.|year=1972|title=Hardness of Kamacite and Shock Histories of 119 Meteorites|journal=Journal of Geophysical Research|volume=77|issue=35|pages=6940–6954|bibcode=1972JGR....77.6940J|doi=10.1029/jb077i035p06940}}.</ref> Камаситот има измерена густина од {{Вред|7.9}} g/cm³. Има масивна кристална структура, но нормално е дека поединечните кристали се неразделни во природните појави. Кај камаситот нема рамнини на расцепување, што му дава груб прелом. Камаситот е магнетен и изометричен, што го прави да се однесува оптички изометриски. Камаситот се јавува со [[тенит]] и мешана област од камасит и тенит, наречена [[плесит]].<ref name="Goldstein">{{Наведено списание|last=Goldstein|first=J. I.|year=1965|title=The formation of the kamacite phase in metallic meteorites|journal=Journal of Geophysical Research|volume=70|issue=24|pages=6223–6232|bibcode=1965JGR....70.6223G|doi=10.1029/jz070i024p06223|hdl-access=free}}</ref> Тенитот содржи повеќе никел (12 до 45 wt. % Ni) отколку камасит (кој има 5 до 12% Ni). Зголемувањето на содржината на никел предизвикува тенитот да има единична ќелија со центрирано лице, додека поголемата содржина на железо во камаситот предизвикува неговата единична ќелија да биде центрирана на телото. Оваа разлика е предизвикана од тоа што никелот и железото имаат слична големина, но различни меѓуатомски магнетни и квантни зеамни дејства.<ref name="Ramsden">{{Наведено списание|last=Ramsden|first=A. R.|year=1966|title=Kamacite and taenite superstructures and a metastable tetragonal phase in iron meteorites|journal=The American Mineralogist|volume=51|pages=1–2, 37}}</ref> ==== Тетрагонална фаза ==== Постојат докази за тетрагонална фаза, забележана при тестови со рендгенски прашок, а подоцна и под микроскоп. При тестирање, два метеорити дале d-вредности кои можеле „да се составаат врз основа на тетрагонална единична ќелија, но не и врз основа на коцкеста или шестоаголна единична ќелија“. Се шпекулира дека станува збор за е-железо, шестоаголен полиморф на железо. === Видманштатенов модел === Видманштатеновиот модел, понекогаш наречен Томсонов модел, се текстури кои често се гледаат кај метеорити кои содржат камасит. Ова се ленти кои обично се менуваат помеѓу камасит и тенит. Во 1804 година, [[Вилијам Томсон (минералогист)|Вилијам Томсон]] наишол на овие структури кога забележал неочекувани геометриски модели откако исчистил примерок со [[азотна киселина]] ({{Хем|HNO|3}}). Тој ги објавил своите набљудувања во француско списание, но поради [[Наполеонови војни|Наполеоновите војни]], англиските научници, кои во тоа време вршеле голем дел од истражувањата за метеоритите, никогаш не ја откриле неговата работа. Дури во 1808 година, четири години подоцна, истите модели на гравирање ги открил грофот Алојз фон Бек Видманштетен, кој загревал железни метеорити, кога забележал геометриски модели предизвикани од различните стапки на [[Оксидационо-редукциона реакција|оксидација]] на камасит и тенит.<ref>{{Наведено списание|last=Paneth|first=F. A.|year=1960|title=The discovery and earliest reproductions of the Widmanstatten figures|journal=Geochimica et Cosmochimica Acta|volume=18|issue=3|pages=176–182|bibcode=1960GeCoA..18..176P|doi=10.1016/0016-7037(60)90085-5}}</ref> Видманштетен им кажал на многу свои колеги за овие модели преку преписка, што довело до тоа тие да бидат наречени Видманштатенови модели во поголемиот дел од литературата. Видманштатеновите модели се создаваат како што метеоритот се лади; на високи температури и железото и никелот имаат решетки центрирани на лицето. Кога се формира метеоритот, тој почнува како целосно стопен [[тенит]] (поголем од 1500&nbsp;°C) и како што се лади над 723&nbsp;°C примарната метастабилна фаза на [[легура]]та се претвора во тенит и камаситот почнува да таложи. Во овој прозорец метеоритот се лади под 723&nbsp;°C каде што се формираат Томсоновите структури и тие можат во голема мера да бидат под влијание на температурата, притисокот и составот на метеоритот. === Оптички својства === Камаситот е непроѕирен и може да се набљудува единствено со микроскопија на рефлектирана светлина. Тој е изометричен и затоа се однесува [[Изотропност|изотропно]]. === Магнетизам === Како што метеоритот се лади под 750&nbsp;°C железото станува магнетно додека се движи во фазата на камасит. За време на ова ладење, метеоритот добива неконвенционална термореманентна магнетизација. Термореманентната магнетизација на Земјата им дава на минералите од железо формирани во Земјината кора поголема магнетизација отколку доколку се формирале во истото поле на собна температура. Ова е неконвенционална термореманентна магнетизација бидејќи се смета дека се должи на хемиски процес на реманент кој се индуцира кога тенитот се лади до камацит. Она што го прави ова особено интересно е што е покажано дека ова го објаснува целото магнетно поле на обичните хондрити, за кое е покажано дека е силно до 0,4 орстеди (симбол Oe).<ref name="Stacey_Banerjee_2012">{{Наведена книга|title=The Physical Principles of Rock Magnetism|last=Stacey|first=F. D.|last2=Banerjee|first2=S. K.|publisher=[[Elsevier]]|year=2012|location=Chapter 13 Magnetism in Meteorites|page=170}}</ref> == Кристалографија == Камаситот е [[Коцкест кристален систем|изометриски]] минерал со тело со коцкеста центрирана единечна клетка. Камаситот обично не се наоѓа во големи кристали; сепак, аномално најголемиот пронајден и документиран кристал на камацит има димензии од 92×54×23 сантиметри.<ref>{{Наведено списание|last=P. C. Rickwood|year=1981|title=The largest crystals|url=http://www.minsocam.org/ammin/AM66/AM66_885.pdf|journal=American Mineralogist|volume=66|pages=885–907}}</ref> Дури и со оглед на тоа што големите кристали се толку ретки, [[кристалографија]]та е исклучително важна за разбирање дека има важна улога во формирањето на Томсоновите структури. === Симетрија === Камаситот формира [[Коцкест кристален систем|изометриски]], хексоктаедарски кристали; ова предизвикува кристалите да имаат многу елементи на симетрија. Камаситот спаѓа во класата 4/m {{Надредналинија|3}} 2/m во Херманомогеновата нотација, што значи дека има три четирикратни оски, четири трократни оски и шест двократни оски и девет огледални рамнини. Камаситот има просторна група од Fm {{Надредналинија|3}} m. === Единечна ќелија === Камаситот е составен од повторувачка единица од α-(Fe, Ni), {{Хем|Fe|0.9|Ni|0.1}}, што ги сочинува димензиите на ќелијата од a = 8,603 [[Ангстрем|Å]], Z = 54 [[Ангстрем|Å]]; V = 636,72&nbsp;[[Ангстрем|_ų]]. Меѓуатомските магнетни и квантни интеракции на атомите на нулталентно железо (метално Fe⁰) кои меѓусебно предизвикуваат камаситот да има решетка во центарот на телото. == Хемија == === Формула и доминантни елементи === Камацитот е составен од повторувачка единица од α-(Fe, Ni), {{Хем|Fe|0.9|Ni|0.1}}, во кој и железото и никелот имаат нулта валенција ( Fe⁰ и Ni⁰) бидејќи се метални нативни елементи кои најчесто се наоѓаат во железните метеорити. Освен елементите во трагови, нормално се смета дека е составен од 90% железо и 10% никел, но може да има сооднос до 95% железо и 5% никел. Ова го прави железото доминантен елемент во кој било примерок од камасит. Групирано е со нативните елементи и во системите за класификација Дана и Никел-Струнц. === Услови за формирање === Камаситот почнува да се формира околу 723&nbsp;°C, каде што железото се разделува од [[Кристална структура|центрирано на површината кон центрирано на телото,]] додека никелот останува центрирано на површината. За да се прилагоди на ова, почнуваат да се формираат области со поголема концентрација на железо, поместувајќи го никелот во областите околу него, што создава тенит, крајниот елемент со никел. === Елементи во трагови === Направени се голм број на истражувања за елементите во трагови во камаситот. Најзначајните елементи во трагови во камацитот се [[галиум]], [[германиум]], [[кобалт]], [[бакар]] и [[хром]]. Кобалтот е најзначаен од нив, каде што содржината на [[никел]] се променува од 5,26% до 6,81%, а содржината на кобалт може да биде од 0,25% до 0,77%.<ref>{{Наведено списание|last=Nichiporuk|first=W.|year=1957|title=Variations in the content of nickel, gallium, germanium, cobalt, copper and chromium in the kamacite and taenite phases of iron meteorites|journal=Geochimica et Cosmochimica Acta|volume=13|issue=4|pages=233–236|bibcode=1958GeCoA..13..233N|doi=10.1016/0016-7037(58)90025-5}}</ref> Сите овие елементи во трагови се метални и нивниот изглед во близина на границата на камасит-тенит може да даде важни предзнаци за околината во која е формиран метеоритот. Масената спектрометрија покажала дека камаситот содржи значителни количини на [[платина]], во просек 16,31 (μg/g), [[иридиум]] во просек 5,40 (μg/g), [[осмиум]] во просек 3,89 (μg/g), [[волфрам]] во просек 1,97 (μg/g), [[злато]] во просек 0,75 (μg/g) и [[рениум]] во просек 0,22 (μg/g).<ref>{{Наведено списание|last=Rasmussen|first=K.|last2=Greenway|first2=T.|last3=Gwozdz|first3=R.|year=1989|title=The composition of kamacite in iron meteorites investigated by accelerator mass spectroscopy, neutron activation analysis and analytical electron microscopy|journal=Nuclear Instruments and Methods in Physics Research|volume=36|issue=1|pages=43|bibcode=1989NIMPB..36...43R|doi=10.1016/0168-583X(89)90058-X}}</ref> Најзначајни се значителните количини на кобалт и платина. === Важни споредни елементи, замени, цврсти раствори === Сулфуризацијата на камасит била извршена експериментално во лабораториски услови. Сулфуризацијата резултирала со три различни фази: моносулфиден цврст раствор ({{Хем|Fe|x|(Ni,Co)|1-x|S}}), пентандитна фаза ( {{Хем|Fe|x|(Ni,Co)|9-x|S|8}}), како и фаза богата со фосфор. Ова било направено во лабораторија за да се конструираат услови истовремени со оние на сончевата маглина. Со овие информации би било можно да се извлечат информации за термодинамичките, кинетичките и физичките услови на раниот Сончев Систем. Ова сè уште останува шпекулативно бидејќи многу од сулфидите во метеоритите се нестабилни и се уништени.<ref>{{Наведено списание|last=Lauretta|first=D.|year=1998|title=Kamacite sulfurization in the solar nebula|journal=Meteoritics & Planetary Science|volume=33|issue=4|page=4|bibcode=1998M&PS...33..821L|doi=10.1111/j.1945-5100.1998.tb01689.x|doi-access=}}</ref> Камаситот, исто така, се менува во [[Сулфидни минерали|тохилинит]] ({{Хем|Fe|2+|· 5-6 (Mg, Fe|2+|)|5|S|6|(OH)|10}}). Ова е корисно за давање предзнаци за тоа колку метеоритот како целина е изменет. Промената од камасит во тохилинит може да се види во петролошки микроскопи, скенирачки електронски микроскоп и анализа со електронски микросонди. Ова може да се употреби за да им се овозможи на истражувачите лесно да ја состават количината на промена што се случила во примерокот. Овој показател може подоцна да се користи при анализа на други области од метеоритот каде што промената не е толку јасна.<ref>{{Наведено списание|last=Palmer|first=E. E.|year=2010|title=A kamacite alteration index for CM chondrites|journal=41st Lunar and Planetary Science Conference|issue=1533|pages=2211|bibcode=2010LPI....41.2211P}}</ref> === Врска со тенитот === [[Тенит]]от е крајниот член богат со никел во цврстиот раствор камацит-тенит. Тенитот природно се јавува на Земјата, додека камаситот се наоѓа на Земјата единствено кога доаѓа од вселената. Камаситот формира тенит додека се формира и исфрла никел во околната област, оваа област формира тенит. Поради природата на решетката на камаситот центриран на лицето и природата на решетката на никелот центриран на телото, двата создаваат сложени агли кога доаѓаат во контакт еден со друг. Овие агли се откриваат макроскопски во Томсоновата структура. Исто така, поради оваа врска се добиваат термините атаксит, хексаедрити и октаедрит. Атакситот се однесува на метеорити кои не покажуваат грубо шестоаголна или октаедрална структура. Метеоритите составени од 6 тежински% никел или помалку често се нарекуваат хексаедрити поради тоа што кристалната структура на камаситот е изометрична и предизвикува метеоритот да биде коцкест. Исто така, доколку метеоритот е доминиран од тенитот со центрирано лице, тој се нарекува октаедрит бидејќи камаситот ќе се одвои од октаедарските кристални граници на тенитот, правејќи го метеоритот да изгледа октаедарски. И хексаедритите и октаедритот се појавуваат само кога метеоритот се пробива по кристалните рамнини или кога е подготвен да ги нагласи Томсоновите структури; затоа многумина погрешно се нарекуваат атаксити на почетокот.<ref name="Norton p75-111">{{Наведена книга|title=Field Guide to Meteors and Meteorites Patrick Moore's Practical Astronomy Series|last=Norton|first=O. R.|publisher=Springer|year=2008|location=The Chondrites|pages=75–111}}</ref> === Опсег на стабилност === Камаситот е стабилен едиствено на температури под 723&nbsp;°C или 600&nbsp;°C (Стејси и Банерџи, 2012), бидејќи таму железото станува доволно ладно за да се распореди во кристална структура центрирана околу телото. Камацитот е исто така стабилен само при ниски притисоци, како што може да се претпостави бидејќи се формира само во вселената. === Ефект на шок === Металографската и рендгенската дифракција може да се употребат на камасит за да се утврди историјата на шокови на метеорит. Експериментирано е со употреба на тврдост за да се утврди историјата на шокови, но се покажало дека е премногу несигурно. Тестот за тврдост на Викерс бил применет на голем број примероци од камацит и било откриено дека шокираните метеорити имаат вредности од 160–170.&nbsp;kg/mm и не-шокираните метеорити можат да имаат вредности високи до 244&nbsp;kg/mm. Шокот предизвикува единствена структура на преобразба на железо што може да се мери со металографски техники и техники на дифракција на Х-зраци. По користењето на металографски техники и техники на дифракција на Х-зраци за да се утврди историјата на шокот, откриено е дека 49% од метеоритите пронајдени на Земјата содржат шокови докази. == Геолошки појави == Камаситни метеорити биле пронајдени на секој континент на Земјата, а пронајдени се и на [[Марс (планета)|Марс]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/mer/images/mer-20090810a.html|title=NASA - Magnified Look at a Meteorite on Mars|work=www.nasa.gov|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220928085813/https://www.nasa.gov/mission_pages/mer/images/mer-20090810a.html|archive-date=28 September 2022|accessdate=2020-10-05}}</ref> === Метеорити === Камаситот првенствено се поврзува со метеоритите бидејќи му се потребни високи температури, низок притисок и малку други пореактивни елементи како кислород. [[Хрондрит|Хондритските]] метеорити можат да се поделат во групи врз основа на присутните хондрули. Постојат три главни типа: енстатитски хондрити, јаглеродни хондрити и обични хондрити. Обичните хондрити се најзастапениот тип на метеорит пронајден на Земјата, сочинувајќи 85% од сите регистрирани метеорити. Се смета дека обичните хондрити потекнуваат од три различни извори, па затоа се достапни во три типа LL, L и H; LL означува ниско железо, ниско метално, L означува ниско изобилство на железо, а H е висока содржина на железо. Сите обични хондрити содржат камасит, чија количина се намалува како што се движат од H кон LL хондрити.<ref>{{Наведено списание|last=Rubin|first=A.|last2=Jeffrey|first2=T.|last3=Maggiore|first3=P.|year=1990|title=Kamacite and olivine in ordinary chondrites: Intergroup and intragroup relationships|journal=Geochimica et Cosmochimica Acta|volume=54|issue=5|pages=1217–1232|bibcode=1990GeCoA..54.1217R|doi=10.1016/0016-7037(90)90148-e}}</ref> Камаситот се наоѓа и во многу од помалку вообичаените метеорити мезозидерити и E хондрити. Е-хондритите се хондрити кои се составени првенствено од енстатит и сочинуваат само 2% од метеоритите кои паѓаат на Земјата. Е-хондритите имаат сосема поинаква изворна карпа од онаа на обичните хондрити. При анализата на камаситот во Е-хондритите, било откриено дека тие генерално содржат помалку никел од просекот.<ref>{{Наведено списание|last=Easton|first=A. J.|year=1986|title=Studies of kamacite, perryite and schreibersite in E-chondrites and aubrites|journal=Meteoritics|volume=21|issue=1|pages=79–93|bibcode=1986Metic..21...79E|doi=10.1111/j.1945-5100.1986.tb01227.x|doi-access=free}}</ref> === Изобилство === Бидејќи камаситот се формира единствено во вселената и се наоѓа на Земјата единствено во метеорити, тој има многу мала застапеност на Земјата. Неговата застапеност надвор од [[Сончев Систем|Сончевиот Систем]] е тешко да се утврди. Железото, главната компонента на камаситот, е шестиот најзастапен елемент во вселената и најзастапен од оние елементи што генерално се сметаат за метални. == Конкретни примери == === Метеорски кратер Аризона === Камаситот бил пронајден и проучен во метеорскиот кратер, Аризона. Метеорскиот кратер бил првото потврдено место на удар од метеор на планетата и не бил универзално признат како таков сè до 1950-тите. Во 1960-тите, Геолошкиот завод на Соединетите Американски Држави открил камасит во примероци собрани од околу местото, поврзувајќи го минералот со метеорити.<ref>{{Наведено списание|last=Mead|first=C.|last2=Littler|first2=J.|last3=Chao|first3=E.|year=1965|title=Metallic spheroids from Meteor crater, Arizona|journal=The American Mineralogist|volume=50|page=667}}</ref> === Планети === Камаситот првенствено се формира на метеорити, но бил пронајден и на вонземски тела како што е [[Марс (планета)|Марс]]. Ова било откриено од страна на роверот за истражување на Марс (MER) ''Opportunity''. Камаситот не потекнува од Марс, туку е поставен таму од метеорит. Ова било особено интересно бидејќи метеоритот спаѓал во помалку познатата класа на мезозидерити. Мезозидеритите се многу ретки на Земјата, а нивното појавување на Марс дава предзнаци за потеклото на неговата поголема изворна карпа.<ref>{{Наведено списание|last=Schröder|first=C.|last2=Ashley|first2=J. W.|last3=Chapman|first3=M. G.|last4=Cohen|first4=B. A.|last5=Farrand|first5=W. H.|last6=Fleischer|first6=I.|last7=Gellert|first7=R.|last8=Herkenhoff|first8=K. E.|last9=Johnson|first9=J. R.|date=2009-03-22|title=Santorini, Another Meteorite on Mars and Third of a Kind|url=https://ntrs.nasa.gov/citations/20090025876|journal=Proceedings of the 40th Lunar and Planetary Science Conference|language=en|page=1665|bibcode=2009LPI....40.1665S}}</ref> == Употреби == === Подготовка на музеи, универзитети и фото примероци === Поради реткоста и генерално матниот изглед на камаситот, тој не е популарен меѓу приватните колекционери. Сепак, многу музеи и универзитети имаат примероци од камасит во своите колекции. Нормално, примероците од камасит се подготвуваат со употреба на полир и киселина за да се покажат Томсоновите структури. Подготовката на примероците вклучува нивно миење во растворувач, како што Томсон направил со азотна киселина за да ги истакне Томсоновите структури. Потоа тие се силно полираат за да изгледаат сјајно. Генерално, камаситот лесно може да се разликува од тенитот, бидејќи по овој процес камаситот изгледа малку потемен од тенитот.<ref>{{Наведено списание|last=Flemming|first=R.|year=2007|title=Micro X-ray diffraction (μXRD): a versatile technique for characterization of Earth and planetary materials|journal=Canadian Journal of Earth Sciences|volume=44|issue=9|pages=1333–1346|bibcode=2007CaJES..44.1333F|doi=10.1139/e07-020}}</ref> === Поглед кон иднината === Камаситот и тенитот имаат потенцијал да бидат економски вредни. Опција што би го направила рударството на астероиди попрофитабилно би била собирањето на елементи во трагови. Една тешкотија би претставувала рафинирањето на елементи како што се платина и злато. Платината вреди околу 12.000 американски долари/кг, а (камаситот содржи 16,11&nbsp;μg/g платина) и златото вреди околу 12.000 американски долари/кг (камацитот содржи 0,52&nbsp;μg/g злато); сепак, веројатноста за профитабилен поврат е прилично мала.<ref>{{Наведено списание|last=Ross|first=S.|year=2001|title=Near-Earth Asteroid Mining|journal=Space|pages=107–81}}</ref> Рударењето астероиди за вселенска употреба би можело да биде попрактично, бидејќи преносот на материјали од Земјата е скап. Слично на денешните планови за повторна употреба на модулите на Меѓународната вселенска станица во други мисии, железен метеорит би можел да се користи за изградба на вселенски летала во вселената. [[НАСА]] изнела прелиминарни планови за изградба на вселенски брод во вселената.<ref>{{Наведени вести|title=NASA wants to build huge spacecraft in orbit with robots and 3D printers|last=Brewster|first=Signe|date=2013-08-29|publisher=Gigaom|agency=Gigaom}}</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Коцкести минерали]] [[Категорија:Магнетни минерали]] [[Категорија:Метероитни минерали]] [[Категорија:Минерали на железото]] [[Категорија:Минерали на никелот]] [[Категорија:Самородни елементи]] aarygoo9xoibm4njvhib022y3ctuqg9 5538271 5538267 2026-04-13T07:38:17Z Bjankuloski06 332 5538271 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Минерал|name=Камацит|category=Метеоритски минерал|boxwidth=|boxbgcolor=|image=Widmanstatten patterns 2.jpg|imagesize=260px|caption=[[Видманштатенов модел]] што ги прикажува двете форми на минерали никел-железо, камацит и [[тенит]]|formula=α-(Fe,Ni); Fe⁰_0.9Ni⁰_0.1|molweight=56.13 g/mol|strunz=1.AE.05|system=[[Коцкест кристален систем|Коцкест]]|symmetry=''I''m{{overline|3}}m|color=Железно црно, челично сиво|habit=Масивни – рамномерно неразличливи кристали кои формираат големи маси|cleavage=Нејасно|fracture=Нерамни, искинати површини (на пр. скршени метали).|mohs=4|luster=Металик|refractive=|opticalprop=|birefringence=|pleochroism=|streak=Сива|gravity=7.9|melt=|fusibility=|diagnostic=|solubility=|diaphaneity=|other=Нерадиоактивен, магнетен, нефлуоресцентен.|references=<ref>[https://www.mineralienatlas.de/lexikon/index.php/MineralData?mineral=Kamacite Mineralienatlas]</ref><ref>[http://webmineral.com/data/Kamacite.shtml Kamacite Mineral Data]</ref>}} '''Камацит''' — [[легура]] на [[железо]] и [[никел]], која на Земјата се наоѓа само во [[метеорит]]и. Според [[Меѓународно минералошко здружение|Меѓународното минералошко здружение]] (ММЗ), се смета за соодветна сорта на минералот самородно железо богато со никел.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://cnmnc.main.jp/|title=International Mineralogical Association (IMA), Commission on New Minerals, Nomenclature and Classification, IMA Official List of Minerals}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Burke|first=E.A.J.|date=2006|title=A mass discreditation of GQN minerals|journal=The Canadian Mineralogist|volume=44|issue=6|pages=1557–1560|bibcode=2006CaMin..44.1557B|doi=10.2113/gscanmin.44.6.1557}}</ref> Соодносот железо-никел е помеѓу 90%:10% и 95%:5%; може да бидат присутни и мали количини на други елементи, како што се [[кобалт]] или [[јаглерод]]. Минералот има метален сјај, е сив и нема јасно расцепување иако неговата [[кристална структура]] е изометрично-хексоктаедарска. Неговата густина е околу 8&nbsp;g/ cm³, а неговата тврдост е 4 според [[Мосова скала|Мосовата скала]]. Понекогаш се нарекува и балкенајзен. Името е изведено во 1861 година и е изведено од грчкиот корен ''камак'' или ''κάμαξ'' „камакс“, што значи лозов столб.<ref>{{OED|kamacite}}</ref> Тој е главна состојка на железните метеорити ( октаедритни и хексаедритни типови). Во октаедритите се наоѓа во ленти кои се преплетуваат со [[тенит]], формирајќи Видманштетенов модел. Во хексаедритите, често се гледаат фини паралелни линии наречени Нојманови линии, кои се доказ за структурна деформација на соседните камацитни плочи поради удар од удари. Понекогаш камацитот може да се најде толку тесно измешан со [[тенит]] што е тешко визуелно да се разликуваат, формирајќи [[плесит]]. Најголемиот документиран кристал на камацит е со димензии 92×54×23&nbsp;cm (36.2×21.3×9.1.<ref>{{Наведено списание|last=P. C. Rickwood|year=1981|title=The largest crystals|url=http://www.minsocam.org/ammin/AM66/AM66_885.pdf|journal=American Mineralogist|volume=66|pages=885–907}}</ref> == Физички својства == Камацитот поседува многу уникатни физички својства, вклучувајќи го Видманштетеновиот модел и екстремно висока густина. === Распознавање === Камацитот е непроѕирен, а неговата површина генерално покажува различни нијанси на сиви линии или „прошиени“ шари. Камацитот има метален сјај. Камацитот може да варира во тврдоста врз основа на степенот на шок кој го претрпел, но најчесто се рангира на четврто место според Мосовата скала на тврдост. Шокот ја зголемува тврдоста на камацитот, но ова не е 100% сигурно во одредувањето на историјата на шокови бидејќи постојат безброј други причини зошто тврдоста на камацитот може да се зголеми.<ref name="Jain Gordon Lipschutz">{{Наведено списание|last=Jain|first=V. A.|last2=Gordon|first2=R. B.|last3=Lipschutz|first3=M. E.|year=1972|title=Hardness of Kamacite and Shock Histories of 119 Meteorites|journal=Journal of Geophysical Research|volume=77|issue=35|pages=6940–6954|bibcode=1972JGR....77.6940J|doi=10.1029/jb077i035p06940}}.</ref> Камацитот има измерена густина од {{Вред|7.9}} g/cm³. Има масивна кристална структура, но нормално е дека поединечните кристали се неразделни во природните појави. Кај камацитот нема рамнини на расцепување, што му дава груб прелом. Камацитот е магнетен и изометричен, што го прави да се однесува оптички изометриски. Камацитот се јавува со [[тенит]] и мешана област од камацит и тенит, наречена [[плесит]].<ref name="Goldstein">{{Наведено списание|last=Goldstein|first=J. I.|year=1965|title=The formation of the kamacite phase in metallic meteorites|journal=Journal of Geophysical Research|volume=70|issue=24|pages=6223–6232|bibcode=1965JGR....70.6223G|doi=10.1029/jz070i024p06223|hdl-access=free}}</ref> Тенитот содржи повеќе никел (12 до 45 wt. % Ni) отколку камацит (кој има 5 до 12% Ni). Зголемувањето на содржината на никел предизвикува тенитот да има единична ќелија со центрирано лице, додека поголемата содржина на железо во камацитот предизвикува неговата единична ќелија да биде центрирана на телото. Оваа разлика е предизвикана од тоа што никелот и железото имаат слична големина, но различни меѓуатомски магнетни и квантни зеамни дејства.<ref name="Ramsden">{{Наведено списание|last=Ramsden|first=A. R.|year=1966|title=Kamacite and taenite superstructures and a metastable tetragonal phase in iron meteorites|journal=The American Mineralogist|volume=51|pages=1–2, 37}}</ref> ==== Тетрагонална фаза ==== Постојат докази за тетрагонална фаза, забележана при тестови со рендгенски прашок, а подоцна и под микроскоп. При тестирање, два метеорити дале d-вредности кои можеле „да се составаат врз основа на тетрагонална единична ќелија, но не и врз основа на коцкеста или шестоаголна единична ќелија“. Се шпекулира дека станува збор за е-железо, шестоаголен полиморф на железо. === Видманштатенов модел === Видманштатеновиот модел, понекогаш наречен Томсонов модел, се текстури кои често се гледаат кај метеорити кои содржат камацит. Ова се ленти кои обично се менуваат помеѓу камацит и тенит. Во 1804 година, [[Вилијам Томсон (минералогист)|Вилијам Томсон]] наишол на овие структури кога забележал неочекувани геометриски модели откако исчистил примерок со [[азотна киселина]] ({{Хем|HNO|3}}). Тој ги објавил своите набљудувања во француско списание, но поради [[Наполеонови војни|Наполеоновите војни]], англиските научници, кои во тоа време вршеле голем дел од истражувањата за метеоритите, никогаш не ја откриле неговата работа. Дури во 1808 година, четири години подоцна, истите модели на гравирање ги открил грофот Алојз фон Бек Видманштетен, кој загревал железни метеорити, кога забележал геометриски модели предизвикани од различните стапки на [[Оксидационо-редукциона реакција|оксидација]] на камацит и тенит.<ref>{{Наведено списание|last=Paneth|first=F. A.|year=1960|title=The discovery and earliest reproductions of the Widmanstatten figures|journal=Geochimica et Cosmochimica Acta|volume=18|issue=3|pages=176–182|bibcode=1960GeCoA..18..176P|doi=10.1016/0016-7037(60)90085-5}}</ref> Видманштетен им кажал на многу свои колеги за овие модели преку преписка, што довело до тоа тие да бидат наречени Видманштатенови модели во поголемиот дел од литературата. Видманштатеновите модели се создаваат како што метеоритот се лади; на високи температури и железото и никелот имаат решетки центрирани на лицето. Кога се формира метеоритот, тој почнува како целосно стопен [[тенит]] (поголем од 1500&nbsp;°C) и како што се лади над 723&nbsp;°C примарната метастабилна фаза на [[легура]]та се претвора во тенит и камацитот почнува да таложи. Во овој прозорец метеоритот се лади под 723&nbsp;°C каде што се формираат Томсоновите структури и тие можат во голема мера да бидат под влијание на температурата, притисокот и составот на метеоритот. === Оптички својства === Камацитот е непроѕирен и може да се набљудува единствено со микроскопија на рефлектирана светлина. Тој е изометричен и затоа се однесува [[Изотропност|изотропно]]. === Магнетизам === Како што метеоритот се лади под 750&nbsp;°C железото станува магнетно додека се движи во фазата на камацит. За време на ова ладење, метеоритот добива неконвенционална термореманентна магнетизација. Термореманентната магнетизација на Земјата им дава на минералите од железо формирани во Земјината кора поголема магнетизација отколку доколку се формирале во истото поле на собна температура. Ова е неконвенционална термореманентна магнетизација бидејќи се смета дека се должи на хемиски процес на реманент кој се индуцира кога тенитот се лади до камацит. Она што го прави ова особено интересно е што е покажано дека ова го објаснува целото магнетно поле на обичните хондрити, за кое е покажано дека е силно до 0,4 орстеди (симбол Oe).<ref name="Stacey_Banerjee_2012">{{Наведена книга|title=The Physical Principles of Rock Magnetism|last=Stacey|first=F. D.|last2=Banerjee|first2=S. K.|publisher=[[Elsevier]]|year=2012|location=Chapter 13 Magnetism in Meteorites|page=170}}</ref> == Кристалографија == Камацитот е [[Коцкест кристален систем|изометриски]] минерал со тело со коцкеста центрирана единечна клетка. Камацитот обично не се наоѓа во големи кристали; сепак, аномално најголемиот пронајден и документиран кристал на камацит има димензии од 92×54×23 сантиметри.<ref>{{Наведено списание|last=P. C. Rickwood|year=1981|title=The largest crystals|url=http://www.minsocam.org/ammin/AM66/AM66_885.pdf|journal=American Mineralogist|volume=66|pages=885–907}}</ref> Дури и со оглед на тоа што големите кристали се толку ретки, [[кристалографија]]та е исклучително важна за разбирање дека има важна улога во формирањето на Томсоновите структури. === Симетрија === Камацитот формира [[Коцкест кристален систем|изометриски]], хексоктаедарски кристали; ова предизвикува кристалите да имаат многу елементи на симетрија. Камацитот спаѓа во класата 4/m {{Надредналинија|3}} 2/m во Херманомогеновата нотација, што значи дека има три четирикратни оски, четири трократни оски и шест двократни оски и девет огледални рамнини. Камацитот има просторна група од Fm {{Надредналинија|3}} m. === Единечна ќелија === Камацитот е составен од повторувачка единица од α-(Fe, Ni), {{Хем|Fe|0.9|Ni|0.1}}, што ги сочинува димензиите на ќелијата од a = 8,603 [[Ангстрем|Å]], Z = 54 [[Ангстрем|Å]]; V = 636,72&nbsp;[[Ангстрем|_ų]]. Меѓуатомските магнетни и квантни интеракции на атомите на нулталентно железо (метално Fe⁰) кои меѓусебно предизвикуваат камацитот да има решетка во центарот на телото. == Хемија == === Формула и доминантни елементи === Камацитот е составен од повторувачка единица од α-(Fe, Ni), {{Хем|Fe|0.9|Ni|0.1}}, во кој и железото и никелот имаат нулта валенција ( Fe⁰ и Ni⁰) бидејќи се метални нативни елементи кои најчесто се наоѓаат во железните метеорити. Освен елементите во трагови, нормално се смета дека е составен од 90% железо и 10% никел, но може да има сооднос до 95% железо и 5% никел. Ова го прави железото доминантен елемент во кој било примерок од камацит. Групирано е со нативните елементи и во системите за класификација Дана и Никел-Струнц. === Услови за формирање === Камацитот почнува да се формира околу 723&nbsp;°C, каде што железото се разделува од [[Кристална структура|центрирано на површината кон центрирано на телото,]] додека никелот останува центрирано на површината. За да се прилагоди на ова, почнуваат да се формираат области со поголема концентрација на железо, поместувајќи го никелот во областите околу него, што создава тенит, крајниот елемент со никел. === Елементи во трагови === Направени се голм број на истражувања за елементите во трагови во камацитот. Најзначајните елементи во трагови во камацитот се [[галиум]], [[германиум]], [[кобалт]], [[бакар]] и [[хром]]. Кобалтот е најзначаен од нив, каде што содржината на [[никел]] се променува од 5,26% до 6,81%, а содржината на кобалт може да биде од 0,25% до 0,77%.<ref>{{Наведено списание|last=Nichiporuk|first=W.|year=1957|title=Variations in the content of nickel, gallium, germanium, cobalt, copper and chromium in the kamacite and taenite phases of iron meteorites|journal=Geochimica et Cosmochimica Acta|volume=13|issue=4|pages=233–236|bibcode=1958GeCoA..13..233N|doi=10.1016/0016-7037(58)90025-5}}</ref> Сите овие елементи во трагови се метални и нивниот изглед во близина на границата на камацит-тенит може да даде важни предзнаци за околината во која е формиран метеоритот. Масената спектрометрија покажала дека камацитот содржи значителни количини на [[платина]], во просек 16,31 (μg/g), [[иридиум]] во просек 5,40 (μg/g), [[осмиум]] во просек 3,89 (μg/g), [[волфрам]] во просек 1,97 (μg/g), [[злато]] во просек 0,75 (μg/g) и [[рениум]] во просек 0,22 (μg/g).<ref>{{Наведено списание|last=Rasmussen|first=K.|last2=Greenway|first2=T.|last3=Gwozdz|first3=R.|year=1989|title=The composition of kamacite in iron meteorites investigated by accelerator mass spectroscopy, neutron activation analysis and analytical electron microscopy|journal=Nuclear Instruments and Methods in Physics Research|volume=36|issue=1|pages=43|bibcode=1989NIMPB..36...43R|doi=10.1016/0168-583X(89)90058-X}}</ref> Најзначајни се значителните количини на кобалт и платина. === Важни споредни елементи, замени, цврсти раствори === Сулфуризацијата на камацит била извршена експериментално во лабораториски услови. Сулфуризацијата резултирала со три различни фази: моносулфиден цврст раствор ({{Хем|Fe|x|(Ni,Co)|1-x|S}}), пентандитна фаза ( {{Хем|Fe|x|(Ni,Co)|9-x|S|8}}), како и фаза богата со фосфор. Ова било направено во лабораторија за да се конструираат услови истовремени со оние на сончевата маглина. Со овие информации би било можно да се извлечат информации за термодинамичките, кинетичките и физичките услови на раниот Сончев Систем. Ова сè уште останува шпекулативно бидејќи многу од сулфидите во метеоритите се нестабилни и се уништени.<ref>{{Наведено списание|last=Lauretta|first=D.|year=1998|title=Kamacite sulfurization in the solar nebula|journal=Meteoritics & Planetary Science|volume=33|issue=4|page=4|bibcode=1998M&PS...33..821L|doi=10.1111/j.1945-5100.1998.tb01689.x|doi-access=}}</ref> Камацитот, исто така, се менува во [[Сулфидни минерали|тохилинит]] ({{Хем|Fe|2+|· 5-6 (Mg, Fe|2+|)|5|S|6|(OH)|10}}). Ова е корисно за давање предзнаци за тоа колку метеоритот како целина е изменет. Промената од камацит во тохилинит може да се види во петролошки микроскопи, скенирачки електронски микроскоп и анализа со електронски микросонди. Ова може да се употреби за да им се овозможи на истражувачите лесно да ја состават количината на промена што се случила во примерокот. Овој показател може подоцна да се користи при анализа на други области од метеоритот каде што промената не е толку јасна.<ref>{{Наведено списание|last=Palmer|first=E. E.|year=2010|title=A kamacite alteration index for CM chondrites|journal=41st Lunar and Planetary Science Conference|issue=1533|pages=2211|bibcode=2010LPI....41.2211P}}</ref> === Врска со тенитот === [[Тенит]]от е крајниот член богат со никел во цврстиот раствор камацит-тенит. Тенитот природно се јавува на Земјата, додека камацитот се наоѓа на Земјата единствено кога доаѓа од вселената. Камацитот формира тенит додека се формира и исфрла никел во околната област, оваа област формира тенит. Поради природата на решетката на камацитот центриран на лицето и природата на решетката на никелот центриран на телото, двата создаваат сложени агли кога доаѓаат во контакт еден со друг. Овие агли се откриваат макроскопски во Томсоновата структура. Исто така, поради оваа врска се добиваат термините атаксит, хексаедрити и октаедрит. Атакситот се однесува на метеорити кои не покажуваат грубо шестоаголна или октаедрална структура. Метеоритите составени од 6 тежински% никел или помалку често се нарекуваат хексаедрити поради тоа што кристалната структура на камацитот е изометрична и предизвикува метеоритот да биде коцкест. Исто така, доколку метеоритот е доминиран од тенитот со центрирано лице, тој се нарекува октаедрит бидејќи камацитот ќе се одвои од октаедарските кристални граници на тенитот, правејќи го метеоритот да изгледа октаедарски. И хексаедритите и октаедритот се појавуваат само кога метеоритот се пробива по кристалните рамнини или кога е подготвен да ги нагласи Томсоновите структури; затоа многумина погрешно се нарекуваат атаксити на почетокот.<ref name="Norton p75-111">{{Наведена книга|title=Field Guide to Meteors and Meteorites Patrick Moore's Practical Astronomy Series|last=Norton|first=O. R.|publisher=Springer|year=2008|location=The Chondrites|pages=75–111}}</ref> === Опсег на стабилност === Камацитот е стабилен едиствено на температури под 723&nbsp;°C или 600&nbsp;°C (Стејси и Банерџи, 2012), бидејќи таму железото станува доволно ладно за да се распореди во кристална структура центрирана околу телото. Камацитот е исто така стабилен само при ниски притисоци, како што може да се претпостави бидејќи се формира само во вселената. === Ефект на шок === Металографската и рендгенската дифракција може да се употребат на камацит за да се утврди историјата на шокови на метеорит. Експериментирано е со употреба на тврдост за да се утврди историјата на шокови, но се покажало дека е премногу несигурно. Тестот за тврдост на Викерс бил применет на голем број примероци од камацит и било откриено дека шокираните метеорити имаат вредности од 160–170.&nbsp;kg/mm и не-шокираните метеорити можат да имаат вредности високи до 244&nbsp;kg/mm. Шокот предизвикува единствена структура на преобразба на железо што може да се мери со металографски техники и техники на дифракција на Х-зраци. По користењето на металографски техники и техники на дифракција на Х-зраци за да се утврди историјата на шокот, откриено е дека 49% од метеоритите пронајдени на Земјата содржат шокови докази. == Геолошки појави == Камацитни метеорити биле пронајдени на секој континент на Земјата, а пронајдени се и на [[Марс (планета)|Марс]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/mer/images/mer-20090810a.html|title=NASA - Magnified Look at a Meteorite on Mars|work=www.nasa.gov|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220928085813/https://www.nasa.gov/mission_pages/mer/images/mer-20090810a.html|archive-date=28 September 2022|accessdate=2020-10-05}}</ref> === Метеорити === Камацитот првенствено се поврзува со метеоритите бидејќи му се потребни високи температури, низок притисок и малку други пореактивни елементи како кислород. [[Хрондрит|Хондритските]] метеорити можат да се поделат во групи врз основа на присутните хондрули. Постојат три главни типа: енстатитски хондрити, јаглеродни хондрити и обични хондрити. Обичните хондрити се најзастапениот тип на метеорит пронајден на Земјата, сочинувајќи 85% од сите регистрирани метеорити. Се смета дека обичните хондрити потекнуваат од три различни извори, па затоа се достапни во три типа LL, L и H; LL означува ниско железо, ниско метално, L означува ниско изобилство на железо, а H е висока содржина на железо. Сите обични хондрити содржат камацит, чија количина се намалува како што се движат од H кон LL хондрити.<ref>{{Наведено списание|last=Rubin|first=A.|last2=Jeffrey|first2=T.|last3=Maggiore|first3=P.|year=1990|title=Kamacite and olivine in ordinary chondrites: Intergroup and intragroup relationships|journal=Geochimica et Cosmochimica Acta|volume=54|issue=5|pages=1217–1232|bibcode=1990GeCoA..54.1217R|doi=10.1016/0016-7037(90)90148-e}}</ref> Камацитот се наоѓа и во многу од помалку вообичаените метеорити мезозидерити и E хондрити. Е-хондритите се хондрити кои се составени првенствено од енстатит и сочинуваат само 2% од метеоритите кои паѓаат на Земјата. Е-хондритите имаат сосема поинаква изворна карпа од онаа на обичните хондрити. При анализата на камацитот во Е-хондритите, било откриено дека тие генерално содржат помалку никел од просекот.<ref>{{Наведено списание|last=Easton|first=A. J.|year=1986|title=Studies of kamacite, perryite and schreibersite in E-chondrites and aubrites|journal=Meteoritics|volume=21|issue=1|pages=79–93|bibcode=1986Metic..21...79E|doi=10.1111/j.1945-5100.1986.tb01227.x|doi-access=free}}</ref> === Изобилство === Бидејќи камацитот се формира единствено во вселената и се наоѓа на Земјата единствено во метеорити, тој има многу мала застапеност на Земјата. Неговата застапеност надвор од [[Сончев Систем|Сончевиот Систем]] е тешко да се утврди. Железото, главната компонента на камацитот, е шестиот најзастапен елемент во вселената и најзастапен од оние елементи што генерално се сметаат за метални. == Конкретни примери == === Метеорски кратер Аризона === Камацитот бил пронајден и проучен во метеорскиот кратер, Аризона. Метеорскиот кратер бил првото потврдено место на удар од метеор на планетата и не бил универзално признат како таков сè до 1950-тите. Во 1960-тите, Геолошкиот завод на Соединетите Американски Држави открил камацит во примероци собрани од околу местото, поврзувајќи го минералот со метеорити.<ref>{{Наведено списание|last=Mead|first=C.|last2=Littler|first2=J.|last3=Chao|first3=E.|year=1965|title=Metallic spheroids from Meteor crater, Arizona|journal=The American Mineralogist|volume=50|page=667}}</ref> === Планети === Камацитот првенствено се формира на метеорити, но бил пронајден и на вонземски тела како што е [[Марс (планета)|Марс]]. Ова било откриено од страна на роверот за истражување на Марс (MER) ''Opportunity''. Камацитот не потекнува од Марс, туку е поставен таму од метеорит. Ова било особено интересно бидејќи метеоритот спаѓал во помалку познатата класа на мезозидерити. Мезозидеритите се многу ретки на Земјата, а нивното појавување на Марс дава предзнаци за потеклото на неговата поголема изворна карпа.<ref>{{Наведено списание|last=Schröder|first=C.|last2=Ashley|first2=J. W.|last3=Chapman|first3=M. G.|last4=Cohen|first4=B. A.|last5=Farrand|first5=W. H.|last6=Fleischer|first6=I.|last7=Gellert|first7=R.|last8=Herkenhoff|first8=K. E.|last9=Johnson|first9=J. R.|date=2009-03-22|title=Santorini, Another Meteorite on Mars and Third of a Kind|url=https://ntrs.nasa.gov/citations/20090025876|journal=Proceedings of the 40th Lunar and Planetary Science Conference|language=en|page=1665|bibcode=2009LPI....40.1665S}}</ref> == Употреби == === Подготовка на музеи, универзитети и фото примероци === Поради реткоста и генерално матниот изглед на камацитот, тој не е популарен меѓу приватните колекционери. Сепак, многу музеи и универзитети имаат примероци од камацит во своите колекции. Нормално, примероците од камацит се подготвуваат со употреба на полир и киселина за да се покажат Томсоновите структури. Подготовката на примероците вклучува нивно миење во растворувач, како што Томсон направил со азотна киселина за да ги истакне Томсоновите структури. Потоа тие се силно полираат за да изгледаат сјајно. Генерално, камацитот лесно може да се разликува од тенитот, бидејќи по овој процес камацитот изгледа малку потемен од тенитот.<ref>{{Наведено списание|last=Flemming|first=R.|year=2007|title=Micro X-ray diffraction (μXRD): a versatile technique for characterization of Earth and planetary materials|journal=Canadian Journal of Earth Sciences|volume=44|issue=9|pages=1333–1346|bibcode=2007CaJES..44.1333F|doi=10.1139/e07-020}}</ref> === Поглед кон иднината === Камацитот и тенитот имаат потенцијал да бидат економски вредни. Опција што би го направила рударството на астероиди попрофитабилно би била собирањето на елементи во трагови. Една тешкотија би претставувала рафинирањето на елементи како што се платина и злато. Платината вреди околу 12.000 американски долари/кг, а (камацитот содржи 16,11&nbsp;μg/g платина) и златото вреди околу 12.000 американски долари/кг (камацитот содржи 0,52&nbsp;μg/g злато); сепак, веројатноста за профитабилен поврат е прилично мала.<ref>{{Наведено списание|last=Ross|first=S.|year=2001|title=Near-Earth Asteroid Mining|journal=Space|pages=107–81}}</ref> Рударењето астероиди за вселенска употреба би можело да биде попрактично, бидејќи преносот на материјали од Земјата е скап. Слично на денешните планови за повторна употреба на модулите на Меѓународната вселенска станица во други мисии, железен метеорит би можел да се користи за изградба на вселенски летала во вселената. [[НАСА]] изнела прелиминарни планови за изградба на вселенски брод во вселената.<ref>{{Наведени вести|title=NASA wants to build huge spacecraft in orbit with robots and 3D printers|last=Brewster|first=Signe|date=2013-08-29|publisher=Gigaom|agency=Gigaom}}</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Коцкести минерали]] [[Категорија:Магнетни минерали]] [[Категорија:Метероитни минерали]] [[Категорија:Минерали на железото]] [[Категорија:Минерали на никелот]] [[Категорија:Самородни елементи]] 6y3ztv8i6y1td580vbg2wa40zgg53dj 5538272 5538271 2026-04-13T07:38:53Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Камасит]] на [[Камацит]] 5538271 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Минерал|name=Камацит|category=Метеоритски минерал|boxwidth=|boxbgcolor=|image=Widmanstatten patterns 2.jpg|imagesize=260px|caption=[[Видманштатенов модел]] што ги прикажува двете форми на минерали никел-железо, камацит и [[тенит]]|formula=α-(Fe,Ni); Fe⁰_0.9Ni⁰_0.1|molweight=56.13 g/mol|strunz=1.AE.05|system=[[Коцкест кристален систем|Коцкест]]|symmetry=''I''m{{overline|3}}m|color=Железно црно, челично сиво|habit=Масивни – рамномерно неразличливи кристали кои формираат големи маси|cleavage=Нејасно|fracture=Нерамни, искинати површини (на пр. скршени метали).|mohs=4|luster=Металик|refractive=|opticalprop=|birefringence=|pleochroism=|streak=Сива|gravity=7.9|melt=|fusibility=|diagnostic=|solubility=|diaphaneity=|other=Нерадиоактивен, магнетен, нефлуоресцентен.|references=<ref>[https://www.mineralienatlas.de/lexikon/index.php/MineralData?mineral=Kamacite Mineralienatlas]</ref><ref>[http://webmineral.com/data/Kamacite.shtml Kamacite Mineral Data]</ref>}} '''Камацит''' — [[легура]] на [[железо]] и [[никел]], која на Земјата се наоѓа само во [[метеорит]]и. Според [[Меѓународно минералошко здружение|Меѓународното минералошко здружение]] (ММЗ), се смета за соодветна сорта на минералот самородно железо богато со никел.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://cnmnc.main.jp/|title=International Mineralogical Association (IMA), Commission on New Minerals, Nomenclature and Classification, IMA Official List of Minerals}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Burke|first=E.A.J.|date=2006|title=A mass discreditation of GQN minerals|journal=The Canadian Mineralogist|volume=44|issue=6|pages=1557–1560|bibcode=2006CaMin..44.1557B|doi=10.2113/gscanmin.44.6.1557}}</ref> Соодносот железо-никел е помеѓу 90%:10% и 95%:5%; може да бидат присутни и мали количини на други елементи, како што се [[кобалт]] или [[јаглерод]]. Минералот има метален сјај, е сив и нема јасно расцепување иако неговата [[кристална структура]] е изометрично-хексоктаедарска. Неговата густина е околу 8&nbsp;g/ cm³, а неговата тврдост е 4 според [[Мосова скала|Мосовата скала]]. Понекогаш се нарекува и балкенајзен. Името е изведено во 1861 година и е изведено од грчкиот корен ''камак'' или ''κάμαξ'' „камакс“, што значи лозов столб.<ref>{{OED|kamacite}}</ref> Тој е главна состојка на железните метеорити ( октаедритни и хексаедритни типови). Во октаедритите се наоѓа во ленти кои се преплетуваат со [[тенит]], формирајќи Видманштетенов модел. Во хексаедритите, често се гледаат фини паралелни линии наречени Нојманови линии, кои се доказ за структурна деформација на соседните камацитни плочи поради удар од удари. Понекогаш камацитот може да се најде толку тесно измешан со [[тенит]] што е тешко визуелно да се разликуваат, формирајќи [[плесит]]. Најголемиот документиран кристал на камацит е со димензии 92×54×23&nbsp;cm (36.2×21.3×9.1.<ref>{{Наведено списание|last=P. C. Rickwood|year=1981|title=The largest crystals|url=http://www.minsocam.org/ammin/AM66/AM66_885.pdf|journal=American Mineralogist|volume=66|pages=885–907}}</ref> == Физички својства == Камацитот поседува многу уникатни физички својства, вклучувајќи го Видманштетеновиот модел и екстремно висока густина. === Распознавање === Камацитот е непроѕирен, а неговата површина генерално покажува различни нијанси на сиви линии или „прошиени“ шари. Камацитот има метален сјај. Камацитот може да варира во тврдоста врз основа на степенот на шок кој го претрпел, но најчесто се рангира на четврто место според Мосовата скала на тврдост. Шокот ја зголемува тврдоста на камацитот, но ова не е 100% сигурно во одредувањето на историјата на шокови бидејќи постојат безброј други причини зошто тврдоста на камацитот може да се зголеми.<ref name="Jain Gordon Lipschutz">{{Наведено списание|last=Jain|first=V. A.|last2=Gordon|first2=R. B.|last3=Lipschutz|first3=M. E.|year=1972|title=Hardness of Kamacite and Shock Histories of 119 Meteorites|journal=Journal of Geophysical Research|volume=77|issue=35|pages=6940–6954|bibcode=1972JGR....77.6940J|doi=10.1029/jb077i035p06940}}.</ref> Камацитот има измерена густина од {{Вред|7.9}} g/cm³. Има масивна кристална структура, но нормално е дека поединечните кристали се неразделни во природните појави. Кај камацитот нема рамнини на расцепување, што му дава груб прелом. Камацитот е магнетен и изометричен, што го прави да се однесува оптички изометриски. Камацитот се јавува со [[тенит]] и мешана област од камацит и тенит, наречена [[плесит]].<ref name="Goldstein">{{Наведено списание|last=Goldstein|first=J. I.|year=1965|title=The formation of the kamacite phase in metallic meteorites|journal=Journal of Geophysical Research|volume=70|issue=24|pages=6223–6232|bibcode=1965JGR....70.6223G|doi=10.1029/jz070i024p06223|hdl-access=free}}</ref> Тенитот содржи повеќе никел (12 до 45 wt. % Ni) отколку камацит (кој има 5 до 12% Ni). Зголемувањето на содржината на никел предизвикува тенитот да има единична ќелија со центрирано лице, додека поголемата содржина на железо во камацитот предизвикува неговата единична ќелија да биде центрирана на телото. Оваа разлика е предизвикана од тоа што никелот и железото имаат слична големина, но различни меѓуатомски магнетни и квантни зеамни дејства.<ref name="Ramsden">{{Наведено списание|last=Ramsden|first=A. R.|year=1966|title=Kamacite and taenite superstructures and a metastable tetragonal phase in iron meteorites|journal=The American Mineralogist|volume=51|pages=1–2, 37}}</ref> ==== Тетрагонална фаза ==== Постојат докази за тетрагонална фаза, забележана при тестови со рендгенски прашок, а подоцна и под микроскоп. При тестирање, два метеорити дале d-вредности кои можеле „да се составаат врз основа на тетрагонална единична ќелија, но не и врз основа на коцкеста или шестоаголна единична ќелија“. Се шпекулира дека станува збор за е-железо, шестоаголен полиморф на железо. === Видманштатенов модел === Видманштатеновиот модел, понекогаш наречен Томсонов модел, се текстури кои често се гледаат кај метеорити кои содржат камацит. Ова се ленти кои обично се менуваат помеѓу камацит и тенит. Во 1804 година, [[Вилијам Томсон (минералогист)|Вилијам Томсон]] наишол на овие структури кога забележал неочекувани геометриски модели откако исчистил примерок со [[азотна киселина]] ({{Хем|HNO|3}}). Тој ги објавил своите набљудувања во француско списание, но поради [[Наполеонови војни|Наполеоновите војни]], англиските научници, кои во тоа време вршеле голем дел од истражувањата за метеоритите, никогаш не ја откриле неговата работа. Дури во 1808 година, четири години подоцна, истите модели на гравирање ги открил грофот Алојз фон Бек Видманштетен, кој загревал железни метеорити, кога забележал геометриски модели предизвикани од различните стапки на [[Оксидационо-редукциона реакција|оксидација]] на камацит и тенит.<ref>{{Наведено списание|last=Paneth|first=F. A.|year=1960|title=The discovery and earliest reproductions of the Widmanstatten figures|journal=Geochimica et Cosmochimica Acta|volume=18|issue=3|pages=176–182|bibcode=1960GeCoA..18..176P|doi=10.1016/0016-7037(60)90085-5}}</ref> Видманштетен им кажал на многу свои колеги за овие модели преку преписка, што довело до тоа тие да бидат наречени Видманштатенови модели во поголемиот дел од литературата. Видманштатеновите модели се создаваат како што метеоритот се лади; на високи температури и железото и никелот имаат решетки центрирани на лицето. Кога се формира метеоритот, тој почнува како целосно стопен [[тенит]] (поголем од 1500&nbsp;°C) и како што се лади над 723&nbsp;°C примарната метастабилна фаза на [[легура]]та се претвора во тенит и камацитот почнува да таложи. Во овој прозорец метеоритот се лади под 723&nbsp;°C каде што се формираат Томсоновите структури и тие можат во голема мера да бидат под влијание на температурата, притисокот и составот на метеоритот. === Оптички својства === Камацитот е непроѕирен и може да се набљудува единствено со микроскопија на рефлектирана светлина. Тој е изометричен и затоа се однесува [[Изотропност|изотропно]]. === Магнетизам === Како што метеоритот се лади под 750&nbsp;°C железото станува магнетно додека се движи во фазата на камацит. За време на ова ладење, метеоритот добива неконвенционална термореманентна магнетизација. Термореманентната магнетизација на Земјата им дава на минералите од железо формирани во Земјината кора поголема магнетизација отколку доколку се формирале во истото поле на собна температура. Ова е неконвенционална термореманентна магнетизација бидејќи се смета дека се должи на хемиски процес на реманент кој се индуцира кога тенитот се лади до камацит. Она што го прави ова особено интересно е што е покажано дека ова го објаснува целото магнетно поле на обичните хондрити, за кое е покажано дека е силно до 0,4 орстеди (симбол Oe).<ref name="Stacey_Banerjee_2012">{{Наведена книга|title=The Physical Principles of Rock Magnetism|last=Stacey|first=F. D.|last2=Banerjee|first2=S. K.|publisher=[[Elsevier]]|year=2012|location=Chapter 13 Magnetism in Meteorites|page=170}}</ref> == Кристалографија == Камацитот е [[Коцкест кристален систем|изометриски]] минерал со тело со коцкеста центрирана единечна клетка. Камацитот обично не се наоѓа во големи кристали; сепак, аномално најголемиот пронајден и документиран кристал на камацит има димензии од 92×54×23 сантиметри.<ref>{{Наведено списание|last=P. C. Rickwood|year=1981|title=The largest crystals|url=http://www.minsocam.org/ammin/AM66/AM66_885.pdf|journal=American Mineralogist|volume=66|pages=885–907}}</ref> Дури и со оглед на тоа што големите кристали се толку ретки, [[кристалографија]]та е исклучително важна за разбирање дека има важна улога во формирањето на Томсоновите структури. === Симетрија === Камацитот формира [[Коцкест кристален систем|изометриски]], хексоктаедарски кристали; ова предизвикува кристалите да имаат многу елементи на симетрија. Камацитот спаѓа во класата 4/m {{Надредналинија|3}} 2/m во Херманомогеновата нотација, што значи дека има три четирикратни оски, четири трократни оски и шест двократни оски и девет огледални рамнини. Камацитот има просторна група од Fm {{Надредналинија|3}} m. === Единечна ќелија === Камацитот е составен од повторувачка единица од α-(Fe, Ni), {{Хем|Fe|0.9|Ni|0.1}}, што ги сочинува димензиите на ќелијата од a = 8,603 [[Ангстрем|Å]], Z = 54 [[Ангстрем|Å]]; V = 636,72&nbsp;[[Ангстрем|_ų]]. Меѓуатомските магнетни и квантни интеракции на атомите на нулталентно железо (метално Fe⁰) кои меѓусебно предизвикуваат камацитот да има решетка во центарот на телото. == Хемија == === Формула и доминантни елементи === Камацитот е составен од повторувачка единица од α-(Fe, Ni), {{Хем|Fe|0.9|Ni|0.1}}, во кој и железото и никелот имаат нулта валенција ( Fe⁰ и Ni⁰) бидејќи се метални нативни елементи кои најчесто се наоѓаат во железните метеорити. Освен елементите во трагови, нормално се смета дека е составен од 90% железо и 10% никел, но може да има сооднос до 95% железо и 5% никел. Ова го прави железото доминантен елемент во кој било примерок од камацит. Групирано е со нативните елементи и во системите за класификација Дана и Никел-Струнц. === Услови за формирање === Камацитот почнува да се формира околу 723&nbsp;°C, каде што железото се разделува од [[Кристална структура|центрирано на површината кон центрирано на телото,]] додека никелот останува центрирано на површината. За да се прилагоди на ова, почнуваат да се формираат области со поголема концентрација на железо, поместувајќи го никелот во областите околу него, што создава тенит, крајниот елемент со никел. === Елементи во трагови === Направени се голм број на истражувања за елементите во трагови во камацитот. Најзначајните елементи во трагови во камацитот се [[галиум]], [[германиум]], [[кобалт]], [[бакар]] и [[хром]]. Кобалтот е најзначаен од нив, каде што содржината на [[никел]] се променува од 5,26% до 6,81%, а содржината на кобалт може да биде од 0,25% до 0,77%.<ref>{{Наведено списание|last=Nichiporuk|first=W.|year=1957|title=Variations in the content of nickel, gallium, germanium, cobalt, copper and chromium in the kamacite and taenite phases of iron meteorites|journal=Geochimica et Cosmochimica Acta|volume=13|issue=4|pages=233–236|bibcode=1958GeCoA..13..233N|doi=10.1016/0016-7037(58)90025-5}}</ref> Сите овие елементи во трагови се метални и нивниот изглед во близина на границата на камацит-тенит може да даде важни предзнаци за околината во која е формиран метеоритот. Масената спектрометрија покажала дека камацитот содржи значителни количини на [[платина]], во просек 16,31 (μg/g), [[иридиум]] во просек 5,40 (μg/g), [[осмиум]] во просек 3,89 (μg/g), [[волфрам]] во просек 1,97 (μg/g), [[злато]] во просек 0,75 (μg/g) и [[рениум]] во просек 0,22 (μg/g).<ref>{{Наведено списание|last=Rasmussen|first=K.|last2=Greenway|first2=T.|last3=Gwozdz|first3=R.|year=1989|title=The composition of kamacite in iron meteorites investigated by accelerator mass spectroscopy, neutron activation analysis and analytical electron microscopy|journal=Nuclear Instruments and Methods in Physics Research|volume=36|issue=1|pages=43|bibcode=1989NIMPB..36...43R|doi=10.1016/0168-583X(89)90058-X}}</ref> Најзначајни се значителните количини на кобалт и платина. === Важни споредни елементи, замени, цврсти раствори === Сулфуризацијата на камацит била извршена експериментално во лабораториски услови. Сулфуризацијата резултирала со три различни фази: моносулфиден цврст раствор ({{Хем|Fe|x|(Ni,Co)|1-x|S}}), пентандитна фаза ( {{Хем|Fe|x|(Ni,Co)|9-x|S|8}}), како и фаза богата со фосфор. Ова било направено во лабораторија за да се конструираат услови истовремени со оние на сончевата маглина. Со овие информации би било можно да се извлечат информации за термодинамичките, кинетичките и физичките услови на раниот Сончев Систем. Ова сè уште останува шпекулативно бидејќи многу од сулфидите во метеоритите се нестабилни и се уништени.<ref>{{Наведено списание|last=Lauretta|first=D.|year=1998|title=Kamacite sulfurization in the solar nebula|journal=Meteoritics & Planetary Science|volume=33|issue=4|page=4|bibcode=1998M&PS...33..821L|doi=10.1111/j.1945-5100.1998.tb01689.x|doi-access=}}</ref> Камацитот, исто така, се менува во [[Сулфидни минерали|тохилинит]] ({{Хем|Fe|2+|· 5-6 (Mg, Fe|2+|)|5|S|6|(OH)|10}}). Ова е корисно за давање предзнаци за тоа колку метеоритот како целина е изменет. Промената од камацит во тохилинит може да се види во петролошки микроскопи, скенирачки електронски микроскоп и анализа со електронски микросонди. Ова може да се употреби за да им се овозможи на истражувачите лесно да ја состават количината на промена што се случила во примерокот. Овој показател може подоцна да се користи при анализа на други области од метеоритот каде што промената не е толку јасна.<ref>{{Наведено списание|last=Palmer|first=E. E.|year=2010|title=A kamacite alteration index for CM chondrites|journal=41st Lunar and Planetary Science Conference|issue=1533|pages=2211|bibcode=2010LPI....41.2211P}}</ref> === Врска со тенитот === [[Тенит]]от е крајниот член богат со никел во цврстиот раствор камацит-тенит. Тенитот природно се јавува на Земјата, додека камацитот се наоѓа на Земјата единствено кога доаѓа од вселената. Камацитот формира тенит додека се формира и исфрла никел во околната област, оваа област формира тенит. Поради природата на решетката на камацитот центриран на лицето и природата на решетката на никелот центриран на телото, двата создаваат сложени агли кога доаѓаат во контакт еден со друг. Овие агли се откриваат макроскопски во Томсоновата структура. Исто така, поради оваа врска се добиваат термините атаксит, хексаедрити и октаедрит. Атакситот се однесува на метеорити кои не покажуваат грубо шестоаголна или октаедрална структура. Метеоритите составени од 6 тежински% никел или помалку често се нарекуваат хексаедрити поради тоа што кристалната структура на камацитот е изометрична и предизвикува метеоритот да биде коцкест. Исто така, доколку метеоритот е доминиран од тенитот со центрирано лице, тој се нарекува октаедрит бидејќи камацитот ќе се одвои од октаедарските кристални граници на тенитот, правејќи го метеоритот да изгледа октаедарски. И хексаедритите и октаедритот се појавуваат само кога метеоритот се пробива по кристалните рамнини или кога е подготвен да ги нагласи Томсоновите структури; затоа многумина погрешно се нарекуваат атаксити на почетокот.<ref name="Norton p75-111">{{Наведена книга|title=Field Guide to Meteors and Meteorites Patrick Moore's Practical Astronomy Series|last=Norton|first=O. R.|publisher=Springer|year=2008|location=The Chondrites|pages=75–111}}</ref> === Опсег на стабилност === Камацитот е стабилен едиствено на температури под 723&nbsp;°C или 600&nbsp;°C (Стејси и Банерџи, 2012), бидејќи таму железото станува доволно ладно за да се распореди во кристална структура центрирана околу телото. Камацитот е исто така стабилен само при ниски притисоци, како што може да се претпостави бидејќи се формира само во вселената. === Ефект на шок === Металографската и рендгенската дифракција може да се употребат на камацит за да се утврди историјата на шокови на метеорит. Експериментирано е со употреба на тврдост за да се утврди историјата на шокови, но се покажало дека е премногу несигурно. Тестот за тврдост на Викерс бил применет на голем број примероци од камацит и било откриено дека шокираните метеорити имаат вредности од 160–170.&nbsp;kg/mm и не-шокираните метеорити можат да имаат вредности високи до 244&nbsp;kg/mm. Шокот предизвикува единствена структура на преобразба на железо што може да се мери со металографски техники и техники на дифракција на Х-зраци. По користењето на металографски техники и техники на дифракција на Х-зраци за да се утврди историјата на шокот, откриено е дека 49% од метеоритите пронајдени на Земјата содржат шокови докази. == Геолошки појави == Камацитни метеорити биле пронајдени на секој континент на Земјата, а пронајдени се и на [[Марс (планета)|Марс]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/mer/images/mer-20090810a.html|title=NASA - Magnified Look at a Meteorite on Mars|work=www.nasa.gov|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220928085813/https://www.nasa.gov/mission_pages/mer/images/mer-20090810a.html|archive-date=28 September 2022|accessdate=2020-10-05}}</ref> === Метеорити === Камацитот првенствено се поврзува со метеоритите бидејќи му се потребни високи температури, низок притисок и малку други пореактивни елементи како кислород. [[Хрондрит|Хондритските]] метеорити можат да се поделат во групи врз основа на присутните хондрули. Постојат три главни типа: енстатитски хондрити, јаглеродни хондрити и обични хондрити. Обичните хондрити се најзастапениот тип на метеорит пронајден на Земјата, сочинувајќи 85% од сите регистрирани метеорити. Се смета дека обичните хондрити потекнуваат од три различни извори, па затоа се достапни во три типа LL, L и H; LL означува ниско железо, ниско метално, L означува ниско изобилство на железо, а H е висока содржина на железо. Сите обични хондрити содржат камацит, чија количина се намалува како што се движат од H кон LL хондрити.<ref>{{Наведено списание|last=Rubin|first=A.|last2=Jeffrey|first2=T.|last3=Maggiore|first3=P.|year=1990|title=Kamacite and olivine in ordinary chondrites: Intergroup and intragroup relationships|journal=Geochimica et Cosmochimica Acta|volume=54|issue=5|pages=1217–1232|bibcode=1990GeCoA..54.1217R|doi=10.1016/0016-7037(90)90148-e}}</ref> Камацитот се наоѓа и во многу од помалку вообичаените метеорити мезозидерити и E хондрити. Е-хондритите се хондрити кои се составени првенствено од енстатит и сочинуваат само 2% од метеоритите кои паѓаат на Земјата. Е-хондритите имаат сосема поинаква изворна карпа од онаа на обичните хондрити. При анализата на камацитот во Е-хондритите, било откриено дека тие генерално содржат помалку никел од просекот.<ref>{{Наведено списание|last=Easton|first=A. J.|year=1986|title=Studies of kamacite, perryite and schreibersite in E-chondrites and aubrites|journal=Meteoritics|volume=21|issue=1|pages=79–93|bibcode=1986Metic..21...79E|doi=10.1111/j.1945-5100.1986.tb01227.x|doi-access=free}}</ref> === Изобилство === Бидејќи камацитот се формира единствено во вселената и се наоѓа на Земјата единствено во метеорити, тој има многу мала застапеност на Земјата. Неговата застапеност надвор од [[Сончев Систем|Сончевиот Систем]] е тешко да се утврди. Железото, главната компонента на камацитот, е шестиот најзастапен елемент во вселената и најзастапен од оние елементи што генерално се сметаат за метални. == Конкретни примери == === Метеорски кратер Аризона === Камацитот бил пронајден и проучен во метеорскиот кратер, Аризона. Метеорскиот кратер бил првото потврдено место на удар од метеор на планетата и не бил универзално признат како таков сè до 1950-тите. Во 1960-тите, Геолошкиот завод на Соединетите Американски Држави открил камацит во примероци собрани од околу местото, поврзувајќи го минералот со метеорити.<ref>{{Наведено списание|last=Mead|first=C.|last2=Littler|first2=J.|last3=Chao|first3=E.|year=1965|title=Metallic spheroids from Meteor crater, Arizona|journal=The American Mineralogist|volume=50|page=667}}</ref> === Планети === Камацитот првенствено се формира на метеорити, но бил пронајден и на вонземски тела како што е [[Марс (планета)|Марс]]. Ова било откриено од страна на роверот за истражување на Марс (MER) ''Opportunity''. Камацитот не потекнува од Марс, туку е поставен таму од метеорит. Ова било особено интересно бидејќи метеоритот спаѓал во помалку познатата класа на мезозидерити. Мезозидеритите се многу ретки на Земјата, а нивното појавување на Марс дава предзнаци за потеклото на неговата поголема изворна карпа.<ref>{{Наведено списание|last=Schröder|first=C.|last2=Ashley|first2=J. W.|last3=Chapman|first3=M. G.|last4=Cohen|first4=B. A.|last5=Farrand|first5=W. H.|last6=Fleischer|first6=I.|last7=Gellert|first7=R.|last8=Herkenhoff|first8=K. E.|last9=Johnson|first9=J. R.|date=2009-03-22|title=Santorini, Another Meteorite on Mars and Third of a Kind|url=https://ntrs.nasa.gov/citations/20090025876|journal=Proceedings of the 40th Lunar and Planetary Science Conference|language=en|page=1665|bibcode=2009LPI....40.1665S}}</ref> == Употреби == === Подготовка на музеи, универзитети и фото примероци === Поради реткоста и генерално матниот изглед на камацитот, тој не е популарен меѓу приватните колекционери. Сепак, многу музеи и универзитети имаат примероци од камацит во своите колекции. Нормално, примероците од камацит се подготвуваат со употреба на полир и киселина за да се покажат Томсоновите структури. Подготовката на примероците вклучува нивно миење во растворувач, како што Томсон направил со азотна киселина за да ги истакне Томсоновите структури. Потоа тие се силно полираат за да изгледаат сјајно. Генерално, камацитот лесно може да се разликува од тенитот, бидејќи по овој процес камацитот изгледа малку потемен од тенитот.<ref>{{Наведено списание|last=Flemming|first=R.|year=2007|title=Micro X-ray diffraction (μXRD): a versatile technique for characterization of Earth and planetary materials|journal=Canadian Journal of Earth Sciences|volume=44|issue=9|pages=1333–1346|bibcode=2007CaJES..44.1333F|doi=10.1139/e07-020}}</ref> === Поглед кон иднината === Камацитот и тенитот имаат потенцијал да бидат економски вредни. Опција што би го направила рударството на астероиди попрофитабилно би била собирањето на елементи во трагови. Една тешкотија би претставувала рафинирањето на елементи како што се платина и злато. Платината вреди околу 12.000 американски долари/кг, а (камацитот содржи 16,11&nbsp;μg/g платина) и златото вреди околу 12.000 американски долари/кг (камацитот содржи 0,52&nbsp;μg/g злато); сепак, веројатноста за профитабилен поврат е прилично мала.<ref>{{Наведено списание|last=Ross|first=S.|year=2001|title=Near-Earth Asteroid Mining|journal=Space|pages=107–81}}</ref> Рударењето астероиди за вселенска употреба би можело да биде попрактично, бидејќи преносот на материјали од Земјата е скап. Слично на денешните планови за повторна употреба на модулите на Меѓународната вселенска станица во други мисии, железен метеорит би можел да се користи за изградба на вселенски летала во вселената. [[НАСА]] изнела прелиминарни планови за изградба на вселенски брод во вселената.<ref>{{Наведени вести|title=NASA wants to build huge spacecraft in orbit with robots and 3D printers|last=Brewster|first=Signe|date=2013-08-29|publisher=Gigaom|agency=Gigaom}}</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Коцкести минерали]] [[Категорија:Магнетни минерали]] [[Категорија:Метероитни минерали]] [[Категорија:Минерали на железото]] [[Категорија:Минерали на никелот]] [[Категорија:Самородни елементи]] 6y3ztv8i6y1td580vbg2wa40zgg53dj 5538283 5538272 2026-04-13T08:58:32Z Bjankuloski06 332 Правописна исправка, replaced: манштатен → манштетен (5) 5538283 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Минерал|name=Камацит|category=Метеоритски минерал|boxwidth=|boxbgcolor=|image=Widmanstatten patterns 2.jpg|imagesize=260px|caption=[[Видманштетенов модел]] што ги прикажува двете форми на минерали никел-железо, камацит и [[тенит]]|formula=α-(Fe,Ni); Fe⁰_0.9Ni⁰_0.1|molweight=56.13 g/mol|strunz=1.AE.05|system=[[Коцкест кристален систем|Коцкест]]|symmetry=''I''m{{overline|3}}m|color=Железно црно, челично сиво|habit=Масивни – рамномерно неразличливи кристали кои формираат големи маси|cleavage=Нејасно|fracture=Нерамни, искинати површини (на пр. скршени метали).|mohs=4|luster=Металик|refractive=|opticalprop=|birefringence=|pleochroism=|streak=Сива|gravity=7.9|melt=|fusibility=|diagnostic=|solubility=|diaphaneity=|other=Нерадиоактивен, магнетен, нефлуоресцентен.|references=<ref>[https://www.mineralienatlas.de/lexikon/index.php/MineralData?mineral=Kamacite Mineralienatlas]</ref><ref>[http://webmineral.com/data/Kamacite.shtml Kamacite Mineral Data]</ref>}} '''Камацит''' — [[легура]] на [[железо]] и [[никел]], која на Земјата се наоѓа само во [[метеорит]]и. Според [[Меѓународно минералошко здружение|Меѓународното минералошко здружение]] (ММЗ), се смета за соодветна сорта на минералот самородно железо богато со никел.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://cnmnc.main.jp/|title=International Mineralogical Association (IMA), Commission on New Minerals, Nomenclature and Classification, IMA Official List of Minerals}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Burke|first=E.A.J.|date=2006|title=A mass discreditation of GQN minerals|journal=The Canadian Mineralogist|volume=44|issue=6|pages=1557–1560|bibcode=2006CaMin..44.1557B|doi=10.2113/gscanmin.44.6.1557}}</ref> Соодносот железо-никел е помеѓу 90%:10% и 95%:5%; може да бидат присутни и мали количини на други елементи, како што се [[кобалт]] или [[јаглерод]]. Минералот има метален сјај, е сив и нема јасно расцепување иако неговата [[кристална структура]] е изометрично-хексоктаедарска. Неговата густина е околу 8&nbsp;g/ cm³, а неговата тврдост е 4 според [[Мосова скала|Мосовата скала]]. Понекогаш се нарекува и балкенајзен. Името е изведено во 1861 година и е изведено од грчкиот корен ''камак'' или ''κάμαξ'' „камакс“, што значи лозов столб.<ref>{{OED|kamacite}}</ref> Тој е главна состојка на железните метеорити ( октаедритни и хексаедритни типови). Во октаедритите се наоѓа во ленти кои се преплетуваат со [[тенит]], формирајќи Видманштетенов модел. Во хексаедритите, често се гледаат фини паралелни линии наречени Нојманови линии, кои се доказ за структурна деформација на соседните камацитни плочи поради удар од удари. Понекогаш камацитот може да се најде толку тесно измешан со [[тенит]] што е тешко визуелно да се разликуваат, формирајќи [[плесит]]. Најголемиот документиран кристал на камацит е со димензии 92×54×23&nbsp;cm (36.2×21.3×9.1.<ref>{{Наведено списание|last=P. C. Rickwood|year=1981|title=The largest crystals|url=http://www.minsocam.org/ammin/AM66/AM66_885.pdf|journal=American Mineralogist|volume=66|pages=885–907}}</ref> == Физички својства == Камацитот поседува многу уникатни физички својства, вклучувајќи го Видманштетеновиот модел и екстремно висока густина. === Распознавање === Камацитот е непроѕирен, а неговата површина генерално покажува различни нијанси на сиви линии или „прошиени“ шари. Камацитот има метален сјај. Камацитот може да варира во тврдоста врз основа на степенот на шок кој го претрпел, но најчесто се рангира на четврто место според Мосовата скала на тврдост. Шокот ја зголемува тврдоста на камацитот, но ова не е 100% сигурно во одредувањето на историјата на шокови бидејќи постојат безброј други причини зошто тврдоста на камацитот може да се зголеми.<ref name="Jain Gordon Lipschutz">{{Наведено списание|last=Jain|first=V. A.|last2=Gordon|first2=R. B.|last3=Lipschutz|first3=M. E.|year=1972|title=Hardness of Kamacite and Shock Histories of 119 Meteorites|journal=Journal of Geophysical Research|volume=77|issue=35|pages=6940–6954|bibcode=1972JGR....77.6940J|doi=10.1029/jb077i035p06940}}.</ref> Камацитот има измерена густина од {{Вред|7.9}} g/cm³. Има масивна кристална структура, но нормално е дека поединечните кристали се неразделни во природните појави. Кај камацитот нема рамнини на расцепување, што му дава груб прелом. Камацитот е магнетен и изометричен, што го прави да се однесува оптички изометриски. Камацитот се јавува со [[тенит]] и мешана област од камацит и тенит, наречена [[плесит]].<ref name="Goldstein">{{Наведено списание|last=Goldstein|first=J. I.|year=1965|title=The formation of the kamacite phase in metallic meteorites|journal=Journal of Geophysical Research|volume=70|issue=24|pages=6223–6232|bibcode=1965JGR....70.6223G|doi=10.1029/jz070i024p06223|hdl-access=free}}</ref> Тенитот содржи повеќе никел (12 до 45 wt. % Ni) отколку камацит (кој има 5 до 12% Ni). Зголемувањето на содржината на никел предизвикува тенитот да има единична ќелија со центрирано лице, додека поголемата содржина на железо во камацитот предизвикува неговата единична ќелија да биде центрирана на телото. Оваа разлика е предизвикана од тоа што никелот и железото имаат слична големина, но различни меѓуатомски магнетни и квантни зеамни дејства.<ref name="Ramsden">{{Наведено списание|last=Ramsden|first=A. R.|year=1966|title=Kamacite and taenite superstructures and a metastable tetragonal phase in iron meteorites|journal=The American Mineralogist|volume=51|pages=1–2, 37}}</ref> ==== Тетрагонална фаза ==== Постојат докази за тетрагонална фаза, забележана при тестови со рендгенски прашок, а подоцна и под микроскоп. При тестирање, два метеорити дале d-вредности кои можеле „да се составаат врз основа на тетрагонална единична ќелија, но не и врз основа на коцкеста или шестоаголна единична ќелија“. Се шпекулира дека станува збор за е-железо, шестоаголен полиморф на железо. === Видманштетенов модел === Видманштетеновиот модел, понекогаш наречен Томсонов модел, се текстури кои често се гледаат кај метеорити кои содржат камацит. Ова се ленти кои обично се менуваат помеѓу камацит и тенит. Во 1804 година, [[Вилијам Томсон (минералогист)|Вилијам Томсон]] наишол на овие структури кога забележал неочекувани геометриски модели откако исчистил примерок со [[азотна киселина]] ({{Хем|HNO|3}}). Тој ги објавил своите набљудувања во француско списание, но поради [[Наполеонови војни|Наполеоновите војни]], англиските научници, кои во тоа време вршеле голем дел од истражувањата за метеоритите, никогаш не ја откриле неговата работа. Дури во 1808 година, четири години подоцна, истите модели на гравирање ги открил грофот Алојз фон Бек Видманштетен, кој загревал железни метеорити, кога забележал геометриски модели предизвикани од различните стапки на [[Оксидационо-редукциона реакција|оксидација]] на камацит и тенит.<ref>{{Наведено списание|last=Paneth|first=F. A.|year=1960|title=The discovery and earliest reproductions of the Widmanstatten figures|journal=Geochimica et Cosmochimica Acta|volume=18|issue=3|pages=176–182|bibcode=1960GeCoA..18..176P|doi=10.1016/0016-7037(60)90085-5}}</ref> Видманштетен им кажал на многу свои колеги за овие модели преку преписка, што довело до тоа тие да бидат наречени Видманштетенови модели во поголемиот дел од литературата. Видманштетеновите модели се создаваат како што метеоритот се лади; на високи температури и железото и никелот имаат решетки центрирани на лицето. Кога се формира метеоритот, тој почнува како целосно стопен [[тенит]] (поголем од 1500&nbsp;°C) и како што се лади над 723&nbsp;°C примарната метастабилна фаза на [[легура]]та се претвора во тенит и камацитот почнува да таложи. Во овој прозорец метеоритот се лади под 723&nbsp;°C каде што се формираат Томсоновите структури и тие можат во голема мера да бидат под влијание на температурата, притисокот и составот на метеоритот. === Оптички својства === Камацитот е непроѕирен и може да се набљудува единствено со микроскопија на рефлектирана светлина. Тој е изометричен и затоа се однесува [[Изотропност|изотропно]]. === Магнетизам === Како што метеоритот се лади под 750&nbsp;°C железото станува магнетно додека се движи во фазата на камацит. За време на ова ладење, метеоритот добива неконвенционална термореманентна магнетизација. Термореманентната магнетизација на Земјата им дава на минералите од железо формирани во Земјината кора поголема магнетизација отколку доколку се формирале во истото поле на собна температура. Ова е неконвенционална термореманентна магнетизација бидејќи се смета дека се должи на хемиски процес на реманент кој се индуцира кога тенитот се лади до камацит. Она што го прави ова особено интересно е што е покажано дека ова го објаснува целото магнетно поле на обичните хондрити, за кое е покажано дека е силно до 0,4 орстеди (симбол Oe).<ref name="Stacey_Banerjee_2012">{{Наведена книга|title=The Physical Principles of Rock Magnetism|last=Stacey|first=F. D.|last2=Banerjee|first2=S. K.|publisher=[[Elsevier]]|year=2012|location=Chapter 13 Magnetism in Meteorites|page=170}}</ref> == Кристалографија == Камацитот е [[Коцкест кристален систем|изометриски]] минерал со тело со коцкеста центрирана единечна клетка. Камацитот обично не се наоѓа во големи кристали; сепак, аномално најголемиот пронајден и документиран кристал на камацит има димензии од 92×54×23 сантиметри.<ref>{{Наведено списание|last=P. C. Rickwood|year=1981|title=The largest crystals|url=http://www.minsocam.org/ammin/AM66/AM66_885.pdf|journal=American Mineralogist|volume=66|pages=885–907}}</ref> Дури и со оглед на тоа што големите кристали се толку ретки, [[кристалографија]]та е исклучително важна за разбирање дека има важна улога во формирањето на Томсоновите структури. === Симетрија === Камацитот формира [[Коцкест кристален систем|изометриски]], хексоктаедарски кристали; ова предизвикува кристалите да имаат многу елементи на симетрија. Камацитот спаѓа во класата 4/m {{Надредналинија|3}} 2/m во Херманомогеновата нотација, што значи дека има три четирикратни оски, четири трократни оски и шест двократни оски и девет огледални рамнини. Камацитот има просторна група од Fm {{Надредналинија|3}} m. === Единечна ќелија === Камацитот е составен од повторувачка единица од α-(Fe, Ni), {{Хем|Fe|0.9|Ni|0.1}}, што ги сочинува димензиите на ќелијата од a = 8,603 [[Ангстрем|Å]], Z = 54 [[Ангстрем|Å]]; V = 636,72&nbsp;[[Ангстрем|_ų]]. Меѓуатомските магнетни и квантни интеракции на атомите на нулталентно железо (метално Fe⁰) кои меѓусебно предизвикуваат камацитот да има решетка во центарот на телото. == Хемија == === Формула и доминантни елементи === Камацитот е составен од повторувачка единица од α-(Fe, Ni), {{Хем|Fe|0.9|Ni|0.1}}, во кој и железото и никелот имаат нулта валенција ( Fe⁰ и Ni⁰) бидејќи се метални нативни елементи кои најчесто се наоѓаат во железните метеорити. Освен елементите во трагови, нормално се смета дека е составен од 90% железо и 10% никел, но може да има сооднос до 95% железо и 5% никел. Ова го прави железото доминантен елемент во кој било примерок од камацит. Групирано е со нативните елементи и во системите за класификација Дана и Никел-Струнц. === Услови за формирање === Камацитот почнува да се формира околу 723&nbsp;°C, каде што железото се разделува од [[Кристална структура|центрирано на површината кон центрирано на телото,]] додека никелот останува центрирано на површината. За да се прилагоди на ова, почнуваат да се формираат области со поголема концентрација на железо, поместувајќи го никелот во областите околу него, што создава тенит, крајниот елемент со никел. === Елементи во трагови === Направени се голм број на истражувања за елементите во трагови во камацитот. Најзначајните елементи во трагови во камацитот се [[галиум]], [[германиум]], [[кобалт]], [[бакар]] и [[хром]]. Кобалтот е најзначаен од нив, каде што содржината на [[никел]] се променува од 5,26% до 6,81%, а содржината на кобалт може да биде од 0,25% до 0,77%.<ref>{{Наведено списание|last=Nichiporuk|first=W.|year=1957|title=Variations in the content of nickel, gallium, germanium, cobalt, copper and chromium in the kamacite and taenite phases of iron meteorites|journal=Geochimica et Cosmochimica Acta|volume=13|issue=4|pages=233–236|bibcode=1958GeCoA..13..233N|doi=10.1016/0016-7037(58)90025-5}}</ref> Сите овие елементи во трагови се метални и нивниот изглед во близина на границата на камацит-тенит може да даде важни предзнаци за околината во која е формиран метеоритот. Масената спектрометрија покажала дека камацитот содржи значителни количини на [[платина]], во просек 16,31 (μg/g), [[иридиум]] во просек 5,40 (μg/g), [[осмиум]] во просек 3,89 (μg/g), [[волфрам]] во просек 1,97 (μg/g), [[злато]] во просек 0,75 (μg/g) и [[рениум]] во просек 0,22 (μg/g).<ref>{{Наведено списание|last=Rasmussen|first=K.|last2=Greenway|first2=T.|last3=Gwozdz|first3=R.|year=1989|title=The composition of kamacite in iron meteorites investigated by accelerator mass spectroscopy, neutron activation analysis and analytical electron microscopy|journal=Nuclear Instruments and Methods in Physics Research|volume=36|issue=1|pages=43|bibcode=1989NIMPB..36...43R|doi=10.1016/0168-583X(89)90058-X}}</ref> Најзначајни се значителните количини на кобалт и платина. === Важни споредни елементи, замени, цврсти раствори === Сулфуризацијата на камацит била извршена експериментално во лабораториски услови. Сулфуризацијата резултирала со три различни фази: моносулфиден цврст раствор ({{Хем|Fe|x|(Ni,Co)|1-x|S}}), пентандитна фаза ( {{Хем|Fe|x|(Ni,Co)|9-x|S|8}}), како и фаза богата со фосфор. Ова било направено во лабораторија за да се конструираат услови истовремени со оние на сончевата маглина. Со овие информации би било можно да се извлечат информации за термодинамичките, кинетичките и физичките услови на раниот Сончев Систем. Ова сè уште останува шпекулативно бидејќи многу од сулфидите во метеоритите се нестабилни и се уништени.<ref>{{Наведено списание|last=Lauretta|first=D.|year=1998|title=Kamacite sulfurization in the solar nebula|journal=Meteoritics & Planetary Science|volume=33|issue=4|page=4|bibcode=1998M&PS...33..821L|doi=10.1111/j.1945-5100.1998.tb01689.x|doi-access=}}</ref> Камацитот, исто така, се менува во [[Сулфидни минерали|тохилинит]] ({{Хем|Fe|2+|· 5-6 (Mg, Fe|2+|)|5|S|6|(OH)|10}}). Ова е корисно за давање предзнаци за тоа колку метеоритот како целина е изменет. Промената од камацит во тохилинит може да се види во петролошки микроскопи, скенирачки електронски микроскоп и анализа со електронски микросонди. Ова може да се употреби за да им се овозможи на истражувачите лесно да ја состават количината на промена што се случила во примерокот. Овој показател може подоцна да се користи при анализа на други области од метеоритот каде што промената не е толку јасна.<ref>{{Наведено списание|last=Palmer|first=E. E.|year=2010|title=A kamacite alteration index for CM chondrites|journal=41st Lunar and Planetary Science Conference|issue=1533|pages=2211|bibcode=2010LPI....41.2211P}}</ref> === Врска со тенитот === [[Тенит]]от е крајниот член богат со никел во цврстиот раствор камацит-тенит. Тенитот природно се јавува на Земјата, додека камацитот се наоѓа на Земјата единствено кога доаѓа од вселената. Камацитот формира тенит додека се формира и исфрла никел во околната област, оваа област формира тенит. Поради природата на решетката на камацитот центриран на лицето и природата на решетката на никелот центриран на телото, двата создаваат сложени агли кога доаѓаат во контакт еден со друг. Овие агли се откриваат макроскопски во Томсоновата структура. Исто така, поради оваа врска се добиваат термините атаксит, хексаедрити и октаедрит. Атакситот се однесува на метеорити кои не покажуваат грубо шестоаголна или октаедрална структура. Метеоритите составени од 6 тежински% никел или помалку често се нарекуваат хексаедрити поради тоа што кристалната структура на камацитот е изометрична и предизвикува метеоритот да биде коцкест. Исто така, доколку метеоритот е доминиран од тенитот со центрирано лице, тој се нарекува октаедрит бидејќи камацитот ќе се одвои од октаедарските кристални граници на тенитот, правејќи го метеоритот да изгледа октаедарски. И хексаедритите и октаедритот се појавуваат само кога метеоритот се пробива по кристалните рамнини или кога е подготвен да ги нагласи Томсоновите структури; затоа многумина погрешно се нарекуваат атаксити на почетокот.<ref name="Norton p75-111">{{Наведена книга|title=Field Guide to Meteors and Meteorites Patrick Moore's Practical Astronomy Series|last=Norton|first=O. R.|publisher=Springer|year=2008|location=The Chondrites|pages=75–111}}</ref> === Опсег на стабилност === Камацитот е стабилен едиствено на температури под 723&nbsp;°C или 600&nbsp;°C (Стејси и Банерџи, 2012), бидејќи таму железото станува доволно ладно за да се распореди во кристална структура центрирана околу телото. Камацитот е исто така стабилен само при ниски притисоци, како што може да се претпостави бидејќи се формира само во вселената. === Ефект на шок === Металографската и рендгенската дифракција може да се употребат на камацит за да се утврди историјата на шокови на метеорит. Експериментирано е со употреба на тврдост за да се утврди историјата на шокови, но се покажало дека е премногу несигурно. Тестот за тврдост на Викерс бил применет на голем број примероци од камацит и било откриено дека шокираните метеорити имаат вредности од 160–170.&nbsp;kg/mm и не-шокираните метеорити можат да имаат вредности високи до 244&nbsp;kg/mm. Шокот предизвикува единствена структура на преобразба на железо што може да се мери со металографски техники и техники на дифракција на Х-зраци. По користењето на металографски техники и техники на дифракција на Х-зраци за да се утврди историјата на шокот, откриено е дека 49% од метеоритите пронајдени на Земјата содржат шокови докази. == Геолошки појави == Камацитни метеорити биле пронајдени на секој континент на Земјата, а пронајдени се и на [[Марс (планета)|Марс]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/mer/images/mer-20090810a.html|title=NASA - Magnified Look at a Meteorite on Mars|work=www.nasa.gov|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220928085813/https://www.nasa.gov/mission_pages/mer/images/mer-20090810a.html|archive-date=28 September 2022|accessdate=2020-10-05}}</ref> === Метеорити === Камацитот првенствено се поврзува со метеоритите бидејќи му се потребни високи температури, низок притисок и малку други пореактивни елементи како кислород. [[Хрондрит|Хондритските]] метеорити можат да се поделат во групи врз основа на присутните хондрули. Постојат три главни типа: енстатитски хондрити, јаглеродни хондрити и обични хондрити. Обичните хондрити се најзастапениот тип на метеорит пронајден на Земјата, сочинувајќи 85% од сите регистрирани метеорити. Се смета дека обичните хондрити потекнуваат од три различни извори, па затоа се достапни во три типа LL, L и H; LL означува ниско железо, ниско метално, L означува ниско изобилство на железо, а H е висока содржина на железо. Сите обични хондрити содржат камацит, чија количина се намалува како што се движат од H кон LL хондрити.<ref>{{Наведено списание|last=Rubin|first=A.|last2=Jeffrey|first2=T.|last3=Maggiore|first3=P.|year=1990|title=Kamacite and olivine in ordinary chondrites: Intergroup and intragroup relationships|journal=Geochimica et Cosmochimica Acta|volume=54|issue=5|pages=1217–1232|bibcode=1990GeCoA..54.1217R|doi=10.1016/0016-7037(90)90148-e}}</ref> Камацитот се наоѓа и во многу од помалку вообичаените метеорити мезозидерити и E хондрити. Е-хондритите се хондрити кои се составени првенствено од енстатит и сочинуваат само 2% од метеоритите кои паѓаат на Земјата. Е-хондритите имаат сосема поинаква изворна карпа од онаа на обичните хондрити. При анализата на камацитот во Е-хондритите, било откриено дека тие генерално содржат помалку никел од просекот.<ref>{{Наведено списание|last=Easton|first=A. J.|year=1986|title=Studies of kamacite, perryite and schreibersite in E-chondrites and aubrites|journal=Meteoritics|volume=21|issue=1|pages=79–93|bibcode=1986Metic..21...79E|doi=10.1111/j.1945-5100.1986.tb01227.x|doi-access=free}}</ref> === Изобилство === Бидејќи камацитот се формира единствено во вселената и се наоѓа на Земјата единствено во метеорити, тој има многу мала застапеност на Земјата. Неговата застапеност надвор од [[Сончев Систем|Сончевиот Систем]] е тешко да се утврди. Железото, главната компонента на камацитот, е шестиот најзастапен елемент во вселената и најзастапен од оние елементи што генерално се сметаат за метални. == Конкретни примери == === Метеорски кратер Аризона === Камацитот бил пронајден и проучен во метеорскиот кратер, Аризона. Метеорскиот кратер бил првото потврдено место на удар од метеор на планетата и не бил универзално признат како таков сè до 1950-тите. Во 1960-тите, Геолошкиот завод на Соединетите Американски Држави открил камацит во примероци собрани од околу местото, поврзувајќи го минералот со метеорити.<ref>{{Наведено списание|last=Mead|first=C.|last2=Littler|first2=J.|last3=Chao|first3=E.|year=1965|title=Metallic spheroids from Meteor crater, Arizona|journal=The American Mineralogist|volume=50|page=667}}</ref> === Планети === Камацитот првенствено се формира на метеорити, но бил пронајден и на вонземски тела како што е [[Марс (планета)|Марс]]. Ова било откриено од страна на роверот за истражување на Марс (MER) ''Opportunity''. Камацитот не потекнува од Марс, туку е поставен таму од метеорит. Ова било особено интересно бидејќи метеоритот спаѓал во помалку познатата класа на мезозидерити. Мезозидеритите се многу ретки на Земјата, а нивното појавување на Марс дава предзнаци за потеклото на неговата поголема изворна карпа.<ref>{{Наведено списание|last=Schröder|first=C.|last2=Ashley|first2=J. W.|last3=Chapman|first3=M. G.|last4=Cohen|first4=B. A.|last5=Farrand|first5=W. H.|last6=Fleischer|first6=I.|last7=Gellert|first7=R.|last8=Herkenhoff|first8=K. E.|last9=Johnson|first9=J. R.|date=2009-03-22|title=Santorini, Another Meteorite on Mars and Third of a Kind|url=https://ntrs.nasa.gov/citations/20090025876|journal=Proceedings of the 40th Lunar and Planetary Science Conference|language=en|page=1665|bibcode=2009LPI....40.1665S}}</ref> == Употреби == === Подготовка на музеи, универзитети и фото примероци === Поради реткоста и генерално матниот изглед на камацитот, тој не е популарен меѓу приватните колекционери. Сепак, многу музеи и универзитети имаат примероци од камацит во своите колекции. Нормално, примероците од камацит се подготвуваат со употреба на полир и киселина за да се покажат Томсоновите структури. Подготовката на примероците вклучува нивно миење во растворувач, како што Томсон направил со азотна киселина за да ги истакне Томсоновите структури. Потоа тие се силно полираат за да изгледаат сјајно. Генерално, камацитот лесно може да се разликува од тенитот, бидејќи по овој процес камацитот изгледа малку потемен од тенитот.<ref>{{Наведено списание|last=Flemming|first=R.|year=2007|title=Micro X-ray diffraction (μXRD): a versatile technique for characterization of Earth and planetary materials|journal=Canadian Journal of Earth Sciences|volume=44|issue=9|pages=1333–1346|bibcode=2007CaJES..44.1333F|doi=10.1139/e07-020}}</ref> === Поглед кон иднината === Камацитот и тенитот имаат потенцијал да бидат економски вредни. Опција што би го направила рударството на астероиди попрофитабилно би била собирањето на елементи во трагови. Една тешкотија би претставувала рафинирањето на елементи како што се платина и злато. Платината вреди околу 12.000 американски долари/кг, а (камацитот содржи 16,11&nbsp;μg/g платина) и златото вреди околу 12.000 американски долари/кг (камацитот содржи 0,52&nbsp;μg/g злато); сепак, веројатноста за профитабилен поврат е прилично мала.<ref>{{Наведено списание|last=Ross|first=S.|year=2001|title=Near-Earth Asteroid Mining|journal=Space|pages=107–81}}</ref> Рударењето астероиди за вселенска употреба би можело да биде попрактично, бидејќи преносот на материјали од Земјата е скап. Слично на денешните планови за повторна употреба на модулите на Меѓународната вселенска станица во други мисии, железен метеорит би можел да се користи за изградба на вселенски летала во вселената. [[НАСА]] изнела прелиминарни планови за изградба на вселенски брод во вселената.<ref>{{Наведени вести|title=NASA wants to build huge spacecraft in orbit with robots and 3D printers|last=Brewster|first=Signe|date=2013-08-29|publisher=Gigaom|agency=Gigaom}}</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Коцкести минерали]] [[Категорија:Магнетни минерали]] [[Категорија:Метероитни минерали]] [[Категорија:Минерали на железото]] [[Категорија:Минерали на никелот]] [[Категорија:Самородни елементи]] mbd1hyk0oml1re4gb8fsq1y14b5gy8o 1 1386687 5538274 5513075 2026-04-13T07:38:53Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Разговор:Камасит]] на [[Разговор:Камацит]] 5513075 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 1 1387162 5538261 5515351 2026-04-13T07:35:34Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Разговор:Таенит]] на [[Разговор:Тенит]] 5515351 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 4 1389553 5538290 5535123 2026-04-13T09:10:33Z Chnitke 80568 /* Список на натпреварувачи */ 5538290 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:150px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:CEE Spring Logo vertical-t.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки натпревари.svg|150п]] |} {| style="height:100%; width:80%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="padding:10px 0; font-family:'DejaVu Sans Serif', sans-serif; vertical-align:top;" | <span style="font-size:25px;"><center>'''Уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2026“</center>'''</span> <br> <div align="center"> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-top:-10px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> <span style="font-size:16px; font-weight;">'''''од 1 до 30 април 2026 година'''''</span> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> </div> '''Уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2026“''' или само '''СИЕ Пролет 2026''' — проект на здружението на граѓани „Викимедија МКД“, Википедија на македонски јазик и сите заедници во Средна и Источна Европа, кој има за цел да помогне во подобрување на постоечките и создавање на нови статии на различни теми од сите држави во рамките на регионот Средна и Источна Европа (СИЕ). Натпреварот почнува на '''1 април 2026 г. во 00:00 ч.''' и завршува на '''30 април 2026 г. во 23:59 ч.''' по [[средноевропско време|македонско време]]. Доколку сте заинтересирани за учество, '''[[#Список на натпреварувачи|пријавете се подолу]]''' (со напатствија). == Основни информации == === Правила за учество === На натпреварот може да учествуваат сите регистрирани корисници на Википедија на македонски јазик освен членовите на оценувачкиот одбор, а за најдобрите учесници се обезбедени '''[[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026#Награди|награди]]'''. Учесниците на натпреварот треба да уредуваат статии кои се предложени во рамките на долунаведените списоци по земја од подрачјето на Средна и Источна Европа. Секоја од создадените или дополнетите статии означувајте ги со предлошката {{шв2|СИЕ Пролет 2026}} на страниците од разговор. Доколку имате прашања во врска со натпреварот, поставете ги на страницата за разговор. Сите статии треба да бидат напишани во склад со начелата и правилата на Википедија, па така сите статии треба да бидат напишани на енциклопедиски стил и да имаат извори. При уредување на натпреварот или по завршувањето на истиот, сите учесници треба да се запишат со кои статии учествувале. На натпреварот не се признаваат статии напишани за Македонија од страна на македонските уредници, односно пријавените уредници треба да пишуваат за статии од предложените списоци по земја (зададени подолу). Дополнително, не се признаваат статии напишани со помош на бот, но дозволено е да се користи алатката за превод доколку автоматски преведената содржина рачно е подобрена од страна на учесникот. === Оценување === Статиите ќе ги прегледува Оценувачки одбор којшто ќе биде составен од тројца википедијанци кои не можат да учествуваат на натпреварот. Оценувачкиот одбор ќе ја донесе конечната одлука за победникот. Членовите на оценувачкиот одбор ќе ги прегледаат сите статии и секоја ќе ја бодуваат поединечно со бодови од 1 до 10. Член на Оценувачкиот одбор може да даде и оцена 0 доколку смета дека статијата воопшто не ги задоволува условите на натпреварот (на пример, да има различна тема од зададената). Оцена 0 автоматски ќе биде доделена во следните случаи: * утврдено е дека статијата е создадена со помош на алатката за превод без учесникот да вложи напори за нејзино средување; * статијата содржи зборови коишто се напишани на странски јазик и со странско писмо, а се јавуваат во текстот, инфокутијата или категориите ('''Внимание:''' Наводите се оставаат во првобитниот облик и не се преведуваат.); и * статијата содржи неразбирливи реченици коишто немаат смисла во македонскиот јазик. === Рангирање === Рангирањето на учесниците ќе биде извршено врз основа на доделените бодови од страна на Оценувачкиот одбор. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. == Список на натпреварувачи == :[[Податотека:Notepad icon wide.svg|20п]] '''''[[/евиденција|Евиденција]]''''' Додајте го своето '''име''' доколку сакате да учествувате, користејќи тараба и четири тилди (~). Воедно, пријавете и на страницата „Евиденција“ наведена погоре, каде што ќе создадете и своја лична страница за следење на Вашите придонеси. #-- [[Корисник:Тиверополник|Тиверополник]] #-- [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] #-- [[Корисник:Pitikjp22|Pitikjp22]] #-- [[Корисник:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] #-- [[Корисник:Filip GIMNAZIJA|Filip GIMNAZIJA]] #-- [[Корисник:19user99|19user99]] <small>([[User talk:19user99|разговор]])</small> 20:43, 4 април 2026 (CEST) #-- [[Корисник:XavieraMars|XavieraMars]] #-- [[Корисник:Chnitke|Chnitke]] == Предлози за статии == ---- {{СИЕ Пролет-знамиња-2026}} ---- === Материјали === Корисниците може да користат свои материјали поврзани со земјите од областа на Средна и Источна Европа, другите јазични изданија и особено Википедијата од која и потекнува самиот предмет/објект за кој се пишува статијата. == Членови на оценувачкиот одбор == # [[Корисник:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] (О1) # [[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]] (О2) # [[Корисник:Инокентиј|Инокентиј]] (О3) * Станете член на оценувачкиот одбор за следните уредувачки натпревари, преку испраќање порака на корисникот [[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]]. == Награди == Наградите за овој натпревар се предвидени да бидат вредносни купони за техничка стока и ваучери за книги. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на уредувачкиот натпревар во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Доколку сакате ваучер од специфична продавница или книжарница, ве молам наведете ни, по завршувањето или за време на траењето на натпреварот. Одбраните корисници на наградите треба да си ги подигнат наградите во просториите на Викимедија МКД. На натпреварот ќе се доделат три награди за најдобрите тројца уредници, кои ќе бидат прогласени по оценувањето на статиите од страна на оценувачкиот одбор. Награда ќе биде доделена и за најдобрата статија, која исто така ќе биде прогласена од страна на оценувачкиот одбор. Ќе бидат доделени и следниве награди: * „најдобар постоечки или нов корисник“: награда која ќе се додели на корисник со регистрирана корисничка сметка '''пред''' почетокот на натпреварот и кој претходно не учествувал на овој регионален уредувачки натпревар организиран во овој формат (во периодот 2015-2025) или пак отворил сметка '''по''' почетокот на натпреварот; * „најмногу уредени статии од различни земји“: награда која ќе биде доделена на корисник, кој ќе уреди (создаде или подобри) статии за најмногу различни земји кои учествуваат во натпреварот. Секој учесник има право на најмногу две награди во сите категории. За да може некој учесник да добие награда во некоја од категориите, мора да има напишано/подобрено најмалку '''20 статии''' од [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Article Lists|списоците на другите учесници]] во натпреварот и истите да бидат оценети со просечна оценка од најмалку '''2,0''' од страна на членовите на оценувачкиот одбор). === I награда === Вредносен купон во вредност од 10.000 денари. === II награда === Вредносен купон во вредност од 5.000 денари. === III награда === Вредносен купон во вредност од 3.000 денари. === Награда за најдобра статија === Вредносен купон во вредност од 4.000 денари. === Награда за најдобар постоечки корисник === Вредносен купон во вредност од 2.000 денари за најдобар постоечки корисник, кој претходно не учествувал на уредувачките натпревари „СИЕ Пролет“. === Награда за најмногу уредени статии === Вредносен купон во вредност од 2.000 денари за најмногу уредени статии од различни земји учеснички на натпреварот. === Меѓународни награди === Награди ќе бидат доделени и за најпродуктивните уредници во поднатпреварите „[[m:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|СИЕ Жени]]“, „[[m:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE for Human Rights|СИЕ за човековите права]]“, „[[m:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Youth|СИЕ Млади]]“ и „[[m:Wikimedia CEE Spring 2026/Quote me|Викицитат]]“. Планирано е да бидат доделени по десет награди во секој од четирите поднатпревари, и тоа: * Прва награда: вредносен ваучер од 50 евра. * Втора награда: вредносен ваучер од 40 евра. * Трета награда: вредносен ваучер од 30 евра. * Четврта награда: вредносен ваучер од 20 евра. * Од петта до десетта награда: вредносен ваучер од 10 евра. Наградите ќе бидат во облик на вредносни ваучери од Амазон. == Резултати == Списокот на оценети статии е достапен на страницата со [[/евиденција|евиденција]], а број на уредени статии и број на учесници на страницата со [[Википедија:Уредувачки натпревари 2026/Статистика|статистика]]. Во табелата во продолжение се рангирани учесниците врз основа на збирниот резултат на оценките доделени од страна на членовите на оценувачкиот одбор. ;Награда за најдобра статија * ''Наградата ќе се додели по завршување на натпреварот.'' ;Награда за најдобар постоечки корисник * ''Наградата ќе се додели по завршување на натпреварот.'' ;Најмногу уредени статии * ''Наградата ќе се додели по завршување на натпреварот.'' [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026| ]] [[Категорија:Википедија:СИЕ Пролет|СИЕ Пролет 2026]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година‎]] d24hej9xrvbeqmpntf9uaxwdr4qzdlh 4 1389556 5538282 5535147 2026-04-13T08:58:25Z Chnitke 80568 5538282 wikitext text/x-wiki На оваа страница се наоѓа подробната евиденција на напишаните статии, заедно со оцените на жирито. == Вклучување во натпреварот == Ако сакате да учествувате во натпреварот, најпрвин создадете страница, така што ќе го внесете вашето корисничко име во полето за внес на текстот и ќе стиснете на копчето. Откако ќе ја направите страницата, додајте се на дното на списокот на учесници. <inputbox> type=create default=Корисничко име preload=Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026/евиденција/пример prefix=Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026/евиденција/ buttonlabel=Направете своја страница за евиденција </inputbox> При создавање на Вашата страница, додадете ги следниве предлошки: * <nowiki>{{:ВП:УНЗ|}}</nowiki> — по „|“ внесете го Вашето корисничко име * <nowiki>{{:ВП:УНС|}}</nowiki> — по „|“ внесувајте ги статиите кои сте ги направиле за натпреварот, една по друга * <nowiki>{{:ВП:УНК}}</nowiki> — предлошка за крај == Учесници == Новите учесници одат на дното. Додајте се себеси како {{/Chnitke}} каде „корисничко име“ е вашето корисничко име со кое сте пријавени на Википедија на македонски јазик. === Пријавени === {{/Тиверополник}} {{/IvanKonev123}} {{/Pitikjp22}} {{/Filip GIMNAZIJA}} {{/XavieraMars}} {{/Chnitke}} [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|+Евиденција]] cntjvtextubok2gcc1mav83uqp390k1 4 1390270 5538171 5537972 2026-04-12T18:56:05Z P.Nedelkovski 47736 /* Список на учесници */ 5538171 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на 2026 година во април е планирано да се одржат 4 (четири) '''[[Википедија:Уредувачки викенди|уредувачки викенди]]''', кои се изведуваат во текот на еден викенд, со почеток во 00:00 ч. во сабота и крај во 23:59 ч. во недела. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот викенд. '''Напомена:''' Заради избегнување на спротивставени уредувања и пишување на иста статија од двајца или повеќе корисници на Википедија на македонски јазик, секој заинтересиран учесник е пожелно да го пријави своето учество и да избере кои статии ќе ги уредува! == Награди и рангирање == <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките викенди и/или денови во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_викенди_2026#Уредувачки_викенди_по_месеци|проектната страница]] == Изминати викенди== === Меѓународни денови на Обединетите нации === [[Податотека:Flag of the United Nations.svg|десно|250п|Уредувачки ден „Меѓународни денови на Обединетите нации“]] Во периодот 4-5 април 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Меѓународни денови на Обединетите нации“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани со меѓународните денови на Обединетите нации може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:United Nations days]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] | {{подреден список|[[Меѓународен ден на Арганија]] (Н)|[[Светски ден на дивите животни]] (Н)|[[Светски ден на населението]] (Н)|[[Светски ден на логиката]] (Н)|[[Меѓународен ден на човечките вселенски летови]] (Н)|[[Меѓународен ден на заеднички живот во мир]] (Н)|[[Меѓународен ден на Маркор]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник: izabelaa pesovaa| izabelaa pesovaa]] | {{подреден список|[[Ден на нулта дискриминација]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Temelkoskii| Temelkoskii]] | {{подреден список|[[Светски ден на туризмот]] (H)}} |- | 4 | [[Корисник:Adouuuuu|Adouuuuu]] | {{подреден список|[[Ден на космонаутиката]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:Anidani2025!|Anidani2025!]] | {{подреден список|[[Глобален ден за миење раце]] (Н)|[[Меѓународен ден за борба против исламофобијата]] (Н)|[[Ден на розова маица]] (Н)|[[Ден на родителите]] (Н)|[[Светски ден на информации за развој]] (Н)|[[Светски ден на учителите]] (Н)|[[Светски ден на велосипедот]] (Н)|[[Меѓународен ден на јогата]] (Н)|[[Меѓународен ден на сеќавање на жртвите на ропството и трансатлантската трговија со робови]] (Н)|[[Светски ден на градовите]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:Kralevska|Kralevska]] | {{подреден список|[[Ден на шест милијарди]] (Н)|[[Ден на сеќавање на сите жртви на хемиско војување]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Светски ден на статистиката]] (Н)|[[Ден на англискиот јазик]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:Viksi123|Viksi123]] | {{подреден список|[[Светски ден на водата]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Претстојни викенди== === Европски филмски фестивали === [[Податотека:Camera-icon-estilizado.svg|десно|150п|Уредувачки ден „Европски филмски фестивали“]] Во периодот 11-12 април 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Европски филмски фестивали“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани со европските филмски фестивали може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Film festivals in Europe]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Фестивал на европскиот филм „Палиќ“]] (Н)|[[БЕЛДОКС]] (Н)|[[Белградски фестивал на документарен и краткометражен филм]] (Н)|[[Филмски фестивал „Слободна зона“]] (Н)|[[Пулски филмски фестивал]] (Н)|[[Голема златна арена за најдобар филм]] (Н)}} |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Загрозени растенија=== [[Податотека:P1010946-drawing nevit 034.svg|десно|200п|Уредувачки ден „Загрозени растенија]] Во периодот 18-19 април 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Загрозени растенија“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани со европските филмски фестивали може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Endangered plants]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Меѓународни академски награди === [[Податотека:Alfred Nobel Medal 1975 by Richard Renninger.jpg|десно|200п|Уредувачки ден „Меѓународни академски награди]] Во периодот 25-26 април 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Меѓународни академски награди“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани со меѓународните академски награди може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:International academic awards]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки викенди 2026|3]] jy9eu9a30n0htfjvfhi07megdf9kf93 0 1390405 5538324 5532939 2026-04-13T11:53:05Z Andrew012p 85224 /* Историја */ 5538324 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Asashoryu fight Jan08.JPG|thumb|right|300px|Борба (''тори-куми'') меѓу [[јокозуна]] [[Асашорју]] и комусуби [[Котошогику]] ([[Јапонија]], 2008).]] [[Податотека:Sumo ceremony.jpg|thumb|right|300px|Борачи во сумо на церемонијата за заедничко излегување на рингот дохјо околу судијата [[гјоџи]]. Септември 2005 г.]] [[File:Yumitori shiki.ogv|thumb|Јумитори-шики]] '''Сумо''' ({{Langx|ja|相撲}}) — вид [[Боречки вештини|боречка вештина]], во која двајца борачи ја одмеруваат својата сила на кружна површина (дохјо). Татковината на овој вид спорт е [[Јапонија]]. Јапонците го вбројуваат сумото во [[Боречки вештини|боречките вештини]]. Традицијата на сумото потекнува од древни времиња, поради што секоја борба е придружена со бројни [[ритуал]]и. Јапонија е признатиот центар на сумото и единствената земја каде што се одржуваат натпревари на професионални рикиши (борачи). Во остатокот од светот постои само љубителско сумо. Современото професионално сумо ги сврзува елементите на [[Спорт|спортот]], боречката вештина, шоуто, традицијата и бизнисот. == Историја == [[Податотека:Ancient Sumo competition.jpg|thumb|left|300px|Дворско сумо]] Првото писмено спомнување на сумото се среќава во „[[Коџики]]“ („Записи за древните нешта“), книга датирана од 712 г., која е најстариот преживеан јапонски летопис. Според легендата наведена таму, пред 2500 години боговите Такемиказучи и Такеминаката се соочиле во сумо-борба за правото на владеење со јапонските острови. Преданието вели дека во првата борба победил Такемиказучи. Сумото се спомнува во старите јапонски текстови од VIII век под името ''сумаи''. Покрај својата основна намена, сумото се поврзувало и со ритуалите на религијата [[Шинтоизам|шинто]]. До ден-денес во некои манастири може да се види ритуална борба меѓу „човек и бог“. Сумото било важен ритуал на императорскиот двор. Претставниците од сите провинции морале да учествуваат во натпреварите на дворот. Покрај храмското и дворското, постоело и улично, народно сумо — борби на силни луѓе или обични граѓани и селани за сопствена забава и забава на толпата. Постоеле и комични борби, како и женско сумо, кое било подложно на ограничувања и практично исчезнало до почетокот на XX век. Се смета дека современиот терен за сумо — ''дохјо'', се појавил околу [[XVI век]], иако формата и големината се менувале со текот на времето (честопати формата била квадратна). Правилата на сумото се определувале во епохата хеиан (794 — 1185). Било забрането влечење за коса, удирање со нозе и удари во главата. [[File:Kimura matazou.jpg|thumb|left|220px|Сумо-борачот Кимура Матацу. Ксилографија на Утагава Јошику]] До XVII век се оформиле два главни вида на сумо: ''канџин-сумо'' (јап. 勧進相撲 — „храмско борење“) и ''цуџи-сумо'' (јап. 辻相撲 — „борба на уличниот агол“). Првото било добротворно и средствата оделе за развој на градовите и храмовите. Второто било народно и многу популарно меѓу [[Ронин|ронините]]. Поради честите нереди и тепачки, уличното сумо било забрането во 1648 г. од страна на [[Токугава Иемицу]].<ref name="Кайлер">[[iarchive:sumofromritetosp0000cuyl/mode/2up|Cuyler P.L. Sumo: from rite to sport. New York: Weatherhill, 1979.]]</ref> Во 1684 г., ронинот Иказучи Гондају добил право да организира свој турнир со нови правила. Со текот на времето, во водењето на асоцијациите главна улога почнале да играат пензионираните борачи наречени ''тошијори'' („старешини“). Во периодот генроку почнале да се појавуваат ''[[хеја]]'' (јап. 部屋 — „соби“) — здруженија или екипи на сумо-борачи. Главните тренери на овие екипи се нарекуваат ''ојаката''. [[File:Grand-Kanjin-Sumo-Tournament-by-Utagawa-Kunisada-1846.png|thumb|right|300px|Борба на „канџин-сумо“ во 1843 г.]] Во 1757 г. во градот Едо (денешно [[Токио]]) била формирана асоцијацијата „Едо-сумо Каишо“, која подоцна станала највлијателна. Првиот официјален ранг-список — ''[[банзуке]]'', бил составен во 1761 г. Тогаш за првпат почнал да се користи поимот ''озумо'' (јап. 大相撲) — буквално „големо сумо“, поим со кој се означуваат официјалните професионални турнири. Во 1927 г. сите регионални асоцијации се споиле во една — денешната Јапонска асоцијација по сумо. Бројот на турнири се менувал низ годините. Од 1958 г. е воведен современиот систем со шест турнири годишно (во јануари, март, мај, јули, септември и ноември). === Палата на сумото === Палатата Рјогоку Кокугикан во Токио е средиштето на јапонското сумо. Сегашната палата е изградена во 1985 г., но салите „Кокугикан“ (Дом на националната боречка вештина) имаат историја подолга од еден век. Ова име за првпат било употребено за сумо-арената изградена во храмот Рјогоку-Екоин во 1909 г. Во периодот едо, парите од турнирите се користеле за јавни потреби (изградба и поправка на храмови). Првиот турнир на сегашната местоположба се одржал во 1768 г., а од 1833 г. храмот Екоин станал постојано место за одржување на редовните пролетни и есенски турнири. Поради тоа што борбите се одржувале на отворено, лошото време често ги продолжувало десетдневните турнири на месец и повеќе. За да се избегне зависноста од временските услови, бил изграден првиот затворен павилјон во европски стил, кој станал знаменитост на Токио. Меѓутоа, зградата двапати била уништувана од пожари (едниот предизвикан од Големиот земјотрес во Канто во 1923 г.) и еднаш од бомбардирањата во 1945 г. Сегашната палата е изградена со најсовремена технологија; традиционалниот подиум и покривот над него можат автоматски да се отстрануваат, а сеизмичката отпорност на објектот е исклучително висока. == Основни податоци == === Терен за борба === Теренот за сумо-борба претставува квадратен подиум висок од 34 до 60 см, наречен [[дохјо]]. Направен е од набиена [[глина]] од посебен вид и е покриен со тенок слој [[песок]]. Борбата се одвива во [[круг]] со [[пречник]] од 4,55 метри, чии граници се означени со плетени [[Јаже|јажиња]] од оризова слама (т.н. „тавара“). Во центарот на дохјото има две бели линии што ги означуваат почетните положби на борачите. Песокот околу кругот („змиско око“) пред борбата внимателно се израмнува со метли за да може точно да се утврди дали некој од противниците ја допрел земјата надвор од кругот. Теренот е полн со [[Шинтоизам|шинтоистички]] симболи: песокот ја симболизира чистотата; фрлањето сол — прочистувањето и протерувањето на злите духови; а настрешницата над теренот (јаката) е изработена во стил на покрив на шинтоистички храм. Четирите украсни реси на аглите ги претставуваат четирите годишни времиња: белата — есента, црната — зимата, зелената — пролетта и црвената — летото. Според древната традиција, на жените им е забранет пристапот на дохјото. === Облека и фризура === Единствената облека на борачот за време на борбата е особен појас наречен „маваши“. Тоа е цврста, широка платнена лента долга 9 метри и широка 80 см. Мавашито се замотува околу голото тело и меѓу нозете, а крајот се прицврстува со јазол на грбот. Доколку појасот се одмота за време на борбата, борачот се дисквалификува. Борачите од највисоките рангови носат маваши од [[свила]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.webcitation.org/65NjTbSGD?url=http://www.e-sanpuku.co.jp/sumo/howto_en.html|title=How to put on mawashi|work=www.webcitation.org|accessdate=2026-04-01}}</ref> Борачите од двете највисоки дивизии носат и посебен, украсен појас наречен „кешо-маваши“, кој наликува на извезен престил и се користи само при ритуалите. Носителите на највисокиот чин, [[јокозуна]], за време на церемониите носат и посебно исплетено дебело јаже (цуна). Косата се собира во традиционална [[пунџа]] на темето. Покрај естетската улога, оваа фризура служи и за ублажување на ударите при падови на глава. Облеката и фризурата на борачите се строго пропишани дури и надвор од натпреварите, во зависност од нивниот ранг. [[Податотека:Gyoji Jan08.JPG|thumb|right|300px|[[Гјоџи]] Кимура Шоносуке]] Судиите ([[гјоџи]]) носат традиционална јапонска облека во стил на дворската мода од периодот муромати. Нивната облека и обувки (или отсуството на обувки кај помладите судии) точно го откриваат нивниот ранг. Задолжителен реквизит на судијата е лепезата наречена „гумбаи“. === Правила === Во сумото е забрането удирање со што било друго освен со отворена дланка, како и удари во очите и во пределот на половите органи. Забрането е влечење за коса, уши, прсти и за делот од мавашито што ги покрива половите органи. Не смеат да се применуваат зафати за давење. Сѐ друго е дозволено, па затоа во арсеналот на борачите влегуваат шлаканици („харите“), туркања, зафати за кој било дозволен дел од телото (особено за појасот), притисок со работ на дланката во грлото („нодова“), како и фрлања и разни видови сопнувања. Борбата започнува со истовремен налет на борачите еден кон друг, по што следи судир („тачиаи“). За добар стил, како и за поуспешна тактика, се смета офанзивната борба. Триковите засновани на избегнување контакт (на пр. „тачиаи-хенка“, односно отстранување во страна на почетокот), иако се дозволени, не се сметаат за „убави“. Поради големата разновидност на техники, ретко кој владее со целиот арсенал, па постојат борачи склони кон зафати во појасот (како [[озеки]] [[Каио Хиројуки|Каио]]) или кон туркање од далечина (како [[Чијотаикаи Рјуџи|Чијотаикаи]]). За одредување на победникот се користат две основни правила: * оној што прв ќе ја допре земјата со кој било дел од телото (освен со стапалата), се смета за поразен; * оној што прв ќе ја допре земјата надвор од кругот, се смета за поразен. За тело се смета сѐ, вклучувајќи ги и врвовите на косата и појасот (освен украсните реси „сагари“). Постои и „принцип на мртво тело“ — ако еден борач падне прв, но неговиот противник веќе бил во безизлезна положба (на пр. бил подигнат и исфрлен), победата му се доделува на напаѓачот. Исто така, победата веднаш му се доделува на оној против кого е извршен забранет зафат (пр. влечење за коса). Веднаш по борбата, судијата на дохјото ([[гјоџи]]) покажува кон победникот со својата лепеза. Одлуката на судијата може да биде оспорена од советот на четворица кружни судии („шимпан“) што седат околу теренот. За разрешување на спорни ситуации, на судиите им е достапна видеоснимка од борбата. Доколку победникот не може да се утврди ниту по советувањето, се одредува повторна борба (''торинаоши''). === Животот на борачот === Учениците се примаат во сумо-школите ([[хеја]]) по завршување на средно училиште, или како истакнати љубители по завршување универзитет. Горната старосна граница е 23 години за дебитанти и 25 за студенти. При влезот во школата, борачот добива псевдоним — [[шикона]], под кој настапува. Борачите се нарекуваат и ''сумотори'' или ''рикиши''. Формирањето на телото се случува исклучиво преку тренинзи, со зголемување на мускулната маса и тежината. Денот започнува со изгрејсонце. По петчасовен исцрпувачки тренинг на празен стомак, борачите се бањаат во топла бања и задолжително јадат обилно (обично без ограничувања), по што следи тричасовен сон. Привилегиите во животот на борачот зависат од неговиот успех. Рангот одредува каква облека смее да носи, дали смее да користи мобилен телефон и [[интернет]], па дури и дали мора да им служи на постарите колеги во бањата или при јадењето. Овој строг хиерархиски поредок служи како мотив за посилно тренирање. Поради безбедносни причини и минати случки, на борачите им е строго забрането сами да управуваат со автомобил; тие обично користат [[такси]] или посебни [[Комбе|комбиња]]. ==== Маса на борачите ==== Во сумото нема тежински категории, па затоа еден од одлучувачките чинители е масата на борачот. Речиси сите рикиши од висок ранг тежат над 120 кг — во спротивно не може да се очекува успех. Обично во сумото доаѓаат млади момчиња со тежина околу 100 кг, додека просечната маса на професионалците изнесува околу 120–130 кг. Крајно големата тежина не гарантира успех, бидејќи ја намалува подвижноста и го зголемува ризикот од повреди. Атлетските „леснокатегорници“ (како јокозуната [[Чијонофуџи]]) често имаат предност пред потешките противници поради поголемата подвижност и надмоќната техника. Во љубителското сумо може да постои систем на тежински категории. За да ја одржат тежината, сумо-борачите внесуваат околу 20.000 калории дневно преку два оброка. Главното јадење е чанконабе, вид чорба (густа супа) богата со [[Белковина|белковини]]. За подобро таложење на тежината, борачите спијат по секој оброк, а често користат и маски со [[кислород]] за да си го олеснат дишењето по обилното јадење. ==== Повреди и здравствени проблеми ==== [[Податотека:Roho Yukio 2008 May.jpg|thumb|150px|[[Рохо Јукио|Рохо]] со преврзан лакт]] Бидејќи сумото е контактна борба на тешкокатегорници, чести се повредите на прстите, зглобовите, ’рбетот и мускулите. Поради тоа што борбата се одвива на издигнат терен (околу половина метар), падовите надвор од кругот се особено опасни. Професионалните борачи често настапуваат со повреди бидејќи пропуштањето на борба се смета за пораз, што влијае на нивниот ранг. Затоа вообичаена глетка се борачи со преврзани колена, лакти или глуждови. Прекумерната тежина предизвикува и хронични болести како [[хипертензија]] (висок крвен притисок), [[шеќерна болест]] и [[гихт]]. Дополнителен ризик за здравјето претставуваат и социјалните обврски, како што е честата консумација на [[алкохолни пијалаци]] на средбите со спонзорите и на прославите по турнирите. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commons and category|Professional sumo|Sumo}} * [https://www.sumo.or.jp/En/ Nihon Sumo Kyokai Official Grand Sumo Home Page] * [https://www.nhk.or.jp/nhkworld/en/tv/sumo/ Live-Stream and Video-on-Demand from Grand Sumo Tournament on NHK Japan (english)] * [https://web.archive.org/web/20141223143125/http://www.scgroup.com/sumo/faq/ Sumo FAQ] * [http://sumodb.sumogames.de/ Searchable Sumo Database] * [http://www.sumotalk.com/ Sumo News and Analysis] [[Категорија:Сумо| ]] [[Категорија:Јапонски боречки вештини]] 9jpg5q2wz1tp3ekuqfwuoo482folrfj 0 1390709 5538075 5537684 2026-04-12T13:05:21Z Carshalton 30527 /* Надворешни врски */ 5538075 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | name = Фернандо Мориентес | image = [[File:Fernando Morientes 2019.jpg|150px]] | fullname = Фернандо Мориентес Санчес | birth_date = {{birth date and age|1976|4|5|df=y}} | birth_place = [[Сиљерос]], [[Шпанија]] | nationality = {{flagsport|ESP}} [[Шпанија]] | height = {{height|m=1.84}} | position = [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | retired = 2010 <small>(34 г.)</small> | currentclub = | youthyears1 = 1992–1993 | youthclubs1 = {{Fb team Albacete}} | years1 = 1993–1995 | caps1 = 27 | goals1 = 5 | clubs1 = {{Fb team Albacete}} | years2 = 1995–1997 | caps2 = 36 | goals2 = 14 | clubs2 = {{Fb team Real Zaragoza}} | years3 = 1997–2005 | caps3 = 183 | goals3 = 72 | clubs3 = {{Fb team Real Madrid}} | years4 = 1996–2004 | caps4 = 28 | goals4 = 10 | clubs4 = →{{Fb team Monaco}} | years5 = 2005–2006 | caps5 = 41 | goals5 = 8 | clubs5 = {{Fb team Liverpool}} | years6 = 2006–2009 | caps6 = 66 | goals6 = 19 | clubs6 = {{Fb team Valencia}} | years7 = 2009–2010 | caps7 = 12 | goals7 = 1 | clubs7 = {{Fb team Olympique Marseille}} | nationalyears1 = 1993–1994 | nationalcaps1 = 12 | nationalgoals1 = 10 | nationalteam1 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 18 години|Шпанија 18]] | nationalyears2 = 1995 | nationalcaps2 = 5 | nationalgoals2 = 1 | nationalteam2 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 20 години|Шпанија 20]] | nationalyears3 = 1995-1998 | nationalcaps3 = 16 | nationalgoals3 = 4 | nationalteam3 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 21 година|Шпанија 21]] | nationalyears4 = 1996 | nationalcaps4 = 2 | nationalgoals4 = 0 | nationalteam4 = {{flagsport|ESP}} [[Олимписка фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија (олимп.)]] | nationalyears5 = 1998–2007 | nationalcaps5 = 47 | nationalgoals5 = 27 | nationalteam5 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] | manageryears1 = 2012–2014 | managerclubs1 = {{Fb team Real Madrid}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Млади)</small> | manageryears2 = 2015–2016 | managerclubs2 = {{Fb team Fuenlabrada}} }} '''Фернандо Мориентес Санчес''' (роден на [[5 април]] [[1976]], во [[Сиљерос]]) — [[Шпанија|шпански]] [[Тренер|фудбалски тренер]] и поранешен [[фудбал]]ер, [[Напад (фудбал)|напаѓач]]. ==Биографија== Роден е во [[Сиљерос]], [[Касерес (Шпанија)|Касерес]], [[Екстремадура]]. Тој се преселил во [[Сонсека]] во провинцијата [[Толедо (покраина)|Толедо]] на четиригодишна возраст.<ref>{{cite news|url=https://www.abc.es/espana/castilla-la-mancha/toledo/deportes/abci-entrevista-morientes-morientes-peores-recuerdos-siempre-tienen-lesiones-201512182157_noticia.html|title=Morientes: "Los peores recuerdos siempre tienen que ver con las lesiones"|trans-title=Morientes: "The worst memories are always related to injuries"|newspaper=[[ABC (newspaper)|ABC]]|first=Juan Antonio|last=Pérez|language=es|date=19 December 2015|access-date=8 August 2019}}</ref> Неговиот прекар бил ''„Ел Моро“''.<ref>{{Cite web|url=https://www.goal.com/it/notizie/il-moro-morientes-dal-bernabeu-a-capri-senza-battere-rigori/13vs1cpek52clz28bq2pafd2d|title=Il 'Moro' Morientes: dal Bernabeu a Capri, senza battere rigori}}</ref> Тој се појавува на насловната страница на видео играта ''„[[FIFA Football 2005]]“'' облечен во дресот на неговиот национален тим, заедно со [[Патрик Виера]] и [[Андриј Шевченко]]. ==Технички карактеристики== Тој бил напаѓач кој имал одлична визија за играта, но исто така бил вешт и во играта во воздухот како и во ослободувањето.<ref name=ritratto>{{Cite news|author=Giuseppe Calabrese|url=https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2006/07/13/tecnico-forte-di-testa-bomber-nato-ritratto.html|title=Tecnico, forte di testa, bomber nato Ritratto di Huntelaar, il dopo-Toni|publisher=la Repubblica|date=13 јули 2006|page=8|access-date=24 јуни 2021}}</ref> Повеќе се потпирал на техниката отколку на силата.<ref name=ritratto/> ==Клупска кариера== ===Албасете и Реал Сарагоса=== Откако со семејството се преселил во Толедо, Мориентес ја започнал својата фудбалска кариера на 16-годишна возраст во екипата на [[ФК Албасете|Албасете]]. Своето деби со клубот во [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]] го имал на 7 ноември 1993 година, влегувајќи како замена во 75-тата минута од натпреварот на домашен терен против [[ФК Тенерифе|Тенерифе]] загубен со резултат 2-3.<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca-paginas.mundodeportivo.com/EMD01/HEM/1993/11/08/MD19931108-020.pdf|title=El Tenerife europeo le hace un roto al Albacete|trans-title=European Tenerife tear Albacete a new one|newspaper=[[Mundo Deportivo]]|first=Pedro|last=Líbero|language=es|date=8 November 1993|access-date=15 January 2018}}</ref> Откако во првата сезона одиграл само 4 натпревари во следната добил можност да игра поредовно. На 23 октомври 1994 година, набргу откако влегол во игра како замена во првото полувреме за [[Алберто Монтеагудо]], Мориентес го постигнал својот прв гол, отворајќи го резултатот во домашната победа од 2–0 над [[ФК Расинг Сантандер|Расинг Сантандер]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1994/10/24/pagina-23/1296175/pdf.html|title=Óscar marca otro gol de sombrero|trans-title=Óscar scores another chip|newspaper=Mundo Deportivo|first=Pedro|last=Líbero|language=es|date=24 October 1994|access-date=6 April 2016}}</ref> Тој го имал својот прв старт една недела подоцна во поразот од 5–1 од [[ФК Еспањол|Еспањол]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1994/10/31/pagina-2/1305185/pdf.html|title=El Español entusiasma|trans-title=Exciting Español|newspaper=Mundo Deportivo|first=Andrés|last=Astruells|language=es|date=31 October 1994|access-date=15 January 2018}}</ref> Својата [[Примера Дивисио (Шпанија) 1994–1995|втора сезона]] ја завршил со вкупно пет гола во 20 првенствени натпревари; дополнително, тој постигнал голови и во двата натпревари од успехот со вкупен резултат 3–2 во двомечот против бранителот на титулата [[Реал Сарагоса]] во осминафиналето на [[Фудбалски куп на Шпанија 1994–1995|Купот на Шпанија]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1995/02/16/pagina-19/1294555/pdf.html|title=Cae el campeón|trans-title=The champions fall|newspaper=Mundo Deportivo|first=Mariano|last=Andrés|language=es|date=16 February 1995|access-date=6 April 2016}}</ref> Мориентес потпишал со Сарагоса во 1995 година, каде што поминал уште две сезони, честопати како партнер во нападот на [[Дани Гарсија (фудбалер 1974)|Дани]], производ на младинскиот тим на [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]].<ref name=VAVEL>{{cite web|url=https://www.vavel.com/es/futbol/2017/11/14/real-zaragoza/847733-yo-jugue-en-el-real-zaragoza-fernando-morientes.html|title=Yo jugué en el Real Zaragoza: Fernando Morientes|trans-title=I played for Real Zaragoza: Fernando Morientes|publisher=[[Vavel]]|first=Jorge|last=Urriza Arpal|language=es|date=14 November 2017|access-date=23 March 2021}}</ref> Тој го имал своето деби на 9 септември на гостински терен против [[Реал Бетис]], постигнувајќи гол по 48 минути, но бил [[Црвен картон|исклучен]] седум минути подоцна поради удирање на противничкиот играч [[Хаиме Кесада|Хаиме]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1995/09/10/pagina-18/1310215/pdf.html|title=El Betis aplasta al Zaragoza|trans-title=Betis crush Zaragoza|newspaper=Mundo Deportivo|first=Jesús|last=Gómez|language=es|date=10 September 1995|access-date=6 April 2016}}</ref> На 10 јануари следната година, тој го постигнал својот прв [[хет-трик]] во победата од 3–2 над [[ФК Атлетик Билбао|Атлетик Билбао]] во [[Фудбалски куп на Шпанија 1995-1996|купот]];<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1996/01/11/pagina-23/1334263/pdf.html|title=Morientes, pesadilla del Athletic|trans-title=Morientes, Athletic's nightmare|newspaper=Mundo Deportivo|first=Eduardo|last=Castañeda|language=es|date=11 January 1995|access-date=6 April 2016}}</ref> истиот подвиг тој го повторил и во лигата на 3 февруари во победата од 4–1 над [[ФК Валенсија|Валенсија]] на [[Ла Ромареда]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1996/02/04/pagina-21/1338077/pdf.html|title=La alegría vuelve a La Romareda|trans-title=Joy returns to La Romareda|newspaper=Mundo Deportivo|first=Mariano|last=Andrés|language=es|date=4 February 1996|access-date=6 April 2016}}</ref> Во дресот на Сарагоса, Мориентес поминал две сезони постигнувајќи двоцифрен број на голови во првенството и во двете (13 во првата и 15 во втората). ===Реал Мадрид=== Настапите на Мориентес за Сарагоса го привлекле вниманието на шпанскиот гигант [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]], кој го купил играчот во летото 1997 година за околу 6,6 милиони евра. Првично, како замена за веќе етаблираните [[Предраг Мијатовиќ]] и [[Давор Шукер]], тој завршил како стартер и постигнал 12 гола во 33 натпревари во својата прва сезона, најмногу во тимот (два повеќе од веќе споменатите двајца напаѓачи како и од чудото од младинскиот систем [[Раул Гонсалес|Раул]]); тимот завршил четврти во лигата, но ја освоил [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]] во [[УЕФА Лига на шампиони 1997-1998|сезоната 1997–1998]]. Мориентес имал многу добра сезона 1998–1999, постигнувајќи 19 голови во лигата и постигнувајќи вкупно 25 на 38 натпревари. Тој продолжил да прикажува врвен фудбал во [[ФК Реал Мадрид сезона 1999–2000|сезоната 1999–2000]], постигнувајќи 19 гола и завршувајќи како најдобар стрелец на Реал во годината во која исто така помогнал тимот од [[Мадрид|главниот град]] да ја освои [[УЕФА Лигата на шампиони 1999-2000|втората титула во Лигата на шампионите во три години]], постигнувајќи гол во победата од 3–0 над [[ФК Валенсија|Валенсија]] во целосно [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2000 година|шпанското финале]].<ref name=CL1>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2000/may/24/championsleague.sport1|title=Real Madrid 3–0 Valencia|newspaper=[[The Guardian]]|date=24 May 2000|access-date=7 April 2016}}</ref> Во [[ФК Реал Мадрид сезона 2000–2001|следната сезона]], тој ја освоил првата од двете титули во првенството со клубот и постигнал вкупно десет гола, вклучувајќи четири во осум настапи во Лигата на шампионите каде испаднале во полуфиналето од подоцнежниот шампион [[ФК Бајерн Минхен|Бајерн Минхен]]. Во [[ФК Реал Мадрид сезона 2001–2002|сезоната 2001–2002]], Реал не успеал да ја одбрани титулата во првенството откако загубиле од Валенсија. Мориентес ја продолжи својата голгетерска форма, постигнувајќи 18 првенствени гола во само 25 настапи како стартер, со шест настапи како замена. Тој, исто така, постигнал пет гола во победата од 7–0 над {{Fb team (N) Las Palmas}}, пропуштајќи двоен [[хет-трик]] откако промашил [[Пенал (фудбал)|пенал]] кон крајот на натпреварот.<ref>{{cite news|url=http://www.abc.es/hemeroteca/historico-10-02-2002/abc/Deportes/7-0-cinco-goles-de-morientes-al-las-palmas_77345.html|title=7–0: Cinco goles de Morientes al Las Palmas|trans-title=7–0: Five goals from Morientes to Las Palmas|newspaper=ABC|language=es|date=10 February 2002|access-date=7 April 2016}}</ref> Тој завршил втор на листата на стрелците, изедначен со [[Патрик Клајверт]] и единствено зад [[Диего Тристан]] од [[ФК Депортиво Ла Коруња|Депортиво Ла Коруња]].<ref>{{cite news|url=https://www.lavozdegalicia.es/noticia/deportes/2002/05/12/tristan-coge-testigo-dejo-bebeto-depor/0003_1083831.htm|title=Tristán coge el testigo que dejó Bebeto en el Dépor|trans-title=Tristán picks up where Bebeto left off at Dépor|newspaper=[[La Voz de Galicia]]|first=A.|last=Andrade|language=es|date=12 May 2002|access-date=24 March 2021}}</ref> ''„Кралевите“'' биле успешни во [[УЕФА Лига на шампиони 2001-2002|Лигата на шампионите]], откако го победиле [[ФК Бајер Леверкузен|Бајер Леверкузен]] – тој играл во [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2002 година|финалето]] и го освои својот трет личен победнички медал во натпреварувањето.<ref name=CL2>{{cite web|url=http://www.uefa.com/competitions/UCL/News/Kind=128/newsId=23850.html|title=Madrid win ninth European crown|publisher=UEFA|date=15 May 2002|access-date=7 April 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20020606223553/http://www.uefa.com/competitions/UCL/News/Kind%3D128/newsId%3D23850.html|archive-date=6 June 2002}}</ref> Во летото 2002 година, Реал Мадрид ја потпишале бразилската суперѕвезда [[Роналдо]] од [[ФК Интер|Интер]]. Ова ги поттикнало гласините дека Мориентес наскоро ќе замине, а наводно заинтересирани за неговите услуги биле [[ФК Барселона|Барселона]] и [[ФК Тотенхем Хотспар|Тотенхем]] - првите наводно биле на работ да го потпишат играчот за околу 22 милиони евра, но трансферот пропаднал поради неподготвеноста на Барса да ги исполни неговите барања за плата. На крајот, тој одлучил да остане, но како што се предвидувало, не играл толку многу по доаѓањето на Роналдо, кој бил претпочитан во почетната постава заедно со Раул. На крајот, тој паднал во хиерархијата на напаѓачите дури и зад [[Гути]] и [[Хавиер Портиљо (шпански фудбалер)|Хавиер Портиљо]]<ref>{{cite news|url=https://as.com/masdeporte/2003/02/04/polideportivo/1044335794_850215.html|title=Morientes no tomará una decisión hasta junio|trans-title=Morientes will not decide until June|newspaper=[[Diario AS]]|first=Tomás|last=Roncero|language=es|date=5 February 2003|access-date=24 March 2021}}</ref> и, за време на победата на домашен терен против [[ФК Борусија Дортмунд|Борусија Дортмунд]] во февруари 2003 година – 2–1 во [[УЕФА Лига на шампиони 2002-2003|Лигата на шампионите]] – бил вмешан во многу публицитетизирана расправија со тренерот [[Висенте дел Боске]], при што играчот наводно го навредил тренерот откако бил повикан да влезе на теренот како трета замена во последните минути;<ref>{{cite news|url=http://www.elmundo.es/elmundodeporte/2003/02/21/futbol/1045837809.html|title=Del Bosque admite el grave incidente con Morientes|trans-title=Del Bosque admits serious incident with Morientes|newspaper=El Mundo|language=es|date=21 February 2003|access-date=8 April 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0191-0e6a6115a3bd-7dc3fc991c61-1000--waiting-game-for-madrid-strikers/|title=Waiting game for Madrid strikers|first=Simon|last=Hart|publisher=UEFA|date=14 May 2003|access-date=17 June 2010}}</ref> во зимскиот трансферен прозорец, и покрај континуираните гласини за трансфер во Тотенхем, Сарагоса, [[ФК Рома|Рома]] и [[ФК Милан|Милан]], тој останал во клубот до крајот на сезоната, а тимот ја освоил титулата во првенството, при што играчот имал вкупно 19 настапи (од кои три биле како стартер) и постигнал пет гола. ===Позајмицата во Монако и враќање во Реал Мадрид=== На почетокот на сезоната 2003–2004, било очигледно дека Мориентес не бил повеќе дел од плановите на Реал. По долги, но на крајот неуспешни преговори во врска со договор за позајмица во [[Германија|германскиот]] клуб [[ФК Шалке 04|Шалке 04]], тој на крајот бил позајмен на [[ФК Монако|Монако]] во [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]],<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/025a-0eaad70e7610-f9dd92401c26-1000--morientes-loaned-to-monaco/|title=Morientes loaned to Monaco|publisher=UEFA|date=31 August 2003|access-date=17 June 2010}}</ref> каде што одиграл многу добро, постигнувајќи 10 гола во 28 настапи во првенството, кое монегаските го завршиле на третото место. Сепак, во [[УЕФА Лига на шампиони 2003–2004|Лигата на шампионите]], тој оставил уште посилен впечаток, завршувајќи како најдобар стрелец за сезоната со девет гола:<ref name=TOPSCORER>{{cite news|url=https://www.monaco-tribune.com/en/2020/04/remembering-morientes-champions-league-heroics-vs-real-madrid-in-2004/|title=Remembering Morientes' Champions League heroics vs. Real Madrid in 2004|newspaper=Monaco Tribune|first=Edward|last=Stratmann|date=7 April 2020|access-date=23 March 2021}}</ref> во четвртфиналето на натпреварувањето, Монако се сретнал со Реал Мадрид,<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/025a-0eaac8be8514-4731120dd7a9-1000--away-trip-takes-morientes-home/|title=Away trip takes Morientes home|publisher=UEFA|first=Adrian|last=Clarke|date=24 March 2004|access-date=17 June 2010}}</ref> каде што постигнал клучен гол во првиот натпревар (загубен со 4–2 на гостински терен); во вториот натпревар, тој повторно го пронашол патот до мрежата, а неговиот тим победи со 3–1, со што вкупниот резултат гласел 5–5 па поради [[Правило за гол во гости|правилото за повеќе постигнати голови во гости]] Монако се пласирал во следната рунда.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/019c-0e6ad3e94fa1-7d2d6812cba9-1000--madrid-felled-by-morientes/|title=Madrid felled by Morientes|publisher=UEFA|first=Matthew|last=Spiro|date=6 April 2004|access-date=27 December 2024}}</ref> Тој, исто така, постигнал гол во двата натпревари од полуфиналето против [[ФК Челси|Челси]],<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/019c-0e6ad8578cc2-8e0ee151cbda-1000--ten-man-monaco-dazzle-chelsea/|title=Ten-man Monaco dazzle Chelsea|publisher=UEFA|first=Matt|last=Spiro|date=20 April 2004|access-date=27 December 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/019d-0e6ade23dc21-3e936e323194-1000--morientes-has-the-final-say/|title=Morientes has the final say|publisher=UEFA|first=Trevor|last=Haylett|date=5 May 2004|access-date=27 December 2024}}</ref> но не можел да го спречи поразот од 3–0 во [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2004 година|финалето]] од [[ФК Порто|Порто]], одиграно на [[АуфШалке Арена|АуфШалке арената]] во [[Гелзенкирхен]].<ref name=CL3>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/champions_league/3718645.stm|title=Porto 3–0 Monaco|publisher=[[BBC Sport]]|date=26 May 2004|access-date=23 March 2021}}</ref> Откако се вратил во Реал Мадрид на почетокот на сезоната [[ФК Реал Мадрид сезона 2004–2005|сезоната 2004–05]], надежите на Мориентес да се пробие во тимот биле дополнително намалени со доаѓањето на [[Мајкл Овен]] од [[ФК Ливерпул|Ливерпул]] за голема сума.<ref>{{cite news|url=https://as.com/futbol/2004/10/19/mas_futbol/1098136804_850215.html|title=Morientes: "Si me voy del Madrid, Mónaco será mi primera elección"|trans-title=Morientes: "If I leave Madrid, Monaco will by my first option"|newspaper=Diario AS|language=es|date=19 October 2004|access-date=24 March 2021}}</ref> Тој настапил во 13 првенствени натпревари (сите како замена) без постигнати голови, по што се преселил во Ливерпул во јануари 2005 година за сума од 9,3 милиони евра.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/01a5-0ea6de1cfbc5-ab256330b427-1000--morientes-lured-by-liverpool/|title=Morientes lured by Liverpool|publisher=UEFA|date=12 January 2005|access-date=17 June 2010}}</ref> За време на неговиот престој на [[Сантјаго Бернабеу]], тој одиграл 272 натпревари за ''„Лос Бланкос“'' во сите натпреварувања, постигнувајќи точно 100 гола и освојувајќи 8 трофеи со клубот.<ref>{{cite web|url=https://espndeportes.espn.com/futbol/espana/nota/_/id/7007466/keylor-navas-leyenda-del-real-madrid-fernando-morientes-declaraciones|title=Fernando Morientes: "Keylor Navas es una leyenda viviente del Real Madrid C.F"|trans-title=Fernando Morientes: "Keylor Navas is a Real Madrid C.F living legend"|publisher=[[ESPN Deportes]]|first=Keish|last=Gómez Muñoz|language=es|date=3 June 2020|access-date=25 March 2021}}</ref> ===Ливерпул=== [[File:Morientes.jpg|thumb|left|Мориентес играјќи за {{Fb team (N) Liverpool}} во август 2005 година]] Откако му се приклучил на Ливерпул, Мориентес го имал своето деби за ''„црвените“'' на 15 јануари 2005 година против [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]], започнувајќи го натпреварот во поразот на домашен терен со 0–1.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4150631.stm|title=Liverpool 0–1 Man Utd|publisher=BBC Sport|date=15 January 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> Тој го постигнал својот прв гол за клубот на 1 февруари, израмнувајќи го резултатот со удар од околу 18 метри во победата од 2–1 над [[ФК Чарлтон Атлетик|Чарлтон Атлетик]],<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4221109.stm|title=Charlton 1–2 Liverpool|publisher=BBC Sport|date=1 February 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> и четири дена подоцна го постигнал својот прв гол на [[Енфилд]] за да ја отвори победата од 3–1 над [[ФК Фулам|Фулам]] по само девет минути игра.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4218231.stm|title=Liverpool 3–1 Fulham|publisher=BBC Sport|date=5 February 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> Со оглед на тоа што настапил за Реал Мадрид тој немал право да игра за Ливерпул (поради правилото кое дозволувало настап само за еден клуб) во [[УЕФА Лига на шампиони 2004–2005|Лигата на шампионите]],<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2005/apr/03/newsstory.europeanfootball1|title=Rafa trusts in fate and Gerrard|newspaper=The Guardian|first=Paul|last=Wilson|date=3 April 2005|access-date=2 May 2019}}</ref> каде клубот имал победничка одисеја по успехот над Милан во [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2005 година|финалето на натпреварувањето]].<ref name=VAVEL/> На 10 август 2005 година, Мориентес постигнал голови во двете полувремиња од победата од 3–1 на гости против [[ПФК ЦСКА (Софија)|ЦСКА Софија]] во првиот натпревар од третото квалификациско коло за [[УЕФА Лига на шампиони 2005-2006|Лигата на шампионите]].<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/4133918.stm|title=CSKA Sofia 1–3 Liverpool|publisher=BBC Sport|date=10 August 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> Неговата форма во Премиер лигата била неконзистентна, но на 10 декември, тој постигнал два гола во рок од пет минути во победата од 2–0 на домашен терен над [[ФК Мидлсбро|Мидлсбро]], нивниот седми натпревар по ред.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4494768.stm|title=Liverpool 2–0 Middlesbrough|publisher=BBC Sport|date=10 December 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> На 21 март 2006 година, тој постигнал гол во победата од 7–0 над [[ФК Бирмингем Сити|Бирмингем Сити]] во [[ФА куп 2005–2006#Четвртфинале|четвртфиналето]] на [[ФА купот]], завршувајќи ја акцијата по центаршутот на [[Стивен Џерард]] по само три минути откако влегол во игра на местото на [[Питер Крауч]].<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/fa_cup/4820136.stm|title=Birmingham 0–7 Liverpool|publisher=BBC Sport|date=21 March 2006|access-date=6 April 2016}}</ref> Ливерпул на крајот го освоил турнирот, а Мориентес го заменил [[Хари Кјуел]] на почетокот на второто полувреме од [[Финале на ФА купот во 2006 година|финалето]] против [[ФК Вест Хем Јунајтед|Вест Хем Јунајтед]].<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/fa_cup/4756045.stm|title=Liverpool 3–3 West Ham (aet)|publisher=BBC Sport|date=13 May 2006|access-date=8 April 2016}}</ref> Мориентес постигнал вкупно 12 гола во 61 настап во дресот на Ливерпул, додавајќи го исто така и трофејот во [[Суперкуп на УЕФА 2005|Суперкупот на УЕФА 2005]] во својата ризница, а бил и на поразената страна во финалињата на Лига купот и Светското клупско првенство 2005.<ref>{{cite web|url=https://www.sportskeeda.com/football/el-moro-a-modern-spanish-great|title=El Moro: A modern Spanish great|publisher=[[Sportskeeda]]|first=Ameya|last=Uday Ghag|date=16 August 2012|access-date=23 March 2021}}</ref> На крајот, тој не успеал да го оправда своето реноме во Ливерпул, заминувајќи после само година и половина.<ref>{{cite web|url=https://bleacherreport.com/articles/1374081-liverpools-striking-woes-five-goal-scorers-that-flopped-at-anfield|title=Liverpool's striking woes: Five goal scorers who flopped at Anfield|publisher=[[Bleacher Report]]|first=Steven|last=Rothwell|date=19 October 2012|access-date=18 March 2024}}</ref> ===Валенсија=== [[Податотека:Casillas a por todas (2795198549).jpg|thumb|Мориентес (лево) во судир со [[Икер Касиљас]], голманот на Реал Мадрид, за време на [[Суперкуп на Шпанија 2008|Суперкупот на Шпанија 2008]]]] Кон крајот на мај 2006 година, Мориентес потпишал за [[ФК Валенсија|Валенсија]] за сума од околу 3 милиони фунти.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/news-media/news/01b5-0f8489d36594-683a4670d70f-1000--valencia-calling-for-morientes/|title=Valencia calling for Morientes|publisher=UEFA|date=26 May 2006|access-date=27 December 2024}}</ref> Враќањето во татковината му годи и набрзо тој почнал да ја враќа својата форма, постигнувајќи гол на своето деби во лигата - победата од 2–1 на домашен терен против Бетис<ref>{{cite web|url=http://espnfc.com/uk/en/report/203769/report.html?soccernet=true&cc=5739|title=Valencia 2–1 Real Betis|publisher=[[ESPN FC|ESPN Soccernet]]|date=26 August 2006|access-date=12 November 2012}}</ref> – и исто така [[Список на хет-трикови во УЕФА Лигата на шампионите|постигнал хет-трик]] во неговиот прв [[УЕФА Лига на шампиони 2006–2007|натпревар во Лигата на шампионите]] против [[ФК Олимпијакос|Олимпијакос]].<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/01b9-0ea86bfee7f7-597e070042f1-1000--points-matter-most-for-morientes/|title=Points matter most for Morientes|publisher=UEFA|first=Graham|last=Wood|date=13 September 2006|access-date=17 June 2010}}</ref> Тој се поврзал добро со својот партнер во нападот [[Давид Виља]]<ref>{{cite news|url=https://www.superdeporte.es/valencia/4478/morientes-encuentra-villa-media-naranja/2195.html|title=Morientes encuentra en Villa a su "media naranja"|trans-title=Morientes finds in Villa his "significant other"|newspaper=[[Super Deporte]]|language=es|date=2 October 2006|access-date=23 March 2021}}</ref> и постигнал 12 гола во 24 натпревари, а исто така, бил и најдобар стрелец на тимот во Лигата на шампионите со 7 гола; добрата форма во текот на сезоната му донела повик и враќање во репрезентацијата.<ref>{{cite news|url=https://diariouf.com/2020/06/06/se-puede-considerar-a-morientes-una-leyenda-del-valencia/|title=¿Se puede considerar a Morientes una leyenda del Valencia?|trans-title=Can Morientes be considered a Valencia legend?|newspaper=Diario UF|first=Pablo|last=Granero Lacruz|language=es|date=6 June 2020|access-date=23 March 2021}}</ref> За [[ФК Валенсија сезона 2007–2008|сезоната 2007–2008]], на Мориентес и Виља во нападот сила им се придружиле [[Никола Жигиќ]] и [[Хавиер Арисменди]]. Сепак, сезоната била разочарувачка, бидејќи ''„Лос Че“'' биле елиминирани од Лигата на шампионите откако завршиле четврти во групата, а менаџерот [[Кике Санчес Флорес]] бил отпуштен по лошата форма. Тој се повредил во декември 2007 година, поради што отсуствувал од терените речиси три месеци, и се вратил во тимот против Севиља на 15 март 2008 година;<ref>{{cite news|url=https://www.publico.es/actualidad/valencia-estrena-presidente-sevilla-aspira-liga-campeones.html|title=El Valencia estrena presidente ante el Sevilla, que aspira a la Liga de Campeones|trans-title=Valencia with presidential debut against Sevilla, who are Champions League candidates|newspaper=[[Público (Spain)|Público]]|language=es|date=14 March 2008|access-date=27 December 2024}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.publico.es/actualidad/1-2-sevilla-avanza-europa-agrava-crisis-valencia.html|title=1–2. El Sevilla avanza hacia Europa y agrava la crisis del Valencia|trans-title=1–2. Sevilla move towards Europe and worsen Valencia's crisis|newspaper=Público|language=es|date=16 March 2008|access-date=27 December 2024}}</ref> Мориентес, исто така, влегол од клупата за резерви за да го постигне третиот и последен гол во победата на Валенсија од 3–1 над [[ФК Хетафе|Хетафе]] во финалето на [[Фудбалски куп на Шпанија|Купот на Шпанија]] следниот месец.<ref name=COPA>{{cite web|url=https://www.uefa.com/news-media/news/01cc-0f84d6aba216-f6437c0be3f0-1000--morientes-glad-as-valencia-get-relief/|title=Morientes glad as Valencia get relief|publisher=UEFA|first=Lucy|last=Turner|date=17 April 2008|access-date=27 December 2024}}</ref> Мориентес пропуштил уште неколку натпревари откако бил хоспитализиран кон крајот на април поради болки во стомакот и треска.<ref>{{cite news|url=http://www.elmundo.es/elmundo/2008/04/22/valencia/1208878163.html|title=Fernando Morientes, ingresado de madrugada con un fuerte dolor abdominal y fiebre|trans-title=Fernando Morientes, admitted to hospital in early morning with strong abdominal pains and fever|newspaper=El Mundo|language=es|date=22 April 2008|access-date=12 November 2012}}</ref> Тој бил пуштен од болница на време за последните два натпревари од сезоната, но не играл во ниту еден од нив. Својата трета и последна сезона во Валенсија ја започнал како неискористена замена во првиот натпревар од првенството, додека во вториот запишал неколку минути само влегувајќи од клупата. Својот прв настап од почетната постава го имал во [[УЕФА Лига Европа|Купот на УЕФА]] во натпреварот против [[ФК Маритимо|Маритимо]], во кој го постигнал единствениот гол со соло акција во 12-тата минута за да и донесе успех на својата екипа во Португалија.<ref>{{cite news|url=http://futbol.as.com/futbol/2008/09/18/mas_futbol/1221688818_850215.html|title=El Valencia, con muy poco, encarrila su clasificación|trans-title=Valencia, showing very little, are all but qualified|newspaper=Diario AS|language=es|date=18 September 2008|access-date=4 March 2014}}</ref> Поодминатите веќе фудбалски години во кои се наоѓал Мориентес како и формата на Виља и [[Хуан Мата]], сепак, довеле до тоа тој да има драстично намален број на настапи во првенството; сепак, тој завршил како најдобар стрелец на клубот Купот на УЕФА со три гола на седум натпревари, турнир во кој Валенсија го завршила своето учество во шеснаесттина финалето.<ref>{{cite news|url=https://www.elmundo.es/elmundodeporte/2009/05/27/futbol/1243439778.html|title=Morientes se despide del Valencia|trans-title=Morientes bids farewell to Valencia|newspaper=El Mundo|language=es|date=27 May 2009|access-date=23 March 2021}}</ref> ===Олимпик Марсеј=== На 27 јули 2009 година, Мориентес се согласил на едногодишен договор со [[Франција|францускиот]] клуб [[ФК Олимпик Марсеј|Олимпик Марсеј]] приклучувајќи му се со слободен трансфер пришто повторно се соединил со неговиот поранешен тренер од Монако, [[Дидје Дешан]].<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0254-0d7c872de92e-ae07ca3e12df-1000--abriel-and-morientes-swell-om-ranks/|title=Abriel and Morientes swell OM ranks|publisher=UEFA|date=28 July 2009|access-date=17 June 2010}}</ref> За време на неговата [[ФК Олимпик Марсеј сезона 2009–2010|единствена сезона во клубот]], тој бил четврти избор од петте напаѓачи во тимот,<ref>{{cite web|url=https://www.footmercato.net/a2077154335107266774-le-flop-de-lannee-saccroche-a-lom|title=Le flop de l’année s’accroche à l’OM|trans-title=The flop of the year clings to OM|publisher=Foot Mercato|first=Sébastien|last=Denis|language=fr|date=28 May 2010|access-date=22 July 2025}}</ref> така што, неговиот единствен гол во [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] бил постигнат на 26 септември во неговиот прв старт, отворајќи го резултатот во поразот од 3–2 против [[ФК Валенсиен|Валенсиен]].<ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/en/news/90/french-football/2009/09/26/1524889/valenciennes-3-2-olympique-de-marseille-late-rafael-winner-stuns-|title=Valenciennes 3–2 Olympique de Marseille: Late Rafael winner stuns OM in five-goal thriller|publisher=[[Goal (website)|Goal]]|first=Robin|last=Bairner|date=26 September 2009|access-date=6 April 2016}}</ref> Мориентес бил ослободен на 1 јули 2010 година, по меѓусебна согласност.<ref>{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=804644&sec=europe&cc=5739|title=Marseille release Morientes from contract|publisher=ESPN Soccernet|date=1 July 2010|access-date=1 July 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023065347/http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=804644&sec=europe&cc=5739|archive-date=23 October 2012}}</ref> На 31 август, веќе 34-годишниот Мориентес го објавил своето пензионирање од фудбалот.<ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/en/news/12/spain/2010/08/31/2096468/former-real-madrid-striker-fernando-morientes-announces|title=Former Real Madrid striker Fernando Morientes announces retirement|publisher=Goal|first=Paul|last=Macdonald|date=31 August 2010|access-date=31 August 2010}}</ref> ==Репрезентативна кариера== Своето деби за [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпанската сениорска репрезентација]] Мориентес го имал на 25 март 1998 година, постигнувајќи два гола во првите пет минути од [[Пријателска|пријателскиот натпревар]] против [[Фудбалска репрезентација на Шведска|Шведска]] добиен со 4-0.<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1998/03/26/pagina-2/1383630/pdf.html|title=La selección va que chuta|trans-title=National team are a real craze|newspaper=Mundo Deportivo|first=Jesús|last=Galindo|language=es|date=26 March 1998|access-date=28 January 2016}}</ref> Прикажувајќи добра форма и во својот втор настап за репрезентацијата, постигнувајќи повторно два гола во победата со 4-0 над {{NazNB|FUrep|NIR}},<ref>{{cite news|url=http://elpais.com/diario/1998/06/04/deportes/896911202_850215.html|title=Abundante munición para Francia|trans-title=Ammonition aplenty for France|newspaper=[[El País]]|first=Cayetano|last=Ros|date=4 June 1998|access-date=23 May 2014}}</ref> тој го зацврстил своето место во репрезентацијата пред [[Светско првенство во фудбал 1998|Светското првенство 1998]] во [[Франција]] за кое според очекувањата бил повикан; на „Мундијалот“ во соседството, тој не настапил во првиот натпревар (загубен со 2-3 од {{NazNB|FUrep|NGA}}), па своето деби на турнирот го имал во второто коло против {{NazNB|FUrep|PAR}}, влегувајќи како замена на местото на [[Хуан Антонио Пици]] во натпреварот кој завршил без голови (0-0). Во третото коло против {{NazNB|FUrep|BUL}}, Мориентес започнал од првата минута и постигнал два гола во победата со 6-1, која на крајот се испоставила како пирова бидејќи не била доволна за шпанците да продолжат натаму.<ref>{{cite web|url=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/news/1998/06/24/spain_bulgaria/|title=Spain beats Bulgaria 6–1 but fails to qualify|publisher=[[Sports Illustrated]]|date=24 June 1998|access-date=21 May 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20000915081942/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/news/1998/06/24/spain_bulgaria/|archive-date=15 September 2000}}</ref> Откако изненадувачки не бил повикан за [[Европско првенство во фудбал 2000|Европското првенство 2000]] од селекторот [[Хосе Антонио Камачо]], кој подоцна признал дека направил грешка избирајќи го [[Исмаел Урсаис]] на негово место,<ref>{{cite web|url=http://www.euro2000.org/en/news/story/0,1068,54721,00.html|title=Camacho regrets not taking Morientes|publisher=UEFA|date=28 June 2000|access-date=15 September 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20010204052600/http://www.euro2000.org/en/news/story/0,1068,54721,00.html|archive-date=4 February 2001}}</ref> Мориентес одиграл два натпревари во квалификациите за [[Светско првенство во фудбал 2002|Светското првенство 2002]], постигнувајќи два гола во победата со 4-0 над {{NazNB|FUrep|AUT}} во Валенсија. Со оглед на тоа што Шпанија успешно ги минала квалификациите, Мориентес бил повикан во составот за да учествува на своето второ Светско првенство во кариерата. На „Мундијалот“ во [[Јапонија]] и [[Јужна Кореја]], тој постигнал два гола во победата со 3-1 над Парагвај во групната фаза. Во осминафиналето Мориентес постигнал гол против {{NazNB|FUrep|IRL}} (1-1), но тој не бил доволен за победа, па до истата шпанците стигнале дури по [[Изведување пенали (фудбал)|изведувањето на пенали]], a на истиот начин потоа испаднале во четвртфиналето од домаќинот {{NazNB|FUrep|KOR}}. Мориентес постигнал гол и во тој натпревар, но истиот бил поништен.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/matches_wallchart/spain_v_south_korea/default.stm|title=Korean dream lives on|publisher=BBC Sport|date=22 June 2002|access-date=13 November 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/international/3029872/Korean-miracle-spoilt-by-refereeing-farce.html|title=Korean miracle spoilt by refereeing farce|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|location=London|first=Paul|last=Hayward|date=23 June 2002|access-date=13 November 2017}}</ref> Повикан од селекторот [[Ињаки Саес]] за [[Европско првенство во фудбал 2004|Европското првенство 2004]] во [[Португалија]],<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefaeuro/history/news/0254-0d7b44fc5b75-bb339e5a3edf-1000--saez-selects-spain-squad/|title=Sáez selects Spain squad|first=Iván|last=Modia|publisher=UEFA|date=20 May 2004|access-date=7 May 2016}}</ref> Мориентес постигнал еден од само двата гола што репрезентацијата ги дала на турнирот,<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2004/matches/round=1581/match=1059172/postmatch/report/index.html|title=Greece profit as Charisteas stops Spain surge|publisher=UEFA|first=Matthew|last=Spiro|date=17 June 2004|access-date=8 May 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120619213041/http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2004/matches/round=1581/match=1059172/postmatch/report/index.html|archive-date=19 June 2012}}</ref> завршен со елиминаација на Шпанија уште во групната фаза. Тој, исто така, играл во квалификациите за Светското првенство 2006; сепак, поради неговата лоша клупска форма во Ливерпул, тој не бил избран од селекторот на националниот тим [[Луис Арагонес]] во конечниот состав за турнирот, иако бил дел од првичниот список.<ref>{{cite news|url=http://www.diariocordoba.com/noticias/deportes/luis-aragones-llama-a-marchena-y-descarta-a-morientes-para-mundial_249585.html|title=Luis Aragonés llama a Marchena y descarta a Morientes para el Mundial|trans-title=Luis Aragonés calls Marchena and cuts Morientes for World Cup|newspaper=Diario Córdoba|language=es|date=16 May 2006|access-date=3 July 2014}}</ref> По враќањето во форма по преселбата во Валенсија, Мориентес бил повторно повикан во националниот тим. Тој го постигнал својот 27-ми гол за репрезентацијата во квалификацискиот натпревар за [[Европско првенство во фудбал 2008|Евро 2008]] против [[Фудбалска репрезентација на Данска|Данска]] на 24 март 2007 година. Четири дена подоцна, тој морал да излезе поради повреда малку пред крајот на првото полувреме против [[Фудбалската репрезентација на Исланд|Исланд]] во друг квалификациски натпревар, кој ќе се покаже како негов последен за репрезентацијата бидејќи никогаш повеќе тој не бил повикан.<ref>{{cite news|url=https://elpais.com/diario/2007/03/29/deportes/1175119214_850215.html|title=Morientes, con luxación de hombro, baja por un mes|trans-title=Morientes, with dislocated shoulder, out for one month|newspaper=El País|first=Manu|last=Menéndez|language=es|date=29 March 2007|access-date=23 March 2021}}</ref> ==Титули== [[Податотека:20170122 FUENCEMILLAN 03.jpg|thumb|right|Мориентес добива почесна маскота на [[Фуенсемиљан]].]] ===Клупски=== ; Реал Мадрид *'''{{Трофеј-Шпанија (Примера Дивисион)}} [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]]''' : 2 : 2000-2001, 2002-2003 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Шпанија}} [[Суперкуп на Шпанија]]''' : 1 : 2001 *'''{{Трофеј-Лига на шампиони}} [[УЕФА Лига на шампиони|Лига на шампиони]]''' : 3 : 1997-1998, 1999-2000, 2001-2002 *'''[[Интерконтинентален куп]]''' : 2 : 1998, 2002 ; Ливерпул *'''{{Трофеј-ФА куп}} [[ФА Куп]]''' : 1 : 2005-2006 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Европа}} [[Суперкуп на УЕФА|Суперкуп на Европа]]''' : 1 : 2005 ; Валенсија *'''{{Трофеј-Куп на Шпанија}} [[Фудбалски куп на Шпанија|Куп на Шпанија]]''' : 1 : 2007-2008 ; Олимпик Марсеј *'''{{Трофеј-Франција (Лига 1)}} [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]]''' : 1 : 2009-2010 *'''{{Трофеј-Куп на Франција}} [[Фудбалски куп на Франција|Куп на Франција]]''' : 1 : 2009-2010 ===Репрезентативни=== ; Шпанија под 21 година *'''{{Трофеј-Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година}} [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|Европско првенство за играчи под 21 година]]''' : 1 : 1998 ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Шпанија |image3=Flag of Spain.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/morientes-fernando/hQJfsklj/ Фернандо Мориентес на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/fernando-morientes/profil/spieler/7531 Фернандо Мориентес на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/79744/fernando-morientes Фернандо Мориентес на espn] *[https://www.whoscored.com/players/494/show/fernando-morientes Фернандо Мориентес на whoscored] {{Navboxes |title=[[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] Титули во Лигата на шампионите [[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] |bg= #FFFFFF |fg= #002C5F |list1= {{ФК Реал Мадрид-Шампион на Европа 2002}} }} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 1998}} {{Најдобри стрелци на УЕФА Лигата на шампионите}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мориентес, Фернандо}} [[Категорија:Родени во 1976 година]] [[Категорија:Шпански фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Сарагоса]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Монако]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Ливерпул]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Валенсија]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Олимпик Марсеј]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1998]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2002]] [[Категорија:Фудбалери од Ла Лига]] [[Категорија:Живи луѓе]] ht79p88upwp75pxt0f4t5wn0q9ztezy 5538227 5538075 2026-04-12T22:04:02Z Carshalton 30527 5538227 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | name = Фернандо Мориентес | image = [[File:Fernando Morientes 2019.jpg|150px]] | fullname = Фернандо Мориентес Санчес | birth_date = {{birth date and age|1976|4|5|df=y}} | birth_place = [[Сиљерос]], [[Шпанија]] | nationality = {{flagsport|ESP}} [[Шпанија]] | height = {{height|m=1.84}} | position = [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | retired = 2010 <small>(34 г.)</small> | currentclub = | youthyears1 = 1992–1993 | youthclubs1 = {{Fb team Albacete}} | years1 = 1993–1995 | caps1 = 27 | goals1 = 5 | clubs1 = {{Fb team Albacete}} | years2 = 1995–1997 | caps2 = 36 | goals2 = 14 | clubs2 = {{Fb team Real Zaragoza}} | years3 = 1997–2005 | caps3 = 183 | goals3 = 72 | clubs3 = {{Fb team Real Madrid}} | years4 = 1996–2004 | caps4 = 28 | goals4 = 10 | clubs4 = →{{Fb team Monaco}} | years5 = 2005–2006 | caps5 = 41 | goals5 = 8 | clubs5 = {{Fb team Liverpool}} | years6 = 2006–2009 | caps6 = 66 | goals6 = 19 | clubs6 = {{Fb team Valencia}} | years7 = 2009–2010 | caps7 = 12 | goals7 = 1 | clubs7 = {{Fb team Olympique Marseille}} | nationalyears1 = 1993–1994 | nationalcaps1 = 12 | nationalgoals1 = 10 | nationalteam1 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 18 години|Шпанија 18]] | nationalyears2 = 1995 | nationalcaps2 = 5 | nationalgoals2 = 1 | nationalteam2 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 20 години|Шпанија 20]] | nationalyears3 = 1995-1998 | nationalcaps3 = 16 | nationalgoals3 = 4 | nationalteam3 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 21 година|Шпанија 21]] | nationalyears4 = 1996 | nationalcaps4 = 2 | nationalgoals4 = 0 | nationalteam4 = {{flagsport|ESP}} [[Олимписка фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија (олимп.)]] | nationalyears5 = 1998–2007 | nationalcaps5 = 47 | nationalgoals5 = 27 | nationalteam5 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] | manageryears1 = 2012–2014 | managerclubs1 = {{Fb team Real Madrid}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Млади)</small> | manageryears2 = 2015–2016 | managerclubs2 = {{Fb team Fuenlabrada}} }} '''Фернандо Мориентес Санчес''' (роден на [[5 април]] [[1976]], во [[Сиљерос]]) — [[Шпанија|шпански]] [[Тренер|фудбалски тренер]] и поранешен [[фудбал]]ер, [[Напад (фудбал)|напаѓач]]. ==Биографија== Роден е во [[Сиљерос]], [[Касерес (Шпанија)|Касерес]], [[Екстремадура]]. Тој се преселил во [[Сонсека]] во провинцијата [[Толедо (покраина)|Толедо]] на четиригодишна возраст.<ref>{{cite news|url=https://www.abc.es/espana/castilla-la-mancha/toledo/deportes/abci-entrevista-morientes-morientes-peores-recuerdos-siempre-tienen-lesiones-201512182157_noticia.html|title=Morientes: "Los peores recuerdos siempre tienen que ver con las lesiones"|trans-title=Morientes: "The worst memories are always related to injuries"|newspaper=[[ABC (newspaper)|ABC]]|first=Juan Antonio|last=Pérez|language=es|date=19 December 2015|access-date=8 August 2019}}</ref> Неговиот прекар бил ''„Ел Моро“''.<ref>{{Cite web|url=https://www.goal.com/it/notizie/il-moro-morientes-dal-bernabeu-a-capri-senza-battere-rigori/13vs1cpek52clz28bq2pafd2d|title=Il 'Moro' Morientes: dal Bernabeu a Capri, senza battere rigori}}</ref> Тој се појавува на насловната страница на видео играта ''„[[FIFA Football 2005]]“'' облечен во дресот на неговиот национален тим, заедно со [[Патрик Виера]] и [[Андриј Шевченко]]. ==Технички карактеристики== Тој бил напаѓач кој имал одлична визија за играта, но исто така бил вешт и во играта во воздухот како и во ослободувањето.<ref name=ritratto>{{Cite news|author=Giuseppe Calabrese|url=https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2006/07/13/tecnico-forte-di-testa-bomber-nato-ritratto.html|title=Tecnico, forte di testa, bomber nato Ritratto di Huntelaar, il dopo-Toni|publisher=la Repubblica|date=13 јули 2006|page=8|access-date=24 јуни 2021}}</ref> Повеќе се потпирал на техниката отколку на силата.<ref name=ritratto/> ==Клупска кариера== ===Албасете и Реал Сарагоса=== Откако со семејството се преселил во Толедо, Мориентес ја започнал својата фудбалска кариера на 16-годишна возраст во екипата на [[ФК Албасете|Албасете]]. Своето деби со клубот во [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]] го имал на 7 ноември 1993 година, влегувајќи како замена во 75-тата минута од натпреварот на домашен терен против [[ФК Тенерифе|Тенерифе]] загубен со резултат 2-3.<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca-paginas.mundodeportivo.com/EMD01/HEM/1993/11/08/MD19931108-020.pdf|title=El Tenerife europeo le hace un roto al Albacete|trans-title=European Tenerife tear Albacete a new one|newspaper=[[Mundo Deportivo]]|first=Pedro|last=Líbero|language=es|date=8 November 1993|access-date=15 January 2018}}</ref> Откако во првата сезона одиграл само 4 натпревари во следната добил можност да игра поредовно. На 23 октомври 1994 година, набргу откако влегол во игра како замена во првото полувреме за [[Алберто Монтеагудо]], Мориентес го постигнал својот прв гол, отворајќи го резултатот во домашната победа од 2–0 над [[ФК Расинг Сантандер|Расинг Сантандер]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1994/10/24/pagina-23/1296175/pdf.html|title=Óscar marca otro gol de sombrero|trans-title=Óscar scores another chip|newspaper=Mundo Deportivo|first=Pedro|last=Líbero|language=es|date=24 October 1994|access-date=6 April 2016}}</ref> Тој го имал својот прв старт една недела подоцна во поразот од 5–1 од [[ФК Еспањол|Еспањол]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1994/10/31/pagina-2/1305185/pdf.html|title=El Español entusiasma|trans-title=Exciting Español|newspaper=Mundo Deportivo|first=Andrés|last=Astruells|language=es|date=31 October 1994|access-date=15 January 2018}}</ref> Својата [[Примера Дивисио (Шпанија) 1994–1995|втора сезона]] ја завршил со вкупно пет гола во 20 првенствени натпревари; дополнително, тој постигнал голови и во двата натпревари од успехот со вкупен резултат 3–2 во двомечот против бранителот на титулата [[Реал Сарагоса]] во осминафиналето на [[Фудбалски куп на Шпанија 1994–1995|Купот на Шпанија]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1995/02/16/pagina-19/1294555/pdf.html|title=Cae el campeón|trans-title=The champions fall|newspaper=Mundo Deportivo|first=Mariano|last=Andrés|language=es|date=16 February 1995|access-date=6 April 2016}}</ref> Мориентес потпишал со Сарагоса во 1995 година, каде што поминал уште две сезони, честопати како партнер во нападот на [[Дани Гарсија (фудбалер 1974)|Дани]], производ на младинскиот тим на [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]].<ref name=VAVEL>{{cite web|url=https://www.vavel.com/es/futbol/2017/11/14/real-zaragoza/847733-yo-jugue-en-el-real-zaragoza-fernando-morientes.html|title=Yo jugué en el Real Zaragoza: Fernando Morientes|trans-title=I played for Real Zaragoza: Fernando Morientes|publisher=[[Vavel]]|first=Jorge|last=Urriza Arpal|language=es|date=14 November 2017|access-date=23 March 2021}}</ref> Тој го имал своето деби на 9 септември на гостински терен против [[Реал Бетис]], постигнувајќи гол по 48 минути, но бил [[Црвен картон|исклучен]] седум минути подоцна поради удирање на противничкиот играч [[Хаиме Кесада|Хаиме]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1995/09/10/pagina-18/1310215/pdf.html|title=El Betis aplasta al Zaragoza|trans-title=Betis crush Zaragoza|newspaper=Mundo Deportivo|first=Jesús|last=Gómez|language=es|date=10 September 1995|access-date=6 April 2016}}</ref> На 10 јануари следната година, тој го постигнал својот прв [[хет-трик]] во победата од 3–2 над [[ФК Атлетик Билбао|Атлетик Билбао]] во [[Фудбалски куп на Шпанија 1995-1996|купот]];<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1996/01/11/pagina-23/1334263/pdf.html|title=Morientes, pesadilla del Athletic|trans-title=Morientes, Athletic's nightmare|newspaper=Mundo Deportivo|first=Eduardo|last=Castañeda|language=es|date=11 January 1995|access-date=6 April 2016}}</ref> истиот подвиг тој го повторил и во лигата на 3 февруари во победата од 4–1 над [[ФК Валенсија|Валенсија]] на [[Ла Ромареда]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1996/02/04/pagina-21/1338077/pdf.html|title=La alegría vuelve a La Romareda|trans-title=Joy returns to La Romareda|newspaper=Mundo Deportivo|first=Mariano|last=Andrés|language=es|date=4 February 1996|access-date=6 April 2016}}</ref> Во дресот на Сарагоса, Мориентес поминал две сезони постигнувајќи двоцифрен број на голови во првенството и во двете (13 во првата и 15 во втората). ===Реал Мадрид=== Настапите на Мориентес за Сарагоса го привлекле вниманието на шпанскиот гигант [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]], кој го купил играчот во летото 1997 година за околу 6,6 милиони евра. Првично, како замена за веќе етаблираните [[Предраг Мијатовиќ]] и [[Давор Шукер]], тој завршил како стартер и постигнал 12 гола во 33 натпревари во својата прва сезона, најмногу во тимот (два повеќе од веќе споменатите двајца напаѓачи како и од чудото од младинскиот систем [[Раул Гонсалес|Раул]]); тимот завршил четврти во лигата, но ја освоил [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]] во [[УЕФА Лига на шампиони 1997-1998|сезоната 1997–1998]]. Мориентес имал многу добра сезона 1998–1999, постигнувајќи 19 голови во лигата и постигнувајќи вкупно 25 на 38 натпревари. Тој продолжил да прикажува врвен фудбал во [[ФК Реал Мадрид сезона 1999–2000|сезоната 1999–2000]], постигнувајќи 19 гола и завршувајќи како најдобар стрелец на Реал во годината во која исто така помогнал тимот од [[Мадрид|главниот град]] да ја освои [[УЕФА Лигата на шампиони 1999-2000|втората титула во Лигата на шампионите во три години]], постигнувајќи гол во победата од 3–0 над [[ФК Валенсија|Валенсија]] во целосно [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2000 година|шпанското финале]].<ref name=CL1>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2000/may/24/championsleague.sport1|title=Real Madrid 3–0 Valencia|newspaper=[[The Guardian]]|date=24 May 2000|access-date=7 April 2016}}</ref> Во [[ФК Реал Мадрид сезона 2000–2001|следната сезона]], тој ја освоил првата од двете титули во првенството со клубот и постигнал вкупно десет гола, вклучувајќи четири во осум настапи во Лигата на шампионите каде испаднале во полуфиналето од подоцнежниот шампион [[ФК Бајерн Минхен|Бајерн Минхен]]. Во [[ФК Реал Мадрид сезона 2001–2002|сезоната 2001–2002]], Реал не успеал да ја одбрани титулата во првенството откако загубиле од Валенсија. Мориентес ја продолжи својата голгетерска форма, постигнувајќи 18 првенствени гола во само 25 настапи како стартер, со шест настапи како замена. Тој, исто така, постигнал пет гола во победата од 7–0 над {{Fb team (N) Las Palmas}}, пропуштајќи двоен [[хет-трик]] откако промашил [[Пенал (фудбал)|пенал]] кон крајот на натпреварот.<ref>{{cite news|url=http://www.abc.es/hemeroteca/historico-10-02-2002/abc/Deportes/7-0-cinco-goles-de-morientes-al-las-palmas_77345.html|title=7–0: Cinco goles de Morientes al Las Palmas|trans-title=7–0: Five goals from Morientes to Las Palmas|newspaper=ABC|language=es|date=10 February 2002|access-date=7 April 2016}}</ref> Тој завршил втор на листата на стрелците, изедначен со [[Патрик Клајверт]] и единствено зад [[Диего Тристан]] од [[ФК Депортиво Ла Коруња|Депортиво Ла Коруња]].<ref>{{cite news|url=https://www.lavozdegalicia.es/noticia/deportes/2002/05/12/tristan-coge-testigo-dejo-bebeto-depor/0003_1083831.htm|title=Tristán coge el testigo que dejó Bebeto en el Dépor|trans-title=Tristán picks up where Bebeto left off at Dépor|newspaper=[[La Voz de Galicia]]|first=A.|last=Andrade|language=es|date=12 May 2002|access-date=24 March 2021}}</ref> ''„Кралевите“'' биле успешни во [[УЕФА Лига на шампиони 2001-2002|Лигата на шампионите]], откако го победиле [[ФК Бајер Леверкузен|Бајер Леверкузен]] – тој играл во [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2002 година|финалето]] и го освои својот трет личен победнички медал во натпреварувањето.<ref name=CL2>{{cite web|url=http://www.uefa.com/competitions/UCL/News/Kind=128/newsId=23850.html|title=Madrid win ninth European crown|publisher=UEFA|date=15 May 2002|access-date=7 April 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20020606223553/http://www.uefa.com/competitions/UCL/News/Kind%3D128/newsId%3D23850.html|archive-date=6 June 2002}}</ref> Во летото 2002 година, Реал Мадрид ја потпишале бразилската суперѕвезда [[Роналдо]] од [[ФК Интер|Интер]]. Ова ги поттикнало гласините дека Мориентес наскоро ќе замине, а наводно заинтересирани за неговите услуги биле [[ФК Барселона|Барселона]] и [[ФК Тотенхем Хотспар|Тотенхем]] - првите наводно биле на работ да го потпишат играчот за околу 22 милиони евра, но трансферот пропаднал поради неподготвеноста на Барса да ги исполни неговите барања за плата. На крајот, тој одлучил да остане, но како што се предвидувало, не играл толку многу по доаѓањето на Роналдо, кој бил претпочитан во почетната постава заедно со Раул. На крајот, тој паднал во хиерархијата на напаѓачите дури и зад [[Гути]] и [[Хавиер Портиљо (шпански фудбалер)|Хавиер Портиљо]]<ref>{{cite news|url=https://as.com/masdeporte/2003/02/04/polideportivo/1044335794_850215.html|title=Morientes no tomará una decisión hasta junio|trans-title=Morientes will not decide until June|newspaper=[[Diario AS]]|first=Tomás|last=Roncero|language=es|date=5 February 2003|access-date=24 March 2021}}</ref> и, за време на победата на домашен терен против [[ФК Борусија Дортмунд|Борусија Дортмунд]] во февруари 2003 година – 2–1 во [[УЕФА Лига на шампиони 2002-2003|Лигата на шампионите]] – бил вмешан во многу публицитетизирана расправија со тренерот [[Висенте дел Боске]], при што играчот наводно го навредил тренерот откако бил повикан да влезе на теренот како трета замена во последните минути;<ref>{{cite news|url=http://www.elmundo.es/elmundodeporte/2003/02/21/futbol/1045837809.html|title=Del Bosque admite el grave incidente con Morientes|trans-title=Del Bosque admits serious incident with Morientes|newspaper=El Mundo|language=es|date=21 February 2003|access-date=8 April 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0191-0e6a6115a3bd-7dc3fc991c61-1000--waiting-game-for-madrid-strikers/|title=Waiting game for Madrid strikers|first=Simon|last=Hart|publisher=UEFA|date=14 May 2003|access-date=17 June 2010}}</ref> во зимскиот трансферен прозорец, и покрај континуираните гласини за трансфер во Тотенхем, Сарагоса, [[ФК Рома|Рома]] и [[ФК Милан|Милан]], тој останал во клубот до крајот на сезоната, а тимот ја освоил титулата во првенството, при што играчот имал вкупно 19 настапи (од кои три биле како стартер) и постигнал пет гола. ===Позајмицата во Монако и враќање во Реал Мадрид=== На почетокот на сезоната 2003–2004, било очигледно дека Мориентес не бил повеќе дел од плановите на Реал. По долги, но на крајот неуспешни преговори во врска со договор за позајмица во [[Германија|германскиот]] клуб [[ФК Шалке 04|Шалке 04]], тој на крајот бил позајмен на [[ФК Монако|Монако]] во [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]],<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/025a-0eaad70e7610-f9dd92401c26-1000--morientes-loaned-to-monaco/|title=Morientes loaned to Monaco|publisher=UEFA|date=31 August 2003|access-date=17 June 2010}}</ref> каде што одиграл многу добро, постигнувајќи 10 гола во 28 настапи во првенството, кое монегаските го завршиле на третото место. Сепак, во [[УЕФА Лига на шампиони 2003–2004|Лигата на шампионите]], тој оставил уште посилен впечаток, завршувајќи како најдобар стрелец за сезоната со девет гола:<ref name=TOPSCORER>{{cite news|url=https://www.monaco-tribune.com/en/2020/04/remembering-morientes-champions-league-heroics-vs-real-madrid-in-2004/|title=Remembering Morientes' Champions League heroics vs. Real Madrid in 2004|newspaper=Monaco Tribune|first=Edward|last=Stratmann|date=7 April 2020|access-date=23 March 2021}}</ref> во четвртфиналето на натпреварувањето, Монако се сретнал со Реал Мадрид,<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/025a-0eaac8be8514-4731120dd7a9-1000--away-trip-takes-morientes-home/|title=Away trip takes Morientes home|publisher=UEFA|first=Adrian|last=Clarke|date=24 March 2004|access-date=17 June 2010}}</ref> каде што постигнал клучен гол во првиот натпревар (загубен со 4–2 на гостински терен); во вториот натпревар, тој повторно го пронашол патот до мрежата, а неговиот тим победи со 3–1, со што вкупниот резултат гласел 5–5 па поради [[Правило за гол во гости|правилото за повеќе постигнати голови во гости]] Монако се пласирал во следната рунда.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/019c-0e6ad3e94fa1-7d2d6812cba9-1000--madrid-felled-by-morientes/|title=Madrid felled by Morientes|publisher=UEFA|first=Matthew|last=Spiro|date=6 April 2004|access-date=27 December 2024}}</ref> Тој, исто така, постигнал гол во двата натпревари од полуфиналето против [[ФК Челси|Челси]],<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/019c-0e6ad8578cc2-8e0ee151cbda-1000--ten-man-monaco-dazzle-chelsea/|title=Ten-man Monaco dazzle Chelsea|publisher=UEFA|first=Matt|last=Spiro|date=20 April 2004|access-date=27 December 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/019d-0e6ade23dc21-3e936e323194-1000--morientes-has-the-final-say/|title=Morientes has the final say|publisher=UEFA|first=Trevor|last=Haylett|date=5 May 2004|access-date=27 December 2024}}</ref> но не можел да го спречи поразот од 3–0 во [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2004 година|финалето]] од [[ФК Порто|Порто]], одиграно на [[АуфШалке Арена|АуфШалке арената]] во [[Гелзенкирхен]].<ref name=CL3>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/champions_league/3718645.stm|title=Porto 3–0 Monaco|publisher=[[BBC Sport]]|date=26 May 2004|access-date=23 March 2021}}</ref> Откако се вратил во Реал Мадрид на почетокот на сезоната [[ФК Реал Мадрид сезона 2004–2005|сезоната 2004–05]], надежите на Мориентес да се пробие во тимот биле дополнително намалени со доаѓањето на [[Мајкл Овен]] од [[ФК Ливерпул|Ливерпул]] за голема сума.<ref>{{cite news|url=https://as.com/futbol/2004/10/19/mas_futbol/1098136804_850215.html|title=Morientes: "Si me voy del Madrid, Mónaco será mi primera elección"|trans-title=Morientes: "If I leave Madrid, Monaco will by my first option"|newspaper=Diario AS|language=es|date=19 October 2004|access-date=24 March 2021}}</ref> Тој настапил во 13 првенствени натпревари (сите како замена) без постигнати голови, по што се преселил во Ливерпул во јануари 2005 година за сума од 9,3 милиони евра.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/01a5-0ea6de1cfbc5-ab256330b427-1000--morientes-lured-by-liverpool/|title=Morientes lured by Liverpool|publisher=UEFA|date=12 January 2005|access-date=17 June 2010}}</ref> За време на неговиот престој на [[Сантјаго Бернабеу]], тој одиграл 272 натпревари за ''„Лос Бланкос“'' во сите натпреварувања, постигнувајќи точно 100 гола и освојувајќи 8 трофеи со клубот.<ref>{{cite web|url=https://espndeportes.espn.com/futbol/espana/nota/_/id/7007466/keylor-navas-leyenda-del-real-madrid-fernando-morientes-declaraciones|title=Fernando Morientes: "Keylor Navas es una leyenda viviente del Real Madrid C.F"|trans-title=Fernando Morientes: "Keylor Navas is a Real Madrid C.F living legend"|publisher=[[ESPN Deportes]]|first=Keish|last=Gómez Muñoz|language=es|date=3 June 2020|access-date=25 March 2021}}</ref> ===Ливерпул=== [[File:Morientes.jpg|thumb|left|Мориентес играјќи за {{Fb team (N) Liverpool}} во август 2005 година]] Откако му се приклучил на Ливерпул, Мориентес го имал своето деби за ''„црвените“'' на 15 јануари 2005 година против [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]], започнувајќи го натпреварот во поразот на домашен терен со 0–1.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4150631.stm|title=Liverpool 0–1 Man Utd|publisher=BBC Sport|date=15 January 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> Тој го постигнал својот прв гол за клубот на 1 февруари, израмнувајќи го резултатот со удар од околу 18 метри во победата од 2–1 над [[ФК Чарлтон Атлетик|Чарлтон Атлетик]],<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4221109.stm|title=Charlton 1–2 Liverpool|publisher=BBC Sport|date=1 February 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> и четири дена подоцна го постигнал својот прв гол на [[Енфилд]] за да ја отвори победата од 3–1 над [[ФК Фулам|Фулам]] по само девет минути игра.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4218231.stm|title=Liverpool 3–1 Fulham|publisher=BBC Sport|date=5 February 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> Со оглед на тоа што настапил за Реал Мадрид тој немал право да игра за Ливерпул (поради правилото кое дозволувало настап само за еден клуб) во [[УЕФА Лига на шампиони 2004–2005|Лигата на шампионите]],<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2005/apr/03/newsstory.europeanfootball1|title=Rafa trusts in fate and Gerrard|newspaper=The Guardian|first=Paul|last=Wilson|date=3 April 2005|access-date=2 May 2019}}</ref> каде клубот имал победничка одисеја по успехот над Милан во [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2005 година|финалето на натпреварувањето]].<ref name=VAVEL/> На 10 август 2005 година, Мориентес постигнал голови во двете полувремиња од победата од 3–1 на гости против [[ПФК ЦСКА (Софија)|ЦСКА Софија]] во првиот натпревар од третото квалификациско коло за [[УЕФА Лига на шампиони 2005-2006|Лигата на шампионите]].<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/4133918.stm|title=CSKA Sofia 1–3 Liverpool|publisher=BBC Sport|date=10 August 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> Неговата форма во Премиер лигата била неконзистентна, но на 10 декември, тој постигнал два гола во рок од пет минути во победата од 2–0 на домашен терен над [[ФК Мидлсбро|Мидлсбро]], нивниот седми натпревар по ред.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4494768.stm|title=Liverpool 2–0 Middlesbrough|publisher=BBC Sport|date=10 December 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> На 21 март 2006 година, тој постигнал гол во победата од 7–0 над [[ФК Бирмингем Сити|Бирмингем Сити]] во [[ФА куп 2005–2006#Четвртфинале|четвртфиналето]] на [[ФА купот]], завршувајќи ја акцијата по центаршутот на [[Стивен Џерард]] по само три минути откако влегол во игра на местото на [[Питер Крауч]].<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/fa_cup/4820136.stm|title=Birmingham 0–7 Liverpool|publisher=BBC Sport|date=21 March 2006|access-date=6 April 2016}}</ref> Ливерпул на крајот го освоил турнирот, а Мориентес го заменил [[Хари Кјуел]] на почетокот на второто полувреме од [[Финале на ФА купот во 2006 година|финалето]] против [[ФК Вест Хем Јунајтед|Вест Хем Јунајтед]].<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/fa_cup/4756045.stm|title=Liverpool 3–3 West Ham (aet)|publisher=BBC Sport|date=13 May 2006|access-date=8 April 2016}}</ref> Мориентес постигнал вкупно 12 гола во 61 настап во дресот на Ливерпул, додавајќи го исто така и трофејот во [[Суперкуп на УЕФА 2005|Суперкупот на УЕФА 2005]] во својата ризница, а бил и на поразената страна во финалињата на Лига купот и Светското клупско првенство 2005.<ref>{{cite web|url=https://www.sportskeeda.com/football/el-moro-a-modern-spanish-great|title=El Moro: A modern Spanish great|publisher=[[Sportskeeda]]|first=Ameya|last=Uday Ghag|date=16 August 2012|access-date=23 March 2021}}</ref> На крајот, тој не успеал да го оправда своето реноме во Ливерпул, заминувајќи после само година и половина.<ref>{{cite web|url=https://bleacherreport.com/articles/1374081-liverpools-striking-woes-five-goal-scorers-that-flopped-at-anfield|title=Liverpool's striking woes: Five goal scorers who flopped at Anfield|publisher=[[Bleacher Report]]|first=Steven|last=Rothwell|date=19 October 2012|access-date=18 March 2024}}</ref> ===Валенсија=== [[Податотека:Casillas a por todas (2795198549).jpg|thumb|Мориентес (лево) во судир со [[Икер Касиљас]], голманот на Реал Мадрид, за време на [[Суперкуп на Шпанија 2008|Суперкупот на Шпанија 2008]]]] Кон крајот на мај 2006 година, Мориентес потпишал за [[ФК Валенсија|Валенсија]] за сума од околу 3 милиони фунти.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/news-media/news/01b5-0f8489d36594-683a4670d70f-1000--valencia-calling-for-morientes/|title=Valencia calling for Morientes|publisher=UEFA|date=26 May 2006|access-date=27 December 2024}}</ref> Враќањето во татковината му годи и набрзо тој почнал да ја враќа својата форма, постигнувајќи гол на своето деби во лигата - победата од 2–1 на домашен терен против Бетис<ref>{{cite web|url=http://espnfc.com/uk/en/report/203769/report.html?soccernet=true&cc=5739|title=Valencia 2–1 Real Betis|publisher=[[ESPN FC|ESPN Soccernet]]|date=26 August 2006|access-date=12 November 2012}}</ref> – и исто така [[Список на хет-трикови во УЕФА Лигата на шампионите|постигнал хет-трик]] во неговиот прв [[УЕФА Лига на шампиони 2006–2007|натпревар во Лигата на шампионите]] против [[ФК Олимпијакос|Олимпијакос]].<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/01b9-0ea86bfee7f7-597e070042f1-1000--points-matter-most-for-morientes/|title=Points matter most for Morientes|publisher=UEFA|first=Graham|last=Wood|date=13 September 2006|access-date=17 June 2010}}</ref> Тој се поврзал добро со својот партнер во нападот [[Давид Виља]]<ref>{{cite news|url=https://www.superdeporte.es/valencia/4478/morientes-encuentra-villa-media-naranja/2195.html|title=Morientes encuentra en Villa a su "media naranja"|trans-title=Morientes finds in Villa his "significant other"|newspaper=[[Super Deporte]]|language=es|date=2 October 2006|access-date=23 March 2021}}</ref> и постигнал 12 гола во 24 натпревари, а исто така, бил и најдобар стрелец на тимот во Лигата на шампионите со 7 гола; добрата форма во текот на сезоната му донела повик и враќање во репрезентацијата.<ref>{{cite news|url=https://diariouf.com/2020/06/06/se-puede-considerar-a-morientes-una-leyenda-del-valencia/|title=¿Se puede considerar a Morientes una leyenda del Valencia?|trans-title=Can Morientes be considered a Valencia legend?|newspaper=Diario UF|first=Pablo|last=Granero Lacruz|language=es|date=6 June 2020|access-date=23 March 2021}}</ref> За [[ФК Валенсија сезона 2007–2008|сезоната 2007–2008]], на Мориентес и Виља во нападот сила им се придружиле [[Никола Жигиќ]] и [[Хавиер Арисменди]]. Сепак, сезоната била разочарувачка, бидејќи ''„Лос Че“'' биле елиминирани од Лигата на шампионите откако завршиле четврти во групата, а менаџерот [[Кике Санчес Флорес]] бил отпуштен по лошата форма. Тој се повредил во декември 2007 година, поради што отсуствувал од терените речиси три месеци, и се вратил во тимот против Севиља на 15 март 2008 година;<ref>{{cite news|url=https://www.publico.es/actualidad/valencia-estrena-presidente-sevilla-aspira-liga-campeones.html|title=El Valencia estrena presidente ante el Sevilla, que aspira a la Liga de Campeones|trans-title=Valencia with presidential debut against Sevilla, who are Champions League candidates|newspaper=[[Público (Spain)|Público]]|language=es|date=14 March 2008|access-date=27 December 2024}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.publico.es/actualidad/1-2-sevilla-avanza-europa-agrava-crisis-valencia.html|title=1–2. El Sevilla avanza hacia Europa y agrava la crisis del Valencia|trans-title=1–2. Sevilla move towards Europe and worsen Valencia's crisis|newspaper=Público|language=es|date=16 March 2008|access-date=27 December 2024}}</ref> Мориентес, исто така, влегол од клупата за резерви за да го постигне третиот и последен гол во победата на Валенсија од 3–1 над [[ФК Хетафе|Хетафе]] во финалето на [[Фудбалски куп на Шпанија|Купот на Шпанија]] следниот месец.<ref name=COPA>{{cite web|url=https://www.uefa.com/news-media/news/01cc-0f84d6aba216-f6437c0be3f0-1000--morientes-glad-as-valencia-get-relief/|title=Morientes glad as Valencia get relief|publisher=UEFA|first=Lucy|last=Turner|date=17 April 2008|access-date=27 December 2024}}</ref> Мориентес пропуштил уште неколку натпревари откако бил хоспитализиран кон крајот на април поради болки во стомакот и треска.<ref>{{cite news|url=http://www.elmundo.es/elmundo/2008/04/22/valencia/1208878163.html|title=Fernando Morientes, ingresado de madrugada con un fuerte dolor abdominal y fiebre|trans-title=Fernando Morientes, admitted to hospital in early morning with strong abdominal pains and fever|newspaper=El Mundo|language=es|date=22 April 2008|access-date=12 November 2012}}</ref> Тој бил пуштен од болница на време за последните два натпревари од сезоната, но не играл во ниту еден од нив. Својата трета и последна сезона во Валенсија ја започнал како неискористена замена во првиот натпревар од првенството, додека во вториот запишал неколку минути само влегувајќи од клупата. Својот прв настап од почетната постава го имал во [[УЕФА Лига Европа|Купот на УЕФА]] во натпреварот против [[ФК Маритимо|Маритимо]], во кој го постигнал единствениот гол со соло акција во 12-тата минута за да и донесе успех на својата екипа во Португалија.<ref>{{cite news|url=http://futbol.as.com/futbol/2008/09/18/mas_futbol/1221688818_850215.html|title=El Valencia, con muy poco, encarrila su clasificación|trans-title=Valencia, showing very little, are all but qualified|newspaper=Diario AS|language=es|date=18 September 2008|access-date=4 March 2014}}</ref> Поодминатите веќе фудбалски години во кои се наоѓал Мориентес како и формата на Виља и [[Хуан Мата]], сепак, довеле до тоа тој да има драстично намален број на настапи во првенството; сепак, тој завршил како најдобар стрелец на клубот Купот на УЕФА со три гола на седум натпревари, турнир во кој Валенсија го завршила своето учество во шеснаесттина финалето.<ref>{{cite news|url=https://www.elmundo.es/elmundodeporte/2009/05/27/futbol/1243439778.html|title=Morientes se despide del Valencia|trans-title=Morientes bids farewell to Valencia|newspaper=El Mundo|language=es|date=27 May 2009|access-date=23 March 2021}}</ref> ===Олимпик Марсеј=== На 27 јули 2009 година, Мориентес се согласил на едногодишен договор со [[Франција|францускиот]] клуб [[ФК Олимпик Марсеј|Олимпик Марсеј]] приклучувајќи му се со слободен трансфер пришто повторно се соединил со неговиот поранешен тренер од Монако, [[Дидје Дешан]].<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0254-0d7c872de92e-ae07ca3e12df-1000--abriel-and-morientes-swell-om-ranks/|title=Abriel and Morientes swell OM ranks|publisher=UEFA|date=28 July 2009|access-date=17 June 2010}}</ref> За време на неговата [[ФК Олимпик Марсеј сезона 2009–2010|единствена сезона во клубот]], тој бил четврти избор од петте напаѓачи во тимот,<ref>{{cite web|url=https://www.footmercato.net/a2077154335107266774-le-flop-de-lannee-saccroche-a-lom|title=Le flop de l’année s’accroche à l’OM|trans-title=The flop of the year clings to OM|publisher=Foot Mercato|first=Sébastien|last=Denis|language=fr|date=28 May 2010|access-date=22 July 2025}}</ref> така што, неговиот единствен гол во [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] бил постигнат на 26 септември во неговиот прв старт, отворајќи го резултатот во поразот од 3–2 против [[ФК Валенсиен|Валенсиен]].<ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/en/news/90/french-football/2009/09/26/1524889/valenciennes-3-2-olympique-de-marseille-late-rafael-winner-stuns-|title=Valenciennes 3–2 Olympique de Marseille: Late Rafael winner stuns OM in five-goal thriller|publisher=[[Goal (website)|Goal]]|first=Robin|last=Bairner|date=26 September 2009|access-date=6 April 2016}}</ref> Мориентес бил ослободен на 1 јули 2010 година, по меѓусебна согласност.<ref>{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=804644&sec=europe&cc=5739|title=Marseille release Morientes from contract|publisher=ESPN Soccernet|date=1 July 2010|access-date=1 July 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023065347/http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=804644&sec=europe&cc=5739|archive-date=23 October 2012}}</ref> На 31 август, веќе 34-годишниот Мориентес го објавил своето пензионирање од фудбалот.<ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/en/news/12/spain/2010/08/31/2096468/former-real-madrid-striker-fernando-morientes-announces|title=Former Real Madrid striker Fernando Morientes announces retirement|publisher=Goal|first=Paul|last=Macdonald|date=31 August 2010|access-date=31 August 2010}}</ref> ==Репрезентативна кариера== Своето деби за [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпанската сениорска репрезентација]] Мориентес го имал на 25 март 1998 година, постигнувајќи два гола во првите пет минути од [[Пријателска|пријателскиот натпревар]] против [[Фудбалска репрезентација на Шведска|Шведска]] добиен со 4-0.<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1998/03/26/pagina-2/1383630/pdf.html|title=La selección va que chuta|trans-title=National team are a real craze|newspaper=Mundo Deportivo|first=Jesús|last=Galindo|language=es|date=26 March 1998|access-date=28 January 2016}}</ref> Прикажувајќи добра форма и во својот втор настап за репрезентацијата, постигнувајќи повторно два гола во победата со 4-0 над {{NazNB|FUrep|NIR}},<ref>{{cite news|url=http://elpais.com/diario/1998/06/04/deportes/896911202_850215.html|title=Abundante munición para Francia|trans-title=Ammonition aplenty for France|newspaper=[[El País]]|first=Cayetano|last=Ros|date=4 June 1998|access-date=23 May 2014}}</ref> тој го зацврстил своето место во репрезентацијата пред [[Светско првенство во фудбал 1998|Светското првенство 1998]] во [[Франција]] за кое според очекувањата бил повикан; на „Мундијалот“ во соседството, тој не настапил во првиот натпревар (загубен со 2-3 од {{NazNB|FUrep|NGA}}), па своето деби на турнирот го имал во второто коло против {{NazNB|FUrep|PAR}}, влегувајќи како замена на местото на [[Хуан Антонио Пици]] во натпреварот кој завршил без голови (0-0). Во третото коло против {{NazNB|FUrep|BUL}}, Мориентес започнал од првата минута и постигнал два гола во победата со 6-1, која на крајот се испоставила како пирова бидејќи не била доволна за шпанците да продолжат натаму.<ref>{{cite web|url=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/news/1998/06/24/spain_bulgaria/|title=Spain beats Bulgaria 6–1 but fails to qualify|publisher=[[Sports Illustrated]]|date=24 June 1998|access-date=21 May 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20000915081942/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/news/1998/06/24/spain_bulgaria/|archive-date=15 September 2000}}</ref> Откако изненадувачки не бил повикан за [[Европско првенство во фудбал 2000|Европското првенство 2000]] од селекторот [[Хосе Антонио Камачо]], кој подоцна признал дека направил грешка избирајќи го [[Исмаел Урсаис]] на негово место,<ref>{{cite web|url=http://www.euro2000.org/en/news/story/0,1068,54721,00.html|title=Camacho regrets not taking Morientes|publisher=UEFA|date=28 June 2000|access-date=15 September 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20010204052600/http://www.euro2000.org/en/news/story/0,1068,54721,00.html|archive-date=4 February 2001}}</ref> Мориентес одиграл два натпревари во квалификациите за [[Светско првенство во фудбал 2002|Светското првенство 2002]], постигнувајќи два гола во победата со 4-0 над {{NazNB|FUrep|AUT}} во Валенсија. Со оглед на тоа што Шпанија успешно ги минала квалификациите, Мориентес бил повикан во составот за да учествува на своето второ Светско првенство во кариерата. На „Мундијалот“ во [[Јапонија]] и [[Јужна Кореја]], тој постигнал два гола во победата со 3-1 над Парагвај во групната фаза. Во осминафиналето Мориентес постигнал гол против {{NazNB|FUrep|IRL}} (1-1), но тој не бил доволен за победа, па до истата шпанците стигнале дури по [[Изведување пенали (фудбал)|изведувањето на пенали]], a на истиот начин потоа испаднале во четвртфиналето од домаќинот {{NazNB|FUrep|KOR}}. Мориентес постигнал гол и во тој натпревар, но истиот бил поништен.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/matches_wallchart/spain_v_south_korea/default.stm|title=Korean dream lives on|publisher=BBC Sport|date=22 June 2002|access-date=13 November 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/international/3029872/Korean-miracle-spoilt-by-refereeing-farce.html|title=Korean miracle spoilt by refereeing farce|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|location=London|first=Paul|last=Hayward|date=23 June 2002|access-date=13 November 2017}}</ref> Повикан од селекторот [[Ињаки Саес]] за [[Европско првенство во фудбал 2004|Европското првенство 2004]] во [[Португалија]],<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefaeuro/history/news/0254-0d7b44fc5b75-bb339e5a3edf-1000--saez-selects-spain-squad/|title=Sáez selects Spain squad|first=Iván|last=Modia|publisher=UEFA|date=20 May 2004|access-date=7 May 2016}}</ref> Мориентес постигнал еден од само двата гола што репрезентацијата ги дала на турнирот,<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2004/matches/round=1581/match=1059172/postmatch/report/index.html|title=Greece profit as Charisteas stops Spain surge|publisher=UEFA|first=Matthew|last=Spiro|date=17 June 2004|access-date=8 May 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120619213041/http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2004/matches/round=1581/match=1059172/postmatch/report/index.html|archive-date=19 June 2012}}</ref> завршен со елиминаација на Шпанија уште во групната фаза. Тој, исто така, играл во квалификациите за Светското првенство 2006; сепак, поради неговата лоша клупска форма во Ливерпул, тој не бил избран од селекторот на националниот тим [[Луис Арагонес]] во конечниот состав за турнирот, иако бил дел од првичниот список.<ref>{{cite news|url=http://www.diariocordoba.com/noticias/deportes/luis-aragones-llama-a-marchena-y-descarta-a-morientes-para-mundial_249585.html|title=Luis Aragonés llama a Marchena y descarta a Morientes para el Mundial|trans-title=Luis Aragonés calls Marchena and cuts Morientes for World Cup|newspaper=Diario Córdoba|language=es|date=16 May 2006|access-date=3 July 2014}}</ref> По враќањето во форма по преселбата во Валенсија, Мориентес бил повторно повикан во националниот тим. Тој го постигнал својот 27-ми гол за репрезентацијата во квалификацискиот натпревар за [[Европско првенство во фудбал 2008|Евро 2008]] против [[Фудбалска репрезентација на Данска|Данска]] на 24 март 2007 година. Четири дена подоцна, тој морал да излезе поради повреда малку пред крајот на првото полувреме против [[Фудбалската репрезентација на Исланд|Исланд]] во друг квалификациски натпревар, кој ќе се покаже како негов последен за репрезентацијата бидејќи никогаш повеќе тој не бил повикан.<ref>{{cite news|url=https://elpais.com/diario/2007/03/29/deportes/1175119214_850215.html|title=Morientes, con luxación de hombro, baja por un mes|trans-title=Morientes, with dislocated shoulder, out for one month|newspaper=El País|first=Manu|last=Menéndez|language=es|date=29 March 2007|access-date=23 March 2021}}</ref> ===Хронологија на репрезентативните настапи=== {{Репрезентативни настапи|ESP}} {{Cronopar|25-3-1998|Виго|ESP|4|0|SWE|2|Amichevole|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|3-6-1998|Сантандер|ESP|4|0|NIR|2|Amichevole|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|19-6-1998|Сент Етјен|ESP|0|0|PAR|-|Mondiali|1998|1º turno|13={{subon|52}}}} {{Cronopar|24-6-1998|Ланс|ESP|6|1|BGR|2|Mondiali|1998|1º turno}} {{Cronopar|5-9-1998|Лимасол|CYP|3|2|ESP|1|QEuro|2000}} {{Cronopar|23-9-1998|Гранада|ESP|1|0|RUS|-|Amichevole|13={{subon|68}}}} {{Cronopar|5-6-1999|Виљареал|ESP|9|0|SMR|-|QEuro|2000}} {{Cronopar|18-8-1999|Варшава|POL|1|2|ESP|1|Amichevole|13={{suboff|63}}}} {{Cronopar|4-9-1999|Виена|AUT|1|3|ESP|-|QEuro|2000|13={{suboff|88}}}} {{Cronopar|10-10-1999|Албасете|ESP|3|0|ISR|1|QEuro|2000|13={{suboff|78}}}} {{Cronopar|13-11-1999|Виго|ESP|0|0|BRA|-|Amichevole|13={{suboff|67}}}} {{Cronopar|17-11-1999|Севиља|ESP|0|2|ARG|-|Amichevole|13={{subon|73}}}} {{Cronopar|28-3-2001|Валенсија|ESP|2|1|FRA|1|Amichevole|13={{suboff|81}}}} {{Cronopar|1-9-2001|Валенсија|ESP|4|0|AUT|2|QMondiali|2002|13={{subon|71}}}} {{Cronopar|5-9-2001|Вадуц|LIE|0|2|ESP|-|QMondiali|2002}} {{Cronopar|14-11-2001|Уелва|ESP|1|0|MEX|-|Amichevole|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|13-2-2002|Барселона|ESP|1|1|PRT|1|Amichevole|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|27-3-2002|Ротердам|NLD|1|0|ESP|-|Amichevole|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|17-4-2002|Белсфаст|NIR|0|5|ESP|1|Amichevole}} {{Cronopar|2-6-2002|Гвангџу|ESP|3|1|SVN|-|Mondiali|2002|1º turno|13={{subon|67}}}} {{Cronopar|7-6-2002|Чонџу|ESP|3|1|PAR|2|Mondiali|2002|1º turno|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|12-6-2002|Теџон|RSA|2|3|ESP|-|Mondiali|2002|1º turno|13={{suboff|77}}}} {{Cronopar|16-6-2002|Сувон|ESP|1|1|IRL|1|Mondiali|2002|Ottavi di finale|dts|3 – 2|13={{suboff|72}}}} {{Cronopar|22-6-2002|Гвангџу|ESP|0|0|KOR|-|Mondiali|2002|Quarti di finale|dts|3 – 5|13={{yel|111}}}} {{Cronopar|21-8-2002|Будимпешта|HUN|1|1|ESP|-|Amichevole|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|12-10-2002|Албасете|ESP|3|0|NIR|-|QEuro|2004|13={{subon|63}}}} {{Cronopar|16-10-2002|Логроњо|ESP|0|0|PAR|-|Amichevole}} {{Cronopar|30-4-2003|Мадрид|ESP|4|0|ECU|3|Amichevole|13={{suboff|71}}}} {{Cronopar|7-6-2003|Сарагоса|ESP|0|1|GRC|-|QEuro|2004}} {{Cronopar|11-6-2003|Белфаст|NIR|0|0|ESP|-|QEuro|2004|13={{subon|66}}}} {{Cronopar|31-3-2004|Хихон|ESP|2|0|DNK|1|Amichevole|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|28-4-2004|Џенова|ITA|1|1|ESP||Amichevole|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|5-6-2004|Хетафе|ESP|4|0|AND|1|Amichevole|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|12-6-2004|Фаро|ESP|1|0|RUS|-|Euro|2004|1º turno|13={{suboff|59}}|14=Фаро (Португалија)}} {{Cronopar|16-6-2004|Порто|GRC|1|1|ESP|1|Euro|2004|1º turno|13={{suboff|65}}}} {{Cronopar|20-6-2004|Лисабон|ESP|0|1|PRT|-|Euro|2004|1º turno|13={{subon|80}}}} {{Cronopar|18-8-2004|Лас Палмас|ESP|3|2|VEN (1930-2006)|1|Amichevole|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|8-9-2004|Зеница|BIH|1|1|ESP|-|QMondiali|2006|13={{yel|62}}|14=Зеница (град)}} {{Cronopar|17-8-2005|Хихон|ESP|2|0|URU|-|Amichevole|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|3-9-2005|Сантандер|ESP|2|1|CAN|1|Amichevole|13={{subon|54}}}} {{Cronopar|12-11-2005|Мадрид|ESP|5|1|SVK|1|QMondiali|2006|13={{subon|76}}}} {{Cronopar|16-11-2005|Братислава|SVK|1|1|ESP|-|QMondiali|2006|13={{subon|65}}}} {{Cronopar|1-3-2006|Ваљадолид|ESP|3|2|CIV|-|Amichevole|13={{subon|68}}}} {{Cronopar|15-11-2006|Кадис|ESP|0|1|ROU|-|Amichevole}} {{Cronopar|7-2-2007|Манчестер|ENG|0|1|ESP|-|Amichevole|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|24-3-2007|Мадрид|ESP|2|1|DNK|1|QEuro|2008|13={{suboff|64}}}} {{Cronopar|28-3-2007|Палма де Мајорка|ESP|1|0|ISL|-|QEuro|2008|13={{suboff|43}}}} {{Cronofin|47|27||7|Nazionale di calcio della Spagna#Record di presenze|Nazionale di calcio della Spagna#Record di gol}} ==Титули== [[Податотека:20170122 FUENCEMILLAN 03.jpg|thumb|right|Мориентес добива почесна маскота на [[Фуенсемиљан]].]] ===Клупски=== ; Реал Мадрид *'''{{Трофеј-Шпанија (Примера Дивисион)}} [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]]''' : 2 : 2000-2001, 2002-2003 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Шпанија}} [[Суперкуп на Шпанија]]''' : 1 : 2001 *'''{{Трофеј-Лига на шампиони}} [[УЕФА Лига на шампиони|Лига на шампиони]]''' : 3 : 1997-1998, 1999-2000, 2001-2002 *'''[[Интерконтинентален куп]]''' : 2 : 1998, 2002 ; Ливерпул *'''{{Трофеј-ФА куп}} [[ФА Куп]]''' : 1 : 2005-2006 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Европа}} [[Суперкуп на УЕФА|Суперкуп на Европа]]''' : 1 : 2005 ; Валенсија *'''{{Трофеј-Куп на Шпанија}} [[Фудбалски куп на Шпанија|Куп на Шпанија]]''' : 1 : 2007-2008 ; Олимпик Марсеј *'''{{Трофеј-Франција (Лига 1)}} [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]]''' : 1 : 2009-2010 *'''{{Трофеј-Куп на Франција}} [[Фудбалски куп на Франција|Куп на Франција]]''' : 1 : 2009-2010 ===Репрезентативни=== ; Шпанија под 21 година *'''{{Трофеј-Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година}} [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|Европско првенство за играчи под 21 година]]''' : 1 : 1998 ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Шпанија |image3=Flag of Spain.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/morientes-fernando/hQJfsklj/ Фернандо Мориентес на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/fernando-morientes/profil/spieler/7531 Фернандо Мориентес на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/79744/fernando-morientes Фернандо Мориентес на espn] *[https://www.whoscored.com/players/494/show/fernando-morientes Фернандо Мориентес на whoscored] {{Navboxes |title=[[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] Титули во Лигата на шампионите [[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] |bg= #FFFFFF |fg= #002C5F |list1= {{ФК Реал Мадрид-Шампион на Европа 2002}} }} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 1998}} {{Најдобри стрелци на УЕФА Лигата на шампионите}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мориентес, Фернандо}} [[Категорија:Родени во 1976 година]] [[Категорија:Шпански фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Сарагоса]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Монако]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Ливерпул]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Валенсија]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Олимпик Марсеј]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1998]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2002]] [[Категорија:Фудбалери од Ла Лига]] [[Категорија:Живи луѓе]] 836rd0hglh8by5qqiznrkru2sc63vjo 5538313 5538227 2026-04-13T11:27:53Z Carshalton 30527 /* Хронологија на репрезентативните настапи */ 5538313 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | name = Фернандо Мориентес | image = [[File:Fernando Morientes 2019.jpg|150px]] | fullname = Фернандо Мориентес Санчес | birth_date = {{birth date and age|1976|4|5|df=y}} | birth_place = [[Сиљерос]], [[Шпанија]] | nationality = {{flagsport|ESP}} [[Шпанија]] | height = {{height|m=1.84}} | position = [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | retired = 2010 <small>(34 г.)</small> | currentclub = | youthyears1 = 1992–1993 | youthclubs1 = {{Fb team Albacete}} | years1 = 1993–1995 | caps1 = 27 | goals1 = 5 | clubs1 = {{Fb team Albacete}} | years2 = 1995–1997 | caps2 = 36 | goals2 = 14 | clubs2 = {{Fb team Real Zaragoza}} | years3 = 1997–2005 | caps3 = 183 | goals3 = 72 | clubs3 = {{Fb team Real Madrid}} | years4 = 1996–2004 | caps4 = 28 | goals4 = 10 | clubs4 = →{{Fb team Monaco}} | years5 = 2005–2006 | caps5 = 41 | goals5 = 8 | clubs5 = {{Fb team Liverpool}} | years6 = 2006–2009 | caps6 = 66 | goals6 = 19 | clubs6 = {{Fb team Valencia}} | years7 = 2009–2010 | caps7 = 12 | goals7 = 1 | clubs7 = {{Fb team Olympique Marseille}} | nationalyears1 = 1993–1994 | nationalcaps1 = 12 | nationalgoals1 = 10 | nationalteam1 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 18 години|Шпанија 18]] | nationalyears2 = 1995 | nationalcaps2 = 5 | nationalgoals2 = 1 | nationalteam2 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 20 години|Шпанија 20]] | nationalyears3 = 1995-1998 | nationalcaps3 = 16 | nationalgoals3 = 4 | nationalteam3 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 21 година|Шпанија 21]] | nationalyears4 = 1996 | nationalcaps4 = 2 | nationalgoals4 = 0 | nationalteam4 = {{flagsport|ESP}} [[Олимписка фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија (олимп.)]] | nationalyears5 = 1998–2007 | nationalcaps5 = 47 | nationalgoals5 = 27 | nationalteam5 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] | manageryears1 = 2012–2014 | managerclubs1 = {{Fb team Real Madrid}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Млади)</small> | manageryears2 = 2015–2016 | managerclubs2 = {{Fb team Fuenlabrada}} }} '''Фернандо Мориентес Санчес''' (роден на [[5 април]] [[1976]], во [[Сиљерос]]) — [[Шпанија|шпански]] [[Тренер|фудбалски тренер]] и поранешен [[фудбал]]ер, [[Напад (фудбал)|напаѓач]]. ==Биографија== Роден е во [[Сиљерос]], [[Касерес (Шпанија)|Касерес]], [[Екстремадура]]. Тој се преселил во [[Сонсека]] во провинцијата [[Толедо (покраина)|Толедо]] на четиригодишна возраст.<ref>{{cite news|url=https://www.abc.es/espana/castilla-la-mancha/toledo/deportes/abci-entrevista-morientes-morientes-peores-recuerdos-siempre-tienen-lesiones-201512182157_noticia.html|title=Morientes: "Los peores recuerdos siempre tienen que ver con las lesiones"|trans-title=Morientes: "The worst memories are always related to injuries"|newspaper=[[ABC (newspaper)|ABC]]|first=Juan Antonio|last=Pérez|language=es|date=19 December 2015|access-date=8 August 2019}}</ref> Неговиот прекар бил ''„Ел Моро“''.<ref>{{Cite web|url=https://www.goal.com/it/notizie/il-moro-morientes-dal-bernabeu-a-capri-senza-battere-rigori/13vs1cpek52clz28bq2pafd2d|title=Il 'Moro' Morientes: dal Bernabeu a Capri, senza battere rigori}}</ref> Тој се појавува на насловната страница на видео играта ''„[[FIFA Football 2005]]“'' облечен во дресот на неговиот национален тим, заедно со [[Патрик Виера]] и [[Андриј Шевченко]]. ==Технички карактеристики== Тој бил напаѓач кој имал одлична визија за играта, но исто така бил вешт и во играта во воздухот како и во ослободувањето.<ref name=ritratto>{{Cite news|author=Giuseppe Calabrese|url=https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2006/07/13/tecnico-forte-di-testa-bomber-nato-ritratto.html|title=Tecnico, forte di testa, bomber nato Ritratto di Huntelaar, il dopo-Toni|publisher=la Repubblica|date=13 јули 2006|page=8|access-date=24 јуни 2021}}</ref> Повеќе се потпирал на техниката отколку на силата.<ref name=ritratto/> ==Клупска кариера== ===Албасете и Реал Сарагоса=== Откако со семејството се преселил во Толедо, Мориентес ја започнал својата фудбалска кариера на 16-годишна возраст во екипата на [[ФК Албасете|Албасете]]. Своето деби со клубот во [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]] го имал на 7 ноември 1993 година, влегувајќи како замена во 75-тата минута од натпреварот на домашен терен против [[ФК Тенерифе|Тенерифе]] загубен со резултат 2-3.<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca-paginas.mundodeportivo.com/EMD01/HEM/1993/11/08/MD19931108-020.pdf|title=El Tenerife europeo le hace un roto al Albacete|trans-title=European Tenerife tear Albacete a new one|newspaper=[[Mundo Deportivo]]|first=Pedro|last=Líbero|language=es|date=8 November 1993|access-date=15 January 2018}}</ref> Откако во првата сезона одиграл само 4 натпревари во следната добил можност да игра поредовно. На 23 октомври 1994 година, набргу откако влегол во игра како замена во првото полувреме за [[Алберто Монтеагудо]], Мориентес го постигнал својот прв гол, отворајќи го резултатот во домашната победа од 2–0 над [[ФК Расинг Сантандер|Расинг Сантандер]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1994/10/24/pagina-23/1296175/pdf.html|title=Óscar marca otro gol de sombrero|trans-title=Óscar scores another chip|newspaper=Mundo Deportivo|first=Pedro|last=Líbero|language=es|date=24 October 1994|access-date=6 April 2016}}</ref> Тој го имал својот прв старт една недела подоцна во поразот од 5–1 од [[ФК Еспањол|Еспањол]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1994/10/31/pagina-2/1305185/pdf.html|title=El Español entusiasma|trans-title=Exciting Español|newspaper=Mundo Deportivo|first=Andrés|last=Astruells|language=es|date=31 October 1994|access-date=15 January 2018}}</ref> Својата [[Примера Дивисио (Шпанија) 1994–1995|втора сезона]] ја завршил со вкупно пет гола во 20 првенствени натпревари; дополнително, тој постигнал голови и во двата натпревари од успехот со вкупен резултат 3–2 во двомечот против бранителот на титулата [[Реал Сарагоса]] во осминафиналето на [[Фудбалски куп на Шпанија 1994–1995|Купот на Шпанија]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1995/02/16/pagina-19/1294555/pdf.html|title=Cae el campeón|trans-title=The champions fall|newspaper=Mundo Deportivo|first=Mariano|last=Andrés|language=es|date=16 February 1995|access-date=6 April 2016}}</ref> Мориентес потпишал со Сарагоса во 1995 година, каде што поминал уште две сезони, честопати како партнер во нападот на [[Дани Гарсија (фудбалер 1974)|Дани]], производ на младинскиот тим на [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]].<ref name=VAVEL>{{cite web|url=https://www.vavel.com/es/futbol/2017/11/14/real-zaragoza/847733-yo-jugue-en-el-real-zaragoza-fernando-morientes.html|title=Yo jugué en el Real Zaragoza: Fernando Morientes|trans-title=I played for Real Zaragoza: Fernando Morientes|publisher=[[Vavel]]|first=Jorge|last=Urriza Arpal|language=es|date=14 November 2017|access-date=23 March 2021}}</ref> Тој го имал своето деби на 9 септември на гостински терен против [[Реал Бетис]], постигнувајќи гол по 48 минути, но бил [[Црвен картон|исклучен]] седум минути подоцна поради удирање на противничкиот играч [[Хаиме Кесада|Хаиме]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1995/09/10/pagina-18/1310215/pdf.html|title=El Betis aplasta al Zaragoza|trans-title=Betis crush Zaragoza|newspaper=Mundo Deportivo|first=Jesús|last=Gómez|language=es|date=10 September 1995|access-date=6 April 2016}}</ref> На 10 јануари следната година, тој го постигнал својот прв [[хет-трик]] во победата од 3–2 над [[ФК Атлетик Билбао|Атлетик Билбао]] во [[Фудбалски куп на Шпанија 1995-1996|купот]];<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1996/01/11/pagina-23/1334263/pdf.html|title=Morientes, pesadilla del Athletic|trans-title=Morientes, Athletic's nightmare|newspaper=Mundo Deportivo|first=Eduardo|last=Castañeda|language=es|date=11 January 1995|access-date=6 April 2016}}</ref> истиот подвиг тој го повторил и во лигата на 3 февруари во победата од 4–1 над [[ФК Валенсија|Валенсија]] на [[Ла Ромареда]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1996/02/04/pagina-21/1338077/pdf.html|title=La alegría vuelve a La Romareda|trans-title=Joy returns to La Romareda|newspaper=Mundo Deportivo|first=Mariano|last=Andrés|language=es|date=4 February 1996|access-date=6 April 2016}}</ref> Во дресот на Сарагоса, Мориентес поминал две сезони постигнувајќи двоцифрен број на голови во првенството и во двете (13 во првата и 15 во втората). ===Реал Мадрид=== Настапите на Мориентес за Сарагоса го привлекле вниманието на шпанскиот гигант [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]], кој го купил играчот во летото 1997 година за околу 6,6 милиони евра. Првично, како замена за веќе етаблираните [[Предраг Мијатовиќ]] и [[Давор Шукер]], тој завршил како стартер и постигнал 12 гола во 33 натпревари во својата прва сезона, најмногу во тимот (два повеќе од веќе споменатите двајца напаѓачи како и од чудото од младинскиот систем [[Раул Гонсалес|Раул]]); тимот завршил четврти во лигата, но ја освоил [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]] во [[УЕФА Лига на шампиони 1997-1998|сезоната 1997–1998]]. Мориентес имал многу добра сезона 1998–1999, постигнувајќи 19 голови во лигата и постигнувајќи вкупно 25 на 38 натпревари. Тој продолжил да прикажува врвен фудбал во [[ФК Реал Мадрид сезона 1999–2000|сезоната 1999–2000]], постигнувајќи 19 гола и завршувајќи како најдобар стрелец на Реал во годината во која исто така помогнал тимот од [[Мадрид|главниот град]] да ја освои [[УЕФА Лигата на шампиони 1999-2000|втората титула во Лигата на шампионите во три години]], постигнувајќи гол во победата од 3–0 над [[ФК Валенсија|Валенсија]] во целосно [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2000 година|шпанското финале]].<ref name=CL1>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2000/may/24/championsleague.sport1|title=Real Madrid 3–0 Valencia|newspaper=[[The Guardian]]|date=24 May 2000|access-date=7 April 2016}}</ref> Во [[ФК Реал Мадрид сезона 2000–2001|следната сезона]], тој ја освоил првата од двете титули во првенството со клубот и постигнал вкупно десет гола, вклучувајќи четири во осум настапи во Лигата на шампионите каде испаднале во полуфиналето од подоцнежниот шампион [[ФК Бајерн Минхен|Бајерн Минхен]]. Во [[ФК Реал Мадрид сезона 2001–2002|сезоната 2001–2002]], Реал не успеал да ја одбрани титулата во првенството откако загубиле од Валенсија. Мориентес ја продолжи својата голгетерска форма, постигнувајќи 18 првенствени гола во само 25 настапи како стартер, со шест настапи како замена. Тој, исто така, постигнал пет гола во победата од 7–0 над {{Fb team (N) Las Palmas}}, пропуштајќи двоен [[хет-трик]] откако промашил [[Пенал (фудбал)|пенал]] кон крајот на натпреварот.<ref>{{cite news|url=http://www.abc.es/hemeroteca/historico-10-02-2002/abc/Deportes/7-0-cinco-goles-de-morientes-al-las-palmas_77345.html|title=7–0: Cinco goles de Morientes al Las Palmas|trans-title=7–0: Five goals from Morientes to Las Palmas|newspaper=ABC|language=es|date=10 February 2002|access-date=7 April 2016}}</ref> Тој завршил втор на листата на стрелците, изедначен со [[Патрик Клајверт]] и единствено зад [[Диего Тристан]] од [[ФК Депортиво Ла Коруња|Депортиво Ла Коруња]].<ref>{{cite news|url=https://www.lavozdegalicia.es/noticia/deportes/2002/05/12/tristan-coge-testigo-dejo-bebeto-depor/0003_1083831.htm|title=Tristán coge el testigo que dejó Bebeto en el Dépor|trans-title=Tristán picks up where Bebeto left off at Dépor|newspaper=[[La Voz de Galicia]]|first=A.|last=Andrade|language=es|date=12 May 2002|access-date=24 March 2021}}</ref> ''„Кралевите“'' биле успешни во [[УЕФА Лига на шампиони 2001-2002|Лигата на шампионите]], откако го победиле [[ФК Бајер Леверкузен|Бајер Леверкузен]] – тој играл во [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2002 година|финалето]] и го освои својот трет личен победнички медал во натпреварувањето.<ref name=CL2>{{cite web|url=http://www.uefa.com/competitions/UCL/News/Kind=128/newsId=23850.html|title=Madrid win ninth European crown|publisher=UEFA|date=15 May 2002|access-date=7 April 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20020606223553/http://www.uefa.com/competitions/UCL/News/Kind%3D128/newsId%3D23850.html|archive-date=6 June 2002}}</ref> Во летото 2002 година, Реал Мадрид ја потпишале бразилската суперѕвезда [[Роналдо]] од [[ФК Интер|Интер]]. Ова ги поттикнало гласините дека Мориентес наскоро ќе замине, а наводно заинтересирани за неговите услуги биле [[ФК Барселона|Барселона]] и [[ФК Тотенхем Хотспар|Тотенхем]] - првите наводно биле на работ да го потпишат играчот за околу 22 милиони евра, но трансферот пропаднал поради неподготвеноста на Барса да ги исполни неговите барања за плата. На крајот, тој одлучил да остане, но како што се предвидувало, не играл толку многу по доаѓањето на Роналдо, кој бил претпочитан во почетната постава заедно со Раул. На крајот, тој паднал во хиерархијата на напаѓачите дури и зад [[Гути]] и [[Хавиер Портиљо (шпански фудбалер)|Хавиер Портиљо]]<ref>{{cite news|url=https://as.com/masdeporte/2003/02/04/polideportivo/1044335794_850215.html|title=Morientes no tomará una decisión hasta junio|trans-title=Morientes will not decide until June|newspaper=[[Diario AS]]|first=Tomás|last=Roncero|language=es|date=5 February 2003|access-date=24 March 2021}}</ref> и, за време на победата на домашен терен против [[ФК Борусија Дортмунд|Борусија Дортмунд]] во февруари 2003 година – 2–1 во [[УЕФА Лига на шампиони 2002-2003|Лигата на шампионите]] – бил вмешан во многу публицитетизирана расправија со тренерот [[Висенте дел Боске]], при што играчот наводно го навредил тренерот откако бил повикан да влезе на теренот како трета замена во последните минути;<ref>{{cite news|url=http://www.elmundo.es/elmundodeporte/2003/02/21/futbol/1045837809.html|title=Del Bosque admite el grave incidente con Morientes|trans-title=Del Bosque admits serious incident with Morientes|newspaper=El Mundo|language=es|date=21 February 2003|access-date=8 April 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0191-0e6a6115a3bd-7dc3fc991c61-1000--waiting-game-for-madrid-strikers/|title=Waiting game for Madrid strikers|first=Simon|last=Hart|publisher=UEFA|date=14 May 2003|access-date=17 June 2010}}</ref> во зимскиот трансферен прозорец, и покрај континуираните гласини за трансфер во Тотенхем, Сарагоса, [[ФК Рома|Рома]] и [[ФК Милан|Милан]], тој останал во клубот до крајот на сезоната, а тимот ја освоил титулата во првенството, при што играчот имал вкупно 19 настапи (од кои три биле како стартер) и постигнал пет гола. ===Позајмицата во Монако и враќање во Реал Мадрид=== На почетокот на сезоната 2003–2004, било очигледно дека Мориентес не бил повеќе дел од плановите на Реал. По долги, но на крајот неуспешни преговори во врска со договор за позајмица во [[Германија|германскиот]] клуб [[ФК Шалке 04|Шалке 04]], тој на крајот бил позајмен на [[ФК Монако|Монако]] во [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]],<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/025a-0eaad70e7610-f9dd92401c26-1000--morientes-loaned-to-monaco/|title=Morientes loaned to Monaco|publisher=UEFA|date=31 August 2003|access-date=17 June 2010}}</ref> каде што одиграл многу добро, постигнувајќи 10 гола во 28 настапи во првенството, кое монегаските го завршиле на третото место. Сепак, во [[УЕФА Лига на шампиони 2003–2004|Лигата на шампионите]], тој оставил уште посилен впечаток, завршувајќи како најдобар стрелец за сезоната со девет гола:<ref name=TOPSCORER>{{cite news|url=https://www.monaco-tribune.com/en/2020/04/remembering-morientes-champions-league-heroics-vs-real-madrid-in-2004/|title=Remembering Morientes' Champions League heroics vs. Real Madrid in 2004|newspaper=Monaco Tribune|first=Edward|last=Stratmann|date=7 April 2020|access-date=23 March 2021}}</ref> во четвртфиналето на натпреварувањето, Монако се сретнал со Реал Мадрид,<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/025a-0eaac8be8514-4731120dd7a9-1000--away-trip-takes-morientes-home/|title=Away trip takes Morientes home|publisher=UEFA|first=Adrian|last=Clarke|date=24 March 2004|access-date=17 June 2010}}</ref> каде што постигнал клучен гол во првиот натпревар (загубен со 4–2 на гостински терен); во вториот натпревар, тој повторно го пронашол патот до мрежата, а неговиот тим победи со 3–1, со што вкупниот резултат гласел 5–5 па поради [[Правило за гол во гости|правилото за повеќе постигнати голови во гости]] Монако се пласирал во следната рунда.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/019c-0e6ad3e94fa1-7d2d6812cba9-1000--madrid-felled-by-morientes/|title=Madrid felled by Morientes|publisher=UEFA|first=Matthew|last=Spiro|date=6 April 2004|access-date=27 December 2024}}</ref> Тој, исто така, постигнал гол во двата натпревари од полуфиналето против [[ФК Челси|Челси]],<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/019c-0e6ad8578cc2-8e0ee151cbda-1000--ten-man-monaco-dazzle-chelsea/|title=Ten-man Monaco dazzle Chelsea|publisher=UEFA|first=Matt|last=Spiro|date=20 April 2004|access-date=27 December 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/019d-0e6ade23dc21-3e936e323194-1000--morientes-has-the-final-say/|title=Morientes has the final say|publisher=UEFA|first=Trevor|last=Haylett|date=5 May 2004|access-date=27 December 2024}}</ref> но не можел да го спречи поразот од 3–0 во [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2004 година|финалето]] од [[ФК Порто|Порто]], одиграно на [[АуфШалке Арена|АуфШалке арената]] во [[Гелзенкирхен]].<ref name=CL3>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/champions_league/3718645.stm|title=Porto 3–0 Monaco|publisher=[[BBC Sport]]|date=26 May 2004|access-date=23 March 2021}}</ref> Откако се вратил во Реал Мадрид на почетокот на сезоната [[ФК Реал Мадрид сезона 2004–2005|сезоната 2004–05]], надежите на Мориентес да се пробие во тимот биле дополнително намалени со доаѓањето на [[Мајкл Овен]] од [[ФК Ливерпул|Ливерпул]] за голема сума.<ref>{{cite news|url=https://as.com/futbol/2004/10/19/mas_futbol/1098136804_850215.html|title=Morientes: "Si me voy del Madrid, Mónaco será mi primera elección"|trans-title=Morientes: "If I leave Madrid, Monaco will by my first option"|newspaper=Diario AS|language=es|date=19 October 2004|access-date=24 March 2021}}</ref> Тој настапил во 13 првенствени натпревари (сите како замена) без постигнати голови, по што се преселил во Ливерпул во јануари 2005 година за сума од 9,3 милиони евра.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/01a5-0ea6de1cfbc5-ab256330b427-1000--morientes-lured-by-liverpool/|title=Morientes lured by Liverpool|publisher=UEFA|date=12 January 2005|access-date=17 June 2010}}</ref> За време на неговиот престој на [[Сантјаго Бернабеу]], тој одиграл 272 натпревари за ''„Лос Бланкос“'' во сите натпреварувања, постигнувајќи точно 100 гола и освојувајќи 8 трофеи со клубот.<ref>{{cite web|url=https://espndeportes.espn.com/futbol/espana/nota/_/id/7007466/keylor-navas-leyenda-del-real-madrid-fernando-morientes-declaraciones|title=Fernando Morientes: "Keylor Navas es una leyenda viviente del Real Madrid C.F"|trans-title=Fernando Morientes: "Keylor Navas is a Real Madrid C.F living legend"|publisher=[[ESPN Deportes]]|first=Keish|last=Gómez Muñoz|language=es|date=3 June 2020|access-date=25 March 2021}}</ref> ===Ливерпул=== [[File:Morientes.jpg|thumb|left|Мориентес играјќи за {{Fb team (N) Liverpool}} во август 2005 година]] Откако му се приклучил на Ливерпул, Мориентес го имал своето деби за ''„црвените“'' на 15 јануари 2005 година против [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]], започнувајќи го натпреварот во поразот на домашен терен со 0–1.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4150631.stm|title=Liverpool 0–1 Man Utd|publisher=BBC Sport|date=15 January 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> Тој го постигнал својот прв гол за клубот на 1 февруари, израмнувајќи го резултатот со удар од околу 18 метри во победата од 2–1 над [[ФК Чарлтон Атлетик|Чарлтон Атлетик]],<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4221109.stm|title=Charlton 1–2 Liverpool|publisher=BBC Sport|date=1 February 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> и четири дена подоцна го постигнал својот прв гол на [[Енфилд]] за да ја отвори победата од 3–1 над [[ФК Фулам|Фулам]] по само девет минути игра.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4218231.stm|title=Liverpool 3–1 Fulham|publisher=BBC Sport|date=5 February 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> Со оглед на тоа што настапил за Реал Мадрид тој немал право да игра за Ливерпул (поради правилото кое дозволувало настап само за еден клуб) во [[УЕФА Лига на шампиони 2004–2005|Лигата на шампионите]],<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2005/apr/03/newsstory.europeanfootball1|title=Rafa trusts in fate and Gerrard|newspaper=The Guardian|first=Paul|last=Wilson|date=3 April 2005|access-date=2 May 2019}}</ref> каде клубот имал победничка одисеја по успехот над Милан во [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2005 година|финалето на натпреварувањето]].<ref name=VAVEL/> На 10 август 2005 година, Мориентес постигнал голови во двете полувремиња од победата од 3–1 на гости против [[ПФК ЦСКА (Софија)|ЦСКА Софија]] во првиот натпревар од третото квалификациско коло за [[УЕФА Лига на шампиони 2005-2006|Лигата на шампионите]].<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/4133918.stm|title=CSKA Sofia 1–3 Liverpool|publisher=BBC Sport|date=10 August 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> Неговата форма во Премиер лигата била неконзистентна, но на 10 декември, тој постигнал два гола во рок од пет минути во победата од 2–0 на домашен терен над [[ФК Мидлсбро|Мидлсбро]], нивниот седми натпревар по ред.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4494768.stm|title=Liverpool 2–0 Middlesbrough|publisher=BBC Sport|date=10 December 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> На 21 март 2006 година, тој постигнал гол во победата од 7–0 над [[ФК Бирмингем Сити|Бирмингем Сити]] во [[ФА куп 2005–2006#Четвртфинале|четвртфиналето]] на [[ФА купот]], завршувајќи ја акцијата по центаршутот на [[Стивен Џерард]] по само три минути откако влегол во игра на местото на [[Питер Крауч]].<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/fa_cup/4820136.stm|title=Birmingham 0–7 Liverpool|publisher=BBC Sport|date=21 March 2006|access-date=6 April 2016}}</ref> Ливерпул на крајот го освоил турнирот, а Мориентес го заменил [[Хари Кјуел]] на почетокот на второто полувреме од [[Финале на ФА купот во 2006 година|финалето]] против [[ФК Вест Хем Јунајтед|Вест Хем Јунајтед]].<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/fa_cup/4756045.stm|title=Liverpool 3–3 West Ham (aet)|publisher=BBC Sport|date=13 May 2006|access-date=8 April 2016}}</ref> Мориентес постигнал вкупно 12 гола во 61 настап во дресот на Ливерпул, додавајќи го исто така и трофејот во [[Суперкуп на УЕФА 2005|Суперкупот на УЕФА 2005]] во својата ризница, а бил и на поразената страна во финалињата на Лига купот и Светското клупско првенство 2005.<ref>{{cite web|url=https://www.sportskeeda.com/football/el-moro-a-modern-spanish-great|title=El Moro: A modern Spanish great|publisher=[[Sportskeeda]]|first=Ameya|last=Uday Ghag|date=16 August 2012|access-date=23 March 2021}}</ref> На крајот, тој не успеал да го оправда своето реноме во Ливерпул, заминувајќи после само година и половина.<ref>{{cite web|url=https://bleacherreport.com/articles/1374081-liverpools-striking-woes-five-goal-scorers-that-flopped-at-anfield|title=Liverpool's striking woes: Five goal scorers who flopped at Anfield|publisher=[[Bleacher Report]]|first=Steven|last=Rothwell|date=19 October 2012|access-date=18 March 2024}}</ref> ===Валенсија=== [[Податотека:Casillas a por todas (2795198549).jpg|thumb|Мориентес (лево) во судир со [[Икер Касиљас]], голманот на Реал Мадрид, за време на [[Суперкуп на Шпанија 2008|Суперкупот на Шпанија 2008]]]] Кон крајот на мај 2006 година, Мориентес потпишал за [[ФК Валенсија|Валенсија]] за сума од околу 3 милиони фунти.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/news-media/news/01b5-0f8489d36594-683a4670d70f-1000--valencia-calling-for-morientes/|title=Valencia calling for Morientes|publisher=UEFA|date=26 May 2006|access-date=27 December 2024}}</ref> Враќањето во татковината му годи и набрзо тој почнал да ја враќа својата форма, постигнувајќи гол на своето деби во лигата - победата од 2–1 на домашен терен против Бетис<ref>{{cite web|url=http://espnfc.com/uk/en/report/203769/report.html?soccernet=true&cc=5739|title=Valencia 2–1 Real Betis|publisher=[[ESPN FC|ESPN Soccernet]]|date=26 August 2006|access-date=12 November 2012}}</ref> – и исто така [[Список на хет-трикови во УЕФА Лигата на шампионите|постигнал хет-трик]] во неговиот прв [[УЕФА Лига на шампиони 2006–2007|натпревар во Лигата на шампионите]] против [[ФК Олимпијакос|Олимпијакос]].<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/01b9-0ea86bfee7f7-597e070042f1-1000--points-matter-most-for-morientes/|title=Points matter most for Morientes|publisher=UEFA|first=Graham|last=Wood|date=13 September 2006|access-date=17 June 2010}}</ref> Тој се поврзал добро со својот партнер во нападот [[Давид Виља]]<ref>{{cite news|url=https://www.superdeporte.es/valencia/4478/morientes-encuentra-villa-media-naranja/2195.html|title=Morientes encuentra en Villa a su "media naranja"|trans-title=Morientes finds in Villa his "significant other"|newspaper=[[Super Deporte]]|language=es|date=2 October 2006|access-date=23 March 2021}}</ref> и постигнал 12 гола во 24 натпревари, а исто така, бил и најдобар стрелец на тимот во Лигата на шампионите со 7 гола; добрата форма во текот на сезоната му донела повик и враќање во репрезентацијата.<ref>{{cite news|url=https://diariouf.com/2020/06/06/se-puede-considerar-a-morientes-una-leyenda-del-valencia/|title=¿Se puede considerar a Morientes una leyenda del Valencia?|trans-title=Can Morientes be considered a Valencia legend?|newspaper=Diario UF|first=Pablo|last=Granero Lacruz|language=es|date=6 June 2020|access-date=23 March 2021}}</ref> За [[ФК Валенсија сезона 2007–2008|сезоната 2007–2008]], на Мориентес и Виља во нападот сила им се придружиле [[Никола Жигиќ]] и [[Хавиер Арисменди]]. Сепак, сезоната била разочарувачка, бидејќи ''„Лос Че“'' биле елиминирани од Лигата на шампионите откако завршиле четврти во групата, а менаџерот [[Кике Санчес Флорес]] бил отпуштен по лошата форма. Тој се повредил во декември 2007 година, поради што отсуствувал од терените речиси три месеци, и се вратил во тимот против Севиља на 15 март 2008 година;<ref>{{cite news|url=https://www.publico.es/actualidad/valencia-estrena-presidente-sevilla-aspira-liga-campeones.html|title=El Valencia estrena presidente ante el Sevilla, que aspira a la Liga de Campeones|trans-title=Valencia with presidential debut against Sevilla, who are Champions League candidates|newspaper=[[Público (Spain)|Público]]|language=es|date=14 March 2008|access-date=27 December 2024}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.publico.es/actualidad/1-2-sevilla-avanza-europa-agrava-crisis-valencia.html|title=1–2. El Sevilla avanza hacia Europa y agrava la crisis del Valencia|trans-title=1–2. Sevilla move towards Europe and worsen Valencia's crisis|newspaper=Público|language=es|date=16 March 2008|access-date=27 December 2024}}</ref> Мориентес, исто така, влегол од клупата за резерви за да го постигне третиот и последен гол во победата на Валенсија од 3–1 над [[ФК Хетафе|Хетафе]] во финалето на [[Фудбалски куп на Шпанија|Купот на Шпанија]] следниот месец.<ref name=COPA>{{cite web|url=https://www.uefa.com/news-media/news/01cc-0f84d6aba216-f6437c0be3f0-1000--morientes-glad-as-valencia-get-relief/|title=Morientes glad as Valencia get relief|publisher=UEFA|first=Lucy|last=Turner|date=17 April 2008|access-date=27 December 2024}}</ref> Мориентес пропуштил уште неколку натпревари откако бил хоспитализиран кон крајот на април поради болки во стомакот и треска.<ref>{{cite news|url=http://www.elmundo.es/elmundo/2008/04/22/valencia/1208878163.html|title=Fernando Morientes, ingresado de madrugada con un fuerte dolor abdominal y fiebre|trans-title=Fernando Morientes, admitted to hospital in early morning with strong abdominal pains and fever|newspaper=El Mundo|language=es|date=22 April 2008|access-date=12 November 2012}}</ref> Тој бил пуштен од болница на време за последните два натпревари од сезоната, но не играл во ниту еден од нив. Својата трета и последна сезона во Валенсија ја започнал како неискористена замена во првиот натпревар од првенството, додека во вториот запишал неколку минути само влегувајќи од клупата. Својот прв настап од почетната постава го имал во [[УЕФА Лига Европа|Купот на УЕФА]] во натпреварот против [[ФК Маритимо|Маритимо]], во кој го постигнал единствениот гол со соло акција во 12-тата минута за да и донесе успех на својата екипа во Португалија.<ref>{{cite news|url=http://futbol.as.com/futbol/2008/09/18/mas_futbol/1221688818_850215.html|title=El Valencia, con muy poco, encarrila su clasificación|trans-title=Valencia, showing very little, are all but qualified|newspaper=Diario AS|language=es|date=18 September 2008|access-date=4 March 2014}}</ref> Поодминатите веќе фудбалски години во кои се наоѓал Мориентес како и формата на Виља и [[Хуан Мата]], сепак, довеле до тоа тој да има драстично намален број на настапи во првенството; сепак, тој завршил како најдобар стрелец на клубот Купот на УЕФА со три гола на седум натпревари, турнир во кој Валенсија го завршила своето учество во шеснаесттина финалето.<ref>{{cite news|url=https://www.elmundo.es/elmundodeporte/2009/05/27/futbol/1243439778.html|title=Morientes se despide del Valencia|trans-title=Morientes bids farewell to Valencia|newspaper=El Mundo|language=es|date=27 May 2009|access-date=23 March 2021}}</ref> ===Олимпик Марсеј=== На 27 јули 2009 година, Мориентес се согласил на едногодишен договор со [[Франција|францускиот]] клуб [[ФК Олимпик Марсеј|Олимпик Марсеј]] приклучувајќи му се со слободен трансфер пришто повторно се соединил со неговиот поранешен тренер од Монако, [[Дидје Дешан]].<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0254-0d7c872de92e-ae07ca3e12df-1000--abriel-and-morientes-swell-om-ranks/|title=Abriel and Morientes swell OM ranks|publisher=UEFA|date=28 July 2009|access-date=17 June 2010}}</ref> За време на неговата [[ФК Олимпик Марсеј сезона 2009–2010|единствена сезона во клубот]], тој бил четврти избор од петте напаѓачи во тимот,<ref>{{cite web|url=https://www.footmercato.net/a2077154335107266774-le-flop-de-lannee-saccroche-a-lom|title=Le flop de l’année s’accroche à l’OM|trans-title=The flop of the year clings to OM|publisher=Foot Mercato|first=Sébastien|last=Denis|language=fr|date=28 May 2010|access-date=22 July 2025}}</ref> така што, неговиот единствен гол во [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] бил постигнат на 26 септември во неговиот прв старт, отворајќи го резултатот во поразот од 3–2 против [[ФК Валенсиен|Валенсиен]].<ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/en/news/90/french-football/2009/09/26/1524889/valenciennes-3-2-olympique-de-marseille-late-rafael-winner-stuns-|title=Valenciennes 3–2 Olympique de Marseille: Late Rafael winner stuns OM in five-goal thriller|publisher=[[Goal (website)|Goal]]|first=Robin|last=Bairner|date=26 September 2009|access-date=6 April 2016}}</ref> Мориентес бил ослободен на 1 јули 2010 година, по меѓусебна согласност.<ref>{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=804644&sec=europe&cc=5739|title=Marseille release Morientes from contract|publisher=ESPN Soccernet|date=1 July 2010|access-date=1 July 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023065347/http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=804644&sec=europe&cc=5739|archive-date=23 October 2012}}</ref> На 31 август, веќе 34-годишниот Мориентес го објавил своето пензионирање од фудбалот.<ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/en/news/12/spain/2010/08/31/2096468/former-real-madrid-striker-fernando-morientes-announces|title=Former Real Madrid striker Fernando Morientes announces retirement|publisher=Goal|first=Paul|last=Macdonald|date=31 August 2010|access-date=31 August 2010}}</ref> ==Репрезентативна кариера== Своето деби за [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпанската сениорска репрезентација]] Мориентес го имал на 25 март 1998 година, постигнувајќи два гола во првите пет минути од [[Пријателска|пријателскиот натпревар]] против [[Фудбалска репрезентација на Шведска|Шведска]] добиен со 4-0.<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1998/03/26/pagina-2/1383630/pdf.html|title=La selección va que chuta|trans-title=National team are a real craze|newspaper=Mundo Deportivo|first=Jesús|last=Galindo|language=es|date=26 March 1998|access-date=28 January 2016}}</ref> Прикажувајќи добра форма и во својот втор настап за репрезентацијата, постигнувајќи повторно два гола во победата со 4-0 над {{NazNB|FUrep|NIR}},<ref>{{cite news|url=http://elpais.com/diario/1998/06/04/deportes/896911202_850215.html|title=Abundante munición para Francia|trans-title=Ammonition aplenty for France|newspaper=[[El País]]|first=Cayetano|last=Ros|date=4 June 1998|access-date=23 May 2014}}</ref> тој го зацврстил своето место во репрезентацијата пред [[Светско првенство во фудбал 1998|Светското првенство 1998]] во [[Франција]] за кое според очекувањата бил повикан; на „Мундијалот“ во соседството, тој не настапил во првиот натпревар (загубен со 2-3 од {{NazNB|FUrep|NGA}}), па своето деби на турнирот го имал во второто коло против {{NazNB|FUrep|PAR}}, влегувајќи како замена на местото на [[Хуан Антонио Пици]] во натпреварот кој завршил без голови (0-0). Во третото коло против {{NazNB|FUrep|BUL}}, Мориентес започнал од првата минута и постигнал два гола во победата со 6-1, која на крајот се испоставила како пирова бидејќи не била доволна за шпанците да продолжат натаму.<ref>{{cite web|url=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/news/1998/06/24/spain_bulgaria/|title=Spain beats Bulgaria 6–1 but fails to qualify|publisher=[[Sports Illustrated]]|date=24 June 1998|access-date=21 May 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20000915081942/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/news/1998/06/24/spain_bulgaria/|archive-date=15 September 2000}}</ref> Откако изненадувачки не бил повикан за [[Европско првенство во фудбал 2000|Европското првенство 2000]] од селекторот [[Хосе Антонио Камачо]], кој подоцна признал дека направил грешка избирајќи го [[Исмаел Урсаис]] на негово место,<ref>{{cite web|url=http://www.euro2000.org/en/news/story/0,1068,54721,00.html|title=Camacho regrets not taking Morientes|publisher=UEFA|date=28 June 2000|access-date=15 September 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20010204052600/http://www.euro2000.org/en/news/story/0,1068,54721,00.html|archive-date=4 February 2001}}</ref> Мориентес одиграл два натпревари во квалификациите за [[Светско првенство во фудбал 2002|Светското првенство 2002]], постигнувајќи два гола во победата со 4-0 над {{NazNB|FUrep|AUT}} во Валенсија. Со оглед на тоа што Шпанија успешно ги минала квалификациите, Мориентес бил повикан во составот за да учествува на своето второ Светско првенство во кариерата. На „Мундијалот“ во [[Јапонија]] и [[Јужна Кореја]], тој постигнал два гола во победата со 3-1 над Парагвај во групната фаза. Во осминафиналето Мориентес постигнал гол против {{NazNB|FUrep|IRL}} (1-1), но тој не бил доволен за победа, па до истата шпанците стигнале дури по [[Изведување пенали (фудбал)|изведувањето на пенали]], a на истиот начин потоа испаднале во четвртфиналето од домаќинот {{NazNB|FUrep|KOR}}. Мориентес постигнал гол и во тој натпревар, но истиот бил поништен.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/matches_wallchart/spain_v_south_korea/default.stm|title=Korean dream lives on|publisher=BBC Sport|date=22 June 2002|access-date=13 November 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/international/3029872/Korean-miracle-spoilt-by-refereeing-farce.html|title=Korean miracle spoilt by refereeing farce|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|location=London|first=Paul|last=Hayward|date=23 June 2002|access-date=13 November 2017}}</ref> Повикан од селекторот [[Ињаки Саес]] за [[Европско првенство во фудбал 2004|Европското првенство 2004]] во [[Португалија]],<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefaeuro/history/news/0254-0d7b44fc5b75-bb339e5a3edf-1000--saez-selects-spain-squad/|title=Sáez selects Spain squad|first=Iván|last=Modia|publisher=UEFA|date=20 May 2004|access-date=7 May 2016}}</ref> Мориентес постигнал еден од само двата гола што репрезентацијата ги дала на турнирот,<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2004/matches/round=1581/match=1059172/postmatch/report/index.html|title=Greece profit as Charisteas stops Spain surge|publisher=UEFA|first=Matthew|last=Spiro|date=17 June 2004|access-date=8 May 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120619213041/http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2004/matches/round=1581/match=1059172/postmatch/report/index.html|archive-date=19 June 2012}}</ref> завршен со елиминаација на Шпанија уште во групната фаза. Тој, исто така, играл во квалификациите за Светското првенство 2006; сепак, поради неговата лоша клупска форма во Ливерпул, тој не бил избран од селекторот на националниот тим [[Луис Арагонес]] во конечниот состав за турнирот, иако бил дел од првичниот список.<ref>{{cite news|url=http://www.diariocordoba.com/noticias/deportes/luis-aragones-llama-a-marchena-y-descarta-a-morientes-para-mundial_249585.html|title=Luis Aragonés llama a Marchena y descarta a Morientes para el Mundial|trans-title=Luis Aragonés calls Marchena and cuts Morientes for World Cup|newspaper=Diario Córdoba|language=es|date=16 May 2006|access-date=3 July 2014}}</ref> По враќањето во форма по преселбата во Валенсија, Мориентес бил повторно повикан во националниот тим. Тој го постигнал својот 27-ми гол за репрезентацијата во квалификацискиот натпревар за [[Европско првенство во фудбал 2008|Евро 2008]] против [[Фудбалска репрезентација на Данска|Данска]] на 24 март 2007 година. Четири дена подоцна, тој морал да излезе поради повреда малку пред крајот на првото полувреме против [[Фудбалската репрезентација на Исланд|Исланд]] во друг квалификациски натпревар, кој ќе се покаже како негов последен за репрезентацијата бидејќи никогаш повеќе тој не бил повикан.<ref>{{cite news|url=https://elpais.com/diario/2007/03/29/deportes/1175119214_850215.html|title=Morientes, con luxación de hombro, baja por un mes|trans-title=Morientes, with dislocated shoulder, out for one month|newspaper=El País|first=Manu|last=Menéndez|language=es|date=29 March 2007|access-date=23 March 2021}}</ref> ===Хронологија на репрезентативните настапи=== {{Репрезентативни настапи|ESP}} {{Cronopar|25-3-1998|Виго|ESP|4|0|SWE|2|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|3-6-1998|Сантандер|ESP|4|0|NIR|2|Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|19-6-1998|Сент Етјен|ESP|0|0|PAR|-|Светско првенство|1998|Прва фаза|13={{subon|52}}}} {{Cronopar|24-6-1998|Ланс|ESP|6|1|BGR|2|Светско првенствоi|1998|Прва фаза}} {{Cronopar|5-9-1998|Лимасол|CYP|3|2|ESP|1|Квал. за СП|2000}} {{Cronopar|23-9-1998|Гранада|ESP|1|0|RUS|-|Пријателска|13={{subon|68}}}} {{Cronopar|5-6-1999|Виљареал|ESP|9|0|SMR|-|Квал. за ЕП|2000}} {{Cronopar|18-8-1999|Варшава|POL|1|2|ESP|1|Пријателска|13={{suboff|63}}}} {{Cronopar|4-9-1999|Виена|AUT|1|3|ESP|-|Квал. за ЕП|2000|13={{suboff|88}}}} {{Cronopar|10-10-1999|Албасете|ESP|3|0|ISR|1|Квал. за ЕП|2000|13={{suboff|78}}}} {{Cronopar|13-11-1999|Виго|ESP|0|0|BRA|-|Пријателска|13={{suboff|67}}}} {{Cronopar|17-11-1999|Севиља|ESP|0|2|ARG|-|Пријателска|13={{subon|73}}}} {{Cronopar|28-3-2001|Валенсија|ESP|2|1|FRA|1|Пријателска|13={{suboff|81}}}} {{Cronopar|1-9-2001|Валенсија|ESP|4|0|AUT|2|Квал. за СП|2002|13={{subon|71}}}} {{Cronopar|5-9-2001|Вадуц|LIE|0|2|ESP|-|Квал. за СП|2002}} {{Cronopar|14-11-2001|Уелва|ESP|1|0|MEX|-|Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|13-2-2002|Барселона|ESP|1|1|PRT|1|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|27-3-2002|Ротердам|NLD|1|0|ESP|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|17-4-2002|Белсфаст|NIR|0|5|ESP|1|Пријателска}} {{Cronopar|2-6-2002|Гвангџу|ESP|3|1|SVN|-|Светско првенство|2002|Прва фаза|13={{subon|67}}}} {{Cronopar|7-6-2002|Чонџу|ESP|3|1|PAR|2|Светско првенство|2002|Прва фаза|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|12-6-2002|Теџон|RSA|2|3|ESP|-|Светско првенство|2002|Прва фаза|13={{suboff|77}}}} {{Cronopar|16-6-2002|Сувон|ESP|1|1|IRL|1|Светско првенство|2002|Осминафинале|dts|3 – 2|13={{suboff|72}}}} {{Cronopar|22-6-2002|Гвангџу|ESP|0|0|KOR|-|Светско првенство|2002|Четвртфинале|dts|3 – 5|13={{yel|111}}}} {{Cronopar|21-8-2002|Будимпешта|HUN|1|1|ESP|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|12-10-2002|Албасете|ESP|3|0|NIR|-|Квал. за ЕП|2004|13={{subon|63}}}} {{Cronopar|16-10-2002|Логроњо|ESP|0|0|PAR|-|Пријателска}} {{Cronopar|30-4-2003|Мадрид|ESP|4|0|ECU|3|Пријателска|13={{suboff|71}}}} {{Cronopar|7-6-2003|Сарагоса|ESP|0|1|GRC|-|Квал. за ЕП|2004}} {{Cronopar|11-6-2003|Белфаст|NIR|0|0|ESP|-|Квал. за ЕП|2004|13={{subon|66}}}} {{Cronopar|31-3-2004|Хихон|ESP|2|0|DNK|1|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|28-4-2004|Џенова|ITA|1|1|ESP||Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|5-6-2004|Хетафе|ESP|4|0|AND|1|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|12-6-2004|Фаро|ESP|1|0|RUS|-|Евро|2004|Прва фаза|13={{suboff|59}}|14=Фаро (Португалија)}} {{Cronopar|16-6-2004|Порто|GRC|1|1|ESP|1|Евро|2004|Прва фаза|13={{suboff|65}}}} {{Cronopar|20-6-2004|Лисабон|ESP|0|1|PRT|-|Евро|2004|Прва фаза|13={{subon|80}}}} {{Cronopar|18-8-2004|Лас Палмас|ESP|3|2|VEN (1930-2006)|1|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|8-9-2004|Зеница|BIH|1|1|ESP|-|Квал. за СП|2006|13={{yel|62}}|14=Зеница (град)}} {{Cronopar|17-8-2005|Хихон|ESP|2|0|URU|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|3-9-2005|Сантандер|ESP|2|1|CAN|1|Пријателска|13={{subon|54}}}} {{Cronopar|12-11-2005|Мадрид|ESP|5|1|SVK|1|Квал. за СП|2006|13={{subon|76}}}} {{Cronopar|16-11-2005|Братислава|SVK|1|1|ESP|-|Квал. за СП|2006|13={{subon|65}}}} {{Cronopar|1-3-2006|Ваљадолид|ESP|3|2|CIV|-|Пријателска|13={{subon|68}}}} {{Cronopar|15-11-2006|Кадис|ESP|0|1|ROU|-|Пријателска}} {{Cronopar|7-2-2007|Манчестер|ENG|0|1|ESP|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|24-3-2007|Мадрид|ESP|2|1|DNK|1|Квал. за ЕП|2008|13={{suboff|64}}}} {{Cronopar|28-3-2007|Палма де Мајорка|ESP|1|0|ISL|-|Квал. за ЕП|2008|13={{suboff|43}}}} {{Cronofin|47|27||7|Фудбалска репрезентација на Шпанија#Играчи со најмногу настапи|Фудбалска репрезентација на Шпанија#Играчи со најмногу постигнати голови}} ==Титули== [[Податотека:20170122 FUENCEMILLAN 03.jpg|thumb|right|Мориентес добива почесна маскота на [[Фуенсемиљан]].]] ===Клупски=== ; Реал Мадрид *'''{{Трофеј-Шпанија (Примера Дивисион)}} [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]]''' : 2 : 2000-2001, 2002-2003 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Шпанија}} [[Суперкуп на Шпанија]]''' : 1 : 2001 *'''{{Трофеј-Лига на шампиони}} [[УЕФА Лига на шампиони|Лига на шампиони]]''' : 3 : 1997-1998, 1999-2000, 2001-2002 *'''[[Интерконтинентален куп]]''' : 2 : 1998, 2002 ; Ливерпул *'''{{Трофеј-ФА куп}} [[ФА Куп]]''' : 1 : 2005-2006 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Европа}} [[Суперкуп на УЕФА|Суперкуп на Европа]]''' : 1 : 2005 ; Валенсија *'''{{Трофеј-Куп на Шпанија}} [[Фудбалски куп на Шпанија|Куп на Шпанија]]''' : 1 : 2007-2008 ; Олимпик Марсеј *'''{{Трофеј-Франција (Лига 1)}} [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]]''' : 1 : 2009-2010 *'''{{Трофеј-Куп на Франција}} [[Фудбалски куп на Франција|Куп на Франција]]''' : 1 : 2009-2010 ===Репрезентативни=== ; Шпанија под 21 година *'''{{Трофеј-Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година}} [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|Европско првенство за играчи под 21 година]]''' : 1 : 1998 ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Шпанија |image3=Flag of Spain.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/morientes-fernando/hQJfsklj/ Фернандо Мориентес на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/fernando-morientes/profil/spieler/7531 Фернандо Мориентес на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/79744/fernando-morientes Фернандо Мориентес на espn] *[https://www.whoscored.com/players/494/show/fernando-morientes Фернандо Мориентес на whoscored] {{Navboxes |title=[[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] Титули во Лигата на шампионите [[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] |bg= #FFFFFF |fg= #002C5F |list1= {{ФК Реал Мадрид-Шампион на Европа 2002}} }} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 1998}} {{Најдобри стрелци на УЕФА Лигата на шампионите}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мориентес, Фернандо}} [[Категорија:Родени во 1976 година]] [[Категорија:Шпански фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Сарагоса]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Монако]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Ливерпул]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Валенсија]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Олимпик Марсеј]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1998]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2002]] [[Категорија:Фудбалери од Ла Лига]] [[Категорија:Живи луѓе]] h7c1igiqihukf0ihwz6jnem5kd6sgv5 5538314 5538313 2026-04-13T11:30:35Z Carshalton 30527 /* Хронологија на репрезентативните настапи */ 5538314 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | name = Фернандо Мориентес | image = [[File:Fernando Morientes 2019.jpg|150px]] | fullname = Фернандо Мориентес Санчес | birth_date = {{birth date and age|1976|4|5|df=y}} | birth_place = [[Сиљерос]], [[Шпанија]] | nationality = {{flagsport|ESP}} [[Шпанија]] | height = {{height|m=1.84}} | position = [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | retired = 2010 <small>(34 г.)</small> | currentclub = | youthyears1 = 1992–1993 | youthclubs1 = {{Fb team Albacete}} | years1 = 1993–1995 | caps1 = 27 | goals1 = 5 | clubs1 = {{Fb team Albacete}} | years2 = 1995–1997 | caps2 = 36 | goals2 = 14 | clubs2 = {{Fb team Real Zaragoza}} | years3 = 1997–2005 | caps3 = 183 | goals3 = 72 | clubs3 = {{Fb team Real Madrid}} | years4 = 1996–2004 | caps4 = 28 | goals4 = 10 | clubs4 = →{{Fb team Monaco}} | years5 = 2005–2006 | caps5 = 41 | goals5 = 8 | clubs5 = {{Fb team Liverpool}} | years6 = 2006–2009 | caps6 = 66 | goals6 = 19 | clubs6 = {{Fb team Valencia}} | years7 = 2009–2010 | caps7 = 12 | goals7 = 1 | clubs7 = {{Fb team Olympique Marseille}} | nationalyears1 = 1993–1994 | nationalcaps1 = 12 | nationalgoals1 = 10 | nationalteam1 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 18 години|Шпанија 18]] | nationalyears2 = 1995 | nationalcaps2 = 5 | nationalgoals2 = 1 | nationalteam2 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 20 години|Шпанија 20]] | nationalyears3 = 1995-1998 | nationalcaps3 = 16 | nationalgoals3 = 4 | nationalteam3 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 21 година|Шпанија 21]] | nationalyears4 = 1996 | nationalcaps4 = 2 | nationalgoals4 = 0 | nationalteam4 = {{flagsport|ESP}} [[Олимписка фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија (олимп.)]] | nationalyears5 = 1998–2007 | nationalcaps5 = 47 | nationalgoals5 = 27 | nationalteam5 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] | manageryears1 = 2012–2014 | managerclubs1 = {{Fb team Real Madrid}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Млади)</small> | manageryears2 = 2015–2016 | managerclubs2 = {{Fb team Fuenlabrada}} }} '''Фернандо Мориентес Санчес''' (роден на [[5 април]] [[1976]], во [[Сиљерос]]) — [[Шпанија|шпански]] [[Тренер|фудбалски тренер]] и поранешен [[фудбал]]ер, [[Напад (фудбал)|напаѓач]]. ==Биографија== Роден е во [[Сиљерос]], [[Касерес (Шпанија)|Касерес]], [[Екстремадура]]. Тој се преселил во [[Сонсека]] во провинцијата [[Толедо (покраина)|Толедо]] на четиригодишна возраст.<ref>{{cite news|url=https://www.abc.es/espana/castilla-la-mancha/toledo/deportes/abci-entrevista-morientes-morientes-peores-recuerdos-siempre-tienen-lesiones-201512182157_noticia.html|title=Morientes: "Los peores recuerdos siempre tienen que ver con las lesiones"|trans-title=Morientes: "The worst memories are always related to injuries"|newspaper=[[ABC (newspaper)|ABC]]|first=Juan Antonio|last=Pérez|language=es|date=19 December 2015|access-date=8 August 2019}}</ref> Неговиот прекар бил ''„Ел Моро“''.<ref>{{Cite web|url=https://www.goal.com/it/notizie/il-moro-morientes-dal-bernabeu-a-capri-senza-battere-rigori/13vs1cpek52clz28bq2pafd2d|title=Il 'Moro' Morientes: dal Bernabeu a Capri, senza battere rigori}}</ref> Тој се појавува на насловната страница на видео играта ''„[[FIFA Football 2005]]“'' облечен во дресот на неговиот национален тим, заедно со [[Патрик Виера]] и [[Андриј Шевченко]]. ==Технички карактеристики== Тој бил напаѓач кој имал одлична визија за играта, но исто така бил вешт и во играта во воздухот како и во ослободувањето.<ref name=ritratto>{{Cite news|author=Giuseppe Calabrese|url=https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2006/07/13/tecnico-forte-di-testa-bomber-nato-ritratto.html|title=Tecnico, forte di testa, bomber nato Ritratto di Huntelaar, il dopo-Toni|publisher=la Repubblica|date=13 јули 2006|page=8|access-date=24 јуни 2021}}</ref> Повеќе се потпирал на техниката отколку на силата.<ref name=ritratto/> ==Клупска кариера== ===Албасете и Реал Сарагоса=== Откако со семејството се преселил во Толедо, Мориентес ја започнал својата фудбалска кариера на 16-годишна возраст во екипата на [[ФК Албасете|Албасете]]. Своето деби со клубот во [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]] го имал на 7 ноември 1993 година, влегувајќи како замена во 75-тата минута од натпреварот на домашен терен против [[ФК Тенерифе|Тенерифе]] загубен со резултат 2-3.<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca-paginas.mundodeportivo.com/EMD01/HEM/1993/11/08/MD19931108-020.pdf|title=El Tenerife europeo le hace un roto al Albacete|trans-title=European Tenerife tear Albacete a new one|newspaper=[[Mundo Deportivo]]|first=Pedro|last=Líbero|language=es|date=8 November 1993|access-date=15 January 2018}}</ref> Откако во првата сезона одиграл само 4 натпревари во следната добил можност да игра поредовно. На 23 октомври 1994 година, набргу откако влегол во игра како замена во првото полувреме за [[Алберто Монтеагудо]], Мориентес го постигнал својот прв гол, отворајќи го резултатот во домашната победа од 2–0 над [[ФК Расинг Сантандер|Расинг Сантандер]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1994/10/24/pagina-23/1296175/pdf.html|title=Óscar marca otro gol de sombrero|trans-title=Óscar scores another chip|newspaper=Mundo Deportivo|first=Pedro|last=Líbero|language=es|date=24 October 1994|access-date=6 April 2016}}</ref> Тој го имал својот прв старт една недела подоцна во поразот од 5–1 од [[ФК Еспањол|Еспањол]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1994/10/31/pagina-2/1305185/pdf.html|title=El Español entusiasma|trans-title=Exciting Español|newspaper=Mundo Deportivo|first=Andrés|last=Astruells|language=es|date=31 October 1994|access-date=15 January 2018}}</ref> Својата [[Примера Дивисио (Шпанија) 1994–1995|втора сезона]] ја завршил со вкупно пет гола во 20 првенствени натпревари; дополнително, тој постигнал голови и во двата натпревари од успехот со вкупен резултат 3–2 во двомечот против бранителот на титулата [[Реал Сарагоса]] во осминафиналето на [[Фудбалски куп на Шпанија 1994–1995|Купот на Шпанија]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1995/02/16/pagina-19/1294555/pdf.html|title=Cae el campeón|trans-title=The champions fall|newspaper=Mundo Deportivo|first=Mariano|last=Andrés|language=es|date=16 February 1995|access-date=6 April 2016}}</ref> Мориентес потпишал со Сарагоса во 1995 година, каде што поминал уште две сезони, честопати како партнер во нападот на [[Дани Гарсија (фудбалер 1974)|Дани]], производ на младинскиот тим на [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]].<ref name=VAVEL>{{cite web|url=https://www.vavel.com/es/futbol/2017/11/14/real-zaragoza/847733-yo-jugue-en-el-real-zaragoza-fernando-morientes.html|title=Yo jugué en el Real Zaragoza: Fernando Morientes|trans-title=I played for Real Zaragoza: Fernando Morientes|publisher=[[Vavel]]|first=Jorge|last=Urriza Arpal|language=es|date=14 November 2017|access-date=23 March 2021}}</ref> Тој го имал своето деби на 9 септември на гостински терен против [[Реал Бетис]], постигнувајќи гол по 48 минути, но бил [[Црвен картон|исклучен]] седум минути подоцна поради удирање на противничкиот играч [[Хаиме Кесада|Хаиме]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1995/09/10/pagina-18/1310215/pdf.html|title=El Betis aplasta al Zaragoza|trans-title=Betis crush Zaragoza|newspaper=Mundo Deportivo|first=Jesús|last=Gómez|language=es|date=10 September 1995|access-date=6 April 2016}}</ref> На 10 јануари следната година, тој го постигнал својот прв [[хет-трик]] во победата од 3–2 над [[ФК Атлетик Билбао|Атлетик Билбао]] во [[Фудбалски куп на Шпанија 1995-1996|купот]];<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1996/01/11/pagina-23/1334263/pdf.html|title=Morientes, pesadilla del Athletic|trans-title=Morientes, Athletic's nightmare|newspaper=Mundo Deportivo|first=Eduardo|last=Castañeda|language=es|date=11 January 1995|access-date=6 April 2016}}</ref> истиот подвиг тој го повторил и во лигата на 3 февруари во победата од 4–1 над [[ФК Валенсија|Валенсија]] на [[Ла Ромареда]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1996/02/04/pagina-21/1338077/pdf.html|title=La alegría vuelve a La Romareda|trans-title=Joy returns to La Romareda|newspaper=Mundo Deportivo|first=Mariano|last=Andrés|language=es|date=4 February 1996|access-date=6 April 2016}}</ref> Во дресот на Сарагоса, Мориентес поминал две сезони постигнувајќи двоцифрен број на голови во првенството и во двете (13 во првата и 15 во втората). ===Реал Мадрид=== Настапите на Мориентес за Сарагоса го привлекле вниманието на шпанскиот гигант [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]], кој го купил играчот во летото 1997 година за околу 6,6 милиони евра. Првично, како замена за веќе етаблираните [[Предраг Мијатовиќ]] и [[Давор Шукер]], тој завршил како стартер и постигнал 12 гола во 33 натпревари во својата прва сезона, најмногу во тимот (два повеќе од веќе споменатите двајца напаѓачи како и од чудото од младинскиот систем [[Раул Гонсалес|Раул]]); тимот завршил четврти во лигата, но ја освоил [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]] во [[УЕФА Лига на шампиони 1997-1998|сезоната 1997–1998]]. Мориентес имал многу добра сезона 1998–1999, постигнувајќи 19 голови во лигата и постигнувајќи вкупно 25 на 38 натпревари. Тој продолжил да прикажува врвен фудбал во [[ФК Реал Мадрид сезона 1999–2000|сезоната 1999–2000]], постигнувајќи 19 гола и завршувајќи како најдобар стрелец на Реал во годината во која исто така помогнал тимот од [[Мадрид|главниот град]] да ја освои [[УЕФА Лигата на шампиони 1999-2000|втората титула во Лигата на шампионите во три години]], постигнувајќи гол во победата од 3–0 над [[ФК Валенсија|Валенсија]] во целосно [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2000 година|шпанското финале]].<ref name=CL1>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2000/may/24/championsleague.sport1|title=Real Madrid 3–0 Valencia|newspaper=[[The Guardian]]|date=24 May 2000|access-date=7 April 2016}}</ref> Во [[ФК Реал Мадрид сезона 2000–2001|следната сезона]], тој ја освоил првата од двете титули во првенството со клубот и постигнал вкупно десет гола, вклучувајќи четири во осум настапи во Лигата на шампионите каде испаднале во полуфиналето од подоцнежниот шампион [[ФК Бајерн Минхен|Бајерн Минхен]]. Во [[ФК Реал Мадрид сезона 2001–2002|сезоната 2001–2002]], Реал не успеал да ја одбрани титулата во првенството откако загубиле од Валенсија. Мориентес ја продолжи својата голгетерска форма, постигнувајќи 18 првенствени гола во само 25 настапи како стартер, со шест настапи како замена. Тој, исто така, постигнал пет гола во победата од 7–0 над {{Fb team (N) Las Palmas}}, пропуштајќи двоен [[хет-трик]] откако промашил [[Пенал (фудбал)|пенал]] кон крајот на натпреварот.<ref>{{cite news|url=http://www.abc.es/hemeroteca/historico-10-02-2002/abc/Deportes/7-0-cinco-goles-de-morientes-al-las-palmas_77345.html|title=7–0: Cinco goles de Morientes al Las Palmas|trans-title=7–0: Five goals from Morientes to Las Palmas|newspaper=ABC|language=es|date=10 February 2002|access-date=7 April 2016}}</ref> Тој завршил втор на листата на стрелците, изедначен со [[Патрик Клајверт]] и единствено зад [[Диего Тристан]] од [[ФК Депортиво Ла Коруња|Депортиво Ла Коруња]].<ref>{{cite news|url=https://www.lavozdegalicia.es/noticia/deportes/2002/05/12/tristan-coge-testigo-dejo-bebeto-depor/0003_1083831.htm|title=Tristán coge el testigo que dejó Bebeto en el Dépor|trans-title=Tristán picks up where Bebeto left off at Dépor|newspaper=[[La Voz de Galicia]]|first=A.|last=Andrade|language=es|date=12 May 2002|access-date=24 March 2021}}</ref> ''„Кралевите“'' биле успешни во [[УЕФА Лига на шампиони 2001-2002|Лигата на шампионите]], откако го победиле [[ФК Бајер Леверкузен|Бајер Леверкузен]] – тој играл во [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2002 година|финалето]] и го освои својот трет личен победнички медал во натпреварувањето.<ref name=CL2>{{cite web|url=http://www.uefa.com/competitions/UCL/News/Kind=128/newsId=23850.html|title=Madrid win ninth European crown|publisher=UEFA|date=15 May 2002|access-date=7 April 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20020606223553/http://www.uefa.com/competitions/UCL/News/Kind%3D128/newsId%3D23850.html|archive-date=6 June 2002}}</ref> Во летото 2002 година, Реал Мадрид ја потпишале бразилската суперѕвезда [[Роналдо]] од [[ФК Интер|Интер]]. Ова ги поттикнало гласините дека Мориентес наскоро ќе замине, а наводно заинтересирани за неговите услуги биле [[ФК Барселона|Барселона]] и [[ФК Тотенхем Хотспар|Тотенхем]] - првите наводно биле на работ да го потпишат играчот за околу 22 милиони евра, но трансферот пропаднал поради неподготвеноста на Барса да ги исполни неговите барања за плата. На крајот, тој одлучил да остане, но како што се предвидувало, не играл толку многу по доаѓањето на Роналдо, кој бил претпочитан во почетната постава заедно со Раул. На крајот, тој паднал во хиерархијата на напаѓачите дури и зад [[Гути]] и [[Хавиер Портиљо (шпански фудбалер)|Хавиер Портиљо]]<ref>{{cite news|url=https://as.com/masdeporte/2003/02/04/polideportivo/1044335794_850215.html|title=Morientes no tomará una decisión hasta junio|trans-title=Morientes will not decide until June|newspaper=[[Diario AS]]|first=Tomás|last=Roncero|language=es|date=5 February 2003|access-date=24 March 2021}}</ref> и, за време на победата на домашен терен против [[ФК Борусија Дортмунд|Борусија Дортмунд]] во февруари 2003 година – 2–1 во [[УЕФА Лига на шампиони 2002-2003|Лигата на шампионите]] – бил вмешан во многу публицитетизирана расправија со тренерот [[Висенте дел Боске]], при што играчот наводно го навредил тренерот откако бил повикан да влезе на теренот како трета замена во последните минути;<ref>{{cite news|url=http://www.elmundo.es/elmundodeporte/2003/02/21/futbol/1045837809.html|title=Del Bosque admite el grave incidente con Morientes|trans-title=Del Bosque admits serious incident with Morientes|newspaper=El Mundo|language=es|date=21 February 2003|access-date=8 April 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0191-0e6a6115a3bd-7dc3fc991c61-1000--waiting-game-for-madrid-strikers/|title=Waiting game for Madrid strikers|first=Simon|last=Hart|publisher=UEFA|date=14 May 2003|access-date=17 June 2010}}</ref> во зимскиот трансферен прозорец, и покрај континуираните гласини за трансфер во Тотенхем, Сарагоса, [[ФК Рома|Рома]] и [[ФК Милан|Милан]], тој останал во клубот до крајот на сезоната, а тимот ја освоил титулата во првенството, при што играчот имал вкупно 19 настапи (од кои три биле како стартер) и постигнал пет гола. ===Позајмицата во Монако и враќање во Реал Мадрид=== На почетокот на сезоната 2003–2004, било очигледно дека Мориентес не бил повеќе дел од плановите на Реал. По долги, но на крајот неуспешни преговори во врска со договор за позајмица во [[Германија|германскиот]] клуб [[ФК Шалке 04|Шалке 04]], тој на крајот бил позајмен на [[ФК Монако|Монако]] во [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]],<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/025a-0eaad70e7610-f9dd92401c26-1000--morientes-loaned-to-monaco/|title=Morientes loaned to Monaco|publisher=UEFA|date=31 August 2003|access-date=17 June 2010}}</ref> каде што одиграл многу добро, постигнувајќи 10 гола во 28 настапи во првенството, кое монегаските го завршиле на третото место. Сепак, во [[УЕФА Лига на шампиони 2003–2004|Лигата на шампионите]], тој оставил уште посилен впечаток, завршувајќи како најдобар стрелец за сезоната со девет гола:<ref name=TOPSCORER>{{cite news|url=https://www.monaco-tribune.com/en/2020/04/remembering-morientes-champions-league-heroics-vs-real-madrid-in-2004/|title=Remembering Morientes' Champions League heroics vs. Real Madrid in 2004|newspaper=Monaco Tribune|first=Edward|last=Stratmann|date=7 April 2020|access-date=23 March 2021}}</ref> во четвртфиналето на натпреварувањето, Монако се сретнал со Реал Мадрид,<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/025a-0eaac8be8514-4731120dd7a9-1000--away-trip-takes-morientes-home/|title=Away trip takes Morientes home|publisher=UEFA|first=Adrian|last=Clarke|date=24 March 2004|access-date=17 June 2010}}</ref> каде што постигнал клучен гол во првиот натпревар (загубен со 4–2 на гостински терен); во вториот натпревар, тој повторно го пронашол патот до мрежата, а неговиот тим победи со 3–1, со што вкупниот резултат гласел 5–5 па поради [[Правило за гол во гости|правилото за повеќе постигнати голови во гости]] Монако се пласирал во следната рунда.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/019c-0e6ad3e94fa1-7d2d6812cba9-1000--madrid-felled-by-morientes/|title=Madrid felled by Morientes|publisher=UEFA|first=Matthew|last=Spiro|date=6 April 2004|access-date=27 December 2024}}</ref> Тој, исто така, постигнал гол во двата натпревари од полуфиналето против [[ФК Челси|Челси]],<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/019c-0e6ad8578cc2-8e0ee151cbda-1000--ten-man-monaco-dazzle-chelsea/|title=Ten-man Monaco dazzle Chelsea|publisher=UEFA|first=Matt|last=Spiro|date=20 April 2004|access-date=27 December 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/019d-0e6ade23dc21-3e936e323194-1000--morientes-has-the-final-say/|title=Morientes has the final say|publisher=UEFA|first=Trevor|last=Haylett|date=5 May 2004|access-date=27 December 2024}}</ref> но не можел да го спречи поразот од 3–0 во [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2004 година|финалето]] од [[ФК Порто|Порто]], одиграно на [[АуфШалке Арена|АуфШалке арената]] во [[Гелзенкирхен]].<ref name=CL3>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/champions_league/3718645.stm|title=Porto 3–0 Monaco|publisher=[[BBC Sport]]|date=26 May 2004|access-date=23 March 2021}}</ref> Откако се вратил во Реал Мадрид на почетокот на сезоната [[ФК Реал Мадрид сезона 2004–2005|сезоната 2004–05]], надежите на Мориентес да се пробие во тимот биле дополнително намалени со доаѓањето на [[Мајкл Овен]] од [[ФК Ливерпул|Ливерпул]] за голема сума.<ref>{{cite news|url=https://as.com/futbol/2004/10/19/mas_futbol/1098136804_850215.html|title=Morientes: "Si me voy del Madrid, Mónaco será mi primera elección"|trans-title=Morientes: "If I leave Madrid, Monaco will by my first option"|newspaper=Diario AS|language=es|date=19 October 2004|access-date=24 March 2021}}</ref> Тој настапил во 13 првенствени натпревари (сите како замена) без постигнати голови, по што се преселил во Ливерпул во јануари 2005 година за сума од 9,3 милиони евра.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/01a5-0ea6de1cfbc5-ab256330b427-1000--morientes-lured-by-liverpool/|title=Morientes lured by Liverpool|publisher=UEFA|date=12 January 2005|access-date=17 June 2010}}</ref> За време на неговиот престој на [[Сантјаго Бернабеу]], тој одиграл 272 натпревари за ''„Лос Бланкос“'' во сите натпреварувања, постигнувајќи точно 100 гола и освојувајќи 8 трофеи со клубот.<ref>{{cite web|url=https://espndeportes.espn.com/futbol/espana/nota/_/id/7007466/keylor-navas-leyenda-del-real-madrid-fernando-morientes-declaraciones|title=Fernando Morientes: "Keylor Navas es una leyenda viviente del Real Madrid C.F"|trans-title=Fernando Morientes: "Keylor Navas is a Real Madrid C.F living legend"|publisher=[[ESPN Deportes]]|first=Keish|last=Gómez Muñoz|language=es|date=3 June 2020|access-date=25 March 2021}}</ref> ===Ливерпул=== [[File:Morientes.jpg|thumb|left|Мориентес играјќи за {{Fb team (N) Liverpool}} во август 2005 година]] Откако му се приклучил на Ливерпул, Мориентес го имал своето деби за ''„црвените“'' на 15 јануари 2005 година против [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]], започнувајќи го натпреварот во поразот на домашен терен со 0–1.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4150631.stm|title=Liverpool 0–1 Man Utd|publisher=BBC Sport|date=15 January 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> Тој го постигнал својот прв гол за клубот на 1 февруари, израмнувајќи го резултатот со удар од околу 18 метри во победата од 2–1 над [[ФК Чарлтон Атлетик|Чарлтон Атлетик]],<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4221109.stm|title=Charlton 1–2 Liverpool|publisher=BBC Sport|date=1 February 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> и четири дена подоцна го постигнал својот прв гол на [[Енфилд]] за да ја отвори победата од 3–1 над [[ФК Фулам|Фулам]] по само девет минути игра.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4218231.stm|title=Liverpool 3–1 Fulham|publisher=BBC Sport|date=5 February 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> Со оглед на тоа што настапил за Реал Мадрид тој немал право да игра за Ливерпул (поради правилото кое дозволувало настап само за еден клуб) во [[УЕФА Лига на шампиони 2004–2005|Лигата на шампионите]],<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2005/apr/03/newsstory.europeanfootball1|title=Rafa trusts in fate and Gerrard|newspaper=The Guardian|first=Paul|last=Wilson|date=3 April 2005|access-date=2 May 2019}}</ref> каде клубот имал победничка одисеја по успехот над Милан во [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2005 година|финалето на натпреварувањето]].<ref name=VAVEL/> На 10 август 2005 година, Мориентес постигнал голови во двете полувремиња од победата од 3–1 на гости против [[ПФК ЦСКА (Софија)|ЦСКА Софија]] во првиот натпревар од третото квалификациско коло за [[УЕФА Лига на шампиони 2005-2006|Лигата на шампионите]].<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/4133918.stm|title=CSKA Sofia 1–3 Liverpool|publisher=BBC Sport|date=10 August 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> Неговата форма во Премиер лигата била неконзистентна, но на 10 декември, тој постигнал два гола во рок од пет минути во победата од 2–0 на домашен терен над [[ФК Мидлсбро|Мидлсбро]], нивниот седми натпревар по ред.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4494768.stm|title=Liverpool 2–0 Middlesbrough|publisher=BBC Sport|date=10 December 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> На 21 март 2006 година, тој постигнал гол во победата од 7–0 над [[ФК Бирмингем Сити|Бирмингем Сити]] во [[ФА куп 2005–2006#Четвртфинале|четвртфиналето]] на [[ФА купот]], завршувајќи ја акцијата по центаршутот на [[Стивен Џерард]] по само три минути откако влегол во игра на местото на [[Питер Крауч]].<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/fa_cup/4820136.stm|title=Birmingham 0–7 Liverpool|publisher=BBC Sport|date=21 March 2006|access-date=6 April 2016}}</ref> Ливерпул на крајот го освоил турнирот, а Мориентес го заменил [[Хари Кјуел]] на почетокот на второто полувреме од [[Финале на ФА купот во 2006 година|финалето]] против [[ФК Вест Хем Јунајтед|Вест Хем Јунајтед]].<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/fa_cup/4756045.stm|title=Liverpool 3–3 West Ham (aet)|publisher=BBC Sport|date=13 May 2006|access-date=8 April 2016}}</ref> Мориентес постигнал вкупно 12 гола во 61 настап во дресот на Ливерпул, додавајќи го исто така и трофејот во [[Суперкуп на УЕФА 2005|Суперкупот на УЕФА 2005]] во својата ризница, а бил и на поразената страна во финалињата на Лига купот и Светското клупско првенство 2005.<ref>{{cite web|url=https://www.sportskeeda.com/football/el-moro-a-modern-spanish-great|title=El Moro: A modern Spanish great|publisher=[[Sportskeeda]]|first=Ameya|last=Uday Ghag|date=16 August 2012|access-date=23 March 2021}}</ref> На крајот, тој не успеал да го оправда своето реноме во Ливерпул, заминувајќи после само година и половина.<ref>{{cite web|url=https://bleacherreport.com/articles/1374081-liverpools-striking-woes-five-goal-scorers-that-flopped-at-anfield|title=Liverpool's striking woes: Five goal scorers who flopped at Anfield|publisher=[[Bleacher Report]]|first=Steven|last=Rothwell|date=19 October 2012|access-date=18 March 2024}}</ref> ===Валенсија=== [[Податотека:Casillas a por todas (2795198549).jpg|thumb|Мориентес (лево) во судир со [[Икер Касиљас]], голманот на Реал Мадрид, за време на [[Суперкуп на Шпанија 2008|Суперкупот на Шпанија 2008]]]] Кон крајот на мај 2006 година, Мориентес потпишал за [[ФК Валенсија|Валенсија]] за сума од околу 3 милиони фунти.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/news-media/news/01b5-0f8489d36594-683a4670d70f-1000--valencia-calling-for-morientes/|title=Valencia calling for Morientes|publisher=UEFA|date=26 May 2006|access-date=27 December 2024}}</ref> Враќањето во татковината му годи и набрзо тој почнал да ја враќа својата форма, постигнувајќи гол на своето деби во лигата - победата од 2–1 на домашен терен против Бетис<ref>{{cite web|url=http://espnfc.com/uk/en/report/203769/report.html?soccernet=true&cc=5739|title=Valencia 2–1 Real Betis|publisher=[[ESPN FC|ESPN Soccernet]]|date=26 August 2006|access-date=12 November 2012}}</ref> – и исто така [[Список на хет-трикови во УЕФА Лигата на шампионите|постигнал хет-трик]] во неговиот прв [[УЕФА Лига на шампиони 2006–2007|натпревар во Лигата на шампионите]] против [[ФК Олимпијакос|Олимпијакос]].<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/01b9-0ea86bfee7f7-597e070042f1-1000--points-matter-most-for-morientes/|title=Points matter most for Morientes|publisher=UEFA|first=Graham|last=Wood|date=13 September 2006|access-date=17 June 2010}}</ref> Тој се поврзал добро со својот партнер во нападот [[Давид Виља]]<ref>{{cite news|url=https://www.superdeporte.es/valencia/4478/morientes-encuentra-villa-media-naranja/2195.html|title=Morientes encuentra en Villa a su "media naranja"|trans-title=Morientes finds in Villa his "significant other"|newspaper=[[Super Deporte]]|language=es|date=2 October 2006|access-date=23 March 2021}}</ref> и постигнал 12 гола во 24 натпревари, а исто така, бил и најдобар стрелец на тимот во Лигата на шампионите со 7 гола; добрата форма во текот на сезоната му донела повик и враќање во репрезентацијата.<ref>{{cite news|url=https://diariouf.com/2020/06/06/se-puede-considerar-a-morientes-una-leyenda-del-valencia/|title=¿Se puede considerar a Morientes una leyenda del Valencia?|trans-title=Can Morientes be considered a Valencia legend?|newspaper=Diario UF|first=Pablo|last=Granero Lacruz|language=es|date=6 June 2020|access-date=23 March 2021}}</ref> За [[ФК Валенсија сезона 2007–2008|сезоната 2007–2008]], на Мориентес и Виља во нападот сила им се придружиле [[Никола Жигиќ]] и [[Хавиер Арисменди]]. Сепак, сезоната била разочарувачка, бидејќи ''„Лос Че“'' биле елиминирани од Лигата на шампионите откако завршиле четврти во групата, а менаџерот [[Кике Санчес Флорес]] бил отпуштен по лошата форма. Тој се повредил во декември 2007 година, поради што отсуствувал од терените речиси три месеци, и се вратил во тимот против Севиља на 15 март 2008 година;<ref>{{cite news|url=https://www.publico.es/actualidad/valencia-estrena-presidente-sevilla-aspira-liga-campeones.html|title=El Valencia estrena presidente ante el Sevilla, que aspira a la Liga de Campeones|trans-title=Valencia with presidential debut against Sevilla, who are Champions League candidates|newspaper=[[Público (Spain)|Público]]|language=es|date=14 March 2008|access-date=27 December 2024}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.publico.es/actualidad/1-2-sevilla-avanza-europa-agrava-crisis-valencia.html|title=1–2. El Sevilla avanza hacia Europa y agrava la crisis del Valencia|trans-title=1–2. Sevilla move towards Europe and worsen Valencia's crisis|newspaper=Público|language=es|date=16 March 2008|access-date=27 December 2024}}</ref> Мориентес, исто така, влегол од клупата за резерви за да го постигне третиот и последен гол во победата на Валенсија од 3–1 над [[ФК Хетафе|Хетафе]] во финалето на [[Фудбалски куп на Шпанија|Купот на Шпанија]] следниот месец.<ref name=COPA>{{cite web|url=https://www.uefa.com/news-media/news/01cc-0f84d6aba216-f6437c0be3f0-1000--morientes-glad-as-valencia-get-relief/|title=Morientes glad as Valencia get relief|publisher=UEFA|first=Lucy|last=Turner|date=17 April 2008|access-date=27 December 2024}}</ref> Мориентес пропуштил уште неколку натпревари откако бил хоспитализиран кон крајот на април поради болки во стомакот и треска.<ref>{{cite news|url=http://www.elmundo.es/elmundo/2008/04/22/valencia/1208878163.html|title=Fernando Morientes, ingresado de madrugada con un fuerte dolor abdominal y fiebre|trans-title=Fernando Morientes, admitted to hospital in early morning with strong abdominal pains and fever|newspaper=El Mundo|language=es|date=22 April 2008|access-date=12 November 2012}}</ref> Тој бил пуштен од болница на време за последните два натпревари од сезоната, но не играл во ниту еден од нив. Својата трета и последна сезона во Валенсија ја започнал како неискористена замена во првиот натпревар од првенството, додека во вториот запишал неколку минути само влегувајќи од клупата. Својот прв настап од почетната постава го имал во [[УЕФА Лига Европа|Купот на УЕФА]] во натпреварот против [[ФК Маритимо|Маритимо]], во кој го постигнал единствениот гол со соло акција во 12-тата минута за да и донесе успех на својата екипа во Португалија.<ref>{{cite news|url=http://futbol.as.com/futbol/2008/09/18/mas_futbol/1221688818_850215.html|title=El Valencia, con muy poco, encarrila su clasificación|trans-title=Valencia, showing very little, are all but qualified|newspaper=Diario AS|language=es|date=18 September 2008|access-date=4 March 2014}}</ref> Поодминатите веќе фудбалски години во кои се наоѓал Мориентес како и формата на Виља и [[Хуан Мата]], сепак, довеле до тоа тој да има драстично намален број на настапи во првенството; сепак, тој завршил како најдобар стрелец на клубот Купот на УЕФА со три гола на седум натпревари, турнир во кој Валенсија го завршила своето учество во шеснаесттина финалето.<ref>{{cite news|url=https://www.elmundo.es/elmundodeporte/2009/05/27/futbol/1243439778.html|title=Morientes se despide del Valencia|trans-title=Morientes bids farewell to Valencia|newspaper=El Mundo|language=es|date=27 May 2009|access-date=23 March 2021}}</ref> ===Олимпик Марсеј=== На 27 јули 2009 година, Мориентес се согласил на едногодишен договор со [[Франција|францускиот]] клуб [[ФК Олимпик Марсеј|Олимпик Марсеј]] приклучувајќи му се со слободен трансфер пришто повторно се соединил со неговиот поранешен тренер од Монако, [[Дидје Дешан]].<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0254-0d7c872de92e-ae07ca3e12df-1000--abriel-and-morientes-swell-om-ranks/|title=Abriel and Morientes swell OM ranks|publisher=UEFA|date=28 July 2009|access-date=17 June 2010}}</ref> За време на неговата [[ФК Олимпик Марсеј сезона 2009–2010|единствена сезона во клубот]], тој бил четврти избор од петте напаѓачи во тимот,<ref>{{cite web|url=https://www.footmercato.net/a2077154335107266774-le-flop-de-lannee-saccroche-a-lom|title=Le flop de l’année s’accroche à l’OM|trans-title=The flop of the year clings to OM|publisher=Foot Mercato|first=Sébastien|last=Denis|language=fr|date=28 May 2010|access-date=22 July 2025}}</ref> така што, неговиот единствен гол во [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] бил постигнат на 26 септември во неговиот прв старт, отворајќи го резултатот во поразот од 3–2 против [[ФК Валенсиен|Валенсиен]].<ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/en/news/90/french-football/2009/09/26/1524889/valenciennes-3-2-olympique-de-marseille-late-rafael-winner-stuns-|title=Valenciennes 3–2 Olympique de Marseille: Late Rafael winner stuns OM in five-goal thriller|publisher=[[Goal (website)|Goal]]|first=Robin|last=Bairner|date=26 September 2009|access-date=6 April 2016}}</ref> Мориентес бил ослободен на 1 јули 2010 година, по меѓусебна согласност.<ref>{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=804644&sec=europe&cc=5739|title=Marseille release Morientes from contract|publisher=ESPN Soccernet|date=1 July 2010|access-date=1 July 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023065347/http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=804644&sec=europe&cc=5739|archive-date=23 October 2012}}</ref> На 31 август, веќе 34-годишниот Мориентес го објавил своето пензионирање од фудбалот.<ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/en/news/12/spain/2010/08/31/2096468/former-real-madrid-striker-fernando-morientes-announces|title=Former Real Madrid striker Fernando Morientes announces retirement|publisher=Goal|first=Paul|last=Macdonald|date=31 August 2010|access-date=31 August 2010}}</ref> ==Репрезентативна кариера== Своето деби за [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпанската сениорска репрезентација]] Мориентес го имал на 25 март 1998 година, постигнувајќи два гола во првите пет минути од [[Пријателска|пријателскиот натпревар]] против [[Фудбалска репрезентација на Шведска|Шведска]] добиен со 4-0.<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1998/03/26/pagina-2/1383630/pdf.html|title=La selección va que chuta|trans-title=National team are a real craze|newspaper=Mundo Deportivo|first=Jesús|last=Galindo|language=es|date=26 March 1998|access-date=28 January 2016}}</ref> Прикажувајќи добра форма и во својот втор настап за репрезентацијата, постигнувајќи повторно два гола во победата со 4-0 над {{NazNB|FUrep|NIR}},<ref>{{cite news|url=http://elpais.com/diario/1998/06/04/deportes/896911202_850215.html|title=Abundante munición para Francia|trans-title=Ammonition aplenty for France|newspaper=[[El País]]|first=Cayetano|last=Ros|date=4 June 1998|access-date=23 May 2014}}</ref> тој го зацврстил своето место во репрезентацијата пред [[Светско првенство во фудбал 1998|Светското првенство 1998]] во [[Франција]] за кое според очекувањата бил повикан; на „Мундијалот“ во соседството, тој не настапил во првиот натпревар (загубен со 2-3 од {{NazNB|FUrep|NGA}}), па своето деби на турнирот го имал во второто коло против {{NazNB|FUrep|PAR}}, влегувајќи како замена на местото на [[Хуан Антонио Пици]] во натпреварот кој завршил без голови (0-0). Во третото коло против {{NazNB|FUrep|BUL}}, Мориентес започнал од првата минута и постигнал два гола во победата со 6-1, која на крајот се испоставила како пирова бидејќи не била доволна за шпанците да продолжат натаму.<ref>{{cite web|url=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/news/1998/06/24/spain_bulgaria/|title=Spain beats Bulgaria 6–1 but fails to qualify|publisher=[[Sports Illustrated]]|date=24 June 1998|access-date=21 May 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20000915081942/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/news/1998/06/24/spain_bulgaria/|archive-date=15 September 2000}}</ref> Откако изненадувачки не бил повикан за [[Европско првенство во фудбал 2000|Европското првенство 2000]] од селекторот [[Хосе Антонио Камачо]], кој подоцна признал дека направил грешка избирајќи го [[Исмаел Урсаис]] на негово место,<ref>{{cite web|url=http://www.euro2000.org/en/news/story/0,1068,54721,00.html|title=Camacho regrets not taking Morientes|publisher=UEFA|date=28 June 2000|access-date=15 September 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20010204052600/http://www.euro2000.org/en/news/story/0,1068,54721,00.html|archive-date=4 February 2001}}</ref> Мориентес одиграл два натпревари во квалификациите за [[Светско првенство во фудбал 2002|Светското првенство 2002]], постигнувајќи два гола во победата со 4-0 над {{NazNB|FUrep|AUT}} во Валенсија. Со оглед на тоа што Шпанија успешно ги минала квалификациите, Мориентес бил повикан во составот за да учествува на своето второ Светско првенство во кариерата. На „Мундијалот“ во [[Јапонија]] и [[Јужна Кореја]], тој постигнал два гола во победата со 3-1 над Парагвај во групната фаза. Во осминафиналето Мориентес постигнал гол против {{NazNB|FUrep|IRL}} (1-1), но тој не бил доволен за победа, па до истата шпанците стигнале дури по [[Изведување пенали (фудбал)|изведувањето на пенали]], a на истиот начин потоа испаднале во четвртфиналето од домаќинот {{NazNB|FUrep|KOR}}. Мориентес постигнал гол и во тој натпревар, но истиот бил поништен.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/matches_wallchart/spain_v_south_korea/default.stm|title=Korean dream lives on|publisher=BBC Sport|date=22 June 2002|access-date=13 November 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/international/3029872/Korean-miracle-spoilt-by-refereeing-farce.html|title=Korean miracle spoilt by refereeing farce|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|location=London|first=Paul|last=Hayward|date=23 June 2002|access-date=13 November 2017}}</ref> Повикан од селекторот [[Ињаки Саес]] за [[Европско првенство во фудбал 2004|Европското првенство 2004]] во [[Португалија]],<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefaeuro/history/news/0254-0d7b44fc5b75-bb339e5a3edf-1000--saez-selects-spain-squad/|title=Sáez selects Spain squad|first=Iván|last=Modia|publisher=UEFA|date=20 May 2004|access-date=7 May 2016}}</ref> Мориентес постигнал еден од само двата гола што репрезентацијата ги дала на турнирот,<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2004/matches/round=1581/match=1059172/postmatch/report/index.html|title=Greece profit as Charisteas stops Spain surge|publisher=UEFA|first=Matthew|last=Spiro|date=17 June 2004|access-date=8 May 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120619213041/http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2004/matches/round=1581/match=1059172/postmatch/report/index.html|archive-date=19 June 2012}}</ref> завршен со елиминаација на Шпанија уште во групната фаза. Тој, исто така, играл во квалификациите за Светското првенство 2006; сепак, поради неговата лоша клупска форма во Ливерпул, тој не бил избран од селекторот на националниот тим [[Луис Арагонес]] во конечниот состав за турнирот, иако бил дел од првичниот список.<ref>{{cite news|url=http://www.diariocordoba.com/noticias/deportes/luis-aragones-llama-a-marchena-y-descarta-a-morientes-para-mundial_249585.html|title=Luis Aragonés llama a Marchena y descarta a Morientes para el Mundial|trans-title=Luis Aragonés calls Marchena and cuts Morientes for World Cup|newspaper=Diario Córdoba|language=es|date=16 May 2006|access-date=3 July 2014}}</ref> По враќањето во форма по преселбата во Валенсија, Мориентес бил повторно повикан во националниот тим. Тој го постигнал својот 27-ми гол за репрезентацијата во квалификацискиот натпревар за [[Европско првенство во фудбал 2008|Евро 2008]] против [[Фудбалска репрезентација на Данска|Данска]] на 24 март 2007 година. Четири дена подоцна, тој морал да излезе поради повреда малку пред крајот на првото полувреме против [[Фудбалската репрезентација на Исланд|Исланд]] во друг квалификациски натпревар, кој ќе се покаже како негов последен за репрезентацијата бидејќи никогаш повеќе тој не бил повикан.<ref>{{cite news|url=https://elpais.com/diario/2007/03/29/deportes/1175119214_850215.html|title=Morientes, con luxación de hombro, baja por un mes|trans-title=Morientes, with dislocated shoulder, out for one month|newspaper=El País|first=Manu|last=Menéndez|language=es|date=29 March 2007|access-date=23 March 2021}}</ref> ===Хронологија на репрезентативните настапи=== {{Репрезентативни настапи|ESP}} {{Cronopar|25-3-1998|Виго|ESP|4|0|SWE|2|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|3-6-1998|Сантандер|ESP|4|0|NIR|2|Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|19-6-1998|Сент Етјен|ESP|0|0|PAR|-|Светско првенство|1998|Прва фаза|13={{subon|52}}|15=[[Светско првенство во фудбал 1998 - група Д#Шпанија - Парагвај|дет.]]}} {{Cronopar|24-6-1998|Ланс|ESP|6|1|BGR|2|Светско првенство|1998|Прва фаза|15=[[Светско првенство во фудбал 1998 - група Д#Шпанија - Бугарија|дет.]]}} {{Cronopar|5-9-1998|Лимасол|CYP|3|2|ESP|1|Квал. за СП|2000}} {{Cronopar|23-9-1998|Гранада|ESP|1|0|RUS|-|Пријателска|13={{subon|68}}}} {{Cronopar|5-6-1999|Виљареал|ESP|9|0|SMR|-|Квал. за ЕП|2000}} {{Cronopar|18-8-1999|Варшава|POL|1|2|ESP|1|Пријателска|13={{suboff|63}}}} {{Cronopar|4-9-1999|Виена|AUT|1|3|ESP|-|Квал. за ЕП|2000|13={{suboff|88}}}} {{Cronopar|10-10-1999|Албасете|ESP|3|0|ISR|1|Квал. за ЕП|2000|13={{suboff|78}}}} {{Cronopar|13-11-1999|Виго|ESP|0|0|BRA|-|Пријателска|13={{suboff|67}}}} {{Cronopar|17-11-1999|Севиља|ESP|0|2|ARG|-|Пријателска|13={{subon|73}}}} {{Cronopar|28-3-2001|Валенсија|ESP|2|1|FRA|1|Пријателска|13={{suboff|81}}}} {{Cronopar|1-9-2001|Валенсија|ESP|4|0|AUT|2|Квал. за СП|2002|13={{subon|71}}}} {{Cronopar|5-9-2001|Вадуц|LIE|0|2|ESP|-|Квал. за СП|2002}} {{Cronopar|14-11-2001|Уелва|ESP|1|0|MEX|-|Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|13-2-2002|Барселона|ESP|1|1|PRT|1|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|27-3-2002|Ротердам|NLD|1|0|ESP|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|17-4-2002|Белсфаст|NIR|0|5|ESP|1|Пријателска}} {{Cronopar|2-6-2002|Гвангџу|ESP|3|1|SVN|-|Светско првенство|2002|Прва фаза|13={{subon|67}}}} {{Cronopar|7-6-2002|Чонџу|ESP|3|1|PAR|2|Светско првенство|2002|Прва фаза|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|12-6-2002|Теџон|RSA|2|3|ESP|-|Светско првенство|2002|Прва фаза|13={{suboff|77}}}} {{Cronopar|16-6-2002|Сувон|ESP|1|1|IRL|1|Светско првенство|2002|Осминафинале|dts|3 – 2|13={{suboff|72}}}} {{Cronopar|22-6-2002|Гвангџу|ESP|0|0|KOR|-|Светско првенство|2002|Четвртфинале|dts|3 – 5|13={{yel|111}}}} {{Cronopar|21-8-2002|Будимпешта|HUN|1|1|ESP|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|12-10-2002|Албасете|ESP|3|0|NIR|-|Квал. за ЕП|2004|13={{subon|63}}}} {{Cronopar|16-10-2002|Логроњо|ESP|0|0|PAR|-|Пријателска}} {{Cronopar|30-4-2003|Мадрид|ESP|4|0|ECU|3|Пријателска|13={{suboff|71}}}} {{Cronopar|7-6-2003|Сарагоса|ESP|0|1|GRC|-|Квал. за ЕП|2004}} {{Cronopar|11-6-2003|Белфаст|NIR|0|0|ESP|-|Квал. за ЕП|2004|13={{subon|66}}}} {{Cronopar|31-3-2004|Хихон|ESP|2|0|DNK|1|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|28-4-2004|Џенова|ITA|1|1|ESP||Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|5-6-2004|Хетафе|ESP|4|0|AND|1|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|12-6-2004|Фаро|ESP|1|0|RUS|-|Евро|2004|Прва фаза|13={{suboff|59}}|14=Фаро (Португалија)}} {{Cronopar|16-6-2004|Порто|GRC|1|1|ESP|1|Евро|2004|Прва фаза|13={{suboff|65}}}} {{Cronopar|20-6-2004|Лисабон|ESP|0|1|PRT|-|Евро|2004|Прва фаза|13={{subon|80}}}} {{Cronopar|18-8-2004|Лас Палмас|ESP|3|2|VEN (1930-2006)|1|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|8-9-2004|Зеница|BIH|1|1|ESP|-|Квал. за СП|2006|13={{yel|62}}|14=Зеница (град)}} {{Cronopar|17-8-2005|Хихон|ESP|2|0|URU|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|3-9-2005|Сантандер|ESP|2|1|CAN|1|Пријателска|13={{subon|54}}}} {{Cronopar|12-11-2005|Мадрид|ESP|5|1|SVK|1|Квал. за СП|2006|13={{subon|76}}}} {{Cronopar|16-11-2005|Братислава|SVK|1|1|ESP|-|Квал. за СП|2006|13={{subon|65}}}} {{Cronopar|1-3-2006|Ваљадолид|ESP|3|2|CIV|-|Пријателска|13={{subon|68}}}} {{Cronopar|15-11-2006|Кадис|ESP|0|1|ROU|-|Пријателска}} {{Cronopar|7-2-2007|Манчестер|ENG|0|1|ESP|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|24-3-2007|Мадрид|ESP|2|1|DNK|1|Квал. за ЕП|2008|13={{suboff|64}}}} {{Cronopar|28-3-2007|Палма де Мајорка|ESP|1|0|ISL|-|Квал. за ЕП|2008|13={{suboff|43}}}} {{Cronofin|47|27||7|Фудбалска репрезентација на Шпанија#Играчи со најмногу настапи|Фудбалска репрезентација на Шпанија#Играчи со најмногу постигнати голови}} ==Титули== [[Податотека:20170122 FUENCEMILLAN 03.jpg|thumb|right|Мориентес добива почесна маскота на [[Фуенсемиљан]].]] ===Клупски=== ; Реал Мадрид *'''{{Трофеј-Шпанија (Примера Дивисион)}} [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]]''' : 2 : 2000-2001, 2002-2003 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Шпанија}} [[Суперкуп на Шпанија]]''' : 1 : 2001 *'''{{Трофеј-Лига на шампиони}} [[УЕФА Лига на шампиони|Лига на шампиони]]''' : 3 : 1997-1998, 1999-2000, 2001-2002 *'''[[Интерконтинентален куп]]''' : 2 : 1998, 2002 ; Ливерпул *'''{{Трофеј-ФА куп}} [[ФА Куп]]''' : 1 : 2005-2006 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Европа}} [[Суперкуп на УЕФА|Суперкуп на Европа]]''' : 1 : 2005 ; Валенсија *'''{{Трофеј-Куп на Шпанија}} [[Фудбалски куп на Шпанија|Куп на Шпанија]]''' : 1 : 2007-2008 ; Олимпик Марсеј *'''{{Трофеј-Франција (Лига 1)}} [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]]''' : 1 : 2009-2010 *'''{{Трофеј-Куп на Франција}} [[Фудбалски куп на Франција|Куп на Франција]]''' : 1 : 2009-2010 ===Репрезентативни=== ; Шпанија под 21 година *'''{{Трофеј-Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година}} [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|Европско првенство за играчи под 21 година]]''' : 1 : 1998 ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Шпанија |image3=Flag of Spain.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/morientes-fernando/hQJfsklj/ Фернандо Мориентес на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/fernando-morientes/profil/spieler/7531 Фернандо Мориентес на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/79744/fernando-morientes Фернандо Мориентес на espn] *[https://www.whoscored.com/players/494/show/fernando-morientes Фернандо Мориентес на whoscored] {{Navboxes |title=[[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] Титули во Лигата на шампионите [[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] |bg= #FFFFFF |fg= #002C5F |list1= {{ФК Реал Мадрид-Шампион на Европа 2002}} }} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 1998}} {{Најдобри стрелци на УЕФА Лигата на шампионите}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мориентес, Фернандо}} [[Категорија:Родени во 1976 година]] [[Категорија:Шпански фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Сарагоса]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Монако]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Ливерпул]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Валенсија]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Олимпик Марсеј]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1998]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2002]] [[Категорија:Фудбалери од Ла Лига]] [[Категорија:Живи луѓе]] 2bfm7d9uijywo85jvxjev7icrukt9qy 0 1390726 5538210 5534560 2026-04-12T21:21:35Z 19user99 72391 5538210 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | background = person | honorific_prefix = | name = Валентина Ивановна Старикова | honorific_suffix = | image = | image_upright = | image_size = | landscape = | alt = | caption = | native_name = Валентина Ивановна Старикова | native_name_lang = ru | birth_name = | alias = | birth_date = {{Birth date and age|1949|02|24}} | birth_place = [[Уфа]], Башкирска АССР, СССР | origin = | death_date = | death_place = | genre = Класична | occupation = Пијанистка, уметница и музички педагог | instrument = [[Пијано]] | discography = | years_active = | label = | current_member_of = | past_member_of = | spouse = | partner = | website = | module = | module2 = | module3 = }} '''Валентина Ивановна Старикова''' (родена на 24 февруари 1949 година) — руска [[Пијанист|пијанистка]], уметница и музички [[Наставник|педагог]]. Таа е заслужен работник за култура на Република Башкортостан,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://bashkortostan.news-city.info/docs/sistemav/dok_leqyib.htm|title=Указ Президента РБ "О присвоении почетного звания"|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905220816/http://bashkortostan.news-city.info/docs/sistemav/dok_leqyib.htm|archive-date=2019-09-05|accessdate=2016-01-19}}</ref> вонреден професор на [[Башкирски државен педагошки универзитет|Башкирскиот државен педагошки универзитет]], лауреат на меѓународни и серуски натпревари и наставник на Специјализираниот средно музички колеџ на Република Башкортостан. Таа е член на жирито на неколку меѓународни музички натпревари. ==Креативна и наставничка кариера== Старикова е една од водечките методисти по пијано во Русија.<ref name=":0">{{Cite web |url=http://vechufa.ru/exclusive/3044-u-menya-tolko-odno-lyubimoe-zanyatie.html |title=Газета «Вечерняя Уфа» 24.02.2014 |access-date=2016-01-19 |archive-date=2021-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210510142443/http://vechufa.ru/exclusive/3044-u-menya-tolko-odno-lyubimoe-zanyatie.html }}</ref> Во текот на својата кариера, таа обучила повеќе од 60 лауреати на меѓународни и серуски натпревари, вклучувајќи го и заслужниот уметник на Русија [[Сергеј Чипенко]], заслужните културни работници на Башкортостан Илдар Хисамутдинов, Татјана Лоншакова и Александра Воротник, како и пијанистите Ли Сион<ref>{{Cite web |url=http://kulturarb.ru/news/?ELEMENT_ID=22846 |title="Кореянка из Уфы покоряет Вену" |access-date=2016-01-19 |archive-date=2016-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128111923/http://kulturarb.ru/news/?ELEMENT_ID=22846}}</ref> (добитник на гран-при на музичкиот натпревар „Хајдн“, Виена, Австрија) и [[Денис Хусаинов]] (златен медалист на Меѓународните Делфиски игри и лауреат на првата награда на натпреварот по пијано „Константин Игумнов“. Нејзините дипломци предаваат и настапуваат во многу градови низ Башкортостан, Русија и во странство.<ref>{{Cite web |url=http://ssmk.bash.muzkult.ru/news_article/563565/ |title=2015-02-10 «Музыка и культура» «Всевышний, Родитель, Учитель…» |access-date=2016-01-19 |archive-date=2016-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160126201752/http://ssmk.bash.muzkult.ru/news_article/563565/}}</ref> Таа е ко-основач и едукатор на училиштето-студио „Музика за сите“.<ref>{{Cite web |url=https://www.bashinform.ru/news/735345-v-ufe-muzyke-budut-uchit-lyudey-vsekh-vozrastov/ |title=ИА "Башинформ" В Уфе музыке будут учить людей всех возрастов |access-date=2016-01-19 |archive-date=2021-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210510184049/https://www.bashinform.ru/news/735345-v-ufe-muzyke-budut-uchit-lyudey-vsekh-vozrastov/}}</ref> Таа е член на жирито на меѓународни натпревари по пијано, вклучувајќи го Меѓународниот натпревар за пијанисти и пијано ансамбли „Скавронски“, натпреварот „А. Д. Франк“ и фестивали како „На крилјата на талентот“ и „Јондоз Иле“. Таа е исто така редовен учесник и ко-организатор на научни конференции и настани на Меѓународниот форум „Уметност и образование во 21 век“. Старикова држи мастер класи во [[Русија]] и во странство ([[Индија]], [[Јужна Кореја]]) и е автор на бројни методолошки публикации за наставата по пијано.<ref>{{Cite web |url=http://kulturaufa.ru/odbor/news/?ELEMENT_ID=3779 |title=Управление по культуре и искусству Администрации городского округа город Уфа |access-date=2016-01-19 |archive-date=2021-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210512154932/https://kulturaufa.ru/odbor/news/?ELEMENT_ID=3779}}</ref> Таа е долгогодишен партнер на Меѓународната добротворна фондација „Владимир Спиваков“.<ref>{{Cite web |url=http://spivakovrb.ru/partners/1/ |title=Международный благотворительный фонд Владимира Спивакова |accessdate=2016-01-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160131001521/http://spivakovrb.ru/partners/1/ |archivedate=2016-01-31}}</ref> ==Осврти за нејзината работа== [[Јури Слесарев]], Народен уметник на Русија и професор на Московскиот државен конзерваториум изјавил: „Имав можност да ги слушнам многу од учениците на Валентина Ивановна на натпревари, мастеркласови и часови во специјалната класа по пијано. Убеден сум дека нивното високо професионално ниво е резултат на педантната работа на талентирана наставничка, за која несомнено ја сметам Старикова. Нејзиното педагошко мајсторство и методолошка експертиза ѝ овозможуваат да спроведува мастеркласови и консултации за наставници по пијано на сите нивоа на образование - училишта, колеџи и универзитети. Секогаш слушам позитивни повратни информации за овие настани од колегите. На моите часови во Московскиот конзерваториум и Централното музичко училиште, им предавав на учениците на Старикова (поточно на Денис Хусаинов и Галина Минибаева), па затоа сум особено запознаен со високиот квалитет на нејзината наставна работа.“ Таа е добитник на грант од Руската фондација за сценски уметности.<ref>[http://ufa.bezformata.ru/listnews/starikovoj-klass-demonstriroval-klass/3561224/ «Как Стариковой класс демонстрировал класс»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180718174734/http://ufa.bezformata.ru/listnews/starikovoj-klass-demonstriroval-klass/3561224/}}.</ref> ==Награди и титули== Таа е лауреат на меѓународни, национални и регионални натпревари и почесен работник на културата на Република Башкортостан. Старикова била наградена со значката „За одлична работа“ од Министерството за култура на СССР. Во 2012 година, за обуката на нејзиниот ученик [[Ли Сион]], кој ја освоил гран-при наградата, таа била наградена со специјална диплома „Најдобар наставник“ од меѓународно жири.<ref>{{Cite web |url=http://bspu.ru/node/28154 |title=Преподаватели и студенты БГПУ одержали победу в музыкальном конкурсе-фестивале |accessdate=2016-01-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160130100010/http://bspu.ru/node/28154 |archivedate=2016-01-30}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://bspu.ru/node/6224 Valentina Ivanovna Starikova on the website of Bashkir State Pedagogical University]{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://vechufa.ru/exclusive/3044-u-menya-tolko-odno-lyubimoe-zanyatie.html Biographical essay in the newspaper "Vechernyaya Ufa"] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1949 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Статии со краток опис]] h92ey8ngbzoclecjtjz3qrsaiav3hol 4 1390802 5538149 5535068 2026-04-12T18:16:47Z Виолетова 1975 /* Статија за книга */ 5538149 wikitext text/x-wiki {| class="plainlinks ombox ombox-notice" role="presentation" | class="mbox-image" |[[File:Blue_check.svg|врска=|алт=Blue tick|30x30пкс]] | class="mbox-text" | '''Оваа страница документира [[Википедија:Начела|начело]] на Википедија на македонски јазик.'''<br /><div style="font-size: 90%;"> Уредниците генерално треба да го следат, иако може да важат исклучоци. Суштинските уредувања на оваа страница треба да бидат договорно. Кога се сомневате, прво разговарајте на страницата за разговор на ова упатство. </div> | class="mbox-imageright" | |} {| class="plainlinks ombox ombox-notice nutshell" role="presentation" | class="mbox-image" |[[File:Walnut.png|врска=|алт=|30x30пкс]] | class="mbox-text" | '''Оваа страница накратко:''' *Книгата се смета за ... |} {{Значајност}} Ова упатство дава некои критериуми при одлучувањето дали книгата треба или не треба да има статија на Википедија. Задоволувањето на ова упатство за значајност генерално укажува дека книгата заслужува статија. Книга што ги исполнува или [[Википедија:Значајност|општите начела за значајност]] или критериумите наведени во ова начело, и која не е исклучена според политиката [[Википедија:Што не е Википедија|Што не е Википедија]], претпоставуваме дека заслужува посебна статија. Иако поимот „[[книга]]“ е широко дефиниран, овие критериуми не важат за следните видови публикации: [[Стрип|стрипови]]; списанија; референтни дела како што се речници, енциклопедии, атласи и алманаси; публикации специфични за музика како што се книги со упатства и нотација и либрета; прирачници за упатства; и книги за подготовка за испити. Може да се развијат специфични упатства за таквите видови книги. Дотогаш, ова упатство може да биде поучно по аналогија. Критериумите наведени подолу важат за [[Е-книга|книги во електронска форма]], како и за традиционални книги и [[манга]]. Е-книга што не ги исполнува критериумите од ова упатство е сепак значајна ако ги исполнува критериумите од упатството за значајност за содржина специфична за интернет страници. Е-книга што ги исполнува критериумите од ова начело не мора да ги исполнува критериумите од начелото за интернет содржина за да биде значајна. == Критериуми == Книгата се смета за значајна ако проверливо исполнува, преку сигурни извори, барем '''еден''' од следниве критериуми: # Книгата била предмет на обработка или цитирање на две или повеќе важни објавени дела што се појавуваат во извори кои се независни од самата книга. Ова може да вклучува објавени дела во сите форми, како што се статии во весници, други книги, телевизиски документарци, списоци на бестселери, и рецензии. Ова ''ги исклучува'' медиумските препечатувања на соопштенија за медиумите, или други публикации каде што авторот, неговиот издавач, агент или други самозаинтересирани страни рекламираат или зборуваат за книгата. # Книгата освоила значајна [[:Категорија:Книжевни награди|литературна награда]]. # Книгата е сметана од сигурни извори за значаен придонес во која било од науките, хуманистичките науки или уметностите, или поттикнала снимање на значаен филм, или друга уметничка форма, или пак друг важен настан, политичко или религиозно движење. # Книгата е, или била, повеќе години предмет на настава во две или повеќе училишта, колеџи, универзитети ''или'' постдипломски програми во која било одредена земја. # Авторот на книгата е толку историски значаен што кое било од пишаните дела на авторот може да се смета за значајно. Петте претходни критериуми не важат за сè уште необјавени книги. ===Самоиздаваштво=== Самоиздаваштвото, и/или објавувањето и плаќањето за објавување на книгата од страна на самиот автор, не се во корелација со значајноста.<ref>Постојат издавачи на книги кои печатат по нарачка, а сепак стои името на издавачката куќа како издавач, и за ова треба да се внимава.</ref> Постојат исклучоци, како што се „Рана наука во Оксфорд“ од [[Роберт Гинтер]] и „Тамерлан“ од [[Едгар Алан По]], но обете книги би се сметале за значајни врз основа на (на пример) критериум 1 и критериум 5 од горните општи критериуми. На многу самоиздадени книги им се доделени ISBN броеви, и може да се наведат во национална библиотека, односно може да се најдат преку пребарување на интернет, на пример, или може да се продаваат кај големи продавачи на книги преку интернет, на [[Amazon.com]], на пример. Но, тоа што книгата има ISBN број, или ја има на пребарување, посебно понудена да се купи, ништо од ова не е доказ за значајност. === Сè уште необјавени книги === Статиите за книги што '''сè уште не се објавени''' се прифаќаат само ако не се исклучени од политиката дека „Википедија не е кристална топка“ за да предвидува настани и појави, и само доколку авторот или значењето на книгата се значајни сами по себе. Во такви случаи, треба да има независни извори кои даваат силни докази дека книгата ќе биде објавена, и кои го вклучуваат насловот на книгата и приближен датум на објавување. === Книги кои се издадени пред 100 години и повеќе === Во врска со значајноста на книги кои се издадени пред повеќе од 100 години, треба да преовлада здравиот разум. За дела на Македонци, веројатноста е голема таквите книги да се енциклопедиски значајни да имаат за своја статија. За дела на автори од светот, можните основи за утврдување на значајност вклучуваат: колку широко е цитирана или споменувана во пишани извори таа книга, бројот на изданија на книгата, дали е препечатена, славата што книгата ја ужива или ја уживала во минатото, нејзиното место во историјата на литературата, нејзината вредност како историски извор и нејзината старост. == Статија за книга == Статиите за книги не треба да бидат преопширни. Насловот на статијата за книга треба да е во превод на македонски јазик, (оригиналното име во заграда), како што би гласел насловот доколку книгата ја држиме во раце и ја читаме на македонски јазик. Иако една книга може да биде значајна, вообичаено не е препорачливо да има посебна статија за лик или појава од книгата. Постојат исклучоци, особено во случај на многу познати книги. На пример, „[[Божиќна приказна]]“ од [[Чарлс Дикенс]] може да има посебна статија за нејзиниот протагонист, [[Ебенезер Скруџ]], или серијалот [[Песна за мраз и оган]], книги по кои е снимена серијата [[Игра на тронови]], има неколку карактери кои заслужуваат посебна статија, како [[Денерис Таргариен]], [[Џејми Ланистер]], и неколку други. {{Начела и напатствија}} [[Категорија:Википедија:Начела и напатствија]] [[Категорија:Напатствија за значајност на Википедија]] 8bfxh49ns390zmblfp9k9t1ux3oig5s 0 1391055 5538104 5536357 2026-04-12T17:07:32Z SpectralWiz 106165 5538104 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Место во Грција |name_local=Πασχαλιά |image_skyline= |caption_skyline= |image_map={{ПолКарта|Грција Скеча | ширина = | опис = <center>Местоположба на Бајрамли во општината [[Скеча (општина)|Скеча]] и областа [[Источна Македонија и Тракија]]</center> | релјефна = | натпис = Бајрамли | натпис_гол = | положба = | позадина = | бележник = | бележник_гол = | врска = | ГШ_степ = 41 | ГШ_мин = 13 | ГШ_сек = 58 | ГШ_прав = N | ГД_степ = 24 | ГД_мин = 34 | ГД_сек = 58 | ГД_прав = E }} |periph=[[Источна Македонија и Тракија]] |periphunit=[[Скеча (округ)|Скечански]] |municipality=[[Скеча (општина)|Скеча]] |municunit=Крстополе |lat_deg=41 |lat_min=14 |lon_deg=24 |lon_min=35 |elevation=210 |population_as_of=2021 |population=51 }} '''Бајрамли''' ({{Langx|el|Πασχαλιά}}, ''Пасхалија''; до 1926 г. ''Μπαϊρακλή'', ''Бајракли<ref name=":0">{{нмс|url=https://pandektis.ekt.gr/pandektis/handle/10442/171359|title=Μετονομασίες των Οικισμών της Ελλάδας|publisher=Πανδέκτης: Name Changes of Settlements in Greece|access-date=8 април 2026}}</ref>'') — село во [[Скеча (округ)|Скечанско]], [[Западна Тракија]], денес во општината [[Скеча (општина)|Скеча]] на [[Скеча (округ)|истоимениот округ]]{{efn|Бајрамли, како и целата поранешна општина Бајрамли, до Втората светска војна спаѓала во Саришабанската околија, како што било наследено и од отоманско време. Непосредно пред Втората светска војна, со посебна наредба била приклучена кон Скечанската околија.<ref name=":1">{{НМЕМ|дел=I|страници=238}}</ref>|name="Саришабан"}} во областа [[Источна Македонија и Тракија]], [[Грција]]. == Географија и местоположба == Селото се наоѓа северозападно од [[Саришабан]] и 40 км од [[Скеча]], југоисточно од селото [[Бук]], непосредно до државниот пат [[Државен пат 14 (Грција)|ЕО14]] ([[Драма (град)|Драма]]–[[Скеча]]), на десната страна на [[Места]], во југоисточните падини на [[Западни Родопи|Западните Родопи]], на надморска височина од 210 м.<ref name=":1" /> == Историја == Во XIX век Бајрамли било турско село во Саришабанската Каза на [[Драмски Санџак|Драмскиот Санџак]]. Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] г., во селото имало 250 жители, сите [[Турци]].<ref>{{МЕС|204}}</ref> Во [[Прва балканска војна|Првата балканска војна]] во 1912 г. селото е окупирано од бугарска војска. По [[Втора балканска војна|Втората балканска војна]] во 1913 г. истото е припоено кон Грција. Таа година селото броело 310 жители, кои во 1920 г. се намалиле на 308 лица.<ref name=":1" /> Во 1924 г. сите жители се иселени во [[Турција]] по сила на [[Лозански договор|Лозанскиот договор]]. На нивно место се населиле извесен број бегалски семејства од [[Понд]],<ref>{{Наведена книга|url=https://www.researchgate.net/publication/329830238_Pontiakoi_oikismoi_n_Thrakes|title=Ποντίων διαδρομές|publisher=Σύλλογος Ποντίων Νομού Ξάνθης|year=2009|location=Ξάνθη|pages=18-21}}</ref> чии број во 1928 г. изнесувал 255 жители.<ref name=":1" /> Во 1926 г. селото е преименувано во ''Пасхалија'' (Πασχαλιά).''<ref name=":0" />'' Во 1941 г. селото е окупирано од бугарски единици, кои во него завеле само 80 жители, иако веројатно се работи за грешка. Населението забележало значителен пад по крајот на [[Втората светска војна]].<ref name=":1" /> == Стопанство == Населението произведува главно [[тутун]] и помалку [[жито]], а се занимава и со [[сточарство]].<ref name=":1" /> == Население == {{Пописи-ЕМ|446|272|308|131|136|81|125|80|51}} == Наводи == {{Наводи}} ;Забелешки {{notelist}} {{Скеча}} [[Категорија:Скеча (општина)]] 1711og7p2zss0rq1iyxo91m28q9x29h 0 1391078 5538185 5537670 2026-04-12T19:07:21Z Andrew012p 85224 5538185 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Домаќинство за почетници | image = Домаќинство за почетници.jpg | caption = Плакатот на филмот | director = [[Горан Столевски]] | producer = {{Plainlist| * Блерта Башоли * [[Марија Димитрова]] * Беата Жезничек * Клаудија Смиеја * Милан Стојановиќ * Аница Тилиќ }} | writer = [[Горан Столевски]] | starring = {{Plainlist| * [[Анамарија Мартинка]] * [[Алина Сербан]] * Самсон Селим * [[Сара Климоска]] * [[Владимир Тинтор]] * [[Филип Трајковиќ]] * [[Ирена Ристиќ]] * Александра Пешевска * Миа Мустафи * Џада Селим * [[Весна Петрушевска]] * [[Благој Веселинов]] }} | music = Ален Синкауз <br> Ненад Синкауз | cinematography = Наум Доксевски | editing = [[Горан Столевски]] | production_companies = {{Plainlist| * List Production * Madants * Kinorama * Sense Productions * Industria Film * [[Film i Väst]] * Common Ground * Causeway Films * [[Tango Entertainment]] }} | distributor = {{Plainlist| * [[Focus Features]] (САД) * Maslow Entertainment (Австралија) * Madants Distribution (Полска) * [[Universal Pictures]] (меѓународно) }} | released = 6 септември 2023 г. (Венеција)<br>5 април 2024 г. (САД)<br>9 мај 2024 г. (Австралија) | runtime = 107 минути | country = {{Plainlist| * {{МКД}} * {{знамеикона|Полска}} [[Полска]] * {{знамеикона|Србија}} [[Србија]] * {{знамеикона|Австралија}} [[Австралија]] * {{знамеикона|Хрватска}} [[Хрватска]] * {{знамеикона|Косово}} [[Косово]] * {{САД}} }} | language = [[македонски јазик|македонски]]<br>[[албански јазик|албански]]<br>[[ромски јазик|ромски]] | budget = | gross = 313.445 долари |genre=драма}} {{Закосен наслов}}'''''Домаќинство за почетници''''' — [[Македонија|македонски]] драмски филм од [[2023]] г., напишан, режиран и монтиран од [[Горан Столевски]]. Во главните улоги настапуваат [[Анамарија Мартинка]], [[Алина Сербан]], Самсон Селим, [[Владимир Тинтор]], Миа Мустафи и Џада Селим. Филмот е меѓународно сопроизводство помеѓу [[Македонија]], [[Хрватска]], [[Србија]], [[Косово]], [[Полска]], [[Австралија]] и [[САД]]. Филмот својата премиера ја имал на 6 септември 2023 г. на 80. меѓународен кинофестивал во Венеција, каде ја освоил наградата „Queer Lion“. Бил избран за македонски кандидат за „Оскар“ за најдобар меѓународен долгометражен филм на 96-тото доделување на Оскарите.<ref>{{Cite web |title=Филмот "Домаќинство за почетници" е македонски кандидат за Оскар за долгометражен интернационален филм |url=https://mkd.mk/node/525144 |access-date=13 септември 2023 |website=МКД.мк |language=mk}}</ref> Во САД започнал да се прикажува на 5 април 2024 г., а подоцна и во [[Австралија]] на 9 мај 2024 г. == Содржина == Дина е принудена да ги одгледува двете ќерки на својата партнерка, иако никогаш не тежнеела да биде мајка. Како што се судираат нивните индивидуални волји, се појавува трогателна приказна за борбата на едно необично [[семејство]] да остане заедно. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Анамарија Мартинка]] || Дита |- | [[Алина Сербан]] || Суада |- | Самсон Селим || Али |- | [[Владимир Тинтор]] || Тони |- | Миа Мустафи || Ванеса |- | Џада Селим || Мија |- | [[Сара Климоска]] || Елена |- | Розафа Челај || Флора |- | Ајше Усеини || Теута |- | [[Филип Трајковиќ]] || докторот |- | [[Ирена Ристиќ]] || Нела |- | Александра Пешевска || рецепционерката |- | Зиба Радончиќ || медицинската сестра |- | [[Весна Петрушевска]] || Сандра |- | Жаклина Стефковска || Сирма |- | [[Благој Веселинов]] || Нено |- | Емилија Мицевска || Бети |- | [[Гораст Цветковски]] || Алек |- | [[Александар Степанулески]] || Никослав |- | Стразо Стаматовски || Мики |- | Славица Манаскова || Васка |- | Јасмина Василева || Стефанија |- | Стефанија Начевска || Елиф |- | [[Златко Митрески]] || полицаецот |- | Томислав Давидовски || Кемал |- | Инес Радончиќ || колегата |} == Производство == Во мај 2022 г. било најавено дека [[Горан Столевски]] ќе го режира филмот, а [[Марија Димитрова]] ќе биде продуцентка. Снимањето започнало во јули 2022 г. Во февруари 2023 г. било објавено дека глумицата [[Анамарија Мартинка]] се приклучила на екипата. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title|24244436}} [[Категорија:Филмови на македонски јазик]] [[Категорија:Филмови снимени во Скопје]] [[Категорија:Македонски филмови]] [[Категорија:Филмови од 2023 година]] 33ar35b5cgez2idotsgby5we5603pas 5538189 5538185 2026-04-12T19:24:29Z Andrew012p 85224 Вака е името 5538189 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Домаќинство за почетници | image = Домаќинство за почетници.jpg | caption = Плакатот на филмот | director = [[Горан Столевски]] | producer = {{Plainlist| * Блерта Башоли * [[Марија Димитрова]] * Беата Жезничек * Клаудија Смиеја * Милан Стојановиќ * Аница Тилиќ }} | writer = [[Горан Столевски]] | starring = {{Plainlist| * [[Анамарија Мартинка]] * [[Алина Сербан]] * Самсон Селим * [[Сара Климоска]] * [[Владимир Тинтор]] * [[Филип Трајковиќ]] * [[Ирена Ристиќ]] * Александра Пешевска * Мија Мустафа * Џада Селим * [[Весна Петрушевска]] * [[Благој Веселинов]] }} | music = Ален Синкауз <br> Ненад Синкауз | cinematography = Наум Доксевски | editing = [[Горан Столевски]] | production_companies = {{Plainlist| * List Production * Madants * Kinorama * Sense Productions * Industria Film * [[Film i Väst]] * Common Ground * Causeway Films * [[Tango Entertainment]] }} | distributor = {{Plainlist| * [[Focus Features]] (САД) * Maslow Entertainment (Австралија) * Madants Distribution (Полска) * [[Universal Pictures]] (меѓународно) }} | released = 6 септември 2023 г. (Венеција)<br>5 април 2024 г. (САД)<br>9 мај 2024 г. (Австралија) | runtime = 107 минути | country = {{Plainlist| * {{МКД}} * {{знамеикона|Полска}} [[Полска]] * {{знамеикона|Србија}} [[Србија]] * {{знамеикона|Австралија}} [[Австралија]] * {{знамеикона|Хрватска}} [[Хрватска]] * {{знамеикона|Косово}} [[Косово]] * {{САД}} }} | language = [[македонски јазик|македонски]]<br>[[албански јазик|албански]]<br>[[ромски јазик|ромски]] | budget = | gross = 313.445 долари |genre=драма}} {{Закосен наслов}}'''''Домаќинство за почетници''''' — [[Македонија|македонски]] драмски филм од [[2023]] г., напишан, режиран и монтиран од [[Горан Столевски]]. Во главните улоги настапуваат [[Анамарија Мартинка]], [[Алина Сербан]], Самсон Селим, [[Владимир Тинтор]], Мија Мустафа и Џада Селим. Филмот е меѓународно сопроизводство помеѓу [[Македонија]], [[Хрватска]], [[Србија]], [[Косово]], [[Полска]], [[Австралија]] и [[САД]]. Филмот својата премиера ја имал на 6 септември 2023 г. на 80. меѓународен кинофестивал во Венеција, каде ја освоил наградата „Queer Lion“. Бил избран за македонски кандидат за „Оскар“ за најдобар меѓународен долгометражен филм на 96-тото доделување на Оскарите.<ref>{{Cite web |title=Филмот "Домаќинство за почетници" е македонски кандидат за Оскар за долгометражен интернационален филм |url=https://mkd.mk/node/525144 |access-date=13 септември 2023 |website=МКД.мк |language=mk}}</ref> Во САД започнал да се прикажува на 5 април 2024 г., а подоцна и во [[Австралија]] на 9 мај 2024 г. == Содржина == Дина е принудена да ги одгледува двете ќерки на својата партнерка, иако никогаш не тежнеела да биде мајка. Како што се судираат нивните индивидуални волји, се појавува трогателна приказна за борбата на едно необично [[семејство]] да остане заедно. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Анамарија Мартинка]] || Дита |- | [[Алина Сербан]] || Суада |- | Самсон Селим || Али |- | [[Владимир Тинтор]] || Тони |- | Миа Мустафи || Ванеса |- | Џада Селим || Мија |- | [[Сара Климоска]] || Елена |- | Розафа Челај || Флора |- | Ајше Усеини || Теута |- | [[Филип Трајковиќ]] || докторот |- | [[Ирена Ристиќ]] || Нела |- | Александра Пешевска || рецепционерката |- | Зиба Радончиќ || медицинската сестра |- | [[Весна Петрушевска]] || Сандра |- | Жаклина Стефковска || Сирма |- | [[Благој Веселинов]] || Нено |- | Емилија Мицевска || Бети |- | [[Гораст Цветковски]] || Алек |- | [[Александар Степанулески]] || Никослав |- | Стразо Стаматовски || Мики |- | Славица Манаскова || Васка |- | Јасмина Василева || Стефанија |- | Стефанија Начевска || Елиф |- | [[Златко Митрески]] || полицаецот |- | Томислав Давидовски || Кемал |- | Инес Радончиќ || колегата |} == Производство == Во мај 2022 г. било најавено дека [[Горан Столевски]] ќе го режира филмот, а [[Марија Димитрова]] ќе биде продуцентка. Снимањето започнало во јули 2022 г. Во февруари 2023 г. било објавено дека глумицата [[Анамарија Мартинка]] се приклучила на екипата. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title|24244436}} [[Категорија:Филмови на македонски јазик]] [[Категорија:Филмови снимени во Скопје]] [[Категорија:Македонски филмови]] [[Категорија:Филмови од 2023 година]] 2hssi7l2coobd1ugzoeg58fuo611hgt 5538190 5538189 2026-04-12T19:24:48Z Andrew012p 85224 5538190 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Домаќинство за почетници | image = Домаќинство за почетници.jpg | caption = Плакатот на филмот | director = [[Горан Столевски]] | producer = {{Plainlist| * Блерта Башоли * [[Марија Димитрова]] * Беата Жезничек * Клаудија Смиеја * Милан Стојановиќ * Аница Тилиќ }} | writer = [[Горан Столевски]] | starring = {{Plainlist| * [[Анамарија Мартинка]] * [[Алина Сербан]] * Самсон Селим * [[Сара Климоска]] * [[Владимир Тинтор]] * [[Филип Трајковиќ]] * [[Ирена Ристиќ]] * Александра Пешевска * Мија Мустафа * Џада Селим * [[Весна Петрушевска]] * [[Благој Веселинов]] }} | music = Ален Синкауз <br> Ненад Синкауз | cinematography = Наум Доксевски | editing = [[Горан Столевски]] | production_companies = {{Plainlist| * List Production * Madants * Kinorama * Sense Productions * Industria Film * [[Film i Väst]] * Common Ground * Causeway Films * [[Tango Entertainment]] }} | distributor = {{Plainlist| * [[Focus Features]] (САД) * Maslow Entertainment (Австралија) * Madants Distribution (Полска) * [[Universal Pictures]] (меѓународно) }} | released = 6 септември 2023 г. (Венеција)<br>5 април 2024 г. (САД)<br>9 мај 2024 г. (Австралија) | runtime = 107 минути | country = {{Plainlist| * {{МКД}} * {{знамеикона|Полска}} [[Полска]] * {{знамеикона|Србија}} [[Србија]] * {{знамеикона|Австралија}} [[Австралија]] * {{знамеикона|Хрватска}} [[Хрватска]] * {{знамеикона|Косово}} [[Косово]] * {{САД}} }} | language = [[македонски јазик|македонски]]<br>[[албански јазик|албански]]<br>[[ромски јазик|ромски]] | budget = | gross = 313.445 долари |genre=драма}} {{Закосен наслов}}'''''Домаќинство за почетници''''' — [[Македонија|македонски]] драмски филм од [[2023]] г., напишан, режиран и монтиран од [[Горан Столевски]]. Во главните улоги настапуваат [[Анамарија Мартинка]], [[Алина Сербан]], Самсон Селим, [[Владимир Тинтор]], Мија Мустафа и Џада Селим. Филмот е меѓународно сопроизводство помеѓу [[Македонија]], [[Хрватска]], [[Србија]], [[Косово]], [[Полска]], [[Австралија]] и [[САД]]. Филмот својата премиера ја имал на 6 септември 2023 г. на 80. меѓународен кинофестивал во Венеција, каде ја освоил наградата „Queer Lion“. Бил избран за македонски кандидат за „Оскар“ за најдобар меѓународен долгометражен филм на 96-тото доделување на Оскарите.<ref>{{Cite web |title=Филмот "Домаќинство за почетници" е македонски кандидат за Оскар за долгометражен интернационален филм |url=https://mkd.mk/node/525144 |access-date=13 септември 2023 |website=МКД.мк |language=mk}}</ref> Во САД започнал да се прикажува на 5 април 2024 г., а подоцна и во [[Австралија]] на 9 мај 2024 г. == Содржина == Дина е принудена да ги одгледува двете ќерки на својата партнерка, иако никогаш не тежнеела да биде мајка. Како што се судираат нивните индивидуални волји, се појавува трогателна приказна за борбата на едно необично [[семејство]] да остане заедно. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Анамарија Мартинка]] || Дита |- | [[Алина Сербан]] || Суада |- | Самсон Селим || Али |- | [[Владимир Тинтор]] || Тони |- | Мија Мустафа || Ванеса |- | Џада Селим || Мија |- | [[Сара Климоска]] || Елена |- | Розафа Челај || Флора |- | Ајше Усеини || Теута |- | [[Филип Трајковиќ]] || докторот |- | [[Ирена Ристиќ]] || Нела |- | Александра Пешевска || рецепционерката |- | Зиба Радончиќ || медицинската сестра |- | [[Весна Петрушевска]] || Сандра |- | Жаклина Стефковска || Сирма |- | [[Благој Веселинов]] || Нено |- | Емилија Мицевска || Бети |- | [[Гораст Цветковски]] || Алек |- | [[Александар Степанулески]] || Никослав |- | Стразо Стаматовски || Мики |- | Славица Манаскова || Васка |- | Јасмина Василева || Стефанија |- | Стефанија Начевска || Елиф |- | [[Златко Митрески]] || полицаецот |- | Томислав Давидовски || Кемал |- | Инес Радончиќ || колегата |} == Производство == Во мај 2022 г. било најавено дека [[Горан Столевски]] ќе го режира филмот, а [[Марија Димитрова]] ќе биде продуцентка. Снимањето започнало во јули 2022 г. Во февруари 2023 г. било објавено дека глумицата [[Анамарија Мартинка]] се приклучила на екипата. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title|24244436}} [[Категорија:Филмови на македонски јазик]] [[Категорија:Филмови снимени во Скопје]] [[Категорија:Македонски филмови]] [[Категорија:Филмови од 2023 година]] 30a64swo0x42jx9jhy8h27you24k8w9 0 1391185 5538211 5537500 2026-04-12T21:23:12Z 19user99 72391 5538211 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Олга Гурамишвили-Николаѕе | image = Olga Guramishvili-Nikoladze, 1878.png | alt = A photograph of a young woman gazing to the left whose head is resting on her left fist | caption = Гурамишвили-Николаѕе во 1878 година | native_name = ოლღა გურამიშვილი-ნიკოლაძე | birth_name = <!-- only use if different from name --> | birth_date = {{Birth date|1855|07|29|df=y}} | birth_place = [[Авчала]], [[Кавкаски Вицекралство]], [[Руска империја]] | death_date = {{Death date and age|1940|05|24|1855|07|29|df=y}} | death_place = [[Тбилиси]], [[Грузиска ССР]] | other_names = | occupation = биолог, едукатор | years_active = 1875–1912 година | known_for = | notable_works = | spouse = {{marriage |[[Нико Николаѕе]]|1883}} | children = 3 | family = [[Гурамишвили]] }} '''Олга Гурамишвили-Николаѕе''' ([[Грузиски јазик|грузиски]]: ოლღა გურამიშვილი-ნიკოლაძე; 29 јули 1855 – 24 мај 1940) — [[Грузијци|грузиски]] биолог и едукатор. Како една од првите жени што студирала во странство, таа се стекнала со диплома по [[педагогија]] и донела напредни методи на настава во Грузија. Во 1886 година, таа основала женско училиште, а подоцна и женска гимназија, во Диди Џихаиши. Во училиштето, таа го вовела свиларството во земјата и ги учела своите ученици механичко плетење и ткаење. Во подоцнежната кариера, таа била претседател на училишниот одбор во [[Поти]] од 1894 до 1912 година. Таа е запаметена по нејзиниот придонес во образованието, а една улица во [[Тбилиси]] го носи нејзиното име. ==Ран живот== Олга Александар асули Гурамишвили (Олга ќерка на Александар Гурамишвили) била родена на 29 јули 1855 година во Долна Авчала, северно предградие на Тифлис (познато по 1936 година како Тбилиси), во Кавкаското Вицекралство на Руската Империја{{sfn|ჭილაძე|2003}} во старата благородничка династија Гурамишвили, од принцот Александар Гурамишвили (роден 1825 година) и неговата сопруга, принцезата Кетеван Туманишвили (родена 1825 година).{{sfn|Hewitt|2005|p=283}} Таа била во роднинска врска со грузискиот поет Давит Гурамишвили и роднина и кума на принцезата Олга Гурамишвили-Чавчаваѕе, грузиска литературна личност, мажена за Илија Чавчаваѕе. По завршувањето на средното образование, Гурамишвили посетувала Тифлиска женска гимназија. Со надеж дека ќе стане наставничка по [[агрономија]], по завршувањето на средното образование, таа посетувала предавања по биологија кај професорот Тархнишвили. Во тоа време, имало малку можности за универзитетско студирање за жените во Руската Империја, а Гурамишвили сонувала да оди во странство за да го продолжи своето образование во Швајцарија. Нејзиниот татко бил против планот, но нејзината мајка ја охрабрила Гурамишвили, која го добила пасошот на Ефросина Николаѕе, постара сестра на Нико Николаѕе, и се упатила кон [[Цирих]] во 1872 година.{{sfn|ჭილაძე|2003}}{{sfn|ჩიხლაძე|1976}}{{sfn|მელაშვილი|2015}} Во раните 1870-ти години, [[Швајцарија]] била место за собирање на руските револуционери кои ја проповедале социјалистичката доктрина. Гурамишвили, една од првите грузиски жени кои студирале во странство, се вклучила во студентското движење и станала активна со други грузиски студентки како Фефо Елиозишвили, Екатерина Меликишвили, Пелагија Нацвлишвили, Екатерина „Като“ Џапариѕе (сестра на Агрипина Џапариѕе), Олимпијада Николаѕе и Маријам Церетели. Кога Ѓорѓи Церетели основал организација позната како უღელი საზოგადოება (''Друштво на јарем''), поддржана од Сергеј Мески и Нико Николаѕе во 1873 година, Гурамишвили станала член на групата. Нејзината наведена цел била студентите во странство да ја изучуваат [[Социјализам|социјалистичката доктрина]] за да ја ослободат својата татковина и да формираат републиканска држава. Во 1874 година, царскиот режим издал декрет со кој се барало од студентките да го напуштат Универзитетот во Цирих и да се вратат во своите татковини. Наместо тоа, Гурамишвили заминала со Нико да студира на Универзитетот во Женева, каде што членовите на Јаремот се поврзале поблиску со радикалните филозофии и интелигенцијата во Западна Европа и Русија. Иако Нико бил романтично заинтересиран за Гурамишвили, таа уживала во својата слобода и студии.{{sfn|ჭილაძე|2003}}{{sfn|ბიბილეიშვილი|2010}} Нико ја напуштил Женева и отишол во Париз, каде што се оженил со [[Полјаци|Полјачка]], Богумила Земјанска, која живеела некое време во неговиот роден град, Кутаиси. Тие имале три деца - син кој починал млад и две ќерки, Нино и Елизабет, позната како „Лоло“.{{sfn|ჭილაძე|2003}}{{sfn|Abzianidze|2012|p=39}} Тој и Гурамишвили започнале преписка во овој период, која траел до крајот на нивниот живот. Откако станал социјалист, Гурамишвили редовно присуствувал на состаноците на секцијата на Меѓународното здружение на работници каде што дискутирале за прашања како што се [[Национализам|национализмот]], интернационализмот, правото на глас на жените и еднаквоста, како и социо-економските и политичките политики на [[Париска комуна|Париската комуна]]. Многу од предавањата се фокусирале на доктрината на [[Карл Маркс]]. Во своите мемоари, револуционерната фигура, Николај Морозов, напишал дека Като Николаѕе, Машико Церетели и Гурамишвили можеле да се најдат како трио на речиси секој собир на меѓународната заедница во Женева или на француските комунисти. Откако ги завршила студиите по педагогија, Гурамишвили кратко живеела во Санкт Петербург, но била протерана од Русија поради нејзината поврзаност со Николај Михајловски и народниците.{{sfn|ჭილაძე|2003}} ==Кариера== [[File:Niko Nikoladze, a prominent Georgian statesman, with his family in 1902.jpg|thumb|300px|Олга со нејзиниот сопруг Нико и нивните ќерки во Алев (Савој, Франција). Фотографија од нивниот син [[Џорџ Николаѕе]], 1902 година]] По враќањето во Грузија во 1875 година, Гурамишвили почнала да работи во машката гимназија управувана од Јаков Гогебашвили. Првично, другите инструктори се спротивставиле на вработувањето на жена, но нејзиното образование наскоро почнало да добива восхитување. Приближно во исто време, Нико, кој живеел помеѓу Париз и Тифлис од 1871 година, основајќи и пишувајќи за голем број револуционерни периодични списанија, се вратил во Грузија. Откако предавал во гимназијата пет години, Гурамишвили заминала во 1880 година и го придружувала Нико кога бил уапсен и протеран во [[Ставрополски Крај|Ставропол]], иако не се воздржал од своите радикални издавачки активности.{{sfn|ჭილაძე|2003}}{{sfn|Mikaberidze|2015|p=499}} Во 1881 година, тие се преселиле во Санкт Петербург, иако не можеле да се венчаат. Разводот бил тежок процес во тој период и барал дозвола од Светиот синод. Нико и Земјанска формално се разделиле на почетокот на летото 1883 година, а на 29 јули, тој и Гурамишвили се венчале во црквата Кашвети во Тифлис. Следната година, нивната ќерка Русудан (1884–1981) била родена во Санкт Петербург.{{sfn|Karaulshchikov|Kinslow|Lyandres|2017}} Во 1886 или 1887 година, семејството се преселило во Диди Џихаиши,{{sfn|ჭილაძე|2003}}{{sfn|Abzianidze|2012|p=36}}{{sfn|Lyandres|2014|p=44}} во регионот Имерети во западна Грузија. Гурамишвили отворила училиште за девојки кое вовело нови методи на настава, доведувајќи учители од Тифлис за да помогнат во унапредувањето на нејзините идеи. Една од нив била Нино Ткешелашвили, која ја ангажирала како учителка по руски јазик.{{sfn|Mchedlishvili|2012}} Другите деца на двојката, Ѓорѓи (1888–1931) и Тамар (1892–1939) биле родени во тоа време.{{sfn|Mikaberidze|2015|pp=498–499}}{{sfn|O'Connor|Robertson|2018}} Во 1894 година, таа отворила женска гимназија, која се фокусирала на земјоделските науки. Откако довела свилени црви од [[Лион]], Франција, таа ги подучувала своите ученици свиларство, како и машинско плетење и ткаење. Подоцна истата година, тие се преселиле во Поти, каде Нико бил градоначалник до 1912 година. Додека живееле во Поти, Гурамишвили продолжила да се фокусира на образованието, служејќи како претседател на училишниот одбор.{{sfn|Abzianidze|2012|p=41}} До 1916 година, Нико работела во [[Санкт Петербург]], откако се вработила во одборот на „Рускаја волија“, водечко левоориентирано списание. Кога започнала [[Февруарска револуција|Февруарската револуција]], семејството веднаш го поддржало создавањето на Привремениот комитет на Државната дума и двете ќерки почнале да работат како телефонски оператори за новото советско раководство.{{sfn|Lyandres|2014|p=36}} Напролет, Нико и Гурамишвили се вратиле во Тифлис, каде што тој станал еден од основачите на Националната демократска партија.{{sfn|Siharulidze|2010}} На 5 септември, Русудан го напуштила новопреименуваниот Петроград со својот син за да се врати во семејниот дом во Диди Џихаиши и да ги избегне превирањата на револуцијата. Таа почнала да работи како наставничка во гимназијата што ја основала нејзината мајка. Кога Грузија ја стекнала својата независност во 1918 година, Нико станал член на Уставотворното собрание и бил на таа функција до 1921 година. Кога Советите ја нападнале Грузија, и семејството се преселило во [[Лондон]] три години, пред да се врати во Тифлис, каде што Нико починал во 1928 година.{{sfn|Lyandres|2014|pp=44, 46}} ==Смрт и наследство== Гурамишвили починала на 24 мај 1940 година во Тбилиси. Во 1957 година, нејзините останки биле преместени во Пантеонот на Мтацминда каде што бил погребан нејзиниот сопруг Нико. Таа е запаметена како една од првите Грузијки кои студирале во странство и вовеле педагогија во Грузија. Повеќе од 7.000 од писмата што ги размениле Гурамишвили и Николаѕе биле зачувани и се чуваат во архива во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]]. Мал дел од нив бил објавен како პიშუ ტებე од И. А. Мески. Во 2018 година, Градскиот совет на Тбилиси преименувал дел од улицата Теодор Афанасиев во округот Исани во нејзина чест.{{sfn|''Legislative Herald of Georgia''|2018}} Нејзината ќерка Русудан станала [[Хемија|хемичарка]] и се омажила за рускиот историчар Михаил Полиевктов. Ѓорѓи станал добро познат [[Математика|математичар]]. Тамар, академик, [[Физиологија|физиолог]] и една од првите жени во Грузија што учествувала на меѓународни спортски настани, се омажила за еден од колегите на Ѓорѓи, Николоз Мускелишвили.{{sfn|O'Connor|Robertson|2018}}{{sfn|Natsvlishvili|2015|p=20}} == Наводи == === Цитати === {{Наводи|30em}} === Библиографија === {{refbegin|30em}} *{{cite magazine |last1=Abzianidze |first1=Zaza |title=The Architect of Future Georgia |url=https://issuu.com/moditogeorgia/docs/modi_issuu |date=February 2012 |magazine=Modi to Georgia |publisher=Publishing House Modi Ltd. |location=Tbilisi, Georgia |oclc=1003149930 |pages=36–41 |access-date=10 October 2019 |archive-date=16 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516235616/https://issuu.com/moditogeorgia/docs/modi_issuu |url-status=dead }} *{{cite web |last1=ბიბილეიშვილი |first1=ლია |title=ოლგა გურამიშვილი |url=https://burusi.wordpress.com/2010/11/02/nikoladze/ |date=11 February 2010 |website=Burusi |publisher=თენგიზ ვერულავა, M.D. |access-date=12 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170712143114/https://burusi.wordpress.com/2010/11/02/nikoladze/ |archive-date=12 July 2017 |location=Tbilisi, Georgia |language=Georgian |trans-title=Olga Guramishvili |postscript=. Blog is edited by Tengiz Verulava, editor of the scientific peer-reviewed journals ''Health Policy and Insurance'' and ''Cardiology, Cardiac Surgery – Prevention, Communication''.}} *{{cite web |last1=ჩიხლაძე |first1=ნინო |title=ოლღა გურამიშვილი-ნიკოლაძე (1855–1940) |url=http://nateba.websail.net/biographies/73-guramishvili-nikoladzisa |website=nateba.websail.net |publisher=ქალების ინიციატივა თანასწორობისათვის |access-date=3 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190929223126/http://nateba.websail.net/biographies/73-guramishvili-nikoladzisa |archive-date=29 September 2019 |location=Tbilisi, Georgia |language=Georgian |trans-title=Olga Guramishvili-Nikoladze (1855–1940) |url-status=usurped |date=1976}} *{{cite web |last1=ჭილაძე |first1=თინა |title=ნიკოლაძეთა ოჯახის ქალები |url=http://www.bu.org.ge/x1190?page=1&tab=2 |website=bu.org.ge |publisher=[[Tbilisi State University]] |access-date=3 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191002232254/http://www.bu.org.ge/x1190?page=1&tab=2 |archive-date=2 October 2019 |location=Tbilisi, Georgia |language=Georgian |trans-title=Women of the Nikoladze Family |date=2003 |id=Niko Nikoladze 160: Anniversary Collection, MFN: 68783, p=78-84}} *{{cite book |last=Hewitt |first=George |title=Georgian: A Learner's Grammar |url=https://books.google.com/books?id=30B-AgAAQBAJ&pg=PA283 |edition=2nd |year=2005 |publisher=[[Routledge]] |location=London, England |isbn=978-1-134-31658-8}} *{{cite web |last1=Karaulshchikov |first1=Taras |last2=Kinslow |first2=Kenneth |last3=Lyandres |first3=Natasha |title=Polievktov-Nikoladze Family Papers |url=https://archivesspace.library.nd.edu/repositories/3/resources/1598 |website=[[Hesburgh Library]] |publisher=[[University of Notre Dame]] |access-date=11 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191011194608/https://archivesspace.library.nd.edu/repositories/3/resources/1598 |archive-date=11 October 2019 |location=Notre Dame, Indiana |date=2017 |id=collection #MSE/REE 0001}} *{{cite book |last=Lyandres |first=Semion |title=The Fall of Tsarism: Untold Stories of the February 1917 Revolution |url=https://books.google.com/books?id=cTATDAAAQBAJ&pg=PA11 |date=2014 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford, United Kingdom |isbn=978-0-19-871348-7}} *{{cite web |last1=Mchedlishvili |first1=David A. |title=საქართველოს ბიოგრაფიულ ლექსიკონში: ნინო ტყეშელაშვილი |url=http://www.nplg.gov.ge/bios/ka/00005810/ |website=nplg.gov.ge |publisher=[[National Parliamentary Library of Georgia]] |access-date=11 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190929222116/http://www.nplg.gov.ge/bios/ka/00005810/ |archive-date=29 September 2019 |location=Tbilisi, Georgia |language=Georgian |trans-title=Georgian Biographical Dictionary: Nino Tkeshelashvili |date=2012}} *{{cite web |last1=მელაშვილი |first1=თამთა |title=ციურიხელი გოგოები: მე-19 საუკუნის ქართველი სტუდენტების კვალდაკვალ |url=http://feminism-boell.org/ka/2015/06/03/ciurixeli-gogoebi-me-19-saukunis-kartveli-studentebis-kvaldakval |website=[[Heinrich-Böll-Stiftung]] |publisher=Heinrich-Böll-Stiftung South Caucasus Regional Office |access-date=9 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191002235237/http://feminism-boell.org/ka/2015/06/03/ciurixeli-gogoebi-me-19-saukunis-kartveli-studentebis-kvaldakval |archive-date=2 October 2019 |location=Tbilisi, Georgia |language=Georgian |trans-title=Zürich Girls: Following in the Footsteps of 19th-Century Georgian Students |date=3 June 2015}} *{{cite book |last=Mikaberidze |first=Alexander |title=Historical Dictionary of Georgia |url=https://books.google.com/books?id=JNNQCgAAQBAJ&pg=PA499 |edition=2nd |date=2015 |publisher=[[Rowman & Littlefield Publishers]] |location=Lanham, Maryland |isbn=978-1-4422-4146-6}} *{{cite journal |last1=Natsvlishvili |first1=Paata |title=Was the "Unknown French Boy" in 1900 actually from Georgia? |journal=[[Journal of Olympic History]] |date=March 2015 |volume=23 |issue=3 |pages=20–26 |url=http://isoh.org/wp-content/uploads/2015/03/309.pdf |access-date=13 October 2019 |publisher=International Society of Olympic Historians |location=London |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310200950/http://isoh.org/wp-content/uploads/2015/03/309.pdf |archive-date=10 March 2018 |issn=1085-5165}} *{{cite web |last1=O'Connor |first1=John J. |last2=Robertson |first2=Edmund F. |title=Nikoloz Muskhelishvili |url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/history/Biographies/Muskhelishvili.html |website=MacTutor History of Mathematics Archive |publisher=School of Mathematics and Statistics [[University of St Andrews]] |access-date=11 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191011181720/http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/history/Biographies/Muskhelishvili.html |archive-date=11 October 2019 |location=St Andrews, Fife, Scotland |date=September 2018}} *{{cite news |last1=Siharulidze |first1=Madona |title=Regular Political Errors or Fear of Loss of Power? – Part One |url=https://www.georgianjournal.ge/society/152-regular-political-errors-or-fear-of-loss-of-power-part-one-.html |newspaper=[[Georgian Journal]] |access-date=12 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191012161728/https://www.georgianjournal.ge/society/152-regular-political-errors-or-fear-of-loss-of-power-part-one-.html |archive-date=12 October 2019 |location=Tbilisi, Georgia |date=23 September 2010}} *{{cite news |ref={{harvid|''Legislative Herald of Georgia''|2018}} |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=ქ.თბილისში, ისნის რაიონში, თეოდორე აფანასიევის ქუჩის მონაკვეთისთვის საზოგადო მოღვაწის ოლღა გურამიშვილი-ნიკოლაძის სახელის მინიჭების შესახებ |url=https://matsne.gov.ge/ka/document/view/4210433?publication=0 |access-date=12 October 2019 |newspaper=Legislative Herald of Georgia |publisher=Ministry of Justice of Georgia |date=25 May 2018 |location=Tbilisi, Georgia |archive-url=https://web.archive.org/web/20191012225805/https://matsne.gov.ge/ka/document/view/4210433?publication=0 |archive-date=12 October 2019 |language=Georgian |trans-title=Concerning the Name of Public Figure Olga Guramishvili-Nikoladze for Theodore Afanasiev Street Section in Isani District, Tbilisi}} {{refend}} [[Категорија:Починати во 1940 година]] [[Категорија:Родени во 1855 година]] [[Категорија:Статии со извори на грузиски (ka)]] [[Категорија:Статии со текст на грузиски]] s3dpuwvgp4g8rlknxsuqv1srqf49oj2 0 1391187 5538315 5537834 2026-04-13T11:32:55Z SpectralWiz 106165 5538315 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Место во Грција |name_local=Σταυρούπολη |image_skyline=Stavroupoli, Greece - panoramio - stathop.jpg |caption_skyline=Поглед на селото |image_map={{ПолКарта|Грција Скеча | ширина = | опис = <center>Местоположба на Крстополе во општината [[Скеча (општина)|Скеча]] и областа [[Источна Македонија и Тракија]]</center> | релјефна = | натпис = Крстополе | натпис_гол = | положба = | позадина = | бележник = | бележник_гол = | врска = | ГШ_степ = 41 | ГШ_мин = 11 | ГШ_сек = 56 | ГШ_прав = N | ГД_степ = 24 | ГД_мин = 42 | ГД_сек = 23 | ГД_прав = E }} |periph=[[Источна Македонија и Тракија]] |periphunit=[[Скеча (округ)|Скечански]] |municipality=[[Скеча (општина)|Скеча]] |municunit=Крстополе |lat_deg=41 |lat_min=12 |lon_deg=24 |lon_min=42 |elevation=110 |population_as_of=2021 |population=373 }} '''Крстополе''' или '''Крсто Поле''', '''Крстопол''' (во минатото: '''Ениќој''', '''Ени Ќој'''; {{Langx|el|Σταυρούπολη}}, ''Ставруполи''; до 1920 г. ''Γενή'' ''Κιόι'', ''Гени Ќој''<ref name=":I">{{нмс|url=https://pandektis.ekt.gr/pandektis/handle/10442/168821|title=Μετονομασίες των Οικισμών της Ελλάδας|publisher=Πανδέκτης: Name Changes of Settlements in Greece|access-date=10 април 2026}}</ref>) — мало гратче во [[Скеча (округ)|Скечанско]], [[Западна Тракија]], денес во општината [[Скеча (општина)|Скеча]] на [[Скеча (округ)|истоимениот округ]]{{efn|Крстополе, како и целата поранешна општина Крстополе, до 1923 г. спаѓало во Драмскиот округ, но со наредба од 24 ноември 1923, Вл. в/к бр. 349/1923 е одвоено од Драма и приклучено кон Скечанскиот округ.|name="Драма"}} во областа [[Источна Македонија и Тракија]], [[Грција]]. Населението брои 373 жители (2021). == Географија и местоположба == Селото се наоѓа 52 км источно од [[Драма (град)|Драма]] и 36 км северозападно од [[Скеча]], во мала котлина покрај реката [[Места]], на нејзината лева страна, на надморска височина од 110 м.'''<ref name=":1">{{НМЕМ|дел=I|страници=161-162}}</ref>''' Сместено е во подножјето на [[Западни Родопи|Западните Родопи]], близу до реката Дермен, лева притока на Места.<ref>{{Генштаб}}</ref> Низ Крстополе минува државниот пат [[Државен пат 14 (Грција)|ЕО14]] ([[Драма (град)|Драма]]–[[Скеча]]), а во непосредна близина и железничката пруга [[Солун]]-[[Дедеагач]] со сопствена [[ЖС „Крстополе“|железничка станица]].'''<ref name=":1" />''' == Историја == === Во Отоманското Царство === [[Податотека:Nedyalko Kilev, Shteryu Georgiev, Atanas Tropchov.JPG|лево|мини|Неделко Килев, Штерју Георгиев, непознат и Атанас Тропчов (Тропчев) во [[Чепеларе]], 1899 г.]] Во подробен регистар на санџакот Паша од 1569–70 г. даночно обврзаното население на Ениќој и маалото [[Габрово (Скечанско)|Габрово]], се наведува вака: 3 неженети муслимани, 59 христијански семејства, 168 неженети христијани и 3 вдовици.<ref name="Митринов 151">{{cite journal|last=Митринов|first=Георги|authorlink=|year=2018|title=Българското възрожденско църковно-историческо наследство в Беломорието. ΙΙ. Надписи на икони и плащаници|url=https://ibl.bas.bg/izvestiya/wp-content/uploads/2019/01/IZVESTIA-IBE-XXXI-137-161-Mitrinov.pdf|format=|journal=Известия на Института за български език „Проф. Любомир Андрейчин“|location=София|publisher=Българска академия на науките|volume=XXXI|issue=|pages=151-152|doi=|id=|accessdate=|coauthors=|month=|lang-hide=|lang=}}</ref> Кон крајот на XIX век Крстополе било големо македонско село во Скечанската Каза на [[Ѓумурџински Санџак|Ѓумурџинскиот Санџак]]. [[Тодор Симовски]] погрешно го посочува целото тогашно население како [[Турци|турско]].'''<ref name=":1" />''' Според некои извори, покрај христијаните, во Крстополе се населиле и бегалци од неколку околни исламизирани села: од [[Брештене]] <small>(Ис Јорен)</small>, [[Скеча (округ)|Скечанско]], и од [[Чајлик]], [[Муратли]] и [[Мунчино]], [[Саришабанско]].<ref>Вулев, Г. Село Кръсто поле, Еникьой, Ксантийско. С., 1972, с. 16-17.</ref> Во 1870 г. во Крстополе било отворено бугарско училиште. Од 1870–1874 г. во него предавал даскал [[Јаков Змејковиќ]] од с. [[Вруток]], [[Полошка Котлина|Полошко]].<ref>{{Citation|title=Родопски будители|url=http://www.librarysm.com/Downloads/rodopbut.ppt|accessdate=2011-02-28|archivedate=2015-10-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151018065634/http://www.librarysm.com/Downloads/rodopbut.ppt}}</ref> Во текот на учебната 1909/1910 г. наставниот кадар броел 7 лица, а имало 194 ученици распоредени во 4 одделенија и 3 паралелки. Еден од наставниците бил писателот Дамјан Калфов, кој предавал во селото во периодот 1907–1910 г.<ref name=":0">{{Георгиев Трифонов 12|250}}</ref> Летото 1900 г. [[Тодор Халчев]] основал и раководел револуционерн комитет на [[ВМОРО]] во Крстополе, во кои учествувале неговите браќа Васил и Атанас, како и [[Неделко Килев]], Димитар Бечиров, Штерју Георгиев (Гочев), Иван Белков, Михаил Палатев, Петар Херов, Михаил Караџов, Георги Матинов, Георги Бодуров, Штерју Керезов, Стамат Бечов, Александар Вулев, Кирјак Чулбуров, Сава Гочев, Тодор Бечиров, Сава Колцев, Нашо Вулев и други.<ref>{{Караманджуков|165}}</ref> Во селото имало 30 [[гркомански]] куќи, коишто до одреден степен ја ограничувале револуционерната активност.<ref>{{Караманджуков|173}}</ref> До 1909 г. Крстополе имало околу 300 куќи, од кои 220 [[Бугарската егзархија|егзархиски]], 50 [[Цариградска патријаршија|патријаршиски]] и 30 муслимански. Главен поминок на населението било [[Тутунарство|тутунарството]].<ref name=":0" /> Според статистиката на [[Љубомир Милетиќ]], во 1912 г. Крстополе било едно од двете македонски христијански села во Скечанската Каза. За двете села [[Габрово (Скечанско)|Габрово]] и Ениќој, Милетиќ посочува население од 600 [[Бугарска егзархија|егзархиски]] семејства.<ref>{{БИМ}}</ref><ref name=":2">{{Наведена книга|url=http://www.promacedonia.org/bmark/lm_tr/index.html|title=Разорението на тракийскитѣ българи прѣзъ 1913 година|last=Милетичъ|first=Л.|publisher=Българска академия на наукитѣ. Държавна печатница|year=1918|location=София|pages=299}}</ref> === Во Грција === [[Податотека:Stavroupoli-deserted-house.jpg|мини|Напуштена куќа во Крстополе (1990)]] Во [[Прва балканска војна|Првата балканска војна]] во 1912 г. селото е окупирано од бугарска војска. По [[Втора балканска војна|Втората балканска војна]] во 1913 г. истото е припоено кон Грција. Таа година Крстополе броело 2.137 жители.'''<ref name=":1" />''' Дел од жителите избегале во [[Смољан (област)|Пашмаклиско]], плашејќи се од истребување од страна на околното турско население, а дел заминал за градот [[Скеча]], кој влегол во рамките на [[Царството Бугарија]]. Весникот „Трговски светилник“ известува дека до летото 1914 г., меѓу многуте бегалци во Скеча, имало 166 семејства со 865 членови од Ени Ќој (''Ени Кьой'') {{Крат|т.е.|то ест}} од Крстополе.<ref>''„Търговски фар“'', бр. 573, 22 юни 1914 г., Заселването на бежанците от Мала Азия, Тракия и Македония</ref> По отстапувањето на [[Западна Тракија]] по крајот на [[Првата светска војна]] (1918), Македонците од Крстополе повторно биле принудени да се преселат, упатувајќи се на север кон Бугарија.<ref>Вулев, Георги. Село Кръстополе, Еникьой, Ксантийско. София, 1972, стр. 101-102.</ref> Во 1920 г. селото е преименувано во ''Ставруполи'' (Σταυρούπολη).<ref name=":I" /> Во 1923 г. сите муслимани се иселени во [[Турција]] по сила на [[Лозански договор|Лозанскиот договор]]. На нивно место се доведени 277 бегалски семејства (вкупно 1.121 бегалец) од разни места во [[Мала Азија]], [[Понд]] и [[Источна Тракија]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://stavrakoudis.econ.uoi.gr/deth/to/73211901-stavroupolis.html|title=Προέλευση προσφύγων που εγκαταστάθηκαν στoν οικισμό: Σταυρούπολις|accessdate=10 април 2026}}</ref> но и семејства од небегалско потекло.<ref name=":1" /> Во 1940 г. Крстополе е евидентирано со 3.108 жители, од кои 2.213 од машки пол, што значи дека во оваа бројка биле пресметани и припадниците на овде стационираниот воен полк на жандармериската поткоманда со повеќе од 1.300 души. Со наредба бр. 107 од 26 септември 1946 г. Крстополе добило статус на градска општина, со вкупна површина од {{Км2|94,5}}.'''<ref name=":1" />''' За време на [[Втората светска војна]], од 1941 г. селото е одново окупирано од бугарски единици. На 1 септември 1941 г., со исполнување на наредба на тогашниот Министерски совет на [[Царство Бугарија]], кај селото е основан логорот „[[Крсто Поле (логор)|''Ениќој'']]“ или „''Крстополе''“, во документи именуван како ''Населба на Државна сигурност № 2''. Во логорите власта претежно праќала дејци од [[Бугарска комунистичка партија|БКП]], [[ВМРО (Обединета)]] и други противници на власта на [[Богдан Филов]]. Логорот исто така имало улога во [[Холокаустот]] со нејзиното интернирање на лица од [[Евреи|еврејско потекло]].<ref>[http://www.lostbulgaria.com/?cat=161 Архивни снимки]</ref> == Стопанство == Населепието, покрај други дејности, претежно се занимава со земјоделство. Главни производи се [[памук]], [[тутун]], [[жито]] и други земјоделски производи, а делумно се занимава и со [[сточарство]]. За потребите на месното и околното население, во Крстополе постојат повеќе трговски и занаетчиски дуќани.'''<ref name=":1" />''' == Население == {{Пописи-ЕМ|3.108|1.386|1.375|1.282|1.216|901|832|536|373}} == Општествени установи == * Пошта * Полициска станица * Околиски суд == Културни и природни знаменитости == '''Цркви''' * [[Црква „Св. Благовештение“ - Крстополе|Црква „Св. Благовештение“]] — главна селска црква, подигната во 1858 г. * [[Црква „Св. Архангели“ - Крстополе|Црква „Св. Архангели“]] '''Параклиси''' * „Св. Недела“ * „Св. Димитриј“ == Личности == '''Родени во Крстополе''' * [[Александар Вулев]] (?–1906) — револцуионер од ВМОРО * [[Гаврил Караоланов]] — револуционер и општественик * [[Георги Чалбуров]] (1896–1960) — трговец и општественик во Бугарија * [[Неделко Килев]] (1882–1944) — револцуионер од ВМОРО * [[Тодор Халчев]] (1867–?) — револцуионер од ВМОРО '''По потекло од Крстополе''' * [[Катерина Сакеларопулу]] (р. 1956) — поранешна [[Претседател на Грција|претседателка]] на [[Грција]] == Поврзано == * [[Крсто Поле (логор)|Крстополе (логор)]] — [[концентрационен логор]] од времето на [[Втората светска војна]] == Наводи == {{Наводи}} ;Забелешки {{notelist}} {{Скеча}} [[Категорија:Скеча (општина)]] cfkxsgs1pcihgz5qezvf2ot4qf0d2m6 0 1391199 5538233 5537445 2026-04-13T06:21:19Z P.Nedelkovski 47736 ситна поправка 5538233 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{Автоматска таксокутија |image=CynoglossumOfficinale-bloem-kl.jpg |image_caption=''[[Cynoglossum officinale]]'' |taxon=Cynoglossum |authority=[[Карл Линеј|L.]] (1753) |type_species=''[[Cynoglossum officinale]]'' |type_species_authority=L. |synonyms = *''Mapuchea'' {{small|Serrano, R.Carbajal & S.Ortiz (2016)}} *''Paracynoglossum'' {{small|Popov (1953)}} *''Pardoglossum'' {{small|E.Barbier & Mathez (1973)}} |synonyms_ref = {{r|powo}} }} '''''Cynoglossum''''' — [[род (биологија)|род]] на растенија со мали цветови од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[Boraginaceae]]. Вклучува 81 [[вид (биологија)|вид]] домороден во [[Евроазија]], [[Африка]], [[Нова Гвинеја]] и [[Австралија]].<ref name=powo>{{нмс |title=''Cynoglossum'' L. |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30003351-2 |website=Plants of the World Online |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |access-date=18 July 2024}}</ref> ''[[Cynoglossum officinale]]'' е [[автохтони видови|автохтон]] во Азија, Африка и Европа. [[Внесен вид|внесен]] е во Северна Америка и се смета за [[Штетен плевел|проблематичен плевел]] бидејќи неговите чички се лепат за [[волната]] на [[овците]] и на други животни. Тој исто така е токсичен за [[говедо|говедата]] и другите животни што пасат поради присуството на пиролизидински алкалоиди, кои кога се проголтани можат да доведат до оштетување на [[црн дроб|црниот дроб]] и [[фотосензитивност]] кај добитокот.<ref>{{нмс |last1=Smith Thomas |first1=Heather |title=Why photosensitivity in cattle can be a serious problem |url=https://www.beefmagazine.com/cattle-nutrition/why-photosensitization-in-cattle-can-be-a-serious-problem |website=BEEF Magazine |publisher=BEEF Magazine |access-date=June 24, 2025}}</ref> ==Опис== Cynoglossum се [[Едногодишно растение|едногодишни]], [[двегодишно растение|двегодишни или повеќегодишни тревести растенија. Листовите им се наизменични, ланцетни. Базалните листови се со подолги дршки. Стеблените листови се со куси дршки или приседнати, често делумно го опфаќаат стеблото. [[Цвет]]овите обично се без [[прицветник|брактеи]], собрани во двојни срповидни [[соцветие|соцветија]]. [[Чашка]]та e петделна, всечена речиси до основата, при образување на плодот малку се зголемува. [[Венечно ливче|Венчето]] е сино, темносино, црвено, црвено-виолетово или виолетово, поретко белузлаво, петделно со куса, цилиндрична или инковидна трубичка и со чиниесто (дисковидно) проширен дел, со 5 лушпи во отворот на венечната трубичка. Има пет [[прашник|прашници]], затворени во венечната трубичка. Столпчето eсо главичест жиг. Плодот се распаѓа на 4 едносемени јајцевидни или речиси топчести оревчиња, чија надворешна страна може да биде испупчена или пак сплескана или слабо вдлабната, со задебелен раб.<ref name=FM>{{наведена книга |title=ФЛОРА НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА |last=Матевски |first=Владо |authorlink=Владо Матевски |author= |year=2010 |publisher= [[МАНУ]]|location=Скопје |isbn=978-608-203-052-4 |page=167-168|pages=190 |url=https://www.researchgate.net/profile/Vlado-Matevski/publication/270242406_FLORA_NA_REPUBLIKA_MAKEDONIJA_II1/links/54a3affb0cf267bdb90436d5/FLORA-NA-REPUBLIKA-MAKEDONIJA-II-1.pdf |accessdate=10 април 2026}}</ref> ==Видови== До јули 2024 година имало 81 прифатен вид од овој род:{{r|powo}} {{Columns-list|colwidth=35em| * ''[[Cynoglossum aequinoctiale]]'' {{small|T.C.E.Fr.}} * ''[[Cynoglossum alpestre]]'' {{small|Ohwi}} * ''[[Cynoglossum alpinum]]'' {{small|(Brand) Riedl}} * ''[[Cynoglossum alticola]]'' {{small|Hilliard & B.L.Burtt}} * ''[[Cynoglossum amabile]]'' {{small|Stapf & J.R.Drumm.}} * ''[[Cynoglossum amplifolium]]'' {{small|Hochst. ex A.DC.}} * ''[[Cynoglossum asperrimum]]'' {{small|Nakai}} * ''[[Cynoglossum australe]]'' {{small|R.Br.}} * ''[[Cynoglossum × austriacum]]'' {{small|Rech.}} * ''[[Cynoglossum austroafricanum]]'' {{small|Hilliard & B.L.Burtt}} * ''[[Cynoglossum baeticum]]'' {{small|Sutorý}} * ''[[Cynoglossum barbaricinum]]'' {{small|Arrigoni & Selvi}} * ''[[Cynoglossum birkinshawii]]'' {{small|J.S.Mill.}} * ''[[Cynoglossum borbonicum]]'' {{small|(Lam.) Bory}} * ''[[Cynoglossum bottae]]'' {{small|Deflers}} * ''[[Cynoglossum brandii]]'' {{small|Sutorý}} * ''[[Cynoglossum castaneum]]'' {{small|Riedl}} * ''[[Cynoglossum celebicum]]'' {{small|Brand}} * ''[[Cynoglossum cernuum]]'' {{small|Baker}} * ''[[Cynoglossum cheirifolium]]'' {{small|L.}} * ''[[Cynoglossum cheranganiense]]'' {{small|Verdc.}} * ''[[Cynoglossum clandestinum]]'' {{small|Desf.}} * ''[[Cynoglossum coeruleum]]'' {{small|Hochst. ex A.DC.}} * ''[[Cynoglossum columnae]]'' {{small|Ten.}} * ''[[Cynoglossum creticum]]'' {{small|Mill.}} * ''[[Cynoglossum dalianum]]'' {{small|Sutorý}} * ''[[Cynoglossum densefoliatum]]'' {{small|Chiov.}} * ''[[Cynoglossum dioscoridis]]'' {{small|Vill.}} * ''[[Cynoglossum divaricatum]]'' {{small|Stephan ex Lehm.}} * ''[[Cynoglossum formosanum]]'' {{small|Nakai}} * ''[[Cynoglossum gansuense]]'' {{small|Y.L.Liu}} * ''[[Cynoglossum germanicum]]'' {{small|Jacq.}} * ''[[Cynoglossum glabellum]]'' {{small|Riedl}} * ''[[Cynoglossum hanangense]]'' {{small|Verdc.}} * ''[[Cynoglossum hellwigii]]'' {{small|Brand}} * ''[[Cynoglossum hispidum]]'' {{small|Thunb.}} * ''[[Cynoglossum holosericeum]]'' {{small|Steven}} * ''[[Cynoglossum inyangense]]'' {{small|E.S.Martins}} * ''[[Cynoglossum javanicum]]'' {{small|(Lehm.) A.DC.}} * ''[[Cynoglossum kandavanense]]'' {{small|(Bornm. & Gauba) Akhani}} * ''[[Cynoglossum karamojense]]'' {{small|Verdc.}} * ''[[Cynoglossum krasniqii]]'' {{small|Wraber}} * ''[[Cynoglossum lanceolatum]]'' {{small|Forssk.}} * ''[[Cynoglossum × legionense]]'' {{small|Rothm.}} * ''[[Cynoglossum lowryanum]]'' {{small|J.S.Mill.}} * ''[[Cynoglossum macrocalycinum]]'' {{small|Riedl}} * ''[[Cynoglossum macrolimbe]]'' {{small|Riedl}} * ''[[Cynoglossum magellense]]'' {{small|Ten.}} * ''[[Cynoglossum maghrebicum]]'' {{small|Sutorý}} * ''[[Cynoglossum mathezii]]'' {{small|Greuter & Burdet}} * ''[[Cynoglossum mediterraneum]]'' {{small|Sutorý}} * ''[[Cynoglossum meeboldii]]'' {{small|Brand}} * ''[[Cynoglossum microglochin]]'' {{small|Benth.}} * ''[[Cynoglossum × modorense]]'' {{small|Rech.}} * ''[[Cynoglossum monophlebium]]'' {{small|Baker}} * ''[[Cynoglossum montanum]]'' {{small|L.}} * ''[[Cynoglossum natolicum]]'' {{small|(Bornm.) Sutorý}} * ''[[Cynoglossum nebrodense]]'' {{small|Guss.}} * ''[[Cynoglossum nova-guineese]]'' {{small|Riedl}} * ''[[Cynoglossum obtusicalyx]]'' {{small|Retief & A.E.van Wyk}} * ''[[Cynoglossum officinale]]'' {{small|L.}} * ''[[Cynoglossum papuanum]]'' {{small|Schltr. ex O.Brand}} * ''[[Cynoglossum pitardianum]]'' {{small|Greuter & Burdet}} * ''[[Cynoglossum pustulatum]]'' {{small|Boiss.}} * ''[[Cynoglossum rochelia]]'' {{small|A.DC.}} * ''[[Cynoglossum sabirense]]'' {{small|(R.R.Mill & A.G.Mill.) J.R.I.Wood}} * ''[[Cynoglossum semnanicum]]'' {{small|Khat.}} * ''[[Cynoglossum seravshanicum]]'' {{small|(B.Fedtsch.) Popov}} * ''[[Cynoglossum spelaeum]]'' {{small|Hilliard & B.L.Burtt}} * ''[[Cynoglossum sphacioticum]]'' {{small|Boiss. & Heldr.}} * ''[[Cynoglossum stewartii]]'' {{small|Kazmi}} * ''[[Cynoglossum timorense]]'' {{small|Riedl}} * ''[[Cynoglossum torvum]]'' {{small|Dimon & M.A.M.Renner}} * ''[[Cynoglossum trinervium]]'' {{small|(Duthie) Greuter & Stier}} * ''[[Cynoglossum trollii]]'' {{small|Melch.}} * ''[[Cynoglossum tsaratananense]]'' {{small|J.S.Mill.}} * ''[[Cynoglossum tubiflorum]]'' {{small|(Murb.) Greuter & Burdet}} * ''[[Cynoglossum ukaguruense]]'' {{small|Verdc.}} * ''[[Cynoglossum vanense]]'' {{small|Sutorý}} * ''[[Cynoglossum viridiflorum]]'' {{small|Pall. ex Lehm.}} * ''[[Cynoglossum wallichii]]'' {{small|G.Don}} * ''[[Cynoglossum watieri]]'' {{small|(Batt. & Maire) Braun-Blanq. & Maire}} * ''[[Cynoglossum wildii]]'' {{small|E.S.Martins}} * ''[[Cynoglossum yemenense]]'' {{small|(R.R.Mill & A.G.Mill.) Verdc.}} * ''[[Cynoglossum zeylanicum]]'' {{small|(Sw. ex Lehm.) Thunb. ex Brand}} }} ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рвр|Cynoglossum}} {{Викивидови-ред|Cynoglossum}} {{Taxonbar|from=Q751937}} [[Категорија:Cynoglossum| ]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 0sjdunhwexqfadz553xepizl2mzvya3 0 1391217 5538077 5537513 2026-04-12T13:35:15Z 19user99 72391 5538077 wikitext text/x-wiki {{Во тек}} {{Инфокутија Граѓански немири|title=Словачки протести 2024–2026|partof=[[Southeast Europe protests (2024–present)]], [[Slovak opposition to sanctions on Russia]] and [[Democratic backsliding in Slovakia]]|image=2025 Slovak protests, Freedom Square, Bratislava, 2025-01-24.jpg|caption=Протестите во [[Плоштадот на слободата]] во [[Братислава]], 24 јануари 2025|date=23 декември 2024<ref>{{cite web|url=https://newsnow.tasr.sk/hundreds-protesting-in-bratislava-against-premiers-visit-to-moscow/|title=Hundreds Protesting in Bratislava against Premier's Visit to Moscow|date=23 December 2024|website=The News Agency of the Slovak Republic}}</ref>–9 мај 2025<ref>{{cite web|url=https://www.ta3.com/clanok/992779/seria-protestov-slovensko-je-europa-sa-nateraz-konci-organizatori-sa-rozlucia-zhromazdenim-pri-prilezitosti-dna-europy|title=Séria protestov Slovensko je Európa sa nateraz končí. Organizátori sa rozlúčia zhromaždením pri príležitosti Dňa Európy|trans-title=The series of protests titled "Slovakia is Europe" is coming to an end for now. The organizers will bid farewell with a rally on the occasion of Europe Day|website=[[TA3]]|language=sk|date=2025-05-05|accessdate=2025-05-05}}</ref><br>17 ноември 2025<ref>{{cite web|url=https://spectator.sme.sk/politics-and-society/c/slovakia-protests-tens-of-thousands-rally-against-robert-fico-on-velvet-revolution-anniversary|title=From chalk to a roar: Slovakia’s rain-soaked crowds revive the spirit of 1989|date=17 November 2025|website=The Slovak Spectator}}</ref>–денес<ref>{{cite web|url=https://protesty.info/posts|title=Zoznam protestov a udalostí|trans-title=List of protests and events|language=sk|website=protesty.info}}</ref>|place=[[Словачка]]{{efn|Спорадични, мали протести се одржаа и во неколку европски метрополи, вклучувајќи ги Прага, Краков, Виена, Берлин и Копенхаген.}}|causes='''Декември 2024–Мај 2025:''' * Анти-[[Украина|украински]], анти-[[НАТО]] И [[Евроскептицизам|Евроскептични]] политики имплементирани од [[Словачки премиер]] [[Роберт Фицо]] **Прекинување на воената помош за Украина за време на [[руската инвазија на Украина]] **Противставување на санкциите на Европската Унија против Русија **Закани за блокирање на членството на Украина и во НАТО и во [[Пристапувањето на Украина во Европската Унија|ЕУ]] **Предлози за повлекување на Словачка од [[Европската Унија]] и НАТО '''Ноември 2025 година–денес:''' *Суспендирање на законот за дојавувачи *Уредбата на Бенеш резултира со построга регулатива за етничките малцинства|goals='''Декември 2024–мај 2025:''' * Оставка на премиерот Роберт Фицо (неуспешна) * Откажување од проруско, антиукраинско и евроскептичко усогласување на надворешната политика (неуспешна) * Повторно воспоставување на проевропска, проукраинска и про-НАТО надворешна политика (неуспешна) * Оставка на министерката за култура Мартина Шимковичова (неуспешна) '''Ноември 2025–денес:''' * Оставка на премиерот Роберт Фицо * Обновување на законот за информатори * Либерализација на законот за малцинства * Повторно воспоставување на проевропска, проукраинска и про-НАТО надворешна политика|methods=Демонстрации, [[граѓанска непослушност]]|status=|result=Тековно *Имплементиран е новиот закон за невладини организации *[[Самуел Мигаљ]] назначен за министер за инвестиции, регионален развој и информатика *[[Рудолф Хулијак]] назначен за министер за спорт и туризам *[[Ричард Раши]] избран за [[Список на претседатели на словачките парламенти|Претседател на Националниот совет]] *[[Четврт кабинет на Фицо|Владата]] го преживеала гласањето за недоверба|side1={{flagicon|SVK}} [[File:Flag of Europe.svg|22px|border|link=Pan-European identity]] '''Opposition''' * [[Progressive Slovakia|PS]] * [[Christian Democratic Movement|KDH]] * [[Freedom and Solidarity|SaS]] * [[Slovakia (political party)|Slovakia]] * [[Democrats (Slovakia)|Democrats]] * [[Most–Híd]] * Anti-government protesters and activists * Non-governmental organizations|side2={{flagicon|Slovakia}} '''[[Четврт кабинет на Фицо|Влада]]''' * [[Насока – Социјалдемократија|Смер-СД]] * [[Глас – Социјалдемократија|Глас-СД]] * [[Словачка национална партија|СНС]] * {{symbol|Official_Seal_SIS.png}} [[Slovenská informačná služba|Slovak Information Service]] * {{symbol|Znak ministerstva vnútra Slovenskej republiky.png}} [[Ministry of Interior of the Slovak Republic|Ministry of Interior]] ** {{symbol|Slovakia police logo.svg}} [[Police Corps]] '''Подржани од:'''<br />{{flagicon image|Flag_of_the_President_of_Slovakia.svg}} [[Претседател на Словачка]]|leadfigures1=* [[Михал Шимечка]] * [[Милан Мајерски]] * [[Бранислав Гролинг]] * [[Игор Матовиќ]] * [[Јарослав Наќ]]|leadfigures2=*{{flagicon image|Coat of arms of Slovakia.svg}} [[Роберт Фицо]]{{Clear}} * [[Матуш Шутај Ешток]] * [[Андреј Данко]] * [[Павол Гашпар]] * {{flagicon image|Flag_of_the_President_of_Slovakia.svg}} [[Петер Пелегрини]]|howmany1=Демонстранти:{{plainlist| *~3,000 (23.12.2024)<ref name=sme-2024-12-23>{{cite web|url=https://domov.sme.sk/c/23427986/dost-bolo-ruska-protest-online.html|title=Dosť bolo Ruska. Pred Úradom vlády sa zišli stovky ľudí na proteste proti Ficovi v Moskve|website=[[Sme]]|language=sk|date=2024-12-23|accessdate=2025-01-26}}</ref> *~4,000 (03.01.2025)<ref>{{cite web|url=https://suspilne.media/917721-fico-id-do-moskvi-u-slovaccini-projsla-akcia-protestu/|title="Фіцо, їдь до Москви": У Словаччині пройшла акція протесту|website=Суспільне телебачення і радіомовлення України|language=uk|date=2025-01-04|accessdate=2025-01-26}}</ref> *~15,000 (10.01.2025)<ref>{{cite web|url=https://www.aktuality.sk/clanok/e7tA6f1/slobodne-doma-v-europe-skandoval-hlucne-dav-k-protestom-sa-pripojili-tisice-ludi/|title=Slobodne, doma, v Európe, skandoval hlučne dav. K protestom sa pripojili tisíce ľudí|publisher=Aktuality.sk|language=sk|date=2025-01-10|accessdate=2025-01-26}}</ref> *{{nowrap|~100,000 (24.01.2025)<ref>{{cite web|url=https://dennikn.sk/4433820/mier-ukrajine-upravil-odhad-ucasti-na-proteste-na-35-az-40-tisic-ludi-ako-sa-pocita-velky-dav-demonstrantov/|title=Mier Ukrajine upravil odhad účasti na proteste na 35- až 40-tisíc ľudí. Ako sa počíta veľký dav demonštrantov|publisher=[[Denník N]]|language=sk|date=2025-01-28|accessdate=2025-01-28}}</ref>}}}}|howmany2=|injuries=|fatalities=|arrests=}} Широки демонстрации, во кои учествувале десетици илјади словачки граѓани кои се мобилизирале низ цела Словачка, се одржувале, првенствено во знак на протест против проруските политики на премиерот на Словачка, Роберт Фицо. Демонстрациите, организирани од „Мир за Украина“, се одржале во повеќе од дваесетина различни области низ целата земја. И покрај нивниот обем, протестите не довеле до промена во владината политика, а Фицо останал на функцијата додека неговата администрација ја консолидирала власта преку реконструкција на кабинетот и ново законодавство. == Позадина == [[Податотека:PM_of_Slovakia_Robert_Fico_meeting_President_Putin.jpg|мини|Роберт Фицо се ракува со [[Владимир Путин]] во [[Москва]], 22 декември 2024 година]] Протестите се појавија како одговор на дипломатските акции и политичките позиции на премиерот на Словачка Роберт Фицо по неговото враќање на власт во октомври 2023 година. Неговата партија „Насока - Социјалдемократија“ (Смер-СД) обезбеди изборна победа на платформа која комбинираше проруски чувства со антиамериканска и евроскептична реторика, што доведе до значителни промени во надворешната политичка ориентација на Словачка. Под водство на Фицо, Словачка спроведе неколку контроверзни промени во политиката, кои вклучуваа прекин на воената помош за Украина, изразено спротивставување на санкциите на Европската Унија против Русија, ветување дека ќе го блокира потенцијалното членство на Украина во НАТО и предлог за повлекување на Словачка од Европската Унија и НАТО.<ref>{{Cite AV media |url=https://apnews.com/video/europe-slovakia-slovakia-government-ukraine-government-european-union-5ea43a0002194e97a8950f47a286f6ce |title=Slovakia poll could see shift in Ukraine support |access-date=2025-01-25 |website=AP News}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=2025-01-24 |title=Tens of thousands protest in Slovakia over pro-Russia policies of populist leader Fico |url=https://apnews.com/article/slovakia-anti-government-protests-russia-robert-fico-bfd1a3b2277d91fcf55b698b9c5dae55 |access-date=2025-01-25 |website=AP News}}</ref> Во април 2024 година, словачката влада, под водство на Роберт Фицо, одобри закон со кој ќе се укине постојната јавна радиодифузна служба Радио и телевизија на Словачка (RTVS) и ќе се замени со нов субјект наречен Словачка телевизија и радио (STVR). Примарното оправдување се базираше на обвинувања за политички активизам и недостаток на објективност. „Ситуацијата во РТВС е неодржлива... [таа] не може да биде објективна бидејќи е во постојан конфликт со словачката влада“, рече премиерот Роберт Фицо. Генералниот директор на СТВР сега го избира совет чии членови ги назначуваат министерот за култура, министерот за финансии и парламентот, каде што владејачката коалиција има мнозинство, давајќи им непропорционална моќ на Фицо и неговите сојузници врз радиодифузната служба.<ref>{{Cite news |date=2024-04-24 |title=Slovakia's populist government to replace public broadcaster |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-68887663 |access-date=2025-01-28|website=BBC News}}</ref> На 15 мај 2024 година, Фицо беше застрелан и критично повреден за време на обидот за атентат извршен од 71-годишниот Јурај Цинтула, кој изјави дека дејствувал првенствено поради противењето на владата на Фицо на воената помош на Украина за време на руската инвазија на Украина.<ref name="politico">{{Cite web |title=Fico's 'Judas' government should have backed Ukraine, shooting suspect says |url=https://www.politico.eu/article/slovak-pm-robert-fico-attack-shooting-suspect-policies-ukraine-war/ |website=[[Politico]]|date=23 May 2024 }}</ref> По неговото закрепнување, на 5 јуни 2024 година, Роберт Фицо објави 14-минутен претходно снимен говор на интернет, нарекувајќи го потенцијалниот убиец „активист на словачката опозиција“ што се претвори во „гласник на злото и политичката омраза“ создадена и исфрлена од контрола од „неуспешната и фрустрирана опозиција“. Фицо тврдеше дека политичката опозиција од левицата покажала „насилни или омразни ексцеси“ против неговата демократски избрана влада поради верувањето дека надворешната политика фокусирана на Западот е единствениот прифатлив пристап, особено во врска со руско-украинската војна, верувајќи дека „правото на различно мислење престанало да постои во Европската Унија“.<ref name=":02">{{Cite web |title=Robert Fico: Slovak PM blames opposition's "hatred" for shooting |url=https://www.bbc.com/news/articles/c899yq888jeo |access-date=6 June 2024 |website=BBC News |date=5 June 2024}}</ref> На 12 јуни, владата на Фицо откри низа мерки за подобрување на безбедноста на политичарите и другите важни поединци како одговор на обидот за атентат. Тие вклучуваа забрана за протести пред резиденциите на политичарите и во рамките на 50 метри од седиштето на владата и претседателството, доделување долгорочни резиденции за претседателот, премиерот и претседателот на Националниот совет и безбедност за лидерите на сите политички партии во Националниот совет, генералниот обвинител и претседателот на Уставниот суд.[14] Предлозите беа одобрени од Националниот совет на 27 јуни и ќе стапат во сила на 15 јули. Опозициските групи и Амнести Интернешнл ги критикуваа мерките како обид за ограничување на правото на собирање.<ref>{{Cite web |date=12 June 2024 |title=Slovakia plans to boost politicians' protection after assassination attempt on populist premier |url=https://apnews.com/article/slovakia-protection-politicians-assassination-attempt-fico-9d5c7cdbe03536b0c182185c5682a1e2 |access-date=12 June 2024 |website=AP News}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 June 2024 |title=Slovakia to boost protections for politicians after assassination attempt on populist premier Fico |url=https://apnews.com/article/slovakia-legislation-gatherings-fico-assassination-protection-66ba48210486555a1f49222702dfcc46 |access-date=28 June 2024 |website=AP News}}</ref> Покрај тоа, словачката влада се соочи со потенцијални економски последици од прекинот на транзитот на руски гас предизвикан од заострувањето на санкциите од страна на Украина против Лукоил, најголемата приватна нафтена компанија во Русија. Ова вклучуваше забрана за снабдување на Лукоил со нафта и доделување на неговите договорни обврски за снабдување со нафта во Унгарија и Словачка преку гасоводот Дружба на други компании. [[File:Dutch TTF Natural Gas.svg|thumb|350px|{{legend|#799cff|outline=#2962ff|[[Title Transfer Facility|TTF]] цени на природен гас во Европа}}{{small|(1 јануари 2021 година – 30 јануари 2025 година)}}]] На 31 декември 2024 година, истече петгодишниот договор потпишан во 2019 година за транзит на руски природен гас низ Украина. Следниот ден, притисокот во ГТС постепено се намали, а во 07:00 часот (UTC+2), вентилот конечно беше исклучен на станицата во близина на градот Суџа во Курската област. И покрај фактот дека Украина ја објави својата намера да одбие да го продолжи договорот за транзит на гас со Газпром уште за време на молдавската енергетска криза во 2022 година, а Роберт Фико имаше доволно време да обезбеди енергетска независност од Русија и да ги диверзифицира испораките на гас, тој го потроши залудно.<ref>{{cite web|url=https://www.naftogaz.com/en/interviews/ukraine-will-not-extend-gas-transit-contract-with-russia-interview-deutsche-welle|title=Ukraine plans to end Russian gas transit contract in 2024 – interview for Deutsche Welle|website=[[Naftogaz]]|date=2023-10-24|accessdate=2025-01-25}}</ref><ref>{{cite web|url=https://kyivindependent.com/fico-refused-kyivs-offers-to-help-with-gas-supplies-zelensky-says/|title=Fico refused Kyiv's offers to help with gas supplies, Zelensky says|publisher=[[The Kyiv Independent]]|date=2025-01-12|accessdate=2025-01-25}}</ref> Кога Украина понуди да помогне во организирањето на снабдувањето со гас произведен во Азербејџан, Фико одби и повтори дека сака да продолжи да купува само руски гас.<ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-10/europe-in-talks-to-keep-russia-ukraine-gas-pipeline-flowing|title=Europe in Talks to Keep Russia-Ukraine Gas Pipeline Flowing|website=[[Bloomberg News|Bloomberg]]|date=2024-06-10|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://epravda.com.ua/power/zelenskiy-viklyuchiv-tranzit-ukrajinoyu-rosiyskogo-gazu-pid-viglyadom-azerbaydzhanskogo-801110/|title=Зеленський виключив транзит Україною російського газу під виглядом азербайджанського|website=[[Ukrainska Pravda]]|language=uk|date=2024-12-19|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.euronews.com/my-europe/2024/12/19/ukraine-will-not-allow-transit-of-russian-gas-with-azeri-label-zelenskyy-says-dashing-slov|title=Ukraine will not allow transit of Russian gas with Azeri label, Zelenskyy says, dashing Slovak hopes|website=[[Euronews]]|date=2024-12-19|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://kyivindependent.com/zelensky-offers-ukraine-as-transit-hub-for-azerbaijani-gas-to-europe/|title=Zelensky offers Ukraine as transit hub for Azerbaijani gas to Europe|website=[[The Kyiv Independent]]|date=2025-01-28|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://e.dennikn.sk/minuta/4433918|title=Robert Fico označil vyjadrenie Volodymyra Zelenského o možnom tranzite plynu z Azerbajdžanu za krycí manéver|website=[[Denník N]]|language=sk|date=2025-01-28|accessdate=2025-01-28}}</ref> Според Фицо, Словачка, која заработува пари од транспорт на руски гас преку парадржавниот Еустрим, ќе изгуби половина милијарда евра годишно во иднина.<ref name=":03">{{Cite web |date=2024-07-30 |title=EU irritated with Hungary, Slovakia over their Russian oil spat with Ukraine, Politico reports |url=https://kyivindependent.com/eu-irritated-with-hungary-over-its-russian-oil-spat-with-ukraine/ |access-date=2024-07-31 |website=The Kyiv Independent}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-08-23 |title=European Commission sees 'no reason to be concerned' about ban on Lukoil's oil supplies to Hungary, Slovakia |url=https://kyivindependent.com/european-commission-sees-no-reason-to-be-concerned-about-lukoils-oil-supplies-to-hungary-slovakia/ |access-date=2025-01-22 |website=[[The Kyiv Independent]]}}</ref> Сепак, во пракса, компанијата не донесе половина милијарда евра на државата ниту пред ниту за време на руската инвазија на Украина: во периодот 2022–2024 година, обемот на гас, заедно со неговите приходи, падна уште повеќе, а во 2023 година компанијата пријави загуба. Ова довело до понатамошен антагонизам кон украинската влада од страна на Фицо и понатамошни барања за запирање на европските санкции и воена помош.<ref>{{cite web|url=https://demagog.sk/vyrok/49838|title=Fact-checking Robert Fico: My strácame od 500 miliónov do 1,5 miliardy, záleží od toho, aký bude dopad na cenu komodity preto, lebo takto rozhodol prezident Zelenskyj|website=Demagog.sk|language=sk|date=2025-01-15|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=2025-01-10 |title=Thousands rally across Slovakia to protest prime minister's pro-Russia policies |url=https://apnews.com/article/slovakia-fico-gas-protest-ukraine-russia-putin-89b40c83c8ef53a64fb20f6e28196856 |access-date=2025-01-25 |website=AP News}}</ref> На 17 јануари 2025 година, за време на вечерното емитување на РТВС, Тибор Гашпар, заменик-претседател на Националниот совет и истакнат член на Смер-СД, посочи дека иако Смер-СД во моментов не дава приоритет или не се стреми да ја напушти Европската унија или НАТО, обете организации се развиваат. Тој изјави дека, под специфични околности, Словачка дури може да размисли за повлекување, иако секоја таква одлука треба да се донесе преку референдум, отсликувајќи го процесот со кој Словачка првично се приклучи на овие организации.<ref>{{cite web|url=https://spravy.pravda.sk/domace/clanok/737743-tibor-gaspar-pripustil-moznost-vystupenia-slovenska-z-eu-a-nato-hlas-akukolvek-diskusiu-na-tuto-temu-odmieta/|title=Gašpar pripustil možnosť vystúpenia Slovenska z EÚ a NATO. Hlas to odmieta, reagoval aj Pellegrini|website=[[Pravda (Slovakia)|Pravda]]|date=2025-01-18|accessdate=2025-08-20}}</ref> Претседателот Петер Пелегрини брзо одговори, повикувајќи се на меморандумот од септември 2024 година потпишан од највисоките уставни претставници на Словачка, потврдувајќи го „неоспорното членство“ и во ЕУ и во НАТО, додека Хлас-СД, еден од коалициските партнери, отфрли каква било дискусија за повлекување, инсистирајќи дека демократските и безбедносните интереси на Словачка остануваат поврзани со овие сојузи. Главните опозициски партии, исто така, остро ги осудија забелешките.<ref>{{cite web|url=https://www.noviny.sk/politika/1013699-podpredseda-parlamentu-tibor-gaspar-nevylucil-vystupenie-z-eu-jeho-vyrok-rozviril-napatie-na-politickej-scene|title=Podpredseda parlamentu Tibor Gašpar nevylúčil vystúpenie z EÚ. Jeho výrok rozvíril napätie na politickej scéne|website=[[TV JOJ]]|date=2025-01-18|accessdate=2025-08-20}}</ref> Во видео објавено подоцна, Гашпар ги бранеше своите забелешки нагласувајќи дека секој избор за излегување од големите европски или трансатлантски организации треба да биде демократски и да се базира на согласност од граѓаните, поточно преку референдум, и инсистираше дека неговиот став е во согласност со националните интереси.<ref>{{cite web|url=https://tvnoviny.sk/domace/clanok/947093-tibor-gaspar-prelomil-mlcanie-objasnuje-svoj-vyrok-o-moznosti-odchodu-slovenska-z-eu|title=Tibor Gašpar prelomil mlčanie. Objasňuje svoj výrok o možnosti odchodu Slovenska z EÚ|website=[[TV Markíza]]|date=2025-01-18|accessdate=2025-08-20}}</ref> Анкетите за јавното мислење за следните словачки парламентарни избори покажаа намалување на поддршката за владата и зголемување на поддршката за опозициските партии како што е Прогресивна Словачка. == Белешки == {{Белешки}} == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Статии со извори на украински (uk)]] [[Категорија:Статии со извори на словачки (sk)]] 0jx5iwu0dboesalhyrauh0b9kakcvov 5538078 5538077 2026-04-12T13:39:45Z 19user99 72391 5538078 wikitext text/x-wiki {{Во тек}} {{Инфокутија Граѓански немири|title=Словачки протести 2024–2026|partof=[[Southeast Europe protests (2024–present)]], [[Slovak opposition to sanctions on Russia]] and [[Democratic backsliding in Slovakia]]|image=2025 Slovak protests, Freedom Square, Bratislava, 2025-01-24.jpg|caption=Протестите во [[Плоштадот на слободата]] во [[Братислава]], 24 јануари 2025|date=23 декември 2024<ref>{{cite web|url=https://newsnow.tasr.sk/hundreds-protesting-in-bratislava-against-premiers-visit-to-moscow/|title=Hundreds Protesting in Bratislava against Premier's Visit to Moscow|date=23 December 2024|website=The News Agency of the Slovak Republic}}</ref>–9 мај 2025<ref>{{cite web|url=https://www.ta3.com/clanok/992779/seria-protestov-slovensko-je-europa-sa-nateraz-konci-organizatori-sa-rozlucia-zhromazdenim-pri-prilezitosti-dna-europy|title=Séria protestov Slovensko je Európa sa nateraz končí. Organizátori sa rozlúčia zhromaždením pri príležitosti Dňa Európy|trans-title=The series of protests titled "Slovakia is Europe" is coming to an end for now. The organizers will bid farewell with a rally on the occasion of Europe Day|website=[[TA3]]|language=sk|date=2025-05-05|accessdate=2025-05-05}}</ref><br>17 ноември 2025<ref>{{cite web|url=https://spectator.sme.sk/politics-and-society/c/slovakia-protests-tens-of-thousands-rally-against-robert-fico-on-velvet-revolution-anniversary|title=From chalk to a roar: Slovakia’s rain-soaked crowds revive the spirit of 1989|date=17 November 2025|website=The Slovak Spectator}}</ref>–денес<ref>{{cite web|url=https://protesty.info/posts|title=Zoznam protestov a udalostí|trans-title=List of protests and events|language=sk|website=protesty.info}}</ref>|place=[[Словачка]]{{efn|Спорадични, мали протести се одржаа и во неколку европски метрополи, вклучувајќи ги Прага, Краков, Виена, Берлин и Копенхаген.}}|causes='''Декември 2024–Мај 2025:''' * Анти-[[Украина|украински]], анти-[[НАТО]] И [[Евроскептицизам|Евроскептични]] политики имплементирани од [[Словачки премиер]] [[Роберт Фицо]] **Прекинување на воената помош за Украина за време на [[руската инвазија на Украина]] **Противставување на санкциите на Европската Унија против Русија **Закани за блокирање на членството на Украина и во НАТО и во [[Пристапувањето на Украина во Европската Унија|ЕУ]] **Предлози за повлекување на Словачка од [[Европската Унија]] и НАТО '''Ноември 2025 година–денес:''' *Суспендирање на законот за дојавувачи *Уредбата на Бенеш резултира со построга регулатива за етничките малцинства|goals='''Декември 2024–мај 2025:''' * Оставка на премиерот Роберт Фицо (неуспешна) * Откажување од проруско, антиукраинско и евроскептичко усогласување на надворешната политика (неуспешна) * Повторно воспоставување на проевропска, проукраинска и про-НАТО надворешна политика (неуспешна) * Оставка на министерката за култура Мартина Шимковичова (неуспешна) '''Ноември 2025–денес:''' * Оставка на премиерот Роберт Фицо * Обновување на законот за информатори * Либерализација на законот за малцинства * Повторно воспоставување на проевропска, проукраинска и про-НАТО надворешна политика|methods=Демонстрации, [[граѓанска непослушност]]|status=|result=Тековно *Имплементиран е новиот закон за невладини организации *[[Самуел Мигаљ]] назначен за министер за инвестиции, регионален развој и информатика *[[Рудолф Хулијак]] назначен за министер за спорт и туризам *[[Ричард Раши]] избран за [[Список на претседатели на словачките парламенти|Претседател на Националниот совет]] *[[Четврт кабинет на Фицо|Владата]] го преживеала гласањето за недоверба|side1={{flagicon|SVK}} [[File:Flag of Europe.svg|22px|border|link=Pan-European identity]] '''Opposition''' * [[Progressive Slovakia|PS]] * [[Christian Democratic Movement|KDH]] * [[Freedom and Solidarity|SaS]] * [[Slovakia (political party)|Slovakia]] * [[Democrats (Slovakia)|Democrats]] * [[Most–Híd]] * Anti-government protesters and activists * Non-governmental organizations|side2={{flagicon|Slovakia}} '''[[Четврт кабинет на Фицо|Влада]]''' * [[Насока – Социјалдемократија|Смер-СД]] * [[Глас – Социјалдемократија|Глас-СД]] * [[Словачка национална партија|СНС]] * {{symbol|Official_Seal_SIS.png}} [[Slovenská informačná služba|Slovak Information Service]] * {{symbol|Znak ministerstva vnútra Slovenskej republiky.png}} [[Ministry of Interior of the Slovak Republic|Ministry of Interior]] ** {{symbol|Slovakia police logo.svg}} [[Police Corps]] '''Подржани од:'''<br />{{flagicon image|Flag_of_the_President_of_Slovakia.svg}} [[Претседател на Словачка]]|leadfigures1=* [[Михал Шимечка]] * [[Милан Мајерски]] * [[Бранислав Гролинг]] * [[Игор Матовиќ]] * [[Јарослав Наќ]]|leadfigures2=*{{flagicon image|Coat of arms of Slovakia.svg}} [[Роберт Фицо]]{{Clear}} * [[Матуш Шутај Ешток]] * [[Андреј Данко]] * [[Павол Гашпар]] * {{flagicon image|Flag_of_the_President_of_Slovakia.svg}} [[Петер Пелегрини]]|howmany1=Демонстранти:{{plainlist| *~3,000 (23.12.2024)<ref name=sme-2024-12-23>{{cite web|url=https://domov.sme.sk/c/23427986/dost-bolo-ruska-protest-online.html|title=Dosť bolo Ruska. Pred Úradom vlády sa zišli stovky ľudí na proteste proti Ficovi v Moskve|website=[[Sme]]|language=sk|date=2024-12-23|accessdate=2025-01-26}}</ref> *~4,000 (03.01.2025)<ref>{{cite web|url=https://suspilne.media/917721-fico-id-do-moskvi-u-slovaccini-projsla-akcia-protestu/|title="Фіцо, їдь до Москви": У Словаччині пройшла акція протесту|website=Суспільне телебачення і радіомовлення України|language=uk|date=2025-01-04|accessdate=2025-01-26}}</ref> *~15,000 (10.01.2025)<ref>{{cite web|url=https://www.aktuality.sk/clanok/e7tA6f1/slobodne-doma-v-europe-skandoval-hlucne-dav-k-protestom-sa-pripojili-tisice-ludi/|title=Slobodne, doma, v Európe, skandoval hlučne dav. K protestom sa pripojili tisíce ľudí|publisher=Aktuality.sk|language=sk|date=2025-01-10|accessdate=2025-01-26}}</ref> *{{nowrap|~100,000 (24.01.2025)<ref>{{cite web|url=https://dennikn.sk/4433820/mier-ukrajine-upravil-odhad-ucasti-na-proteste-na-35-az-40-tisic-ludi-ako-sa-pocita-velky-dav-demonstrantov/|title=Mier Ukrajine upravil odhad účasti na proteste na 35- až 40-tisíc ľudí. Ako sa počíta veľký dav demonštrantov|publisher=[[Denník N]]|language=sk|date=2025-01-28|accessdate=2025-01-28}}</ref>}}}}|howmany2=|injuries=|fatalities=|arrests=}} Широки демонстрации, во кои учествувале десетици илјади словачки граѓани кои се мобилизирале низ цела Словачка, се одржувале, првенствено во знак на протест против проруските политики на премиерот на Словачка, Роберт Фицо. Демонстрациите, организирани од „Мир за Украина“, се одржале во повеќе од дваесетина различни области низ целата земја. И покрај нивниот обем, протестите не довеле до промена во владината политика, а Фицо останал на функцијата додека неговата администрација ја консолидирала власта преку реконструкција на кабинетот и ново законодавство. == Позадина == [[Податотека:PM_of_Slovakia_Robert_Fico_meeting_President_Putin.jpg|мини|Роберт Фицо се ракува со [[Владимир Путин]] во [[Москва]], 22 декември 2024 година]] Протестите се појавија како одговор на дипломатските акции и политичките позиции на премиерот на Словачка Роберт Фицо по неговото враќање на власт во октомври 2023 година. Неговата партија „Насока - Социјалдемократија“ (Смер-СД) обезбеди изборна победа на платформа која комбинираше проруски чувства со антиамериканска и евроскептична реторика, што доведе до значителни промени во надворешната политичка ориентација на Словачка. Под водство на Фицо, Словачка спроведе неколку контроверзни промени во политиката, кои вклучуваа прекин на воената помош за Украина, изразено спротивставување на санкциите на Европската Унија против Русија, ветување дека ќе го блокира потенцијалното членство на Украина во НАТО и предлог за повлекување на Словачка од Европската Унија и НАТО.<ref>{{Cite AV media |url=https://apnews.com/video/europe-slovakia-slovakia-government-ukraine-government-european-union-5ea43a0002194e97a8950f47a286f6ce |title=Slovakia poll could see shift in Ukraine support |access-date=2025-01-25 |website=AP News}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=2025-01-24 |title=Tens of thousands protest in Slovakia over pro-Russia policies of populist leader Fico |url=https://apnews.com/article/slovakia-anti-government-protests-russia-robert-fico-bfd1a3b2277d91fcf55b698b9c5dae55 |access-date=2025-01-25 |website=AP News}}</ref> Во април 2024 година, словачката влада, под водство на Роберт Фицо, одобри закон со кој ќе се укине постојната јавна радиодифузна служба Радио и телевизија на Словачка (RTVS) и ќе се замени со нов субјект наречен Словачка телевизија и радио (STVR). Примарното оправдување се базираше на обвинувања за политички активизам и недостаток на објективност. „Ситуацијата во РТВС е неодржлива... [таа] не може да биде објективна бидејќи е во постојан конфликт со словачката влада“, рече премиерот Роберт Фицо. Генералниот директор на СТВР сега го избира совет чии членови ги назначуваат министерот за култура, министерот за финансии и парламентот, каде што владејачката коалиција има мнозинство, давајќи им непропорционална моќ на Фицо и неговите сојузници врз радиодифузната служба.<ref>{{Cite news |date=2024-04-24 |title=Slovakia's populist government to replace public broadcaster |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-68887663 |access-date=2025-01-28|website=BBC News}}</ref> На 15 мај 2024 година, Фицо беше застрелан и критично повреден за време на обидот за атентат извршен од 71-годишниот Јурај Цинтула, кој изјави дека дејствувал првенствено поради противењето на владата на Фицо на воената помош на Украина за време на руската инвазија на Украина.<ref name="politico">{{Cite web |title=Fico's 'Judas' government should have backed Ukraine, shooting suspect says |url=https://www.politico.eu/article/slovak-pm-robert-fico-attack-shooting-suspect-policies-ukraine-war/ |website=[[Politico]]|date=23 May 2024 }}</ref> По неговото закрепнување, на 5 јуни 2024 година, Роберт Фицо објави 14-минутен претходно снимен говор на интернет, нарекувајќи го потенцијалниот убиец „активист на словачката опозиција“ што се претвори во „гласник на злото и политичката омраза“ создадена и исфрлена од контрола од „неуспешната и фрустрирана опозиција“. Фицо тврдеше дека политичката опозиција од левицата покажала „насилни или омразни ексцеси“ против неговата демократски избрана влада поради верувањето дека надворешната политика фокусирана на Западот е единствениот прифатлив пристап, особено во врска со руско-украинската војна, верувајќи дека „правото на различно мислење престанало да постои во Европската Унија“.<ref name=":02">{{Cite web |title=Robert Fico: Slovak PM blames opposition's "hatred" for shooting |url=https://www.bbc.com/news/articles/c899yq888jeo |access-date=6 June 2024 |website=BBC News |date=5 June 2024}}</ref> На 12 јуни, владата на Фицо откри низа мерки за подобрување на безбедноста на политичарите и другите важни поединци како одговор на обидот за атентат. Тие вклучуваа забрана за протести пред резиденциите на политичарите и во рамките на 50 метри од седиштето на владата и претседателството, доделување долгорочни резиденции за претседателот, премиерот и претседателот на Националниот совет и безбедност за лидерите на сите политички партии во Националниот совет, генералниот обвинител и претседателот на Уставниот суд.[14] Предлозите беа одобрени од Националниот совет на 27 јуни и ќе стапат во сила на 15 јули. Опозициските групи и Амнести Интернешнл ги критикуваа мерките како обид за ограничување на правото на собирање.<ref>{{Cite web |date=12 June 2024 |title=Slovakia plans to boost politicians' protection after assassination attempt on populist premier |url=https://apnews.com/article/slovakia-protection-politicians-assassination-attempt-fico-9d5c7cdbe03536b0c182185c5682a1e2 |access-date=12 June 2024 |website=AP News}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 June 2024 |title=Slovakia to boost protections for politicians after assassination attempt on populist premier Fico |url=https://apnews.com/article/slovakia-legislation-gatherings-fico-assassination-protection-66ba48210486555a1f49222702dfcc46 |access-date=28 June 2024 |website=AP News}}</ref> Покрај тоа, словачката влада се соочи со потенцијални економски последици од прекинот на транзитот на руски гас предизвикан од заострувањето на санкциите од страна на Украина против Лукоил, најголемата приватна нафтена компанија во Русија. Ова вклучуваше забрана за снабдување на Лукоил со нафта и доделување на неговите договорни обврски за снабдување со нафта во Унгарија и Словачка преку гасоводот Дружба на други компании. [[File:Dutch TTF Natural Gas.svg|thumb|350px|{{legend|#799cff|outline=#2962ff|[[Title Transfer Facility|TTF]] цени на природен гас во Европа}}{{small|(1 јануари 2021 година – 30 јануари 2025 година)}}]] На 31 декември 2024 година, истече петгодишниот договор потпишан во 2019 година за транзит на руски природен гас низ Украина. Следниот ден, притисокот во ГТС постепено се намали, а во 07:00 часот (UTC+2), вентилот конечно беше исклучен на станицата во близина на градот Суџа во Курската област. И покрај фактот дека Украина ја објави својата намера да одбие да го продолжи договорот за транзит на гас со Газпром уште за време на молдавската енергетска криза во 2022 година, а Роберт Фико имаше доволно време да обезбеди енергетска независност од Русија и да ги диверзифицира испораките на гас, тој го потроши залудно.<ref>{{cite web|url=https://www.naftogaz.com/en/interviews/ukraine-will-not-extend-gas-transit-contract-with-russia-interview-deutsche-welle|title=Ukraine plans to end Russian gas transit contract in 2024 – interview for Deutsche Welle|website=[[Naftogaz]]|date=2023-10-24|accessdate=2025-01-25}}</ref><ref>{{cite web|url=https://kyivindependent.com/fico-refused-kyivs-offers-to-help-with-gas-supplies-zelensky-says/|title=Fico refused Kyiv's offers to help with gas supplies, Zelensky says|publisher=[[The Kyiv Independent]]|date=2025-01-12|accessdate=2025-01-25}}</ref> Кога Украина понуди да помогне во организирањето на снабдувањето со гас произведен во Азербејџан, Фико одби и повтори дека сака да продолжи да купува само руски гас.<ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-10/europe-in-talks-to-keep-russia-ukraine-gas-pipeline-flowing|title=Europe in Talks to Keep Russia-Ukraine Gas Pipeline Flowing|website=[[Bloomberg News|Bloomberg]]|date=2024-06-10|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://epravda.com.ua/power/zelenskiy-viklyuchiv-tranzit-ukrajinoyu-rosiyskogo-gazu-pid-viglyadom-azerbaydzhanskogo-801110/|title=Зеленський виключив транзит Україною російського газу під виглядом азербайджанського|website=[[Ukrainska Pravda]]|language=uk|date=2024-12-19|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.euronews.com/my-europe/2024/12/19/ukraine-will-not-allow-transit-of-russian-gas-with-azeri-label-zelenskyy-says-dashing-slov|title=Ukraine will not allow transit of Russian gas with Azeri label, Zelenskyy says, dashing Slovak hopes|website=[[Euronews]]|date=2024-12-19|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://kyivindependent.com/zelensky-offers-ukraine-as-transit-hub-for-azerbaijani-gas-to-europe/|title=Zelensky offers Ukraine as transit hub for Azerbaijani gas to Europe|website=[[The Kyiv Independent]]|date=2025-01-28|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://e.dennikn.sk/minuta/4433918|title=Robert Fico označil vyjadrenie Volodymyra Zelenského o možnom tranzite plynu z Azerbajdžanu za krycí manéver|website=[[Denník N]]|language=sk|date=2025-01-28|accessdate=2025-01-28}}</ref> Според Фицо, Словачка, која заработува пари од транспорт на руски гас преку парадржавниот Еустрим, ќе изгуби половина милијарда евра годишно во иднина.<ref name=":03">{{Cite web |date=2024-07-30 |title=EU irritated with Hungary, Slovakia over their Russian oil spat with Ukraine, Politico reports |url=https://kyivindependent.com/eu-irritated-with-hungary-over-its-russian-oil-spat-with-ukraine/ |access-date=2024-07-31 |website=The Kyiv Independent}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-08-23 |title=European Commission sees 'no reason to be concerned' about ban on Lukoil's oil supplies to Hungary, Slovakia |url=https://kyivindependent.com/european-commission-sees-no-reason-to-be-concerned-about-lukoils-oil-supplies-to-hungary-slovakia/ |access-date=2025-01-22 |website=[[The Kyiv Independent]]}}</ref> Сепак, во пракса, компанијата не донесе половина милијарда евра на државата ниту пред ниту за време на руската инвазија на Украина: во периодот 2022–2024 година, обемот на гас, заедно со неговите приходи, падна уште повеќе, а во 2023 година компанијата пријави загуба. Ова довело до понатамошен антагонизам кон украинската влада од страна на Фицо и понатамошни барања за запирање на европските санкции и воена помош.<ref>{{cite web|url=https://demagog.sk/vyrok/49838|title=Fact-checking Robert Fico: My strácame od 500 miliónov do 1,5 miliardy, záleží od toho, aký bude dopad na cenu komodity preto, lebo takto rozhodol prezident Zelenskyj|website=Demagog.sk|language=sk|date=2025-01-15|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=2025-01-10 |title=Thousands rally across Slovakia to protest prime minister's pro-Russia policies |url=https://apnews.com/article/slovakia-fico-gas-protest-ukraine-russia-putin-89b40c83c8ef53a64fb20f6e28196856 |access-date=2025-01-25 |website=AP News}}</ref> На 17 јануари 2025 година, за време на вечерното емитување на РТВС, Тибор Гашпар, заменик-претседател на Националниот совет и истакнат член на Смер-СД, посочи дека иако Смер-СД во моментов не дава приоритет или не се стреми да ја напушти Европската унија или НАТО, обете организации се развиваат. Тој изјави дека, под специфични околности, Словачка дури може да размисли за повлекување, иако секоја таква одлука треба да се донесе преку референдум, отсликувајќи го процесот со кој Словачка првично се приклучи на овие организации.<ref>{{cite web|url=https://spravy.pravda.sk/domace/clanok/737743-tibor-gaspar-pripustil-moznost-vystupenia-slovenska-z-eu-a-nato-hlas-akukolvek-diskusiu-na-tuto-temu-odmieta/|title=Gašpar pripustil možnosť vystúpenia Slovenska z EÚ a NATO. Hlas to odmieta, reagoval aj Pellegrini|website=[[Pravda (Slovakia)|Pravda]]|date=2025-01-18|accessdate=2025-08-20}}</ref> Претседателот Петер Пелегрини брзо одговори, повикувајќи се на меморандумот од септември 2024 година потпишан од највисоките уставни претставници на Словачка, потврдувајќи го „неоспорното членство“ и во ЕУ и во НАТО, додека Хлас-СД, еден од коалициските партнери, отфрли каква било дискусија за повлекување, инсистирајќи дека демократските и безбедносните интереси на Словачка остануваат поврзани со овие сојузи. Главните опозициски партии, исто така, остро ги осудија забелешките.<ref>{{cite web|url=https://www.noviny.sk/politika/1013699-podpredseda-parlamentu-tibor-gaspar-nevylucil-vystupenie-z-eu-jeho-vyrok-rozviril-napatie-na-politickej-scene|title=Podpredseda parlamentu Tibor Gašpar nevylúčil vystúpenie z EÚ. Jeho výrok rozvíril napätie na politickej scéne|website=[[TV JOJ]]|date=2025-01-18|accessdate=2025-08-20}}</ref> Во видео објавено подоцна, Гашпар ги бранеше своите забелешки нагласувајќи дека секој избор за излегување од големите европски или трансатлантски организации треба да биде демократски и да се базира на согласност од граѓаните, поточно преку референдум, и инсистираше дека неговиот став е во согласност со националните интереси.<ref>{{cite web|url=https://tvnoviny.sk/domace/clanok/947093-tibor-gaspar-prelomil-mlcanie-objasnuje-svoj-vyrok-o-moznosti-odchodu-slovenska-z-eu|title=Tibor Gašpar prelomil mlčanie. Objasňuje svoj výrok o možnosti odchodu Slovenska z EÚ|website=[[TV Markíza]]|date=2025-01-18|accessdate=2025-08-20}}</ref> Анкетите за јавното мислење за следните словачки парламентарни избори покажаа намалување на поддршката за владата и зголемување на поддршката за опозициските партии како што е Прогресивна Словачка. ==Протести== ===Во 2024 година=== Демонстрациите против Фицо започнаа на 23 декември 2024 година, по неговата дипломатска посета на Москва, каде што се сретна со рускиот претседател Владимир Путин.[30] Фицо не се врати веднаш во Словачка и не беше виден во јавноста повеќе од две недели по посетата. Подоцна, новинарите го пронајдоа во луксузен стан во Виетнам врз основа на видеата што ги објави преку неговиот Фејсбук профил.<ref>{{Cite web |date=2024-12-22 |title=Russia's Putin holds talks with Slovakian PM Fico, in a rare visit to Moscow by an EU leader |url=https://apnews.com/article/russia-putin-slovakia-fico-talks-45e08385f245bff9df02d6b533561598 |access-date=2025-01-25 |website=AP News}}</ref><ref>{{cite web|url=https://dennikn.sk/4387955/slovensko-hlada-premiera-fico-je-vo-vietname-v-luxusnom-apartmane-madam-butterfly/|title=Slovensko hľadá premiéra: Fico je vo Vietname v luxusnom apartmáne Madam Butterfly|website=[[Denník N]]|language=sk|date=2025-01-03|accessdate=2025-01-28}}</ref> ===Во 2025 година=== На 10 јануари 2025 година, организацијата „Мир за Украина“ координираше демонстрации низ цела Словачка, а лидерката на протестите, Луција Штаселова, ја осуди посетата на Москва како фундаментално некомпатибилна со демократските вредности. Протести против Фицо се појавија и во соседните земји, вклучително и во Чешка и Полска.[26] Големи протести се случија на 24 јануари 2025 година, во услови на зголемена политичка тензија откако премиерот Фицо презентираше обвинувања за потенцијален обид за државен удар. Повикувајќи се на класифициран извештај на Словачката разузнавачка служба (СИС), која ја води син на близок партиски соработник на Фицо, кој се соочува со сериозни обвиненија за злоупотреба на полицијата за политички цели, Фицо тврдеше дека неговата политичка опозиција се координирала со странски субјекти за да го оркестрира соборувањето на неговата влада преку планирана граѓанска непослушност, вклучувајќи окупации на владини згради, блокади на патишта и штрајкови низ целата земја. Опозициските лидери и организаторите на протестите од „Мир за Украина“ категорично ги отфрлија овие обвинувања, карактеризирајќи ги како обиди за заплашување на словачкото население. Критичарите забележаа дека раководството на СИС одржувало блиски врски со политичките сојузници на Фицо. Овие протести, центрирани во Братислава, привлекле околу 35.000-40.000 учесници, дополнителни протести привлекле толпа од 15.000 во Кошице, а илјадници во други градови низ земјата, според пребројувањето на организаторите. Демонстрантите го изразија своето противење преку разни слогани со кои се нагласува европскиот идентитет на Словачка, вклучувајќи „Словачка не е Русија, Словачка е Европа“ и повици за оставка на Фицо.<ref>{{cite web|url=https://www.washingtontimes.com/news/2025/jan/24/slovakia-tens-thousands-protest-prime-minister-rob/|title=Tens of thousands protest in Slovakia over pro-Russia policies of populist leader Fico|website=[[The Washington Times]]|date=2025-01-24|accessdate=2025-01-25}}</ref><ref>{{cite web|url=https://spectator.sme.sk/politics-and-society/c/news-digest-slovak-pm-fico-warns-of-slovak-maidan|title=News digest: Premier Fico warns of Slovak Maidan, cites secret email-based report|website=[[The Slovak Spectator]]|date=2025-01-21|accessdate=2025-01-25}}</ref> „Мир за Украина“ објави планови за продолжување на демонстрациите, закажувајќи го следниот голем протест за 7 февруари 2025 година. На овој ден, околу 110.000 луѓе присуствуваа на вечерните демонстрации во 41 град во Словачка и во уште 13 градови низ Европа.[34] Се проценува дека толпите во главниот град Братислава имале 42.000-45.000 луѓе вклучени во протестите.<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/slovak-protests-against-pro-russia-pm-widen-to-small-towns-organizer-hails-new-reality/|title='New reality' hailed as Slovak protests against pro-Russia Fico widen to small towns|date=8 February 2025|website=POLITICO}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Cerny|first1=David|last2=Stoklasa|first2=Radovan|url=https://www.reuters.com/world/europe/slovaks-protest-second-time-two-weeks-against-pm-fico-2025-02-07/|title=Slovaks protest for second time in two weeks against PM Fico|website=Reuters|date=7 February 2025}}</ref> Набљудувачите забележаа дека ова се најголемите протести во Словачка од 2018 година и, за разлика од претходните напори фокусирани на големите градови, февруарските протести се проширија во традиционално про-Фико региони, а учество беше пријавено и во словачките заедници во странство. Во меѓувреме, владата на Фицо тврдеше дека организаторите на протестите дејствувале под странско влијание и се обидувале да ја дестабилизираат државата, иако овие тврдења беа широко отфрлени од демонстрантите и групите на граѓанското општество.<ref>{{Cite web|url=https://www.noviny.sk/slovensko/1021829-slovensko-je-europa-pozrite-sa-ako-prebiehaju-protesty-v-mestach-po-celej-krajine|title=Slovensko je Európa: Občania odkázali vláde, že nesúhlasia s proruskými krokmi|date=8 February 2025|website=TV JOJ}}</ref> Словачката опозиција протестираше на 9 мај, за време на Денот на победата во Русија, против одлуките на Роберт Фицо, пријателски настроени кон Русија.<ref>{{cite web |date=2025-05-05 |title=Séria protestov Slovensko je Európa sa nateraz končí. Organizátori sa rozlúčia zhromaždením pri príležitosti Dňa Európy |url=https://www.ta3.com/clanok/992779/seria-protestov-slovensko-je-europa-sa-nateraz-konci-organizatori-sa-rozlucia-zhromazdenim-pri-prilezitosti-dna-europy |accessdate=2025-05-05 |website=[[TA3]] |language=sk}}</ref> На 17 ноември, десетици илјади Словаци се собраа да протестираат против политиките на владата на Фицо, што претставуваше прва голема мобилизација од претходните демонстрации на 9 мај. Одржани на годишнината од Кадифената револуција, демонстрантите се повикаа на наследството на Вацлав Хавел, нагласувајќи го неговиот повик вистината и љубовта да преовладаат над лагите и омразата.<ref>{{Cite web |date=18 November 2025 |title=Massive Protests in Slovakia Demand Fico's Resignation |url=https://www.youtube.com/watch?v=Zpbwl4WNZ7w |website=[[YouTube]]}}</ref> На 16 и 17 декември, многу Словаци протестираа против промените во судскиот систем на земјата, кои ги сметаат за оштетување на владеењето на правото и во одбрана на суспендираниот закон за дојавувачи и претходните казнени одредби. Најголемата опозициска партија Прогресивна Словачка ги поддржа овие демонстрации.<ref>{{Cite web |date=18 December 2025 |title=Slovak court suspends whistleblower law that sparked protests |url=https://www.indopremier.com/ipotnews/newsDetail.php?jdl=Slovak_court_suspends_whistleblower_law_that_sparked_protests&news_id=1714871&group_news=ALLNEWS&taging_subtype=RUSSIA&name=&search=y_general&q=RUSSIA,%20&halaman=1 |website=Ipot News}}</ref><ref>{{Cite web |date=16 December 2025 |title=Slovaks rally against government moves they see damaging rule of law |url=https://www.reuters.com/world/slovaks-rally-against-government-moves-they-see-damaging-rule-law-2025-12-16/ |website=[[Reuters]]}}</ref> На 20 декември, унгарското малцинство во Словачка демонстрираше против закон со кој се криминализира критиката на Бенешките декрети, серија закони изготвени од чехословачката влада во егзил во отсуство на чехословачкиот парламент за време на германската окупација на Чехословачка во Втората светска војна, со кои се прекинаа законите на малцинствата како Германците и Унгарците. Унгарскиот премиер Виктор Орбан реагираше двосмислено, додека лидерот на унгарската опозиција, Петер Маѓар, ги критикуваше тие закони и рече дека ако го замени Орбан, ќе ги искористи сите дипломатски опции за да го одбрани унгарското малцинство кај северниот сосед на неговата земја.<ref>{{Cite web |date=30 December 2025 |title=Orbán's main challenger warns Slovakia over Beneš Decrees law|url=https://spectator.sme.sk/politics-and-society/c/slovakias-benes-decrees-law-sparks-protest-and-criticism-from-hungary |website=The Slovak Spectator}}</ref> == Белешки == {{Белешки}} == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Статии со извори на украински (uk)]] [[Категорија:Статии со извори на словачки (sk)]] 2p3ryydydnc1kds9f9uq05bbdpf8qn5 5538079 5538078 2026-04-12T13:46:01Z 19user99 72391 5538079 wikitext text/x-wiki {{Во тек}} {{Инфокутија Граѓански немири|title=Словачки протести 2024–2026|partof=[[Southeast Europe protests (2024–present)]], [[Slovak opposition to sanctions on Russia]] and [[Democratic backsliding in Slovakia]]|image=2025 Slovak protests, Freedom Square, Bratislava, 2025-01-24.jpg|caption=Протестите во [[Плоштадот на слободата]] во [[Братислава]], 24 јануари 2025|date=23 декември 2024<ref>{{cite web|url=https://newsnow.tasr.sk/hundreds-protesting-in-bratislava-against-premiers-visit-to-moscow/|title=Hundreds Protesting in Bratislava against Premier's Visit to Moscow|date=23 December 2024|website=The News Agency of the Slovak Republic}}</ref>–9 мај 2025<ref>{{cite web|url=https://www.ta3.com/clanok/992779/seria-protestov-slovensko-je-europa-sa-nateraz-konci-organizatori-sa-rozlucia-zhromazdenim-pri-prilezitosti-dna-europy|title=Séria protestov Slovensko je Európa sa nateraz končí. Organizátori sa rozlúčia zhromaždením pri príležitosti Dňa Európy|trans-title=The series of protests titled "Slovakia is Europe" is coming to an end for now. The organizers will bid farewell with a rally on the occasion of Europe Day|website=[[TA3]]|language=sk|date=2025-05-05|accessdate=2025-05-05}}</ref><br>17 ноември 2025<ref>{{cite web|url=https://spectator.sme.sk/politics-and-society/c/slovakia-protests-tens-of-thousands-rally-against-robert-fico-on-velvet-revolution-anniversary|title=From chalk to a roar: Slovakia’s rain-soaked crowds revive the spirit of 1989|date=17 November 2025|website=The Slovak Spectator}}</ref>–денес<ref>{{cite web|url=https://protesty.info/posts|title=Zoznam protestov a udalostí|trans-title=List of protests and events|language=sk|website=protesty.info}}</ref>|place=[[Словачка]]{{efn|Спорадични, мали протести се одржаа и во неколку европски метрополи, вклучувајќи ги Прага, Краков, Виена, Берлин и Копенхаген.}}|causes='''Декември 2024–Мај 2025:''' * Анти-[[Украина|украински]], анти-[[НАТО]] И [[Евроскептицизам|Евроскептични]] политики имплементирани од [[Словачки премиер]] [[Роберт Фицо]] **Прекинување на воената помош за Украина за време на [[руската инвазија на Украина]] **Противставување на санкциите на Европската Унија против Русија **Закани за блокирање на членството на Украина и во НАТО и во [[Пристапувањето на Украина во Европската Унија|ЕУ]] **Предлози за повлекување на Словачка од [[Европската Унија]] и НАТО '''Ноември 2025 година–денес:''' *Суспендирање на законот за дојавувачи *Уредбата на Бенеш резултира со построга регулатива за етничките малцинства|goals='''Декември 2024–мај 2025:''' * Оставка на премиерот Роберт Фицо (неуспешна) * Откажување од проруско, антиукраинско и евроскептичко усогласување на надворешната политика (неуспешна) * Повторно воспоставување на проевропска, проукраинска и про-НАТО надворешна политика (неуспешна) * Оставка на министерката за култура Мартина Шимковичова (неуспешна) '''Ноември 2025–денес:''' * Оставка на премиерот Роберт Фицо * Обновување на законот за информатори * Либерализација на законот за малцинства * Повторно воспоставување на проевропска, проукраинска и про-НАТО надворешна политика|methods=Демонстрации, [[граѓанска непослушност]]|status=|result=Тековно *Имплементиран е новиот закон за невладини организации *[[Самуел Мигаљ]] назначен за министер за инвестиции, регионален развој и информатика *[[Рудолф Хулијак]] назначен за министер за спорт и туризам *[[Ричард Раши]] избран за [[Список на претседатели на словачките парламенти|Претседател на Националниот совет]] *[[Четврт кабинет на Фицо|Владата]] го преживеала гласањето за недоверба|side1={{flagicon|SVK}} [[File:Flag of Europe.svg|22px|border|link=Pan-European identity]] '''Opposition''' * [[Progressive Slovakia|PS]] * [[Christian Democratic Movement|KDH]] * [[Freedom and Solidarity|SaS]] * [[Slovakia (political party)|Slovakia]] * [[Democrats (Slovakia)|Democrats]] * [[Most–Híd]] * Anti-government protesters and activists * Non-governmental organizations|side2={{flagicon|Slovakia}} '''[[Четврт кабинет на Фицо|Влада]]''' * [[Насока – Социјалдемократија|Смер-СД]] * [[Глас – Социјалдемократија|Глас-СД]] * [[Словачка национална партија|СНС]] * {{symbol|Official_Seal_SIS.png}} [[Slovenská informačná služba|Slovak Information Service]] * {{symbol|Znak ministerstva vnútra Slovenskej republiky.png}} [[Ministry of Interior of the Slovak Republic|Ministry of Interior]] ** {{symbol|Slovakia police logo.svg}} [[Police Corps]] '''Подржани од:'''<br />{{flagicon image|Flag_of_the_President_of_Slovakia.svg}} [[Претседател на Словачка]]|leadfigures1=* [[Михал Шимечка]] * [[Милан Мајерски]] * [[Бранислав Гролинг]] * [[Игор Матовиќ]] * [[Јарослав Наќ]]|leadfigures2=*{{flagicon image|Coat of arms of Slovakia.svg}} [[Роберт Фицо]]{{Clear}} * [[Матуш Шутај Ешток]] * [[Андреј Данко]] * [[Павол Гашпар]] * {{flagicon image|Flag_of_the_President_of_Slovakia.svg}} [[Петер Пелегрини]]|howmany1=Демонстранти:{{plainlist| *~3,000 (23.12.2024)<ref name=sme-2024-12-23>{{cite web|url=https://domov.sme.sk/c/23427986/dost-bolo-ruska-protest-online.html|title=Dosť bolo Ruska. Pred Úradom vlády sa zišli stovky ľudí na proteste proti Ficovi v Moskve|website=[[Sme]]|language=sk|date=2024-12-23|accessdate=2025-01-26}}</ref> *~4,000 (03.01.2025)<ref>{{cite web|url=https://suspilne.media/917721-fico-id-do-moskvi-u-slovaccini-projsla-akcia-protestu/|title="Фіцо, їдь до Москви": У Словаччині пройшла акція протесту|website=Суспільне телебачення і радіомовлення України|language=uk|date=2025-01-04|accessdate=2025-01-26}}</ref> *~15,000 (10.01.2025)<ref>{{cite web|url=https://www.aktuality.sk/clanok/e7tA6f1/slobodne-doma-v-europe-skandoval-hlucne-dav-k-protestom-sa-pripojili-tisice-ludi/|title=Slobodne, doma, v Európe, skandoval hlučne dav. K protestom sa pripojili tisíce ľudí|publisher=Aktuality.sk|language=sk|date=2025-01-10|accessdate=2025-01-26}}</ref> *{{nowrap|~100,000 (24.01.2025)<ref>{{cite web|url=https://dennikn.sk/4433820/mier-ukrajine-upravil-odhad-ucasti-na-proteste-na-35-az-40-tisic-ludi-ako-sa-pocita-velky-dav-demonstrantov/|title=Mier Ukrajine upravil odhad účasti na proteste na 35- až 40-tisíc ľudí. Ako sa počíta veľký dav demonštrantov|publisher=[[Denník N]]|language=sk|date=2025-01-28|accessdate=2025-01-28}}</ref>}}}}|howmany2=|injuries=|fatalities=|arrests=}} Широки демонстрации, во кои учествувале десетици илјади словачки граѓани кои се мобилизирале низ цела Словачка, се одржувале, првенствено во знак на протест против проруските политики на премиерот на Словачка, Роберт Фицо. Демонстрациите, организирани од „Мир за Украина“, се одржале во повеќе од дваесетина различни области низ целата земја. И покрај нивниот обем, протестите не довеле до промена во владината политика, а Фицо останал на функцијата додека неговата администрација ја консолидирала власта преку реконструкција на кабинетот и ново законодавство. == Позадина == [[Податотека:PM_of_Slovakia_Robert_Fico_meeting_President_Putin.jpg|мини|Роберт Фицо се ракува со [[Владимир Путин]] во [[Москва]], 22 декември 2024 година]] Протестите се појавија како одговор на дипломатските акции и политичките позиции на премиерот на Словачка Роберт Фицо по неговото враќање на власт во октомври 2023 година. Неговата партија „Насока - Социјалдемократија“ (Смер-СД) обезбеди изборна победа на платформа која комбинираше проруски чувства со антиамериканска и евроскептична реторика, што доведе до значителни промени во надворешната политичка ориентација на Словачка. Под водство на Фицо, Словачка спроведе неколку контроверзни промени во политиката, кои вклучуваа прекин на воената помош за Украина, изразено спротивставување на санкциите на Европската Унија против Русија, ветување дека ќе го блокира потенцијалното членство на Украина во НАТО и предлог за повлекување на Словачка од Европската Унија и НАТО.<ref>{{Cite AV media |url=https://apnews.com/video/europe-slovakia-slovakia-government-ukraine-government-european-union-5ea43a0002194e97a8950f47a286f6ce |title=Slovakia poll could see shift in Ukraine support |access-date=2025-01-25 |website=AP News}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=2025-01-24 |title=Tens of thousands protest in Slovakia over pro-Russia policies of populist leader Fico |url=https://apnews.com/article/slovakia-anti-government-protests-russia-robert-fico-bfd1a3b2277d91fcf55b698b9c5dae55 |access-date=2025-01-25 |website=AP News}}</ref> Во април 2024 година, словачката влада, под водство на Роберт Фицо, одобри закон со кој ќе се укине постојната јавна радиодифузна служба Радио и телевизија на Словачка (RTVS) и ќе се замени со нов субјект наречен Словачка телевизија и радио (STVR). Примарното оправдување се базираше на обвинувања за политички активизам и недостаток на објективност. „Ситуацијата во РТВС е неодржлива... [таа] не може да биде објективна бидејќи е во постојан конфликт со словачката влада“, рече премиерот Роберт Фицо. Генералниот директор на СТВР сега го избира совет чии членови ги назначуваат министерот за култура, министерот за финансии и парламентот, каде што владејачката коалиција има мнозинство, давајќи им непропорционална моќ на Фицо и неговите сојузници врз радиодифузната служба.<ref>{{Cite news |date=2024-04-24 |title=Slovakia's populist government to replace public broadcaster |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-68887663 |access-date=2025-01-28|website=BBC News}}</ref> На 15 мај 2024 година, Фицо беше застрелан и критично повреден за време на обидот за атентат извршен од 71-годишниот Јурај Цинтула, кој изјави дека дејствувал првенствено поради противењето на владата на Фицо на воената помош на Украина за време на руската инвазија на Украина.<ref name="politico">{{Cite web |title=Fico's 'Judas' government should have backed Ukraine, shooting suspect says |url=https://www.politico.eu/article/slovak-pm-robert-fico-attack-shooting-suspect-policies-ukraine-war/ |website=[[Politico]]|date=23 May 2024 }}</ref> По неговото закрепнување, на 5 јуни 2024 година, Роберт Фицо објави 14-минутен претходно снимен говор на интернет, нарекувајќи го потенцијалниот убиец „активист на словачката опозиција“ што се претвори во „гласник на злото и политичката омраза“ создадена и исфрлена од контрола од „неуспешната и фрустрирана опозиција“. Фицо тврдеше дека политичката опозиција од левицата покажала „насилни или омразни ексцеси“ против неговата демократски избрана влада поради верувањето дека надворешната политика фокусирана на Западот е единствениот прифатлив пристап, особено во врска со руско-украинската војна, верувајќи дека „правото на различно мислење престанало да постои во Европската Унија“.<ref name=":02">{{Cite web |title=Robert Fico: Slovak PM blames opposition's "hatred" for shooting |url=https://www.bbc.com/news/articles/c899yq888jeo |access-date=6 June 2024 |website=BBC News |date=5 June 2024}}</ref> На 12 јуни, владата на Фицо откри низа мерки за подобрување на безбедноста на политичарите и другите важни поединци како одговор на обидот за атентат. Тие вклучуваа забрана за протести пред резиденциите на политичарите и во рамките на 50 метри од седиштето на владата и претседателството, доделување долгорочни резиденции за претседателот, премиерот и претседателот на Националниот совет и безбедност за лидерите на сите политички партии во Националниот совет, генералниот обвинител и претседателот на Уставниот суд.[14] Предлозите беа одобрени од Националниот совет на 27 јуни и ќе стапат во сила на 15 јули. Опозициските групи и Амнести Интернешнл ги критикуваа мерките како обид за ограничување на правото на собирање.<ref>{{Cite web |date=12 June 2024 |title=Slovakia plans to boost politicians' protection after assassination attempt on populist premier |url=https://apnews.com/article/slovakia-protection-politicians-assassination-attempt-fico-9d5c7cdbe03536b0c182185c5682a1e2 |access-date=12 June 2024 |website=AP News}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 June 2024 |title=Slovakia to boost protections for politicians after assassination attempt on populist premier Fico |url=https://apnews.com/article/slovakia-legislation-gatherings-fico-assassination-protection-66ba48210486555a1f49222702dfcc46 |access-date=28 June 2024 |website=AP News}}</ref> Покрај тоа, словачката влада се соочи со потенцијални економски последици од прекинот на транзитот на руски гас предизвикан од заострувањето на санкциите од страна на Украина против Лукоил, најголемата приватна нафтена компанија во Русија. Ова вклучуваше забрана за снабдување на Лукоил со нафта и доделување на неговите договорни обврски за снабдување со нафта во Унгарија и Словачка преку гасоводот Дружба на други компании. [[File:Dutch TTF Natural Gas.svg|thumb|350px|{{legend|#799cff|outline=#2962ff|[[Title Transfer Facility|TTF]] цени на природен гас во Европа}}{{small|(1 јануари 2021 година – 30 јануари 2025 година)}}]] На 31 декември 2024 година, истече петгодишниот договор потпишан во 2019 година за транзит на руски природен гас низ Украина. Следниот ден, притисокот во ГТС постепено се намали, а во 07:00 часот (UTC+2), вентилот конечно беше исклучен на станицата во близина на градот Суџа во Курската област. И покрај фактот дека Украина ја објави својата намера да одбие да го продолжи договорот за транзит на гас со Газпром уште за време на молдавската енергетска криза во 2022 година, а Роберт Фико имаше доволно време да обезбеди енергетска независност од Русија и да ги диверзифицира испораките на гас, тој го потроши залудно.<ref>{{cite web|url=https://www.naftogaz.com/en/interviews/ukraine-will-not-extend-gas-transit-contract-with-russia-interview-deutsche-welle|title=Ukraine plans to end Russian gas transit contract in 2024 – interview for Deutsche Welle|website=[[Naftogaz]]|date=2023-10-24|accessdate=2025-01-25}}</ref><ref>{{cite web|url=https://kyivindependent.com/fico-refused-kyivs-offers-to-help-with-gas-supplies-zelensky-says/|title=Fico refused Kyiv's offers to help with gas supplies, Zelensky says|publisher=[[The Kyiv Independent]]|date=2025-01-12|accessdate=2025-01-25}}</ref> Кога Украина понуди да помогне во организирањето на снабдувањето со гас произведен во Азербејџан, Фико одби и повтори дека сака да продолжи да купува само руски гас.<ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-10/europe-in-talks-to-keep-russia-ukraine-gas-pipeline-flowing|title=Europe in Talks to Keep Russia-Ukraine Gas Pipeline Flowing|website=[[Bloomberg News|Bloomberg]]|date=2024-06-10|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://epravda.com.ua/power/zelenskiy-viklyuchiv-tranzit-ukrajinoyu-rosiyskogo-gazu-pid-viglyadom-azerbaydzhanskogo-801110/|title=Зеленський виключив транзит Україною російського газу під виглядом азербайджанського|website=[[Ukrainska Pravda]]|language=uk|date=2024-12-19|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.euronews.com/my-europe/2024/12/19/ukraine-will-not-allow-transit-of-russian-gas-with-azeri-label-zelenskyy-says-dashing-slov|title=Ukraine will not allow transit of Russian gas with Azeri label, Zelenskyy says, dashing Slovak hopes|website=[[Euronews]]|date=2024-12-19|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://kyivindependent.com/zelensky-offers-ukraine-as-transit-hub-for-azerbaijani-gas-to-europe/|title=Zelensky offers Ukraine as transit hub for Azerbaijani gas to Europe|website=[[The Kyiv Independent]]|date=2025-01-28|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://e.dennikn.sk/minuta/4433918|title=Robert Fico označil vyjadrenie Volodymyra Zelenského o možnom tranzite plynu z Azerbajdžanu za krycí manéver|website=[[Denník N]]|language=sk|date=2025-01-28|accessdate=2025-01-28}}</ref> Според Фицо, Словачка, која заработува пари од транспорт на руски гас преку парадржавниот Еустрим, ќе изгуби половина милијарда евра годишно во иднина.<ref name=":03">{{Cite web |date=2024-07-30 |title=EU irritated with Hungary, Slovakia over their Russian oil spat with Ukraine, Politico reports |url=https://kyivindependent.com/eu-irritated-with-hungary-over-its-russian-oil-spat-with-ukraine/ |access-date=2024-07-31 |website=The Kyiv Independent}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-08-23 |title=European Commission sees 'no reason to be concerned' about ban on Lukoil's oil supplies to Hungary, Slovakia |url=https://kyivindependent.com/european-commission-sees-no-reason-to-be-concerned-about-lukoils-oil-supplies-to-hungary-slovakia/ |access-date=2025-01-22 |website=[[The Kyiv Independent]]}}</ref> Сепак, во пракса, компанијата не донесе половина милијарда евра на државата ниту пред ниту за време на руската инвазија на Украина: во периодот 2022–2024 година, обемот на гас, заедно со неговите приходи, падна уште повеќе, а во 2023 година компанијата пријави загуба. Ова довело до понатамошен антагонизам кон украинската влада од страна на Фицо и понатамошни барања за запирање на европските санкции и воена помош.<ref>{{cite web|url=https://demagog.sk/vyrok/49838|title=Fact-checking Robert Fico: My strácame od 500 miliónov do 1,5 miliardy, záleží od toho, aký bude dopad na cenu komodity preto, lebo takto rozhodol prezident Zelenskyj|website=Demagog.sk|language=sk|date=2025-01-15|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=2025-01-10 |title=Thousands rally across Slovakia to protest prime minister's pro-Russia policies |url=https://apnews.com/article/slovakia-fico-gas-protest-ukraine-russia-putin-89b40c83c8ef53a64fb20f6e28196856 |access-date=2025-01-25 |website=AP News}}</ref> На 17 јануари 2025 година, за време на вечерното емитување на РТВС, Тибор Гашпар, заменик-претседател на Националниот совет и истакнат член на Смер-СД, посочи дека иако Смер-СД во моментов не дава приоритет или не се стреми да ја напушти Европската унија или НАТО, обете организации се развиваат. Тој изјави дека, под специфични околности, Словачка дури може да размисли за повлекување, иако секоја таква одлука треба да се донесе преку референдум, отсликувајќи го процесот со кој Словачка првично се приклучи на овие организации.<ref>{{cite web|url=https://spravy.pravda.sk/domace/clanok/737743-tibor-gaspar-pripustil-moznost-vystupenia-slovenska-z-eu-a-nato-hlas-akukolvek-diskusiu-na-tuto-temu-odmieta/|title=Gašpar pripustil možnosť vystúpenia Slovenska z EÚ a NATO. Hlas to odmieta, reagoval aj Pellegrini|website=[[Pravda (Slovakia)|Pravda]]|date=2025-01-18|accessdate=2025-08-20}}</ref> Претседателот Петер Пелегрини брзо одговори, повикувајќи се на меморандумот од септември 2024 година потпишан од највисоките уставни претставници на Словачка, потврдувајќи го „неоспорното членство“ и во ЕУ и во НАТО, додека Хлас-СД, еден од коалициските партнери, отфрли каква било дискусија за повлекување, инсистирајќи дека демократските и безбедносните интереси на Словачка остануваат поврзани со овие сојузи. Главните опозициски партии, исто така, остро ги осудија забелешките.<ref>{{cite web|url=https://www.noviny.sk/politika/1013699-podpredseda-parlamentu-tibor-gaspar-nevylucil-vystupenie-z-eu-jeho-vyrok-rozviril-napatie-na-politickej-scene|title=Podpredseda parlamentu Tibor Gašpar nevylúčil vystúpenie z EÚ. Jeho výrok rozvíril napätie na politickej scéne|website=[[TV JOJ]]|date=2025-01-18|accessdate=2025-08-20}}</ref> Во видео објавено подоцна, Гашпар ги бранеше своите забелешки нагласувајќи дека секој избор за излегување од големите европски или трансатлантски организации треба да биде демократски и да се базира на согласност од граѓаните, поточно преку референдум, и инсистираше дека неговиот став е во согласност со националните интереси.<ref>{{cite web|url=https://tvnoviny.sk/domace/clanok/947093-tibor-gaspar-prelomil-mlcanie-objasnuje-svoj-vyrok-o-moznosti-odchodu-slovenska-z-eu|title=Tibor Gašpar prelomil mlčanie. Objasňuje svoj výrok o možnosti odchodu Slovenska z EÚ|website=[[TV Markíza]]|date=2025-01-18|accessdate=2025-08-20}}</ref> Анкетите за јавното мислење за следните словачки парламентарни избори покажаа намалување на поддршката за владата и зголемување на поддршката за опозициските партии како што е Прогресивна Словачка. ==Протести== ===Во 2024 година=== Демонстрациите против Фицо започнаа на 23 декември 2024 година, по неговата дипломатска посета на Москва, каде што се сретна со рускиот претседател Владимир Путин.[30] Фицо не се врати веднаш во Словачка и не беше виден во јавноста повеќе од две недели по посетата. Подоцна, новинарите го пронајдоа во луксузен стан во Виетнам врз основа на видеата што ги објави преку неговиот Фејсбук профил.<ref>{{Cite web |date=2024-12-22 |title=Russia's Putin holds talks with Slovakian PM Fico, in a rare visit to Moscow by an EU leader |url=https://apnews.com/article/russia-putin-slovakia-fico-talks-45e08385f245bff9df02d6b533561598 |access-date=2025-01-25 |website=AP News}}</ref><ref>{{cite web|url=https://dennikn.sk/4387955/slovensko-hlada-premiera-fico-je-vo-vietname-v-luxusnom-apartmane-madam-butterfly/|title=Slovensko hľadá premiéra: Fico je vo Vietname v luxusnom apartmáne Madam Butterfly|website=[[Denník N]]|language=sk|date=2025-01-03|accessdate=2025-01-28}}</ref> ===Во 2025 година=== На 10 јануари 2025 година, организацијата „Мир за Украина“ координираше демонстрации низ цела Словачка, а лидерката на протестите, Луција Штаселова, ја осуди посетата на Москва како фундаментално некомпатибилна со демократските вредности. Протести против Фицо се појавија и во соседните земји, вклучително и во Чешка и Полска.[26] Големи протести се случија на 24 јануари 2025 година, во услови на зголемена политичка тензија откако премиерот Фицо презентираше обвинувања за потенцијален обид за државен удар. Повикувајќи се на класифициран извештај на Словачката разузнавачка служба (СИС), која ја води син на близок партиски соработник на Фицо, кој се соочува со сериозни обвиненија за злоупотреба на полицијата за политички цели, Фицо тврдеше дека неговата политичка опозиција се координирала со странски субјекти за да го оркестрира соборувањето на неговата влада преку планирана граѓанска непослушност, вклучувајќи окупации на владини згради, блокади на патишта и штрајкови низ целата земја. Опозициските лидери и организаторите на протестите од „Мир за Украина“ категорично ги отфрлија овие обвинувања, карактеризирајќи ги како обиди за заплашување на словачкото население. Критичарите забележаа дека раководството на СИС одржувало блиски врски со политичките сојузници на Фицо. Овие протести, центрирани во Братислава, привлекле околу 35.000-40.000 учесници, дополнителни протести привлекле толпа од 15.000 во Кошице, а илјадници во други градови низ земјата, според пребројувањето на организаторите. Демонстрантите го изразија своето противење преку разни слогани со кои се нагласува европскиот идентитет на Словачка, вклучувајќи „Словачка не е Русија, Словачка е Европа“ и повици за оставка на Фицо.<ref>{{cite web|url=https://www.washingtontimes.com/news/2025/jan/24/slovakia-tens-thousands-protest-prime-minister-rob/|title=Tens of thousands protest in Slovakia over pro-Russia policies of populist leader Fico|website=[[The Washington Times]]|date=2025-01-24|accessdate=2025-01-25}}</ref><ref>{{cite web|url=https://spectator.sme.sk/politics-and-society/c/news-digest-slovak-pm-fico-warns-of-slovak-maidan|title=News digest: Premier Fico warns of Slovak Maidan, cites secret email-based report|website=[[The Slovak Spectator]]|date=2025-01-21|accessdate=2025-01-25}}</ref> „Мир за Украина“ објави планови за продолжување на демонстрациите, закажувајќи го следниот голем протест за 7 февруари 2025 година. На овој ден, околу 110.000 луѓе присуствуваа на вечерните демонстрации во 41 град во Словачка и во уште 13 градови низ Европа.[34] Се проценува дека толпите во главниот град Братислава имале 42.000-45.000 луѓе вклучени во протестите.<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/slovak-protests-against-pro-russia-pm-widen-to-small-towns-organizer-hails-new-reality/|title='New reality' hailed as Slovak protests against pro-Russia Fico widen to small towns|date=8 February 2025|website=POLITICO}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Cerny|first1=David|last2=Stoklasa|first2=Radovan|url=https://www.reuters.com/world/europe/slovaks-protest-second-time-two-weeks-against-pm-fico-2025-02-07/|title=Slovaks protest for second time in two weeks against PM Fico|website=Reuters|date=7 February 2025}}</ref> Набљудувачите забележаа дека ова се најголемите протести во Словачка од 2018 година и, за разлика од претходните напори фокусирани на големите градови, февруарските протести се проширија во традиционално про-Фико региони, а учество беше пријавено и во словачките заедници во странство. Во меѓувреме, владата на Фицо тврдеше дека организаторите на протестите дејствувале под странско влијание и се обидувале да ја дестабилизираат државата, иако овие тврдења беа широко отфрлени од демонстрантите и групите на граѓанското општество.<ref>{{Cite web|url=https://www.noviny.sk/slovensko/1021829-slovensko-je-europa-pozrite-sa-ako-prebiehaju-protesty-v-mestach-po-celej-krajine|title=Slovensko je Európa: Občania odkázali vláde, že nesúhlasia s proruskými krokmi|date=8 February 2025|website=TV JOJ}}</ref> Словачката опозиција протестираше на 9 мај, за време на Денот на победата во Русија, против одлуките на Роберт Фицо, пријателски настроени кон Русија.<ref>{{cite web |date=2025-05-05 |title=Séria protestov Slovensko je Európa sa nateraz končí. Organizátori sa rozlúčia zhromaždením pri príležitosti Dňa Európy |url=https://www.ta3.com/clanok/992779/seria-protestov-slovensko-je-europa-sa-nateraz-konci-organizatori-sa-rozlucia-zhromazdenim-pri-prilezitosti-dna-europy |accessdate=2025-05-05 |website=[[TA3]] |language=sk}}</ref> На 17 ноември, десетици илјади Словаци се собраа да протестираат против политиките на владата на Фицо, што претставуваше прва голема мобилизација од претходните демонстрации на 9 мај. Одржани на годишнината од Кадифената револуција, демонстрантите се повикаа на наследството на Вацлав Хавел, нагласувајќи го неговиот повик вистината и љубовта да преовладаат над лагите и омразата.<ref>{{Cite web |date=18 November 2025 |title=Massive Protests in Slovakia Demand Fico's Resignation |url=https://www.youtube.com/watch?v=Zpbwl4WNZ7w |website=[[YouTube]]}}</ref> На 16 и 17 декември, многу Словаци протестираа против промените во судскиот систем на земјата, кои ги сметаат за оштетување на владеењето на правото и во одбрана на суспендираниот закон за дојавувачи и претходните казнени одредби. Најголемата опозициска партија Прогресивна Словачка ги поддржа овие демонстрации.<ref>{{Cite web |date=18 December 2025 |title=Slovak court suspends whistleblower law that sparked protests |url=https://www.indopremier.com/ipotnews/newsDetail.php?jdl=Slovak_court_suspends_whistleblower_law_that_sparked_protests&news_id=1714871&group_news=ALLNEWS&taging_subtype=RUSSIA&name=&search=y_general&q=RUSSIA,%20&halaman=1 |website=Ipot News}}</ref><ref>{{Cite web |date=16 December 2025 |title=Slovaks rally against government moves they see damaging rule of law |url=https://www.reuters.com/world/slovaks-rally-against-government-moves-they-see-damaging-rule-law-2025-12-16/ |website=[[Reuters]]}}</ref> На 20 декември, унгарското малцинство во Словачка демонстрираше против закон со кој се криминализира критиката на Бенешките декрети, серија закони изготвени од чехословачката влада во егзил во отсуство на чехословачкиот парламент за време на германската окупација на Чехословачка во Втората светска војна, со кои се прекинаа законите на малцинствата како Германците и Унгарците. Унгарскиот премиер Виктор Орбан реагираше двосмислено, додека лидерот на унгарската опозиција, Петер Маѓар, ги критикуваше тие закони и рече дека ако го замени Орбан, ќе ги искористи сите дипломатски опции за да го одбрани унгарското малцинство кај северниот сосед на неговата земја.<ref>{{Cite web |date=30 December 2025 |title=Orbán's main challenger warns Slovakia over Beneš Decrees law|url=https://spectator.sme.sk/politics-and-society/c/slovakias-benes-decrees-law-sparks-protest-and-criticism-from-hungary |website=The Slovak Spectator}}</ref> ==Тврдења за странска вмешаност== ===Чешка Република=== За време на протестите, словачкиот премиер Роберт Фицо постојано тврдеше дека чешките дипломати и чешките медиуми „се мешаат во внатрешните работи на Словачка“.<ref>{{Cite web|last=Lauková|first=Lucia|url=https://www.euractiv.com/section/politics/news/slovakias-fico-again-accuses-czech-diplomats-and-media-of-interference/|title=Slovakia's Fico again accuses Czech diplomats and media of interference |website=Euractiv|date=31 January 2025}}</ref><ref>{{Cite web|last=Kovalenko|first=Vladyslava|url=https://newsukraine.rbc.ua/news/fico-accuses-both-ukraine-and-czechia-of-1738391143.html|title=Fico accuses both Ukraine and Czechia of meddling in Slovakia - Prague responds|website=RBC-Ukraine|date=1 February 2025}}</ref> За време на состанокот во Брисел, чешкиот премиер Петр Фиала му рече на Фицо: „Имам право да коментирам за надворешната политика на Словачка ако таа влијае на чешките интереси. И ако словачкиот премиер патува во Москва за да се сретне со Владимир Путин додека Русија продолжува да убива луѓе секој ден, тогаш тоа не е во интерес на чешкиот народ. Јас не се мешам во внатрешните работи на Словачка, ниту еден од моите колеги не се меша“. Континуираните тврдења на Фицо за чешка вмешаност предизвикаа влошување на чешко-словачките односи.<ref>{{Cite web|last=Ferenčík|first=Jakub|url=https://english.radio.cz/czech-slovak-relations-souring-prime-ministers-fiala-and-fico-meet-brussels-8841799|title=Czech-Slovak relations souring as prime ministers Fiala and Fico meet in Brussels|date=3 February 2025|website=[[Czech Radio]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.brnodaily.com/2025/02/03/news/politics/czech-slovak-relations-continue-to-deteriorate-as-fico-accuses-czech-government-of-interference/|title=Czech-Slovak Relations Continue To Deteriorate As Fico Accuses Czech Government of Interference|agency=[[Czech News Agency]]|date=13 February 2025|website=Brno Daily}}</ref> ===Украина=== Роберт Фицо ја обвини Украина повеќе пати дека е вмешана во организирањето на протестите против неговата влада.<ref>{{Cite web|url=https://en.interfax.com.ua/news/general/1044463.html|title=Ukraine's MFA aware of Ukrainian detained in Slovakia on charges of 'threatening national security'|website=Interfax-Ukraine|date=30 January 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2025/01/25/7495265/|title=Slovak PM claims a third of protesters against his government's policies are Ukrainian|website=Ukrainska Pravda|date=25 January 2025}}</ref> Фицо, исто така, ја обвини Украина дека е вмешана во сајбер напад против словачка осигурителна компанија.<ref>{{Cite web|url=https://babel.ua/news/114785-fico-zvinuvativ-ukrajinu-v-kiberataci-na-medichnu-strahovu-kompaniyu-kijiv-zaperechuye|title=Фіцо звинуватив Україну в кібератаці на медичну страхову компанію. Київ заперечує|date=24 January 2025|website=babel.ua|language=uk}}</ref> ====Наводи за обид за државен удар==== На 22 јануари 2025 година, Фицо тврдеше дека Украина ја поддржува словачката опозиција во „планирањето државен удар во стилот на Мајдан“.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/ckgr4zrvv4po|title=Slovak PM Fico accuses opposition of trying to topple him Ukraine-style|date=22 January 2025|website=BBC News}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.eurotopics.net/en/332742/slovakia-fico-accuses-opposition-of-planning-coup|title=Slovakia: Fico accuses opposition of planning coup|date=23 January 2025|website=eurotopics.net}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2025/02/08/robert-fico-the-slovak-leader-who-has-made-ukraine-his-enemy_6737944_4.html|title=Robert Fico, the Slovak leader who has made Ukraine his 'enemy'|date=8 February 2025|website=Le Monde}}</ref> На 30 јануари 2025 година, еден Украинец беше уапсен од словачката полиција и беше обвинет за „подготовка на државен удар во земјата“.<ref>{{Cite web|url=https://kyivindependent.com/ukrainian-detained-in-slovakia-over-alleged-coup-plot/|title=Ukrainian detained in Slovakia over alleged coup plot, media reports|date=30 January 2025|website=The Kyiv Independent}}</ref> На 31 јануари 2025 година, Фицо и Словачката информативна служба ја обвинија Грузиската легија за вмешаност во наводниот обид за државен удар.<ref>{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2025/01/31/7496205/|title=Slovak PM accuses Georgian Legion of involvement in protests in Slovakia|website=Ukrainska Pravda|date=31 January 2025}}</ref> На прес-конференција истиот ден, Фицо, исто така, покажа фотографии од командантот на Грузиската легија, Мамука Мамулашвили, на состанок со членови на словачката опозиција, вклучувајќи ја активистката Луција Штаселова, онлајн коментаторот на вести Мартин Милан Шимечка, таткото на лидерот на опозицијата Михал Шимечка.<ref>{{Cite web|last=Lopatka|first=Jan|url=https://www.reuters.com/world/europe/slovakis-bans-georgian-volunteer-9-others-entry-fico-ramps-up-coup-plot-2025-01-31/|title=Slovakia bans Georgian volunteer, 9 others, from entry as Fico ramps up coup plot accusations|website=Reuters|date=31 January 2025}}</ref> Фицо, исто така, објави дека на Мамулашвили и 9 други членови на Грузиската легија им е забранет влез во Словачка откако тврдеше дека словачката влада ја поврзала единицата со наводниот обид за државен удар.<ref>{{Cite web|url=https://www.eurointegration.com.ua/eng/news/2025/01/31/7203882/|title=Slovakia bans entry for Georgian Legion commander, citing alleged coup plans|website=European Pravda|date=31 January 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kyivindependent.com/slovakia-bans-georgian-legion-head-from-entering-country-after-coup-plot-accusations/|title=Slovakia bans Georgian Legion commander, linking him to alleged coup plot|date=31 January 2025|website=The Kyiv Independent}}</ref> На 1 февруари 2025 година, Главната дирекција за разузнавање на Украина (HUR) ги негираше тврдењата на Фицо и СИС за наводната вмешаност на Грузиската легија. HUR објави извештај истиот ден во кој се наведува: „Одбранбената разузнавачка служба на Украина официјално известува дека во нејзината структура нема единица наречена Грузиска национална легија“.<ref>{{Cite web|url=https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3955194-ukrainian-intelligence-dismisses-accusations-of-involvement-with-georgian-legion-in-slovakia.html|title=Ukrainian intelligence dismisses accusations of involvement with 'Georgian Legion' in Slovakia|date=1 February 2025|website=ukrinform.net}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2025/02/1/7496285/|title=Ukraine's Defence Intelligence responds to Slovak PM's accusation: we have no unit named Georgian National Legion|website=Ukrainska Pravda|date=1 February 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kyivindependent.com/no-unit-named-georgian-legion-in-our-agency-ukraines-military-intelligence-hits-back-at-slovakias-coup-accusations/|title='No unit named Georgian Legion' in our agency — Ukraine's military intelligence hits back at Slovakia's coup accusations|date=2 February 2025|website=The Kyiv Independent}}</ref> И покрај забраната, Мамулашвили неочекувано влегол во Словачка неколку месеци подоцна, поточно појавувајќи се во Братислава кон крајот на јули. Тој бил снимен и интервјуиран од новинарот Томаш Форо во близина на Владата, и, особено, не се случила полициска интервенција, бидејќи било потврдено дека не е наведен во Шенгенската база на податоци за забранети лица. Во своето појавување во медиумите, Мамулашвили категорично ги негираше обвинувањата за државен удар, нарекувајќи ги „лаги“ и „клевета“ и нагласи дека никогаш не планирал никаква дестабилизирачка активност во Словачка. Новинарите и коментаторите се прашуваа дали владата намерно ширела дезинформации или не успеала во своите безбедносни должности.<ref>{{Cite web|url=https://jam-news.net/georgian-legion-leader-in-slovakia/?utm_source=chatgpt.com|title=Despite entry ban, Georgian Legion leader arrives in Slovakia|website=Jamnews|date=7 August 2025}}</ref> ===Соединети Американски Држави=== На 10 февруари 2025 година, Роберт Фико му честиташе на Елон Маск за намерата да го расформира УСАИД.<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/europe/slovak-leader-fico-congratulates-musk-gutting-us-aid-agency-2025-02-10/|title=Slovak leader Fico congratulates Musk for gutting US aid agency|website=Reuters|date=10 February 2025}}</ref> Фико во објава на Фејсбук тврдеше: „Неспорно е дека финансиските средства од УСАИД биле користени во Словачка за политички цели, со цел да се наруши политичкиот систем и да се фаворизираат одредени политички партии“.<ref>{{Cite web|last=Gabrizova|first=Zuzana|url=https://www.euractiv.com/section/politics/news/ficos-letter-to-musk-slams-usaid-funding-for-ngos/|title=Fico's Letter to Musk slams USAID funding for NGOs|website=Euractiv|date=11 February 2025}}</ref> == Белешки == {{Белешки}} == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Статии со извори на украински (uk)]] [[Категорија:Статии со извори на словачки (sk)]] l2fpo3obf5bklkhswicrhhfbc4q69cs 5538084 5538079 2026-04-12T13:56:41Z 19user99 72391 5538084 wikitext text/x-wiki {{Во тек}} {{Инфокутија Граѓански немири|title=Словачки протести 2024–2026|partof=[[Southeast Europe protests (2024–present)]], [[Slovak opposition to sanctions on Russia]] and [[Democratic backsliding in Slovakia]]|image=2025 Slovak protests, Freedom Square, Bratislava, 2025-01-24.jpg|caption=Протестите во [[Плоштадот на слободата]] во [[Братислава]], 24 јануари 2025|date=23 декември 2024<ref>{{cite web|url=https://newsnow.tasr.sk/hundreds-protesting-in-bratislava-against-premiers-visit-to-moscow/|title=Hundreds Protesting in Bratislava against Premier's Visit to Moscow|date=23 December 2024|website=The News Agency of the Slovak Republic}}</ref>–9 мај 2025<ref>{{cite web|url=https://www.ta3.com/clanok/992779/seria-protestov-slovensko-je-europa-sa-nateraz-konci-organizatori-sa-rozlucia-zhromazdenim-pri-prilezitosti-dna-europy|title=Séria protestov Slovensko je Európa sa nateraz končí. Organizátori sa rozlúčia zhromaždením pri príležitosti Dňa Európy|trans-title=The series of protests titled "Slovakia is Europe" is coming to an end for now. The organizers will bid farewell with a rally on the occasion of Europe Day|website=[[TA3]]|language=sk|date=2025-05-05|accessdate=2025-05-05}}</ref><br>17 ноември 2025<ref>{{cite web|url=https://spectator.sme.sk/politics-and-society/c/slovakia-protests-tens-of-thousands-rally-against-robert-fico-on-velvet-revolution-anniversary|title=From chalk to a roar: Slovakia’s rain-soaked crowds revive the spirit of 1989|date=17 November 2025|website=The Slovak Spectator}}</ref>–денес<ref>{{cite web|url=https://protesty.info/posts|title=Zoznam protestov a udalostí|trans-title=List of protests and events|language=sk|website=protesty.info}}</ref>|place=[[Словачка]]{{efn|Спорадични, мали протести се одржаа и во неколку европски метрополи, вклучувајќи ги Прага, Краков, Виена, Берлин и Копенхаген.}}|causes='''Декември 2024–Мај 2025:''' * Анти-[[Украина|украински]], анти-[[НАТО]] И [[Евроскептицизам|Евроскептични]] политики имплементирани од [[Словачки премиер]] [[Роберт Фицо]] **Прекинување на воената помош за Украина за време на [[руската инвазија на Украина]] **Противставување на санкциите на Европската Унија против Русија **Закани за блокирање на членството на Украина и во НАТО и во [[Пристапувањето на Украина во Европската Унија|ЕУ]] **Предлози за повлекување на Словачка од [[Европската Унија]] и НАТО '''Ноември 2025 година–денес:''' *Суспендирање на законот за дојавувачи *Уредбата на Бенеш резултира со построга регулатива за етничките малцинства|goals='''Декември 2024–мај 2025:''' * Оставка на премиерот Роберт Фицо (неуспешна) * Откажување од проруско, антиукраинско и евроскептичко усогласување на надворешната политика (неуспешна) * Повторно воспоставување на проевропска, проукраинска и про-НАТО надворешна политика (неуспешна) * Оставка на министерката за култура Мартина Шимковичова (неуспешна) '''Ноември 2025–денес:''' * Оставка на премиерот Роберт Фицо * Обновување на законот за информатори * Либерализација на законот за малцинства * Повторно воспоставување на проевропска, проукраинска и про-НАТО надворешна политика|methods=Демонстрации, [[граѓанска непослушност]]|status=|result=Тековно *Имплементиран е новиот закон за невладини организации *[[Самуел Мигаљ]] назначен за министер за инвестиции, регионален развој и информатика *[[Рудолф Хулијак]] назначен за министер за спорт и туризам *[[Ричард Раши]] избран за [[Список на претседатели на словачките парламенти|Претседател на Националниот совет]] *[[Четврт кабинет на Фицо|Владата]] го преживеала гласањето за недоверба|side1={{flagicon|SVK}} [[File:Flag of Europe.svg|22px|border|link=Pan-European identity]] '''Opposition''' * [[Progressive Slovakia|PS]] * [[Christian Democratic Movement|KDH]] * [[Freedom and Solidarity|SaS]] * [[Slovakia (political party)|Slovakia]] * [[Democrats (Slovakia)|Democrats]] * [[Most–Híd]] * Anti-government protesters and activists * Non-governmental organizations|side2={{flagicon|Slovakia}} '''[[Четврт кабинет на Фицо|Влада]]''' * [[Насока – Социјалдемократија|Смер-СД]] * [[Глас – Социјалдемократија|Глас-СД]] * [[Словачка национална партија|СНС]] * {{symbol|Official_Seal_SIS.png}} [[Slovenská informačná služba|Slovak Information Service]] * {{symbol|Znak ministerstva vnútra Slovenskej republiky.png}} [[Ministry of Interior of the Slovak Republic|Ministry of Interior]] ** {{symbol|Slovakia police logo.svg}} [[Police Corps]] '''Подржани од:'''<br />{{flagicon image|Flag_of_the_President_of_Slovakia.svg}} [[Претседател на Словачка]]|leadfigures1=* [[Михал Шимечка]] * [[Милан Мајерски]] * [[Бранислав Гролинг]] * [[Игор Матовиќ]] * [[Јарослав Наќ]]|leadfigures2=*{{flagicon image|Coat of arms of Slovakia.svg}} [[Роберт Фицо]]{{Clear}} * [[Матуш Шутај Ешток]] * [[Андреј Данко]] * [[Павол Гашпар]] * {{flagicon image|Flag_of_the_President_of_Slovakia.svg}} [[Петер Пелегрини]]|howmany1=Демонстранти:{{plainlist| *~3,000 (23.12.2024)<ref name=sme-2024-12-23>{{cite web|url=https://domov.sme.sk/c/23427986/dost-bolo-ruska-protest-online.html|title=Dosť bolo Ruska. Pred Úradom vlády sa zišli stovky ľudí na proteste proti Ficovi v Moskve|website=[[Sme]]|language=sk|date=2024-12-23|accessdate=2025-01-26}}</ref> *~4,000 (03.01.2025)<ref>{{cite web|url=https://suspilne.media/917721-fico-id-do-moskvi-u-slovaccini-projsla-akcia-protestu/|title="Фіцо, їдь до Москви": У Словаччині пройшла акція протесту|website=Суспільне телебачення і радіомовлення України|language=uk|date=2025-01-04|accessdate=2025-01-26}}</ref> *~15,000 (10.01.2025)<ref>{{cite web|url=https://www.aktuality.sk/clanok/e7tA6f1/slobodne-doma-v-europe-skandoval-hlucne-dav-k-protestom-sa-pripojili-tisice-ludi/|title=Slobodne, doma, v Európe, skandoval hlučne dav. K protestom sa pripojili tisíce ľudí|publisher=Aktuality.sk|language=sk|date=2025-01-10|accessdate=2025-01-26}}</ref> *{{nowrap|~100,000 (24.01.2025)<ref>{{cite web|url=https://dennikn.sk/4433820/mier-ukrajine-upravil-odhad-ucasti-na-proteste-na-35-az-40-tisic-ludi-ako-sa-pocita-velky-dav-demonstrantov/|title=Mier Ukrajine upravil odhad účasti na proteste na 35- až 40-tisíc ľudí. Ako sa počíta veľký dav demonštrantov|publisher=[[Denník N]]|language=sk|date=2025-01-28|accessdate=2025-01-28}}</ref>}}}}|howmany2=|injuries=|fatalities=|arrests=}} Широки демонстрации, во кои учествувале десетици илјади словачки граѓани кои се мобилизирале низ цела Словачка, се одржувале, првенствено во знак на протест против проруските политики на премиерот на Словачка, Роберт Фицо. Демонстрациите, организирани од „Мир за Украина“, се одржале во повеќе од дваесетина различни области низ целата земја. И покрај нивниот обем, протестите не довеле до промена во владината политика, а Фицо останал на функцијата додека неговата администрација ја консолидирала власта преку реконструкција на кабинетот и ново законодавство. == Позадина == [[Податотека:PM_of_Slovakia_Robert_Fico_meeting_President_Putin.jpg|мини|Роберт Фицо се ракува со [[Владимир Путин]] во [[Москва]], 22 декември 2024 година]] Протестите се појавија како одговор на дипломатските акции и политичките позиции на премиерот на Словачка Роберт Фицо по неговото враќање на власт во октомври 2023 година. Неговата партија „Насока - Социјалдемократија“ (Смер-СД) обезбеди изборна победа на платформа која комбинираше проруски чувства со антиамериканска и евроскептична реторика, што доведе до значителни промени во надворешната политичка ориентација на Словачка. Под водство на Фицо, Словачка спроведе неколку контроверзни промени во политиката, кои вклучуваа прекин на воената помош за Украина, изразено спротивставување на санкциите на Европската Унија против Русија, ветување дека ќе го блокира потенцијалното членство на Украина во НАТО и предлог за повлекување на Словачка од Европската Унија и НАТО.<ref>{{Cite AV media |url=https://apnews.com/video/europe-slovakia-slovakia-government-ukraine-government-european-union-5ea43a0002194e97a8950f47a286f6ce |title=Slovakia poll could see shift in Ukraine support |access-date=2025-01-25 |website=AP News}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=2025-01-24 |title=Tens of thousands protest in Slovakia over pro-Russia policies of populist leader Fico |url=https://apnews.com/article/slovakia-anti-government-protests-russia-robert-fico-bfd1a3b2277d91fcf55b698b9c5dae55 |access-date=2025-01-25 |website=AP News}}</ref> Во април 2024 година, словачката влада, под водство на Роберт Фицо, одобри закон со кој ќе се укине постојната јавна радиодифузна служба Радио и телевизија на Словачка (RTVS) и ќе се замени со нов субјект наречен Словачка телевизија и радио (STVR). Примарното оправдување се базираше на обвинувања за политички активизам и недостаток на објективност. „Ситуацијата во РТВС е неодржлива... [таа] не може да биде објективна бидејќи е во постојан конфликт со словачката влада“, рече премиерот Роберт Фицо. Генералниот директор на СТВР сега го избира совет чии членови ги назначуваат министерот за култура, министерот за финансии и парламентот, каде што владејачката коалиција има мнозинство, давајќи им непропорционална моќ на Фицо и неговите сојузници врз радиодифузната служба.<ref>{{Cite news |date=2024-04-24 |title=Slovakia's populist government to replace public broadcaster |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-68887663 |access-date=2025-01-28|website=BBC News}}</ref> На 15 мај 2024 година, Фицо беше застрелан и критично повреден за време на обидот за атентат извршен од 71-годишниот Јурај Цинтула, кој изјави дека дејствувал првенствено поради противењето на владата на Фицо на воената помош на Украина за време на руската инвазија на Украина.<ref name="politico">{{Cite web |title=Fico's 'Judas' government should have backed Ukraine, shooting suspect says |url=https://www.politico.eu/article/slovak-pm-robert-fico-attack-shooting-suspect-policies-ukraine-war/ |website=[[Politico]]|date=23 May 2024 }}</ref> По неговото закрепнување, на 5 јуни 2024 година, Роберт Фицо објави 14-минутен претходно снимен говор на интернет, нарекувајќи го потенцијалниот убиец „активист на словачката опозиција“ што се претвори во „гласник на злото и политичката омраза“ создадена и исфрлена од контрола од „неуспешната и фрустрирана опозиција“. Фицо тврдеше дека политичката опозиција од левицата покажала „насилни или омразни ексцеси“ против неговата демократски избрана влада поради верувањето дека надворешната политика фокусирана на Западот е единствениот прифатлив пристап, особено во врска со руско-украинската војна, верувајќи дека „правото на различно мислење престанало да постои во Европската Унија“.<ref name=":02">{{Cite web |title=Robert Fico: Slovak PM blames opposition's "hatred" for shooting |url=https://www.bbc.com/news/articles/c899yq888jeo |access-date=6 June 2024 |website=BBC News |date=5 June 2024}}</ref> На 12 јуни, владата на Фицо откри низа мерки за подобрување на безбедноста на политичарите и другите важни поединци како одговор на обидот за атентат. Тие вклучуваа забрана за протести пред резиденциите на политичарите и во рамките на 50 метри од седиштето на владата и претседателството, доделување долгорочни резиденции за претседателот, премиерот и претседателот на Националниот совет и безбедност за лидерите на сите политички партии во Националниот совет, генералниот обвинител и претседателот на Уставниот суд.[14] Предлозите беа одобрени од Националниот совет на 27 јуни и ќе стапат во сила на 15 јули. Опозициските групи и Амнести Интернешнл ги критикуваа мерките како обид за ограничување на правото на собирање.<ref>{{Cite web |date=12 June 2024 |title=Slovakia plans to boost politicians' protection after assassination attempt on populist premier |url=https://apnews.com/article/slovakia-protection-politicians-assassination-attempt-fico-9d5c7cdbe03536b0c182185c5682a1e2 |access-date=12 June 2024 |website=AP News}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 June 2024 |title=Slovakia to boost protections for politicians after assassination attempt on populist premier Fico |url=https://apnews.com/article/slovakia-legislation-gatherings-fico-assassination-protection-66ba48210486555a1f49222702dfcc46 |access-date=28 June 2024 |website=AP News}}</ref> Покрај тоа, словачката влада се соочи со потенцијални економски последици од прекинот на транзитот на руски гас предизвикан од заострувањето на санкциите од страна на Украина против Лукоил, најголемата приватна нафтена компанија во Русија. Ова вклучуваше забрана за снабдување на Лукоил со нафта и доделување на неговите договорни обврски за снабдување со нафта во Унгарија и Словачка преку гасоводот Дружба на други компании. [[File:Dutch TTF Natural Gas.svg|thumb|350px|{{legend|#799cff|outline=#2962ff|[[Title Transfer Facility|TTF]] цени на природен гас во Европа}}{{small|(1 јануари 2021 година – 30 јануари 2025 година)}}]] На 31 декември 2024 година, истече петгодишниот договор потпишан во 2019 година за транзит на руски природен гас низ Украина. Следниот ден, притисокот во ГТС постепено се намали, а во 07:00 часот (UTC+2), вентилот конечно беше исклучен на станицата во близина на градот Суџа во Курската област. И покрај фактот дека Украина ја објави својата намера да одбие да го продолжи договорот за транзит на гас со Газпром уште за време на молдавската енергетска криза во 2022 година, а Роберт Фико имаше доволно време да обезбеди енергетска независност од Русија и да ги диверзифицира испораките на гас, тој го потроши залудно.<ref>{{cite web|url=https://www.naftogaz.com/en/interviews/ukraine-will-not-extend-gas-transit-contract-with-russia-interview-deutsche-welle|title=Ukraine plans to end Russian gas transit contract in 2024 – interview for Deutsche Welle|website=[[Naftogaz]]|date=2023-10-24|accessdate=2025-01-25}}</ref><ref>{{cite web|url=https://kyivindependent.com/fico-refused-kyivs-offers-to-help-with-gas-supplies-zelensky-says/|title=Fico refused Kyiv's offers to help with gas supplies, Zelensky says|publisher=[[The Kyiv Independent]]|date=2025-01-12|accessdate=2025-01-25}}</ref> Кога Украина понуди да помогне во организирањето на снабдувањето со гас произведен во Азербејџан, Фико одби и повтори дека сака да продолжи да купува само руски гас.<ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-10/europe-in-talks-to-keep-russia-ukraine-gas-pipeline-flowing|title=Europe in Talks to Keep Russia-Ukraine Gas Pipeline Flowing|website=[[Bloomberg News|Bloomberg]]|date=2024-06-10|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://epravda.com.ua/power/zelenskiy-viklyuchiv-tranzit-ukrajinoyu-rosiyskogo-gazu-pid-viglyadom-azerbaydzhanskogo-801110/|title=Зеленський виключив транзит Україною російського газу під виглядом азербайджанського|website=[[Ukrainska Pravda]]|language=uk|date=2024-12-19|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.euronews.com/my-europe/2024/12/19/ukraine-will-not-allow-transit-of-russian-gas-with-azeri-label-zelenskyy-says-dashing-slov|title=Ukraine will not allow transit of Russian gas with Azeri label, Zelenskyy says, dashing Slovak hopes|website=[[Euronews]]|date=2024-12-19|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://kyivindependent.com/zelensky-offers-ukraine-as-transit-hub-for-azerbaijani-gas-to-europe/|title=Zelensky offers Ukraine as transit hub for Azerbaijani gas to Europe|website=[[The Kyiv Independent]]|date=2025-01-28|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://e.dennikn.sk/minuta/4433918|title=Robert Fico označil vyjadrenie Volodymyra Zelenského o možnom tranzite plynu z Azerbajdžanu za krycí manéver|website=[[Denník N]]|language=sk|date=2025-01-28|accessdate=2025-01-28}}</ref> Според Фицо, Словачка, која заработува пари од транспорт на руски гас преку парадржавниот Еустрим, ќе изгуби половина милијарда евра годишно во иднина.<ref name=":03">{{Cite web |date=2024-07-30 |title=EU irritated with Hungary, Slovakia over their Russian oil spat with Ukraine, Politico reports |url=https://kyivindependent.com/eu-irritated-with-hungary-over-its-russian-oil-spat-with-ukraine/ |access-date=2024-07-31 |website=The Kyiv Independent}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-08-23 |title=European Commission sees 'no reason to be concerned' about ban on Lukoil's oil supplies to Hungary, Slovakia |url=https://kyivindependent.com/european-commission-sees-no-reason-to-be-concerned-about-lukoils-oil-supplies-to-hungary-slovakia/ |access-date=2025-01-22 |website=[[The Kyiv Independent]]}}</ref> Сепак, во пракса, компанијата не донесе половина милијарда евра на државата ниту пред ниту за време на руската инвазија на Украина: во периодот 2022–2024 година, обемот на гас, заедно со неговите приходи, падна уште повеќе, а во 2023 година компанијата пријави загуба. Ова довело до понатамошен антагонизам кон украинската влада од страна на Фицо и понатамошни барања за запирање на европските санкции и воена помош.<ref>{{cite web|url=https://demagog.sk/vyrok/49838|title=Fact-checking Robert Fico: My strácame od 500 miliónov do 1,5 miliardy, záleží od toho, aký bude dopad na cenu komodity preto, lebo takto rozhodol prezident Zelenskyj|website=Demagog.sk|language=sk|date=2025-01-15|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=2025-01-10 |title=Thousands rally across Slovakia to protest prime minister's pro-Russia policies |url=https://apnews.com/article/slovakia-fico-gas-protest-ukraine-russia-putin-89b40c83c8ef53a64fb20f6e28196856 |access-date=2025-01-25 |website=AP News}}</ref> На 17 јануари 2025 година, за време на вечерното емитување на РТВС, Тибор Гашпар, заменик-претседател на Националниот совет и истакнат член на Смер-СД, посочи дека иако Смер-СД во моментов не дава приоритет или не се стреми да ја напушти Европската унија или НАТО, обете организации се развиваат. Тој изјави дека, под специфични околности, Словачка дури може да размисли за повлекување, иако секоја таква одлука треба да се донесе преку референдум, отсликувајќи го процесот со кој Словачка првично се приклучи на овие организации.<ref>{{cite web|url=https://spravy.pravda.sk/domace/clanok/737743-tibor-gaspar-pripustil-moznost-vystupenia-slovenska-z-eu-a-nato-hlas-akukolvek-diskusiu-na-tuto-temu-odmieta/|title=Gašpar pripustil možnosť vystúpenia Slovenska z EÚ a NATO. Hlas to odmieta, reagoval aj Pellegrini|website=[[Pravda (Slovakia)|Pravda]]|date=2025-01-18|accessdate=2025-08-20}}</ref> Претседателот Петер Пелегрини брзо одговори, повикувајќи се на меморандумот од септември 2024 година потпишан од највисоките уставни претставници на Словачка, потврдувајќи го „неоспорното членство“ и во ЕУ и во НАТО, додека Хлас-СД, еден од коалициските партнери, отфрли каква било дискусија за повлекување, инсистирајќи дека демократските и безбедносните интереси на Словачка остануваат поврзани со овие сојузи. Главните опозициски партии, исто така, остро ги осудија забелешките.<ref>{{cite web|url=https://www.noviny.sk/politika/1013699-podpredseda-parlamentu-tibor-gaspar-nevylucil-vystupenie-z-eu-jeho-vyrok-rozviril-napatie-na-politickej-scene|title=Podpredseda parlamentu Tibor Gašpar nevylúčil vystúpenie z EÚ. Jeho výrok rozvíril napätie na politickej scéne|website=[[TV JOJ]]|date=2025-01-18|accessdate=2025-08-20}}</ref> Во видео објавено подоцна, Гашпар ги бранеше своите забелешки нагласувајќи дека секој избор за излегување од големите европски или трансатлантски организации треба да биде демократски и да се базира на согласност од граѓаните, поточно преку референдум, и инсистираше дека неговиот став е во согласност со националните интереси.<ref>{{cite web|url=https://tvnoviny.sk/domace/clanok/947093-tibor-gaspar-prelomil-mlcanie-objasnuje-svoj-vyrok-o-moznosti-odchodu-slovenska-z-eu|title=Tibor Gašpar prelomil mlčanie. Objasňuje svoj výrok o možnosti odchodu Slovenska z EÚ|website=[[TV Markíza]]|date=2025-01-18|accessdate=2025-08-20}}</ref> Анкетите за јавното мислење за следните словачки парламентарни избори покажаа намалување на поддршката за владата и зголемување на поддршката за опозициските партии како што е Прогресивна Словачка. ==Протести== ===Во 2024 година=== Демонстрациите против Фицо започнаа на 23 декември 2024 година, по неговата дипломатска посета на Москва, каде што се сретна со рускиот претседател Владимир Путин.[30] Фицо не се врати веднаш во Словачка и не беше виден во јавноста повеќе од две недели по посетата. Подоцна, новинарите го пронајдоа во луксузен стан во Виетнам врз основа на видеата што ги објави преку неговиот Фејсбук профил.<ref>{{Cite web |date=2024-12-22 |title=Russia's Putin holds talks with Slovakian PM Fico, in a rare visit to Moscow by an EU leader |url=https://apnews.com/article/russia-putin-slovakia-fico-talks-45e08385f245bff9df02d6b533561598 |access-date=2025-01-25 |website=AP News}}</ref><ref>{{cite web|url=https://dennikn.sk/4387955/slovensko-hlada-premiera-fico-je-vo-vietname-v-luxusnom-apartmane-madam-butterfly/|title=Slovensko hľadá premiéra: Fico je vo Vietname v luxusnom apartmáne Madam Butterfly|website=[[Denník N]]|language=sk|date=2025-01-03|accessdate=2025-01-28}}</ref> ===Во 2025 година=== На 10 јануари 2025 година, организацијата „Мир за Украина“ координираше демонстрации низ цела Словачка, а лидерката на протестите, Луција Штаселова, ја осуди посетата на Москва како фундаментално некомпатибилна со демократските вредности. Протести против Фицо се појавија и во соседните земји, вклучително и во Чешка и Полска.[26] Големи протести се случија на 24 јануари 2025 година, во услови на зголемена политичка тензија откако премиерот Фицо презентираше обвинувања за потенцијален обид за државен удар. Повикувајќи се на класифициран извештај на Словачката разузнавачка служба (СИС), која ја води син на близок партиски соработник на Фицо, кој се соочува со сериозни обвиненија за злоупотреба на полицијата за политички цели, Фицо тврдеше дека неговата политичка опозиција се координирала со странски субјекти за да го оркестрира соборувањето на неговата влада преку планирана граѓанска непослушност, вклучувајќи окупации на владини згради, блокади на патишта и штрајкови низ целата земја. Опозициските лидери и организаторите на протестите од „Мир за Украина“ категорично ги отфрлија овие обвинувања, карактеризирајќи ги како обиди за заплашување на словачкото население. Критичарите забележаа дека раководството на СИС одржувало блиски врски со политичките сојузници на Фицо. Овие протести, центрирани во Братислава, привлекле околу 35.000-40.000 учесници, дополнителни протести привлекле толпа од 15.000 во Кошице, а илјадници во други градови низ земјата, според пребројувањето на организаторите. Демонстрантите го изразија своето противење преку разни слогани со кои се нагласува европскиот идентитет на Словачка, вклучувајќи „Словачка не е Русија, Словачка е Европа“ и повици за оставка на Фицо.<ref>{{cite web|url=https://www.washingtontimes.com/news/2025/jan/24/slovakia-tens-thousands-protest-prime-minister-rob/|title=Tens of thousands protest in Slovakia over pro-Russia policies of populist leader Fico|website=[[The Washington Times]]|date=2025-01-24|accessdate=2025-01-25}}</ref><ref>{{cite web|url=https://spectator.sme.sk/politics-and-society/c/news-digest-slovak-pm-fico-warns-of-slovak-maidan|title=News digest: Premier Fico warns of Slovak Maidan, cites secret email-based report|website=[[The Slovak Spectator]]|date=2025-01-21|accessdate=2025-01-25}}</ref> „Мир за Украина“ објави планови за продолжување на демонстрациите, закажувајќи го следниот голем протест за 7 февруари 2025 година. На овој ден, околу 110.000 луѓе присуствуваа на вечерните демонстрации во 41 град во Словачка и во уште 13 градови низ Европа.[34] Се проценува дека толпите во главниот град Братислава имале 42.000-45.000 луѓе вклучени во протестите.<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/slovak-protests-against-pro-russia-pm-widen-to-small-towns-organizer-hails-new-reality/|title='New reality' hailed as Slovak protests against pro-Russia Fico widen to small towns|date=8 February 2025|website=POLITICO}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Cerny|first1=David|last2=Stoklasa|first2=Radovan|url=https://www.reuters.com/world/europe/slovaks-protest-second-time-two-weeks-against-pm-fico-2025-02-07/|title=Slovaks protest for second time in two weeks against PM Fico|website=Reuters|date=7 February 2025}}</ref> Набљудувачите забележаа дека ова се најголемите протести во Словачка од 2018 година и, за разлика од претходните напори фокусирани на големите градови, февруарските протести се проширија во традиционално про-Фико региони, а учество беше пријавено и во словачките заедници во странство. Во меѓувреме, владата на Фицо тврдеше дека организаторите на протестите дејствувале под странско влијание и се обидувале да ја дестабилизираат државата, иако овие тврдења беа широко отфрлени од демонстрантите и групите на граѓанското општество.<ref>{{Cite web|url=https://www.noviny.sk/slovensko/1021829-slovensko-je-europa-pozrite-sa-ako-prebiehaju-protesty-v-mestach-po-celej-krajine|title=Slovensko je Európa: Občania odkázali vláde, že nesúhlasia s proruskými krokmi|date=8 February 2025|website=TV JOJ}}</ref> Словачката опозиција протестираше на 9 мај, за време на Денот на победата во Русија, против одлуките на Роберт Фицо, пријателски настроени кон Русија.<ref>{{cite web |date=2025-05-05 |title=Séria protestov Slovensko je Európa sa nateraz končí. Organizátori sa rozlúčia zhromaždením pri príležitosti Dňa Európy |url=https://www.ta3.com/clanok/992779/seria-protestov-slovensko-je-europa-sa-nateraz-konci-organizatori-sa-rozlucia-zhromazdenim-pri-prilezitosti-dna-europy |accessdate=2025-05-05 |website=[[TA3]] |language=sk}}</ref> На 17 ноември, десетици илјади Словаци се собраа да протестираат против политиките на владата на Фицо, што претставуваше прва голема мобилизација од претходните демонстрации на 9 мај. Одржани на годишнината од Кадифената револуција, демонстрантите се повикаа на наследството на Вацлав Хавел, нагласувајќи го неговиот повик вистината и љубовта да преовладаат над лагите и омразата.<ref>{{Cite web |date=18 November 2025 |title=Massive Protests in Slovakia Demand Fico's Resignation |url=https://www.youtube.com/watch?v=Zpbwl4WNZ7w |website=[[YouTube]]}}</ref> На 16 и 17 декември, многу Словаци протестираа против промените во судскиот систем на земјата, кои ги сметаат за оштетување на владеењето на правото и во одбрана на суспендираниот закон за дојавувачи и претходните казнени одредби. Најголемата опозициска партија Прогресивна Словачка ги поддржа овие демонстрации.<ref>{{Cite web |date=18 December 2025 |title=Slovak court suspends whistleblower law that sparked protests |url=https://www.indopremier.com/ipotnews/newsDetail.php?jdl=Slovak_court_suspends_whistleblower_law_that_sparked_protests&news_id=1714871&group_news=ALLNEWS&taging_subtype=RUSSIA&name=&search=y_general&q=RUSSIA,%20&halaman=1 |website=Ipot News}}</ref><ref>{{Cite web |date=16 December 2025 |title=Slovaks rally against government moves they see damaging rule of law |url=https://www.reuters.com/world/slovaks-rally-against-government-moves-they-see-damaging-rule-law-2025-12-16/ |website=[[Reuters]]}}</ref> На 20 декември, унгарското малцинство во Словачка демонстрираше против закон со кој се криминализира критиката на Бенешките декрети, серија закони изготвени од чехословачката влада во егзил во отсуство на чехословачкиот парламент за време на германската окупација на Чехословачка во Втората светска војна, со кои се прекинаа законите на малцинствата како Германците и Унгарците. Унгарскиот премиер Виктор Орбан реагираше двосмислено, додека лидерот на унгарската опозиција, Петер Маѓар, ги критикуваше тие закони и рече дека ако го замени Орбан, ќе ги искористи сите дипломатски опции за да го одбрани унгарското малцинство кај северниот сосед на неговата земја.<ref>{{Cite web |date=30 December 2025 |title=Orbán's main challenger warns Slovakia over Beneš Decrees law|url=https://spectator.sme.sk/politics-and-society/c/slovakias-benes-decrees-law-sparks-protest-and-criticism-from-hungary |website=The Slovak Spectator}}</ref> ==Тврдења за странска вмешаност== ===Чешка Република=== За време на протестите, словачкиот премиер Роберт Фицо постојано тврдеше дека чешките дипломати и чешките медиуми „се мешаат во внатрешните работи на Словачка“.<ref>{{Cite web|last=Lauková|first=Lucia|url=https://www.euractiv.com/section/politics/news/slovakias-fico-again-accuses-czech-diplomats-and-media-of-interference/|title=Slovakia's Fico again accuses Czech diplomats and media of interference |website=Euractiv|date=31 January 2025}}</ref><ref>{{Cite web|last=Kovalenko|first=Vladyslava|url=https://newsukraine.rbc.ua/news/fico-accuses-both-ukraine-and-czechia-of-1738391143.html|title=Fico accuses both Ukraine and Czechia of meddling in Slovakia - Prague responds|website=RBC-Ukraine|date=1 February 2025}}</ref> За време на состанокот во Брисел, чешкиот премиер Петр Фиала му рече на Фицо: „Имам право да коментирам за надворешната политика на Словачка ако таа влијае на чешките интереси. И ако словачкиот премиер патува во Москва за да се сретне со Владимир Путин додека Русија продолжува да убива луѓе секој ден, тогаш тоа не е во интерес на чешкиот народ. Јас не се мешам во внатрешните работи на Словачка, ниту еден од моите колеги не се меша“. Континуираните тврдења на Фицо за чешка вмешаност предизвикаа влошување на чешко-словачките односи.<ref>{{Cite web|last=Ferenčík|first=Jakub|url=https://english.radio.cz/czech-slovak-relations-souring-prime-ministers-fiala-and-fico-meet-brussels-8841799|title=Czech-Slovak relations souring as prime ministers Fiala and Fico meet in Brussels|date=3 February 2025|website=[[Czech Radio]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.brnodaily.com/2025/02/03/news/politics/czech-slovak-relations-continue-to-deteriorate-as-fico-accuses-czech-government-of-interference/|title=Czech-Slovak Relations Continue To Deteriorate As Fico Accuses Czech Government of Interference|agency=[[Czech News Agency]]|date=13 February 2025|website=Brno Daily}}</ref> ===Украина=== Роберт Фицо ја обвини Украина повеќе пати дека е вмешана во организирањето на протестите против неговата влада.<ref>{{Cite web|url=https://en.interfax.com.ua/news/general/1044463.html|title=Ukraine's MFA aware of Ukrainian detained in Slovakia on charges of 'threatening national security'|website=Interfax-Ukraine|date=30 January 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2025/01/25/7495265/|title=Slovak PM claims a third of protesters against his government's policies are Ukrainian|website=Ukrainska Pravda|date=25 January 2025}}</ref> Фицо, исто така, ја обвини Украина дека е вмешана во сајбер напад против словачка осигурителна компанија.<ref>{{Cite web|url=https://babel.ua/news/114785-fico-zvinuvativ-ukrajinu-v-kiberataci-na-medichnu-strahovu-kompaniyu-kijiv-zaperechuye|title=Фіцо звинуватив Україну в кібератаці на медичну страхову компанію. Київ заперечує|date=24 January 2025|website=babel.ua|language=uk}}</ref> ====Наводи за обид за државен удар==== На 22 јануари 2025 година, Фицо тврдеше дека Украина ја поддржува словачката опозиција во „планирањето државен удар во стилот на Мајдан“.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/ckgr4zrvv4po|title=Slovak PM Fico accuses opposition of trying to topple him Ukraine-style|date=22 January 2025|website=BBC News}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.eurotopics.net/en/332742/slovakia-fico-accuses-opposition-of-planning-coup|title=Slovakia: Fico accuses opposition of planning coup|date=23 January 2025|website=eurotopics.net}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2025/02/08/robert-fico-the-slovak-leader-who-has-made-ukraine-his-enemy_6737944_4.html|title=Robert Fico, the Slovak leader who has made Ukraine his 'enemy'|date=8 February 2025|website=Le Monde}}</ref> На 30 јануари 2025 година, еден Украинец беше уапсен од словачката полиција и беше обвинет за „подготовка на државен удар во земјата“.<ref>{{Cite web|url=https://kyivindependent.com/ukrainian-detained-in-slovakia-over-alleged-coup-plot/|title=Ukrainian detained in Slovakia over alleged coup plot, media reports|date=30 January 2025|website=The Kyiv Independent}}</ref> На 31 јануари 2025 година, Фицо и Словачката информативна служба ја обвинија Грузиската легија за вмешаност во наводниот обид за државен удар.<ref>{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2025/01/31/7496205/|title=Slovak PM accuses Georgian Legion of involvement in protests in Slovakia|website=Ukrainska Pravda|date=31 January 2025}}</ref> На прес-конференција истиот ден, Фицо, исто така, покажа фотографии од командантот на Грузиската легија, Мамука Мамулашвили, на состанок со членови на словачката опозиција, вклучувајќи ја активистката Луција Штаселова, онлајн коментаторот на вести Мартин Милан Шимечка, таткото на лидерот на опозицијата Михал Шимечка.<ref>{{Cite web|last=Lopatka|first=Jan|url=https://www.reuters.com/world/europe/slovakis-bans-georgian-volunteer-9-others-entry-fico-ramps-up-coup-plot-2025-01-31/|title=Slovakia bans Georgian volunteer, 9 others, from entry as Fico ramps up coup plot accusations|website=Reuters|date=31 January 2025}}</ref> Фицо, исто така, објави дека на Мамулашвили и 9 други членови на Грузиската легија им е забранет влез во Словачка откако тврдеше дека словачката влада ја поврзала единицата со наводниот обид за државен удар.<ref>{{Cite web|url=https://www.eurointegration.com.ua/eng/news/2025/01/31/7203882/|title=Slovakia bans entry for Georgian Legion commander, citing alleged coup plans|website=European Pravda|date=31 January 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kyivindependent.com/slovakia-bans-georgian-legion-head-from-entering-country-after-coup-plot-accusations/|title=Slovakia bans Georgian Legion commander, linking him to alleged coup plot|date=31 January 2025|website=The Kyiv Independent}}</ref> На 1 февруари 2025 година, Главната дирекција за разузнавање на Украина (HUR) ги негираше тврдењата на Фицо и СИС за наводната вмешаност на Грузиската легија. HUR објави извештај истиот ден во кој се наведува: „Одбранбената разузнавачка служба на Украина официјално известува дека во нејзината структура нема единица наречена Грузиска национална легија“.<ref>{{Cite web|url=https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3955194-ukrainian-intelligence-dismisses-accusations-of-involvement-with-georgian-legion-in-slovakia.html|title=Ukrainian intelligence dismisses accusations of involvement with 'Georgian Legion' in Slovakia|date=1 February 2025|website=ukrinform.net}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2025/02/1/7496285/|title=Ukraine's Defence Intelligence responds to Slovak PM's accusation: we have no unit named Georgian National Legion|website=Ukrainska Pravda|date=1 February 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kyivindependent.com/no-unit-named-georgian-legion-in-our-agency-ukraines-military-intelligence-hits-back-at-slovakias-coup-accusations/|title='No unit named Georgian Legion' in our agency — Ukraine's military intelligence hits back at Slovakia's coup accusations|date=2 February 2025|website=The Kyiv Independent}}</ref> И покрај забраната, Мамулашвили неочекувано влегол во Словачка неколку месеци подоцна, поточно појавувајќи се во Братислава кон крајот на јули. Тој бил снимен и интервјуиран од новинарот Томаш Форо во близина на Владата, и, особено, не се случила полициска интервенција, бидејќи било потврдено дека не е наведен во Шенгенската база на податоци за забранети лица. Во своето појавување во медиумите, Мамулашвили категорично ги негираше обвинувањата за државен удар, нарекувајќи ги „лаги“ и „клевета“ и нагласи дека никогаш не планирал никаква дестабилизирачка активност во Словачка. Новинарите и коментаторите се прашуваа дали владата намерно ширела дезинформации или не успеала во своите безбедносни должности.<ref>{{Cite web|url=https://jam-news.net/georgian-legion-leader-in-slovakia/?utm_source=chatgpt.com|title=Despite entry ban, Georgian Legion leader arrives in Slovakia|website=Jamnews|date=7 August 2025}}</ref> ===Соединети Американски Држави=== На 10 февруари 2025 година, Роберт Фико му честиташе на Елон Маск за намерата да го расформира УСАИД.<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/europe/slovak-leader-fico-congratulates-musk-gutting-us-aid-agency-2025-02-10/|title=Slovak leader Fico congratulates Musk for gutting US aid agency|website=Reuters|date=10 February 2025}}</ref> Фико во објава на Фејсбук тврдеше: „Неспорно е дека финансиските средства од УСАИД биле користени во Словачка за политички цели, со цел да се наруши политичкиот систем и да се фаворизираат одредени политички партии“.<ref>{{Cite web|last=Gabrizova|first=Zuzana|url=https://www.euractiv.com/section/politics/news/ficos-letter-to-musk-slams-usaid-funding-for-ngos/|title=Fico's Letter to Musk slams USAID funding for NGOs|website=Euractiv|date=11 February 2025}}</ref> ==Последици== ===Владина коалиција=== ====Пад на владиното мнозинство==== На 24 јануари 2025 година, владината коалиција го изгуби мнозинството во Националниот совет. Двајца пратеници од владејачката партија Хлас-СД, Самуел Мигаљ и Радомир Шалитрош, беа исклучени. Еден ден подоцна, тие издадоа заедничка изјава заедно со Јан Ференчак и Роман Малатинец, велејќи дека нема да учествуваат во гласањето во парламентот до понатамошно известување. Сепак, на 19 март 2025 година, Мигаљ го прекина својот судир со владината коалиција во замена за министер за регионален развој. Како резултат на тоа, владината коалиција успеа да го врати своето мнозинство од 79 членови во Националниот совет.<ref name=a>{{Cite web|url=https://ground.news/article/the-vote-expelled-the-rebels-miga-and-salitros-from-the-party|title=Slovak ruling party Hlas expels two MPs, coalition appears to have lost majority in the Chamber of Deputies|date=13 February 2025|website=Ground News}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gromová |first=Viktória |date=2025-03-19 |title=Samuel Migaľ prichádza do vlády: Nový minister s odhodlaním zmeniť |url=https://www.netky.sk/clanok/samuel-migal-prichadza-do-vlady-novy-minister-s-odhodlanim-zmenit-slovensko |access-date=2025-04-15 |website=Netky.sk |language=sk}}</ref> ====Реконструкција на кабинетот==== На 19 февруари 2025 година, Роберт Фицо изврши реконструкција на кабинетот со цел консолидирање на неговата владина коалиција во услови на растечки протести и внатрешна нестабилност. Според договорот, другите два коалициски партнери, „Глас - Социјалдемократија“ и „Словачката национална партија“, отстапија едно министерство на партијата Смер-СД на Фицо. Овој потег дојде по неколку недели шпекулации за кревкоста на коалицијата, по несогласувањето во редовите на Хлас-СД и постојаниот притисок од демонстрациите против проруската надворешна политика на Фицо. Аналитичарите забележаа дека реконструкцијата ја зголеми способноста на Смер да ја води политиката и да издржи надворешни критики, но исто така ризикуваше затегнување на односите со своите партнери со намалување на нивното влијание во кабинетот.<ref>{{Cite web|url=https://dennikn.sk/4476809/koalicna-kriza-sa-zasekla-na-migalovcoch-smer-slubuje-rychle-rozuzlenie-danko-a-aj-cast-hlasu-naznacuju-ze-maju-este-mesiac/|title=Fico zobral Hlasu a SNS po jednom ministerstve, no nepovedal, kto ich bude viesť. Danko a Šutaj Eštok súhlasili|date=19 February 2025|website=Denník N}}</ref> На 19 март 2025 година, претседателот Петер Пелегрини ја спроведе реконструкцијата што му помогна на премиерот Фицо да изгради повторно мнозинство во Националниот совет, враќајќи го бројот на места во коалицијата на неговиот првичен број и зајакнувајќи ја доминацијата на Смер-СД во кабинетот. Меѓународните медиуми и словачките медиуми го сметаа потегот за консолидирање на моќта по неколку недели пребегнувања и внатрешно пазарење, сигнализирајќи ја намерата на владата да продолжи со својата агенда и покрај повторливите демонстрации.<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/slovakia-government-reshuffle-fico-7fc6aea7feed3577f30f5c5638557ca8|title=Slovak president completes a reshuffle to keep government's parliamentary majority|date=19 March 2025|website=AP News}}</ref> ==Меѓународен прием== Протестите привлекоа значително меѓународно внимание, а странските медиуми и политичките аналитичари ги претставија како дел од поширока борба за демократско уназадување и европско усогласување во Централна и Источна Европа. Медиуми како што се „Фајненшл тајмс“ и регионалните тинк-тенкови ја опишаа Словачка како „новото нелиберално дете на блокот“, правејќи споредби помеѓу стилот на владеење на Роберт Фицо и оној на унгарскиот Виктор Орбан, особено во врска со реториката за странско влијание, ограничувањата за невладините организации и предизвиците за судската независност.<ref>{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/b35197d9-b9e6-409a-be8a-9ac556b6bb7b?utm_source=chatgpt.com|title=European strongmen under siege|date=22 March 2025|website=Financial Times}}</ref> Протестите, на кои истакнато беа слогани како „Словачка е Европа“, беа широко прикажани во странство како знак на посветеноста на Словачка кон Европската Унија и НАТО, стоејќи во контраст со потопол став на владата кон Москва. Демонстрациите во заедниците на словачката дијаспора низ цела Европа, вклучувајќи ги Виена, Прага и Берлин, го зајакнаа впечатокот дека движењето одекнува надвор од националните граници и стана симбол на пошироката загриженост за демократската отпорност во рамките на Европската Унија. ==Кредовата револуција== {{Multiple image | align = right | direction = horizontal | width1 = 140 | image1 = Knv 01.jpg | caption1 = Протестен знак на кој пишува „Кредата не е срам“. | width2 = 105 | image2 = Knv 03.jpg | caption2 = Цртеж на компас насловен како „Четирите светски насоки на Фицо“, со кој се критикува надворешната политика на владата. }} „Кредовата рволуцијата (Kriedová revolúcia)“, исто така наречена „Ноемвриски бран на креда (Kriedová novembrová vlna)“, било протестно движење на граѓаните што ја зафатило Словачка во ноември 2025 година. Започнало откако 19-годишен ученик, со прекар „Муро“, бил однесен од неговата училница од страна на полицијата на испрашување откако користел креда за да напише антивладини слогани пред неговото училиште во Попрад на 7 ноември 2025 година. Инцидентот се случил кратко пред закажаната официјална посета на Фицо на училиштето. Ученикот бил ослободен без обвинение истиот ден.<ref>{{cite web|url=https://www.noviny.sk/krimi/1131675-student-pred-skolou-napisal-odkazy-proti-ficovi-skoncil-na-policajnom-vysluchu|title=Študent pred školou napísal odkazy proti Ficovi. Skončil na policajnom výsluchu|trans-title=Student questioned by police after writing anti-Fico messages outside school|language=sk|date=10 November 2025|website=noviny.sk}}</ref><ref name="guardian131225">{{cite web |last1=Kassam |first1=Ashifa |title=‘Chalk Revolution’ strikes nerve as Slovakia fears return to authoritarian past |url=https://www.theguardian.com/world/2025/dec/13/chalk-revolution-slovakia-fears-return-authoritarian-past |website=The Guardian |access-date=24 January 2026 |date=13 December 2025}}</ref> Неколку дена подоцна, за време на предавање во друго средно училиште во Попрад, Фицо изјавил дека Европската унија планира да потроши 140 милијарди евра „за продолжување на војната“ во Украина, што резултирало со реакција од учениците. Како одговор, Фицо рекол „Ако сте такви херои, одете и борете се во Украина“.<ref>{{cite web|url=https://united24media.com/latest-news/slovak-pm-fico-tells-students-supporting-ukraine-to-go-fight-there-during-school-visit-13454|title=Slovak PM Fico Tells Students Supporting Ukraine to “Go Fight There” During School Visit|date=15 November 2025|website=United24}}</ref> Во знак на солидарност со студентите, илјадници знаци и пораки напишани со креда, почнувајќи од „Доста е со Фицо“ до проевропски и проукраински симболи, се појавиле на тротоари, плоштади и пред владини згради во десетици градови низ Словачка.<ref>{{cite web|url=https://dennikn.sk/4960348/student-z-popradu-spustil-vlnu-kriedovych-odkazov-ficovi-siria-sa-po-celom-slovensku-fotogalerie/|title=Študent z Popradu spustil vlnu kriedových odkazov Ficovi, šíria sa po celom Slovensku|trans-title=A student from Poprad sparked a wave of chalk messages to Fico; they are spreading across all of Slovakia|language=sk|date=10 November 2025|website=Denník N}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ta3.com/clanok/1019925/kriedove-odkazy-sa-siria-napriec-slovenskom-trufaly-protest-studenta-prerastol-do-celonarodnej-vlny-napisov|title=Kriedové odkazy sa šíria naprieč Slovenskom. Trúfalý protest študenta prerástol do celonárodnej vlny nápisov|trans-title=Chalk messages spread across Slovakia: A student’s daring protest grows into a nationwide wave of inscriptions|language=sk|date=11 November 2025|website=TA3}}</ref><ref>{{cite web|url=https://brainee.hnonline.sk/notsorry/news/spolocnost/slovensko/96244899-galeria-novembrova-kriedova-revolucia-slovensko-zaplavili-odkazy-ficovi-a-vlade-vsetko-spustil-student-z-popradu|title=GALÉRIA Novembrová kriedová revolúcia. Slovensko zaplavili odkazy Ficovi a vláde, všetko spustil študent z Popradu|trans-title=GALLERY: The November Chalk Revolution. Slovakia flooded with messages for Fico and the government, all sparked by a student from Poprad|language=sk|date=11 November 2025|website=Hospodárske noviny}}</ref> Протестите го достигнале својот врв на 17 ноември 2025 година, кога десетици илјади луѓе се собирале во Братислава и други градови за да ја одбележат годишнината од Кадифената револуција и да побараат оставка од Фицо.<ref>{{cite web|url=https://www.sme.sk/domov/c/z-kriedy-ostalo-blato-no-odkaz-revolucie-to-neznizilo-prislo-rekordnych-50-tisic-ludi|title=Z kriedy ostalo blato, no odkaz revolúcie dážď nezmyl. Na Námestie Slobody prišlo 50-tisíc ľudí|trans-title=The chalk turned to mud, but the message of the revolution was not washed away by the rain. 50,000 people gathered at Freedom Square|language=sk|date=17 November 2025|website=SME}}</ref> Митинзите биле организирани од опозициски партии и граѓански групи. „Муро“ и опозициските лидери зборувале на митингот во Братислава.<ref>{{cite web|url=https://spectator.sme.sk/politics-and-society/c/slovakia-protests-tens-of-thousands-rally-against-robert-fico-on-velvet-revolution-anniversary|title=From chalk to a roar: Slovakia’s rain-soaked crowds revive the spirit of 1989|date=17 November 2025|website=The Slovak Spectator}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.euractiv.com/news/slovakias-chalk-revolution-puts-robert-fico-on-the-defensive/|title=Slovakia’s 'Chalk Revolution' puts Robert Fico on the defensive|date=17 November 2025|website=Euractiv}}</ref> Сепак, поради влошувањето на временските услови, „Ноемврискиот бран на креда“ завршил кратко потоа, бидејќи надворешните елементи, поточно дождот и снегот, ги направиле континуираните демонстрации базирани на креда непрактични. == Белешки == {{Белешки}} == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Статии со извори на украински (uk)]] [[Категорија:Статии со извори на словачки (sk)]] 5kuz53bk5a8kq2x95kpzea0ymt87dzz 5538085 5538084 2026-04-12T14:06:42Z 19user99 72391 5538085 wikitext text/x-wiki {{Во тек}} {{Инфокутија Граѓански немири|title=Словачки протести 2024–2026|partof=[[Southeast Europe protests (2024–present)]], [[Slovak opposition to sanctions on Russia]] and [[Democratic backsliding in Slovakia]]|image=2025 Slovak protests, Freedom Square, Bratislava, 2025-01-24.jpg|caption=Протестите во [[Плоштадот на слободата]] во [[Братислава]], 24 јануари 2025|date=23 декември 2024<ref>{{cite web|url=https://newsnow.tasr.sk/hundreds-protesting-in-bratislava-against-premiers-visit-to-moscow/|title=Hundreds Protesting in Bratislava against Premier's Visit to Moscow|date=23 December 2024|website=The News Agency of the Slovak Republic}}</ref>–9 мај 2025<ref>{{cite web|url=https://www.ta3.com/clanok/992779/seria-protestov-slovensko-je-europa-sa-nateraz-konci-organizatori-sa-rozlucia-zhromazdenim-pri-prilezitosti-dna-europy|title=Séria protestov Slovensko je Európa sa nateraz končí. Organizátori sa rozlúčia zhromaždením pri príležitosti Dňa Európy|trans-title=The series of protests titled "Slovakia is Europe" is coming to an end for now. The organizers will bid farewell with a rally on the occasion of Europe Day|website=[[TA3]]|language=sk|date=2025-05-05|accessdate=2025-05-05}}</ref><br>17 ноември 2025<ref>{{cite web|url=https://spectator.sme.sk/politics-and-society/c/slovakia-protests-tens-of-thousands-rally-against-robert-fico-on-velvet-revolution-anniversary|title=From chalk to a roar: Slovakia’s rain-soaked crowds revive the spirit of 1989|date=17 November 2025|website=The Slovak Spectator}}</ref>–денес<ref>{{cite web|url=https://protesty.info/posts|title=Zoznam protestov a udalostí|trans-title=List of protests and events|language=sk|website=protesty.info}}</ref>|place=[[Словачка]]{{efn|Спорадични, мали протести се одржаа и во неколку европски метрополи, вклучувајќи ги Прага, Краков, Виена, Берлин и Копенхаген.}}|causes='''Декември 2024–Мај 2025:''' * Анти-[[Украина|украински]], анти-[[НАТО]] И [[Евроскептицизам|Евроскептични]] политики имплементирани од [[Словачки премиер]] [[Роберт Фицо]] **Прекинување на воената помош за Украина за време на [[руската инвазија на Украина]] **Противставување на санкциите на Европската Унија против Русија **Закани за блокирање на членството на Украина и во НАТО и во [[Пристапувањето на Украина во Европската Унија|ЕУ]] **Предлози за повлекување на Словачка од [[Европската Унија]] и НАТО '''Ноември 2025 година–денес:''' *Суспендирање на законот за дојавувачи *Уредбата на Бенеш резултира со построга регулатива за етничките малцинства|goals='''Декември 2024–мај 2025:''' * Оставка на премиерот Роберт Фицо (неуспешна) * Откажување од проруско, антиукраинско и евроскептичко усогласување на надворешната политика (неуспешна) * Повторно воспоставување на проевропска, проукраинска и про-НАТО надворешна политика (неуспешна) * Оставка на министерката за култура Мартина Шимковичова (неуспешна) '''Ноември 2025–денес:''' * Оставка на премиерот Роберт Фицо * Обновување на законот за информатори * Либерализација на законот за малцинства * Повторно воспоставување на проевропска, проукраинска и про-НАТО надворешна политика|methods=Демонстрации, [[граѓанска непослушност]]|status=|result=Тековно *Имплементиран е новиот закон за невладини организации *[[Самуел Мигаљ]] назначен за министер за инвестиции, регионален развој и информатика *[[Рудолф Хулијак]] назначен за министер за спорт и туризам *[[Ричард Раши]] избран за [[Список на претседатели на словачките парламенти|Претседател на Националниот совет]] *[[Четврт кабинет на Фицо|Владата]] го преживеала гласањето за недоверба|side1={{flagicon|SVK}} [[File:Flag of Europe.svg|22px|border|link=Pan-European identity]] '''Opposition''' * [[Progressive Slovakia|PS]] * [[Christian Democratic Movement|KDH]] * [[Freedom and Solidarity|SaS]] * [[Slovakia (political party)|Slovakia]] * [[Democrats (Slovakia)|Democrats]] * [[Most–Híd]] * Anti-government protesters and activists * Non-governmental organizations|side2={{flagicon|Slovakia}} '''[[Четврт кабинет на Фицо|Влада]]''' * [[Насока – Социјалдемократија|Смер-СД]] * [[Глас – Социјалдемократија|Глас-СД]] * [[Словачка национална партија|СНС]] * {{symbol|Official_Seal_SIS.png}} [[Slovenská informačná služba|Slovak Information Service]] * {{symbol|Znak ministerstva vnútra Slovenskej republiky.png}} [[Ministry of Interior of the Slovak Republic|Ministry of Interior]] ** {{symbol|Slovakia police logo.svg}} [[Police Corps]] '''Подржани од:'''<br />{{flagicon image|Flag_of_the_President_of_Slovakia.svg}} [[Претседател на Словачка]]|leadfigures1=* [[Михал Шимечка]] * [[Милан Мајерски]] * [[Бранислав Гролинг]] * [[Игор Матовиќ]] * [[Јарослав Наќ]]|leadfigures2=*{{flagicon image|Coat of arms of Slovakia.svg}} [[Роберт Фицо]]{{Clear}} * [[Матуш Шутај Ешток]] * [[Андреј Данко]] * [[Павол Гашпар]] * {{flagicon image|Flag_of_the_President_of_Slovakia.svg}} [[Петер Пелегрини]]|howmany1=Демонстранти:{{plainlist| *~3,000 (23.12.2024)<ref name=sme-2024-12-23>{{cite web|url=https://domov.sme.sk/c/23427986/dost-bolo-ruska-protest-online.html|title=Dosť bolo Ruska. Pred Úradom vlády sa zišli stovky ľudí na proteste proti Ficovi v Moskve|website=[[Sme]]|language=sk|date=2024-12-23|accessdate=2025-01-26}}</ref> *~4,000 (03.01.2025)<ref>{{cite web|url=https://suspilne.media/917721-fico-id-do-moskvi-u-slovaccini-projsla-akcia-protestu/|title="Фіцо, їдь до Москви": У Словаччині пройшла акція протесту|website=Суспільне телебачення і радіомовлення України|language=uk|date=2025-01-04|accessdate=2025-01-26}}</ref> *~15,000 (10.01.2025)<ref>{{cite web|url=https://www.aktuality.sk/clanok/e7tA6f1/slobodne-doma-v-europe-skandoval-hlucne-dav-k-protestom-sa-pripojili-tisice-ludi/|title=Slobodne, doma, v Európe, skandoval hlučne dav. K protestom sa pripojili tisíce ľudí|publisher=Aktuality.sk|language=sk|date=2025-01-10|accessdate=2025-01-26}}</ref> *{{nowrap|~100,000 (24.01.2025)<ref>{{cite web|url=https://dennikn.sk/4433820/mier-ukrajine-upravil-odhad-ucasti-na-proteste-na-35-az-40-tisic-ludi-ako-sa-pocita-velky-dav-demonstrantov/|title=Mier Ukrajine upravil odhad účasti na proteste na 35- až 40-tisíc ľudí. Ako sa počíta veľký dav demonštrantov|publisher=[[Denník N]]|language=sk|date=2025-01-28|accessdate=2025-01-28}}</ref>}}}}|howmany2=|injuries=|fatalities=|arrests=}} Широки демонстрации, во кои учествувале десетици илјади словачки граѓани кои се мобилизирале низ цела Словачка, се одржувале, првенствено во знак на протест против проруските политики на премиерот на Словачка, Роберт Фицо. Демонстрациите, организирани од „Мир за Украина“, се одржале во повеќе од дваесетина различни области низ целата земја. И покрај нивниот обем, протестите не довеле до промена во владината политика, а Фицо останал на функцијата додека неговата администрација ја консолидирала власта преку реконструкција на кабинетот и ново законодавство. == Позадина == [[Податотека:PM_of_Slovakia_Robert_Fico_meeting_President_Putin.jpg|мини|Роберт Фицо се ракува со [[Владимир Путин]] во [[Москва]], 22 декември 2024 година]] Протестите се појавиле како одговор на дипломатските акции и политичките позиции на премиерот на Словачка Роберт Фицо по неговото враќање на власт во октомври 2023 година. Неговата партија „Насока - Социјалдемократија“ (Смер-СД) обезбедила изборна победа на платформа која комбинирала проруски чувства со антиамериканска и евроскептична реторика, што довело до значителни промени во надворешната политичка ориентација на Словачка. Под водство на Фицо, Словачка спровела неколку контроверзни промени во политиката, кои вклучувале прекин на воената помош за Украина, изразено спротивставување на санкциите на Европската Унија против Русија, ветување дека ќе го блокира потенцијалното членство на Украина во НАТО и предлог за повлекување на Словачка од Европската Унија и НАТО.<ref>{{Cite AV media |url=https://apnews.com/video/europe-slovakia-slovakia-government-ukraine-government-european-union-5ea43a0002194e97a8950f47a286f6ce |title=Slovakia poll could see shift in Ukraine support |access-date=2025-01-25 |website=AP News}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=2025-01-24 |title=Tens of thousands protest in Slovakia over pro-Russia policies of populist leader Fico |url=https://apnews.com/article/slovakia-anti-government-protests-russia-robert-fico-bfd1a3b2277d91fcf55b698b9c5dae55 |access-date=2025-01-25 |website=AP News}}</ref> Во април 2024 година, словачката влада, под водство на Роберт Фицо, одобрила закон со кој ќе се укинала постојната јавна радиодифузна служба Радио и телевизија на Словачка (RTVS) и ќе се заменила со нов субјект наречен Словачка телевизија и радио (STVR). Примарното оправдување се базирало на обвинувања за политички активизам и недостаток на објективност. „Ситуацијата во РТВС е неодржлива... [таа] не може да биде објективна бидејќи е во постојан конфликт со словачката влада“, изјавил премиерот Роберт Фицо. Генералниот директор на СТВР сега го избира совет чии членови ги назначуваат министерот за култура, министерот за финансии и парламентот, каде што владејачката коалиција имала мнозинство, давајќи му непропорционална моќ на Фицо и неговите сојузници врз радиодифузната служба.<ref>{{Cite news |date=2024-04-24 |title=Slovakia's populist government to replace public broadcaster |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-68887663 |access-date=2025-01-28|website=BBC News}}</ref> На 15 мај 2024 година, Фицо бил застрелан и критично повреден за време на обидот за атентат извршен од 71-годишниот Јурај Цинтула, кој изјавил дека дејствувал првенствено поради противењето на владата на Фицо на давањето на воената помош на Украина за време на руската инвазија.<ref name="politico">{{Cite web |title=Fico's 'Judas' government should have backed Ukraine, shooting suspect says |url=https://www.politico.eu/article/slovak-pm-robert-fico-attack-shooting-suspect-policies-ukraine-war/ |website=[[Politico]]|date=23 May 2024 }}</ref> По неговото закрепнување, на 5 јуни 2024 година, Роберт Фицо објавил 14-минутен претходно снимен говор на интернет, нарекувајќи го потенцијалниот убиец „активист на словачката опозиција“ што се претворил во „гласник на злото и политичката омраза“ создадена и исфрлена од контрола од „неуспешната и фрустрирана опозиција“. Фицо тврдел дека политичката опозиција од левицата покажала „насилни или омразни ексцеси“ против неговата демократски избрана влада поради верувањето дека надворешната политика фокусирана на Западот е единствениот прифатлив пристап, особено во врска со руско-украинската војна, верувајќи дека „правото на различно мислење престанало да постои во Европската Унија“.<ref name=":02">{{Cite web |title=Robert Fico: Slovak PM blames opposition's "hatred" for shooting |url=https://www.bbc.com/news/articles/c899yq888jeo |access-date=6 June 2024 |website=BBC News |date=5 June 2024}}</ref> На 12 јуни, владата на Фицо открила низа мерки за подобрување на безбедноста на политичарите и другите важни поединци како одговор на обидот за атентат. Тие вклучувале забрана за протести пред резиденциите на политичарите и во рамките на 50 метри од седиштето на владата и претседателството, доделување долгорочни резиденции за претседателот, премиерот и претседателот на Националниот совет и безбедност за лидерите на сите политички партии во Националниот совет, генералниот обвинител и претседателот на Уставниот суд. Предлозите биле одобрени од Националниот совет на 27 јуни и стапиле во сила на 15 јули. Опозициските групи и Амнести Интернешнл ги критикувале мерките како обид за ограничување на правото на собирање.<ref>{{Cite web |date=12 June 2024 |title=Slovakia plans to boost politicians' protection after assassination attempt on populist premier |url=https://apnews.com/article/slovakia-protection-politicians-assassination-attempt-fico-9d5c7cdbe03536b0c182185c5682a1e2 |access-date=12 June 2024 |website=AP News}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 June 2024 |title=Slovakia to boost protections for politicians after assassination attempt on populist premier Fico |url=https://apnews.com/article/slovakia-legislation-gatherings-fico-assassination-protection-66ba48210486555a1f49222702dfcc46 |access-date=28 June 2024 |website=AP News}}</ref> Покрај тоа, словачката влада се соочила со потенцијални економски последици од прекинот на транзитот на руски гас предизвикан од заострувањето на санкциите од страна на Украина против Лукоил, најголемата приватна нафтена компанија во Русија. Ова вклучувало забрана за снабдување на Лукоил со нафта и доделување на неговите договорни обврски за снабдување со нафта во Унгарија и Словачка преку гасоводот ''Дружба'' на други компании. [[File:Dutch TTF Natural Gas.svg|thumb|350px|{{legend|#799cff|outline=#2962ff|[[Title Transfer Facility|TTF]] цени на природен гас во Европа}}{{small|(1 јануари 2021 година – 30 јануари 2025 година)}}]] На 31 декември 2024 година, истекол петгодишниот договор потпишан во 2019 година за транзит на руски природен гас низ Украина. Следниот ден, притисокот во ГТС постепено се намалил, а во 07:00 часот (UTC+2), вентилот конечно бил исклучен на станицата во близина на градот Суџа во Курската област. И покрај фактот што Украина ја објавила својата намера да одбие да го продолжи договорот за транзит на гас со Газпром уште за време на молдавската енергетска криза во 2022 година, а Роберт Фико имал доволно време да обезбеди енергетска независност од Русија и да ги диверзифицира испораките на гас, тој го потрошил залудно.<ref>{{cite web|url=https://www.naftogaz.com/en/interviews/ukraine-will-not-extend-gas-transit-contract-with-russia-interview-deutsche-welle|title=Ukraine plans to end Russian gas transit contract in 2024 – interview for Deutsche Welle|website=[[Naftogaz]]|date=2023-10-24|accessdate=2025-01-25}}</ref><ref>{{cite web|url=https://kyivindependent.com/fico-refused-kyivs-offers-to-help-with-gas-supplies-zelensky-says/|title=Fico refused Kyiv's offers to help with gas supplies, Zelensky says|publisher=[[The Kyiv Independent]]|date=2025-01-12|accessdate=2025-01-25}}</ref> Кога Украина понудила да помогне во организирањето на снабдувањето со гас произведен во Азербејџан, Фико одбил и повторил дека сака да продолжи да купува само руски гас.<ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-10/europe-in-talks-to-keep-russia-ukraine-gas-pipeline-flowing|title=Europe in Talks to Keep Russia-Ukraine Gas Pipeline Flowing|website=[[Bloomberg News|Bloomberg]]|date=2024-06-10|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://epravda.com.ua/power/zelenskiy-viklyuchiv-tranzit-ukrajinoyu-rosiyskogo-gazu-pid-viglyadom-azerbaydzhanskogo-801110/|title=Зеленський виключив транзит Україною російського газу під виглядом азербайджанського|website=[[Ukrainska Pravda]]|language=uk|date=2024-12-19|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.euronews.com/my-europe/2024/12/19/ukraine-will-not-allow-transit-of-russian-gas-with-azeri-label-zelenskyy-says-dashing-slov|title=Ukraine will not allow transit of Russian gas with Azeri label, Zelenskyy says, dashing Slovak hopes|website=[[Euronews]]|date=2024-12-19|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://kyivindependent.com/zelensky-offers-ukraine-as-transit-hub-for-azerbaijani-gas-to-europe/|title=Zelensky offers Ukraine as transit hub for Azerbaijani gas to Europe|website=[[The Kyiv Independent]]|date=2025-01-28|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://e.dennikn.sk/minuta/4433918|title=Robert Fico označil vyjadrenie Volodymyra Zelenského o možnom tranzite plynu z Azerbajdžanu za krycí manéver|website=[[Denník N]]|language=sk|date=2025-01-28|accessdate=2025-01-28}}</ref> Според Фицо, Словачка, која заработува пари од транспорт на руски гас преку парадржавниот Еустрим, ќе изгуби половина милијарда евра годишно во иднина.<ref name=":03">{{Cite web |date=2024-07-30 |title=EU irritated with Hungary, Slovakia over their Russian oil spat with Ukraine, Politico reports |url=https://kyivindependent.com/eu-irritated-with-hungary-over-its-russian-oil-spat-with-ukraine/ |access-date=2024-07-31 |website=The Kyiv Independent}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-08-23 |title=European Commission sees 'no reason to be concerned' about ban on Lukoil's oil supplies to Hungary, Slovakia |url=https://kyivindependent.com/european-commission-sees-no-reason-to-be-concerned-about-lukoils-oil-supplies-to-hungary-slovakia/ |access-date=2025-01-22 |website=[[The Kyiv Independent]]}}</ref> Сепак, во пракса, компанијата не донела половина милијарда евра на државата ниту пред ниту за време на руската инвазија на Украина: во периодот 2022–2024 година, обемот на гас, заедно со неговите приходи, паднал уште повеќе, а во 2023 година компанијата пријавила загуба. Ова довело до понатамошен антагонизам кон украинската влада од страна на Фицо и понатамошни барања за запирање на европските санкции и на воена помош.<ref>{{cite web|url=https://demagog.sk/vyrok/49838|title=Fact-checking Robert Fico: My strácame od 500 miliónov do 1,5 miliardy, záleží od toho, aký bude dopad na cenu komodity preto, lebo takto rozhodol prezident Zelenskyj|website=Demagog.sk|language=sk|date=2025-01-15|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=2025-01-10 |title=Thousands rally across Slovakia to protest prime minister's pro-Russia policies |url=https://apnews.com/article/slovakia-fico-gas-protest-ukraine-russia-putin-89b40c83c8ef53a64fb20f6e28196856 |access-date=2025-01-25 |website=AP News}}</ref> На 17 јануари 2025 година, за време на вечерното емитување на РТВС, Тибор Гашпар, заменик-претседател на Националниот совет и истакнат член на Смер-СД, посочил дека иако Смер-СД во моментов не дава приоритет или не се стреми да ја напушти Европската унија или НАТО, обете организации еволуираат. Тој изјавил дека, под специфични околности, Словачка дури може да размисли за повлекување, иако секоја таква одлука треба да се донесе преку референдум, отсликувајќи го процесот со кој Словачка првично се приклучи на овие организации.<ref>{{cite web|url=https://spravy.pravda.sk/domace/clanok/737743-tibor-gaspar-pripustil-moznost-vystupenia-slovenska-z-eu-a-nato-hlas-akukolvek-diskusiu-na-tuto-temu-odmieta/|title=Gašpar pripustil možnosť vystúpenia Slovenska z EÚ a NATO. Hlas to odmieta, reagoval aj Pellegrini|website=[[Pravda (Slovakia)|Pravda]]|date=2025-01-18|accessdate=2025-08-20}}</ref> Претседателот Петер Пелегрини брзо одговорил, повикувајќи се на меморандумот од септември 2024 година потпишан од највисоките уставни претставници на Словачка, потврдувајќи го „неоспорното членство“ и во ЕУ и во НАТО, додека Хлас-СД, еден од коалициските партнери, отфрлил каква било дискусија за повлекување, инсистирајќи дека демократските и безбедносните интереси на Словачка остануваат поврзани со овие сојузи. Главните опозициски партии, исто така, остро ги осудиле забелешките.<ref>{{cite web|url=https://www.noviny.sk/politika/1013699-podpredseda-parlamentu-tibor-gaspar-nevylucil-vystupenie-z-eu-jeho-vyrok-rozviril-napatie-na-politickej-scene|title=Podpredseda parlamentu Tibor Gašpar nevylúčil vystúpenie z EÚ. Jeho výrok rozvíril napätie na politickej scéne|website=[[TV JOJ]]|date=2025-01-18|accessdate=2025-08-20}}</ref> Во видео објавено подоцна, Гашпар ги бранел своите забелешки нагласувајќи дека секој избор за излегување од големите европски или трансатлантски организации треба да биде демократски и да се базира на согласност од граѓаните, поточно преку референдум, и инсистирал дека неговиот став е во согласност со националните интереси.<ref>{{cite web|url=https://tvnoviny.sk/domace/clanok/947093-tibor-gaspar-prelomil-mlcanie-objasnuje-svoj-vyrok-o-moznosti-odchodu-slovenska-z-eu|title=Tibor Gašpar prelomil mlčanie. Objasňuje svoj výrok o možnosti odchodu Slovenska z EÚ|website=[[TV Markíza]]|date=2025-01-18|accessdate=2025-08-20}}</ref> Анкетите за јавното мислење за следните словачки парламентарни избори покажале намалена поддршката за владата и зголемена поддршката за опозициските партии како што е Прогресивна Словачка. ==Протести== ===Во 2024 година=== Демонстрациите против Фицо започнаа на 23 декември 2024 година, по неговата дипломатска посета на Москва, каде што се сретна со рускиот претседател Владимир Путин. Фицо не се врати веднаш во Словачка и не беше виден во јавноста повеќе од две недели по посетата. Подоцна, новинарите го пронајдоа во луксузен стан во Виетнам врз основа на видеата што ги објави преку неговиот Фејсбук профил.<ref>{{Cite web |date=2024-12-22 |title=Russia's Putin holds talks with Slovakian PM Fico, in a rare visit to Moscow by an EU leader |url=https://apnews.com/article/russia-putin-slovakia-fico-talks-45e08385f245bff9df02d6b533561598 |access-date=2025-01-25 |website=AP News}}</ref><ref>{{cite web|url=https://dennikn.sk/4387955/slovensko-hlada-premiera-fico-je-vo-vietname-v-luxusnom-apartmane-madam-butterfly/|title=Slovensko hľadá premiéra: Fico je vo Vietname v luxusnom apartmáne Madam Butterfly|website=[[Denník N]]|language=sk|date=2025-01-03|accessdate=2025-01-28}}</ref> ===Во 2025 година=== На 10 јануари 2025 година, организацијата „Мир за Украина“ координираше демонстрации низ цела Словачка, а лидерката на протестите, Луција Штаселова, ја осуди посетата на Москва како фундаментално некомпатибилна со демократските вредности. Протести против Фицо се појавија и во соседните земји, вклучително и во Чешка и Полска.[26] Големи протести се случија на 24 јануари 2025 година, во услови на зголемена политичка тензија откако премиерот Фицо презентираше обвинувања за потенцијален обид за државен удар. Повикувајќи се на класифициран извештај на Словачката разузнавачка служба (СИС), која ја води син на близок партиски соработник на Фицо, кој се соочува со сериозни обвиненија за злоупотреба на полицијата за политички цели, Фицо тврдеше дека неговата политичка опозиција се координирала со странски субјекти за да го оркестрира соборувањето на неговата влада преку планирана граѓанска непослушност, вклучувајќи окупации на владини згради, блокади на патишта и штрајкови низ целата земја. Опозициските лидери и организаторите на протестите од „Мир за Украина“ категорично ги отфрлија овие обвинувања, карактеризирајќи ги како обиди за заплашување на словачкото население. Критичарите забележаа дека раководството на СИС одржувало блиски врски со политичките сојузници на Фицо. Овие протести, центрирани во Братислава, привлекле околу 35.000-40.000 учесници, дополнителни протести привлекле толпа од 15.000 во Кошице, а илјадници во други градови низ земјата, според пребројувањето на организаторите. Демонстрантите го изразија своето противење преку разни слогани со кои се нагласува европскиот идентитет на Словачка, вклучувајќи „Словачка не е Русија, Словачка е Европа“ и повици за оставка на Фицо.<ref>{{cite web|url=https://www.washingtontimes.com/news/2025/jan/24/slovakia-tens-thousands-protest-prime-minister-rob/|title=Tens of thousands protest in Slovakia over pro-Russia policies of populist leader Fico|website=[[The Washington Times]]|date=2025-01-24|accessdate=2025-01-25}}</ref><ref>{{cite web|url=https://spectator.sme.sk/politics-and-society/c/news-digest-slovak-pm-fico-warns-of-slovak-maidan|title=News digest: Premier Fico warns of Slovak Maidan, cites secret email-based report|website=[[The Slovak Spectator]]|date=2025-01-21|accessdate=2025-01-25}}</ref> „Мир за Украина“ објави планови за продолжување на демонстрациите, закажувајќи го следниот голем протест за 7 февруари 2025 година. На овој ден, околу 110.000 луѓе присуствуваа на вечерните демонстрации во 41 град во Словачка и во уште 13 градови низ Европа.[34] Се проценува дека толпите во главниот град Братислава имале 42.000-45.000 луѓе вклучени во протестите.<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/slovak-protests-against-pro-russia-pm-widen-to-small-towns-organizer-hails-new-reality/|title='New reality' hailed as Slovak protests against pro-Russia Fico widen to small towns|date=8 February 2025|website=POLITICO}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Cerny|first1=David|last2=Stoklasa|first2=Radovan|url=https://www.reuters.com/world/europe/slovaks-protest-second-time-two-weeks-against-pm-fico-2025-02-07/|title=Slovaks protest for second time in two weeks against PM Fico|website=Reuters|date=7 February 2025}}</ref> Набљудувачите забележаа дека ова се најголемите протести во Словачка од 2018 година и, за разлика од претходните напори фокусирани на големите градови, февруарските протести се проширија во традиционално про-Фико региони, а учество беше пријавено и во словачките заедници во странство. Во меѓувреме, владата на Фицо тврдеше дека организаторите на протестите дејствувале под странско влијание и се обидувале да ја дестабилизираат државата, иако овие тврдења беа широко отфрлени од демонстрантите и групите на граѓанското општество.<ref>{{Cite web|url=https://www.noviny.sk/slovensko/1021829-slovensko-je-europa-pozrite-sa-ako-prebiehaju-protesty-v-mestach-po-celej-krajine|title=Slovensko je Európa: Občania odkázali vláde, že nesúhlasia s proruskými krokmi|date=8 February 2025|website=TV JOJ}}</ref> Словачката опозиција протестираше на 9 мај, за време на Денот на победата во Русија, против одлуките на Роберт Фицо, пријателски настроени кон Русија.<ref>{{cite web |date=2025-05-05 |title=Séria protestov Slovensko je Európa sa nateraz končí. Organizátori sa rozlúčia zhromaždením pri príležitosti Dňa Európy |url=https://www.ta3.com/clanok/992779/seria-protestov-slovensko-je-europa-sa-nateraz-konci-organizatori-sa-rozlucia-zhromazdenim-pri-prilezitosti-dna-europy |accessdate=2025-05-05 |website=[[TA3]] |language=sk}}</ref> На 17 ноември, десетици илјади Словаци се собраа да протестираат против политиките на владата на Фицо, што претставуваше прва голема мобилизација од претходните демонстрации на 9 мај. Одржани на годишнината од Кадифената револуција, демонстрантите се повикаа на наследството на Вацлав Хавел, нагласувајќи го неговиот повик вистината и љубовта да преовладаат над лагите и омразата.<ref>{{Cite web |date=18 November 2025 |title=Massive Protests in Slovakia Demand Fico's Resignation |url=https://www.youtube.com/watch?v=Zpbwl4WNZ7w |website=[[YouTube]]}}</ref> На 16 и 17 декември, многу Словаци протестираа против промените во судскиот систем на земјата, кои ги сметаат за оштетување на владеењето на правото и во одбрана на суспендираниот закон за дојавувачи и претходните казнени одредби. Најголемата опозициска партија Прогресивна Словачка ги поддржа овие демонстрации.<ref>{{Cite web |date=18 December 2025 |title=Slovak court suspends whistleblower law that sparked protests |url=https://www.indopremier.com/ipotnews/newsDetail.php?jdl=Slovak_court_suspends_whistleblower_law_that_sparked_protests&news_id=1714871&group_news=ALLNEWS&taging_subtype=RUSSIA&name=&search=y_general&q=RUSSIA,%20&halaman=1 |website=Ipot News}}</ref><ref>{{Cite web |date=16 December 2025 |title=Slovaks rally against government moves they see damaging rule of law |url=https://www.reuters.com/world/slovaks-rally-against-government-moves-they-see-damaging-rule-law-2025-12-16/ |website=[[Reuters]]}}</ref> На 20 декември, унгарското малцинство во Словачка демонстрираше против закон со кој се криминализира критиката на Бенешките декрети, серија закони изготвени од чехословачката влада во егзил во отсуство на чехословачкиот парламент за време на германската окупација на Чехословачка во Втората светска војна, со кои се прекинаа законите на малцинствата како Германците и Унгарците. Унгарскиот премиер Виктор Орбан реагираше двосмислено, додека лидерот на унгарската опозиција, Петер Маѓар, ги критикуваше тие закони и рече дека ако го замени Орбан, ќе ги искористи сите дипломатски опции за да го одбрани унгарското малцинство кај северниот сосед на неговата земја.<ref>{{Cite web |date=30 December 2025 |title=Orbán's main challenger warns Slovakia over Beneš Decrees law|url=https://spectator.sme.sk/politics-and-society/c/slovakias-benes-decrees-law-sparks-protest-and-criticism-from-hungary |website=The Slovak Spectator}}</ref> ==Тврдења за странска вмешаност== ===Чешка Република=== За време на протестите, словачкиот премиер Роберт Фицо постојано тврдеше дека чешките дипломати и чешките медиуми „се мешаат во внатрешните работи на Словачка“.<ref>{{Cite web|last=Lauková|first=Lucia|url=https://www.euractiv.com/section/politics/news/slovakias-fico-again-accuses-czech-diplomats-and-media-of-interference/|title=Slovakia's Fico again accuses Czech diplomats and media of interference |website=Euractiv|date=31 January 2025}}</ref><ref>{{Cite web|last=Kovalenko|first=Vladyslava|url=https://newsukraine.rbc.ua/news/fico-accuses-both-ukraine-and-czechia-of-1738391143.html|title=Fico accuses both Ukraine and Czechia of meddling in Slovakia - Prague responds|website=RBC-Ukraine|date=1 February 2025}}</ref> За време на состанокот во Брисел, чешкиот премиер Петр Фиала му рече на Фицо: „Имам право да коментирам за надворешната политика на Словачка ако таа влијае на чешките интереси. И ако словачкиот премиер патува во Москва за да се сретне со Владимир Путин додека Русија продолжува да убива луѓе секој ден, тогаш тоа не е во интерес на чешкиот народ. Јас не се мешам во внатрешните работи на Словачка, ниту еден од моите колеги не се меша“. Континуираните тврдења на Фицо за чешка вмешаност предизвикаа влошување на чешко-словачките односи.<ref>{{Cite web|last=Ferenčík|first=Jakub|url=https://english.radio.cz/czech-slovak-relations-souring-prime-ministers-fiala-and-fico-meet-brussels-8841799|title=Czech-Slovak relations souring as prime ministers Fiala and Fico meet in Brussels|date=3 February 2025|website=[[Czech Radio]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.brnodaily.com/2025/02/03/news/politics/czech-slovak-relations-continue-to-deteriorate-as-fico-accuses-czech-government-of-interference/|title=Czech-Slovak Relations Continue To Deteriorate As Fico Accuses Czech Government of Interference|agency=[[Czech News Agency]]|date=13 February 2025|website=Brno Daily}}</ref> ===Украина=== Роберт Фицо ја обвини Украина повеќе пати дека е вмешана во организирањето на протестите против неговата влада.<ref>{{Cite web|url=https://en.interfax.com.ua/news/general/1044463.html|title=Ukraine's MFA aware of Ukrainian detained in Slovakia on charges of 'threatening national security'|website=Interfax-Ukraine|date=30 January 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2025/01/25/7495265/|title=Slovak PM claims a third of protesters against his government's policies are Ukrainian|website=Ukrainska Pravda|date=25 January 2025}}</ref> Фицо, исто така, ја обвини Украина дека е вмешана во сајбер напад против словачка осигурителна компанија.<ref>{{Cite web|url=https://babel.ua/news/114785-fico-zvinuvativ-ukrajinu-v-kiberataci-na-medichnu-strahovu-kompaniyu-kijiv-zaperechuye|title=Фіцо звинуватив Україну в кібератаці на медичну страхову компанію. Київ заперечує|date=24 January 2025|website=babel.ua|language=uk}}</ref> ====Наводи за обид за државен удар==== На 22 јануари 2025 година, Фицо тврдеше дека Украина ја поддржува словачката опозиција во „планирањето државен удар во стилот на Мајдан“.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/ckgr4zrvv4po|title=Slovak PM Fico accuses opposition of trying to topple him Ukraine-style|date=22 January 2025|website=BBC News}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.eurotopics.net/en/332742/slovakia-fico-accuses-opposition-of-planning-coup|title=Slovakia: Fico accuses opposition of planning coup|date=23 January 2025|website=eurotopics.net}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2025/02/08/robert-fico-the-slovak-leader-who-has-made-ukraine-his-enemy_6737944_4.html|title=Robert Fico, the Slovak leader who has made Ukraine his 'enemy'|date=8 February 2025|website=Le Monde}}</ref> На 30 јануари 2025 година, еден Украинец беше уапсен од словачката полиција и беше обвинет за „подготовка на државен удар во земјата“.<ref>{{Cite web|url=https://kyivindependent.com/ukrainian-detained-in-slovakia-over-alleged-coup-plot/|title=Ukrainian detained in Slovakia over alleged coup plot, media reports|date=30 January 2025|website=The Kyiv Independent}}</ref> На 31 јануари 2025 година, Фицо и Словачката информативна служба ја обвинија Грузиската легија за вмешаност во наводниот обид за државен удар.<ref>{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2025/01/31/7496205/|title=Slovak PM accuses Georgian Legion of involvement in protests in Slovakia|website=Ukrainska Pravda|date=31 January 2025}}</ref> На прес-конференција истиот ден, Фицо, исто така, покажа фотографии од командантот на Грузиската легија, Мамука Мамулашвили, на состанок со членови на словачката опозиција, вклучувајќи ја активистката Луција Штаселова, онлајн коментаторот на вести Мартин Милан Шимечка, таткото на лидерот на опозицијата Михал Шимечка.<ref>{{Cite web|last=Lopatka|first=Jan|url=https://www.reuters.com/world/europe/slovakis-bans-georgian-volunteer-9-others-entry-fico-ramps-up-coup-plot-2025-01-31/|title=Slovakia bans Georgian volunteer, 9 others, from entry as Fico ramps up coup plot accusations|website=Reuters|date=31 January 2025}}</ref> Фицо, исто така, објави дека на Мамулашвили и 9 други членови на Грузиската легија им е забранет влез во Словачка откако тврдеше дека словачката влада ја поврзала единицата со наводниот обид за државен удар.<ref>{{Cite web|url=https://www.eurointegration.com.ua/eng/news/2025/01/31/7203882/|title=Slovakia bans entry for Georgian Legion commander, citing alleged coup plans|website=European Pravda|date=31 January 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kyivindependent.com/slovakia-bans-georgian-legion-head-from-entering-country-after-coup-plot-accusations/|title=Slovakia bans Georgian Legion commander, linking him to alleged coup plot|date=31 January 2025|website=The Kyiv Independent}}</ref> На 1 февруари 2025 година, Главната дирекција за разузнавање на Украина (HUR) ги негираше тврдењата на Фицо и СИС за наводната вмешаност на Грузиската легија. HUR објави извештај истиот ден во кој се наведува: „Одбранбената разузнавачка служба на Украина официјално известува дека во нејзината структура нема единица наречена Грузиска национална легија“.<ref>{{Cite web|url=https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3955194-ukrainian-intelligence-dismisses-accusations-of-involvement-with-georgian-legion-in-slovakia.html|title=Ukrainian intelligence dismisses accusations of involvement with 'Georgian Legion' in Slovakia|date=1 February 2025|website=ukrinform.net}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2025/02/1/7496285/|title=Ukraine's Defence Intelligence responds to Slovak PM's accusation: we have no unit named Georgian National Legion|website=Ukrainska Pravda|date=1 February 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kyivindependent.com/no-unit-named-georgian-legion-in-our-agency-ukraines-military-intelligence-hits-back-at-slovakias-coup-accusations/|title='No unit named Georgian Legion' in our agency — Ukraine's military intelligence hits back at Slovakia's coup accusations|date=2 February 2025|website=The Kyiv Independent}}</ref> И покрај забраната, Мамулашвили неочекувано влегол во Словачка неколку месеци подоцна, поточно појавувајќи се во Братислава кон крајот на јули. Тој бил снимен и интервјуиран од новинарот Томаш Форо во близина на Владата, и, особено, не се случила полициска интервенција, бидејќи било потврдено дека не е наведен во Шенгенската база на податоци за забранети лица. Во своето појавување во медиумите, Мамулашвили категорично ги негираше обвинувањата за државен удар, нарекувајќи ги „лаги“ и „клевета“ и нагласи дека никогаш не планирал никаква дестабилизирачка активност во Словачка. Новинарите и коментаторите се прашуваа дали владата намерно ширела дезинформации или не успеала во своите безбедносни должности.<ref>{{Cite web|url=https://jam-news.net/georgian-legion-leader-in-slovakia/?utm_source=chatgpt.com|title=Despite entry ban, Georgian Legion leader arrives in Slovakia|website=Jamnews|date=7 August 2025}}</ref> ===Соединети Американски Држави=== На 10 февруари 2025 година, Роберт Фико му честиташе на Елон Маск за намерата да го расформира УСАИД.<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/europe/slovak-leader-fico-congratulates-musk-gutting-us-aid-agency-2025-02-10/|title=Slovak leader Fico congratulates Musk for gutting US aid agency|website=Reuters|date=10 February 2025}}</ref> Фико во објава на Фејсбук тврдеше: „Неспорно е дека финансиските средства од УСАИД биле користени во Словачка за политички цели, со цел да се наруши политичкиот систем и да се фаворизираат одредени политички партии“.<ref>{{Cite web|last=Gabrizova|first=Zuzana|url=https://www.euractiv.com/section/politics/news/ficos-letter-to-musk-slams-usaid-funding-for-ngos/|title=Fico's Letter to Musk slams USAID funding for NGOs|website=Euractiv|date=11 February 2025}}</ref> ==Последици== ===Владина коалиција=== ====Пад на владиното мнозинство==== На 24 јануари 2025 година, владината коалиција го изгуби мнозинството во Националниот совет. Двајца пратеници од владејачката партија Хлас-СД, Самуел Мигаљ и Радомир Шалитрош, беа исклучени. Еден ден подоцна, тие издадоа заедничка изјава заедно со Јан Ференчак и Роман Малатинец, велејќи дека нема да учествуваат во гласањето во парламентот до понатамошно известување. Сепак, на 19 март 2025 година, Мигаљ го прекина својот судир со владината коалиција во замена за министер за регионален развој. Како резултат на тоа, владината коалиција успеа да го врати своето мнозинство од 79 членови во Националниот совет.<ref name=a>{{Cite web|url=https://ground.news/article/the-vote-expelled-the-rebels-miga-and-salitros-from-the-party|title=Slovak ruling party Hlas expels two MPs, coalition appears to have lost majority in the Chamber of Deputies|date=13 February 2025|website=Ground News}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gromová |first=Viktória |date=2025-03-19 |title=Samuel Migaľ prichádza do vlády: Nový minister s odhodlaním zmeniť |url=https://www.netky.sk/clanok/samuel-migal-prichadza-do-vlady-novy-minister-s-odhodlanim-zmenit-slovensko |access-date=2025-04-15 |website=Netky.sk |language=sk}}</ref> ====Реконструкција на кабинетот==== На 19 февруари 2025 година, Роберт Фицо изврши реконструкција на кабинетот со цел консолидирање на неговата владина коалиција во услови на растечки протести и внатрешна нестабилност. Според договорот, другите два коалициски партнери, „Глас - Социјалдемократија“ и „Словачката национална партија“, отстапија едно министерство на партијата Смер-СД на Фицо. Овој потег дојде по неколку недели шпекулации за кревкоста на коалицијата, по несогласувањето во редовите на Хлас-СД и постојаниот притисок од демонстрациите против проруската надворешна политика на Фицо. Аналитичарите забележаа дека реконструкцијата ја зголеми способноста на Смер да ја води политиката и да издржи надворешни критики, но исто така ризикуваше затегнување на односите со своите партнери со намалување на нивното влијание во кабинетот.<ref>{{Cite web|url=https://dennikn.sk/4476809/koalicna-kriza-sa-zasekla-na-migalovcoch-smer-slubuje-rychle-rozuzlenie-danko-a-aj-cast-hlasu-naznacuju-ze-maju-este-mesiac/|title=Fico zobral Hlasu a SNS po jednom ministerstve, no nepovedal, kto ich bude viesť. Danko a Šutaj Eštok súhlasili|date=19 February 2025|website=Denník N}}</ref> На 19 март 2025 година, претседателот Петер Пелегрини ја спроведе реконструкцијата што му помогна на премиерот Фицо да изгради повторно мнозинство во Националниот совет, враќајќи го бројот на места во коалицијата на неговиот првичен број и зајакнувајќи ја доминацијата на Смер-СД во кабинетот. Меѓународните медиуми и словачките медиуми го сметаа потегот за консолидирање на моќта по неколку недели пребегнувања и внатрешно пазарење, сигнализирајќи ја намерата на владата да продолжи со својата агенда и покрај повторливите демонстрации.<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/slovakia-government-reshuffle-fico-7fc6aea7feed3577f30f5c5638557ca8|title=Slovak president completes a reshuffle to keep government's parliamentary majority|date=19 March 2025|website=AP News}}</ref> ==Меѓународен прием== Протестите привлекоа значително меѓународно внимание, а странските медиуми и политичките аналитичари ги претставија како дел од поширока борба за демократско уназадување и европско усогласување во Централна и Источна Европа. Медиуми како што се „Фајненшл тајмс“ и регионалните тинк-тенкови ја опишаа Словачка како „новото нелиберално дете на блокот“, правејќи споредби помеѓу стилот на владеење на Роберт Фицо и оној на унгарскиот Виктор Орбан, особено во врска со реториката за странско влијание, ограничувањата за невладините организации и предизвиците за судската независност.<ref>{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/b35197d9-b9e6-409a-be8a-9ac556b6bb7b?utm_source=chatgpt.com|title=European strongmen under siege|date=22 March 2025|website=Financial Times}}</ref> Протестите, на кои истакнато беа слогани како „Словачка е Европа“, беа широко прикажани во странство како знак на посветеноста на Словачка кон Европската Унија и НАТО, стоејќи во контраст со потопол став на владата кон Москва. Демонстрациите во заедниците на словачката дијаспора низ цела Европа, вклучувајќи ги Виена, Прага и Берлин, го зајакнаа впечатокот дека движењето одекнува надвор од националните граници и стана симбол на пошироката загриженост за демократската отпорност во рамките на Европската Унија. ==Кредовата револуција== {{Multiple image | align = right | direction = horizontal | width1 = 140 | image1 = Knv 01.jpg | caption1 = Протестен знак на кој пишува „Кредата не е срам“. | width2 = 105 | image2 = Knv 03.jpg | caption2 = Цртеж на компас насловен како „Четирите светски насоки на Фицо“, со кој се критикува надворешната политика на владата. }} „Кредовата рволуцијата (Kriedová revolúcia)“, исто така наречена „Ноемвриски бран на креда (Kriedová novembrová vlna)“, било протестно движење на граѓаните што ја зафатило Словачка во ноември 2025 година. Започнало откако 19-годишен ученик, со прекар „Муро“, бил однесен од неговата училница од страна на полицијата на испрашување откако користел креда за да напише антивладини слогани пред неговото училиште во Попрад на 7 ноември 2025 година. Инцидентот се случил кратко пред закажаната официјална посета на Фицо на училиштето. Ученикот бил ослободен без обвинение истиот ден.<ref>{{cite web|url=https://www.noviny.sk/krimi/1131675-student-pred-skolou-napisal-odkazy-proti-ficovi-skoncil-na-policajnom-vysluchu|title=Študent pred školou napísal odkazy proti Ficovi. Skončil na policajnom výsluchu|trans-title=Student questioned by police after writing anti-Fico messages outside school|language=sk|date=10 November 2025|website=noviny.sk}}</ref><ref name="guardian131225">{{cite web |last1=Kassam |first1=Ashifa |title=‘Chalk Revolution’ strikes nerve as Slovakia fears return to authoritarian past |url=https://www.theguardian.com/world/2025/dec/13/chalk-revolution-slovakia-fears-return-authoritarian-past |website=The Guardian |access-date=24 January 2026 |date=13 December 2025}}</ref> Неколку дена подоцна, за време на предавање во друго средно училиште во Попрад, Фицо изјавил дека Европската унија планира да потроши 140 милијарди евра „за продолжување на војната“ во Украина, што резултирало со реакција од учениците. Како одговор, Фицо рекол „Ако сте такви херои, одете и борете се во Украина“.<ref>{{cite web|url=https://united24media.com/latest-news/slovak-pm-fico-tells-students-supporting-ukraine-to-go-fight-there-during-school-visit-13454|title=Slovak PM Fico Tells Students Supporting Ukraine to “Go Fight There” During School Visit|date=15 November 2025|website=United24}}</ref> Во знак на солидарност со студентите, илјадници знаци и пораки напишани со креда, почнувајќи од „Доста е со Фицо“ до проевропски и проукраински симболи, се појавиле на тротоари, плоштади и пред владини згради во десетици градови низ Словачка.<ref>{{cite web|url=https://dennikn.sk/4960348/student-z-popradu-spustil-vlnu-kriedovych-odkazov-ficovi-siria-sa-po-celom-slovensku-fotogalerie/|title=Študent z Popradu spustil vlnu kriedových odkazov Ficovi, šíria sa po celom Slovensku|trans-title=A student from Poprad sparked a wave of chalk messages to Fico; they are spreading across all of Slovakia|language=sk|date=10 November 2025|website=Denník N}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ta3.com/clanok/1019925/kriedove-odkazy-sa-siria-napriec-slovenskom-trufaly-protest-studenta-prerastol-do-celonarodnej-vlny-napisov|title=Kriedové odkazy sa šíria naprieč Slovenskom. Trúfalý protest študenta prerástol do celonárodnej vlny nápisov|trans-title=Chalk messages spread across Slovakia: A student’s daring protest grows into a nationwide wave of inscriptions|language=sk|date=11 November 2025|website=TA3}}</ref><ref>{{cite web|url=https://brainee.hnonline.sk/notsorry/news/spolocnost/slovensko/96244899-galeria-novembrova-kriedova-revolucia-slovensko-zaplavili-odkazy-ficovi-a-vlade-vsetko-spustil-student-z-popradu|title=GALÉRIA Novembrová kriedová revolúcia. Slovensko zaplavili odkazy Ficovi a vláde, všetko spustil študent z Popradu|trans-title=GALLERY: The November Chalk Revolution. Slovakia flooded with messages for Fico and the government, all sparked by a student from Poprad|language=sk|date=11 November 2025|website=Hospodárske noviny}}</ref> Протестите го достигнале својот врв на 17 ноември 2025 година, кога десетици илјади луѓе се собирале во Братислава и други градови за да ја одбележат годишнината од Кадифената револуција и да побараат оставка од Фицо.<ref>{{cite web|url=https://www.sme.sk/domov/c/z-kriedy-ostalo-blato-no-odkaz-revolucie-to-neznizilo-prislo-rekordnych-50-tisic-ludi|title=Z kriedy ostalo blato, no odkaz revolúcie dážď nezmyl. Na Námestie Slobody prišlo 50-tisíc ľudí|trans-title=The chalk turned to mud, but the message of the revolution was not washed away by the rain. 50,000 people gathered at Freedom Square|language=sk|date=17 November 2025|website=SME}}</ref> Митинзите биле организирани од опозициски партии и граѓански групи. „Муро“ и опозициските лидери зборувале на митингот во Братислава.<ref>{{cite web|url=https://spectator.sme.sk/politics-and-society/c/slovakia-protests-tens-of-thousands-rally-against-robert-fico-on-velvet-revolution-anniversary|title=From chalk to a roar: Slovakia’s rain-soaked crowds revive the spirit of 1989|date=17 November 2025|website=The Slovak Spectator}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.euractiv.com/news/slovakias-chalk-revolution-puts-robert-fico-on-the-defensive/|title=Slovakia’s 'Chalk Revolution' puts Robert Fico on the defensive|date=17 November 2025|website=Euractiv}}</ref> Сепак, поради влошувањето на временските услови, „Ноемврискиот бран на креда“ завршил кратко потоа, бидејќи надворешните елементи, поточно дождот и снегот, ги направиле континуираните демонстрации базирани на креда непрактични. == Белешки == {{Белешки}} == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Статии со извори на украински (uk)]] [[Категорија:Статии со извори на словачки (sk)]] 53unw1nb6yhi85b35fqlmb818x2hj44 5538167 5538085 2026-04-12T18:52:02Z 19user99 72391 5538167 wikitext text/x-wiki {{Во тек}} {{Инфокутија Граѓански немири|title=Словачки протести 2024–2026|partof=[[Southeast Europe protests (2024–present)]], [[Slovak opposition to sanctions on Russia]] and [[Democratic backsliding in Slovakia]]|image=2025 Slovak protests, Freedom Square, Bratislava, 2025-01-24.jpg|caption=Протестите во [[Плоштадот на слободата]] во [[Братислава]], 24 јануари 2025|date=23 декември 2024<ref>{{cite web|url=https://newsnow.tasr.sk/hundreds-protesting-in-bratislava-against-premiers-visit-to-moscow/|title=Hundreds Protesting in Bratislava against Premier's Visit to Moscow|date=23 December 2024|website=The News Agency of the Slovak Republic}}</ref>–9 мај 2025<ref>{{cite web|url=https://www.ta3.com/clanok/992779/seria-protestov-slovensko-je-europa-sa-nateraz-konci-organizatori-sa-rozlucia-zhromazdenim-pri-prilezitosti-dna-europy|title=Séria protestov Slovensko je Európa sa nateraz končí. Organizátori sa rozlúčia zhromaždením pri príležitosti Dňa Európy|trans-title=The series of protests titled "Slovakia is Europe" is coming to an end for now. The organizers will bid farewell with a rally on the occasion of Europe Day|website=[[TA3]]|language=sk|date=2025-05-05|accessdate=2025-05-05}}</ref><br>17 ноември 2025<ref>{{cite web|url=https://spectator.sme.sk/politics-and-society/c/slovakia-protests-tens-of-thousands-rally-against-robert-fico-on-velvet-revolution-anniversary|title=From chalk to a roar: Slovakia’s rain-soaked crowds revive the spirit of 1989|date=17 November 2025|website=The Slovak Spectator}}</ref>–денес<ref>{{cite web|url=https://protesty.info/posts|title=Zoznam protestov a udalostí|trans-title=List of protests and events|language=sk|website=protesty.info}}</ref>|place=[[Словачка]]{{efn|Спорадични, мали протести се одржаа и во неколку европски метрополи, вклучувајќи ги Прага, Краков, Виена, Берлин и Копенхаген.}}|causes='''Декември 2024–Мај 2025:''' * Анти-[[Украина|украински]], анти-[[НАТО]] И [[Евроскептицизам|Евроскептични]] политики имплементирани од [[Словачки премиер]] [[Роберт Фицо]] **Прекинување на воената помош за Украина за време на [[руската инвазија на Украина]] **Противставување на санкциите на Европската Унија против Русија **Закани за блокирање на членството на Украина и во НАТО и во [[Пристапувањето на Украина во Европската Унија|ЕУ]] **Предлози за повлекување на Словачка од [[Европската Унија]] и НАТО '''Ноември 2025 година–денес:''' *Суспендирање на законот за дојавувачи *Уредбата на Бенеш резултира со построга регулатива за етничките малцинства|goals='''Декември 2024–мај 2025:''' * Оставка на премиерот Роберт Фицо (неуспешна) * Откажување од проруско, антиукраинско и евроскептичко усогласување на надворешната политика (неуспешна) * Повторно воспоставување на проевропска, проукраинска и про-НАТО надворешна политика (неуспешна) * Оставка на министерката за култура Мартина Шимковичова (неуспешна) '''Ноември 2025–денес:''' * Оставка на премиерот Роберт Фицо * Обновување на законот за информатори * Либерализација на законот за малцинства * Повторно воспоставување на проевропска, проукраинска и про-НАТО надворешна политика|methods=Демонстрации, [[граѓанска непослушност]]|status=|result=Тековно *Имплементиран е новиот закон за невладини организации *[[Самуел Мигаљ]] назначен за министер за инвестиции, регионален развој и информатика *[[Рудолф Хулијак]] назначен за министер за спорт и туризам *[[Ричард Раши]] избран за [[Список на претседатели на словачките парламенти|Претседател на Националниот совет]] *[[Четврт кабинет на Фицо|Владата]] го преживеала гласањето за недоверба|side1={{flagicon|SVK}} [[File:Flag of Europe.svg|22px|border|link=Pan-European identity]] '''Opposition''' * [[Progressive Slovakia|PS]] * [[Christian Democratic Movement|KDH]] * [[Freedom and Solidarity|SaS]] * [[Slovakia (political party)|Slovakia]] * [[Democrats (Slovakia)|Democrats]] * [[Most–Híd]] * Anti-government protesters and activists * Non-governmental organizations|side2={{flagicon|Slovakia}} '''[[Четврт кабинет на Фицо|Влада]]''' * [[Насока – Социјалдемократија|Смер-СД]] * [[Глас – Социјалдемократија|Глас-СД]] * [[Словачка национална партија|СНС]] * {{symbol|Official_Seal_SIS.png}} [[Slovenská informačná služba|Slovak Information Service]] * {{symbol|Znak ministerstva vnútra Slovenskej republiky.png}} [[Ministry of Interior of the Slovak Republic|Ministry of Interior]] ** {{symbol|Slovakia police logo.svg}} [[Police Corps]] '''Подржани од:'''<br />{{flagicon image|Flag_of_the_President_of_Slovakia.svg}} [[Претседател на Словачка]]|leadfigures1=* [[Михал Шимечка]] * [[Милан Мајерски]] * [[Бранислав Гролинг]] * [[Игор Матовиќ]] * [[Јарослав Наќ]]|leadfigures2=*{{flagicon image|Coat of arms of Slovakia.svg}} [[Роберт Фицо]]{{Clear}} * [[Матуш Шутај Ешток]] * [[Андреј Данко]] * [[Павол Гашпар]] * {{flagicon image|Flag_of_the_President_of_Slovakia.svg}} [[Петер Пелегрини]]|howmany1=Демонстранти:{{plainlist| *~3,000 (23.12.2024)<ref name=sme-2024-12-23>{{cite web|url=https://domov.sme.sk/c/23427986/dost-bolo-ruska-protest-online.html|title=Dosť bolo Ruska. Pred Úradom vlády sa zišli stovky ľudí na proteste proti Ficovi v Moskve|website=[[Sme]]|language=sk|date=2024-12-23|accessdate=2025-01-26}}</ref> *~4,000 (03.01.2025)<ref>{{cite web|url=https://suspilne.media/917721-fico-id-do-moskvi-u-slovaccini-projsla-akcia-protestu/|title="Фіцо, їдь до Москви": У Словаччині пройшла акція протесту|website=Суспільне телебачення і радіомовлення України|language=uk|date=2025-01-04|accessdate=2025-01-26}}</ref> *~15,000 (10.01.2025)<ref>{{cite web|url=https://www.aktuality.sk/clanok/e7tA6f1/slobodne-doma-v-europe-skandoval-hlucne-dav-k-protestom-sa-pripojili-tisice-ludi/|title=Slobodne, doma, v Európe, skandoval hlučne dav. K protestom sa pripojili tisíce ľudí|publisher=Aktuality.sk|language=sk|date=2025-01-10|accessdate=2025-01-26}}</ref> *{{nowrap|~100,000 (24.01.2025)<ref>{{cite web|url=https://dennikn.sk/4433820/mier-ukrajine-upravil-odhad-ucasti-na-proteste-na-35-az-40-tisic-ludi-ako-sa-pocita-velky-dav-demonstrantov/|title=Mier Ukrajine upravil odhad účasti na proteste na 35- až 40-tisíc ľudí. Ako sa počíta veľký dav demonštrantov|publisher=[[Denník N]]|language=sk|date=2025-01-28|accessdate=2025-01-28}}</ref>}}}}|howmany2=|injuries=|fatalities=|arrests=}} Широки демонстрации, во кои учествувале десетици илјади словачки граѓани кои се мобилизирале низ цела Словачка, се одржувале, првенствено во знак на протест против проруските политики на премиерот на Словачка, [[Роберт Фицо]]. Демонстрациите, организирани од „Мир за Украина“, се одржале во повеќе од дваесетина различни области низ целата земја. И покрај нивниот обем, протестите не довеле до промена во владината политика, а Фицо останал на функцијата додека неговата администрација ја консолидирала власта преку реконструкција на кабинетот и ново законодавство. == Позадина == [[Податотека:PM_of_Slovakia_Robert_Fico_meeting_President_Putin.jpg|мини|Роберт Фицо се ракува со [[Владимир Путин]] во [[Москва]], 22 декември 2024 година]] Протестите се појавиле како одговор на дипломатските акции и политичките позиции на премиерот на Словачка Роберт Фицо по неговото враќање на власт во октомври 2023 година. Неговата партија „Насока - Социјалдемократија“ (Смер-СД) обезбедила изборна победа на платформа која комбинирала проруски чувства со антиамериканска и [[Евроскептицизам|евроскептична]] реторика, што довело до значителни промени во надворешната политичка ориентација на Словачка. Под водство на Фицо, Словачка спровела неколку контроверзни промени во политиката, кои вклучувале прекин на воената помош за [[Украина]], изразено спротивставување на санкциите на Европската Унија против Русија, ветување дека ќе го блокира потенцијалното членство на Украина во НАТО и предлог за повлекување на Словачка од [[Европска Унија|Европската Унија]] и [[НАТО]].<ref>{{Cite AV media |url=https://apnews.com/video/europe-slovakia-slovakia-government-ukraine-government-european-union-5ea43a0002194e97a8950f47a286f6ce |title=Slovakia poll could see shift in Ukraine support |access-date=2025-01-25 |website=AP News}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=2025-01-24 |title=Tens of thousands protest in Slovakia over pro-Russia policies of populist leader Fico |url=https://apnews.com/article/slovakia-anti-government-protests-russia-robert-fico-bfd1a3b2277d91fcf55b698b9c5dae55 |access-date=2025-01-25 |website=AP News}}</ref> Во април 2024 година, словачката влада, под водство на Роберт Фицо, одобрила закон со кој ќе се укинала постојната јавна [[Радиодифузија|радиодифузна]] служба Радио и телевизија на Словачка (RTVS) и ќе се заменила со нов субјект наречен Словачка телевизија и радио (STVR). Примарното оправдување се базирало на обвинувања за политички активизам и недостаток на објективност. „Ситуацијата во РТВС е неодржлива... [таа] не може да биде објективна бидејќи е во постојан конфликт со словачката влада“, изјавил премиерот Роберт Фицо. Генералниот директор на СТВР сега го избира совет чии членови ги назначуваат министерот за култура, министерот за финансии и парламентот, каде што владејачката коалиција имала мнозинство, давајќи му непропорционална моќ на Фицо и неговите сојузници врз радиодифузната служба.<ref>{{Cite news |date=2024-04-24 |title=Slovakia's populist government to replace public broadcaster |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-68887663 |access-date=2025-01-28|website=BBC News}}</ref> На 15 мај 2024 година, Фицо бил застрелан и критично повреден за време на обидот за атентат извршен од 71-годишниот [[Јурај Цинтула]], кој изјавил дека дејствувал првенствено поради противењето на владата на Фицо на давањето на воената помош на Украина за време на руската инвазија.<ref name="politico">{{Cite web |title=Fico's 'Judas' government should have backed Ukraine, shooting suspect says |url=https://www.politico.eu/article/slovak-pm-robert-fico-attack-shooting-suspect-policies-ukraine-war/ |website=[[Politico]]|date=23 May 2024 }}</ref> По неговото закрепнување, на 5 јуни 2024 година, Роберт Фицо објавил 14-минутен претходно снимен говор на интернет, нарекувајќи го потенцијалниот убиец „активист на словачката опозиција“ што се претворил во „гласник на злото и политичката омраза“ создадена и исфрлена од контрола од „неуспешната и фрустрирана опозиција“. Фицо тврдел дека политичката опозиција од левицата покажала „насилни или омразни ексцеси“ против неговата демократски избрана влада поради верувањето дека надворешната политика фокусирана на Западот е единствениот прифатлив пристап, особено во врска со руско-украинската војна, верувајќи дека „правото на различно мислење престанало да постои во Европската Унија“.<ref name=":02">{{Cite web |title=Robert Fico: Slovak PM blames opposition's "hatred" for shooting |url=https://www.bbc.com/news/articles/c899yq888jeo |access-date=6 June 2024 |website=BBC News |date=5 June 2024}}</ref> На 12 јуни, владата на Фицо открила низа мерки за подобрување на безбедноста на политичарите и другите важни поединци како одговор на обидот за атентат. Тие вклучувале забрана за протести пред резиденциите на политичарите и во рамките на 50 метри од седиштето на владата и претседателството, доделување долгорочни резиденции за претседателот, премиерот и претседателот на Националниот совет и безбедност за лидерите на сите политички партии во Националниот совет, генералниот обвинител и претседателот на Уставниот суд. Предлозите биле одобрени од Националниот совет на 27 јуни и стапиле во сила на 15 јули. Опозициските групи и [[Амнести интернешенал|Амнести Интернешенал]] ги критикувале мерките како обид за ограничување на правото на собирање.<ref>{{Cite web |date=12 June 2024 |title=Slovakia plans to boost politicians' protection after assassination attempt on populist premier |url=https://apnews.com/article/slovakia-protection-politicians-assassination-attempt-fico-9d5c7cdbe03536b0c182185c5682a1e2 |access-date=12 June 2024 |website=AP News}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 June 2024 |title=Slovakia to boost protections for politicians after assassination attempt on populist premier Fico |url=https://apnews.com/article/slovakia-legislation-gatherings-fico-assassination-protection-66ba48210486555a1f49222702dfcc46 |access-date=28 June 2024 |website=AP News}}</ref> Покрај тоа, словачката влада се соочила со потенцијални економски последици од прекинот на транзитот на руски гас предизвикан од заострувањето на санкциите од страна на Украина против [[Лукоил]], најголемата приватна нафтена компанија во Русија. Ова вклучувало забрана за снабдување на Лукоил со нафта и доделување на неговите договорни обврски за снабдување со нафта во Унгарија и Словачка преку гасоводот ''Дружба'' на други компании. [[File:Dutch TTF Natural Gas.svg|thumb|350px|{{legend|#799cff|outline=#2962ff|[[Title Transfer Facility|TTF]] цени на природен гас во Европа}}{{small|(1 јануари 2021 година – 30 јануари 2025 година)}}]] На 31 декември 2024 година, истекол петгодишниот договор потпишан во 2019 година за транзит на руски природен гас низ Украина. Следниот ден, притисокот во ГТС постепено се намалил, а во 07:00 часот (UTC+2), вентилот конечно бил исклучен на станицата во близина на градот [[Суџа]] во Курската област. И покрај фактот што Украина ја објавила својата намера да одбие да го продолжи договорот за транзит на гас со Газпром уште за време на молдавската енергетска криза во 2022 година, а Роберт Фико имал доволно време да обезбеди енергетска независност од Русија и да ги диверзифицира испораките на [[гас]], тој го потрошил залудно.<ref>{{cite web|url=https://www.naftogaz.com/en/interviews/ukraine-will-not-extend-gas-transit-contract-with-russia-interview-deutsche-welle|title=Ukraine plans to end Russian gas transit contract in 2024 – interview for Deutsche Welle|website=[[Naftogaz]]|date=2023-10-24|accessdate=2025-01-25}}</ref><ref>{{cite web|url=https://kyivindependent.com/fico-refused-kyivs-offers-to-help-with-gas-supplies-zelensky-says/|title=Fico refused Kyiv's offers to help with gas supplies, Zelensky says|publisher=[[The Kyiv Independent]]|date=2025-01-12|accessdate=2025-01-25}}</ref> Кога Украина понудила да помогне во организирањето на снабдувањето со гас произведен во [[Азербејџан]], Фико одбил и повторил дека сака да продолжи да купува само руски гас.<ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-10/europe-in-talks-to-keep-russia-ukraine-gas-pipeline-flowing|title=Europe in Talks to Keep Russia-Ukraine Gas Pipeline Flowing|website=[[Bloomberg News|Bloomberg]]|date=2024-06-10|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://epravda.com.ua/power/zelenskiy-viklyuchiv-tranzit-ukrajinoyu-rosiyskogo-gazu-pid-viglyadom-azerbaydzhanskogo-801110/|title=Зеленський виключив транзит Україною російського газу під виглядом азербайджанського|website=[[Ukrainska Pravda]]|language=uk|date=2024-12-19|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.euronews.com/my-europe/2024/12/19/ukraine-will-not-allow-transit-of-russian-gas-with-azeri-label-zelenskyy-says-dashing-slov|title=Ukraine will not allow transit of Russian gas with Azeri label, Zelenskyy says, dashing Slovak hopes|website=[[Euronews]]|date=2024-12-19|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://kyivindependent.com/zelensky-offers-ukraine-as-transit-hub-for-azerbaijani-gas-to-europe/|title=Zelensky offers Ukraine as transit hub for Azerbaijani gas to Europe|website=[[The Kyiv Independent]]|date=2025-01-28|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://e.dennikn.sk/minuta/4433918|title=Robert Fico označil vyjadrenie Volodymyra Zelenského o možnom tranzite plynu z Azerbajdžanu za krycí manéver|website=[[Denník N]]|language=sk|date=2025-01-28|accessdate=2025-01-28}}</ref> Според Фицо, Словачка, која заработува пари од транспорт на руски гас преку парадржавниот Еустрим, ќе изгуби половина милијарда евра годишно во иднина.<ref name=":03">{{Cite web |date=2024-07-30 |title=EU irritated with Hungary, Slovakia over their Russian oil spat with Ukraine, Politico reports |url=https://kyivindependent.com/eu-irritated-with-hungary-over-its-russian-oil-spat-with-ukraine/ |access-date=2024-07-31 |website=The Kyiv Independent}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-08-23 |title=European Commission sees 'no reason to be concerned' about ban on Lukoil's oil supplies to Hungary, Slovakia |url=https://kyivindependent.com/european-commission-sees-no-reason-to-be-concerned-about-lukoils-oil-supplies-to-hungary-slovakia/ |access-date=2025-01-22 |website=[[The Kyiv Independent]]}}</ref> Сепак, во пракса, компанијата не донела половина милијарда евра на државата ниту пред ниту за време на руската инвазија на Украина: во периодот 2022–2024 година, обемот на гас, заедно со неговите приходи, паднал уште повеќе, а во 2023 година компанијата пријавила загуба. Ова довело до понатамошен антагонизам кон украинската влада од страна на Фицо и понатамошни барања за запирање на европските санкции и на воена помош.<ref>{{cite web|url=https://demagog.sk/vyrok/49838|title=Fact-checking Robert Fico: My strácame od 500 miliónov do 1,5 miliardy, záleží od toho, aký bude dopad na cenu komodity preto, lebo takto rozhodol prezident Zelenskyj|website=Demagog.sk|language=sk|date=2025-01-15|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=2025-01-10 |title=Thousands rally across Slovakia to protest prime minister's pro-Russia policies |url=https://apnews.com/article/slovakia-fico-gas-protest-ukraine-russia-putin-89b40c83c8ef53a64fb20f6e28196856 |access-date=2025-01-25 |website=AP News}}</ref> На 17 јануари 2025 година, за време на вечерното емитување на РТВС, [[Тибор Гашпар]], заменик-претседател на Националниот совет и истакнат член на Смер-СД, посочил дека иако Смер-СД во моментов не дава приоритет или не се стреми да ја напушти Европската унија или НАТО, обете организации еволуираат. Тој изјавил дека, под специфични околности, Словачка дури може да размисли за повлекување, иако секоја таква одлука треба да се донесе преку [[референдум]], отсликувајќи го процесот со кој Словачка првично се приклучи на овие организации.<ref>{{cite web|url=https://spravy.pravda.sk/domace/clanok/737743-tibor-gaspar-pripustil-moznost-vystupenia-slovenska-z-eu-a-nato-hlas-akukolvek-diskusiu-na-tuto-temu-odmieta/|title=Gašpar pripustil možnosť vystúpenia Slovenska z EÚ a NATO. Hlas to odmieta, reagoval aj Pellegrini|website=[[Pravda (Slovakia)|Pravda]]|date=2025-01-18|accessdate=2025-08-20}}</ref> Претседателот [[Петер Пелегрини]] брзо одговорил, повикувајќи се на меморандумот од септември 2024 година потпишан од највисоките уставни претставници на Словачка, потврдувајќи го „неоспорното членство“ и во ЕУ и во НАТО, додека Хлас-СД, еден од коалициските партнери, отфрлил каква било дискусија за повлекување, инсистирајќи дека демократските и безбедносните интереси на Словачка остануваат поврзани со овие сојузи. Главните опозициски партии, исто така, остро ги осудиле забелешките.<ref>{{cite web|url=https://www.noviny.sk/politika/1013699-podpredseda-parlamentu-tibor-gaspar-nevylucil-vystupenie-z-eu-jeho-vyrok-rozviril-napatie-na-politickej-scene|title=Podpredseda parlamentu Tibor Gašpar nevylúčil vystúpenie z EÚ. Jeho výrok rozvíril napätie na politickej scéne|website=[[TV JOJ]]|date=2025-01-18|accessdate=2025-08-20}}</ref> Во видео објавено подоцна, Гашпар ги бранел своите забелешки нагласувајќи дека секој избор за излегување од големите европски или трансатлантски организации треба да биде [[Демократија|демократски]] и да се базира на согласност од граѓаните, поточно преку референдум, и инсистирал дека неговиот став е во согласност со националните интереси.<ref>{{cite web|url=https://tvnoviny.sk/domace/clanok/947093-tibor-gaspar-prelomil-mlcanie-objasnuje-svoj-vyrok-o-moznosti-odchodu-slovenska-z-eu|title=Tibor Gašpar prelomil mlčanie. Objasňuje svoj výrok o možnosti odchodu Slovenska z EÚ|website=[[TV Markíza]]|date=2025-01-18|accessdate=2025-08-20}}</ref> Анкетите за јавното мислење за следните словачки парламентарни избори покажале намалена поддршка за владата и зголемена поддршка за опозициските партии како што е Прогресивна Словачка. ==Протести== ===Во 2024 година=== Демонстрациите против Фицо започнале на 23 декември 2024 година, по неговата дипломатска посета на [[Москва]], каде што се сретнал со рускиот претседател [[Владимир Путин]]. Фицо не се вратил веднаш во Словачка и не бил виден во јавноста повеќе од две недели по посетата. Подоцна, новинарите го пронашле во луксузен стан во [[Виетнам]] врз основа на видеата што ги објавил преку неговиот [[Фејсбук]] профил.<ref>{{Cite web |date=2024-12-22 |title=Russia's Putin holds talks with Slovakian PM Fico, in a rare visit to Moscow by an EU leader |url=https://apnews.com/article/russia-putin-slovakia-fico-talks-45e08385f245bff9df02d6b533561598 |access-date=2025-01-25 |website=AP News}}</ref><ref>{{cite web|url=https://dennikn.sk/4387955/slovensko-hlada-premiera-fico-je-vo-vietname-v-luxusnom-apartmane-madam-butterfly/|title=Slovensko hľadá premiéra: Fico je vo Vietname v luxusnom apartmáne Madam Butterfly|website=[[Denník N]]|language=sk|date=2025-01-03|accessdate=2025-01-28}}</ref> ===Во 2025 година=== На 10 јануари 2025 година, организацијата „Мир за Украина“ координирала демонстрации низ цела Словачка, а лидерката на протестите, [[Луција Штаселова]], ја осудила посетата на Москва како фундаментално некомпатибилна со демократските вредности. Протести против Фицо се појавиле и во соседните земји, вклучително и во Чешка и Полска. Големи протести се случиле на 24 јануари 2025 година, во услови на зголемена политичка тензија откако премиерот Фицо презентирал обвинувања за потенцијален обид за државен удар. Повикувајќи се на класифициран извештај на Словачката разузнавачка служба (СИС), која ја води син на близок партиски соработник на Фицо, кој се соочува со сериозни обвиненија за злоупотреба на полицијата за политички цели, Фицо тврдел дека неговата политичка опозиција се координирала со странски субјекти за да го оркестрира соборувањето на неговата влада преку планирана граѓанска непослушност, вклучувајќи окупации на владини згради, блокади на патишта и штрајкови низ целата земја. Опозициските лидери и организаторите на протестите од „Мир за Украина“ категорично ги отфрлиле овие обвинувања, карактеризирајќи ги како обиди за заплашување на словачкото население. Критичарите забележале дека раководството на СИС одржувало блиски врски со политичките сојузници на Фицо. Овие протести, центрирани во [[Братислава]], привлекле околу 35.000-40.000 учесници, дополнителни протести привлекле толпа од 15.000 во Кошице, а илјадници во други градови низ земјата, според пребројувањето на организаторите. Демонстрантите го изразиле своето противење преку разни слогани со кои се нагласувал европскиот идентитет на Словачка, вклучувајќи „Словачка не е Русија, Словачка е Европа“ и повици за оставка на Фицо.<ref>{{cite web|url=https://www.washingtontimes.com/news/2025/jan/24/slovakia-tens-thousands-protest-prime-minister-rob/|title=Tens of thousands protest in Slovakia over pro-Russia policies of populist leader Fico|website=[[The Washington Times]]|date=2025-01-24|accessdate=2025-01-25}}</ref><ref>{{cite web|url=https://spectator.sme.sk/politics-and-society/c/news-digest-slovak-pm-fico-warns-of-slovak-maidan|title=News digest: Premier Fico warns of Slovak Maidan, cites secret email-based report|website=[[The Slovak Spectator]]|date=2025-01-21|accessdate=2025-01-25}}</ref> „Мир за Украина“ објавила планови за продолжување на демонстрациите, закажувајќи го следниот голем протест за 7 февруари 2025 година. На овој ден, околу 110.000 луѓе присуствувале на вечерните демонстрации во 41 град во Словачка и во уште 13 градови низ Европа. Се проценило дека 42.000-45.000 луѓе биле вклучени во протестите во главниот град Братислава.<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/slovak-protests-against-pro-russia-pm-widen-to-small-towns-organizer-hails-new-reality/|title='New reality' hailed as Slovak protests against pro-Russia Fico widen to small towns|date=8 February 2025|website=POLITICO}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Cerny|first1=David|last2=Stoklasa|first2=Radovan|url=https://www.reuters.com/world/europe/slovaks-protest-second-time-two-weeks-against-pm-fico-2025-02-07/|title=Slovaks protest for second time in two weeks against PM Fico|website=Reuters|date=7 February 2025}}</ref> Набљудувачите забележале дека ова биле најголемите протести во Словачка од 2018 година и, за разлика од претходните напори фокусирани на големите градови, февруарските протести се прошириле во региони кои традиционално биле про-Фицо, а учество било пријавено и во словачките заедници во странство. Во меѓувреме, владата на Фицо тврдела дека организаторите на протестите дејствувале под странско влијание и се обидувале да ја дестабилизираат државата, иако овие тврдења биле широко отфрлени од демонстрантите и групите на граѓанското општество.<ref>{{Cite web|url=https://www.noviny.sk/slovensko/1021829-slovensko-je-europa-pozrite-sa-ako-prebiehaju-protesty-v-mestach-po-celej-krajine|title=Slovensko je Európa: Občania odkázali vláde, že nesúhlasia s proruskými krokmi|date=8 February 2025|website=TV JOJ}}</ref> Словачката опозиција протестирала на 9 мај, за време на Денот на победата во Русија, против одлуките на Роберт Фицо, пријателски настроени кон Русија.<ref>{{cite web |date=2025-05-05 |title=Séria protestov Slovensko je Európa sa nateraz končí. Organizátori sa rozlúčia zhromaždením pri príležitosti Dňa Európy |url=https://www.ta3.com/clanok/992779/seria-protestov-slovensko-je-europa-sa-nateraz-konci-organizatori-sa-rozlucia-zhromazdenim-pri-prilezitosti-dna-europy |accessdate=2025-05-05 |website=[[TA3]] |language=sk}}</ref> На 17 ноември, десетици илјади Словаци се собрале да протестираат против политиките на владата на Фицо, што претставувало прва голема мобилизација од претходните демонстрации на 9 мај. Одржани на годишнината од [[Кадифената револуција]], демонстрантите се повикале на наследството на [[Вацлав Хавел]], нагласувајќи го неговиот повик вистината и љубовта да преовладаат над лагите и омразата.<ref>{{Cite web |date=18 November 2025 |title=Massive Protests in Slovakia Demand Fico's Resignation |url=https://www.youtube.com/watch?v=Zpbwl4WNZ7w |website=[[YouTube]]}}</ref> На 16 и 17 декември, многу [[Словаци]] протестирале против промените во судскиот систем на земјата, кои сметале дека го загрозиле владеењето на правото и биле во одбрана на суспендираниот закон за дојавувачи и претходните казнени одредби. Најголемата опозициска партија, „Прогресивна Словачка", ги поддржала овие демонстрации.<ref>{{Cite web |date=18 December 2025 |title=Slovak court suspends whistleblower law that sparked protests |url=https://www.indopremier.com/ipotnews/newsDetail.php?jdl=Slovak_court_suspends_whistleblower_law_that_sparked_protests&news_id=1714871&group_news=ALLNEWS&taging_subtype=RUSSIA&name=&search=y_general&q=RUSSIA,%20&halaman=1 |website=Ipot News}}</ref><ref>{{Cite web |date=16 December 2025 |title=Slovaks rally against government moves they see damaging rule of law |url=https://www.reuters.com/world/slovaks-rally-against-government-moves-they-see-damaging-rule-law-2025-12-16/ |website=[[Reuters]]}}</ref> На 20 декември, унгарското малцинство во Словачка демонстрирало против закон со кој се криминализирала критиката на Бенешките декрети, серија закони изготвени од чехословачката влада во егзил во отсуство на чехословачкиот парламент за време на германската окупација на [[Чехословачка]] во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], со кои се прекинале законите на малцинствата како Германците и Унгарците. Унгарскиот премиер Виктор Орбан реагирал двосмислено, додека лидерот на унгарската опозиција, Петер Маѓар, ги критикувал законите и изјавил дека ако го замени Орбан, ќе ги искористи сите дипломатски опции за да го одбрани унгарското малцинство кај северниот сосед на неговата земја.<ref>{{Cite web |date=30 December 2025 |title=Orbán's main challenger warns Slovakia over Beneš Decrees law|url=https://spectator.sme.sk/politics-and-society/c/slovakias-benes-decrees-law-sparks-protest-and-criticism-from-hungary |website=The Slovak Spectator}}</ref> ==Тврдења за странска вмешаност== ===Чешка Република=== За време на протестите, словачкиот премиер Роберт Фицо постојано тврдел дека чешките [[Дипломатија|дипломати]] и чешките медиуми „се мешаат во внатрешните работи на Словачка“.<ref>{{Cite web|last=Lauková|first=Lucia|url=https://www.euractiv.com/section/politics/news/slovakias-fico-again-accuses-czech-diplomats-and-media-of-interference/|title=Slovakia's Fico again accuses Czech diplomats and media of interference |website=Euractiv|date=31 January 2025}}</ref><ref>{{Cite web|last=Kovalenko|first=Vladyslava|url=https://newsukraine.rbc.ua/news/fico-accuses-both-ukraine-and-czechia-of-1738391143.html|title=Fico accuses both Ukraine and Czechia of meddling in Slovakia - Prague responds|website=RBC-Ukraine|date=1 February 2025}}</ref> За време на состанокот во [[Брисел]], чешкиот премиер Петр Фиала му рекол на Фицо: „Имам право да коментирам за надворешната политика на Словачка ако таа влијае на чешките интереси. И ако словачкиот премиер патува во Москва за да се сретне со Владимир Путин додека Русија продолжува да убива луѓе секој ден, тогаш тоа не е во интерес на чешкиот народ. Јас не се мешам во внатрешните работи на Словачка, ниту еден од моите колеги не се меша“. Континуираните тврдења на Фицо за чешка вмешаност предизвикале влошување на чешко-словачките односи.<ref>{{Cite web|last=Ferenčík|first=Jakub|url=https://english.radio.cz/czech-slovak-relations-souring-prime-ministers-fiala-and-fico-meet-brussels-8841799|title=Czech-Slovak relations souring as prime ministers Fiala and Fico meet in Brussels|date=3 February 2025|website=[[Czech Radio]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.brnodaily.com/2025/02/03/news/politics/czech-slovak-relations-continue-to-deteriorate-as-fico-accuses-czech-government-of-interference/|title=Czech-Slovak Relations Continue To Deteriorate As Fico Accuses Czech Government of Interference|agency=[[Czech News Agency]]|date=13 February 2025|website=Brno Daily}}</ref> ===Украина=== Роберт Фицо ја обвинил Украина повеќе пати дека е вмешана во организирањето на протестите против неговата влада.<ref>{{Cite web|url=https://en.interfax.com.ua/news/general/1044463.html|title=Ukraine's MFA aware of Ukrainian detained in Slovakia on charges of 'threatening national security'|website=Interfax-Ukraine|date=30 January 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2025/01/25/7495265/|title=Slovak PM claims a third of protesters against his government's policies are Ukrainian|website=Ukrainska Pravda|date=25 January 2025}}</ref> Фицо, исто така, ја обвинил Украина дека е вмешана во сајбер напад против словачка осигурителна компанија.<ref>{{Cite web|url=https://babel.ua/news/114785-fico-zvinuvativ-ukrajinu-v-kiberataci-na-medichnu-strahovu-kompaniyu-kijiv-zaperechuye|title=Фіцо звинуватив Україну в кібератаці на медичну страхову компанію. Київ заперечує|date=24 January 2025|website=babel.ua|language=uk}}</ref> ====Наводи за обид за државен удар==== На 22 јануари 2025 година, Фицо тврдел дека Украина ја поддржува словачката опозиција во „планирањето државен удар во стилот на Мајдан“.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/ckgr4zrvv4po|title=Slovak PM Fico accuses opposition of trying to topple him Ukraine-style|date=22 January 2025|website=BBC News}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.eurotopics.net/en/332742/slovakia-fico-accuses-opposition-of-planning-coup|title=Slovakia: Fico accuses opposition of planning coup|date=23 January 2025|website=eurotopics.net}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2025/02/08/robert-fico-the-slovak-leader-who-has-made-ukraine-his-enemy_6737944_4.html|title=Robert Fico, the Slovak leader who has made Ukraine his 'enemy'|date=8 February 2025|website=Le Monde}}</ref> На 30 јануари 2025 година, еден Украинец бил уапсен од словачката полиција и бил обвинет за „подготовка на државен удар во земјата“.<ref>{{Cite web|url=https://kyivindependent.com/ukrainian-detained-in-slovakia-over-alleged-coup-plot/|title=Ukrainian detained in Slovakia over alleged coup plot, media reports|date=30 January 2025|website=The Kyiv Independent}}</ref> На 31 јануари 2025 година, Фицо и Словачката информативна служба ја обвиниле Грузиската легија за вмешаност во наводниот обид за државен удар.<ref>{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2025/01/31/7496205/|title=Slovak PM accuses Georgian Legion of involvement in protests in Slovakia|website=Ukrainska Pravda|date=31 January 2025}}</ref> На прес-конференција истиот ден, Фицо, исто така, покажал фотографии од командантот на Грузиската легија, [[Мамука Мамулашвили]], на состанок со членови на словачката опозиција, вклучувајќи ја активистката Луција Штаселова, онлајн коментаторот на вести Мартин Милан Шимечка, таткото на лидерот на опозицијата [[Михал Шимечка]].<ref>{{Cite web|last=Lopatka|first=Jan|url=https://www.reuters.com/world/europe/slovakis-bans-georgian-volunteer-9-others-entry-fico-ramps-up-coup-plot-2025-01-31/|title=Slovakia bans Georgian volunteer, 9 others, from entry as Fico ramps up coup plot accusations|website=Reuters|date=31 January 2025}}</ref> Фицо, исто така, објавил дека на Мамулашвили и 9 други членови на Грузиската легија им е забранет влез во Словачка бидејќи словачката влада наводно ја поврзала единицата со наводниот обид за државен удар.<ref>{{Cite web|url=https://www.eurointegration.com.ua/eng/news/2025/01/31/7203882/|title=Slovakia bans entry for Georgian Legion commander, citing alleged coup plans|website=European Pravda|date=31 January 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kyivindependent.com/slovakia-bans-georgian-legion-head-from-entering-country-after-coup-plot-accusations/|title=Slovakia bans Georgian Legion commander, linking him to alleged coup plot|date=31 January 2025|website=The Kyiv Independent}}</ref> На 1 февруари 2025 година, Главната дирекција за разузнавање на Украина (HUR) ги негирала тврдењата на Фицо и СИС за наводната вмешаност на Грузиската легија. HUR објавила извештај истиот ден во кој се наведува: „Одбранбената разузнавачка служба на Украина официјално известува дека во нејзината структура нема единица наречена Грузиска национална легија“.<ref>{{Cite web|url=https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3955194-ukrainian-intelligence-dismisses-accusations-of-involvement-with-georgian-legion-in-slovakia.html|title=Ukrainian intelligence dismisses accusations of involvement with 'Georgian Legion' in Slovakia|date=1 February 2025|website=ukrinform.net}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2025/02/1/7496285/|title=Ukraine's Defence Intelligence responds to Slovak PM's accusation: we have no unit named Georgian National Legion|website=Ukrainska Pravda|date=1 February 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kyivindependent.com/no-unit-named-georgian-legion-in-our-agency-ukraines-military-intelligence-hits-back-at-slovakias-coup-accusations/|title='No unit named Georgian Legion' in our agency — Ukraine's military intelligence hits back at Slovakia's coup accusations|date=2 February 2025|website=The Kyiv Independent}}</ref> И покрај забраната, Мамулашвили неочекувано влегол во Словачка неколку месеци подоцна, појавувајќи се во Братислава кон крајот на јули. Тој бил снимен и интервјуиран од новинарот Томаш Форо во близина на [[Влада на Словачка|Владата]]. Не се случила полициска интервенција бидејќи било потврдено дека не е наведен во Шенгенската база на податоци за забранети лица. Во медиумите Мамулашвили категорично ги негирал обвинувањата за државен удар, нарекувајќи ги „лаги“ и „клевета“ и нагласил дека никогаш не планирал никаква дестабилизирачка активност во Словачка. Новинарите и коментаторите се прашувала дали владата намерно ширела дезинформации или не успеала во своите безбедносни должности.<ref>{{Cite web|url=https://jam-news.net/georgian-legion-leader-in-slovakia/?utm_source=chatgpt.com|title=Despite entry ban, Georgian Legion leader arrives in Slovakia|website=Jamnews|date=7 August 2025}}</ref> ===Соединети Американски Држави=== На 10 февруари 2025 година, Роберт Фицо му честитал на [[Елон Маск]] за намерата да го расформира УСАИД.<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/europe/slovak-leader-fico-congratulates-musk-gutting-us-aid-agency-2025-02-10/|title=Slovak leader Fico congratulates Musk for gutting US aid agency|website=Reuters|date=10 February 2025}}</ref> Фицо во објава на Фејсбук изјавил: „Неспорно е дека финансиските средства од УСАИД биле користени во Словачка за политички цели, со цел да се наруши политичкиот систем и да се фаворизираат одредени политички партии“.<ref>{{Cite web|last=Gabrizova|first=Zuzana|url=https://www.euractiv.com/section/politics/news/ficos-letter-to-musk-slams-usaid-funding-for-ngos/|title=Fico's Letter to Musk slams USAID funding for NGOs|website=Euractiv|date=11 February 2025}}</ref> ==Последици== ===Владина коалиција=== ====Пад на владиното мнозинство==== На 24 јануари 2025 година, владината коалиција го изгубила мнозинството во Националниот совет. Двајца пратеници од владејачката партија Хлас-СД, Самуел Мигаљ и Радомир Шалитрош, биле исклучени. Еден ден подоцна, тие издале заедничка изјава заедно со Јан Ференчак и Роман Малатинец, велејќи дека нема да учествуваат во гласањето во парламентот до понатамошно известување. Сепак, на 19 март 2025 година, Мигаљ го прекинал својот судир со владината коалиција и во замена за тоа станал министер за регионален развој. Како резултат на тоа, владината коалиција успеала да го врати своето мнозинство од 79 членови во [[Национален совет на Словачка|Националниот совет]].<ref name=a>{{Cite web|url=https://ground.news/article/the-vote-expelled-the-rebels-miga-and-salitros-from-the-party|title=Slovak ruling party Hlas expels two MPs, coalition appears to have lost majority in the Chamber of Deputies|date=13 February 2025|website=Ground News}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gromová |first=Viktória |date=2025-03-19 |title=Samuel Migaľ prichádza do vlády: Nový minister s odhodlaním zmeniť |url=https://www.netky.sk/clanok/samuel-migal-prichadza-do-vlady-novy-minister-s-odhodlanim-zmenit-slovensko |access-date=2025-04-15 |website=Netky.sk |language=sk}}</ref> ====Реконструкција на кабинетот==== На 19 февруари 2025 година, Роберт Фицо извршил реконструкција на кабинетот со цел консолидирање на неговата владина коалиција во услови на растечки протести и внатрешна нестабилност. Според договорот, другите два коалициски партнери, „Глас - Социјалдемократија“ и „Словачката национална партија“, отстапиле едно министерство на партијата Смер-СД на Фицо. Овој потег дошол по неколку недели шпекулации за кревкоста на коалицијата, по несогласувањето во редовите на Хлас-СД и постојаниот притисок од демонстрациите против проруската надворешна политика на Фицо. Аналитичарите забележале дека реконструкцијата ја зголемила способноста на Смер да ја води политиката и да издржи надворешни критики, но исто така ризикувала затегнување на односите со своите партнери со тоа што ги намалила нивното влијание во кабинетот.<ref>{{Cite web|url=https://dennikn.sk/4476809/koalicna-kriza-sa-zasekla-na-migalovcoch-smer-slubuje-rychle-rozuzlenie-danko-a-aj-cast-hlasu-naznacuju-ze-maju-este-mesiac/|title=Fico zobral Hlasu a SNS po jednom ministerstve, no nepovedal, kto ich bude viesť. Danko a Šutaj Eštok súhlasili|date=19 February 2025|website=Denník N}}</ref> На 19 март 2025 година, претседателот Петер Пелегрини ја спровел реконструкцијата што му помогнала на премиерот Фицо да изгради повторно мнозинство во Националниот совет, враќајќи го бројот на места во коалицијата на неговиот првичен број и зајакнувајќи ја доминацијата на Смер-СД во кабинетот. Меѓународните медиуми и словачките медиуми го сметале потегот за консолидирање на моќта по неколку недели пребегнувања и внатрешно пазарење, сигнализирајќи ја намерата на владата да продолжи со својата агенда и покрај повеќето демонстрации.<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/slovakia-government-reshuffle-fico-7fc6aea7feed3577f30f5c5638557ca8|title=Slovak president completes a reshuffle to keep government's parliamentary majority|date=19 March 2025|website=AP News}}</ref> ==Меѓународен прием== Протестите привлекле значително меѓународно внимание, а странските медиуми и политичките аналитичари ги претставиле како дел од поширока борба за демократско уназадување и европско усогласување во Централна и Источна Европа. Медиуми како што се „Фајненшл тајмс“ и регионалните тинк-тенкови ја опишале Словачка како „новото нелиберално дете на блокот“, правејќи споредби помеѓу стилот на владеење на Роберт Фицо и оној на унгарскиот [[Виктор Орбан]], особено во врска со реториката за странско влијание, ограничувањата за невладините организации и предизвиците за судската независност.<ref>{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/b35197d9-b9e6-409a-be8a-9ac556b6bb7b?utm_source=chatgpt.com|title=European strongmen under siege|date=22 March 2025|website=Financial Times}}</ref> Протестите, на кои истакнати биле слогани како „Словачка е Европа“, биле широко прикажани во странство како знак на посветеноста на Словачка кон Европската Унија и НАТО, стоејќи во контраст со попријателски став на владата кон Москва. Демонстрациите во заедниците на словачката дијаспора низ цела Европа, вклучувајќи ги Виена, Прага и Берлин, го зајакнале впечатокот дека движењето одекнува надвор од националните граници и станува симбол на пошироката загриженост за демократската отпорност во рамките на Европската Унија. ==Кредовата револуција== {{Multiple image | align = right | direction = horizontal | width1 = 140 | image1 = Knv 01.jpg | caption1 = Протестен знак на кој пишува „Кредата не е срам“. | width2 = 105 | image2 = Knv 03.jpg | caption2 = Цртеж на компас насловен како „Четирите светски насоки на Фицо“, со кој се критикува надворешната политика на владата. }} „Кредовата рволуцијата (Kriedová revolúcia)“, исто така наречена „Ноемвриски бран на креда (Kriedová novembrová vlna)“, било протестно движење на граѓаните што ја зафатило Словачка во ноември 2025 година. Започнало откако 19-годишен ученик, со прекар „Муро“, бил однесен од неговата училница од страна на полицијата на испрашување откако користел креда за да напише антивладини слогани пред неговото училиште во [[Попрад]] на 7 ноември 2025 година. Инцидентот се случил кратко пред закажаната официјална посета на Фицо на училиштето. Ученикот бил ослободен без обвинение истиот ден.<ref>{{cite web|url=https://www.noviny.sk/krimi/1131675-student-pred-skolou-napisal-odkazy-proti-ficovi-skoncil-na-policajnom-vysluchu|title=Študent pred školou napísal odkazy proti Ficovi. Skončil na policajnom výsluchu|trans-title=Student questioned by police after writing anti-Fico messages outside school|language=sk|date=10 November 2025|website=noviny.sk}}</ref><ref name="guardian131225">{{cite web |last1=Kassam |first1=Ashifa |title=‘Chalk Revolution’ strikes nerve as Slovakia fears return to authoritarian past |url=https://www.theguardian.com/world/2025/dec/13/chalk-revolution-slovakia-fears-return-authoritarian-past |website=The Guardian |access-date=24 January 2026 |date=13 December 2025}}</ref> Неколку дена подоцна, за време на предавање во друго средно училиште во Попрад, Фицо изјавил дека Европската унија планирала да потроши 140 милијарди евра „за продолжување на војната“ во Украина, што резултирало со реакција од учениците. Како одговор, Фицо рекол „Ако сте такви херои, одете и борете се во Украина“.<ref>{{cite web|url=https://united24media.com/latest-news/slovak-pm-fico-tells-students-supporting-ukraine-to-go-fight-there-during-school-visit-13454|title=Slovak PM Fico Tells Students Supporting Ukraine to “Go Fight There” During School Visit|date=15 November 2025|website=United24}}</ref> Во знак на солидарност со студентите, илјадници знаци и пораки напишани со креда, почнувајќи од „Доста е со Фицо“ до проевропски и проукраински симболи, се појавиле на тротоари, плоштади и пред владини згради во десетици градови низ Словачка.<ref>{{cite web|url=https://dennikn.sk/4960348/student-z-popradu-spustil-vlnu-kriedovych-odkazov-ficovi-siria-sa-po-celom-slovensku-fotogalerie/|title=Študent z Popradu spustil vlnu kriedových odkazov Ficovi, šíria sa po celom Slovensku|trans-title=A student from Poprad sparked a wave of chalk messages to Fico; they are spreading across all of Slovakia|language=sk|date=10 November 2025|website=Denník N}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ta3.com/clanok/1019925/kriedove-odkazy-sa-siria-napriec-slovenskom-trufaly-protest-studenta-prerastol-do-celonarodnej-vlny-napisov|title=Kriedové odkazy sa šíria naprieč Slovenskom. Trúfalý protest študenta prerástol do celonárodnej vlny nápisov|trans-title=Chalk messages spread across Slovakia: A student’s daring protest grows into a nationwide wave of inscriptions|language=sk|date=11 November 2025|website=TA3}}</ref><ref>{{cite web|url=https://brainee.hnonline.sk/notsorry/news/spolocnost/slovensko/96244899-galeria-novembrova-kriedova-revolucia-slovensko-zaplavili-odkazy-ficovi-a-vlade-vsetko-spustil-student-z-popradu|title=GALÉRIA Novembrová kriedová revolúcia. Slovensko zaplavili odkazy Ficovi a vláde, všetko spustil študent z Popradu|trans-title=GALLERY: The November Chalk Revolution. Slovakia flooded with messages for Fico and the government, all sparked by a student from Poprad|language=sk|date=11 November 2025|website=Hospodárske noviny}}</ref> Протестите го достигнале својот врв на 17 ноември 2025 година, кога десетици илјади луѓе се собирале во Братислава и други градови за да ја одбележат годишнината од Кадифената револуција и да побараат оставка од Фицо.<ref>{{cite web|url=https://www.sme.sk/domov/c/z-kriedy-ostalo-blato-no-odkaz-revolucie-to-neznizilo-prislo-rekordnych-50-tisic-ludi|title=Z kriedy ostalo blato, no odkaz revolúcie dážď nezmyl. Na Námestie Slobody prišlo 50-tisíc ľudí|trans-title=The chalk turned to mud, but the message of the revolution was not washed away by the rain. 50,000 people gathered at Freedom Square|language=sk|date=17 November 2025|website=SME}}</ref> Митинзите биле организирани од опозициски партии и граѓански групи. „Муро“ и опозициските лидери зборувале на митингот во Братислава.<ref>{{cite web|url=https://spectator.sme.sk/politics-and-society/c/slovakia-protests-tens-of-thousands-rally-against-robert-fico-on-velvet-revolution-anniversary|title=From chalk to a roar: Slovakia’s rain-soaked crowds revive the spirit of 1989|date=17 November 2025|website=The Slovak Spectator}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.euractiv.com/news/slovakias-chalk-revolution-puts-robert-fico-on-the-defensive/|title=Slovakia’s 'Chalk Revolution' puts Robert Fico on the defensive|date=17 November 2025|website=Euractiv}}</ref> Сепак, поради влошувањето на временските услови, „Ноемврискиот бран на креда“ завршил кратко потоа, бидејќи надворешните елементи, поточно дождот и снегот, ги направиле континуираните демонстрации непрактични. == Белешки == {{Белешки}} == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Статии со извори на украински (uk)]] [[Категорија:Статии со извори на словачки (sk)]] 6oed4eerxz2nwjrlrojly72nggugk3s 5538169 5538167 2026-04-12T18:52:37Z 19user99 72391 5538169 wikitext text/x-wiki {{Во тек}} {{Инфокутија Граѓански немири|title=Словачки протести 2024–2026|partof=[[Southeast Europe protests (2024–present)]], [[Slovak opposition to sanctions on Russia]] and [[Democratic backsliding in Slovakia]]|image=2025 Slovak protests, Freedom Square, Bratislava, 2025-01-24.jpg|caption=Протестите во [[Плоштадот на слободата]] во [[Братислава]], 24 јануари 2025|date=23 декември 2024<ref>{{cite web|url=https://newsnow.tasr.sk/hundreds-protesting-in-bratislava-against-premiers-visit-to-moscow/|title=Hundreds Protesting in Bratislava against Premier's Visit to Moscow|date=23 December 2024|website=The News Agency of the Slovak Republic}}</ref>–9 мај 2025<ref>{{cite web|url=https://www.ta3.com/clanok/992779/seria-protestov-slovensko-je-europa-sa-nateraz-konci-organizatori-sa-rozlucia-zhromazdenim-pri-prilezitosti-dna-europy|title=Séria protestov Slovensko je Európa sa nateraz končí. Organizátori sa rozlúčia zhromaždením pri príležitosti Dňa Európy|trans-title=The series of protests titled "Slovakia is Europe" is coming to an end for now. The organizers will bid farewell with a rally on the occasion of Europe Day|website=[[TA3]]|language=sk|date=2025-05-05|accessdate=2025-05-05}}</ref><br>17 ноември 2025<ref>{{cite web|url=https://spectator.sme.sk/politics-and-society/c/slovakia-protests-tens-of-thousands-rally-against-robert-fico-on-velvet-revolution-anniversary|title=From chalk to a roar: Slovakia’s rain-soaked crowds revive the spirit of 1989|date=17 November 2025|website=The Slovak Spectator}}</ref>–денес<ref>{{cite web|url=https://protesty.info/posts|title=Zoznam protestov a udalostí|trans-title=List of protests and events|language=sk|website=protesty.info}}</ref>|place=[[Словачка]]{{efn|Спорадични, мали протести се одржаа и во неколку европски метрополи, вклучувајќи ги Прага, Краков, Виена, Берлин и Копенхаген.}}|causes='''Декември 2024–Мај 2025:''' * Анти-[[Украина|украински]], анти-[[НАТО]] И [[Евроскептицизам|Евроскептични]] политики имплементирани од [[Словачки премиер]] [[Роберт Фицо]] **Прекинување на воената помош за Украина за време на [[руската инвазија на Украина]] **Противставување на санкциите на Европската Унија против Русија **Закани за блокирање на членството на Украина и во НАТО и во [[Пристапувањето на Украина во Европската Унија|ЕУ]] **Предлози за повлекување на Словачка од [[Европската Унија]] и НАТО '''Ноември 2025 година–денес:''' *Суспендирање на законот за дојавувачи *Уредбата на Бенеш резултира со построга регулатива за етничките малцинства|goals='''Декември 2024–мај 2025:''' * Оставка на премиерот Роберт Фицо (неуспешна) * Откажување од проруско, антиукраинско и евроскептичко усогласување на надворешната политика (неуспешна) * Повторно воспоставување на проевропска, проукраинска и про-НАТО надворешна политика (неуспешна) * Оставка на министерката за култура Мартина Шимковичова (неуспешна) '''Ноември 2025–денес:''' * Оставка на премиерот Роберт Фицо * Обновување на законот за информатори * Либерализација на законот за малцинства * Повторно воспоставување на проевропска, проукраинска и про-НАТО надворешна политика|methods=Демонстрации, [[граѓанска непослушност]]|status=|result=Тековно *Имплементиран е новиот закон за невладини организации *[[Самуел Мигаљ]] назначен за министер за инвестиции, регионален развој и информатика *[[Рудолф Хулијак]] назначен за министер за спорт и туризам *[[Ричард Раши]] избран за [[Список на претседатели на словачките парламенти|Претседател на Националниот совет]] *[[Четврт кабинет на Фицо|Владата]] го преживеала гласањето за недоверба|side1={{flagicon|SVK}} [[File:Flag of Europe.svg|22px|border|link=Pan-European identity]] '''Opposition''' * [[Progressive Slovakia|PS]] * [[Christian Democratic Movement|KDH]] * [[Freedom and Solidarity|SaS]] * [[Slovakia (political party)|Slovakia]] * [[Democrats (Slovakia)|Democrats]] * [[Most–Híd]] * Anti-government protesters and activists * Non-governmental organizations|side2={{flagicon|Slovakia}} '''[[Четврт кабинет на Фицо|Влада]]''' * [[Насока – Социјалдемократија|Смер-СД]] * [[Глас – Социјалдемократија|Глас-СД]] * [[Словачка национална партија|СНС]] * {{symbol|Official_Seal_SIS.png}} [[Slovenská informačná služba|Slovak Information Service]] * {{symbol|Znak ministerstva vnútra Slovenskej republiky.png}} [[Ministry of Interior of the Slovak Republic|Ministry of Interior]] ** {{symbol|Slovakia police logo.svg}} [[Police Corps]] '''Подржани од:'''<br />{{flagicon image|Flag_of_the_President_of_Slovakia.svg}} [[Претседател на Словачка]]|leadfigures1=* [[Михал Шимечка]] * [[Милан Мајерски]] * [[Бранислав Гролинг]] * [[Игор Матовиќ]] * [[Јарослав Наќ]]|leadfigures2=*{{flagicon image|Coat of arms of Slovakia.svg}} [[Роберт Фицо]]{{Clear}} * [[Матуш Шутај Ешток]] * [[Андреј Данко]] * [[Павол Гашпар]] * {{flagicon image|Flag_of_the_President_of_Slovakia.svg}} [[Петер Пелегрини]]|howmany1=Демонстранти:{{plainlist| *~3,000 (23.12.2024)<ref name=sme-2024-12-23>{{cite web|url=https://domov.sme.sk/c/23427986/dost-bolo-ruska-protest-online.html|title=Dosť bolo Ruska. Pred Úradom vlády sa zišli stovky ľudí na proteste proti Ficovi v Moskve|website=[[Sme]]|language=sk|date=2024-12-23|accessdate=2025-01-26}}</ref> *~4,000 (03.01.2025)<ref>{{cite web|url=https://suspilne.media/917721-fico-id-do-moskvi-u-slovaccini-projsla-akcia-protestu/|title="Фіцо, їдь до Москви": У Словаччині пройшла акція протесту|website=Суспільне телебачення і радіомовлення України|language=uk|date=2025-01-04|accessdate=2025-01-26}}</ref> *~15,000 (10.01.2025)<ref>{{cite web|url=https://www.aktuality.sk/clanok/e7tA6f1/slobodne-doma-v-europe-skandoval-hlucne-dav-k-protestom-sa-pripojili-tisice-ludi/|title=Slobodne, doma, v Európe, skandoval hlučne dav. K protestom sa pripojili tisíce ľudí|publisher=Aktuality.sk|language=sk|date=2025-01-10|accessdate=2025-01-26}}</ref> *{{nowrap|~100,000 (24.01.2025)<ref>{{cite web|url=https://dennikn.sk/4433820/mier-ukrajine-upravil-odhad-ucasti-na-proteste-na-35-az-40-tisic-ludi-ako-sa-pocita-velky-dav-demonstrantov/|title=Mier Ukrajine upravil odhad účasti na proteste na 35- až 40-tisíc ľudí. Ako sa počíta veľký dav demonštrantov|publisher=[[Denník N]]|language=sk|date=2025-01-28|accessdate=2025-01-28}}</ref>}}}}|howmany2=|injuries=|fatalities=|arrests=}} Широки демонстрации, во кои учествувале десетици илјади словачки граѓани кои се мобилизирале низ цела Словачка, се одржувале, првенствено во знак на протест против проруските политики на премиерот на Словачка, [[Роберт Фицо]]. Демонстрациите, организирани од „Мир за Украина“, се одржале во повеќе од дваесетина различни области низ целата земја. И покрај нивниот обем, протестите не довеле до промена во владината политика, а Фицо останал на функцијата додека неговата администрација ја консолидирала власта преку реконструкција на кабинетот и ново законодавство. == Позадина == [[Податотека:PM_of_Slovakia_Robert_Fico_meeting_President_Putin.jpg|мини|Роберт Фицо се ракува со [[Владимир Путин]] во [[Москва]], 22 декември 2024 година]] Протестите се појавиле како одговор на дипломатските акции и политичките позиции на премиерот на Словачка Роберт Фицо по неговото враќање на власт во октомври 2023 година. Неговата партија „Насока - Социјалдемократија“ (Смер-СД) обезбедила изборна победа на платформа која комбинирала проруски чувства со антиамериканска и [[Евроскептицизам|евроскептична]] реторика, што довело до значителни промени во надворешната политичка ориентација на Словачка. Под водство на Фицо, Словачка спровела неколку контроверзни промени во политиката, кои вклучувале прекин на воената помош за [[Украина]], изразено спротивставување на санкциите на Европската Унија против Русија, ветување дека ќе го блокира потенцијалното членство на Украина во НАТО и предлог за повлекување на Словачка од [[Европска Унија|Европската Унија]] и [[НАТО]].<ref>{{Cite AV media |url=https://apnews.com/video/europe-slovakia-slovakia-government-ukraine-government-european-union-5ea43a0002194e97a8950f47a286f6ce |title=Slovakia poll could see shift in Ukraine support |access-date=2025-01-25 |website=AP News}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=2025-01-24 |title=Tens of thousands protest in Slovakia over pro-Russia policies of populist leader Fico |url=https://apnews.com/article/slovakia-anti-government-protests-russia-robert-fico-bfd1a3b2277d91fcf55b698b9c5dae55 |access-date=2025-01-25 |website=AP News}}</ref> Во април 2024 година, словачката влада, под водство на Роберт Фицо, одобрила закон со кој ќе се укинала постојната јавна [[Радиодифузија|радиодифузна]] служба Радио и телевизија на Словачка (RTVS) и ќе се заменила со нов субјект наречен Словачка телевизија и радио (STVR). Примарното оправдување се базирало на обвинувања за политички активизам и недостаток на објективност. „Ситуацијата во РТВС е неодржлива... [таа] не може да биде објективна бидејќи е во постојан конфликт со словачката влада“, изјавил премиерот Роберт Фицо. Генералниот директор на СТВР сега го избира совет чии членови ги назначуваат министерот за култура, министерот за финансии и парламентот, каде што владејачката коалиција имала мнозинство, давајќи му непропорционална моќ на Фицо и неговите сојузници врз радиодифузната служба.<ref>{{Cite news |date=2024-04-24 |title=Slovakia's populist government to replace public broadcaster |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-68887663 |access-date=2025-01-28|website=BBC News}}</ref> На 15 мај 2024 година, Фицо бил застрелан и критично повреден за време на обидот за атентат извршен од 71-годишниот [[Јурај Цинтула]], кој изјавил дека дејствувал првенствено поради противењето на владата на Фицо на давањето на воената помош на Украина за време на руската инвазија.<ref name="politico">{{Cite web |title=Fico's 'Judas' government should have backed Ukraine, shooting suspect says |url=https://www.politico.eu/article/slovak-pm-robert-fico-attack-shooting-suspect-policies-ukraine-war/ |website=[[Politico]]|date=23 May 2024 }}</ref> По неговото закрепнување, на 5 јуни 2024 година, Роберт Фицо објавил 14-минутен претходно снимен говор на интернет, нарекувајќи го потенцијалниот убиец „активист на словачката опозиција“ што се претворил во „гласник на злото и политичката омраза“ создадена и исфрлена од контрола од „неуспешната и фрустрирана опозиција“. Фицо тврдел дека политичката опозиција од левицата покажала „насилни или омразни ексцеси“ против неговата демократски избрана влада поради верувањето дека надворешната политика фокусирана на Западот е единствениот прифатлив пристап, особено во врска со руско-украинската војна, верувајќи дека „правото на различно мислење престанало да постои во Европската Унија“.<ref name=":02">{{Cite web |title=Robert Fico: Slovak PM blames opposition's "hatred" for shooting |url=https://www.bbc.com/news/articles/c899yq888jeo |access-date=6 June 2024 |website=BBC News |date=5 June 2024}}</ref> На 12 јуни, владата на Фицо открила низа мерки за подобрување на безбедноста на политичарите и другите важни поединци како одговор на обидот за атентат. Тие вклучувале забрана за протести пред резиденциите на политичарите и во рамките на 50 метри од седиштето на владата и претседателството, доделување долгорочни резиденции за претседателот, премиерот и претседателот на Националниот совет и безбедност за лидерите на сите политички партии во Националниот совет, генералниот обвинител и претседателот на Уставниот суд. Предлозите биле одобрени од Националниот совет на 27 јуни и стапиле во сила на 15 јули. Опозициските групи и [[Амнести интернешенал|Амнести Интернешенал]] ги критикувале мерките како обид за ограничување на правото на собирање.<ref>{{Cite web |date=12 June 2024 |title=Slovakia plans to boost politicians' protection after assassination attempt on populist premier |url=https://apnews.com/article/slovakia-protection-politicians-assassination-attempt-fico-9d5c7cdbe03536b0c182185c5682a1e2 |access-date=12 June 2024 |website=AP News}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 June 2024 |title=Slovakia to boost protections for politicians after assassination attempt on populist premier Fico |url=https://apnews.com/article/slovakia-legislation-gatherings-fico-assassination-protection-66ba48210486555a1f49222702dfcc46 |access-date=28 June 2024 |website=AP News}}</ref> Покрај тоа, словачката влада се соочила со потенцијални економски последици од прекинот на транзитот на руски гас предизвикан од заострувањето на санкциите од страна на Украина против [[Лукоил]], најголемата приватна нафтена компанија во Русија. Ова вклучувало забрана за снабдување на Лукоил со нафта и доделување на неговите договорни обврски за снабдување со нафта во Унгарија и Словачка преку гасоводот ''Дружба'' на други компании. [[File:Dutch TTF Natural Gas.svg|thumb|350px|{{legend|#799cff|outline=#2962ff|[[Title Transfer Facility|TTF]] цени на природен гас во Европа}}{{small|(1 јануари 2021 година – 30 јануари 2025 година)}}]] На 31 декември 2024 година, истекол петгодишниот договор потпишан во 2019 година за транзит на руски природен гас низ Украина. Следниот ден, притисокот во ГТС постепено се намалил, а во 07:00 часот (UTC+2), вентилот конечно бил исклучен на станицата во близина на градот [[Суџа]] во Курската област. И покрај фактот што Украина ја објавила својата намера да одбие да го продолжи договорот за транзит на гас со Газпром уште за време на молдавската енергетска криза во 2022 година, а Роберт Фицо имал доволно време да обезбеди енергетска независност од Русија и да ги диверзифицира испораките на [[гас]], тој го потрошил залудно.<ref>{{cite web|url=https://www.naftogaz.com/en/interviews/ukraine-will-not-extend-gas-transit-contract-with-russia-interview-deutsche-welle|title=Ukraine plans to end Russian gas transit contract in 2024 – interview for Deutsche Welle|website=[[Naftogaz]]|date=2023-10-24|accessdate=2025-01-25}}</ref><ref>{{cite web|url=https://kyivindependent.com/fico-refused-kyivs-offers-to-help-with-gas-supplies-zelensky-says/|title=Fico refused Kyiv's offers to help with gas supplies, Zelensky says|publisher=[[The Kyiv Independent]]|date=2025-01-12|accessdate=2025-01-25}}</ref> Кога Украина понудила да помогне во организирањето на снабдувањето со гас произведен во [[Азербејџан]], Фицо одбил и повторил дека сака да продолжи да купува само руски гас.<ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-10/europe-in-talks-to-keep-russia-ukraine-gas-pipeline-flowing|title=Europe in Talks to Keep Russia-Ukraine Gas Pipeline Flowing|website=[[Bloomberg News|Bloomberg]]|date=2024-06-10|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://epravda.com.ua/power/zelenskiy-viklyuchiv-tranzit-ukrajinoyu-rosiyskogo-gazu-pid-viglyadom-azerbaydzhanskogo-801110/|title=Зеленський виключив транзит Україною російського газу під виглядом азербайджанського|website=[[Ukrainska Pravda]]|language=uk|date=2024-12-19|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.euronews.com/my-europe/2024/12/19/ukraine-will-not-allow-transit-of-russian-gas-with-azeri-label-zelenskyy-says-dashing-slov|title=Ukraine will not allow transit of Russian gas with Azeri label, Zelenskyy says, dashing Slovak hopes|website=[[Euronews]]|date=2024-12-19|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://kyivindependent.com/zelensky-offers-ukraine-as-transit-hub-for-azerbaijani-gas-to-europe/|title=Zelensky offers Ukraine as transit hub for Azerbaijani gas to Europe|website=[[The Kyiv Independent]]|date=2025-01-28|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://e.dennikn.sk/minuta/4433918|title=Robert Fico označil vyjadrenie Volodymyra Zelenského o možnom tranzite plynu z Azerbajdžanu za krycí manéver|website=[[Denník N]]|language=sk|date=2025-01-28|accessdate=2025-01-28}}</ref> Според Фицо, Словачка, која заработува пари од транспорт на руски гас преку парадржавниот Еустрим, ќе изгуби половина милијарда евра годишно во иднина.<ref name=":03">{{Cite web |date=2024-07-30 |title=EU irritated with Hungary, Slovakia over their Russian oil spat with Ukraine, Politico reports |url=https://kyivindependent.com/eu-irritated-with-hungary-over-its-russian-oil-spat-with-ukraine/ |access-date=2024-07-31 |website=The Kyiv Independent}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-08-23 |title=European Commission sees 'no reason to be concerned' about ban on Lukoil's oil supplies to Hungary, Slovakia |url=https://kyivindependent.com/european-commission-sees-no-reason-to-be-concerned-about-lukoils-oil-supplies-to-hungary-slovakia/ |access-date=2025-01-22 |website=[[The Kyiv Independent]]}}</ref> Сепак, во пракса, компанијата не донела половина милијарда евра на државата ниту пред ниту за време на руската инвазија на Украина: во периодот 2022–2024 година, обемот на гас, заедно со неговите приходи, паднал уште повеќе, а во 2023 година компанијата пријавила загуба. Ова довело до понатамошен антагонизам кон украинската влада од страна на Фицо и понатамошни барања за запирање на европските санкции и на воена помош.<ref>{{cite web|url=https://demagog.sk/vyrok/49838|title=Fact-checking Robert Fico: My strácame od 500 miliónov do 1,5 miliardy, záleží od toho, aký bude dopad na cenu komodity preto, lebo takto rozhodol prezident Zelenskyj|website=Demagog.sk|language=sk|date=2025-01-15|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=2025-01-10 |title=Thousands rally across Slovakia to protest prime minister's pro-Russia policies |url=https://apnews.com/article/slovakia-fico-gas-protest-ukraine-russia-putin-89b40c83c8ef53a64fb20f6e28196856 |access-date=2025-01-25 |website=AP News}}</ref> На 17 јануари 2025 година, за време на вечерното емитување на РТВС, [[Тибор Гашпар]], заменик-претседател на Националниот совет и истакнат член на Смер-СД, посочил дека иако Смер-СД во моментов не дава приоритет или не се стреми да ја напушти Европската унија или НАТО, обете организации еволуираат. Тој изјавил дека, под специфични околности, Словачка дури може да размисли за повлекување, иако секоја таква одлука треба да се донесе преку [[референдум]], отсликувајќи го процесот со кој Словачка првично се приклучи на овие организации.<ref>{{cite web|url=https://spravy.pravda.sk/domace/clanok/737743-tibor-gaspar-pripustil-moznost-vystupenia-slovenska-z-eu-a-nato-hlas-akukolvek-diskusiu-na-tuto-temu-odmieta/|title=Gašpar pripustil možnosť vystúpenia Slovenska z EÚ a NATO. Hlas to odmieta, reagoval aj Pellegrini|website=[[Pravda (Slovakia)|Pravda]]|date=2025-01-18|accessdate=2025-08-20}}</ref> Претседателот [[Петер Пелегрини]] брзо одговорил, повикувајќи се на меморандумот од септември 2024 година потпишан од највисоките уставни претставници на Словачка, потврдувајќи го „неоспорното членство“ и во ЕУ и во НАТО, додека Хлас-СД, еден од коалициските партнери, отфрлил каква било дискусија за повлекување, инсистирајќи дека демократските и безбедносните интереси на Словачка остануваат поврзани со овие сојузи. Главните опозициски партии, исто така, остро ги осудиле забелешките.<ref>{{cite web|url=https://www.noviny.sk/politika/1013699-podpredseda-parlamentu-tibor-gaspar-nevylucil-vystupenie-z-eu-jeho-vyrok-rozviril-napatie-na-politickej-scene|title=Podpredseda parlamentu Tibor Gašpar nevylúčil vystúpenie z EÚ. Jeho výrok rozvíril napätie na politickej scéne|website=[[TV JOJ]]|date=2025-01-18|accessdate=2025-08-20}}</ref> Во видео објавено подоцна, Гашпар ги бранел своите забелешки нагласувајќи дека секој избор за излегување од големите европски или трансатлантски организации треба да биде [[Демократија|демократски]] и да се базира на согласност од граѓаните, поточно преку референдум, и инсистирал дека неговиот став е во согласност со националните интереси.<ref>{{cite web|url=https://tvnoviny.sk/domace/clanok/947093-tibor-gaspar-prelomil-mlcanie-objasnuje-svoj-vyrok-o-moznosti-odchodu-slovenska-z-eu|title=Tibor Gašpar prelomil mlčanie. Objasňuje svoj výrok o možnosti odchodu Slovenska z EÚ|website=[[TV Markíza]]|date=2025-01-18|accessdate=2025-08-20}}</ref> Анкетите за јавното мислење за следните словачки парламентарни избори покажале намалена поддршка за владата и зголемена поддршка за опозициските партии како што е Прогресивна Словачка. ==Протести== ===Во 2024 година=== Демонстрациите против Фицо започнале на 23 декември 2024 година, по неговата дипломатска посета на [[Москва]], каде што се сретнал со рускиот претседател [[Владимир Путин]]. Фицо не се вратил веднаш во Словачка и не бил виден во јавноста повеќе од две недели по посетата. Подоцна, новинарите го пронашле во луксузен стан во [[Виетнам]] врз основа на видеата што ги објавил преку неговиот [[Фејсбук]] профил.<ref>{{Cite web |date=2024-12-22 |title=Russia's Putin holds talks with Slovakian PM Fico, in a rare visit to Moscow by an EU leader |url=https://apnews.com/article/russia-putin-slovakia-fico-talks-45e08385f245bff9df02d6b533561598 |access-date=2025-01-25 |website=AP News}}</ref><ref>{{cite web|url=https://dennikn.sk/4387955/slovensko-hlada-premiera-fico-je-vo-vietname-v-luxusnom-apartmane-madam-butterfly/|title=Slovensko hľadá premiéra: Fico je vo Vietname v luxusnom apartmáne Madam Butterfly|website=[[Denník N]]|language=sk|date=2025-01-03|accessdate=2025-01-28}}</ref> ===Во 2025 година=== На 10 јануари 2025 година, организацијата „Мир за Украина“ координирала демонстрации низ цела Словачка, а лидерката на протестите, [[Луција Штаселова]], ја осудила посетата на Москва како фундаментално некомпатибилна со демократските вредности. Протести против Фицо се појавиле и во соседните земји, вклучително и во Чешка и Полска. Големи протести се случиле на 24 јануари 2025 година, во услови на зголемена политичка тензија откако премиерот Фицо презентирал обвинувања за потенцијален обид за државен удар. Повикувајќи се на класифициран извештај на Словачката разузнавачка служба (СИС), која ја води син на близок партиски соработник на Фицо, кој се соочува со сериозни обвиненија за злоупотреба на полицијата за политички цели, Фицо тврдел дека неговата политичка опозиција се координирала со странски субјекти за да го оркестрира соборувањето на неговата влада преку планирана граѓанска непослушност, вклучувајќи окупации на владини згради, блокади на патишта и штрајкови низ целата земја. Опозициските лидери и организаторите на протестите од „Мир за Украина“ категорично ги отфрлиле овие обвинувања, карактеризирајќи ги како обиди за заплашување на словачкото население. Критичарите забележале дека раководството на СИС одржувало блиски врски со политичките сојузници на Фицо. Овие протести, центрирани во [[Братислава]], привлекле околу 35.000-40.000 учесници, дополнителни протести привлекле толпа од 15.000 во Кошице, а илјадници во други градови низ земјата, според пребројувањето на организаторите. Демонстрантите го изразиле своето противење преку разни слогани со кои се нагласувал европскиот идентитет на Словачка, вклучувајќи „Словачка не е Русија, Словачка е Европа“ и повици за оставка на Фицо.<ref>{{cite web|url=https://www.washingtontimes.com/news/2025/jan/24/slovakia-tens-thousands-protest-prime-minister-rob/|title=Tens of thousands protest in Slovakia over pro-Russia policies of populist leader Fico|website=[[The Washington Times]]|date=2025-01-24|accessdate=2025-01-25}}</ref><ref>{{cite web|url=https://spectator.sme.sk/politics-and-society/c/news-digest-slovak-pm-fico-warns-of-slovak-maidan|title=News digest: Premier Fico warns of Slovak Maidan, cites secret email-based report|website=[[The Slovak Spectator]]|date=2025-01-21|accessdate=2025-01-25}}</ref> „Мир за Украина“ објавила планови за продолжување на демонстрациите, закажувајќи го следниот голем протест за 7 февруари 2025 година. На овој ден, околу 110.000 луѓе присуствувале на вечерните демонстрации во 41 град во Словачка и во уште 13 градови низ Европа. Се проценило дека 42.000-45.000 луѓе биле вклучени во протестите во главниот град Братислава.<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/slovak-protests-against-pro-russia-pm-widen-to-small-towns-organizer-hails-new-reality/|title='New reality' hailed as Slovak protests against pro-Russia Fico widen to small towns|date=8 February 2025|website=POLITICO}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Cerny|first1=David|last2=Stoklasa|first2=Radovan|url=https://www.reuters.com/world/europe/slovaks-protest-second-time-two-weeks-against-pm-fico-2025-02-07/|title=Slovaks protest for second time in two weeks against PM Fico|website=Reuters|date=7 February 2025}}</ref> Набљудувачите забележале дека ова биле најголемите протести во Словачка од 2018 година и, за разлика од претходните напори фокусирани на големите градови, февруарските протести се прошириле во региони кои традиционално биле про-Фицо, а учество било пријавено и во словачките заедници во странство. Во меѓувреме, владата на Фицо тврдела дека организаторите на протестите дејствувале под странско влијание и се обидувале да ја дестабилизираат државата, иако овие тврдења биле широко отфрлени од демонстрантите и групите на граѓанското општество.<ref>{{Cite web|url=https://www.noviny.sk/slovensko/1021829-slovensko-je-europa-pozrite-sa-ako-prebiehaju-protesty-v-mestach-po-celej-krajine|title=Slovensko je Európa: Občania odkázali vláde, že nesúhlasia s proruskými krokmi|date=8 February 2025|website=TV JOJ}}</ref> Словачката опозиција протестирала на 9 мај, за време на Денот на победата во Русија, против одлуките на Роберт Фицо, пријателски настроени кон Русија.<ref>{{cite web |date=2025-05-05 |title=Séria protestov Slovensko je Európa sa nateraz končí. Organizátori sa rozlúčia zhromaždením pri príležitosti Dňa Európy |url=https://www.ta3.com/clanok/992779/seria-protestov-slovensko-je-europa-sa-nateraz-konci-organizatori-sa-rozlucia-zhromazdenim-pri-prilezitosti-dna-europy |accessdate=2025-05-05 |website=[[TA3]] |language=sk}}</ref> На 17 ноември, десетици илјади Словаци се собрале да протестираат против политиките на владата на Фицо, што претставувало прва голема мобилизација од претходните демонстрации на 9 мај. Одржани на годишнината од [[Кадифената револуција]], демонстрантите се повикале на наследството на [[Вацлав Хавел]], нагласувајќи го неговиот повик вистината и љубовта да преовладаат над лагите и омразата.<ref>{{Cite web |date=18 November 2025 |title=Massive Protests in Slovakia Demand Fico's Resignation |url=https://www.youtube.com/watch?v=Zpbwl4WNZ7w |website=[[YouTube]]}}</ref> На 16 и 17 декември, многу [[Словаци]] протестирале против промените во судскиот систем на земјата, кои сметале дека го загрозиле владеењето на правото и биле во одбрана на суспендираниот закон за дојавувачи и претходните казнени одредби. Најголемата опозициска партија, „Прогресивна Словачка", ги поддржала овие демонстрации.<ref>{{Cite web |date=18 December 2025 |title=Slovak court suspends whistleblower law that sparked protests |url=https://www.indopremier.com/ipotnews/newsDetail.php?jdl=Slovak_court_suspends_whistleblower_law_that_sparked_protests&news_id=1714871&group_news=ALLNEWS&taging_subtype=RUSSIA&name=&search=y_general&q=RUSSIA,%20&halaman=1 |website=Ipot News}}</ref><ref>{{Cite web |date=16 December 2025 |title=Slovaks rally against government moves they see damaging rule of law |url=https://www.reuters.com/world/slovaks-rally-against-government-moves-they-see-damaging-rule-law-2025-12-16/ |website=[[Reuters]]}}</ref> На 20 декември, унгарското малцинство во Словачка демонстрирало против закон со кој се криминализирала критиката на Бенешките декрети, серија закони изготвени од чехословачката влада во егзил во отсуство на чехословачкиот парламент за време на германската окупација на [[Чехословачка]] во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], со кои се прекинале законите на малцинствата како Германците и Унгарците. Унгарскиот премиер Виктор Орбан реагирал двосмислено, додека лидерот на унгарската опозиција, Петер Маѓар, ги критикувал законите и изјавил дека ако го замени Орбан, ќе ги искористи сите дипломатски опции за да го одбрани унгарското малцинство кај северниот сосед на неговата земја.<ref>{{Cite web |date=30 December 2025 |title=Orbán's main challenger warns Slovakia over Beneš Decrees law|url=https://spectator.sme.sk/politics-and-society/c/slovakias-benes-decrees-law-sparks-protest-and-criticism-from-hungary |website=The Slovak Spectator}}</ref> ==Тврдења за странска вмешаност== ===Чешка Република=== За време на протестите, словачкиот премиер Роберт Фицо постојано тврдел дека чешките [[Дипломатија|дипломати]] и чешките медиуми „се мешаат во внатрешните работи на Словачка“.<ref>{{Cite web|last=Lauková|first=Lucia|url=https://www.euractiv.com/section/politics/news/slovakias-fico-again-accuses-czech-diplomats-and-media-of-interference/|title=Slovakia's Fico again accuses Czech diplomats and media of interference |website=Euractiv|date=31 January 2025}}</ref><ref>{{Cite web|last=Kovalenko|first=Vladyslava|url=https://newsukraine.rbc.ua/news/fico-accuses-both-ukraine-and-czechia-of-1738391143.html|title=Fico accuses both Ukraine and Czechia of meddling in Slovakia - Prague responds|website=RBC-Ukraine|date=1 February 2025}}</ref> За време на состанокот во [[Брисел]], чешкиот премиер Петр Фиала му рекол на Фицо: „Имам право да коментирам за надворешната политика на Словачка ако таа влијае на чешките интереси. И ако словачкиот премиер патува во Москва за да се сретне со Владимир Путин додека Русија продолжува да убива луѓе секој ден, тогаш тоа не е во интерес на чешкиот народ. Јас не се мешам во внатрешните работи на Словачка, ниту еден од моите колеги не се меша“. Континуираните тврдења на Фицо за чешка вмешаност предизвикале влошување на чешко-словачките односи.<ref>{{Cite web|last=Ferenčík|first=Jakub|url=https://english.radio.cz/czech-slovak-relations-souring-prime-ministers-fiala-and-fico-meet-brussels-8841799|title=Czech-Slovak relations souring as prime ministers Fiala and Fico meet in Brussels|date=3 February 2025|website=[[Czech Radio]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.brnodaily.com/2025/02/03/news/politics/czech-slovak-relations-continue-to-deteriorate-as-fico-accuses-czech-government-of-interference/|title=Czech-Slovak Relations Continue To Deteriorate As Fico Accuses Czech Government of Interference|agency=[[Czech News Agency]]|date=13 February 2025|website=Brno Daily}}</ref> ===Украина=== Роберт Фицо ја обвинил Украина повеќе пати дека е вмешана во организирањето на протестите против неговата влада.<ref>{{Cite web|url=https://en.interfax.com.ua/news/general/1044463.html|title=Ukraine's MFA aware of Ukrainian detained in Slovakia on charges of 'threatening national security'|website=Interfax-Ukraine|date=30 January 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2025/01/25/7495265/|title=Slovak PM claims a third of protesters against his government's policies are Ukrainian|website=Ukrainska Pravda|date=25 January 2025}}</ref> Фицо, исто така, ја обвинил Украина дека е вмешана во сајбер напад против словачка осигурителна компанија.<ref>{{Cite web|url=https://babel.ua/news/114785-fico-zvinuvativ-ukrajinu-v-kiberataci-na-medichnu-strahovu-kompaniyu-kijiv-zaperechuye|title=Фіцо звинуватив Україну в кібератаці на медичну страхову компанію. Київ заперечує|date=24 January 2025|website=babel.ua|language=uk}}</ref> ====Наводи за обид за државен удар==== На 22 јануари 2025 година, Фицо тврдел дека Украина ја поддржува словачката опозиција во „планирањето државен удар во стилот на Мајдан“.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/ckgr4zrvv4po|title=Slovak PM Fico accuses opposition of trying to topple him Ukraine-style|date=22 January 2025|website=BBC News}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.eurotopics.net/en/332742/slovakia-fico-accuses-opposition-of-planning-coup|title=Slovakia: Fico accuses opposition of planning coup|date=23 January 2025|website=eurotopics.net}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2025/02/08/robert-fico-the-slovak-leader-who-has-made-ukraine-his-enemy_6737944_4.html|title=Robert Fico, the Slovak leader who has made Ukraine his 'enemy'|date=8 February 2025|website=Le Monde}}</ref> На 30 јануари 2025 година, еден Украинец бил уапсен од словачката полиција и бил обвинет за „подготовка на државен удар во земјата“.<ref>{{Cite web|url=https://kyivindependent.com/ukrainian-detained-in-slovakia-over-alleged-coup-plot/|title=Ukrainian detained in Slovakia over alleged coup plot, media reports|date=30 January 2025|website=The Kyiv Independent}}</ref> На 31 јануари 2025 година, Фицо и Словачката информативна служба ја обвиниле Грузиската легија за вмешаност во наводниот обид за државен удар.<ref>{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2025/01/31/7496205/|title=Slovak PM accuses Georgian Legion of involvement in protests in Slovakia|website=Ukrainska Pravda|date=31 January 2025}}</ref> На прес-конференција истиот ден, Фицо, исто така, покажал фотографии од командантот на Грузиската легија, [[Мамука Мамулашвили]], на состанок со членови на словачката опозиција, вклучувајќи ја активистката Луција Штаселова, онлајн коментаторот на вести Мартин Милан Шимечка, таткото на лидерот на опозицијата [[Михал Шимечка]].<ref>{{Cite web|last=Lopatka|first=Jan|url=https://www.reuters.com/world/europe/slovakis-bans-georgian-volunteer-9-others-entry-fico-ramps-up-coup-plot-2025-01-31/|title=Slovakia bans Georgian volunteer, 9 others, from entry as Fico ramps up coup plot accusations|website=Reuters|date=31 January 2025}}</ref> Фицо, исто така, објавил дека на Мамулашвили и 9 други членови на Грузиската легија им е забранет влез во Словачка бидејќи словачката влада наводно ја поврзала единицата со наводниот обид за државен удар.<ref>{{Cite web|url=https://www.eurointegration.com.ua/eng/news/2025/01/31/7203882/|title=Slovakia bans entry for Georgian Legion commander, citing alleged coup plans|website=European Pravda|date=31 January 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kyivindependent.com/slovakia-bans-georgian-legion-head-from-entering-country-after-coup-plot-accusations/|title=Slovakia bans Georgian Legion commander, linking him to alleged coup plot|date=31 January 2025|website=The Kyiv Independent}}</ref> На 1 февруари 2025 година, Главната дирекција за разузнавање на Украина (HUR) ги негирала тврдењата на Фицо и СИС за наводната вмешаност на Грузиската легија. HUR објавила извештај истиот ден во кој се наведува: „Одбранбената разузнавачка служба на Украина официјално известува дека во нејзината структура нема единица наречена Грузиска национална легија“.<ref>{{Cite web|url=https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3955194-ukrainian-intelligence-dismisses-accusations-of-involvement-with-georgian-legion-in-slovakia.html|title=Ukrainian intelligence dismisses accusations of involvement with 'Georgian Legion' in Slovakia|date=1 February 2025|website=ukrinform.net}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2025/02/1/7496285/|title=Ukraine's Defence Intelligence responds to Slovak PM's accusation: we have no unit named Georgian National Legion|website=Ukrainska Pravda|date=1 February 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kyivindependent.com/no-unit-named-georgian-legion-in-our-agency-ukraines-military-intelligence-hits-back-at-slovakias-coup-accusations/|title='No unit named Georgian Legion' in our agency — Ukraine's military intelligence hits back at Slovakia's coup accusations|date=2 February 2025|website=The Kyiv Independent}}</ref> И покрај забраната, Мамулашвили неочекувано влегол во Словачка неколку месеци подоцна, појавувајќи се во Братислава кон крајот на јули. Тој бил снимен и интервјуиран од новинарот Томаш Форо во близина на [[Влада на Словачка|Владата]]. Не се случила полициска интервенција бидејќи било потврдено дека не е наведен во Шенгенската база на податоци за забранети лица. Во медиумите Мамулашвили категорично ги негирал обвинувањата за државен удар, нарекувајќи ги „лаги“ и „клевета“ и нагласил дека никогаш не планирал никаква дестабилизирачка активност во Словачка. Новинарите и коментаторите се прашувала дали владата намерно ширела дезинформации или не успеала во своите безбедносни должности.<ref>{{Cite web|url=https://jam-news.net/georgian-legion-leader-in-slovakia/?utm_source=chatgpt.com|title=Despite entry ban, Georgian Legion leader arrives in Slovakia|website=Jamnews|date=7 August 2025}}</ref> ===Соединети Американски Држави=== На 10 февруари 2025 година, Роберт Фицо му честитал на [[Елон Маск]] за намерата да го расформира УСАИД.<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/europe/slovak-leader-fico-congratulates-musk-gutting-us-aid-agency-2025-02-10/|title=Slovak leader Fico congratulates Musk for gutting US aid agency|website=Reuters|date=10 February 2025}}</ref> Фицо во објава на Фејсбук изјавил: „Неспорно е дека финансиските средства од УСАИД биле користени во Словачка за политички цели, со цел да се наруши политичкиот систем и да се фаворизираат одредени политички партии“.<ref>{{Cite web|last=Gabrizova|first=Zuzana|url=https://www.euractiv.com/section/politics/news/ficos-letter-to-musk-slams-usaid-funding-for-ngos/|title=Fico's Letter to Musk slams USAID funding for NGOs|website=Euractiv|date=11 February 2025}}</ref> ==Последици== ===Владина коалиција=== ====Пад на владиното мнозинство==== На 24 јануари 2025 година, владината коалиција го изгубила мнозинството во Националниот совет. Двајца пратеници од владејачката партија Хлас-СД, Самуел Мигаљ и Радомир Шалитрош, биле исклучени. Еден ден подоцна, тие издале заедничка изјава заедно со Јан Ференчак и Роман Малатинец, велејќи дека нема да учествуваат во гласањето во парламентот до понатамошно известување. Сепак, на 19 март 2025 година, Мигаљ го прекинал својот судир со владината коалиција и во замена за тоа станал министер за регионален развој. Како резултат на тоа, владината коалиција успеала да го врати своето мнозинство од 79 членови во [[Национален совет на Словачка|Националниот совет]].<ref name=a>{{Cite web|url=https://ground.news/article/the-vote-expelled-the-rebels-miga-and-salitros-from-the-party|title=Slovak ruling party Hlas expels two MPs, coalition appears to have lost majority in the Chamber of Deputies|date=13 February 2025|website=Ground News}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gromová |first=Viktória |date=2025-03-19 |title=Samuel Migaľ prichádza do vlády: Nový minister s odhodlaním zmeniť |url=https://www.netky.sk/clanok/samuel-migal-prichadza-do-vlady-novy-minister-s-odhodlanim-zmenit-slovensko |access-date=2025-04-15 |website=Netky.sk |language=sk}}</ref> ====Реконструкција на кабинетот==== На 19 февруари 2025 година, Роберт Фицо извршил реконструкција на кабинетот со цел консолидирање на неговата владина коалиција во услови на растечки протести и внатрешна нестабилност. Според договорот, другите два коалициски партнери, „Глас - Социјалдемократија“ и „Словачката национална партија“, отстапиле едно министерство на партијата Смер-СД на Фицо. Овој потег дошол по неколку недели шпекулации за кревкоста на коалицијата, по несогласувањето во редовите на Хлас-СД и постојаниот притисок од демонстрациите против проруската надворешна политика на Фицо. Аналитичарите забележале дека реконструкцијата ја зголемила способноста на Смер да ја води политиката и да издржи надворешни критики, но исто така ризикувала затегнување на односите со своите партнери со тоа што ги намалила нивното влијание во кабинетот.<ref>{{Cite web|url=https://dennikn.sk/4476809/koalicna-kriza-sa-zasekla-na-migalovcoch-smer-slubuje-rychle-rozuzlenie-danko-a-aj-cast-hlasu-naznacuju-ze-maju-este-mesiac/|title=Fico zobral Hlasu a SNS po jednom ministerstve, no nepovedal, kto ich bude viesť. Danko a Šutaj Eštok súhlasili|date=19 February 2025|website=Denník N}}</ref> На 19 март 2025 година, претседателот Петер Пелегрини ја спровел реконструкцијата што му помогнала на премиерот Фицо да изгради повторно мнозинство во Националниот совет, враќајќи го бројот на места во коалицијата на неговиот првичен број и зајакнувајќи ја доминацијата на Смер-СД во кабинетот. Меѓународните медиуми и словачките медиуми го сметале потегот за консолидирање на моќта по неколку недели пребегнувања и внатрешно пазарење, сигнализирајќи ја намерата на владата да продолжи со својата агенда и покрај повеќето демонстрации.<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/slovakia-government-reshuffle-fico-7fc6aea7feed3577f30f5c5638557ca8|title=Slovak president completes a reshuffle to keep government's parliamentary majority|date=19 March 2025|website=AP News}}</ref> ==Меѓународен прием== Протестите привлекле значително меѓународно внимание, а странските медиуми и политичките аналитичари ги претставиле како дел од поширока борба за демократско уназадување и европско усогласување во Централна и Источна Европа. Медиуми како што се „Фајненшл тајмс“ и регионалните тинк-тенкови ја опишале Словачка како „новото нелиберално дете на блокот“, правејќи споредби помеѓу стилот на владеење на Роберт Фицо и оној на унгарскиот [[Виктор Орбан]], особено во врска со реториката за странско влијание, ограничувањата за невладините организации и предизвиците за судската независност.<ref>{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/b35197d9-b9e6-409a-be8a-9ac556b6bb7b?utm_source=chatgpt.com|title=European strongmen under siege|date=22 March 2025|website=Financial Times}}</ref> Протестите, на кои истакнати биле слогани како „Словачка е Европа“, биле широко прикажани во странство како знак на посветеноста на Словачка кон Европската Унија и НАТО, стоејќи во контраст со попријателски став на владата кон Москва. Демонстрациите во заедниците на словачката дијаспора низ цела Европа, вклучувајќи ги Виена, Прага и Берлин, го зајакнале впечатокот дека движењето одекнува надвор од националните граници и станува симбол на пошироката загриженост за демократската отпорност во рамките на Европската Унија. ==Кредовата револуција== {{Multiple image | align = right | direction = horizontal | width1 = 140 | image1 = Knv 01.jpg | caption1 = Протестен знак на кој пишува „Кредата не е срам“. | width2 = 105 | image2 = Knv 03.jpg | caption2 = Цртеж на компас насловен како „Четирите светски насоки на Фицо“, со кој се критикува надворешната политика на владата. }} „Кредовата рволуцијата (Kriedová revolúcia)“, исто така наречена „Ноемвриски бран на креда (Kriedová novembrová vlna)“, било протестно движење на граѓаните што ја зафатило Словачка во ноември 2025 година. Започнало откако 19-годишен ученик, со прекар „Муро“, бил однесен од неговата училница од страна на полицијата на испрашување откако користел креда за да напише антивладини слогани пред неговото училиште во [[Попрад]] на 7 ноември 2025 година. Инцидентот се случил кратко пред закажаната официјална посета на Фицо на училиштето. Ученикот бил ослободен без обвинение истиот ден.<ref>{{cite web|url=https://www.noviny.sk/krimi/1131675-student-pred-skolou-napisal-odkazy-proti-ficovi-skoncil-na-policajnom-vysluchu|title=Študent pred školou napísal odkazy proti Ficovi. Skončil na policajnom výsluchu|trans-title=Student questioned by police after writing anti-Fico messages outside school|language=sk|date=10 November 2025|website=noviny.sk}}</ref><ref name="guardian131225">{{cite web |last1=Kassam |first1=Ashifa |title=‘Chalk Revolution’ strikes nerve as Slovakia fears return to authoritarian past |url=https://www.theguardian.com/world/2025/dec/13/chalk-revolution-slovakia-fears-return-authoritarian-past |website=The Guardian |access-date=24 January 2026 |date=13 December 2025}}</ref> Неколку дена подоцна, за време на предавање во друго средно училиште во Попрад, Фицо изјавил дека Европската унија планирала да потроши 140 милијарди евра „за продолжување на војната“ во Украина, што резултирало со реакција од учениците. Како одговор, Фицо рекол „Ако сте такви херои, одете и борете се во Украина“.<ref>{{cite web|url=https://united24media.com/latest-news/slovak-pm-fico-tells-students-supporting-ukraine-to-go-fight-there-during-school-visit-13454|title=Slovak PM Fico Tells Students Supporting Ukraine to “Go Fight There” During School Visit|date=15 November 2025|website=United24}}</ref> Во знак на солидарност со студентите, илјадници знаци и пораки напишани со креда, почнувајќи од „Доста е со Фицо“ до проевропски и проукраински симболи, се појавиле на тротоари, плоштади и пред владини згради во десетици градови низ Словачка.<ref>{{cite web|url=https://dennikn.sk/4960348/student-z-popradu-spustil-vlnu-kriedovych-odkazov-ficovi-siria-sa-po-celom-slovensku-fotogalerie/|title=Študent z Popradu spustil vlnu kriedových odkazov Ficovi, šíria sa po celom Slovensku|trans-title=A student from Poprad sparked a wave of chalk messages to Fico; they are spreading across all of Slovakia|language=sk|date=10 November 2025|website=Denník N}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ta3.com/clanok/1019925/kriedove-odkazy-sa-siria-napriec-slovenskom-trufaly-protest-studenta-prerastol-do-celonarodnej-vlny-napisov|title=Kriedové odkazy sa šíria naprieč Slovenskom. Trúfalý protest študenta prerástol do celonárodnej vlny nápisov|trans-title=Chalk messages spread across Slovakia: A student’s daring protest grows into a nationwide wave of inscriptions|language=sk|date=11 November 2025|website=TA3}}</ref><ref>{{cite web|url=https://brainee.hnonline.sk/notsorry/news/spolocnost/slovensko/96244899-galeria-novembrova-kriedova-revolucia-slovensko-zaplavili-odkazy-ficovi-a-vlade-vsetko-spustil-student-z-popradu|title=GALÉRIA Novembrová kriedová revolúcia. Slovensko zaplavili odkazy Ficovi a vláde, všetko spustil študent z Popradu|trans-title=GALLERY: The November Chalk Revolution. Slovakia flooded with messages for Fico and the government, all sparked by a student from Poprad|language=sk|date=11 November 2025|website=Hospodárske noviny}}</ref> Протестите го достигнале својот врв на 17 ноември 2025 година, кога десетици илјади луѓе се собирале во Братислава и други градови за да ја одбележат годишнината од Кадифената револуција и да побараат оставка од Фицо.<ref>{{cite web|url=https://www.sme.sk/domov/c/z-kriedy-ostalo-blato-no-odkaz-revolucie-to-neznizilo-prislo-rekordnych-50-tisic-ludi|title=Z kriedy ostalo blato, no odkaz revolúcie dážď nezmyl. Na Námestie Slobody prišlo 50-tisíc ľudí|trans-title=The chalk turned to mud, but the message of the revolution was not washed away by the rain. 50,000 people gathered at Freedom Square|language=sk|date=17 November 2025|website=SME}}</ref> Митинзите биле организирани од опозициски партии и граѓански групи. „Муро“ и опозициските лидери зборувале на митингот во Братислава.<ref>{{cite web|url=https://spectator.sme.sk/politics-and-society/c/slovakia-protests-tens-of-thousands-rally-against-robert-fico-on-velvet-revolution-anniversary|title=From chalk to a roar: Slovakia’s rain-soaked crowds revive the spirit of 1989|date=17 November 2025|website=The Slovak Spectator}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.euractiv.com/news/slovakias-chalk-revolution-puts-robert-fico-on-the-defensive/|title=Slovakia’s 'Chalk Revolution' puts Robert Fico on the defensive|date=17 November 2025|website=Euractiv}}</ref> Сепак, поради влошувањето на временските услови, „Ноемврискиот бран на креда“ завршил кратко потоа, бидејќи надворешните елементи, поточно дождот и снегот, ги направиле континуираните демонстрации непрактични. == Белешки == {{Белешки}} == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Статии со извори на украински (uk)]] [[Категорија:Статии со извори на словачки (sk)]] 0jnl1z427q8mkyra078e4ie2odn81e9 5538175 5538169 2026-04-12T18:58:33Z 19user99 72391 5538175 wikitext text/x-wiki {{Во тек}} {{Инфокутија Граѓански немири|title=Словачки протести 2024–2026|partof=|image=2025 Slovak protests, Freedom Square, Bratislava, 2025-01-24.jpg|caption=Протестите во [[Плоштадот на слободата]] во [[Братислава]], 24 јануари 2025|date=23 декември 2024<ref>{{cite web|url=https://newsnow.tasr.sk/hundreds-protesting-in-bratislava-against-premiers-visit-to-moscow/|title=Hundreds Protesting in Bratislava against Premier's Visit to Moscow|date=23 December 2024|website=The News Agency of the Slovak Republic}}</ref>–9 мај 2025<ref>{{cite web|url=https://www.ta3.com/clanok/992779/seria-protestov-slovensko-je-europa-sa-nateraz-konci-organizatori-sa-rozlucia-zhromazdenim-pri-prilezitosti-dna-europy|title=Séria protestov Slovensko je Európa sa nateraz končí. Organizátori sa rozlúčia zhromaždením pri príležitosti Dňa Európy|trans-title=The series of protests titled "Slovakia is Europe" is coming to an end for now. The organizers will bid farewell with a rally on the occasion of Europe Day|website=[[TA3]]|language=sk|date=2025-05-05|accessdate=2025-05-05}}</ref><br>17 ноември 2025<ref>{{cite web|url=https://spectator.sme.sk/politics-and-society/c/slovakia-protests-tens-of-thousands-rally-against-robert-fico-on-velvet-revolution-anniversary|title=From chalk to a roar: Slovakia’s rain-soaked crowds revive the spirit of 1989|date=17 November 2025|website=The Slovak Spectator}}</ref>–денес<ref>{{cite web|url=https://protesty.info/posts|title=Zoznam protestov a udalostí|trans-title=List of protests and events|language=sk|website=protesty.info}}</ref>|place=[[Словачка]]{{efn|Спорадични, мали протести се одржаа и во неколку европски метрополи, вклучувајќи ги Прага, Краков, Виена, Берлин и Копенхаген.}}|causes='''Декември 2024–Мај 2025:''' * Анти-[[Украина|украински]], анти-[[НАТО]] И [[Евроскептицизам|Евроскептични]] политики имплементирани од [[Словачки премиер]] [[Роберт Фицо]] **Прекинување на воената помош за Украина за време на [[руската инвазија на Украина]] **Противставување на санкциите на Европската Унија против Русија **Закани за блокирање на членството на Украина и во НАТО и во [[Пристапувањето на Украина во Европската Унија|ЕУ]] **Предлози за повлекување на Словачка од [[Европската Унија]] и НАТО '''Ноември 2025 година–денес:''' *Суспендирање на законот за дојавувачи *Уредбата на Бенеш резултира со построга регулатива за етничките малцинства|goals='''Декември 2024–мај 2025:''' * Оставка на премиерот Роберт Фицо (неуспешна) * Откажување од проруско, антиукраинско и евроскептичко усогласување на надворешната политика (неуспешна) * Повторно воспоставување на проевропска, проукраинска и про-НАТО надворешна политика (неуспешна) * Оставка на министерката за култура Мартина Шимковичова (неуспешна) '''Ноември 2025–денес:''' * Оставка на премиерот Роберт Фицо * Обновување на законот за информатори * Либерализација на законот за малцинства * Повторно воспоставување на проевропска, проукраинска и про-НАТО надворешна политика|methods=Демонстрации, [[граѓанска непослушност]]|status=|result=Тековно *Имплементиран е новиот закон за невладини организации *[[Самуел Мигаљ]] назначен за министер за инвестиции, регионален развој и информатика *[[Рудолф Хулијак]] назначен за министер за спорт и туризам *[[Ричард Раши]] избран за [[Список на претседатели на словачките парламенти|Претседател на Националниот совет]] *[[Четврт кабинет на Фицо|Владата]] го преживеала гласањето за недоверба|side1={{flagicon|SVK}} [[File:Flag of Europe.svg|22px|border|link=Pan-European identity]] '''Opposition''' * [[Прогресивна Словачка]] * [[Христијанско демократско движење|ХДД]] * [[Слобода и солидарност|СаС]] * [[Словачка (политичка партија)|Словачка]] * [[Демократи (Словачка)|Демократи]] * [[Мост-Хид]] * Антивладини демонстранти и активисти * Невладини организации|side2={{flagicon|Slovakia}} '''[[Четврт кабинет на Фицо|Влада]]''' * [[Насока – Социјалдемократија|Смер-СД]] * [[Глас – Социјалдемократија|Глас-СД]] * [[Словачка национална партија|СНС]] * {{symbol|Official_Seal_SIS.png}} [[Slovenská informačná služba|Slovak Information Service]] * {{symbol|Znak ministerstva vnútra Slovenskej republiky.png}} [[Ministry of Interior of the Slovak Republic|Ministry of Interior]] ** {{symbol|Slovakia police logo.svg}} [[Police Corps]] '''Подржани од:'''<br />{{flagicon image|Flag_of_the_President_of_Slovakia.svg}} [[Претседател на Словачка]]|leadfigures1=* [[Михал Шимечка]] * [[Милан Мајерски]] * [[Бранислав Гролинг]] * [[Игор Матовиќ]] * [[Јарослав Наќ]]|leadfigures2=*{{flagicon image|Coat of arms of Slovakia.svg}} [[Роберт Фицо]]{{Clear}} * [[Матуш Шутај Ешток]] * [[Андреј Данко]] * [[Павол Гашпар]] * {{flagicon image|Flag_of_the_President_of_Slovakia.svg}} [[Петер Пелегрини]]|howmany1=Демонстранти:{{plainlist| *~3,000 (23.12.2024)<ref name=sme-2024-12-23>{{cite web|url=https://domov.sme.sk/c/23427986/dost-bolo-ruska-protest-online.html|title=Dosť bolo Ruska. Pred Úradom vlády sa zišli stovky ľudí na proteste proti Ficovi v Moskve|website=[[Sme]]|language=sk|date=2024-12-23|accessdate=2025-01-26}}</ref> *~4,000 (03.01.2025)<ref>{{cite web|url=https://suspilne.media/917721-fico-id-do-moskvi-u-slovaccini-projsla-akcia-protestu/|title="Фіцо, їдь до Москви": У Словаччині пройшла акція протесту|website=Суспільне телебачення і радіомовлення України|language=uk|date=2025-01-04|accessdate=2025-01-26}}</ref> *~15,000 (10.01.2025)<ref>{{cite web|url=https://www.aktuality.sk/clanok/e7tA6f1/slobodne-doma-v-europe-skandoval-hlucne-dav-k-protestom-sa-pripojili-tisice-ludi/|title=Slobodne, doma, v Európe, skandoval hlučne dav. K protestom sa pripojili tisíce ľudí|publisher=Aktuality.sk|language=sk|date=2025-01-10|accessdate=2025-01-26}}</ref> *{{nowrap|~100,000 (24.01.2025)<ref>{{cite web|url=https://dennikn.sk/4433820/mier-ukrajine-upravil-odhad-ucasti-na-proteste-na-35-az-40-tisic-ludi-ako-sa-pocita-velky-dav-demonstrantov/|title=Mier Ukrajine upravil odhad účasti na proteste na 35- až 40-tisíc ľudí. Ako sa počíta veľký dav demonštrantov|publisher=[[Denník N]]|language=sk|date=2025-01-28|accessdate=2025-01-28}}</ref>}}}}|howmany2=|injuries=|fatalities=|arrests=}} '''Словачки протести од 2024–2026 година''' — големи демонстрации во кои учествувале десетици илјади словачки граѓани кои се мобилизирале низ цела Словачка и се одржувале, првенствено во знак на протест против проруските политики на премиерот на Словачка, [[Роберт Фицо]]. Демонстрациите, организирани од „Мир за Украина“, се одржале во повеќе од дваесетина различни области низ целата земја. И покрај нивниот обем, протестите не довеле до промена во владината политика, а Фицо останал на функцијата додека неговата администрација ја консолидирала власта преку реконструкција на кабинетот и ново законодавство. == Позадина == [[Податотека:PM_of_Slovakia_Robert_Fico_meeting_President_Putin.jpg|мини|Роберт Фицо се ракува со [[Владимир Путин]] во [[Москва]], 22 декември 2024 година]] Протестите се појавиле како одговор на дипломатските акции и политичките позиции на премиерот на Словачка Роберт Фицо по неговото враќање на власт во октомври 2023 година. Неговата партија „Насока - Социјалдемократија“ (Смер-СД) обезбедила изборна победа на платформа која комбинирала проруски чувства со антиамериканска и [[Евроскептицизам|евроскептична]] реторика, што довело до значителни промени во надворешната политичка ориентација на Словачка. Под водство на Фицо, Словачка спровела неколку контроверзни промени во политиката, кои вклучувале прекин на воената помош за [[Украина]], изразено спротивставување на санкциите на Европската Унија против Русија, ветување дека ќе го блокира потенцијалното членство на Украина во НАТО и предлог за повлекување на Словачка од [[Европска Унија|Европската Унија]] и [[НАТО]].<ref>{{Cite AV media |url=https://apnews.com/video/europe-slovakia-slovakia-government-ukraine-government-european-union-5ea43a0002194e97a8950f47a286f6ce |title=Slovakia poll could see shift in Ukraine support |access-date=2025-01-25 |website=AP News}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=2025-01-24 |title=Tens of thousands protest in Slovakia over pro-Russia policies of populist leader Fico |url=https://apnews.com/article/slovakia-anti-government-protests-russia-robert-fico-bfd1a3b2277d91fcf55b698b9c5dae55 |access-date=2025-01-25 |website=AP News}}</ref> Во април 2024 година, словачката влада, под водство на Роберт Фицо, одобрила закон со кој ќе се укинала постојната јавна [[Радиодифузија|радиодифузна]] служба Радио и телевизија на Словачка (RTVS) и ќе се заменила со нов субјект наречен Словачка телевизија и радио (STVR). Примарното оправдување се базирало на обвинувања за политички активизам и недостаток на објективност. „Ситуацијата во РТВС е неодржлива... [таа] не може да биде објективна бидејќи е во постојан конфликт со словачката влада“, изјавил премиерот Роберт Фицо. Генералниот директор на СТВР сега го избира совет чии членови ги назначуваат министерот за култура, министерот за финансии и парламентот, каде што владејачката коалиција имала мнозинство, давајќи му непропорционална моќ на Фицо и неговите сојузници врз радиодифузната служба.<ref>{{Cite news |date=2024-04-24 |title=Slovakia's populist government to replace public broadcaster |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-68887663 |access-date=2025-01-28|website=BBC News}}</ref> На 15 мај 2024 година, Фицо бил застрелан и критично повреден за време на обидот за атентат извршен од 71-годишниот [[Јурај Цинтула]], кој изјавил дека дејствувал првенствено поради противењето на владата на Фицо на давањето на воената помош на Украина за време на руската инвазија.<ref name="politico">{{Cite web |title=Fico's 'Judas' government should have backed Ukraine, shooting suspect says |url=https://www.politico.eu/article/slovak-pm-robert-fico-attack-shooting-suspect-policies-ukraine-war/ |website=[[Politico]]|date=23 May 2024 }}</ref> По неговото закрепнување, на 5 јуни 2024 година, Роберт Фицо објавил 14-минутен претходно снимен говор на интернет, нарекувајќи го потенцијалниот убиец „активист на словачката опозиција“ што се претворил во „гласник на злото и политичката омраза“ создадена и исфрлена од контрола од „неуспешната и фрустрирана опозиција“. Фицо тврдел дека политичката опозиција од левицата покажала „насилни или омразни ексцеси“ против неговата демократски избрана влада поради верувањето дека надворешната политика фокусирана на Западот е единствениот прифатлив пристап, особено во врска со руско-украинската војна, верувајќи дека „правото на различно мислење престанало да постои во Европската Унија“.<ref name=":02">{{Cite web |title=Robert Fico: Slovak PM blames opposition's "hatred" for shooting |url=https://www.bbc.com/news/articles/c899yq888jeo |access-date=6 June 2024 |website=BBC News |date=5 June 2024}}</ref> На 12 јуни, владата на Фицо открила низа мерки за подобрување на безбедноста на политичарите и другите важни поединци како одговор на обидот за атентат. Тие вклучувале забрана за протести пред резиденциите на политичарите и во рамките на 50 метри од седиштето на владата и претседателството, доделување долгорочни резиденции за претседателот, премиерот и претседателот на Националниот совет и безбедност за лидерите на сите политички партии во Националниот совет, генералниот обвинител и претседателот на Уставниот суд. Предлозите биле одобрени од Националниот совет на 27 јуни и стапиле во сила на 15 јули. Опозициските групи и [[Амнести интернешенал|Амнести Интернешенал]] ги критикувале мерките како обид за ограничување на правото на собирање.<ref>{{Cite web |date=12 June 2024 |title=Slovakia plans to boost politicians' protection after assassination attempt on populist premier |url=https://apnews.com/article/slovakia-protection-politicians-assassination-attempt-fico-9d5c7cdbe03536b0c182185c5682a1e2 |access-date=12 June 2024 |website=AP News}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 June 2024 |title=Slovakia to boost protections for politicians after assassination attempt on populist premier Fico |url=https://apnews.com/article/slovakia-legislation-gatherings-fico-assassination-protection-66ba48210486555a1f49222702dfcc46 |access-date=28 June 2024 |website=AP News}}</ref> Покрај тоа, словачката влада се соочила со потенцијални економски последици од прекинот на транзитот на руски гас предизвикан од заострувањето на санкциите од страна на Украина против [[Лукоил]], најголемата приватна нафтена компанија во Русија. Ова вклучувало забрана за снабдување на Лукоил со нафта и доделување на неговите договорни обврски за снабдување со нафта во Унгарија и Словачка преку гасоводот ''Дружба'' на други компании. [[File:Dutch TTF Natural Gas.svg|thumb|350px|{{legend|#799cff|outline=#2962ff|[[Title Transfer Facility|TTF]] цени на природен гас во Европа}}{{small|(1 јануари 2021 година – 30 јануари 2025 година)}}]] На 31 декември 2024 година, истекол петгодишниот договор потпишан во 2019 година за транзит на руски природен гас низ Украина. Следниот ден, притисокот во ГТС постепено се намалил, а во 07:00 часот (UTC+2), вентилот конечно бил исклучен на станицата во близина на градот [[Суџа]] во Курската област. И покрај фактот што Украина ја објавила својата намера да одбие да го продолжи договорот за транзит на гас со Газпром уште за време на молдавската енергетска криза во 2022 година, а Роберт Фицо имал доволно време да обезбеди енергетска независност од Русија и да ги диверзифицира испораките на [[гас]], тој го потрошил залудно.<ref>{{cite web|url=https://www.naftogaz.com/en/interviews/ukraine-will-not-extend-gas-transit-contract-with-russia-interview-deutsche-welle|title=Ukraine plans to end Russian gas transit contract in 2024 – interview for Deutsche Welle|website=[[Naftogaz]]|date=2023-10-24|accessdate=2025-01-25}}</ref><ref>{{cite web|url=https://kyivindependent.com/fico-refused-kyivs-offers-to-help-with-gas-supplies-zelensky-says/|title=Fico refused Kyiv's offers to help with gas supplies, Zelensky says|publisher=[[The Kyiv Independent]]|date=2025-01-12|accessdate=2025-01-25}}</ref> Кога Украина понудила да помогне во организирањето на снабдувањето со гас произведен во [[Азербејџан]], Фицо одбил и повторил дека сака да продолжи да купува само руски гас.<ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-10/europe-in-talks-to-keep-russia-ukraine-gas-pipeline-flowing|title=Europe in Talks to Keep Russia-Ukraine Gas Pipeline Flowing|website=[[Bloomberg News|Bloomberg]]|date=2024-06-10|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://epravda.com.ua/power/zelenskiy-viklyuchiv-tranzit-ukrajinoyu-rosiyskogo-gazu-pid-viglyadom-azerbaydzhanskogo-801110/|title=Зеленський виключив транзит Україною російського газу під виглядом азербайджанського|website=[[Ukrainska Pravda]]|language=uk|date=2024-12-19|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.euronews.com/my-europe/2024/12/19/ukraine-will-not-allow-transit-of-russian-gas-with-azeri-label-zelenskyy-says-dashing-slov|title=Ukraine will not allow transit of Russian gas with Azeri label, Zelenskyy says, dashing Slovak hopes|website=[[Euronews]]|date=2024-12-19|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://kyivindependent.com/zelensky-offers-ukraine-as-transit-hub-for-azerbaijani-gas-to-europe/|title=Zelensky offers Ukraine as transit hub for Azerbaijani gas to Europe|website=[[The Kyiv Independent]]|date=2025-01-28|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://e.dennikn.sk/minuta/4433918|title=Robert Fico označil vyjadrenie Volodymyra Zelenského o možnom tranzite plynu z Azerbajdžanu za krycí manéver|website=[[Denník N]]|language=sk|date=2025-01-28|accessdate=2025-01-28}}</ref> Според Фицо, Словачка, која заработува пари од транспорт на руски гас преку парадржавниот Еустрим, ќе изгуби половина милијарда евра годишно во иднина.<ref name=":03">{{Cite web |date=2024-07-30 |title=EU irritated with Hungary, Slovakia over their Russian oil spat with Ukraine, Politico reports |url=https://kyivindependent.com/eu-irritated-with-hungary-over-its-russian-oil-spat-with-ukraine/ |access-date=2024-07-31 |website=The Kyiv Independent}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-08-23 |title=European Commission sees 'no reason to be concerned' about ban on Lukoil's oil supplies to Hungary, Slovakia |url=https://kyivindependent.com/european-commission-sees-no-reason-to-be-concerned-about-lukoils-oil-supplies-to-hungary-slovakia/ |access-date=2025-01-22 |website=[[The Kyiv Independent]]}}</ref> Сепак, во пракса, компанијата не донела половина милијарда евра на државата ниту пред ниту за време на руската инвазија на Украина: во периодот 2022–2024 година, обемот на гас, заедно со неговите приходи, паднал уште повеќе, а во 2023 година компанијата пријавила загуба. Ова довело до понатамошен антагонизам кон украинската влада од страна на Фицо и понатамошни барања за запирање на европските санкции и на воена помош.<ref>{{cite web|url=https://demagog.sk/vyrok/49838|title=Fact-checking Robert Fico: My strácame od 500 miliónov do 1,5 miliardy, záleží od toho, aký bude dopad na cenu komodity preto, lebo takto rozhodol prezident Zelenskyj|website=Demagog.sk|language=sk|date=2025-01-15|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=2025-01-10 |title=Thousands rally across Slovakia to protest prime minister's pro-Russia policies |url=https://apnews.com/article/slovakia-fico-gas-protest-ukraine-russia-putin-89b40c83c8ef53a64fb20f6e28196856 |access-date=2025-01-25 |website=AP News}}</ref> На 17 јануари 2025 година, за време на вечерното емитување на РТВС, [[Тибор Гашпар]], заменик-претседател на Националниот совет и истакнат член на Смер-СД, посочил дека иако Смер-СД во моментов не дава приоритет или не се стреми да ја напушти Европската унија или НАТО, обете организации еволуираат. Тој изјавил дека, под специфични околности, Словачка дури може да размисли за повлекување, иако секоја таква одлука треба да се донесе преку [[референдум]], отсликувајќи го процесот со кој Словачка првично се приклучи на овие организации.<ref>{{cite web|url=https://spravy.pravda.sk/domace/clanok/737743-tibor-gaspar-pripustil-moznost-vystupenia-slovenska-z-eu-a-nato-hlas-akukolvek-diskusiu-na-tuto-temu-odmieta/|title=Gašpar pripustil možnosť vystúpenia Slovenska z EÚ a NATO. Hlas to odmieta, reagoval aj Pellegrini|website=[[Pravda (Slovakia)|Pravda]]|date=2025-01-18|accessdate=2025-08-20}}</ref> Претседателот [[Петер Пелегрини]] брзо одговорил, повикувајќи се на меморандумот од септември 2024 година потпишан од највисоките уставни претставници на Словачка, потврдувајќи го „неоспорното членство“ и во ЕУ и во НАТО, додека Хлас-СД, еден од коалициските партнери, отфрлил каква било дискусија за повлекување, инсистирајќи дека демократските и безбедносните интереси на Словачка остануваат поврзани со овие сојузи. Главните опозициски партии, исто така, остро ги осудиле забелешките.<ref>{{cite web|url=https://www.noviny.sk/politika/1013699-podpredseda-parlamentu-tibor-gaspar-nevylucil-vystupenie-z-eu-jeho-vyrok-rozviril-napatie-na-politickej-scene|title=Podpredseda parlamentu Tibor Gašpar nevylúčil vystúpenie z EÚ. Jeho výrok rozvíril napätie na politickej scéne|website=[[TV JOJ]]|date=2025-01-18|accessdate=2025-08-20}}</ref> Во видео објавено подоцна, Гашпар ги бранел своите забелешки нагласувајќи дека секој избор за излегување од големите европски или трансатлантски организации треба да биде [[Демократија|демократски]] и да се базира на согласност од граѓаните, поточно преку референдум, и инсистирал дека неговиот став е во согласност со националните интереси.<ref>{{cite web|url=https://tvnoviny.sk/domace/clanok/947093-tibor-gaspar-prelomil-mlcanie-objasnuje-svoj-vyrok-o-moznosti-odchodu-slovenska-z-eu|title=Tibor Gašpar prelomil mlčanie. Objasňuje svoj výrok o možnosti odchodu Slovenska z EÚ|website=[[TV Markíza]]|date=2025-01-18|accessdate=2025-08-20}}</ref> Анкетите за јавното мислење за следните словачки парламентарни избори покажале намалена поддршка за владата и зголемена поддршка за опозициските партии како што е Прогресивна Словачка. ==Протести== ===Во 2024 година=== Демонстрациите против Фицо започнале на 23 декември 2024 година, по неговата дипломатска посета на [[Москва]], каде што се сретнал со рускиот претседател [[Владимир Путин]]. Фицо не се вратил веднаш во Словачка и не бил виден во јавноста повеќе од две недели по посетата. Подоцна, новинарите го пронашле во луксузен стан во [[Виетнам]] врз основа на видеата што ги објавил преку неговиот [[Фејсбук]] профил.<ref>{{Cite web |date=2024-12-22 |title=Russia's Putin holds talks with Slovakian PM Fico, in a rare visit to Moscow by an EU leader |url=https://apnews.com/article/russia-putin-slovakia-fico-talks-45e08385f245bff9df02d6b533561598 |access-date=2025-01-25 |website=AP News}}</ref><ref>{{cite web|url=https://dennikn.sk/4387955/slovensko-hlada-premiera-fico-je-vo-vietname-v-luxusnom-apartmane-madam-butterfly/|title=Slovensko hľadá premiéra: Fico je vo Vietname v luxusnom apartmáne Madam Butterfly|website=[[Denník N]]|language=sk|date=2025-01-03|accessdate=2025-01-28}}</ref> ===Во 2025 година=== На 10 јануари 2025 година, организацијата „Мир за Украина“ координирала демонстрации низ цела Словачка, а лидерката на протестите, [[Луција Штаселова]], ја осудила посетата на Москва како фундаментално некомпатибилна со демократските вредности. Протести против Фицо се појавиле и во соседните земји, вклучително и во Чешка и Полска. Големи протести се случиле на 24 јануари 2025 година, во услови на зголемена политичка тензија откако премиерот Фицо презентирал обвинувања за потенцијален обид за државен удар. Повикувајќи се на класифициран извештај на Словачката разузнавачка служба (СИС), која ја води син на близок партиски соработник на Фицо, кој се соочува со сериозни обвиненија за злоупотреба на полицијата за политички цели, Фицо тврдел дека неговата политичка опозиција се координирала со странски субјекти за да го оркестрира соборувањето на неговата влада преку планирана граѓанска непослушност, вклучувајќи окупации на владини згради, блокади на патишта и штрајкови низ целата земја. Опозициските лидери и организаторите на протестите од „Мир за Украина“ категорично ги отфрлиле овие обвинувања, карактеризирајќи ги како обиди за заплашување на словачкото население. Критичарите забележале дека раководството на СИС одржувало блиски врски со политичките сојузници на Фицо. Овие протести, центрирани во [[Братислава]], привлекле околу 35.000-40.000 учесници, дополнителни протести привлекле толпа од 15.000 во Кошице, а илјадници во други градови низ земјата, според пребројувањето на организаторите. Демонстрантите го изразиле своето противење преку разни слогани со кои се нагласувал европскиот идентитет на Словачка, вклучувајќи „Словачка не е Русија, Словачка е Европа“ и повици за оставка на Фицо.<ref>{{cite web|url=https://www.washingtontimes.com/news/2025/jan/24/slovakia-tens-thousands-protest-prime-minister-rob/|title=Tens of thousands protest in Slovakia over pro-Russia policies of populist leader Fico|website=[[The Washington Times]]|date=2025-01-24|accessdate=2025-01-25}}</ref><ref>{{cite web|url=https://spectator.sme.sk/politics-and-society/c/news-digest-slovak-pm-fico-warns-of-slovak-maidan|title=News digest: Premier Fico warns of Slovak Maidan, cites secret email-based report|website=[[The Slovak Spectator]]|date=2025-01-21|accessdate=2025-01-25}}</ref> „Мир за Украина“ објавила планови за продолжување на демонстрациите, закажувајќи го следниот голем протест за 7 февруари 2025 година. На овој ден, околу 110.000 луѓе присуствувале на вечерните демонстрации во 41 град во Словачка и во уште 13 градови низ Европа. Се проценило дека 42.000-45.000 луѓе биле вклучени во протестите во главниот град Братислава.<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/slovak-protests-against-pro-russia-pm-widen-to-small-towns-organizer-hails-new-reality/|title='New reality' hailed as Slovak protests against pro-Russia Fico widen to small towns|date=8 February 2025|website=POLITICO}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Cerny|first1=David|last2=Stoklasa|first2=Radovan|url=https://www.reuters.com/world/europe/slovaks-protest-second-time-two-weeks-against-pm-fico-2025-02-07/|title=Slovaks protest for second time in two weeks against PM Fico|website=Reuters|date=7 February 2025}}</ref> Набљудувачите забележале дека ова биле најголемите протести во Словачка од 2018 година и, за разлика од претходните напори фокусирани на големите градови, февруарските протести се прошириле во региони кои традиционално биле про-Фицо, а учество било пријавено и во словачките заедници во странство. Во меѓувреме, владата на Фицо тврдела дека организаторите на протестите дејствувале под странско влијание и се обидувале да ја дестабилизираат државата, иако овие тврдења биле широко отфрлени од демонстрантите и групите на граѓанското општество.<ref>{{Cite web|url=https://www.noviny.sk/slovensko/1021829-slovensko-je-europa-pozrite-sa-ako-prebiehaju-protesty-v-mestach-po-celej-krajine|title=Slovensko je Európa: Občania odkázali vláde, že nesúhlasia s proruskými krokmi|date=8 February 2025|website=TV JOJ}}</ref> Словачката опозиција протестирала на 9 мај, за време на Денот на победата во Русија, против одлуките на Роберт Фицо, пријателски настроени кон Русија.<ref>{{cite web |date=2025-05-05 |title=Séria protestov Slovensko je Európa sa nateraz končí. Organizátori sa rozlúčia zhromaždením pri príležitosti Dňa Európy |url=https://www.ta3.com/clanok/992779/seria-protestov-slovensko-je-europa-sa-nateraz-konci-organizatori-sa-rozlucia-zhromazdenim-pri-prilezitosti-dna-europy |accessdate=2025-05-05 |website=[[TA3]] |language=sk}}</ref> На 17 ноември, десетици илјади Словаци се собрале да протестираат против политиките на владата на Фицо, што претставувало прва голема мобилизација од претходните демонстрации на 9 мај. Одржани на годишнината од [[Кадифената револуција]], демонстрантите се повикале на наследството на [[Вацлав Хавел]], нагласувајќи го неговиот повик вистината и љубовта да преовладаат над лагите и омразата.<ref>{{Cite web |date=18 November 2025 |title=Massive Protests in Slovakia Demand Fico's Resignation |url=https://www.youtube.com/watch?v=Zpbwl4WNZ7w |website=[[YouTube]]}}</ref> На 16 и 17 декември, многу [[Словаци]] протестирале против промените во судскиот систем на земјата, кои сметале дека го загрозиле владеењето на правото и биле во одбрана на суспендираниот закон за дојавувачи и претходните казнени одредби. Најголемата опозициска партија, „Прогресивна Словачка", ги поддржала овие демонстрации.<ref>{{Cite web |date=18 December 2025 |title=Slovak court suspends whistleblower law that sparked protests |url=https://www.indopremier.com/ipotnews/newsDetail.php?jdl=Slovak_court_suspends_whistleblower_law_that_sparked_protests&news_id=1714871&group_news=ALLNEWS&taging_subtype=RUSSIA&name=&search=y_general&q=RUSSIA,%20&halaman=1 |website=Ipot News}}</ref><ref>{{Cite web |date=16 December 2025 |title=Slovaks rally against government moves they see damaging rule of law |url=https://www.reuters.com/world/slovaks-rally-against-government-moves-they-see-damaging-rule-law-2025-12-16/ |website=[[Reuters]]}}</ref> На 20 декември, унгарското малцинство во Словачка демонстрирало против закон со кој се криминализирала критиката на Бенешките декрети, серија закони изготвени од чехословачката влада во егзил во отсуство на чехословачкиот парламент за време на германската окупација на [[Чехословачка]] во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], со кои се прекинале законите на малцинствата како Германците и Унгарците. Унгарскиот премиер Виктор Орбан реагирал двосмислено, додека лидерот на унгарската опозиција, Петер Маѓар, ги критикувал законите и изјавил дека ако го замени Орбан, ќе ги искористи сите дипломатски опции за да го одбрани унгарското малцинство кај северниот сосед на неговата земја.<ref>{{Cite web |date=30 December 2025 |title=Orbán's main challenger warns Slovakia over Beneš Decrees law|url=https://spectator.sme.sk/politics-and-society/c/slovakias-benes-decrees-law-sparks-protest-and-criticism-from-hungary |website=The Slovak Spectator}}</ref> ==Тврдења за странска вмешаност== ===Чешка Република=== За време на протестите, словачкиот премиер Роберт Фицо постојано тврдел дека чешките [[Дипломатија|дипломати]] и чешките медиуми „се мешаат во внатрешните работи на Словачка“.<ref>{{Cite web|last=Lauková|first=Lucia|url=https://www.euractiv.com/section/politics/news/slovakias-fico-again-accuses-czech-diplomats-and-media-of-interference/|title=Slovakia's Fico again accuses Czech diplomats and media of interference |website=Euractiv|date=31 January 2025}}</ref><ref>{{Cite web|last=Kovalenko|first=Vladyslava|url=https://newsukraine.rbc.ua/news/fico-accuses-both-ukraine-and-czechia-of-1738391143.html|title=Fico accuses both Ukraine and Czechia of meddling in Slovakia - Prague responds|website=RBC-Ukraine|date=1 February 2025}}</ref> За време на состанокот во [[Брисел]], чешкиот премиер Петр Фиала му рекол на Фицо: „Имам право да коментирам за надворешната политика на Словачка ако таа влијае на чешките интереси. И ако словачкиот премиер патува во Москва за да се сретне со Владимир Путин додека Русија продолжува да убива луѓе секој ден, тогаш тоа не е во интерес на чешкиот народ. Јас не се мешам во внатрешните работи на Словачка, ниту еден од моите колеги не се меша“. Континуираните тврдења на Фицо за чешка вмешаност предизвикале влошување на чешко-словачките односи.<ref>{{Cite web|last=Ferenčík|first=Jakub|url=https://english.radio.cz/czech-slovak-relations-souring-prime-ministers-fiala-and-fico-meet-brussels-8841799|title=Czech-Slovak relations souring as prime ministers Fiala and Fico meet in Brussels|date=3 February 2025|website=[[Czech Radio]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.brnodaily.com/2025/02/03/news/politics/czech-slovak-relations-continue-to-deteriorate-as-fico-accuses-czech-government-of-interference/|title=Czech-Slovak Relations Continue To Deteriorate As Fico Accuses Czech Government of Interference|agency=[[Czech News Agency]]|date=13 February 2025|website=Brno Daily}}</ref> ===Украина=== Роберт Фицо ја обвинил Украина повеќе пати дека е вмешана во организирањето на протестите против неговата влада.<ref>{{Cite web|url=https://en.interfax.com.ua/news/general/1044463.html|title=Ukraine's MFA aware of Ukrainian detained in Slovakia on charges of 'threatening national security'|website=Interfax-Ukraine|date=30 January 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2025/01/25/7495265/|title=Slovak PM claims a third of protesters against his government's policies are Ukrainian|website=Ukrainska Pravda|date=25 January 2025}}</ref> Фицо, исто така, ја обвинил Украина дека е вмешана во сајбер напад против словачка осигурителна компанија.<ref>{{Cite web|url=https://babel.ua/news/114785-fico-zvinuvativ-ukrajinu-v-kiberataci-na-medichnu-strahovu-kompaniyu-kijiv-zaperechuye|title=Фіцо звинуватив Україну в кібератаці на медичну страхову компанію. Київ заперечує|date=24 January 2025|website=babel.ua|language=uk}}</ref> ====Наводи за обид за државен удар==== На 22 јануари 2025 година, Фицо тврдел дека Украина ја поддржува словачката опозиција во „планирањето државен удар во стилот на Мајдан“.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/ckgr4zrvv4po|title=Slovak PM Fico accuses opposition of trying to topple him Ukraine-style|date=22 January 2025|website=BBC News}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.eurotopics.net/en/332742/slovakia-fico-accuses-opposition-of-planning-coup|title=Slovakia: Fico accuses opposition of planning coup|date=23 January 2025|website=eurotopics.net}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2025/02/08/robert-fico-the-slovak-leader-who-has-made-ukraine-his-enemy_6737944_4.html|title=Robert Fico, the Slovak leader who has made Ukraine his 'enemy'|date=8 February 2025|website=Le Monde}}</ref> На 30 јануари 2025 година, еден Украинец бил уапсен од словачката полиција и бил обвинет за „подготовка на државен удар во земјата“.<ref>{{Cite web|url=https://kyivindependent.com/ukrainian-detained-in-slovakia-over-alleged-coup-plot/|title=Ukrainian detained in Slovakia over alleged coup plot, media reports|date=30 January 2025|website=The Kyiv Independent}}</ref> На 31 јануари 2025 година, Фицо и Словачката информативна служба ја обвиниле Грузиската легија за вмешаност во наводниот обид за државен удар.<ref>{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2025/01/31/7496205/|title=Slovak PM accuses Georgian Legion of involvement in protests in Slovakia|website=Ukrainska Pravda|date=31 January 2025}}</ref> На прес-конференција истиот ден, Фицо, исто така, покажал фотографии од командантот на Грузиската легија, [[Мамука Мамулашвили]], на состанок со членови на словачката опозиција, вклучувајќи ја активистката Луција Штаселова, онлајн коментаторот на вести Мартин Милан Шимечка, таткото на лидерот на опозицијата [[Михал Шимечка]].<ref>{{Cite web|last=Lopatka|first=Jan|url=https://www.reuters.com/world/europe/slovakis-bans-georgian-volunteer-9-others-entry-fico-ramps-up-coup-plot-2025-01-31/|title=Slovakia bans Georgian volunteer, 9 others, from entry as Fico ramps up coup plot accusations|website=Reuters|date=31 January 2025}}</ref> Фицо, исто така, објавил дека на Мамулашвили и 9 други членови на Грузиската легија им е забранет влез во Словачка бидејќи словачката влада наводно ја поврзала единицата со наводниот обид за државен удар.<ref>{{Cite web|url=https://www.eurointegration.com.ua/eng/news/2025/01/31/7203882/|title=Slovakia bans entry for Georgian Legion commander, citing alleged coup plans|website=European Pravda|date=31 January 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kyivindependent.com/slovakia-bans-georgian-legion-head-from-entering-country-after-coup-plot-accusations/|title=Slovakia bans Georgian Legion commander, linking him to alleged coup plot|date=31 January 2025|website=The Kyiv Independent}}</ref> На 1 февруари 2025 година, Главната дирекција за разузнавање на Украина (HUR) ги негирала тврдењата на Фицо и СИС за наводната вмешаност на Грузиската легија. HUR објавила извештај истиот ден во кој се наведува: „Одбранбената разузнавачка служба на Украина официјално известува дека во нејзината структура нема единица наречена Грузиска национална легија“.<ref>{{Cite web|url=https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3955194-ukrainian-intelligence-dismisses-accusations-of-involvement-with-georgian-legion-in-slovakia.html|title=Ukrainian intelligence dismisses accusations of involvement with 'Georgian Legion' in Slovakia|date=1 February 2025|website=ukrinform.net}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2025/02/1/7496285/|title=Ukraine's Defence Intelligence responds to Slovak PM's accusation: we have no unit named Georgian National Legion|website=Ukrainska Pravda|date=1 February 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kyivindependent.com/no-unit-named-georgian-legion-in-our-agency-ukraines-military-intelligence-hits-back-at-slovakias-coup-accusations/|title='No unit named Georgian Legion' in our agency — Ukraine's military intelligence hits back at Slovakia's coup accusations|date=2 February 2025|website=The Kyiv Independent}}</ref> И покрај забраната, Мамулашвили неочекувано влегол во Словачка неколку месеци подоцна, појавувајќи се во Братислава кон крајот на јули. Тој бил снимен и интервјуиран од новинарот Томаш Форо во близина на [[Влада на Словачка|Владата]]. Не се случила полициска интервенција бидејќи било потврдено дека не е наведен во Шенгенската база на податоци за забранети лица. Во медиумите Мамулашвили категорично ги негирал обвинувањата за државен удар, нарекувајќи ги „лаги“ и „клевета“ и нагласил дека никогаш не планирал никаква дестабилизирачка активност во Словачка. Новинарите и коментаторите се прашувала дали владата намерно ширела дезинформации или не успеала во своите безбедносни должности.<ref>{{Cite web|url=https://jam-news.net/georgian-legion-leader-in-slovakia/?utm_source=chatgpt.com|title=Despite entry ban, Georgian Legion leader arrives in Slovakia|website=Jamnews|date=7 August 2025}}</ref> ===Соединети Американски Држави=== На 10 февруари 2025 година, Роберт Фицо му честитал на [[Елон Маск]] за намерата да го расформира УСАИД.<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/europe/slovak-leader-fico-congratulates-musk-gutting-us-aid-agency-2025-02-10/|title=Slovak leader Fico congratulates Musk for gutting US aid agency|website=Reuters|date=10 February 2025}}</ref> Фицо во објава на Фејсбук изјавил: „Неспорно е дека финансиските средства од УСАИД биле користени во Словачка за политички цели, со цел да се наруши политичкиот систем и да се фаворизираат одредени политички партии“.<ref>{{Cite web|last=Gabrizova|first=Zuzana|url=https://www.euractiv.com/section/politics/news/ficos-letter-to-musk-slams-usaid-funding-for-ngos/|title=Fico's Letter to Musk slams USAID funding for NGOs|website=Euractiv|date=11 February 2025}}</ref> ==Последици== ===Владина коалиција=== ====Пад на владиното мнозинство==== На 24 јануари 2025 година, владината коалиција го изгубила мнозинството во Националниот совет. Двајца пратеници од владејачката партија Хлас-СД, Самуел Мигаљ и Радомир Шалитрош, биле исклучени. Еден ден подоцна, тие издале заедничка изјава заедно со Јан Ференчак и Роман Малатинец, велејќи дека нема да учествуваат во гласањето во парламентот до понатамошно известување. Сепак, на 19 март 2025 година, Мигаљ го прекинал својот судир со владината коалиција и во замена за тоа станал министер за регионален развој. Како резултат на тоа, владината коалиција успеала да го врати своето мнозинство од 79 членови во [[Национален совет на Словачка|Националниот совет]].<ref name=a>{{Cite web|url=https://ground.news/article/the-vote-expelled-the-rebels-miga-and-salitros-from-the-party|title=Slovak ruling party Hlas expels two MPs, coalition appears to have lost majority in the Chamber of Deputies|date=13 February 2025|website=Ground News}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gromová |first=Viktória |date=2025-03-19 |title=Samuel Migaľ prichádza do vlády: Nový minister s odhodlaním zmeniť |url=https://www.netky.sk/clanok/samuel-migal-prichadza-do-vlady-novy-minister-s-odhodlanim-zmenit-slovensko |access-date=2025-04-15 |website=Netky.sk |language=sk}}</ref> ====Реконструкција на кабинетот==== На 19 февруари 2025 година, Роберт Фицо извршил реконструкција на кабинетот со цел консолидирање на неговата владина коалиција во услови на растечки протести и внатрешна нестабилност. Според договорот, другите два коалициски партнери, „Глас - Социјалдемократија“ и „Словачката национална партија“, отстапиле едно министерство на партијата Смер-СД на Фицо. Овој потег дошол по неколку недели шпекулации за кревкоста на коалицијата, по несогласувањето во редовите на Хлас-СД и постојаниот притисок од демонстрациите против проруската надворешна политика на Фицо. Аналитичарите забележале дека реконструкцијата ја зголемила способноста на Смер да ја води политиката и да издржи надворешни критики, но исто така ризикувала затегнување на односите со своите партнери со тоа што ги намалила нивното влијание во кабинетот.<ref>{{Cite web|url=https://dennikn.sk/4476809/koalicna-kriza-sa-zasekla-na-migalovcoch-smer-slubuje-rychle-rozuzlenie-danko-a-aj-cast-hlasu-naznacuju-ze-maju-este-mesiac/|title=Fico zobral Hlasu a SNS po jednom ministerstve, no nepovedal, kto ich bude viesť. Danko a Šutaj Eštok súhlasili|date=19 February 2025|website=Denník N}}</ref> На 19 март 2025 година, претседателот Петер Пелегрини ја спровел реконструкцијата што му помогнала на премиерот Фицо да изгради повторно мнозинство во Националниот совет, враќајќи го бројот на места во коалицијата на неговиот првичен број и зајакнувајќи ја доминацијата на Смер-СД во кабинетот. Меѓународните медиуми и словачките медиуми го сметале потегот за консолидирање на моќта по неколку недели пребегнувања и внатрешно пазарење, сигнализирајќи ја намерата на владата да продолжи со својата агенда и покрај повеќето демонстрации.<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/slovakia-government-reshuffle-fico-7fc6aea7feed3577f30f5c5638557ca8|title=Slovak president completes a reshuffle to keep government's parliamentary majority|date=19 March 2025|website=AP News}}</ref> ==Меѓународен прием== Протестите привлекле значително меѓународно внимание, а странските медиуми и политичките аналитичари ги претставиле како дел од поширока борба за демократско уназадување и европско усогласување во Централна и Источна Европа. Медиуми како што се „Фајненшл тајмс“ и регионалните тинк-тенкови ја опишале Словачка како „новото нелиберално дете на блокот“, правејќи споредби помеѓу стилот на владеење на Роберт Фицо и оној на унгарскиот [[Виктор Орбан]], особено во врска со реториката за странско влијание, ограничувањата за невладините организации и предизвиците за судската независност.<ref>{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/b35197d9-b9e6-409a-be8a-9ac556b6bb7b?utm_source=chatgpt.com|title=European strongmen under siege|date=22 March 2025|website=Financial Times}}</ref> Протестите, на кои истакнати биле слогани како „Словачка е Европа“, биле широко прикажани во странство како знак на посветеноста на Словачка кон Европската Унија и НАТО, стоејќи во контраст со попријателски став на владата кон Москва. Демонстрациите во заедниците на словачката дијаспора низ цела Европа, вклучувајќи ги Виена, Прага и Берлин, го зајакнале впечатокот дека движењето одекнува надвор од националните граници и станува симбол на пошироката загриженост за демократската отпорност во рамките на Европската Унија. ==Кредовата револуција== {{Multiple image | align = right | direction = horizontal | width1 = 140 | image1 = Knv 01.jpg | caption1 = Протестен знак на кој пишува „Кредата не е срам“. | width2 = 105 | image2 = Knv 03.jpg | caption2 = Цртеж на компас насловен како „Четирите светски насоки на Фицо“, со кој се критикува надворешната политика на владата. }} „Кредовата рволуцијата (Kriedová revolúcia)“, исто така наречена „Ноемвриски бран на креда (Kriedová novembrová vlna)“, било протестно движење на граѓаните што ја зафатило Словачка во ноември 2025 година. Започнало откако 19-годишен ученик, со прекар „Муро“, бил однесен од неговата училница од страна на полицијата на испрашување откако користел креда за да напише антивладини слогани пред неговото училиште во [[Попрад]] на 7 ноември 2025 година. Инцидентот се случил кратко пред закажаната официјална посета на Фицо на училиштето. Ученикот бил ослободен без обвинение истиот ден.<ref>{{cite web|url=https://www.noviny.sk/krimi/1131675-student-pred-skolou-napisal-odkazy-proti-ficovi-skoncil-na-policajnom-vysluchu|title=Študent pred školou napísal odkazy proti Ficovi. Skončil na policajnom výsluchu|trans-title=Student questioned by police after writing anti-Fico messages outside school|language=sk|date=10 November 2025|website=noviny.sk}}</ref><ref name="guardian131225">{{cite web |last1=Kassam |first1=Ashifa |title=‘Chalk Revolution’ strikes nerve as Slovakia fears return to authoritarian past |url=https://www.theguardian.com/world/2025/dec/13/chalk-revolution-slovakia-fears-return-authoritarian-past |website=The Guardian |access-date=24 January 2026 |date=13 December 2025}}</ref> Неколку дена подоцна, за време на предавање во друго средно училиште во Попрад, Фицо изјавил дека Европската унија планирала да потроши 140 милијарди евра „за продолжување на војната“ во Украина, што резултирало со реакција од учениците. Како одговор, Фицо рекол „Ако сте такви херои, одете и борете се во Украина“.<ref>{{cite web|url=https://united24media.com/latest-news/slovak-pm-fico-tells-students-supporting-ukraine-to-go-fight-there-during-school-visit-13454|title=Slovak PM Fico Tells Students Supporting Ukraine to “Go Fight There” During School Visit|date=15 November 2025|website=United24}}</ref> Во знак на солидарност со студентите, илјадници знаци и пораки напишани со креда, почнувајќи од „Доста е со Фицо“ до проевропски и проукраински симболи, се појавиле на тротоари, плоштади и пред владини згради во десетици градови низ Словачка.<ref>{{cite web|url=https://dennikn.sk/4960348/student-z-popradu-spustil-vlnu-kriedovych-odkazov-ficovi-siria-sa-po-celom-slovensku-fotogalerie/|title=Študent z Popradu spustil vlnu kriedových odkazov Ficovi, šíria sa po celom Slovensku|trans-title=A student from Poprad sparked a wave of chalk messages to Fico; they are spreading across all of Slovakia|language=sk|date=10 November 2025|website=Denník N}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ta3.com/clanok/1019925/kriedove-odkazy-sa-siria-napriec-slovenskom-trufaly-protest-studenta-prerastol-do-celonarodnej-vlny-napisov|title=Kriedové odkazy sa šíria naprieč Slovenskom. Trúfalý protest študenta prerástol do celonárodnej vlny nápisov|trans-title=Chalk messages spread across Slovakia: A student’s daring protest grows into a nationwide wave of inscriptions|language=sk|date=11 November 2025|website=TA3}}</ref><ref>{{cite web|url=https://brainee.hnonline.sk/notsorry/news/spolocnost/slovensko/96244899-galeria-novembrova-kriedova-revolucia-slovensko-zaplavili-odkazy-ficovi-a-vlade-vsetko-spustil-student-z-popradu|title=GALÉRIA Novembrová kriedová revolúcia. Slovensko zaplavili odkazy Ficovi a vláde, všetko spustil študent z Popradu|trans-title=GALLERY: The November Chalk Revolution. Slovakia flooded with messages for Fico and the government, all sparked by a student from Poprad|language=sk|date=11 November 2025|website=Hospodárske noviny}}</ref> Протестите го достигнале својот врв на 17 ноември 2025 година, кога десетици илјади луѓе се собирале во Братислава и други градови за да ја одбележат годишнината од Кадифената револуција и да побараат оставка од Фицо.<ref>{{cite web|url=https://www.sme.sk/domov/c/z-kriedy-ostalo-blato-no-odkaz-revolucie-to-neznizilo-prislo-rekordnych-50-tisic-ludi|title=Z kriedy ostalo blato, no odkaz revolúcie dážď nezmyl. Na Námestie Slobody prišlo 50-tisíc ľudí|trans-title=The chalk turned to mud, but the message of the revolution was not washed away by the rain. 50,000 people gathered at Freedom Square|language=sk|date=17 November 2025|website=SME}}</ref> Митинзите биле организирани од опозициски партии и граѓански групи. „Муро“ и опозициските лидери зборувале на митингот во Братислава.<ref>{{cite web|url=https://spectator.sme.sk/politics-and-society/c/slovakia-protests-tens-of-thousands-rally-against-robert-fico-on-velvet-revolution-anniversary|title=From chalk to a roar: Slovakia’s rain-soaked crowds revive the spirit of 1989|date=17 November 2025|website=The Slovak Spectator}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.euractiv.com/news/slovakias-chalk-revolution-puts-robert-fico-on-the-defensive/|title=Slovakia’s 'Chalk Revolution' puts Robert Fico on the defensive|date=17 November 2025|website=Euractiv}}</ref> Сепак, поради влошувањето на временските услови, „Ноемврискиот бран на креда“ завршил кратко потоа, бидејќи надворешните елементи, поточно дождот и снегот, ги направиле континуираните демонстрации непрактични. == Белешки == {{Белешки}} == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Статии со извори на украински (uk)]] [[Категорија:Статии со извори на словачки (sk)]] gcsi51bp2dg2tfj027crswgydawf6ma 5538178 5538175 2026-04-12T18:59:11Z 19user99 72391 5538178 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Граѓански немири|title=Словачки протести 2024–2026|partof=|image=2025 Slovak protests, Freedom Square, Bratislava, 2025-01-24.jpg|caption=Протестите во [[Плоштадот на слободата]] во [[Братислава]], 24 јануари 2025|date=23 декември 2024<ref>{{cite web|url=https://newsnow.tasr.sk/hundreds-protesting-in-bratislava-against-premiers-visit-to-moscow/|title=Hundreds Protesting in Bratislava against Premier's Visit to Moscow|date=23 December 2024|website=The News Agency of the Slovak Republic}}</ref>–9 мај 2025<ref>{{cite web|url=https://www.ta3.com/clanok/992779/seria-protestov-slovensko-je-europa-sa-nateraz-konci-organizatori-sa-rozlucia-zhromazdenim-pri-prilezitosti-dna-europy|title=Séria protestov Slovensko je Európa sa nateraz končí. Organizátori sa rozlúčia zhromaždením pri príležitosti Dňa Európy|trans-title=The series of protests titled "Slovakia is Europe" is coming to an end for now. The organizers will bid farewell with a rally on the occasion of Europe Day|website=[[TA3]]|language=sk|date=2025-05-05|accessdate=2025-05-05}}</ref><br>17 ноември 2025<ref>{{cite web|url=https://spectator.sme.sk/politics-and-society/c/slovakia-protests-tens-of-thousands-rally-against-robert-fico-on-velvet-revolution-anniversary|title=From chalk to a roar: Slovakia’s rain-soaked crowds revive the spirit of 1989|date=17 November 2025|website=The Slovak Spectator}}</ref>–денес<ref>{{cite web|url=https://protesty.info/posts|title=Zoznam protestov a udalostí|trans-title=List of protests and events|language=sk|website=protesty.info}}</ref>|place=[[Словачка]]{{efn|Спорадични, мали протести се одржаа и во неколку европски метрополи, вклучувајќи ги Прага, Краков, Виена, Берлин и Копенхаген.}}|causes='''Декември 2024–Мај 2025:''' * Анти-[[Украина|украински]], анти-[[НАТО]] И [[Евроскептицизам|Евроскептични]] политики имплементирани од [[Словачки премиер]] [[Роберт Фицо]] **Прекинување на воената помош за Украина за време на [[руската инвазија на Украина]] **Противставување на санкциите на Европската Унија против Русија **Закани за блокирање на членството на Украина и во НАТО и во [[Пристапувањето на Украина во Европската Унија|ЕУ]] **Предлози за повлекување на Словачка од [[Европската Унија]] и НАТО '''Ноември 2025 година–денес:''' *Суспендирање на законот за дојавувачи *Уредбата на Бенеш резултира со построга регулатива за етничките малцинства|goals='''Декември 2024–мај 2025:''' * Оставка на премиерот Роберт Фицо (неуспешна) * Откажување од проруско, антиукраинско и евроскептичко усогласување на надворешната политика (неуспешна) * Повторно воспоставување на проевропска, проукраинска и про-НАТО надворешна политика (неуспешна) * Оставка на министерката за култура Мартина Шимковичова (неуспешна) '''Ноември 2025–денес:''' * Оставка на премиерот Роберт Фицо * Обновување на законот за информатори * Либерализација на законот за малцинства * Повторно воспоставување на проевропска, проукраинска и про-НАТО надворешна политика|methods=Демонстрации, [[граѓанска непослушност]]|status=|result=Тековно *Имплементиран е новиот закон за невладини организации *[[Самуел Мигаљ]] назначен за министер за инвестиции, регионален развој и информатика *[[Рудолф Хулијак]] назначен за министер за спорт и туризам *[[Ричард Раши]] избран за [[Список на претседатели на словачките парламенти|Претседател на Националниот совет]] *[[Четврт кабинет на Фицо|Владата]] го преживеала гласањето за недоверба|side1={{flagicon|SVK}} [[File:Flag of Europe.svg|22px|border|link=Pan-European identity]] '''Opposition''' * [[Прогресивна Словачка]] * [[Христијанско демократско движење|ХДД]] * [[Слобода и солидарност|СаС]] * [[Словачка (политичка партија)|Словачка]] * [[Демократи (Словачка)|Демократи]] * [[Мост-Хид]] * Антивладини демонстранти и активисти * Невладини организации|side2={{flagicon|Slovakia}} '''[[Четврт кабинет на Фицо|Влада]]''' * [[Насока – Социјалдемократија|Смер-СД]] * [[Глас – Социјалдемократија|Глас-СД]] * [[Словачка национална партија|СНС]] * {{symbol|Official_Seal_SIS.png}} [[Slovenská informačná služba|Slovak Information Service]] * {{symbol|Znak ministerstva vnútra Slovenskej republiky.png}} [[Ministry of Interior of the Slovak Republic|Ministry of Interior]] ** {{symbol|Slovakia police logo.svg}} [[Police Corps]] '''Подржани од:'''<br />{{flagicon image|Flag_of_the_President_of_Slovakia.svg}} [[Претседател на Словачка]]|leadfigures1=* [[Михал Шимечка]] * [[Милан Мајерски]] * [[Бранислав Гролинг]] * [[Игор Матовиќ]] * [[Јарослав Наќ]]|leadfigures2=*{{flagicon image|Coat of arms of Slovakia.svg}} [[Роберт Фицо]]{{Clear}} * [[Матуш Шутај Ешток]] * [[Андреј Данко]] * [[Павол Гашпар]] * {{flagicon image|Flag_of_the_President_of_Slovakia.svg}} [[Петер Пелегрини]]|howmany1=Демонстранти:{{plainlist| *~3,000 (23.12.2024)<ref name=sme-2024-12-23>{{cite web|url=https://domov.sme.sk/c/23427986/dost-bolo-ruska-protest-online.html|title=Dosť bolo Ruska. Pred Úradom vlády sa zišli stovky ľudí na proteste proti Ficovi v Moskve|website=[[Sme]]|language=sk|date=2024-12-23|accessdate=2025-01-26}}</ref> *~4,000 (03.01.2025)<ref>{{cite web|url=https://suspilne.media/917721-fico-id-do-moskvi-u-slovaccini-projsla-akcia-protestu/|title="Фіцо, їдь до Москви": У Словаччині пройшла акція протесту|website=Суспільне телебачення і радіомовлення України|language=uk|date=2025-01-04|accessdate=2025-01-26}}</ref> *~15,000 (10.01.2025)<ref>{{cite web|url=https://www.aktuality.sk/clanok/e7tA6f1/slobodne-doma-v-europe-skandoval-hlucne-dav-k-protestom-sa-pripojili-tisice-ludi/|title=Slobodne, doma, v Európe, skandoval hlučne dav. K protestom sa pripojili tisíce ľudí|publisher=Aktuality.sk|language=sk|date=2025-01-10|accessdate=2025-01-26}}</ref> *{{nowrap|~100,000 (24.01.2025)<ref>{{cite web|url=https://dennikn.sk/4433820/mier-ukrajine-upravil-odhad-ucasti-na-proteste-na-35-az-40-tisic-ludi-ako-sa-pocita-velky-dav-demonstrantov/|title=Mier Ukrajine upravil odhad účasti na proteste na 35- až 40-tisíc ľudí. Ako sa počíta veľký dav demonštrantov|publisher=[[Denník N]]|language=sk|date=2025-01-28|accessdate=2025-01-28}}</ref>}}}}|howmany2=|injuries=|fatalities=|arrests=}} '''Словачки протести од 2024–2026 година''' — големи демонстрации во кои учествувале десетици илјади словачки граѓани кои се мобилизирале низ цела Словачка првенствено во знак на протест против проруските политики на премиерот на Словачка, [[Роберт Фицо]]. Демонстрациите, организирани од „Мир за Украина“, се одржале во повеќе од дваесетина различни области низ целата земја. И покрај нивниот обем, протестите не довеле до промена во владината политика, а Фицо останал на функцијата додека неговата администрација ја консолидирала власта преку реконструкција на кабинетот и ново законодавство. == Позадина == [[Податотека:PM_of_Slovakia_Robert_Fico_meeting_President_Putin.jpg|мини|Роберт Фицо се ракува со [[Владимир Путин]] во [[Москва]], 22 декември 2024 година]] Протестите се појавиле како одговор на дипломатските акции и политичките позиции на премиерот на Словачка Роберт Фицо по неговото враќање на власт во октомври 2023 година. Неговата партија „Насока - Социјалдемократија“ (Смер-СД) обезбедила изборна победа на платформа која комбинирала проруски чувства со антиамериканска и [[Евроскептицизам|евроскептична]] реторика, што довело до значителни промени во надворешната политичка ориентација на Словачка. Под водство на Фицо, Словачка спровела неколку контроверзни промени во политиката, кои вклучувале прекин на воената помош за [[Украина]], изразено спротивставување на санкциите на Европската Унија против Русија, ветување дека ќе го блокира потенцијалното членство на Украина во НАТО и предлог за повлекување на Словачка од [[Европска Унија|Европската Унија]] и [[НАТО]].<ref>{{Cite AV media |url=https://apnews.com/video/europe-slovakia-slovakia-government-ukraine-government-european-union-5ea43a0002194e97a8950f47a286f6ce |title=Slovakia poll could see shift in Ukraine support |access-date=2025-01-25 |website=AP News}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=2025-01-24 |title=Tens of thousands protest in Slovakia over pro-Russia policies of populist leader Fico |url=https://apnews.com/article/slovakia-anti-government-protests-russia-robert-fico-bfd1a3b2277d91fcf55b698b9c5dae55 |access-date=2025-01-25 |website=AP News}}</ref> Во април 2024 година, словачката влада, под водство на Роберт Фицо, одобрила закон со кој ќе се укинала постојната јавна [[Радиодифузија|радиодифузна]] служба Радио и телевизија на Словачка (RTVS) и ќе се заменила со нов субјект наречен Словачка телевизија и радио (STVR). Примарното оправдување се базирало на обвинувања за политички активизам и недостаток на објективност. „Ситуацијата во РТВС е неодржлива... [таа] не може да биде објективна бидејќи е во постојан конфликт со словачката влада“, изјавил премиерот Роберт Фицо. Генералниот директор на СТВР сега го избира совет чии членови ги назначуваат министерот за култура, министерот за финансии и парламентот, каде што владејачката коалиција имала мнозинство, давајќи му непропорционална моќ на Фицо и неговите сојузници врз радиодифузната служба.<ref>{{Cite news |date=2024-04-24 |title=Slovakia's populist government to replace public broadcaster |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-68887663 |access-date=2025-01-28|website=BBC News}}</ref> На 15 мај 2024 година, Фицо бил застрелан и критично повреден за време на обидот за атентат извршен од 71-годишниот [[Јурај Цинтула]], кој изјавил дека дејствувал првенствено поради противењето на владата на Фицо на давањето на воената помош на Украина за време на руската инвазија.<ref name="politico">{{Cite web |title=Fico's 'Judas' government should have backed Ukraine, shooting suspect says |url=https://www.politico.eu/article/slovak-pm-robert-fico-attack-shooting-suspect-policies-ukraine-war/ |website=[[Politico]]|date=23 May 2024 }}</ref> По неговото закрепнување, на 5 јуни 2024 година, Роберт Фицо објавил 14-минутен претходно снимен говор на интернет, нарекувајќи го потенцијалниот убиец „активист на словачката опозиција“ што се претворил во „гласник на злото и политичката омраза“ создадена и исфрлена од контрола од „неуспешната и фрустрирана опозиција“. Фицо тврдел дека политичката опозиција од левицата покажала „насилни или омразни ексцеси“ против неговата демократски избрана влада поради верувањето дека надворешната политика фокусирана на Западот е единствениот прифатлив пристап, особено во врска со руско-украинската војна, верувајќи дека „правото на различно мислење престанало да постои во Европската Унија“.<ref name=":02">{{Cite web |title=Robert Fico: Slovak PM blames opposition's "hatred" for shooting |url=https://www.bbc.com/news/articles/c899yq888jeo |access-date=6 June 2024 |website=BBC News |date=5 June 2024}}</ref> На 12 јуни, владата на Фицо открила низа мерки за подобрување на безбедноста на политичарите и другите важни поединци како одговор на обидот за атентат. Тие вклучувале забрана за протести пред резиденциите на политичарите и во рамките на 50 метри од седиштето на владата и претседателството, доделување долгорочни резиденции за претседателот, премиерот и претседателот на Националниот совет и безбедност за лидерите на сите политички партии во Националниот совет, генералниот обвинител и претседателот на Уставниот суд. Предлозите биле одобрени од Националниот совет на 27 јуни и стапиле во сила на 15 јули. Опозициските групи и [[Амнести интернешенал|Амнести Интернешенал]] ги критикувале мерките како обид за ограничување на правото на собирање.<ref>{{Cite web |date=12 June 2024 |title=Slovakia plans to boost politicians' protection after assassination attempt on populist premier |url=https://apnews.com/article/slovakia-protection-politicians-assassination-attempt-fico-9d5c7cdbe03536b0c182185c5682a1e2 |access-date=12 June 2024 |website=AP News}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 June 2024 |title=Slovakia to boost protections for politicians after assassination attempt on populist premier Fico |url=https://apnews.com/article/slovakia-legislation-gatherings-fico-assassination-protection-66ba48210486555a1f49222702dfcc46 |access-date=28 June 2024 |website=AP News}}</ref> Покрај тоа, словачката влада се соочила со потенцијални економски последици од прекинот на транзитот на руски гас предизвикан од заострувањето на санкциите од страна на Украина против [[Лукоил]], најголемата приватна нафтена компанија во Русија. Ова вклучувало забрана за снабдување на Лукоил со нафта и доделување на неговите договорни обврски за снабдување со нафта во Унгарија и Словачка преку гасоводот ''Дружба'' на други компании. [[File:Dutch TTF Natural Gas.svg|thumb|350px|{{legend|#799cff|outline=#2962ff|[[Title Transfer Facility|TTF]] цени на природен гас во Европа}}{{small|(1 јануари 2021 година – 30 јануари 2025 година)}}]] На 31 декември 2024 година, истекол петгодишниот договор потпишан во 2019 година за транзит на руски природен гас низ Украина. Следниот ден, притисокот во ГТС постепено се намалил, а во 07:00 часот (UTC+2), вентилот конечно бил исклучен на станицата во близина на градот [[Суџа]] во Курската област. И покрај фактот што Украина ја објавила својата намера да одбие да го продолжи договорот за транзит на гас со Газпром уште за време на молдавската енергетска криза во 2022 година, а Роберт Фицо имал доволно време да обезбеди енергетска независност од Русија и да ги диверзифицира испораките на [[гас]], тој го потрошил залудно.<ref>{{cite web|url=https://www.naftogaz.com/en/interviews/ukraine-will-not-extend-gas-transit-contract-with-russia-interview-deutsche-welle|title=Ukraine plans to end Russian gas transit contract in 2024 – interview for Deutsche Welle|website=[[Naftogaz]]|date=2023-10-24|accessdate=2025-01-25}}</ref><ref>{{cite web|url=https://kyivindependent.com/fico-refused-kyivs-offers-to-help-with-gas-supplies-zelensky-says/|title=Fico refused Kyiv's offers to help with gas supplies, Zelensky says|publisher=[[The Kyiv Independent]]|date=2025-01-12|accessdate=2025-01-25}}</ref> Кога Украина понудила да помогне во организирањето на снабдувањето со гас произведен во [[Азербејџан]], Фицо одбил и повторил дека сака да продолжи да купува само руски гас.<ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-10/europe-in-talks-to-keep-russia-ukraine-gas-pipeline-flowing|title=Europe in Talks to Keep Russia-Ukraine Gas Pipeline Flowing|website=[[Bloomberg News|Bloomberg]]|date=2024-06-10|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://epravda.com.ua/power/zelenskiy-viklyuchiv-tranzit-ukrajinoyu-rosiyskogo-gazu-pid-viglyadom-azerbaydzhanskogo-801110/|title=Зеленський виключив транзит Україною російського газу під виглядом азербайджанського|website=[[Ukrainska Pravda]]|language=uk|date=2024-12-19|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.euronews.com/my-europe/2024/12/19/ukraine-will-not-allow-transit-of-russian-gas-with-azeri-label-zelenskyy-says-dashing-slov|title=Ukraine will not allow transit of Russian gas with Azeri label, Zelenskyy says, dashing Slovak hopes|website=[[Euronews]]|date=2024-12-19|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://kyivindependent.com/zelensky-offers-ukraine-as-transit-hub-for-azerbaijani-gas-to-europe/|title=Zelensky offers Ukraine as transit hub for Azerbaijani gas to Europe|website=[[The Kyiv Independent]]|date=2025-01-28|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://e.dennikn.sk/minuta/4433918|title=Robert Fico označil vyjadrenie Volodymyra Zelenského o možnom tranzite plynu z Azerbajdžanu za krycí manéver|website=[[Denník N]]|language=sk|date=2025-01-28|accessdate=2025-01-28}}</ref> Според Фицо, Словачка, која заработува пари од транспорт на руски гас преку парадржавниот Еустрим, ќе изгуби половина милијарда евра годишно во иднина.<ref name=":03">{{Cite web |date=2024-07-30 |title=EU irritated with Hungary, Slovakia over their Russian oil spat with Ukraine, Politico reports |url=https://kyivindependent.com/eu-irritated-with-hungary-over-its-russian-oil-spat-with-ukraine/ |access-date=2024-07-31 |website=The Kyiv Independent}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-08-23 |title=European Commission sees 'no reason to be concerned' about ban on Lukoil's oil supplies to Hungary, Slovakia |url=https://kyivindependent.com/european-commission-sees-no-reason-to-be-concerned-about-lukoils-oil-supplies-to-hungary-slovakia/ |access-date=2025-01-22 |website=[[The Kyiv Independent]]}}</ref> Сепак, во пракса, компанијата не донела половина милијарда евра на државата ниту пред ниту за време на руската инвазија на Украина: во периодот 2022–2024 година, обемот на гас, заедно со неговите приходи, паднал уште повеќе, а во 2023 година компанијата пријавила загуба. Ова довело до понатамошен антагонизам кон украинската влада од страна на Фицо и понатамошни барања за запирање на европските санкции и на воена помош.<ref>{{cite web|url=https://demagog.sk/vyrok/49838|title=Fact-checking Robert Fico: My strácame od 500 miliónov do 1,5 miliardy, záleží od toho, aký bude dopad na cenu komodity preto, lebo takto rozhodol prezident Zelenskyj|website=Demagog.sk|language=sk|date=2025-01-15|accessdate=2025-01-28}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=2025-01-10 |title=Thousands rally across Slovakia to protest prime minister's pro-Russia policies |url=https://apnews.com/article/slovakia-fico-gas-protest-ukraine-russia-putin-89b40c83c8ef53a64fb20f6e28196856 |access-date=2025-01-25 |website=AP News}}</ref> На 17 јануари 2025 година, за време на вечерното емитување на РТВС, [[Тибор Гашпар]], заменик-претседател на Националниот совет и истакнат член на Смер-СД, посочил дека иако Смер-СД во моментов не дава приоритет или не се стреми да ја напушти Европската унија или НАТО, обете организации еволуираат. Тој изјавил дека, под специфични околности, Словачка дури може да размисли за повлекување, иако секоја таква одлука треба да се донесе преку [[референдум]], отсликувајќи го процесот со кој Словачка првично се приклучи на овие организации.<ref>{{cite web|url=https://spravy.pravda.sk/domace/clanok/737743-tibor-gaspar-pripustil-moznost-vystupenia-slovenska-z-eu-a-nato-hlas-akukolvek-diskusiu-na-tuto-temu-odmieta/|title=Gašpar pripustil možnosť vystúpenia Slovenska z EÚ a NATO. Hlas to odmieta, reagoval aj Pellegrini|website=[[Pravda (Slovakia)|Pravda]]|date=2025-01-18|accessdate=2025-08-20}}</ref> Претседателот [[Петер Пелегрини]] брзо одговорил, повикувајќи се на меморандумот од септември 2024 година потпишан од највисоките уставни претставници на Словачка, потврдувајќи го „неоспорното членство“ и во ЕУ и во НАТО, додека Хлас-СД, еден од коалициските партнери, отфрлил каква било дискусија за повлекување, инсистирајќи дека демократските и безбедносните интереси на Словачка остануваат поврзани со овие сојузи. Главните опозициски партии, исто така, остро ги осудиле забелешките.<ref>{{cite web|url=https://www.noviny.sk/politika/1013699-podpredseda-parlamentu-tibor-gaspar-nevylucil-vystupenie-z-eu-jeho-vyrok-rozviril-napatie-na-politickej-scene|title=Podpredseda parlamentu Tibor Gašpar nevylúčil vystúpenie z EÚ. Jeho výrok rozvíril napätie na politickej scéne|website=[[TV JOJ]]|date=2025-01-18|accessdate=2025-08-20}}</ref> Во видео објавено подоцна, Гашпар ги бранел своите забелешки нагласувајќи дека секој избор за излегување од големите европски или трансатлантски организации треба да биде [[Демократија|демократски]] и да се базира на согласност од граѓаните, поточно преку референдум, и инсистирал дека неговиот став е во согласност со националните интереси.<ref>{{cite web|url=https://tvnoviny.sk/domace/clanok/947093-tibor-gaspar-prelomil-mlcanie-objasnuje-svoj-vyrok-o-moznosti-odchodu-slovenska-z-eu|title=Tibor Gašpar prelomil mlčanie. Objasňuje svoj výrok o možnosti odchodu Slovenska z EÚ|website=[[TV Markíza]]|date=2025-01-18|accessdate=2025-08-20}}</ref> Анкетите за јавното мислење за следните словачки парламентарни избори покажале намалена поддршка за владата и зголемена поддршка за опозициските партии како што е Прогресивна Словачка. ==Протести== ===Во 2024 година=== Демонстрациите против Фицо започнале на 23 декември 2024 година, по неговата дипломатска посета на [[Москва]], каде што се сретнал со рускиот претседател [[Владимир Путин]]. Фицо не се вратил веднаш во Словачка и не бил виден во јавноста повеќе од две недели по посетата. Подоцна, новинарите го пронашле во луксузен стан во [[Виетнам]] врз основа на видеата што ги објавил преку неговиот [[Фејсбук]] профил.<ref>{{Cite web |date=2024-12-22 |title=Russia's Putin holds talks with Slovakian PM Fico, in a rare visit to Moscow by an EU leader |url=https://apnews.com/article/russia-putin-slovakia-fico-talks-45e08385f245bff9df02d6b533561598 |access-date=2025-01-25 |website=AP News}}</ref><ref>{{cite web|url=https://dennikn.sk/4387955/slovensko-hlada-premiera-fico-je-vo-vietname-v-luxusnom-apartmane-madam-butterfly/|title=Slovensko hľadá premiéra: Fico je vo Vietname v luxusnom apartmáne Madam Butterfly|website=[[Denník N]]|language=sk|date=2025-01-03|accessdate=2025-01-28}}</ref> ===Во 2025 година=== На 10 јануари 2025 година, организацијата „Мир за Украина“ координирала демонстрации низ цела Словачка, а лидерката на протестите, [[Луција Штаселова]], ја осудила посетата на Москва како фундаментално некомпатибилна со демократските вредности. Протести против Фицо се појавиле и во соседните земји, вклучително и во Чешка и Полска. Големи протести се случиле на 24 јануари 2025 година, во услови на зголемена политичка тензија откако премиерот Фицо презентирал обвинувања за потенцијален обид за државен удар. Повикувајќи се на класифициран извештај на Словачката разузнавачка служба (СИС), која ја води син на близок партиски соработник на Фицо, кој се соочува со сериозни обвиненија за злоупотреба на полицијата за политички цели, Фицо тврдел дека неговата политичка опозиција се координирала со странски субјекти за да го оркестрира соборувањето на неговата влада преку планирана граѓанска непослушност, вклучувајќи окупации на владини згради, блокади на патишта и штрајкови низ целата земја. Опозициските лидери и организаторите на протестите од „Мир за Украина“ категорично ги отфрлиле овие обвинувања, карактеризирајќи ги како обиди за заплашување на словачкото население. Критичарите забележале дека раководството на СИС одржувало блиски врски со политичките сојузници на Фицо. Овие протести, центрирани во [[Братислава]], привлекле околу 35.000-40.000 учесници, дополнителни протести привлекле толпа од 15.000 во Кошице, а илјадници во други градови низ земјата, според пребројувањето на организаторите. Демонстрантите го изразиле своето противење преку разни слогани со кои се нагласувал европскиот идентитет на Словачка, вклучувајќи „Словачка не е Русија, Словачка е Европа“ и повици за оставка на Фицо.<ref>{{cite web|url=https://www.washingtontimes.com/news/2025/jan/24/slovakia-tens-thousands-protest-prime-minister-rob/|title=Tens of thousands protest in Slovakia over pro-Russia policies of populist leader Fico|website=[[The Washington Times]]|date=2025-01-24|accessdate=2025-01-25}}</ref><ref>{{cite web|url=https://spectator.sme.sk/politics-and-society/c/news-digest-slovak-pm-fico-warns-of-slovak-maidan|title=News digest: Premier Fico warns of Slovak Maidan, cites secret email-based report|website=[[The Slovak Spectator]]|date=2025-01-21|accessdate=2025-01-25}}</ref> „Мир за Украина“ објавила планови за продолжување на демонстрациите, закажувајќи го следниот голем протест за 7 февруари 2025 година. На овој ден, околу 110.000 луѓе присуствувале на вечерните демонстрации во 41 град во Словачка и во уште 13 градови низ Европа. Се проценило дека 42.000-45.000 луѓе биле вклучени во протестите во главниот град Братислава.<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/slovak-protests-against-pro-russia-pm-widen-to-small-towns-organizer-hails-new-reality/|title='New reality' hailed as Slovak protests against pro-Russia Fico widen to small towns|date=8 February 2025|website=POLITICO}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Cerny|first1=David|last2=Stoklasa|first2=Radovan|url=https://www.reuters.com/world/europe/slovaks-protest-second-time-two-weeks-against-pm-fico-2025-02-07/|title=Slovaks protest for second time in two weeks against PM Fico|website=Reuters|date=7 February 2025}}</ref> Набљудувачите забележале дека ова биле најголемите протести во Словачка од 2018 година и, за разлика од претходните напори фокусирани на големите градови, февруарските протести се прошириле во региони кои традиционално биле про-Фицо, а учество било пријавено и во словачките заедници во странство. Во меѓувреме, владата на Фицо тврдела дека организаторите на протестите дејствувале под странско влијание и се обидувале да ја дестабилизираат државата, иако овие тврдења биле широко отфрлени од демонстрантите и групите на граѓанското општество.<ref>{{Cite web|url=https://www.noviny.sk/slovensko/1021829-slovensko-je-europa-pozrite-sa-ako-prebiehaju-protesty-v-mestach-po-celej-krajine|title=Slovensko je Európa: Občania odkázali vláde, že nesúhlasia s proruskými krokmi|date=8 February 2025|website=TV JOJ}}</ref> Словачката опозиција протестирала на 9 мај, за време на Денот на победата во Русија, против одлуките на Роберт Фицо, пријателски настроени кон Русија.<ref>{{cite web |date=2025-05-05 |title=Séria protestov Slovensko je Európa sa nateraz končí. Organizátori sa rozlúčia zhromaždením pri príležitosti Dňa Európy |url=https://www.ta3.com/clanok/992779/seria-protestov-slovensko-je-europa-sa-nateraz-konci-organizatori-sa-rozlucia-zhromazdenim-pri-prilezitosti-dna-europy |accessdate=2025-05-05 |website=[[TA3]] |language=sk}}</ref> На 17 ноември, десетици илјади Словаци се собрале да протестираат против политиките на владата на Фицо, што претставувало прва голема мобилизација од претходните демонстрации на 9 мај. Одржани на годишнината од [[Кадифената револуција]], демонстрантите се повикале на наследството на [[Вацлав Хавел]], нагласувајќи го неговиот повик вистината и љубовта да преовладаат над лагите и омразата.<ref>{{Cite web |date=18 November 2025 |title=Massive Protests in Slovakia Demand Fico's Resignation |url=https://www.youtube.com/watch?v=Zpbwl4WNZ7w |website=[[YouTube]]}}</ref> На 16 и 17 декември, многу [[Словаци]] протестирале против промените во судскиот систем на земјата, кои сметале дека го загрозиле владеењето на правото и биле во одбрана на суспендираниот закон за дојавувачи и претходните казнени одредби. Најголемата опозициска партија, „Прогресивна Словачка", ги поддржала овие демонстрации.<ref>{{Cite web |date=18 December 2025 |title=Slovak court suspends whistleblower law that sparked protests |url=https://www.indopremier.com/ipotnews/newsDetail.php?jdl=Slovak_court_suspends_whistleblower_law_that_sparked_protests&news_id=1714871&group_news=ALLNEWS&taging_subtype=RUSSIA&name=&search=y_general&q=RUSSIA,%20&halaman=1 |website=Ipot News}}</ref><ref>{{Cite web |date=16 December 2025 |title=Slovaks rally against government moves they see damaging rule of law |url=https://www.reuters.com/world/slovaks-rally-against-government-moves-they-see-damaging-rule-law-2025-12-16/ |website=[[Reuters]]}}</ref> На 20 декември, унгарското малцинство во Словачка демонстрирало против закон со кој се криминализирала критиката на Бенешките декрети, серија закони изготвени од чехословачката влада во егзил во отсуство на чехословачкиот парламент за време на германската окупација на [[Чехословачка]] во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], со кои се прекинале законите на малцинствата како Германците и Унгарците. Унгарскиот премиер Виктор Орбан реагирал двосмислено, додека лидерот на унгарската опозиција, Петер Маѓар, ги критикувал законите и изјавил дека ако го замени Орбан, ќе ги искористи сите дипломатски опции за да го одбрани унгарското малцинство кај северниот сосед на неговата земја.<ref>{{Cite web |date=30 December 2025 |title=Orbán's main challenger warns Slovakia over Beneš Decrees law|url=https://spectator.sme.sk/politics-and-society/c/slovakias-benes-decrees-law-sparks-protest-and-criticism-from-hungary |website=The Slovak Spectator}}</ref> ==Тврдења за странска вмешаност== ===Чешка Република=== За време на протестите, словачкиот премиер Роберт Фицо постојано тврдел дека чешките [[Дипломатија|дипломати]] и чешките медиуми „се мешаат во внатрешните работи на Словачка“.<ref>{{Cite web|last=Lauková|first=Lucia|url=https://www.euractiv.com/section/politics/news/slovakias-fico-again-accuses-czech-diplomats-and-media-of-interference/|title=Slovakia's Fico again accuses Czech diplomats and media of interference |website=Euractiv|date=31 January 2025}}</ref><ref>{{Cite web|last=Kovalenko|first=Vladyslava|url=https://newsukraine.rbc.ua/news/fico-accuses-both-ukraine-and-czechia-of-1738391143.html|title=Fico accuses both Ukraine and Czechia of meddling in Slovakia - Prague responds|website=RBC-Ukraine|date=1 February 2025}}</ref> За време на состанокот во [[Брисел]], чешкиот премиер Петр Фиала му рекол на Фицо: „Имам право да коментирам за надворешната политика на Словачка ако таа влијае на чешките интереси. И ако словачкиот премиер патува во Москва за да се сретне со Владимир Путин додека Русија продолжува да убива луѓе секој ден, тогаш тоа не е во интерес на чешкиот народ. Јас не се мешам во внатрешните работи на Словачка, ниту еден од моите колеги не се меша“. Континуираните тврдења на Фицо за чешка вмешаност предизвикале влошување на чешко-словачките односи.<ref>{{Cite web|last=Ferenčík|first=Jakub|url=https://english.radio.cz/czech-slovak-relations-souring-prime-ministers-fiala-and-fico-meet-brussels-8841799|title=Czech-Slovak relations souring as prime ministers Fiala and Fico meet in Brussels|date=3 February 2025|website=[[Czech Radio]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.brnodaily.com/2025/02/03/news/politics/czech-slovak-relations-continue-to-deteriorate-as-fico-accuses-czech-government-of-interference/|title=Czech-Slovak Relations Continue To Deteriorate As Fico Accuses Czech Government of Interference|agency=[[Czech News Agency]]|date=13 February 2025|website=Brno Daily}}</ref> ===Украина=== Роберт Фицо ја обвинил Украина повеќе пати дека е вмешана во организирањето на протестите против неговата влада.<ref>{{Cite web|url=https://en.interfax.com.ua/news/general/1044463.html|title=Ukraine's MFA aware of Ukrainian detained in Slovakia on charges of 'threatening national security'|website=Interfax-Ukraine|date=30 January 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2025/01/25/7495265/|title=Slovak PM claims a third of protesters against his government's policies are Ukrainian|website=Ukrainska Pravda|date=25 January 2025}}</ref> Фицо, исто така, ја обвинил Украина дека е вмешана во сајбер напад против словачка осигурителна компанија.<ref>{{Cite web|url=https://babel.ua/news/114785-fico-zvinuvativ-ukrajinu-v-kiberataci-na-medichnu-strahovu-kompaniyu-kijiv-zaperechuye|title=Фіцо звинуватив Україну в кібератаці на медичну страхову компанію. Київ заперечує|date=24 January 2025|website=babel.ua|language=uk}}</ref> ====Наводи за обид за државен удар==== На 22 јануари 2025 година, Фицо тврдел дека Украина ја поддржува словачката опозиција во „планирањето државен удар во стилот на Мајдан“.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/ckgr4zrvv4po|title=Slovak PM Fico accuses opposition of trying to topple him Ukraine-style|date=22 January 2025|website=BBC News}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.eurotopics.net/en/332742/slovakia-fico-accuses-opposition-of-planning-coup|title=Slovakia: Fico accuses opposition of planning coup|date=23 January 2025|website=eurotopics.net}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2025/02/08/robert-fico-the-slovak-leader-who-has-made-ukraine-his-enemy_6737944_4.html|title=Robert Fico, the Slovak leader who has made Ukraine his 'enemy'|date=8 February 2025|website=Le Monde}}</ref> На 30 јануари 2025 година, еден Украинец бил уапсен од словачката полиција и бил обвинет за „подготовка на државен удар во земјата“.<ref>{{Cite web|url=https://kyivindependent.com/ukrainian-detained-in-slovakia-over-alleged-coup-plot/|title=Ukrainian detained in Slovakia over alleged coup plot, media reports|date=30 January 2025|website=The Kyiv Independent}}</ref> На 31 јануари 2025 година, Фицо и Словачката информативна служба ја обвиниле Грузиската легија за вмешаност во наводниот обид за државен удар.<ref>{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2025/01/31/7496205/|title=Slovak PM accuses Georgian Legion of involvement in protests in Slovakia|website=Ukrainska Pravda|date=31 January 2025}}</ref> На прес-конференција истиот ден, Фицо, исто така, покажал фотографии од командантот на Грузиската легија, [[Мамука Мамулашвили]], на состанок со членови на словачката опозиција, вклучувајќи ја активистката Луција Штаселова, онлајн коментаторот на вести Мартин Милан Шимечка, таткото на лидерот на опозицијата [[Михал Шимечка]].<ref>{{Cite web|last=Lopatka|first=Jan|url=https://www.reuters.com/world/europe/slovakis-bans-georgian-volunteer-9-others-entry-fico-ramps-up-coup-plot-2025-01-31/|title=Slovakia bans Georgian volunteer, 9 others, from entry as Fico ramps up coup plot accusations|website=Reuters|date=31 January 2025}}</ref> Фицо, исто така, објавил дека на Мамулашвили и 9 други членови на Грузиската легија им е забранет влез во Словачка бидејќи словачката влада наводно ја поврзала единицата со наводниот обид за државен удар.<ref>{{Cite web|url=https://www.eurointegration.com.ua/eng/news/2025/01/31/7203882/|title=Slovakia bans entry for Georgian Legion commander, citing alleged coup plans|website=European Pravda|date=31 January 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kyivindependent.com/slovakia-bans-georgian-legion-head-from-entering-country-after-coup-plot-accusations/|title=Slovakia bans Georgian Legion commander, linking him to alleged coup plot|date=31 January 2025|website=The Kyiv Independent}}</ref> На 1 февруари 2025 година, Главната дирекција за разузнавање на Украина (HUR) ги негирала тврдењата на Фицо и СИС за наводната вмешаност на Грузиската легија. HUR објавила извештај истиот ден во кој се наведува: „Одбранбената разузнавачка служба на Украина официјално известува дека во нејзината структура нема единица наречена Грузиска национална легија“.<ref>{{Cite web|url=https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3955194-ukrainian-intelligence-dismisses-accusations-of-involvement-with-georgian-legion-in-slovakia.html|title=Ukrainian intelligence dismisses accusations of involvement with 'Georgian Legion' in Slovakia|date=1 February 2025|website=ukrinform.net}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2025/02/1/7496285/|title=Ukraine's Defence Intelligence responds to Slovak PM's accusation: we have no unit named Georgian National Legion|website=Ukrainska Pravda|date=1 February 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kyivindependent.com/no-unit-named-georgian-legion-in-our-agency-ukraines-military-intelligence-hits-back-at-slovakias-coup-accusations/|title='No unit named Georgian Legion' in our agency — Ukraine's military intelligence hits back at Slovakia's coup accusations|date=2 February 2025|website=The Kyiv Independent}}</ref> И покрај забраната, Мамулашвили неочекувано влегол во Словачка неколку месеци подоцна, појавувајќи се во Братислава кон крајот на јули. Тој бил снимен и интервјуиран од новинарот Томаш Форо во близина на [[Влада на Словачка|Владата]]. Не се случила полициска интервенција бидејќи било потврдено дека не е наведен во Шенгенската база на податоци за забранети лица. Во медиумите Мамулашвили категорично ги негирал обвинувањата за државен удар, нарекувајќи ги „лаги“ и „клевета“ и нагласил дека никогаш не планирал никаква дестабилизирачка активност во Словачка. Новинарите и коментаторите се прашувала дали владата намерно ширела дезинформации или не успеала во своите безбедносни должности.<ref>{{Cite web|url=https://jam-news.net/georgian-legion-leader-in-slovakia/?utm_source=chatgpt.com|title=Despite entry ban, Georgian Legion leader arrives in Slovakia|website=Jamnews|date=7 August 2025}}</ref> ===Соединети Американски Држави=== На 10 февруари 2025 година, Роберт Фицо му честитал на [[Елон Маск]] за намерата да го расформира УСАИД.<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/europe/slovak-leader-fico-congratulates-musk-gutting-us-aid-agency-2025-02-10/|title=Slovak leader Fico congratulates Musk for gutting US aid agency|website=Reuters|date=10 February 2025}}</ref> Фицо во објава на Фејсбук изјавил: „Неспорно е дека финансиските средства од УСАИД биле користени во Словачка за политички цели, со цел да се наруши политичкиот систем и да се фаворизираат одредени политички партии“.<ref>{{Cite web|last=Gabrizova|first=Zuzana|url=https://www.euractiv.com/section/politics/news/ficos-letter-to-musk-slams-usaid-funding-for-ngos/|title=Fico's Letter to Musk slams USAID funding for NGOs|website=Euractiv|date=11 February 2025}}</ref> ==Последици== ===Владина коалиција=== ====Пад на владиното мнозинство==== На 24 јануари 2025 година, владината коалиција го изгубила мнозинството во Националниот совет. Двајца пратеници од владејачката партија Хлас-СД, Самуел Мигаљ и Радомир Шалитрош, биле исклучени. Еден ден подоцна, тие издале заедничка изјава заедно со Јан Ференчак и Роман Малатинец, велејќи дека нема да учествуваат во гласањето во парламентот до понатамошно известување. Сепак, на 19 март 2025 година, Мигаљ го прекинал својот судир со владината коалиција и во замена за тоа станал министер за регионален развој. Како резултат на тоа, владината коалиција успеала да го врати своето мнозинство од 79 членови во [[Национален совет на Словачка|Националниот совет]].<ref name=a>{{Cite web|url=https://ground.news/article/the-vote-expelled-the-rebels-miga-and-salitros-from-the-party|title=Slovak ruling party Hlas expels two MPs, coalition appears to have lost majority in the Chamber of Deputies|date=13 February 2025|website=Ground News}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gromová |first=Viktória |date=2025-03-19 |title=Samuel Migaľ prichádza do vlády: Nový minister s odhodlaním zmeniť |url=https://www.netky.sk/clanok/samuel-migal-prichadza-do-vlady-novy-minister-s-odhodlanim-zmenit-slovensko |access-date=2025-04-15 |website=Netky.sk |language=sk}}</ref> ====Реконструкција на кабинетот==== На 19 февруари 2025 година, Роберт Фицо извршил реконструкција на кабинетот со цел консолидирање на неговата владина коалиција во услови на растечки протести и внатрешна нестабилност. Според договорот, другите два коалициски партнери, „Глас - Социјалдемократија“ и „Словачката национална партија“, отстапиле едно министерство на партијата Смер-СД на Фицо. Овој потег дошол по неколку недели шпекулации за кревкоста на коалицијата, по несогласувањето во редовите на Хлас-СД и постојаниот притисок од демонстрациите против проруската надворешна политика на Фицо. Аналитичарите забележале дека реконструкцијата ја зголемила способноста на Смер да ја води политиката и да издржи надворешни критики, но исто така ризикувала затегнување на односите со своите партнери со тоа што ги намалила нивното влијание во кабинетот.<ref>{{Cite web|url=https://dennikn.sk/4476809/koalicna-kriza-sa-zasekla-na-migalovcoch-smer-slubuje-rychle-rozuzlenie-danko-a-aj-cast-hlasu-naznacuju-ze-maju-este-mesiac/|title=Fico zobral Hlasu a SNS po jednom ministerstve, no nepovedal, kto ich bude viesť. Danko a Šutaj Eštok súhlasili|date=19 February 2025|website=Denník N}}</ref> На 19 март 2025 година, претседателот Петер Пелегрини ја спровел реконструкцијата што му помогнала на премиерот Фицо да изгради повторно мнозинство во Националниот совет, враќајќи го бројот на места во коалицијата на неговиот првичен број и зајакнувајќи ја доминацијата на Смер-СД во кабинетот. Меѓународните медиуми и словачките медиуми го сметале потегот за консолидирање на моќта по неколку недели пребегнувања и внатрешно пазарење, сигнализирајќи ја намерата на владата да продолжи со својата агенда и покрај повеќето демонстрации.<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/slovakia-government-reshuffle-fico-7fc6aea7feed3577f30f5c5638557ca8|title=Slovak president completes a reshuffle to keep government's parliamentary majority|date=19 March 2025|website=AP News}}</ref> ==Меѓународен прием== Протестите привлекле значително меѓународно внимание, а странските медиуми и политичките аналитичари ги претставиле како дел од поширока борба за демократско уназадување и европско усогласување во Централна и Источна Европа. Медиуми како што се „Фајненшл тајмс“ и регионалните тинк-тенкови ја опишале Словачка како „новото нелиберално дете на блокот“, правејќи споредби помеѓу стилот на владеење на Роберт Фицо и оној на унгарскиот [[Виктор Орбан]], особено во врска со реториката за странско влијание, ограничувањата за невладините организации и предизвиците за судската независност.<ref>{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/b35197d9-b9e6-409a-be8a-9ac556b6bb7b?utm_source=chatgpt.com|title=European strongmen under siege|date=22 March 2025|website=Financial Times}}</ref> Протестите, на кои истакнати биле слогани како „Словачка е Европа“, биле широко прикажани во странство како знак на посветеноста на Словачка кон Европската Унија и НАТО, стоејќи во контраст со попријателски став на владата кон Москва. Демонстрациите во заедниците на словачката дијаспора низ цела Европа, вклучувајќи ги Виена, Прага и Берлин, го зајакнале впечатокот дека движењето одекнува надвор од националните граници и станува симбол на пошироката загриженост за демократската отпорност во рамките на Европската Унија. ==Кредовата револуција== {{Multiple image | align = right | direction = horizontal | width1 = 140 | image1 = Knv 01.jpg | caption1 = Протестен знак на кој пишува „Кредата не е срам“. | width2 = 105 | image2 = Knv 03.jpg | caption2 = Цртеж на компас насловен како „Четирите светски насоки на Фицо“, со кој се критикува надворешната политика на владата. }} „Кредовата рволуцијата (Kriedová revolúcia)“, исто така наречена „Ноемвриски бран на креда (Kriedová novembrová vlna)“, било протестно движење на граѓаните што ја зафатило Словачка во ноември 2025 година. Започнало откако 19-годишен ученик, со прекар „Муро“, бил однесен од неговата училница од страна на полицијата на испрашување откако користел креда за да напише антивладини слогани пред неговото училиште во [[Попрад]] на 7 ноември 2025 година. Инцидентот се случил кратко пред закажаната официјална посета на Фицо на училиштето. Ученикот бил ослободен без обвинение истиот ден.<ref>{{cite web|url=https://www.noviny.sk/krimi/1131675-student-pred-skolou-napisal-odkazy-proti-ficovi-skoncil-na-policajnom-vysluchu|title=Študent pred školou napísal odkazy proti Ficovi. Skončil na policajnom výsluchu|trans-title=Student questioned by police after writing anti-Fico messages outside school|language=sk|date=10 November 2025|website=noviny.sk}}</ref><ref name="guardian131225">{{cite web |last1=Kassam |first1=Ashifa |title=‘Chalk Revolution’ strikes nerve as Slovakia fears return to authoritarian past |url=https://www.theguardian.com/world/2025/dec/13/chalk-revolution-slovakia-fears-return-authoritarian-past |website=The Guardian |access-date=24 January 2026 |date=13 December 2025}}</ref> Неколку дена подоцна, за време на предавање во друго средно училиште во Попрад, Фицо изјавил дека Европската унија планирала да потроши 140 милијарди евра „за продолжување на војната“ во Украина, што резултирало со реакција од учениците. Како одговор, Фицо рекол „Ако сте такви херои, одете и борете се во Украина“.<ref>{{cite web|url=https://united24media.com/latest-news/slovak-pm-fico-tells-students-supporting-ukraine-to-go-fight-there-during-school-visit-13454|title=Slovak PM Fico Tells Students Supporting Ukraine to “Go Fight There” During School Visit|date=15 November 2025|website=United24}}</ref> Во знак на солидарност со студентите, илјадници знаци и пораки напишани со креда, почнувајќи од „Доста е со Фицо“ до проевропски и проукраински симболи, се појавиле на тротоари, плоштади и пред владини згради во десетици градови низ Словачка.<ref>{{cite web|url=https://dennikn.sk/4960348/student-z-popradu-spustil-vlnu-kriedovych-odkazov-ficovi-siria-sa-po-celom-slovensku-fotogalerie/|title=Študent z Popradu spustil vlnu kriedových odkazov Ficovi, šíria sa po celom Slovensku|trans-title=A student from Poprad sparked a wave of chalk messages to Fico; they are spreading across all of Slovakia|language=sk|date=10 November 2025|website=Denník N}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ta3.com/clanok/1019925/kriedove-odkazy-sa-siria-napriec-slovenskom-trufaly-protest-studenta-prerastol-do-celonarodnej-vlny-napisov|title=Kriedové odkazy sa šíria naprieč Slovenskom. Trúfalý protest študenta prerástol do celonárodnej vlny nápisov|trans-title=Chalk messages spread across Slovakia: A student’s daring protest grows into a nationwide wave of inscriptions|language=sk|date=11 November 2025|website=TA3}}</ref><ref>{{cite web|url=https://brainee.hnonline.sk/notsorry/news/spolocnost/slovensko/96244899-galeria-novembrova-kriedova-revolucia-slovensko-zaplavili-odkazy-ficovi-a-vlade-vsetko-spustil-student-z-popradu|title=GALÉRIA Novembrová kriedová revolúcia. Slovensko zaplavili odkazy Ficovi a vláde, všetko spustil študent z Popradu|trans-title=GALLERY: The November Chalk Revolution. Slovakia flooded with messages for Fico and the government, all sparked by a student from Poprad|language=sk|date=11 November 2025|website=Hospodárske noviny}}</ref> Протестите го достигнале својот врв на 17 ноември 2025 година, кога десетици илјади луѓе се собирале во Братислава и други градови за да ја одбележат годишнината од Кадифената револуција и да побараат оставка од Фицо.<ref>{{cite web|url=https://www.sme.sk/domov/c/z-kriedy-ostalo-blato-no-odkaz-revolucie-to-neznizilo-prislo-rekordnych-50-tisic-ludi|title=Z kriedy ostalo blato, no odkaz revolúcie dážď nezmyl. Na Námestie Slobody prišlo 50-tisíc ľudí|trans-title=The chalk turned to mud, but the message of the revolution was not washed away by the rain. 50,000 people gathered at Freedom Square|language=sk|date=17 November 2025|website=SME}}</ref> Митинзите биле организирани од опозициски партии и граѓански групи. „Муро“ и опозициските лидери зборувале на митингот во Братислава.<ref>{{cite web|url=https://spectator.sme.sk/politics-and-society/c/slovakia-protests-tens-of-thousands-rally-against-robert-fico-on-velvet-revolution-anniversary|title=From chalk to a roar: Slovakia’s rain-soaked crowds revive the spirit of 1989|date=17 November 2025|website=The Slovak Spectator}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.euractiv.com/news/slovakias-chalk-revolution-puts-robert-fico-on-the-defensive/|title=Slovakia’s 'Chalk Revolution' puts Robert Fico on the defensive|date=17 November 2025|website=Euractiv}}</ref> Сепак, поради влошувањето на временските услови, „Ноемврискиот бран на креда“ завршил кратко потоа, бидејќи надворешните елементи, поточно дождот и снегот, ги направиле континуираните демонстрации непрактични. == Белешки == {{Белешки}} == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Статии со извори на украински (uk)]] [[Категорија:Статии со извори на словачки (sk)]] 1binawm5r3m7mapllnm7wd1xzlki3t5 0 1391242 5538065 5537914 2026-04-12T12:29:37Z Carshalton 30527 5538065 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 |playername = Кристијан Ролдан |image = [[Податотека:Cristian Roldan USMNT v Belgium Mar 28 2026-50 (cropped).jpg|200px]] |fullname = Кристијан Ролдан<ref>{{cite web |url=http://cloudfront.bernews.com/wp-content/uploads/2019/05/2019_Concacaf_Gold_Cup_Preliminary_Lists_May_20.pdf |title=40-Player National Team Roster: 2019 Concacaf Gold Cup: United States |publisher=CONCACAF |page=16 |access-date=May 21, 2019 |via=Bernews}}</ref> |dateofbirth = {{birth date and age|df=y|1995|6|3}} |cityofbirth = [[Артижа (Калифорнија)|Артижа]] |countryofbirth = [[САД]] |nationality = {{flagsport|USA}} [[САД]] |height = {{height|m=1.72}}<ref name="FIFA 2022">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce44/pdf/SquadLists-English.pdf |title=FIFA World Cup Qatar 2022: List of players: United States |publisher=[[FIFA]] |page=31 |date=November 15, 2022 |access-date=November 24, 2022}}</ref> |position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] |currentclub = {{Fb team Seattle Sounders FC}} |clubnumber = 7 |youthyears1= 2013–2014 |youthclubs1= {{симбол2|600px bisection vertical HEX-D4AF37 HEX-6229A3.svg}} [[Вашингтонски универзитет|Вашингтон Хаскис]] |years1 = 2013-2014 |caps1= 13 |goals1= 6 |clubs1 = {{симбол2|600px bisection Red Black.svg}} [[Вашингтон Кросфајр]] |years2 = 2015 |caps2= 1 |goals2= 1 |clubs2 = {{Fb team Seattle Sounders FC 2}} |years3 = 2015- |caps3= 313 |goals3= 38 |clubs3 = {{Fb team Seattle Sounders FC}} |nationalyears1 =2014-2015 |nationalcaps1= 2 |nationalgoals1= 0 |nationalteam1= {{flagsport|USA}} [[Фудбалска репрезентација на САД под 20 години|САД 20]] |nationalyears2 =2017- |nationalcaps2= 45 |nationalgoals2= 0 |nationalteam2= {{flagsport|USA}} [[Фудбалска репрезентација на САД|САД]] }} '''Кристијан Ролдан''' (роден на [[3 јуни]] [[1995]], во [[Артижа (Калифорнија)|Артижа]]) — [[Американци|американски]] [[фудбал]]ер, [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]] на {{Fb team (N) Seattle Sounders FC}} и на [[Фудбалска репрезентација на САД|американската репрезентација]]. ==Клупска кариера== ===Колеџ и аматерска кариера=== Ролдан бил прогласен за [[Gatorade Награди за играч на годината#Фудбал|Gatorade Национален играч на годината]] за 2013 година, додека учел во [[Средно училиште Ел Ранчо|Средното училиште Ел Ранчо]] во [[Пико Ривера (Калифорнија)|Пико Ривера]], [[Калифорнија]].<ref>{{cite news|title=Cristian Roldan named Gatorade National Boys Soccer Player of the Year |url=http://usatodayhss.com/2013/cristian-roldan-named-gatorade-national-boys-soccer-player-of-the-year |website=USA Today High School Sports |date=May 20, 2013 |access-date=May 20, 2013}}</ref> Тој ги одбил поканите од [[ФК Лос Анџелес Галакси|ЛА Галакси]] и [[ФК Чивас САД|Чивас]] да се приклучи на нивните академии и ги предводел Ел Ранчо Донс до сезона без пораз со 26 победи.<ref name="Times-Path">{{cite news |last=Baker |first=Geoff |date=April 23, 2017 |title=How the Sounders' Cristian Roldan struck his own path in Pico Rivera |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/how-the-sounders-cristian-roldan-struck-his-own-path-in-pico-rivera/ |work=[[The Seattle Times]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Во неговата трета година, тој постигнал 21 гол и имал 21 асистенција за Ел Ранчо, а исто така играл и за младинскиот клуб Унион Индепендиенте.<ref name="SI-Draft">{{cite magazine |last=Bird |first=Liviu |date=January 15, 2015 |title=Cristian Roldan's up-and-down draft day ends in ideal Seattle destination |url=https://www.si.com/soccer/2015/01/15/cristian-roldan-seattle-sounders-mls-superdraft |magazine=[[Sports Illustrated]] |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Во текот на сезоната 2012–2013, тој постигнал 54 гола и имал 30 асистенции и го предводел Ел Ранчо до регионалното средношколско првенство.<ref name="Times-Path"/><ref name="LATimes-Dream">{{cite news |last=Jiménez |first=Soudi |date=November 18, 2022 |title=Central American immigrants' World Cup dream comes true with Cristian Roldán of Team USA |url=https://www.latimes.com/california/story/2022-11-18/immigrant-world-cup-dreams-come-true-cristian-roldan-parents |work=[[Los Angeles Times]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Ролдан бил скаутиран од [[Вашингтонски универзитет|Универзитетот во Вашингтон]] на турнир во [[Сан Диего]] и ја поминал својата колеџ кариера со Вашингтон Хаскис.<ref name="LATimes-Dream"/> Во неговите две сезони во колеџ фудбалот, Ролдан одиграл вкупно 41 натпревар и постигнал 10 гола и седум асистенции, помагајќи му на тимот да ја освои титулата во Пацифик-12 конференцијата во 2013 година.<ref name="LATimes-Dream"/><ref>{{cite news |last=Camargo |first=Alberto |date=November 9, 2022 |title=The college careers of 8 USMNT World Cup players |url=https://www.ncaa.com/news/soccer-men/article/2022-11-09/college-careers-8-usmnt-world-cup-players |work=NCAA.com |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Тој бил прогласен за бруцош на годината во конференцијата за 2013 година, победувајќи го својот иден соиграч од Саундерс, [[Џордан Морис]] од [[Стенфорд Кардинал]].<ref name="Times-WorldCup">{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=November 19, 2022 |title=How Sounders standouts Cristian Roldan and Jordan Morris realized their World Cup dream |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/how-sounders-standouts-cristian-roldan-and-jordan-morris-realized-their-world-cup-dream/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> За време на меѓусезоната во колеџот, Ролдан играл во [[Премиер развојна лига (САД)|Премиер развојната лига]] за [[Вашингтон Кросфајр]].<ref>{{cite web|title=2013 Washington Crossfire stats|url=http://www.uslpdl.com/teams/2013/13598705.html#STATS|website=USLPDL.com|publisher=Premier Development League|access-date=April 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402130851/http://uslpdl.com/teams/2013/13598705.html#STATS|archive-date=April 2, 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=2014 Washington Crossfire stats|url=http://www.uslpdl.com/teams/2014/13598705.html#STATS|website=USLPDL.com|publisher=Premier Development League|access-date=April 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208055718/http://www.uslpdl.com/teams/2014/13598705.html#STATS|archive-date=December 8, 2015|url-status=dead}}</ref> Тој се приклучил на тимот во 2013 година, како дел од подготовките за приклучување кон Хаскис.<ref>{{cite news |last=Eskilson |first=J.R. |date=July 19, 2013 |title=Roldan's mystery makes him exciting |url=https://www.topdrawersoccer.com/college-soccer-articles/roldans-mystery-makes-him-exciting_aid29034 |work=[[TopDrawerSoccer.com]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Ролдан, исто така, играл за тимот на Портланд Тимберс под 23 години во [[MLS Homegrown Game]] во 2014 година.<ref>{{cite magazine |last=Bird |first=Liviu |date=August 5, 2014 |title=Game of the future: Three thoughts on inaugural MLS Homegrown Game |url=https://www.si.com/soccer/2014/08/05/three-thoughts-inaugural-mls-homegrown-game |magazine=Sports Illustrated |accessdate=November 20, 2022}}</ref> ===Професионална кариера=== ====Сиетл Саундерс==== На 8 јануари 2015 година, било објавено дека Ролдан го напуштил колеџот порано за да потпише [[Generation Adidas]] договор со [[МЛС]] лигата.<ref>{{cite web|title=Major League Soccer announces 2015 Generation adidas class|url=http://www.mlssoccer.com/news/article/2015/01/08/major-league-soccer-announces-2015-generation-adidas-class|website=MLSsoccer.com|publisher=Major League Soccer|access-date=April 8, 2015|date=January 8, 2015|archive-date=January 22, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150122235423/http://www.mlssoccer.com/news/article/2015/01/08/major-league-soccer-announces-2015-generation-adidas-class|url-status=dead}}</ref> Иако се очекувало да биде избран рано на [[МЛС Супердрафт 2015|МЛС Супердрафтот 2015]], тој бил избран дури кон крајот на првата рунда како 16-ти пик од [[ФК Сиетл Саундерс|Сиетл Саундерс]].<ref name="SI-Draft"/><ref>{{cite web|title=Sounders FC Selects Cristian Roldan in First Round of 2015 MLS SuperDraft|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/01/15/sounders-fc-selects-cristian-roldan-first-round-2015-mls-superdraft|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=March 8, 2015|date=January 15, 2015}}</ref> Саундерс направиле размена со {{Fb team (N) Real Salt Lake}} за правото на пик на драфтот и го скаутирале Ролдан за време на тренинзите со тимот во текот на оф-сезоната. Откако двапати настапил како замена во првите две кола од сезоната против {{Fb team (N) New England Revolution}} и {{Fb team (N) San Jose Earthquakes}}, Ролдан настапил како замена за придружниот клуб на Саундерс во [[УСЛ]] Сиетл Саундерс 2 на 21 март и постигнал гол во 89-тата минута во победата од 4–2 над актуелниот шампион во првенството, [[ФК Сакраменто Репаблик|Сакраменто Репаблик]].<ref>{{cite web|title=Match Recap: Sounders FC 2 earns 4–2 win over Sacramento in inaugural match|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/03/21/match-recap-sounders-fc-2-earns-4-2-win-over-sacramento-inaugural-match|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=April 8, 2015|date=March 21, 2015}}</ref> Поради повреди и репрезентативни повици, тој го направи својот прв старт во МЛС на 29 март во ремито без голови на гости против [[ФК Далас]].<ref>{{cite web|title=Sounders FC and FC Dallas play to a scoreless stalemate|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/03/28/sounders-fc-and-fc-dallas-play-scoreless-stalemate|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=April 8, 2015|date=March 28, 2015}}</ref> [[File:Cristian Roldan.jpg|left|thumb|Ролдан со Саундерс во 2017]] Ролдан се развил плејмејкер играч од средниот ред и заработил редовно место во почетната постава под водството на тренерот [[Зиги Шмид]], по неговите претходни настапи како „влијателна замена“.<ref name="Times-Rising2015">{{cite news |last=Pentz |first=Matt |date=June 5, 2015 |title=First-round pick Cristian Roldan a rising star on Sounders squad |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/first-round-pick-cristian-roldan-a-rising-star-on-sounders-squad/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Тој бил споредуван со капитенот и дефанзивниот играч од средниот ред [[Освалдо Алонсо]], кого Ролдан го сметал за ментор и на крајот го заменил во тимот.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=May 3, 2019 |title=For Sounders' Cristian Roldan, relief and excitement ahead of match vs. friend, mentor Osvaldo Alonso |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/for-sounders-cristian-roldan-relief-and-excitement-ahead-of-match-vs-friend-mentor-osvaldo-alonso/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Својот прв гол во кариерата во МЛС, Ролдан го постигнал на 13 јули 2016 година, за време на победата од 5–0 над ФК Далас.<ref>{{cite web|url=http://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-enjoy-an-easy-5-0-victory-over-dallas-until-losing-clint-dempsey-to-a-red-card/|title=Sounders enjoy an easy 5-0 victory over Dallas, until losing Clint Dempsey to a red card|author=Matt Pentz|date=July 13, 2016|work=The Seattle Times|access-date=December 28, 2016}}</ref> Во првите години во клубот, тој се спријателил со соиграчот, исто така [[руки]], Џордан Морис - претходно негов колеџ ривал - партнерство на теренот кое било наречено „Џорстијан Мордан“.<ref name="Times-WorldCup"/><ref>{{cite news |last=Castillo |first=Arielle |date=July 7, 2017 |title=Morris, Roldan providing mutual support at US national team summer camp |url=https://www.mlssoccer.com/news/morris-roldan-providing-mutual-support-us-national-team-summer-camp |work=MLSsoccer.com |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Веќе во својата втора сезона Ролдан го освоил [[МЛС куп]]от, играјќи го целиот натпревар добиен по [[Изведување пенали (фудбал)|изведување на пенали]] против [[ФК Торонто]]. Во декември 2018 година, Ролдан се согласил на петгодишно продолжување на договорот со Саундерс за 4 милиони долари.<ref name="TNT20190531">{{cite news |work=[[Tacoma News Tribune]] |issn=1073-5860 |title=Seattle Sounders are betting the future belongs to Cristian Roldan |url=https://amp.thenewstribune.com/sports/soccer/mls/sounders-fc/article231007038.html |date=May 31, 2019 |first=Andrew |last=Hammond |access-date=December 20, 2025}}</ref> На 10 ноември 2019 година, Ролдан настапил во својот [[МЛС куп 2019|трет МЛС куп]] и трет пат против Торонто, каде по една победа и еден пораз овојпат Сиетл славеле уште една победа со резултат 3–1; тој бил вклучен во подготовката за првиот гол на неговиот тим, откако се судрил со [[Џонатан Осорио]], кој ја загубил топката, по што Саундерс дошле до водство со погодокот на [[Келвин Лирдам]].<ref>{{cite news |url=https://www.thestar.com/sports/tfc/2019/11/10/toronto-fc-cries-foul-after-mls-cup-letdown.html |title=Toronto FC cries foul after MLS Cup letdown |work=The Toronto Star |last1=Armstrong |first1=Laura |date=November 10, 2019 |access-date=November 11, 2019}}</ref> Три години подоцна, тој ги одигра сите осум натпревари на својата екипа на патот на Саундерс до титулата во [[КОНКАКАФ Лига на шампиони 2022|КОНКАКАФ Лигата на шампионите]], постигнувајќи еден гол и пет асистенции, и бил избран во Тимот на турнирот.<ref name="Times-WCRoster"/><ref name="CCL-BestXI"/> Во август 2022, тој бил подложен на операција на препоните за лекување на [[Синдром на болна препона|спортска хернија]], што била неговата прва поголема повреда во текот на неговата кариера.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=August 23, 2022 |title=Sounders star Cristian Roldan expected to miss 4-6 weeks after groin surgery |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-star-cristian-roldan-expected-to-miss-4-6-weeks-after-groin-surgery/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Тој се вратил во тимот за последни три натпревари од регуларната сезона, но неуспеал да им помогне на Саундерс да се квалификуваат за плејофот.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=October 1, 2022 |title=Sounders might not be in playoffs race, but Cristian Roldan still has something to play for |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-may-not-be-playing-for-playoffs-but-cristian-roldan-still-has-something-to-play-for/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Во јануари 2023 година, Ролдан го продолжил својот договор со Саундерс за уште пет години, заедно со Морис.<ref name="Times-Contract">{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=January 19, 2023 |title=After signing long-term deals with Sounders, Morris and Roldan are 'hungry' to keep winning |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/after-signing-long-term-deals-with-sounders-morris-and-roldan-are-hungry-to-keep-winning/ |work=The Seattle Times |accessdate=September 17, 2023}}</ref> Во летото 2025 година, Саундерс како победник на КОНКАКАФ Лигата на шампионите за 2022 година, имале право на учество на новото проширено издание на [[Светско клупско првенство во фудбал 2025|Светското клупско првенство]]; во групната фаза на турнирот тие играле со клубови како [[УЕФА Лига на шампиони 2024-2025|европскиот шампион]], {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}, потоа {{Fb team (N) Atletico Madrid}} и {{Fb team (N) Botafogo}}. Ролдан ги започнал како стартер сите три натпревари (постигнал и гол против Ботафого), но Саундерс претрпеле три порази и биле елиминирани од турнирот. Во август 2025, тој одиграл клучна улога во победничката кампања на Саундерс во [[Куп на лигите (МЛС и Примера Дивисион Мексико) 2025|Купот на лигите 2025]], каде ги одиграл сите 6 натпревари на својот тим вклучително и финалето, во кое Саундерс го совладале {{Fb team (N) Inter Miami}} со убедливи 3-0.<ref>{{cite web|url=https://www.espn.com/soccer/report/_/gameId/757636|title=Seattle Sounders beat Inter Miami, Messi to win Leagues Cu|publisher=espn|date=1 септември 2025|access-date=12 април 2025}}</ref> На 5 април 2026 година, Ролдан го одиграл својот 400-ти натпревар во дресот на Сиетл Саундерс во победата со 1-0 на гости над {{Fb team (N) Houston Dynamo}}.<ref>{{cite web|url=https://www.soundersfc.com/news/cristian-roldan-etches-name-deeper-into-sounders-history-with-400th-appearance-in-all-competitions|title=Cristian Roldan etches name deeper into Sounders history with 400th appearance in all competitions|language=en|publisher=Seattle Sounders FC|date=5 април 2026|access-date=12 април 2026}}</ref> ==Репрезентативна кариера== [[File:Cristian Roldan playing for the United States on June 6, 2019.jpg|thumb|upright|Ролдан играјќи за САД во 2019]] Ролдан го претставувал САД во [[Фудбалска репрезентација на САД под 20 години|селекцијата под 20 години]]. Тој исто така имал право да игра и за [[Фудбалска репрезентација на Гватемала|Гватемала]] или [[Фудбалска репрезентација на Ел Салвадор|Ел Салвадор]] преку потеклото на неговите родители,<ref>{{cite web|author1=Alicia Rodriguez|title=Could Seattle Sounders' Cristian Roldan play for Guatemala or El Salvador?|url=http://www.mlssoccer.com/post/2016/03/30/could-seattle-sounders-cristian-roldan-play-guatemala-or-el-salvador|website=MLSsoccer.com|access-date=November 28, 2016|date=March 30, 2016}}</ref> и во едно интервју споменал дека му биле понудени повици од сениорските репрезентации на двете нации.<ref>{{cite web|author1=Oficina de Comunicación MLS|title=Cristian Roldán: "Quiero jugar para una selección; tengo tres opciones, Guatemala, El Salvador y EEUU"|url=http://www.univision.com/deportes/futbol/mls/cristian-roldan-quiero-jugar-para-una-seleccion-tengo-tres-opciones-guatemala-el-salvador-y-eeuu|website=Univision.com|access-date=July 12, 2017|date=July 14, 2016}}</ref> На 12 јули 2017 година, тој бил вклучен во составот на [[Фудбалска репрезентација на САД|сениорската репрезентација на САД]] за [[КОНКАКАФ Голд куп 2017|КОНКАКАФ Голд купот 2017]]; во вториот натпревар од групната фаза на турнирот, Ролдан го направил своето деби за ''„Јенките“'' играјќи го целиот натпревар во победата над [[Фудбалска репрезентација на Мартиник|Мартиник]] со 3-2.<ref>{{cite web|author1=U.S. Soccer|title=Lineup Notes: MNT vs. Martinique – 2017 CONCACAF Gold Cup |url=http://www.ussoccer.com/stories/2017/07/12/23/48/20170712-news-mnt-v-martinique-starting-xi-lineup-notes-2017-concacaf-gold-cup-group-b-july-12|website=USSoccer.com|access-date=July 12, 2017|date=July 12, 2017}}</ref> Иако тоа бил неговиот единствен настап на турнирот, тој освоил победнички медал затоа што американците ја освоиле титулата. Две години подоцна, тој настапил на [[КОНКАКАФ Голд куп 2019|КОНКАКАФ Голд купот 2019]], каде имал многу поголема улога забележувајќи 4 настапи вклучително и во полуфиналето и финалето, последното загубено со 1-0 од {{NazNB|FUrep|MEX}}. ==Титули== ===Клупски=== ====Сиетл Саундерс==== *'''[[МЛС куп]]''' : 2 : [[МЛС 2016|2016]], [[МЛС 2019|2019]] *'''[[КОНКАКАФ Лига на шампиони]]''' : 1 : 2022 *'''[[Куп на лигите (МЛС и Примера Дивисион Мексико)|Куп на лигите]]''' : 1 : 2025 ===Репрезентативни=== ; САД *'''{{Трофеј-КОНКАКАФ Голд куп}} [[КОНКАКАФ Голд куп]]''' : 2 : [[КОНКАКАФ Голд куп 2017|2017]], [[КОНКАКАФ Голд куп 2021|2021]] ==Наводи== {{наводи}} {{Состав на ФК Сиетл Саундерс}} {{Состав на САД на КОНКАКАФ Голд куп 2019}} {{Состав на САД на СП фудбал 2022}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ролдан, Кристијан}} [[Категорија:Родени во 1995 година]] [[Категорија:Американски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сиетл Саундерс]] o9fkj9sqwpq161h2wrll0tbdujk7o0c 5538067 5538065 2026-04-12T12:37:24Z Carshalton 30527 5538067 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 |playername = Кристијан Ролдан |image = [[Податотека:Cristian Roldan USMNT v Belgium Mar 28 2026-50 (cropped).jpg|200px]] |fullname = Кристијан Ролдан<ref>{{cite web |url=http://cloudfront.bernews.com/wp-content/uploads/2019/05/2019_Concacaf_Gold_Cup_Preliminary_Lists_May_20.pdf |title=40-Player National Team Roster: 2019 Concacaf Gold Cup: United States |publisher=CONCACAF |page=16 |access-date=May 21, 2019 |via=Bernews}}</ref> |dateofbirth = {{birth date and age|df=y|1995|6|3}} |cityofbirth = [[Артижа (Калифорнија)|Артижа]] |countryofbirth = [[САД]] |nationality = {{flagsport|USA}} [[САД]] |height = {{height|m=1.72}}<ref name="FIFA 2022">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce44/pdf/SquadLists-English.pdf |title=FIFA World Cup Qatar 2022: List of players: United States |publisher=[[FIFA]] |page=31 |date=November 15, 2022 |access-date=November 24, 2022}}</ref> |position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] |currentclub = {{Fb team Seattle Sounders FC}} |clubnumber = 7 |youthyears1= 2013–2014 |youthclubs1= {{симбол2|600px bisection vertical HEX-D4AF37 HEX-6229A3.svg}} [[Вашингтонски универзитет|Вашингтон Хаскис]] |years1 = 2013-2014 |caps1= 13 |goals1= 6 |clubs1 = {{симбол2|600px bisection Red Black.svg}} [[Вашингтон Кросфајр]] |years2 = 2015 |caps2= 1 |goals2= 1 |clubs2 = {{Fb team Seattle Sounders FC 2}} |years3 = 2015- |caps3= 313 |goals3= 38 |clubs3 = {{Fb team Seattle Sounders FC}} |nationalyears1 =2014-2015 |nationalcaps1= 2 |nationalgoals1= 0 |nationalteam1= {{flagsport|USA}} [[Фудбалска репрезентација на САД под 20 години|САД 20]] |nationalyears2 =2017- |nationalcaps2= 45 |nationalgoals2= 0 |nationalteam2= {{flagsport|USA}} [[Фудбалска репрезентација на САД|САД]] }} '''Кристијан Ролдан''' (роден на [[3 јуни]] [[1995]], во [[Артижа (Калифорнија)|Артижа]]) — [[Американци|американски]] [[фудбал]]ер, [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]] на {{Fb team (N) Seattle Sounders FC}} и на [[Фудбалска репрезентација на САД|американската репрезентација]]. ==Клупска кариера== ===Колеџ и аматерска кариера=== Ролдан бил прогласен за [[Gatorade Награди за играч на годината#Фудбал|Gatorade Национален играч на годината]] за 2013 година, додека учел во [[Средно училиште Ел Ранчо|Средното училиште Ел Ранчо]] во [[Пико Ривера (Калифорнија)|Пико Ривера]], [[Калифорнија]].<ref>{{cite news|title=Cristian Roldan named Gatorade National Boys Soccer Player of the Year |url=http://usatodayhss.com/2013/cristian-roldan-named-gatorade-national-boys-soccer-player-of-the-year |website=USA Today High School Sports |date=May 20, 2013 |access-date=May 20, 2013}}</ref> Тој ги одбил поканите од [[ФК Лос Анџелес Галакси|ЛА Галакси]] и [[ФК Чивас САД|Чивас]] да се приклучи на нивните академии и ги предводел Ел Ранчо Донс до сезона без пораз со 26 победи.<ref name="Times-Path">{{cite news |last=Baker |first=Geoff |date=April 23, 2017 |title=How the Sounders' Cristian Roldan struck his own path in Pico Rivera |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/how-the-sounders-cristian-roldan-struck-his-own-path-in-pico-rivera/ |work=[[The Seattle Times]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Во неговата трета година, тој постигнал 21 гол и имал 21 асистенција за Ел Ранчо, а исто така играл и за младинскиот клуб Унион Индепендиенте.<ref name="SI-Draft">{{cite magazine |last=Bird |first=Liviu |date=January 15, 2015 |title=Cristian Roldan's up-and-down draft day ends in ideal Seattle destination |url=https://www.si.com/soccer/2015/01/15/cristian-roldan-seattle-sounders-mls-superdraft |magazine=[[Sports Illustrated]] |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Во текот на сезоната 2012–2013, тој постигнал 54 гола и имал 30 асистенции и го предводел Ел Ранчо до регионалното средношколско првенство.<ref name="Times-Path"/><ref name="LATimes-Dream">{{cite news |last=Jiménez |first=Soudi |date=November 18, 2022 |title=Central American immigrants' World Cup dream comes true with Cristian Roldán of Team USA |url=https://www.latimes.com/california/story/2022-11-18/immigrant-world-cup-dreams-come-true-cristian-roldan-parents |work=[[Los Angeles Times]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Ролдан бил скаутиран од [[Вашингтонски универзитет|Универзитетот во Вашингтон]] на турнир во [[Сан Диего]] и ја поминал својата колеџ кариера со Вашингтон Хаскис.<ref name="LATimes-Dream"/> Во неговите две сезони во колеџ фудбалот, Ролдан одиграл вкупно 41 натпревар и постигнал 10 гола и седум асистенции, помагајќи му на тимот да ја освои титулата во Пацифик-12 конференцијата во 2013 година.<ref name="LATimes-Dream"/><ref>{{cite news |last=Camargo |first=Alberto |date=November 9, 2022 |title=The college careers of 8 USMNT World Cup players |url=https://www.ncaa.com/news/soccer-men/article/2022-11-09/college-careers-8-usmnt-world-cup-players |work=NCAA.com |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Тој бил прогласен за бруцош на годината во конференцијата за 2013 година, победувајќи го својот иден соиграч од Саундерс, [[Џордан Морис]] од [[Стенфорд Кардинал]].<ref name="Times-WorldCup">{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=November 19, 2022 |title=How Sounders standouts Cristian Roldan and Jordan Morris realized their World Cup dream |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/how-sounders-standouts-cristian-roldan-and-jordan-morris-realized-their-world-cup-dream/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> За време на меѓусезоната во колеџот, Ролдан играл во [[Премиер развојна лига (САД)|Премиер развојната лига]] за [[Вашингтон Кросфајр]].<ref>{{cite web|title=2013 Washington Crossfire stats|url=http://www.uslpdl.com/teams/2013/13598705.html#STATS|website=USLPDL.com|publisher=Premier Development League|access-date=April 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402130851/http://uslpdl.com/teams/2013/13598705.html#STATS|archive-date=April 2, 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=2014 Washington Crossfire stats|url=http://www.uslpdl.com/teams/2014/13598705.html#STATS|website=USLPDL.com|publisher=Premier Development League|access-date=April 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208055718/http://www.uslpdl.com/teams/2014/13598705.html#STATS|archive-date=December 8, 2015|url-status=dead}}</ref> Тој се приклучил на тимот во 2013 година, како дел од подготовките за приклучување кон Хаскис.<ref>{{cite news |last=Eskilson |first=J.R. |date=July 19, 2013 |title=Roldan's mystery makes him exciting |url=https://www.topdrawersoccer.com/college-soccer-articles/roldans-mystery-makes-him-exciting_aid29034 |work=[[TopDrawerSoccer.com]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Ролдан, исто така, играл за тимот на Портланд Тимберс под 23 години во [[MLS Homegrown Game]] во 2014 година.<ref>{{cite magazine |last=Bird |first=Liviu |date=August 5, 2014 |title=Game of the future: Three thoughts on inaugural MLS Homegrown Game |url=https://www.si.com/soccer/2014/08/05/three-thoughts-inaugural-mls-homegrown-game |magazine=Sports Illustrated |accessdate=November 20, 2022}}</ref> ===Професионална кариера=== ====Сиетл Саундерс==== На 8 јануари 2015 година, било објавено дека Ролдан го напуштил колеџот порано за да потпише [[Generation Adidas]] договор со [[МЛС]] лигата.<ref>{{cite web|title=Major League Soccer announces 2015 Generation adidas class|url=http://www.mlssoccer.com/news/article/2015/01/08/major-league-soccer-announces-2015-generation-adidas-class|website=MLSsoccer.com|publisher=Major League Soccer|access-date=April 8, 2015|date=January 8, 2015|archive-date=January 22, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150122235423/http://www.mlssoccer.com/news/article/2015/01/08/major-league-soccer-announces-2015-generation-adidas-class|url-status=dead}}</ref> Иако се очекувало да биде избран рано на [[МЛС Супердрафт 2015|МЛС Супердрафтот 2015]], тој бил избран дури кон крајот на првата рунда како 16-ти пик од [[ФК Сиетл Саундерс|Сиетл Саундерс]].<ref name="SI-Draft"/><ref>{{cite web|title=Sounders FC Selects Cristian Roldan in First Round of 2015 MLS SuperDraft|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/01/15/sounders-fc-selects-cristian-roldan-first-round-2015-mls-superdraft|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=March 8, 2015|date=January 15, 2015}}</ref> Саундерс направиле размена со {{Fb team (N) Real Salt Lake}} за правото на пик на драфтот и го скаутирале Ролдан за време на тренинзите со тимот во текот на оф-сезоната. Откако двапати настапил како замена во првите две кола од сезоната против {{Fb team (N) New England Revolution}} и {{Fb team (N) San Jose Earthquakes}}, Ролдан настапил како замена за придружниот клуб на Саундерс во [[УСЛ]] Сиетл Саундерс 2 на 21 март и постигнал гол во 89-тата минута во победата од 4–2 над актуелниот шампион во првенството, [[ФК Сакраменто Репаблик|Сакраменто Репаблик]].<ref>{{cite web|title=Match Recap: Sounders FC 2 earns 4–2 win over Sacramento in inaugural match|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/03/21/match-recap-sounders-fc-2-earns-4-2-win-over-sacramento-inaugural-match|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=April 8, 2015|date=March 21, 2015}}</ref> Поради повреди и репрезентативни повици, тој го направи својот прв старт во МЛС на 29 март во ремито без голови на гости против [[ФК Далас]].<ref>{{cite web|title=Sounders FC and FC Dallas play to a scoreless stalemate|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/03/28/sounders-fc-and-fc-dallas-play-scoreless-stalemate|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=April 8, 2015|date=March 28, 2015}}</ref> [[File:Cristian Roldan.jpg|left|thumb|Ролдан со Саундерс во 2017]] Ролдан се развил плејмејкер играч од средниот ред и заработил редовно место во почетната постава под водството на тренерот [[Зиги Шмид]], по неговите претходни настапи како „влијателна замена“.<ref name="Times-Rising2015">{{cite news |last=Pentz |first=Matt |date=June 5, 2015 |title=First-round pick Cristian Roldan a rising star on Sounders squad |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/first-round-pick-cristian-roldan-a-rising-star-on-sounders-squad/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Тој бил споредуван со капитенот и дефанзивниот играч од средниот ред [[Освалдо Алонсо]], кого Ролдан го сметал за ментор и на крајот го заменил во тимот.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=May 3, 2019 |title=For Sounders' Cristian Roldan, relief and excitement ahead of match vs. friend, mentor Osvaldo Alonso |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/for-sounders-cristian-roldan-relief-and-excitement-ahead-of-match-vs-friend-mentor-osvaldo-alonso/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Својот прв гол во кариерата во МЛС, Ролдан го постигнал на 13 јули 2016 година, за време на победата од 5–0 над ФК Далас.<ref>{{cite web|url=http://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-enjoy-an-easy-5-0-victory-over-dallas-until-losing-clint-dempsey-to-a-red-card/|title=Sounders enjoy an easy 5-0 victory over Dallas, until losing Clint Dempsey to a red card|author=Matt Pentz|date=July 13, 2016|work=The Seattle Times|access-date=December 28, 2016}}</ref> Во првите години во клубот, тој се спријателил со соиграчот, исто така [[руки]], Џордан Морис - претходно негов колеџ ривал - партнерство на теренот кое било наречено „Џорстијан Мордан“.<ref name="Times-WorldCup"/><ref>{{cite news |last=Castillo |first=Arielle |date=July 7, 2017 |title=Morris, Roldan providing mutual support at US national team summer camp |url=https://www.mlssoccer.com/news/morris-roldan-providing-mutual-support-us-national-team-summer-camp |work=MLSsoccer.com |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Веќе во својата втора сезона Ролдан го освоил [[МЛС куп]]от, играјќи го целиот натпревар добиен по [[Изведување пенали (фудбал)|изведување на пенали]] против [[ФК Торонто]]. Во декември 2018 година, Ролдан се согласил на петгодишно продолжување на договорот со Саундерс за 4 милиони долари.<ref name="TNT20190531">{{cite news |work=[[Tacoma News Tribune]] |issn=1073-5860 |title=Seattle Sounders are betting the future belongs to Cristian Roldan |url=https://amp.thenewstribune.com/sports/soccer/mls/sounders-fc/article231007038.html |date=May 31, 2019 |first=Andrew |last=Hammond |access-date=December 20, 2025}}</ref> На 10 ноември 2019 година, Ролдан настапил во својот [[МЛС куп 2019|трет МЛС куп]] и трет пат против Торонто, каде по една победа и еден пораз овојпат Сиетл славеле уште една победа со резултат 3–1; тој бил вклучен во подготовката за првиот гол на неговиот тим, откако се судрил со [[Џонатан Осорио]], кој ја загубил топката, по што Саундерс дошле до водство со погодокот на [[Келвин Лирдам]].<ref>{{cite news |url=https://www.thestar.com/sports/tfc/2019/11/10/toronto-fc-cries-foul-after-mls-cup-letdown.html |title=Toronto FC cries foul after MLS Cup letdown |work=The Toronto Star |last1=Armstrong |first1=Laura |date=November 10, 2019 |access-date=November 11, 2019}}</ref> Три години подоцна, тој ги одигра сите осум натпревари на својата екипа на патот на Саундерс до титулата во [[КОНКАКАФ Лига на шампиони 2022|КОНКАКАФ Лигата на шампионите]], постигнувајќи еден гол и пет асистенции, и бил избран во Тимот на турнирот.<ref name="Times-WCRoster"/><ref name="CCL-BestXI"/> Во август 2022, тој бил подложен на операција на препоните за лекување на [[Синдром на болна препона|спортска хернија]], што била неговата прва поголема повреда во текот на неговата кариера.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=August 23, 2022 |title=Sounders star Cristian Roldan expected to miss 4-6 weeks after groin surgery |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-star-cristian-roldan-expected-to-miss-4-6-weeks-after-groin-surgery/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Тој се вратил во тимот за последни три натпревари од регуларната сезона, но неуспеал да им помогне на Саундерс да се квалификуваат за плејофот.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=October 1, 2022 |title=Sounders might not be in playoffs race, but Cristian Roldan still has something to play for |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-may-not-be-playing-for-playoffs-but-cristian-roldan-still-has-something-to-play-for/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Во јануари 2023 година, Ролдан го продолжил својот договор со Саундерс за уште пет години, заедно со Морис.<ref name="Times-Contract">{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=January 19, 2023 |title=After signing long-term deals with Sounders, Morris and Roldan are 'hungry' to keep winning |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/after-signing-long-term-deals-with-sounders-morris-and-roldan-are-hungry-to-keep-winning/ |work=The Seattle Times |accessdate=September 17, 2023}}</ref> Во летото 2025 година, Саундерс како победник на КОНКАКАФ Лигата на шампионите за 2022 година, имале право на учество на новото проширено издание на [[Светско клупско првенство во фудбал 2025|Светското клупско првенство]]; во групната фаза на турнирот тие играле со клубови како [[УЕФА Лига на шампиони 2024-2025|европскиот шампион]], {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}, потоа {{Fb team (N) Atletico Madrid}} и {{Fb team (N) Botafogo}}. Ролдан ги започнал како стартер сите три натпревари (постигнал и гол против Ботафого), но Саундерс претрпеле три порази и биле елиминирани од турнирот. Во август 2025, тој одиграл клучна улога во победничката кампања на Саундерс во [[Куп на лигите (МЛС и Примера Дивисион Мексико) 2025|Купот на лигите 2025]], каде ги одиграл сите 6 натпревари на својот тим вклучително и финалето, во кое Саундерс го совладале {{Fb team (N) Inter Miami}} со убедливи 3-0.<ref>{{cite web|url=https://www.espn.com/soccer/report/_/gameId/757636|title=Seattle Sounders beat Inter Miami, Messi to win Leagues Cu|publisher=espn|date=1 септември 2025|access-date=12 април 2025}}</ref> На 5 април 2026 година, Ролдан го одиграл својот 400-ти натпревар во дресот на Сиетл Саундерс во победата со 1-0 на гости над {{Fb team (N) Houston Dynamo}}.<ref>{{cite web|url=https://www.soundersfc.com/news/cristian-roldan-etches-name-deeper-into-sounders-history-with-400th-appearance-in-all-competitions|title=Cristian Roldan etches name deeper into Sounders history with 400th appearance in all competitions|language=en|publisher=Seattle Sounders FC|date=5 април 2026|access-date=12 април 2026}}</ref> ==Репрезентативна кариера== [[File:Cristian Roldan playing for the United States on June 6, 2019.jpg|thumb|upright|Ролдан играјќи за САД во 2019]] Ролдан го претставувал САД во [[Фудбалска репрезентација на САД под 20 години|селекцијата под 20 години]]. Тој исто така имал право да игра и за [[Фудбалска репрезентација на Гватемала|Гватемала]] или [[Фудбалска репрезентација на Ел Салвадор|Ел Салвадор]] преку потеклото на неговите родители,<ref>{{cite web|author1=Alicia Rodriguez|title=Could Seattle Sounders' Cristian Roldan play for Guatemala or El Salvador?|url=http://www.mlssoccer.com/post/2016/03/30/could-seattle-sounders-cristian-roldan-play-guatemala-or-el-salvador|website=MLSsoccer.com|access-date=November 28, 2016|date=March 30, 2016}}</ref> и во едно интервју споменал дека му биле понудени повици од сениорските репрезентации на двете нации.<ref>{{cite web|author1=Oficina de Comunicación MLS|title=Cristian Roldán: "Quiero jugar para una selección; tengo tres opciones, Guatemala, El Salvador y EEUU"|url=http://www.univision.com/deportes/futbol/mls/cristian-roldan-quiero-jugar-para-una-seleccion-tengo-tres-opciones-guatemala-el-salvador-y-eeuu|website=Univision.com|access-date=July 12, 2017|date=July 14, 2016}}</ref> На 12 јули 2017 година, тој бил вклучен во составот на [[Фудбалска репрезентација на САД|сениорската репрезентација на САД]] за [[КОНКАКАФ Голд куп 2017|КОНКАКАФ Голд купот 2017]]; во вториот натпревар од групната фаза на турнирот, Ролдан го направил своето деби за ''„Јенките“'' играјќи го целиот натпревар во победата над [[Фудбалска репрезентација на Мартиник|Мартиник]] со 3-2.<ref>{{cite web|author1=U.S. Soccer|title=Lineup Notes: MNT vs. Martinique – 2017 CONCACAF Gold Cup |url=http://www.ussoccer.com/stories/2017/07/12/23/48/20170712-news-mnt-v-martinique-starting-xi-lineup-notes-2017-concacaf-gold-cup-group-b-july-12|website=USSoccer.com|access-date=July 12, 2017|date=July 12, 2017}}</ref> Иако тоа бил неговиот единствен настап на турнирот, тој освоил победнички медал затоа што американците ја освоиле титулата. Две години подоцна, тој настапил на [[КОНКАКАФ Голд куп 2019|КОНКАКАФ Голд купот 2019]], каде имал многу поголема улога забележувајќи 4 настапи вклучително и во полуфиналето и финалето, последното загубено со 1-0 од {{NazNB|FUrep|MEX}}. Во 2021 година, тој бил повикан за своето [[КОНКАКАФ Голд куп 2021|трето континентално првенство]], играјќи пет натпревари (4 од нив како замена), а меѓу нив и финалето кое меѓу другото било реприза на она од пред две години, но овојпат американците му се реванширале на Мексико совладувајќи го со истиот резултат. Со тоа Ролдан го освоил својот втор победнички медал на КОНКАКАФ Голд куп турнирите. Во 2022 година, Ролдан и неговиот соиграч од Саундерс, Џордан Морис, биле повикани во конечниот состав на САД за [[Светско првенство во фудбал 2022|Светското првенство 2022]] во [[Катар]].<ref name="Times-WorldCup"/> Ролдан одиграл ограничен број минути за време на претходната квалификациска кампања за Светското првенство, но бил избран од [[Грег Берхалтер]] поради неговата лидерска улога на тренинзите и способноста да игра неколку улоги.<ref name="Times-WCRoster">{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=November 9, 2022 |title=Sounders FC stars Cristian Roldan and Jordan Morris earn spots on U.S. men's World Cup roster |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-stars-cristian-roldan-and-jordan-morris-earn-spot-on-us-mens-world-cup-roster/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref><ref>{{cite news |last=Tenorio |first=Paul |date=November 17, 2022 |title=At the World Cup, 'glue guys' can have a big impact without playing a minute |url=https://www.nytimes.com/athletic/3902596/2022/11/16/world-cup-glue-guys/ |work=[[The Athletic]] |url-access=subscription |access-date=November 20, 2022}}</ref> ==Титули== ===Клупски=== ====Сиетл Саундерс==== *'''[[МЛС куп]]''' : 2 : [[МЛС 2016|2016]], [[МЛС 2019|2019]] *'''[[КОНКАКАФ Лига на шампиони]]''' : 1 : 2022 *'''[[Куп на лигите (МЛС и Примера Дивисион Мексико)|Куп на лигите]]''' : 1 : 2025 ===Репрезентативни=== ; САД *'''{{Трофеј-КОНКАКАФ Голд куп}} [[КОНКАКАФ Голд куп]]''' : 2 : [[КОНКАКАФ Голд куп 2017|2017]], [[КОНКАКАФ Голд куп 2021|2021]] ==Наводи== {{наводи}} {{Состав на ФК Сиетл Саундерс}} {{Состав на САД на КОНКАКАФ Голд куп 2019}} {{Состав на САД на СП фудбал 2022}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ролдан, Кристијан}} [[Категорија:Родени во 1995 година]] [[Категорија:Американски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сиетл Саундерс]] i1vhbkdd3oqucapl03mp38356phs728 5538068 5538067 2026-04-12T12:40:57Z Carshalton 30527 /* Репрезентативна кариера */ 5538068 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 |playername = Кристијан Ролдан |image = [[Податотека:Cristian Roldan USMNT v Belgium Mar 28 2026-50 (cropped).jpg|200px]] |fullname = Кристијан Ролдан<ref>{{cite web |url=http://cloudfront.bernews.com/wp-content/uploads/2019/05/2019_Concacaf_Gold_Cup_Preliminary_Lists_May_20.pdf |title=40-Player National Team Roster: 2019 Concacaf Gold Cup: United States |publisher=CONCACAF |page=16 |access-date=May 21, 2019 |via=Bernews}}</ref> |dateofbirth = {{birth date and age|df=y|1995|6|3}} |cityofbirth = [[Артижа (Калифорнија)|Артижа]] |countryofbirth = [[САД]] |nationality = {{flagsport|USA}} [[САД]] |height = {{height|m=1.72}}<ref name="FIFA 2022">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce44/pdf/SquadLists-English.pdf |title=FIFA World Cup Qatar 2022: List of players: United States |publisher=[[FIFA]] |page=31 |date=November 15, 2022 |access-date=November 24, 2022}}</ref> |position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] |currentclub = {{Fb team Seattle Sounders FC}} |clubnumber = 7 |youthyears1= 2013–2014 |youthclubs1= {{симбол2|600px bisection vertical HEX-D4AF37 HEX-6229A3.svg}} [[Вашингтонски универзитет|Вашингтон Хаскис]] |years1 = 2013-2014 |caps1= 13 |goals1= 6 |clubs1 = {{симбол2|600px bisection Red Black.svg}} [[Вашингтон Кросфајр]] |years2 = 2015 |caps2= 1 |goals2= 1 |clubs2 = {{Fb team Seattle Sounders FC 2}} |years3 = 2015- |caps3= 313 |goals3= 38 |clubs3 = {{Fb team Seattle Sounders FC}} |nationalyears1 =2014-2015 |nationalcaps1= 2 |nationalgoals1= 0 |nationalteam1= {{flagsport|USA}} [[Фудбалска репрезентација на САД под 20 години|САД 20]] |nationalyears2 =2017- |nationalcaps2= 45 |nationalgoals2= 0 |nationalteam2= {{flagsport|USA}} [[Фудбалска репрезентација на САД|САД]] }} '''Кристијан Ролдан''' (роден на [[3 јуни]] [[1995]], во [[Артижа (Калифорнија)|Артижа]]) — [[Американци|американски]] [[фудбал]]ер, [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]] на {{Fb team (N) Seattle Sounders FC}} и на [[Фудбалска репрезентација на САД|американската репрезентација]]. ==Клупска кариера== ===Колеџ и аматерска кариера=== Ролдан бил прогласен за [[Gatorade Награди за играч на годината#Фудбал|Gatorade Национален играч на годината]] за 2013 година, додека учел во [[Средно училиште Ел Ранчо|Средното училиште Ел Ранчо]] во [[Пико Ривера (Калифорнија)|Пико Ривера]], [[Калифорнија]].<ref>{{cite news|title=Cristian Roldan named Gatorade National Boys Soccer Player of the Year |url=http://usatodayhss.com/2013/cristian-roldan-named-gatorade-national-boys-soccer-player-of-the-year |website=USA Today High School Sports |date=May 20, 2013 |access-date=May 20, 2013}}</ref> Тој ги одбил поканите од [[ФК Лос Анџелес Галакси|ЛА Галакси]] и [[ФК Чивас САД|Чивас]] да се приклучи на нивните академии и ги предводел Ел Ранчо Донс до сезона без пораз со 26 победи.<ref name="Times-Path">{{cite news |last=Baker |first=Geoff |date=April 23, 2017 |title=How the Sounders' Cristian Roldan struck his own path in Pico Rivera |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/how-the-sounders-cristian-roldan-struck-his-own-path-in-pico-rivera/ |work=[[The Seattle Times]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Во неговата трета година, тој постигнал 21 гол и имал 21 асистенција за Ел Ранчо, а исто така играл и за младинскиот клуб Унион Индепендиенте.<ref name="SI-Draft">{{cite magazine |last=Bird |first=Liviu |date=January 15, 2015 |title=Cristian Roldan's up-and-down draft day ends in ideal Seattle destination |url=https://www.si.com/soccer/2015/01/15/cristian-roldan-seattle-sounders-mls-superdraft |magazine=[[Sports Illustrated]] |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Во текот на сезоната 2012–2013, тој постигнал 54 гола и имал 30 асистенции и го предводел Ел Ранчо до регионалното средношколско првенство.<ref name="Times-Path"/><ref name="LATimes-Dream">{{cite news |last=Jiménez |first=Soudi |date=November 18, 2022 |title=Central American immigrants' World Cup dream comes true with Cristian Roldán of Team USA |url=https://www.latimes.com/california/story/2022-11-18/immigrant-world-cup-dreams-come-true-cristian-roldan-parents |work=[[Los Angeles Times]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Ролдан бил скаутиран од [[Вашингтонски универзитет|Универзитетот во Вашингтон]] на турнир во [[Сан Диего]] и ја поминал својата колеџ кариера со Вашингтон Хаскис.<ref name="LATimes-Dream"/> Во неговите две сезони во колеџ фудбалот, Ролдан одиграл вкупно 41 натпревар и постигнал 10 гола и седум асистенции, помагајќи му на тимот да ја освои титулата во Пацифик-12 конференцијата во 2013 година.<ref name="LATimes-Dream"/><ref>{{cite news |last=Camargo |first=Alberto |date=November 9, 2022 |title=The college careers of 8 USMNT World Cup players |url=https://www.ncaa.com/news/soccer-men/article/2022-11-09/college-careers-8-usmnt-world-cup-players |work=NCAA.com |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Тој бил прогласен за бруцош на годината во конференцијата за 2013 година, победувајќи го својот иден соиграч од Саундерс, [[Џордан Морис]] од [[Стенфорд Кардинал]].<ref name="Times-WorldCup">{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=November 19, 2022 |title=How Sounders standouts Cristian Roldan and Jordan Morris realized their World Cup dream |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/how-sounders-standouts-cristian-roldan-and-jordan-morris-realized-their-world-cup-dream/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> За време на меѓусезоната во колеџот, Ролдан играл во [[Премиер развојна лига (САД)|Премиер развојната лига]] за [[Вашингтон Кросфајр]].<ref>{{cite web|title=2013 Washington Crossfire stats|url=http://www.uslpdl.com/teams/2013/13598705.html#STATS|website=USLPDL.com|publisher=Premier Development League|access-date=April 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402130851/http://uslpdl.com/teams/2013/13598705.html#STATS|archive-date=April 2, 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=2014 Washington Crossfire stats|url=http://www.uslpdl.com/teams/2014/13598705.html#STATS|website=USLPDL.com|publisher=Premier Development League|access-date=April 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208055718/http://www.uslpdl.com/teams/2014/13598705.html#STATS|archive-date=December 8, 2015|url-status=dead}}</ref> Тој се приклучил на тимот во 2013 година, како дел од подготовките за приклучување кон Хаскис.<ref>{{cite news |last=Eskilson |first=J.R. |date=July 19, 2013 |title=Roldan's mystery makes him exciting |url=https://www.topdrawersoccer.com/college-soccer-articles/roldans-mystery-makes-him-exciting_aid29034 |work=[[TopDrawerSoccer.com]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Ролдан, исто така, играл за тимот на Портланд Тимберс под 23 години во [[MLS Homegrown Game]] во 2014 година.<ref>{{cite magazine |last=Bird |first=Liviu |date=August 5, 2014 |title=Game of the future: Three thoughts on inaugural MLS Homegrown Game |url=https://www.si.com/soccer/2014/08/05/three-thoughts-inaugural-mls-homegrown-game |magazine=Sports Illustrated |accessdate=November 20, 2022}}</ref> ===Професионална кариера=== ====Сиетл Саундерс==== На 8 јануари 2015 година, било објавено дека Ролдан го напуштил колеџот порано за да потпише [[Generation Adidas]] договор со [[МЛС]] лигата.<ref>{{cite web|title=Major League Soccer announces 2015 Generation adidas class|url=http://www.mlssoccer.com/news/article/2015/01/08/major-league-soccer-announces-2015-generation-adidas-class|website=MLSsoccer.com|publisher=Major League Soccer|access-date=April 8, 2015|date=January 8, 2015|archive-date=January 22, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150122235423/http://www.mlssoccer.com/news/article/2015/01/08/major-league-soccer-announces-2015-generation-adidas-class|url-status=dead}}</ref> Иако се очекувало да биде избран рано на [[МЛС Супердрафт 2015|МЛС Супердрафтот 2015]], тој бил избран дури кон крајот на првата рунда како 16-ти пик од [[ФК Сиетл Саундерс|Сиетл Саундерс]].<ref name="SI-Draft"/><ref>{{cite web|title=Sounders FC Selects Cristian Roldan in First Round of 2015 MLS SuperDraft|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/01/15/sounders-fc-selects-cristian-roldan-first-round-2015-mls-superdraft|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=March 8, 2015|date=January 15, 2015}}</ref> Саундерс направиле размена со {{Fb team (N) Real Salt Lake}} за правото на пик на драфтот и го скаутирале Ролдан за време на тренинзите со тимот во текот на оф-сезоната. Откако двапати настапил како замена во првите две кола од сезоната против {{Fb team (N) New England Revolution}} и {{Fb team (N) San Jose Earthquakes}}, Ролдан настапил како замена за придружниот клуб на Саундерс во [[УСЛ]] Сиетл Саундерс 2 на 21 март и постигнал гол во 89-тата минута во победата од 4–2 над актуелниот шампион во првенството, [[ФК Сакраменто Репаблик|Сакраменто Репаблик]].<ref>{{cite web|title=Match Recap: Sounders FC 2 earns 4–2 win over Sacramento in inaugural match|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/03/21/match-recap-sounders-fc-2-earns-4-2-win-over-sacramento-inaugural-match|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=April 8, 2015|date=March 21, 2015}}</ref> Поради повреди и репрезентативни повици, тој го направи својот прв старт во МЛС на 29 март во ремито без голови на гости против [[ФК Далас]].<ref>{{cite web|title=Sounders FC and FC Dallas play to a scoreless stalemate|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/03/28/sounders-fc-and-fc-dallas-play-scoreless-stalemate|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=April 8, 2015|date=March 28, 2015}}</ref> [[File:Cristian Roldan.jpg|left|thumb|Ролдан со Саундерс во 2017]] Ролдан се развил плејмејкер играч од средниот ред и заработил редовно место во почетната постава под водството на тренерот [[Зиги Шмид]], по неговите претходни настапи како „влијателна замена“.<ref name="Times-Rising2015">{{cite news |last=Pentz |first=Matt |date=June 5, 2015 |title=First-round pick Cristian Roldan a rising star on Sounders squad |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/first-round-pick-cristian-roldan-a-rising-star-on-sounders-squad/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Тој бил споредуван со капитенот и дефанзивниот играч од средниот ред [[Освалдо Алонсо]], кого Ролдан го сметал за ментор и на крајот го заменил во тимот.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=May 3, 2019 |title=For Sounders' Cristian Roldan, relief and excitement ahead of match vs. friend, mentor Osvaldo Alonso |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/for-sounders-cristian-roldan-relief-and-excitement-ahead-of-match-vs-friend-mentor-osvaldo-alonso/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Својот прв гол во кариерата во МЛС, Ролдан го постигнал на 13 јули 2016 година, за време на победата од 5–0 над ФК Далас.<ref>{{cite web|url=http://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-enjoy-an-easy-5-0-victory-over-dallas-until-losing-clint-dempsey-to-a-red-card/|title=Sounders enjoy an easy 5-0 victory over Dallas, until losing Clint Dempsey to a red card|author=Matt Pentz|date=July 13, 2016|work=The Seattle Times|access-date=December 28, 2016}}</ref> Во првите години во клубот, тој се спријателил со соиграчот, исто така [[руки]], Џордан Морис - претходно негов колеџ ривал - партнерство на теренот кое било наречено „Џорстијан Мордан“.<ref name="Times-WorldCup"/><ref>{{cite news |last=Castillo |first=Arielle |date=July 7, 2017 |title=Morris, Roldan providing mutual support at US national team summer camp |url=https://www.mlssoccer.com/news/morris-roldan-providing-mutual-support-us-national-team-summer-camp |work=MLSsoccer.com |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Веќе во својата втора сезона Ролдан го освоил [[МЛС куп]]от, играјќи го целиот натпревар добиен по [[Изведување пенали (фудбал)|изведување на пенали]] против [[ФК Торонто]]. Во декември 2018 година, Ролдан се согласил на петгодишно продолжување на договорот со Саундерс за 4 милиони долари.<ref name="TNT20190531">{{cite news |work=[[Tacoma News Tribune]] |issn=1073-5860 |title=Seattle Sounders are betting the future belongs to Cristian Roldan |url=https://amp.thenewstribune.com/sports/soccer/mls/sounders-fc/article231007038.html |date=May 31, 2019 |first=Andrew |last=Hammond |access-date=December 20, 2025}}</ref> На 10 ноември 2019 година, Ролдан настапил во својот [[МЛС куп 2019|трет МЛС куп]] и трет пат против Торонто, каде по една победа и еден пораз овојпат Сиетл славеле уште една победа со резултат 3–1; тој бил вклучен во подготовката за првиот гол на неговиот тим, откако се судрил со [[Џонатан Осорио]], кој ја загубил топката, по што Саундерс дошле до водство со погодокот на [[Келвин Лирдам]].<ref>{{cite news |url=https://www.thestar.com/sports/tfc/2019/11/10/toronto-fc-cries-foul-after-mls-cup-letdown.html |title=Toronto FC cries foul after MLS Cup letdown |work=The Toronto Star |last1=Armstrong |first1=Laura |date=November 10, 2019 |access-date=November 11, 2019}}</ref> Три години подоцна, тој ги одигра сите осум натпревари на својата екипа на патот на Саундерс до титулата во [[КОНКАКАФ Лига на шампиони 2022|КОНКАКАФ Лигата на шампионите]], постигнувајќи еден гол и пет асистенции, и бил избран во Тимот на турнирот.<ref name="Times-WCRoster"/><ref name="CCL-BestXI"/> Во август 2022, тој бил подложен на операција на препоните за лекување на [[Синдром на болна препона|спортска хернија]], што била неговата прва поголема повреда во текот на неговата кариера.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=August 23, 2022 |title=Sounders star Cristian Roldan expected to miss 4-6 weeks after groin surgery |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-star-cristian-roldan-expected-to-miss-4-6-weeks-after-groin-surgery/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Тој се вратил во тимот за последни три натпревари од регуларната сезона, но неуспеал да им помогне на Саундерс да се квалификуваат за плејофот.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=October 1, 2022 |title=Sounders might not be in playoffs race, but Cristian Roldan still has something to play for |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-may-not-be-playing-for-playoffs-but-cristian-roldan-still-has-something-to-play-for/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Во јануари 2023 година, Ролдан го продолжил својот договор со Саундерс за уште пет години, заедно со Морис.<ref name="Times-Contract">{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=January 19, 2023 |title=After signing long-term deals with Sounders, Morris and Roldan are 'hungry' to keep winning |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/after-signing-long-term-deals-with-sounders-morris-and-roldan-are-hungry-to-keep-winning/ |work=The Seattle Times |accessdate=September 17, 2023}}</ref> Во летото 2025 година, Саундерс како победник на КОНКАКАФ Лигата на шампионите за 2022 година, имале право на учество на новото проширено издание на [[Светско клупско првенство во фудбал 2025|Светското клупско првенство]]; во групната фаза на турнирот тие играле со клубови како [[УЕФА Лига на шампиони 2024-2025|европскиот шампион]], {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}, потоа {{Fb team (N) Atletico Madrid}} и {{Fb team (N) Botafogo}}. Ролдан ги започнал како стартер сите три натпревари (постигнал и гол против Ботафого), но Саундерс претрпеле три порази и биле елиминирани од турнирот. Во август 2025, тој одиграл клучна улога во победничката кампања на Саундерс во [[Куп на лигите (МЛС и Примера Дивисион Мексико) 2025|Купот на лигите 2025]], каде ги одиграл сите 6 натпревари на својот тим вклучително и финалето, во кое Саундерс го совладале {{Fb team (N) Inter Miami}} со убедливи 3-0.<ref>{{cite web|url=https://www.espn.com/soccer/report/_/gameId/757636|title=Seattle Sounders beat Inter Miami, Messi to win Leagues Cu|publisher=espn|date=1 септември 2025|access-date=12 април 2025}}</ref> На 5 април 2026 година, Ролдан го одиграл својот 400-ти натпревар во дресот на Сиетл Саундерс во победата со 1-0 на гости над {{Fb team (N) Houston Dynamo}}.<ref>{{cite web|url=https://www.soundersfc.com/news/cristian-roldan-etches-name-deeper-into-sounders-history-with-400th-appearance-in-all-competitions|title=Cristian Roldan etches name deeper into Sounders history with 400th appearance in all competitions|language=en|publisher=Seattle Sounders FC|date=5 април 2026|access-date=12 април 2026}}</ref> ==Репрезентативна кариера== [[File:Cristian Roldan playing for the United States on June 6, 2019.jpg|thumb|upright|Ролдан играјќи за САД во 2019]] Ролдан го претставувал САД во [[Фудбалска репрезентација на САД под 20 години|селекцијата под 20 години]]. Тој исто така имал право да игра и за [[Фудбалска репрезентација на Гватемала|Гватемала]] или [[Фудбалска репрезентација на Ел Салвадор|Ел Салвадор]] преку потеклото на неговите родители,<ref>{{cite web|author1=Alicia Rodriguez|title=Could Seattle Sounders' Cristian Roldan play for Guatemala or El Salvador?|url=http://www.mlssoccer.com/post/2016/03/30/could-seattle-sounders-cristian-roldan-play-guatemala-or-el-salvador|website=MLSsoccer.com|access-date=November 28, 2016|date=March 30, 2016}}</ref> и во едно интервју споменал дека му биле понудени повици од сениорските репрезентации на двете нации.<ref>{{cite web|author1=Oficina de Comunicación MLS|title=Cristian Roldán: "Quiero jugar para una selección; tengo tres opciones, Guatemala, El Salvador y EEUU"|url=http://www.univision.com/deportes/futbol/mls/cristian-roldan-quiero-jugar-para-una-seleccion-tengo-tres-opciones-guatemala-el-salvador-y-eeuu|website=Univision.com|access-date=July 12, 2017|date=July 14, 2016}}</ref> На 12 јули 2017 година, тој бил вклучен во составот на [[Фудбалска репрезентација на САД|сениорската репрезентација на САД]] за [[КОНКАКАФ Голд куп 2017|КОНКАКАФ Голд купот 2017]]; во вториот натпревар од групната фаза на турнирот, Ролдан го направил своето деби за ''„Јенките“'' играјќи го целиот натпревар во победата над [[Фудбалска репрезентација на Мартиник|Мартиник]] со 3-2.<ref>{{cite web|author1=U.S. Soccer|title=Lineup Notes: MNT vs. Martinique – 2017 CONCACAF Gold Cup |url=http://www.ussoccer.com/stories/2017/07/12/23/48/20170712-news-mnt-v-martinique-starting-xi-lineup-notes-2017-concacaf-gold-cup-group-b-july-12|website=USSoccer.com|access-date=July 12, 2017|date=July 12, 2017}}</ref> Иако тоа бил неговиот единствен настап на турнирот, тој освоил победнички медал затоа што американците ја освоиле титулата. Две години подоцна, тој настапил на [[КОНКАКАФ Голд куп 2019|КОНКАКАФ Голд купот 2019]], каде имал многу поголема улога забележувајќи 4 настапи вклучително и во полуфиналето и финалето, последното загубено со 1-0 од {{NazNB|FUrep|MEX}}. Во 2021 година, тој бил повикан за своето [[КОНКАКАФ Голд куп 2021|трето континентално првенство]], играјќи пет натпревари (4 од нив како замена), а меѓу нив и финалето кое меѓу другото било реприза на она од пред две години, но овојпат американците му се реванширале на Мексико совладувајќи го со истиот резултат. Со тоа Ролдан го освоил својот втор победнички медал на КОНКАКАФ Голд куп турнирите. Во 2022 година, Ролдан и неговиот соиграч од Саундерс, Џордан Морис, биле повикани во конечниот состав на САД за [[Светско првенство во фудбал 2022|Светското првенство 2022]] во [[Катар]].<ref name="Times-WorldCup"/> Ролдан одиграл ограничен број минути за време на претходната квалификациска кампања за Светското првенство, но бил избран од [[Грег Берхалтер]] поради неговата лидерска улога на тренинзите и способноста да игра неколку улоги.<ref name="Times-WCRoster">{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=November 9, 2022 |title=Sounders FC stars Cristian Roldan and Jordan Morris earn spots on U.S. men's World Cup roster |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-stars-cristian-roldan-and-jordan-morris-earn-spot-on-us-mens-world-cup-roster/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref><ref>{{cite news |last=Tenorio |first=Paul |date=November 17, 2022 |title=At the World Cup, 'glue guys' can have a big impact without playing a minute |url=https://www.nytimes.com/athletic/3902596/2022/11/16/world-cup-glue-guys/ |work=[[The Athletic]] |url-access=subscription |access-date=November 20, 2022}}</ref> Сепак, иако бил повикан, тој не настапил во ниту еден натпревар на турнирот, кој за САД завршил во осминафиналето после поразот со 3-1 од {{NazNB|FUrep|NED}}. ==Титули== ===Клупски=== ====Сиетл Саундерс==== *'''[[МЛС куп]]''' : 2 : [[МЛС 2016|2016]], [[МЛС 2019|2019]] *'''[[КОНКАКАФ Лига на шампиони]]''' : 1 : 2022 *'''[[Куп на лигите (МЛС и Примера Дивисион Мексико)|Куп на лигите]]''' : 1 : 2025 ===Репрезентативни=== ; САД *'''{{Трофеј-КОНКАКАФ Голд куп}} [[КОНКАКАФ Голд куп]]''' : 2 : [[КОНКАКАФ Голд куп 2017|2017]], [[КОНКАКАФ Голд куп 2021|2021]] ==Наводи== {{наводи}} {{Состав на ФК Сиетл Саундерс}} {{Состав на САД на КОНКАКАФ Голд куп 2019}} {{Состав на САД на СП фудбал 2022}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ролдан, Кристијан}} [[Категорија:Родени во 1995 година]] [[Категорија:Американски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сиетл Саундерс]] 9k2jg64l64uj6ym4dfqg8lx3e7f4s92 5538069 5538068 2026-04-12T12:54:14Z Carshalton 30527 5538069 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 |playername = Кристијан Ролдан |image = [[Податотека:Cristian Roldan USMNT v Belgium Mar 28 2026-50 (cropped).jpg|200px]] |fullname = Кристијан Ролдан<ref>{{cite web |url=http://cloudfront.bernews.com/wp-content/uploads/2019/05/2019_Concacaf_Gold_Cup_Preliminary_Lists_May_20.pdf |title=40-Player National Team Roster: 2019 Concacaf Gold Cup: United States |publisher=CONCACAF |page=16 |access-date=May 21, 2019 |via=Bernews}}</ref> |dateofbirth = {{birth date and age|df=y|1995|6|3}} |cityofbirth = [[Артижа (Калифорнија)|Артижа]] |countryofbirth = [[САД]] |nationality = {{flagsport|USA}} [[САД]] |height = {{height|m=1.72}}<ref name="FIFA 2022">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce44/pdf/SquadLists-English.pdf |title=FIFA World Cup Qatar 2022: List of players: United States |publisher=[[FIFA]] |page=31 |date=November 15, 2022 |access-date=November 24, 2022}}</ref> |position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] |currentclub = {{Fb team Seattle Sounders FC}} |clubnumber = 7 |youthyears1= 2013–2014 |youthclubs1= {{симбол2|600px bisection vertical HEX-D4AF37 HEX-6229A3.svg}} [[Вашингтонски универзитет|Вашингтон Хаскис]] |years1 = 2013-2014 |caps1= 13 |goals1= 6 |clubs1 = {{симбол2|600px bisection Red Black.svg}} [[Вашингтон Кросфајр]] |years2 = 2015 |caps2= 1 |goals2= 1 |clubs2 = {{Fb team Seattle Sounders FC 2}} |years3 = 2015- |caps3= 313 |goals3= 38 |clubs3 = {{Fb team Seattle Sounders FC}} |nationalyears1 =2014-2015 |nationalcaps1= 2 |nationalgoals1= 0 |nationalteam1= {{flagsport|USA}} [[Фудбалска репрезентација на САД под 20 години|САД 20]] |nationalyears2 =2017- |nationalcaps2= 45 |nationalgoals2= 0 |nationalteam2= {{flagsport|USA}} [[Фудбалска репрезентација на САД|САД]] }} '''Кристијан Ролдан''' (роден на [[3 јуни]] [[1995]], во [[Артижа (Калифорнија)|Артижа]]) — [[Американци|американски]] [[фудбал]]ер, [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]] на {{Fb team (N) Seattle Sounders FC}} и на [[Фудбалска репрезентација на САД|американската репрезентација]]. ==Клупска кариера== ===Колеџ и аматерска кариера=== Ролдан бил прогласен за [[Gatorade Награди за играч на годината#Фудбал|Gatorade Национален играч на годината]] за 2013 година, додека учел во [[Средно училиште Ел Ранчо|Средното училиште Ел Ранчо]] во [[Пико Ривера (Калифорнија)|Пико Ривера]], [[Калифорнија]].<ref>{{cite news|title=Cristian Roldan named Gatorade National Boys Soccer Player of the Year |url=http://usatodayhss.com/2013/cristian-roldan-named-gatorade-national-boys-soccer-player-of-the-year |website=USA Today High School Sports |date=May 20, 2013 |access-date=May 20, 2013}}</ref> Тој ги одбил поканите од [[ФК Лос Анџелес Галакси|ЛА Галакси]] и [[ФК Чивас САД|Чивас]] да се приклучи на нивните академии и ги предводел Ел Ранчо Донс до сезона без пораз со 26 победи.<ref name="Times-Path">{{cite news |last=Baker |first=Geoff |date=April 23, 2017 |title=How the Sounders' Cristian Roldan struck his own path in Pico Rivera |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/how-the-sounders-cristian-roldan-struck-his-own-path-in-pico-rivera/ |work=[[The Seattle Times]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Во неговата трета година, тој постигнал 21 гол и имал 21 асистенција за Ел Ранчо, а исто така играл и за младинскиот клуб Унион Индепендиенте.<ref name="SI-Draft">{{cite magazine |last=Bird |first=Liviu |date=January 15, 2015 |title=Cristian Roldan's up-and-down draft day ends in ideal Seattle destination |url=https://www.si.com/soccer/2015/01/15/cristian-roldan-seattle-sounders-mls-superdraft |magazine=[[Sports Illustrated]] |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Во текот на сезоната 2012–2013, тој постигнал 54 гола и имал 30 асистенции и го предводел Ел Ранчо до регионалното средношколско првенство.<ref name="Times-Path"/><ref name="LATimes-Dream">{{cite news |last=Jiménez |first=Soudi |date=November 18, 2022 |title=Central American immigrants' World Cup dream comes true with Cristian Roldán of Team USA |url=https://www.latimes.com/california/story/2022-11-18/immigrant-world-cup-dreams-come-true-cristian-roldan-parents |work=[[Los Angeles Times]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Ролдан бил скаутиран од [[Вашингтонски универзитет|Универзитетот во Вашингтон]] на турнир во [[Сан Диего]] и ја поминал својата колеџ кариера со Вашингтон Хаскис.<ref name="LATimes-Dream"/> Во неговите две сезони во колеџ фудбалот, Ролдан одиграл вкупно 41 натпревар и постигнал 10 гола и седум асистенции, помагајќи му на тимот да ја освои титулата во Пацифик-12 конференцијата во 2013 година.<ref name="LATimes-Dream"/><ref>{{cite news |last=Camargo |first=Alberto |date=November 9, 2022 |title=The college careers of 8 USMNT World Cup players |url=https://www.ncaa.com/news/soccer-men/article/2022-11-09/college-careers-8-usmnt-world-cup-players |work=NCAA.com |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Тој бил прогласен за бруцош на годината во конференцијата за 2013 година, победувајќи го својот иден соиграч од Саундерс, [[Џордан Морис]] од [[Стенфорд Кардинал]].<ref name="Times-WorldCup">{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=November 19, 2022 |title=How Sounders standouts Cristian Roldan and Jordan Morris realized their World Cup dream |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/how-sounders-standouts-cristian-roldan-and-jordan-morris-realized-their-world-cup-dream/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> За време на меѓусезоната во колеџот, Ролдан играл во [[Премиер развојна лига (САД)|Премиер развојната лига]] за [[Вашингтон Кросфајр]].<ref>{{cite web|title=2013 Washington Crossfire stats|url=http://www.uslpdl.com/teams/2013/13598705.html#STATS|website=USLPDL.com|publisher=Premier Development League|access-date=April 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402130851/http://uslpdl.com/teams/2013/13598705.html#STATS|archive-date=April 2, 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=2014 Washington Crossfire stats|url=http://www.uslpdl.com/teams/2014/13598705.html#STATS|website=USLPDL.com|publisher=Premier Development League|access-date=April 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208055718/http://www.uslpdl.com/teams/2014/13598705.html#STATS|archive-date=December 8, 2015|url-status=dead}}</ref> Тој се приклучил на тимот во 2013 година, како дел од подготовките за приклучување кон Хаскис.<ref>{{cite news |last=Eskilson |first=J.R. |date=July 19, 2013 |title=Roldan's mystery makes him exciting |url=https://www.topdrawersoccer.com/college-soccer-articles/roldans-mystery-makes-him-exciting_aid29034 |work=[[TopDrawerSoccer.com]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Ролдан, исто така, играл за тимот на Портланд Тимберс под 23 години во [[MLS Homegrown Game]] во 2014 година.<ref>{{cite magazine |last=Bird |first=Liviu |date=August 5, 2014 |title=Game of the future: Three thoughts on inaugural MLS Homegrown Game |url=https://www.si.com/soccer/2014/08/05/three-thoughts-inaugural-mls-homegrown-game |magazine=Sports Illustrated |accessdate=November 20, 2022}}</ref> ===Професионална кариера=== ====Сиетл Саундерс==== На 8 јануари 2015 година, било објавено дека Ролдан го напуштил колеџот порано за да потпише [[Generation Adidas]] договор со [[МЛС]] лигата.<ref>{{cite web|title=Major League Soccer announces 2015 Generation adidas class|url=http://www.mlssoccer.com/news/article/2015/01/08/major-league-soccer-announces-2015-generation-adidas-class|website=MLSsoccer.com|publisher=Major League Soccer|access-date=April 8, 2015|date=January 8, 2015|archive-date=January 22, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150122235423/http://www.mlssoccer.com/news/article/2015/01/08/major-league-soccer-announces-2015-generation-adidas-class|url-status=dead}}</ref> Иако се очекувало да биде избран рано на [[МЛС Супердрафт 2015|МЛС Супердрафтот 2015]], тој бил избран дури кон крајот на првата рунда како 16-ти пик од [[ФК Сиетл Саундерс|Сиетл Саундерс]].<ref name="SI-Draft"/><ref>{{cite web|title=Sounders FC Selects Cristian Roldan in First Round of 2015 MLS SuperDraft|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/01/15/sounders-fc-selects-cristian-roldan-first-round-2015-mls-superdraft|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=March 8, 2015|date=January 15, 2015}}</ref> Саундерс направиле размена со {{Fb team (N) Real Salt Lake}} за правото на пик на драфтот и го скаутирале Ролдан за време на тренинзите со тимот во текот на оф-сезоната. Откако двапати настапил како замена во првите две кола од сезоната против {{Fb team (N) New England Revolution}} и {{Fb team (N) San Jose Earthquakes}}, Ролдан настапил како замена за придружниот клуб на Саундерс во [[УСЛ]] Сиетл Саундерс 2 на 21 март и постигнал гол во 89-тата минута во победата од 4–2 над актуелниот шампион во првенството, [[ФК Сакраменто Репаблик|Сакраменто Репаблик]].<ref>{{cite web|title=Match Recap: Sounders FC 2 earns 4–2 win over Sacramento in inaugural match|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/03/21/match-recap-sounders-fc-2-earns-4-2-win-over-sacramento-inaugural-match|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=April 8, 2015|date=March 21, 2015}}</ref> Поради повреди и репрезентативни повици, тој го направи својот прв старт во МЛС на 29 март во ремито без голови на гости против [[ФК Далас]].<ref>{{cite web|title=Sounders FC and FC Dallas play to a scoreless stalemate|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/03/28/sounders-fc-and-fc-dallas-play-scoreless-stalemate|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=April 8, 2015|date=March 28, 2015}}</ref> [[File:Cristian Roldan.jpg|left|thumb|Ролдан со Саундерс во 2017]] Ролдан се развил плејмејкер играч од средниот ред и заработил редовно место во почетната постава под водството на тренерот [[Зиги Шмид]], по неговите претходни настапи како „влијателна замена“.<ref name="Times-Rising2015">{{cite news |last=Pentz |first=Matt |date=June 5, 2015 |title=First-round pick Cristian Roldan a rising star on Sounders squad |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/first-round-pick-cristian-roldan-a-rising-star-on-sounders-squad/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Тој бил споредуван со капитенот и дефанзивниот играч од средниот ред [[Освалдо Алонсо]], кого Ролдан го сметал за ментор и на крајот го заменил во тимот.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=May 3, 2019 |title=For Sounders' Cristian Roldan, relief and excitement ahead of match vs. friend, mentor Osvaldo Alonso |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/for-sounders-cristian-roldan-relief-and-excitement-ahead-of-match-vs-friend-mentor-osvaldo-alonso/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Својот прв гол во кариерата во МЛС, Ролдан го постигнал на 13 јули 2016 година, за време на победата од 5–0 над ФК Далас.<ref>{{cite web|url=http://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-enjoy-an-easy-5-0-victory-over-dallas-until-losing-clint-dempsey-to-a-red-card/|title=Sounders enjoy an easy 5-0 victory over Dallas, until losing Clint Dempsey to a red card|author=Matt Pentz|date=July 13, 2016|work=The Seattle Times|access-date=December 28, 2016}}</ref> Во првите години во клубот, тој се спријателил со соиграчот, исто така [[руки]], Џордан Морис - претходно негов колеџ ривал - партнерство на теренот кое било наречено „Џорстијан Мордан“.<ref name="Times-WorldCup"/><ref>{{cite news |last=Castillo |first=Arielle |date=July 7, 2017 |title=Morris, Roldan providing mutual support at US national team summer camp |url=https://www.mlssoccer.com/news/morris-roldan-providing-mutual-support-us-national-team-summer-camp |work=MLSsoccer.com |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Веќе во својата втора сезона Ролдан го освоил [[МЛС куп]]от, играјќи го целиот натпревар добиен по [[Изведување пенали (фудбал)|изведување на пенали]] против [[ФК Торонто]]. Во декември 2018 година, Ролдан се согласил на петгодишно продолжување на договорот со Саундерс за 4 милиони долари.<ref name="TNT20190531">{{cite news |work=[[Tacoma News Tribune]] |issn=1073-5860 |title=Seattle Sounders are betting the future belongs to Cristian Roldan |url=https://amp.thenewstribune.com/sports/soccer/mls/sounders-fc/article231007038.html |date=May 31, 2019 |first=Andrew |last=Hammond |access-date=December 20, 2025}}</ref> На 10 ноември 2019 година, Ролдан настапил во својот [[МЛС куп 2019|трет МЛС куп]] и трет пат против Торонто, каде по една победа и еден пораз овојпат Сиетл славеле уште една победа со резултат 3–1; тој бил вклучен во подготовката за првиот гол на неговиот тим, откако се судрил со [[Џонатан Осорио]], кој ја загубил топката, по што Саундерс дошле до водство со погодокот на [[Келвин Лирдам]].<ref>{{cite news |url=https://www.thestar.com/sports/tfc/2019/11/10/toronto-fc-cries-foul-after-mls-cup-letdown.html |title=Toronto FC cries foul after MLS Cup letdown |work=The Toronto Star |last1=Armstrong |first1=Laura |date=November 10, 2019 |access-date=November 11, 2019}}</ref> Три години подоцна, тој ги одигра сите осум натпревари на својата екипа на патот на Саундерс до титулата во [[КОНКАКАФ Лига на шампиони 2022|КОНКАКАФ Лигата на шампионите]], постигнувајќи еден гол и пет асистенции, и бил избран во Тимот на турнирот.<ref name="Times-WCRoster"/><ref name="CCL-BestXI"/> Во август 2022, тој бил подложен на операција на препоните за лекување на [[Синдром на болна препона|спортска хернија]], што била неговата прва поголема повреда во текот на неговата кариера.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=August 23, 2022 |title=Sounders star Cristian Roldan expected to miss 4-6 weeks after groin surgery |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-star-cristian-roldan-expected-to-miss-4-6-weeks-after-groin-surgery/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Тој се вратил во тимот за последни три натпревари од регуларната сезона, но неуспеал да им помогне на Саундерс да се квалификуваат за плејофот.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=October 1, 2022 |title=Sounders might not be in playoffs race, but Cristian Roldan still has something to play for |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-may-not-be-playing-for-playoffs-but-cristian-roldan-still-has-something-to-play-for/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Во јануари 2023 година, Ролдан го продолжил својот договор со Саундерс за уште пет години, заедно со Морис.<ref name="Times-Contract">{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=January 19, 2023 |title=After signing long-term deals with Sounders, Morris and Roldan are 'hungry' to keep winning |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/after-signing-long-term-deals-with-sounders-morris-and-roldan-are-hungry-to-keep-winning/ |work=The Seattle Times |accessdate=September 17, 2023}}</ref> Во летото 2025 година, Саундерс како победник на КОНКАКАФ Лигата на шампионите за 2022 година, имале право на учество на новото проширено издание на [[Светско клупско првенство во фудбал 2025|Светското клупско првенство]]; во групната фаза на турнирот тие играле со клубови како [[УЕФА Лига на шампиони 2024-2025|европскиот шампион]], {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}, потоа {{Fb team (N) Atletico Madrid}} и {{Fb team (N) Botafogo}}. Ролдан ги започнал како стартер сите три натпревари (постигнал и гол против Ботафого), но Саундерс претрпеле три порази и биле елиминирани од турнирот. Во август 2025, тој одиграл клучна улога во победничката кампања на Саундерс во [[Куп на лигите (МЛС и Примера Дивисион Мексико) 2025|Купот на лигите 2025]], каде ги одиграл сите 6 натпревари на својот тим вклучително и финалето, во кое Саундерс го совладале {{Fb team (N) Inter Miami}} со убедливи 3-0.<ref>{{cite web|url=https://www.espn.com/soccer/report/_/gameId/757636|title=Seattle Sounders beat Inter Miami, Messi to win Leagues Cu|publisher=espn|date=1 септември 2025|access-date=12 април 2025}}</ref> На 5 април 2026 година, Ролдан го одиграл својот 400-ти натпревар во дресот на Сиетл Саундерс во победата со 1-0 на гости над {{Fb team (N) Houston Dynamo}}.<ref>{{cite web|url=https://www.soundersfc.com/news/cristian-roldan-etches-name-deeper-into-sounders-history-with-400th-appearance-in-all-competitions|title=Cristian Roldan etches name deeper into Sounders history with 400th appearance in all competitions|language=en|publisher=Seattle Sounders FC|date=5 април 2026|access-date=12 април 2026}}</ref> ==Репрезентативна кариера== [[File:Cristian Roldan playing for the United States on June 6, 2019.jpg|thumb|upright|Ролдан играјќи за САД во 2019]] Ролдан го претставувал САД во [[Фудбалска репрезентација на САД под 20 години|селекцијата под 20 години]]. Тој исто така имал право да игра и за [[Фудбалска репрезентација на Гватемала|Гватемала]] или [[Фудбалска репрезентација на Ел Салвадор|Ел Салвадор]] преку потеклото на неговите родители,<ref>{{cite web|author1=Alicia Rodriguez|title=Could Seattle Sounders' Cristian Roldan play for Guatemala or El Salvador?|url=http://www.mlssoccer.com/post/2016/03/30/could-seattle-sounders-cristian-roldan-play-guatemala-or-el-salvador|website=MLSsoccer.com|access-date=November 28, 2016|date=March 30, 2016}}</ref> и во едно интервју споменал дека му биле понудени повици од сениорските репрезентации на двете нации.<ref>{{cite web|author1=Oficina de Comunicación MLS|title=Cristian Roldán: "Quiero jugar para una selección; tengo tres opciones, Guatemala, El Salvador y EEUU"|url=http://www.univision.com/deportes/futbol/mls/cristian-roldan-quiero-jugar-para-una-seleccion-tengo-tres-opciones-guatemala-el-salvador-y-eeuu|website=Univision.com|access-date=July 12, 2017|date=July 14, 2016}}</ref> На 12 јули 2017 година, тој бил вклучен во составот на [[Фудбалска репрезентација на САД|сениорската репрезентација на САД]] за [[КОНКАКАФ Голд куп 2017|КОНКАКАФ Голд купот 2017]]; во вториот натпревар од групната фаза на турнирот, Ролдан го направил своето деби за ''„Јенките“'' играјќи го целиот натпревар во победата над [[Фудбалска репрезентација на Мартиник|Мартиник]] со 3-2.<ref>{{cite web|author1=U.S. Soccer|title=Lineup Notes: MNT vs. Martinique – 2017 CONCACAF Gold Cup |url=http://www.ussoccer.com/stories/2017/07/12/23/48/20170712-news-mnt-v-martinique-starting-xi-lineup-notes-2017-concacaf-gold-cup-group-b-july-12|website=USSoccer.com|access-date=July 12, 2017|date=July 12, 2017}}</ref> Иако тоа бил неговиот единствен настап на турнирот, тој освоил победнички медал затоа што американците ја освоиле титулата. Две години подоцна, тој настапил на [[КОНКАКАФ Голд куп 2019|КОНКАКАФ Голд купот 2019]], каде имал многу поголема улога забележувајќи 4 настапи вклучително и во полуфиналето и финалето, последното загубено со 1-0 од {{NazNB|FUrep|MEX}}. Во 2021 година, тој бил повикан за своето [[КОНКАКАФ Голд куп 2021|трето континентално првенство]], играјќи пет натпревари (4 од нив како замена), а меѓу нив и финалето кое меѓу другото било реприза на она од пред две години, но овојпат американците му се реванширале на Мексико совладувајќи го со истиот резултат. Со тоа Ролдан го освоил својот втор победнички медал на КОНКАКАФ Голд куп турнирите. Во 2022 година, Ролдан и неговиот соиграч од Саундерс, Џордан Морис, биле повикани во конечниот состав на САД за [[Светско првенство во фудбал 2022|Светското првенство 2022]] во [[Катар]].<ref name="Times-WorldCup"/> Ролдан одиграл ограничен број минути за време на претходната квалификациска кампања за Светското првенство, но бил избран од [[Грег Берхалтер]] поради неговата лидерска улога на тренинзите и способноста да игра неколку улоги.<ref name="Times-WCRoster">{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=November 9, 2022 |title=Sounders FC stars Cristian Roldan and Jordan Morris earn spots on U.S. men's World Cup roster |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-stars-cristian-roldan-and-jordan-morris-earn-spot-on-us-mens-world-cup-roster/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref><ref>{{cite news |last=Tenorio |first=Paul |date=November 17, 2022 |title=At the World Cup, 'glue guys' can have a big impact without playing a minute |url=https://www.nytimes.com/athletic/3902596/2022/11/16/world-cup-glue-guys/ |work=[[The Athletic]] |url-access=subscription |access-date=November 20, 2022}}</ref> Сепак, иако бил повикан, тој не настапил во ниту еден натпревар на турнирот, кој за САД завршил во осминафиналето после поразот со 3-1 од {{NazNB|FUrep|NED}}. === Хронологија на репрезентативните настапи === {{Репрезентативни настапи|USA}} {{Cronopar|13-7-2017|Тампа|USA|3|2|MTQ|-|Gold Cup|2017|1º turno}} {{Cronopar|29-1-2018|Лос Анџелес|USA|0|0|BIH|-|Amichevole|13={{Sostout|68}}}} {{Cronopar|28-3-2018|Кери|USA|1|0|PAR|-|Amichevole|13={{Sostin|90}}|14=Кери (Северна Каролина)}} {{Cronopar|7-9-2018|Ист Ратерфорд|USA|0|2|BRA|-|Amichevole|13={{Sostin|83}}}} {{Cronopar|12-9-2018|Нешвил|USA|1|0|MEX|-|Amichevole|13={{Sostin|85}}}} {{Cronopar|28-1-2019|Финикс|USA|3|0|PAN|-|Amichevole}} {{Cronopar|2-2-2019|Сан Хосе|USA|2|0|CRI|-|Amichevole}} {{Cronopar|21-3-2019|Орландо|USA|1|0|ECU|-|Amichevole|13={{Sostin|68}}|14=Orlando (Florida)}} {{Cronopar|26-3-2019|Хјустон|USA|1|1|CHL|-|Amichevole|13={{Sostout|84}}}} {{Cronopar|6-6-2019|Вашингтон|USA|0|1|JAM|-|Amichevole|13={{Sostout|66}}}} {{Cronopar|10-6-2019|Синсинати|USA|0|3|VEN|-|Amichevole}} {{Cronopar|19-6-2019|Сент Пол|USA|4|0|GUY|-|Gold Cup|2019|1º turno|13={{Sostin|62}}}} {{Cronopar|26-6-2019|Канзас Сити|PAN|0|1|USA|-|Gold Cup|2019|1º turno|14=Kansas City (Kansas)}} {{Cronopar|3-7-2019|Нешвил|JAM|1|3|USA|-|Gold Cup|2019|Semifinale|13={{sostin|70}}}} {{Cronopar|7-7-2019|Чикаго|MEX|1|0|USA|-|Gold Cup|2019|Finale|13={{sostin|61}}}} {{Cronopar|11-9-2019|Мајами|USA|1|1|URU|-|Amichevole}} {{Cronopar|11-10-2019|Вашингтон|USA|7|0|CUB|-|CONCACAF Nations League|2019-2020|2º turno}} {{Cronopar|15-10-2019|Торонто|CAN|2|0|USA|-|CONCACAF Nations League|2019-2020|2º turno}} {{Cronopar|20-11-2019|Џорџтаун|CUB|0|4|USA|-|CONCACAF Nations League|2019-2020|2º turno|14=Џорџтаун (Кајмански Острови)}} {{Cronopar|1-2-2021|Орландо|USA|7|0|TTO|-|Amichevole|13={{sostin|64}}|14=Orlando (Florida)}} {{Cronopar|15-7-2021|Канзас Сити|MTQ|1|6|USA|-|Gold Cup|2021|1º turno|14=Канзас Сити (Канзас)}} {{Cronopar|18-7-2021|Канзас Сити|USA|1|0|CAN|-|Gold Cup|2021|1º turno|13={{Sostin|74}}|14=Канзас Сити (Канзас)}} {{Cronopar|25-7-2021|Арлинтон|USA|1|0|JAM|-|Gold Cup|2021|Quarti di finale|13={{Sostin|63}}|14=Арлингтон (Тексас)}} {{Cronopar|29-7-2021|Остин|QAT|0|1|USA|-|Gold Cup|2021|Semifinale|13={{Sostin|63}}}} {{Cronopar|1-8-2021|Парадајс|USA|1|0|MEX|-|Gold Cup|2021|Finale|dts|13={{Sostin|65}}|14=Парадајс (Невада)}} {{Cronopar|2-9-2021|Сан Салвадор|SLV|0|0|USA|-|QMondiali|2022|13={{Sostin|64}}}} {{Cronopar|5-9-2021|Нешвил|USA|1|1|CAN|-|QMondiali|2022|13={{Sostin|44}}}} {{Cronopar|8-9-2021|Сан Педро Сула|HON (1949-2022)|1|4|USA|-|QMondiali|2022|13={{Sostin|46}}}} {{Cronopar|10-10-2021|Панама|PAN|1|0|USA|-|QMondiali|2022|13={{Sostin|68}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|18-12-2021|Лос Анџелес|USA|1|0|BIH|-|Amichevole}} {{Cronopar|2-2-2022|Сент Пол|USA|3|0|HON (1949-2022)|-|QMondiali|2022|13={{Sostin|84}}}} {{Cronopar|11-6-2022|Остин|USA|5|0|GRN|-|CONCACAF Nations League|2022-2023|1º turno|13={{sostin|60}}}} {{Cronopar|24-6-2023|Чикаго|USA|1|1|JAM|-|Gold Cup|2023|1º turno|13={{Sostin|66}}}} {{Cronopar|28-6-2023|Сент Луис|SKN|0|6|USA|-|Gold Cup|2023|1º turno|13={{sostin|68}}}} {{Cronopar|2-7-2023|Шарлот|USA|6|0|TTO|-|Gold Cup|2023|1º turno|13={{Sostout|61}}}} {{Cronopar|9-7-2023|Синсинати|USA|2|2|CAN|-|Gold Cup|2023|Quarti di finale|dts|3 – 2|13={{Sostin|113}}}} {{Cronopar|12-7-2023|Сан Диего|USA|1|1|PAN|-|Gold Cup|2023|Semifinale|dts|4 – 5|13={{Sostin|63}}}} {{Cronopar|6-9-2025|Харисон|USA|0|2|KOR|-|Amichevole|13={{Sostin|62}}|14=Харисон (Њу Џерзи)}} {{Cronopar|9-9-2025|Колумбус|USA|2|0|JPN|-|Amichevole}} {{Cronopar|10-10-2025|Остин|USA|1|1|ECU|-|Amichevole|13={{Sostin|73}}}} {{Cronopar|14-10-2025|Комерс Сити|USA|2|1|AUS|-|Amichevole|13={{Sostout|76}}}} {{Cronopar|15-11-2025|Честер|USA|2|1|PAR|-|Amichevole|13={{suboff|75}} {{yel|90+4}} <ref>Добил жолт картон додека бил на клупа.</ref>|14=Честер (Пенсилванија)}} {{Cronopar|18-11-2025|Тампа|USA|5|1|URU|-|Amichevole|13={{subon|89}}}} {{Cronopar|28-3-2026|Атланта|USA|2|5|BEL|-|Amichevole|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|31-3-2026|Атланта|USA|0|2|PRT|-|Amichevole|13={{subon|79}}}} {{Cronofin|45|0}} ==Титули== ===Клупски=== ====Сиетл Саундерс==== *'''[[МЛС куп]]''' : 2 : [[МЛС 2016|2016]], [[МЛС 2019|2019]] *'''[[КОНКАКАФ Лига на шампиони]]''' : 1 : 2022 *'''[[Куп на лигите (МЛС и Примера Дивисион Мексико)|Куп на лигите]]''' : 1 : 2025 ===Репрезентативни=== ; САД *'''{{Трофеј-КОНКАКАФ Голд куп}} [[КОНКАКАФ Голд куп]]''' : 2 : [[КОНКАКАФ Голд куп 2017|2017]], [[КОНКАКАФ Голд куп 2021|2021]] ==Наводи== {{наводи}} {{Состав на ФК Сиетл Саундерс}} {{Состав на САД на КОНКАКАФ Голд куп 2019}} {{Состав на САД на СП фудбал 2022}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ролдан, Кристијан}} [[Категорија:Родени во 1995 година]] [[Категорија:Американски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сиетл Саундерс]] f7ex3zyzvcfrcv9artt9nmzsiv9k2hw 5538070 5538069 2026-04-12T12:55:17Z Carshalton 30527 /* Хронологија на репрезентативните настапи */ 5538070 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 |playername = Кристијан Ролдан |image = [[Податотека:Cristian Roldan USMNT v Belgium Mar 28 2026-50 (cropped).jpg|200px]] |fullname = Кристијан Ролдан<ref>{{cite web |url=http://cloudfront.bernews.com/wp-content/uploads/2019/05/2019_Concacaf_Gold_Cup_Preliminary_Lists_May_20.pdf |title=40-Player National Team Roster: 2019 Concacaf Gold Cup: United States |publisher=CONCACAF |page=16 |access-date=May 21, 2019 |via=Bernews}}</ref> |dateofbirth = {{birth date and age|df=y|1995|6|3}} |cityofbirth = [[Артижа (Калифорнија)|Артижа]] |countryofbirth = [[САД]] |nationality = {{flagsport|USA}} [[САД]] |height = {{height|m=1.72}}<ref name="FIFA 2022">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce44/pdf/SquadLists-English.pdf |title=FIFA World Cup Qatar 2022: List of players: United States |publisher=[[FIFA]] |page=31 |date=November 15, 2022 |access-date=November 24, 2022}}</ref> |position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] |currentclub = {{Fb team Seattle Sounders FC}} |clubnumber = 7 |youthyears1= 2013–2014 |youthclubs1= {{симбол2|600px bisection vertical HEX-D4AF37 HEX-6229A3.svg}} [[Вашингтонски универзитет|Вашингтон Хаскис]] |years1 = 2013-2014 |caps1= 13 |goals1= 6 |clubs1 = {{симбол2|600px bisection Red Black.svg}} [[Вашингтон Кросфајр]] |years2 = 2015 |caps2= 1 |goals2= 1 |clubs2 = {{Fb team Seattle Sounders FC 2}} |years3 = 2015- |caps3= 313 |goals3= 38 |clubs3 = {{Fb team Seattle Sounders FC}} |nationalyears1 =2014-2015 |nationalcaps1= 2 |nationalgoals1= 0 |nationalteam1= {{flagsport|USA}} [[Фудбалска репрезентација на САД под 20 години|САД 20]] |nationalyears2 =2017- |nationalcaps2= 45 |nationalgoals2= 0 |nationalteam2= {{flagsport|USA}} [[Фудбалска репрезентација на САД|САД]] }} '''Кристијан Ролдан''' (роден на [[3 јуни]] [[1995]], во [[Артижа (Калифорнија)|Артижа]]) — [[Американци|американски]] [[фудбал]]ер, [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]] на {{Fb team (N) Seattle Sounders FC}} и на [[Фудбалска репрезентација на САД|американската репрезентација]]. ==Клупска кариера== ===Колеџ и аматерска кариера=== Ролдан бил прогласен за [[Gatorade Награди за играч на годината#Фудбал|Gatorade Национален играч на годината]] за 2013 година, додека учел во [[Средно училиште Ел Ранчо|Средното училиште Ел Ранчо]] во [[Пико Ривера (Калифорнија)|Пико Ривера]], [[Калифорнија]].<ref>{{cite news|title=Cristian Roldan named Gatorade National Boys Soccer Player of the Year |url=http://usatodayhss.com/2013/cristian-roldan-named-gatorade-national-boys-soccer-player-of-the-year |website=USA Today High School Sports |date=May 20, 2013 |access-date=May 20, 2013}}</ref> Тој ги одбил поканите од [[ФК Лос Анџелес Галакси|ЛА Галакси]] и [[ФК Чивас САД|Чивас]] да се приклучи на нивните академии и ги предводел Ел Ранчо Донс до сезона без пораз со 26 победи.<ref name="Times-Path">{{cite news |last=Baker |first=Geoff |date=April 23, 2017 |title=How the Sounders' Cristian Roldan struck his own path in Pico Rivera |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/how-the-sounders-cristian-roldan-struck-his-own-path-in-pico-rivera/ |work=[[The Seattle Times]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Во неговата трета година, тој постигнал 21 гол и имал 21 асистенција за Ел Ранчо, а исто така играл и за младинскиот клуб Унион Индепендиенте.<ref name="SI-Draft">{{cite magazine |last=Bird |first=Liviu |date=January 15, 2015 |title=Cristian Roldan's up-and-down draft day ends in ideal Seattle destination |url=https://www.si.com/soccer/2015/01/15/cristian-roldan-seattle-sounders-mls-superdraft |magazine=[[Sports Illustrated]] |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Во текот на сезоната 2012–2013, тој постигнал 54 гола и имал 30 асистенции и го предводел Ел Ранчо до регионалното средношколско првенство.<ref name="Times-Path"/><ref name="LATimes-Dream">{{cite news |last=Jiménez |first=Soudi |date=November 18, 2022 |title=Central American immigrants' World Cup dream comes true with Cristian Roldán of Team USA |url=https://www.latimes.com/california/story/2022-11-18/immigrant-world-cup-dreams-come-true-cristian-roldan-parents |work=[[Los Angeles Times]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Ролдан бил скаутиран од [[Вашингтонски универзитет|Универзитетот во Вашингтон]] на турнир во [[Сан Диего]] и ја поминал својата колеџ кариера со Вашингтон Хаскис.<ref name="LATimes-Dream"/> Во неговите две сезони во колеџ фудбалот, Ролдан одиграл вкупно 41 натпревар и постигнал 10 гола и седум асистенции, помагајќи му на тимот да ја освои титулата во Пацифик-12 конференцијата во 2013 година.<ref name="LATimes-Dream"/><ref>{{cite news |last=Camargo |first=Alberto |date=November 9, 2022 |title=The college careers of 8 USMNT World Cup players |url=https://www.ncaa.com/news/soccer-men/article/2022-11-09/college-careers-8-usmnt-world-cup-players |work=NCAA.com |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Тој бил прогласен за бруцош на годината во конференцијата за 2013 година, победувајќи го својот иден соиграч од Саундерс, [[Џордан Морис]] од [[Стенфорд Кардинал]].<ref name="Times-WorldCup">{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=November 19, 2022 |title=How Sounders standouts Cristian Roldan and Jordan Morris realized their World Cup dream |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/how-sounders-standouts-cristian-roldan-and-jordan-morris-realized-their-world-cup-dream/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> За време на меѓусезоната во колеџот, Ролдан играл во [[Премиер развојна лига (САД)|Премиер развојната лига]] за [[Вашингтон Кросфајр]].<ref>{{cite web|title=2013 Washington Crossfire stats|url=http://www.uslpdl.com/teams/2013/13598705.html#STATS|website=USLPDL.com|publisher=Premier Development League|access-date=April 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402130851/http://uslpdl.com/teams/2013/13598705.html#STATS|archive-date=April 2, 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=2014 Washington Crossfire stats|url=http://www.uslpdl.com/teams/2014/13598705.html#STATS|website=USLPDL.com|publisher=Premier Development League|access-date=April 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208055718/http://www.uslpdl.com/teams/2014/13598705.html#STATS|archive-date=December 8, 2015|url-status=dead}}</ref> Тој се приклучил на тимот во 2013 година, како дел од подготовките за приклучување кон Хаскис.<ref>{{cite news |last=Eskilson |first=J.R. |date=July 19, 2013 |title=Roldan's mystery makes him exciting |url=https://www.topdrawersoccer.com/college-soccer-articles/roldans-mystery-makes-him-exciting_aid29034 |work=[[TopDrawerSoccer.com]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Ролдан, исто така, играл за тимот на Портланд Тимберс под 23 години во [[MLS Homegrown Game]] во 2014 година.<ref>{{cite magazine |last=Bird |first=Liviu |date=August 5, 2014 |title=Game of the future: Three thoughts on inaugural MLS Homegrown Game |url=https://www.si.com/soccer/2014/08/05/three-thoughts-inaugural-mls-homegrown-game |magazine=Sports Illustrated |accessdate=November 20, 2022}}</ref> ===Професионална кариера=== ====Сиетл Саундерс==== На 8 јануари 2015 година, било објавено дека Ролдан го напуштил колеџот порано за да потпише [[Generation Adidas]] договор со [[МЛС]] лигата.<ref>{{cite web|title=Major League Soccer announces 2015 Generation adidas class|url=http://www.mlssoccer.com/news/article/2015/01/08/major-league-soccer-announces-2015-generation-adidas-class|website=MLSsoccer.com|publisher=Major League Soccer|access-date=April 8, 2015|date=January 8, 2015|archive-date=January 22, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150122235423/http://www.mlssoccer.com/news/article/2015/01/08/major-league-soccer-announces-2015-generation-adidas-class|url-status=dead}}</ref> Иако се очекувало да биде избран рано на [[МЛС Супердрафт 2015|МЛС Супердрафтот 2015]], тој бил избран дури кон крајот на првата рунда како 16-ти пик од [[ФК Сиетл Саундерс|Сиетл Саундерс]].<ref name="SI-Draft"/><ref>{{cite web|title=Sounders FC Selects Cristian Roldan in First Round of 2015 MLS SuperDraft|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/01/15/sounders-fc-selects-cristian-roldan-first-round-2015-mls-superdraft|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=March 8, 2015|date=January 15, 2015}}</ref> Саундерс направиле размена со {{Fb team (N) Real Salt Lake}} за правото на пик на драфтот и го скаутирале Ролдан за време на тренинзите со тимот во текот на оф-сезоната. Откако двапати настапил како замена во првите две кола од сезоната против {{Fb team (N) New England Revolution}} и {{Fb team (N) San Jose Earthquakes}}, Ролдан настапил како замена за придружниот клуб на Саундерс во [[УСЛ]] Сиетл Саундерс 2 на 21 март и постигнал гол во 89-тата минута во победата од 4–2 над актуелниот шампион во првенството, [[ФК Сакраменто Репаблик|Сакраменто Репаблик]].<ref>{{cite web|title=Match Recap: Sounders FC 2 earns 4–2 win over Sacramento in inaugural match|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/03/21/match-recap-sounders-fc-2-earns-4-2-win-over-sacramento-inaugural-match|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=April 8, 2015|date=March 21, 2015}}</ref> Поради повреди и репрезентативни повици, тој го направи својот прв старт во МЛС на 29 март во ремито без голови на гости против [[ФК Далас]].<ref>{{cite web|title=Sounders FC and FC Dallas play to a scoreless stalemate|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/03/28/sounders-fc-and-fc-dallas-play-scoreless-stalemate|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=April 8, 2015|date=March 28, 2015}}</ref> [[File:Cristian Roldan.jpg|left|thumb|Ролдан со Саундерс во 2017]] Ролдан се развил плејмејкер играч од средниот ред и заработил редовно место во почетната постава под водството на тренерот [[Зиги Шмид]], по неговите претходни настапи како „влијателна замена“.<ref name="Times-Rising2015">{{cite news |last=Pentz |first=Matt |date=June 5, 2015 |title=First-round pick Cristian Roldan a rising star on Sounders squad |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/first-round-pick-cristian-roldan-a-rising-star-on-sounders-squad/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Тој бил споредуван со капитенот и дефанзивниот играч од средниот ред [[Освалдо Алонсо]], кого Ролдан го сметал за ментор и на крајот го заменил во тимот.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=May 3, 2019 |title=For Sounders' Cristian Roldan, relief and excitement ahead of match vs. friend, mentor Osvaldo Alonso |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/for-sounders-cristian-roldan-relief-and-excitement-ahead-of-match-vs-friend-mentor-osvaldo-alonso/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Својот прв гол во кариерата во МЛС, Ролдан го постигнал на 13 јули 2016 година, за време на победата од 5–0 над ФК Далас.<ref>{{cite web|url=http://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-enjoy-an-easy-5-0-victory-over-dallas-until-losing-clint-dempsey-to-a-red-card/|title=Sounders enjoy an easy 5-0 victory over Dallas, until losing Clint Dempsey to a red card|author=Matt Pentz|date=July 13, 2016|work=The Seattle Times|access-date=December 28, 2016}}</ref> Во првите години во клубот, тој се спријателил со соиграчот, исто така [[руки]], Џордан Морис - претходно негов колеџ ривал - партнерство на теренот кое било наречено „Џорстијан Мордан“.<ref name="Times-WorldCup"/><ref>{{cite news |last=Castillo |first=Arielle |date=July 7, 2017 |title=Morris, Roldan providing mutual support at US national team summer camp |url=https://www.mlssoccer.com/news/morris-roldan-providing-mutual-support-us-national-team-summer-camp |work=MLSsoccer.com |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Веќе во својата втора сезона Ролдан го освоил [[МЛС куп]]от, играјќи го целиот натпревар добиен по [[Изведување пенали (фудбал)|изведување на пенали]] против [[ФК Торонто]]. Во декември 2018 година, Ролдан се согласил на петгодишно продолжување на договорот со Саундерс за 4 милиони долари.<ref name="TNT20190531">{{cite news |work=[[Tacoma News Tribune]] |issn=1073-5860 |title=Seattle Sounders are betting the future belongs to Cristian Roldan |url=https://amp.thenewstribune.com/sports/soccer/mls/sounders-fc/article231007038.html |date=May 31, 2019 |first=Andrew |last=Hammond |access-date=December 20, 2025}}</ref> На 10 ноември 2019 година, Ролдан настапил во својот [[МЛС куп 2019|трет МЛС куп]] и трет пат против Торонто, каде по една победа и еден пораз овојпат Сиетл славеле уште една победа со резултат 3–1; тој бил вклучен во подготовката за првиот гол на неговиот тим, откако се судрил со [[Џонатан Осорио]], кој ја загубил топката, по што Саундерс дошле до водство со погодокот на [[Келвин Лирдам]].<ref>{{cite news |url=https://www.thestar.com/sports/tfc/2019/11/10/toronto-fc-cries-foul-after-mls-cup-letdown.html |title=Toronto FC cries foul after MLS Cup letdown |work=The Toronto Star |last1=Armstrong |first1=Laura |date=November 10, 2019 |access-date=November 11, 2019}}</ref> Три години подоцна, тој ги одигра сите осум натпревари на својата екипа на патот на Саундерс до титулата во [[КОНКАКАФ Лига на шампиони 2022|КОНКАКАФ Лигата на шампионите]], постигнувајќи еден гол и пет асистенции, и бил избран во Тимот на турнирот.<ref name="Times-WCRoster"/><ref name="CCL-BestXI"/> Во август 2022, тој бил подложен на операција на препоните за лекување на [[Синдром на болна препона|спортска хернија]], што била неговата прва поголема повреда во текот на неговата кариера.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=August 23, 2022 |title=Sounders star Cristian Roldan expected to miss 4-6 weeks after groin surgery |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-star-cristian-roldan-expected-to-miss-4-6-weeks-after-groin-surgery/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Тој се вратил во тимот за последни три натпревари од регуларната сезона, но неуспеал да им помогне на Саундерс да се квалификуваат за плејофот.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=October 1, 2022 |title=Sounders might not be in playoffs race, but Cristian Roldan still has something to play for |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-may-not-be-playing-for-playoffs-but-cristian-roldan-still-has-something-to-play-for/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Во јануари 2023 година, Ролдан го продолжил својот договор со Саундерс за уште пет години, заедно со Морис.<ref name="Times-Contract">{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=January 19, 2023 |title=After signing long-term deals with Sounders, Morris and Roldan are 'hungry' to keep winning |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/after-signing-long-term-deals-with-sounders-morris-and-roldan-are-hungry-to-keep-winning/ |work=The Seattle Times |accessdate=September 17, 2023}}</ref> Во летото 2025 година, Саундерс како победник на КОНКАКАФ Лигата на шампионите за 2022 година, имале право на учество на новото проширено издание на [[Светско клупско првенство во фудбал 2025|Светското клупско првенство]]; во групната фаза на турнирот тие играле со клубови како [[УЕФА Лига на шампиони 2024-2025|европскиот шампион]], {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}, потоа {{Fb team (N) Atletico Madrid}} и {{Fb team (N) Botafogo}}. Ролдан ги започнал како стартер сите три натпревари (постигнал и гол против Ботафого), но Саундерс претрпеле три порази и биле елиминирани од турнирот. Во август 2025, тој одиграл клучна улога во победничката кампања на Саундерс во [[Куп на лигите (МЛС и Примера Дивисион Мексико) 2025|Купот на лигите 2025]], каде ги одиграл сите 6 натпревари на својот тим вклучително и финалето, во кое Саундерс го совладале {{Fb team (N) Inter Miami}} со убедливи 3-0.<ref>{{cite web|url=https://www.espn.com/soccer/report/_/gameId/757636|title=Seattle Sounders beat Inter Miami, Messi to win Leagues Cu|publisher=espn|date=1 септември 2025|access-date=12 април 2025}}</ref> На 5 април 2026 година, Ролдан го одиграл својот 400-ти натпревар во дресот на Сиетл Саундерс во победата со 1-0 на гости над {{Fb team (N) Houston Dynamo}}.<ref>{{cite web|url=https://www.soundersfc.com/news/cristian-roldan-etches-name-deeper-into-sounders-history-with-400th-appearance-in-all-competitions|title=Cristian Roldan etches name deeper into Sounders history with 400th appearance in all competitions|language=en|publisher=Seattle Sounders FC|date=5 април 2026|access-date=12 април 2026}}</ref> ==Репрезентативна кариера== [[File:Cristian Roldan playing for the United States on June 6, 2019.jpg|thumb|upright|Ролдан играјќи за САД во 2019]] Ролдан го претставувал САД во [[Фудбалска репрезентација на САД под 20 години|селекцијата под 20 години]]. Тој исто така имал право да игра и за [[Фудбалска репрезентација на Гватемала|Гватемала]] или [[Фудбалска репрезентација на Ел Салвадор|Ел Салвадор]] преку потеклото на неговите родители,<ref>{{cite web|author1=Alicia Rodriguez|title=Could Seattle Sounders' Cristian Roldan play for Guatemala or El Salvador?|url=http://www.mlssoccer.com/post/2016/03/30/could-seattle-sounders-cristian-roldan-play-guatemala-or-el-salvador|website=MLSsoccer.com|access-date=November 28, 2016|date=March 30, 2016}}</ref> и во едно интервју споменал дека му биле понудени повици од сениорските репрезентации на двете нации.<ref>{{cite web|author1=Oficina de Comunicación MLS|title=Cristian Roldán: "Quiero jugar para una selección; tengo tres opciones, Guatemala, El Salvador y EEUU"|url=http://www.univision.com/deportes/futbol/mls/cristian-roldan-quiero-jugar-para-una-seleccion-tengo-tres-opciones-guatemala-el-salvador-y-eeuu|website=Univision.com|access-date=July 12, 2017|date=July 14, 2016}}</ref> На 12 јули 2017 година, тој бил вклучен во составот на [[Фудбалска репрезентација на САД|сениорската репрезентација на САД]] за [[КОНКАКАФ Голд куп 2017|КОНКАКАФ Голд купот 2017]]; во вториот натпревар од групната фаза на турнирот, Ролдан го направил своето деби за ''„Јенките“'' играјќи го целиот натпревар во победата над [[Фудбалска репрезентација на Мартиник|Мартиник]] со 3-2.<ref>{{cite web|author1=U.S. Soccer|title=Lineup Notes: MNT vs. Martinique – 2017 CONCACAF Gold Cup |url=http://www.ussoccer.com/stories/2017/07/12/23/48/20170712-news-mnt-v-martinique-starting-xi-lineup-notes-2017-concacaf-gold-cup-group-b-july-12|website=USSoccer.com|access-date=July 12, 2017|date=July 12, 2017}}</ref> Иако тоа бил неговиот единствен настап на турнирот, тој освоил победнички медал затоа што американците ја освоиле титулата. Две години подоцна, тој настапил на [[КОНКАКАФ Голд куп 2019|КОНКАКАФ Голд купот 2019]], каде имал многу поголема улога забележувајќи 4 настапи вклучително и во полуфиналето и финалето, последното загубено со 1-0 од {{NazNB|FUrep|MEX}}. Во 2021 година, тој бил повикан за своето [[КОНКАКАФ Голд куп 2021|трето континентално првенство]], играјќи пет натпревари (4 од нив како замена), а меѓу нив и финалето кое меѓу другото било реприза на она од пред две години, но овојпат американците му се реванширале на Мексико совладувајќи го со истиот резултат. Со тоа Ролдан го освоил својот втор победнички медал на КОНКАКАФ Голд куп турнирите. Во 2022 година, Ролдан и неговиот соиграч од Саундерс, Џордан Морис, биле повикани во конечниот состав на САД за [[Светско првенство во фудбал 2022|Светското првенство 2022]] во [[Катар]].<ref name="Times-WorldCup"/> Ролдан одиграл ограничен број минути за време на претходната квалификациска кампања за Светското првенство, но бил избран од [[Грег Берхалтер]] поради неговата лидерска улога на тренинзите и способноста да игра неколку улоги.<ref name="Times-WCRoster">{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=November 9, 2022 |title=Sounders FC stars Cristian Roldan and Jordan Morris earn spots on U.S. men's World Cup roster |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-stars-cristian-roldan-and-jordan-morris-earn-spot-on-us-mens-world-cup-roster/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref><ref>{{cite news |last=Tenorio |first=Paul |date=November 17, 2022 |title=At the World Cup, 'glue guys' can have a big impact without playing a minute |url=https://www.nytimes.com/athletic/3902596/2022/11/16/world-cup-glue-guys/ |work=[[The Athletic]] |url-access=subscription |access-date=November 20, 2022}}</ref> Сепак, иако бил повикан, тој не настапил во ниту еден натпревар на турнирот, кој за САД завршил во осминафиналето после поразот со 3-1 од {{NazNB|FUrep|NED}}. === Хронологија на репрезентативните настапи === {{Репрезентативни настапи|USA}} {{Cronopar|13-7-2017|Тампа|USA|3|2|MTQ|-|Gold Cup|2017|1º turno}} {{Cronopar|29-1-2018|Лос Анџелес|USA|0|0|BIH|-|Amichevole|13={{Sostout|68}}}} {{Cronopar|28-3-2018|Кери|USA|1|0|PAR|-|Amichevole|13={{Sostin|90}}|14=Кери (Северна Каролина)}} {{Cronopar|7-9-2018|Ист Ратерфорд|USA|0|2|BRA|-|Amichevole|13={{Sostin|83}}}} {{Cronopar|12-9-2018|Нешвил|USA|1|0|MEX|-|Amichevole|13={{Sostin|85}}}} {{Cronopar|28-1-2019|Финикс|USA|3|0|PAN|-|Amichevole}} {{Cronopar|2-2-2019|Сан Хосе|USA|2|0|CRI|-|Amichevole}} {{Cronopar|21-3-2019|Орландо|USA|1|0|ECU|-|Amichevole|13={{Sostin|68}}|14=Orlando (Florida)}} {{Cronopar|26-3-2019|Хјустон|USA|1|1|CHL|-|Amichevole|13={{Sostout|84}}}} {{Cronopar|6-6-2019|Вашингтон|USA|0|1|JAM|-|Amichevole|13={{Sostout|66}}}} {{Cronopar|10-6-2019|Синсинати|USA|0|3|VEN|-|Amichevole}} {{Cronopar|19-6-2019|Сент Пол|USA|4|0|GUY|-|Gold Cup|2019|1º turno|13={{Sostin|62}}}} {{Cronopar|26-6-2019|Канзас Сити|PAN|0|1|USA|-|Gold Cup|2019|1º turno|14=Kansas City (Kansas)}} {{Cronopar|3-7-2019|Нешвил|JAM|1|3|USA|-|Gold Cup|2019|Semifinale|13={{sostin|70}}}} {{Cronopar|7-7-2019|Чикаго|MEX|1|0|USA|-|Gold Cup|2019|Finale|13={{sostin|61}}}} {{Cronopar|11-9-2019|Мајами|USA|1|1|URU|-|Amichevole}} {{Cronopar|11-10-2019|Вашингтон|USA|7|0|CUB|-|CONCACAF Nations League|2019-2020|2º turno}} {{Cronopar|15-10-2019|Торонто|CAN|2|0|USA|-|CONCACAF Nations League|2019-2020|2º turno}} {{Cronopar|20-11-2019|Џорџтаун|CUB|0|4|USA|-|CONCACAF Nations League|2019-2020|2º turno|14=Џорџтаун (Кајмански Острови)}} {{Cronopar|1-2-2021|Орландо|USA|7|0|TTO|-|Amichevole|13={{sostin|64}}|14=Орландо (Флорида)}} {{Cronopar|15-7-2021|Канзас Сити|MTQ|1|6|USA|-|Gold Cup|2021|1º turno|14=Канзас Сити (Канзас)}} {{Cronopar|18-7-2021|Канзас Сити|USA|1|0|CAN|-|Gold Cup|2021|1º turno|13={{Sostin|74}}|14=Канзас Сити (Канзас)}} {{Cronopar|25-7-2021|Арлинтон|USA|1|0|JAM|-|Gold Cup|2021|Quarti di finale|13={{Sostin|63}}|14=Арлингтон (Тексас)}} {{Cronopar|29-7-2021|Остин|QAT|0|1|USA|-|Gold Cup|2021|Semifinale|13={{Sostin|63}}}} {{Cronopar|1-8-2021|Парадајс|USA|1|0|MEX|-|Gold Cup|2021|Finale|dts|13={{Sostin|65}}|14=Парадајс (Невада)}} {{Cronopar|2-9-2021|Сан Салвадор|SLV|0|0|USA|-|QMondiali|2022|13={{Sostin|64}}}} {{Cronopar|5-9-2021|Нешвил|USA|1|1|CAN|-|QMondiali|2022|13={{Sostin|44}}}} {{Cronopar|8-9-2021|Сан Педро Сула|HON (1949-2022)|1|4|USA|-|QMondiali|2022|13={{Sostin|46}}}} {{Cronopar|10-10-2021|Панама|PAN|1|0|USA|-|QMondiali|2022|13={{Sostin|68}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|18-12-2021|Лос Анџелес|USA|1|0|BIH|-|Amichevole}} {{Cronopar|2-2-2022|Сент Пол|USA|3|0|HON (1949-2022)|-|QMondiali|2022|13={{Sostin|84}}}} {{Cronopar|11-6-2022|Остин|USA|5|0|GRN|-|CONCACAF Nations League|2022-2023|1º turno|13={{sostin|60}}}} {{Cronopar|24-6-2023|Чикаго|USA|1|1|JAM|-|Gold Cup|2023|1º turno|13={{Sostin|66}}}} {{Cronopar|28-6-2023|Сент Луис|SKN|0|6|USA|-|Gold Cup|2023|1º turno|13={{sostin|68}}}} {{Cronopar|2-7-2023|Шарлот|USA|6|0|TTO|-|Gold Cup|2023|1º turno|13={{Sostout|61}}}} {{Cronopar|9-7-2023|Синсинати|USA|2|2|CAN|-|Gold Cup|2023|Quarti di finale|dts|3 – 2|13={{Sostin|113}}}} {{Cronopar|12-7-2023|Сан Диего|USA|1|1|PAN|-|Gold Cup|2023|Semifinale|dts|4 – 5|13={{Sostin|63}}}} {{Cronopar|6-9-2025|Харисон|USA|0|2|KOR|-|Amichevole|13={{Sostin|62}}|14=Харисон (Њу Џерзи)}} {{Cronopar|9-9-2025|Колумбус|USA|2|0|JPN|-|Amichevole}} {{Cronopar|10-10-2025|Остин|USA|1|1|ECU|-|Amichevole|13={{Sostin|73}}}} {{Cronopar|14-10-2025|Комерс Сити|USA|2|1|AUS|-|Amichevole|13={{Sostout|76}}}} {{Cronopar|15-11-2025|Честер|USA|2|1|PAR|-|Amichevole|13={{suboff|75}} {{yel|90+4}} <ref>Добил жолт картон додека бил на клупа.</ref>|14=Честер (Пенсилванија)}} {{Cronopar|18-11-2025|Тампа|USA|5|1|URU|-|Amichevole|13={{subon|89}}}} {{Cronopar|28-3-2026|Атланта|USA|2|5|BEL|-|Amichevole|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|31-3-2026|Атланта|USA|0|2|PRT|-|Amichevole|13={{subon|79}}}} {{Cronofin|45|0}} ==Титули== ===Клупски=== ====Сиетл Саундерс==== *'''[[МЛС куп]]''' : 2 : [[МЛС 2016|2016]], [[МЛС 2019|2019]] *'''[[КОНКАКАФ Лига на шампиони]]''' : 1 : 2022 *'''[[Куп на лигите (МЛС и Примера Дивисион Мексико)|Куп на лигите]]''' : 1 : 2025 ===Репрезентативни=== ; САД *'''{{Трофеј-КОНКАКАФ Голд куп}} [[КОНКАКАФ Голд куп]]''' : 2 : [[КОНКАКАФ Голд куп 2017|2017]], [[КОНКАКАФ Голд куп 2021|2021]] ==Наводи== {{наводи}} {{Состав на ФК Сиетл Саундерс}} {{Состав на САД на КОНКАКАФ Голд куп 2019}} {{Состав на САД на СП фудбал 2022}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ролдан, Кристијан}} [[Категорија:Родени во 1995 година]] [[Категорија:Американски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сиетл Саундерс]] rwpdexnsjkvt9eijhut4xqfcyxobg5c 5538071 5538070 2026-04-12T12:58:52Z Carshalton 30527 /* Хронологија на репрезентативните настапи */ 5538071 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 |playername = Кристијан Ролдан |image = [[Податотека:Cristian Roldan USMNT v Belgium Mar 28 2026-50 (cropped).jpg|200px]] |fullname = Кристијан Ролдан<ref>{{cite web |url=http://cloudfront.bernews.com/wp-content/uploads/2019/05/2019_Concacaf_Gold_Cup_Preliminary_Lists_May_20.pdf |title=40-Player National Team Roster: 2019 Concacaf Gold Cup: United States |publisher=CONCACAF |page=16 |access-date=May 21, 2019 |via=Bernews}}</ref> |dateofbirth = {{birth date and age|df=y|1995|6|3}} |cityofbirth = [[Артижа (Калифорнија)|Артижа]] |countryofbirth = [[САД]] |nationality = {{flagsport|USA}} [[САД]] |height = {{height|m=1.72}}<ref name="FIFA 2022">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce44/pdf/SquadLists-English.pdf |title=FIFA World Cup Qatar 2022: List of players: United States |publisher=[[FIFA]] |page=31 |date=November 15, 2022 |access-date=November 24, 2022}}</ref> |position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] |currentclub = {{Fb team Seattle Sounders FC}} |clubnumber = 7 |youthyears1= 2013–2014 |youthclubs1= {{симбол2|600px bisection vertical HEX-D4AF37 HEX-6229A3.svg}} [[Вашингтонски универзитет|Вашингтон Хаскис]] |years1 = 2013-2014 |caps1= 13 |goals1= 6 |clubs1 = {{симбол2|600px bisection Red Black.svg}} [[Вашингтон Кросфајр]] |years2 = 2015 |caps2= 1 |goals2= 1 |clubs2 = {{Fb team Seattle Sounders FC 2}} |years3 = 2015- |caps3= 313 |goals3= 38 |clubs3 = {{Fb team Seattle Sounders FC}} |nationalyears1 =2014-2015 |nationalcaps1= 2 |nationalgoals1= 0 |nationalteam1= {{flagsport|USA}} [[Фудбалска репрезентација на САД под 20 години|САД 20]] |nationalyears2 =2017- |nationalcaps2= 45 |nationalgoals2= 0 |nationalteam2= {{flagsport|USA}} [[Фудбалска репрезентација на САД|САД]] }} '''Кристијан Ролдан''' (роден на [[3 јуни]] [[1995]], во [[Артижа (Калифорнија)|Артижа]]) — [[Американци|американски]] [[фудбал]]ер, [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]] на {{Fb team (N) Seattle Sounders FC}} и на [[Фудбалска репрезентација на САД|американската репрезентација]]. ==Клупска кариера== ===Колеџ и аматерска кариера=== Ролдан бил прогласен за [[Gatorade Награди за играч на годината#Фудбал|Gatorade Национален играч на годината]] за 2013 година, додека учел во [[Средно училиште Ел Ранчо|Средното училиште Ел Ранчо]] во [[Пико Ривера (Калифорнија)|Пико Ривера]], [[Калифорнија]].<ref>{{cite news|title=Cristian Roldan named Gatorade National Boys Soccer Player of the Year |url=http://usatodayhss.com/2013/cristian-roldan-named-gatorade-national-boys-soccer-player-of-the-year |website=USA Today High School Sports |date=May 20, 2013 |access-date=May 20, 2013}}</ref> Тој ги одбил поканите од [[ФК Лос Анџелес Галакси|ЛА Галакси]] и [[ФК Чивас САД|Чивас]] да се приклучи на нивните академии и ги предводел Ел Ранчо Донс до сезона без пораз со 26 победи.<ref name="Times-Path">{{cite news |last=Baker |first=Geoff |date=April 23, 2017 |title=How the Sounders' Cristian Roldan struck his own path in Pico Rivera |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/how-the-sounders-cristian-roldan-struck-his-own-path-in-pico-rivera/ |work=[[The Seattle Times]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Во неговата трета година, тој постигнал 21 гол и имал 21 асистенција за Ел Ранчо, а исто така играл и за младинскиот клуб Унион Индепендиенте.<ref name="SI-Draft">{{cite magazine |last=Bird |first=Liviu |date=January 15, 2015 |title=Cristian Roldan's up-and-down draft day ends in ideal Seattle destination |url=https://www.si.com/soccer/2015/01/15/cristian-roldan-seattle-sounders-mls-superdraft |magazine=[[Sports Illustrated]] |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Во текот на сезоната 2012–2013, тој постигнал 54 гола и имал 30 асистенции и го предводел Ел Ранчо до регионалното средношколско првенство.<ref name="Times-Path"/><ref name="LATimes-Dream">{{cite news |last=Jiménez |first=Soudi |date=November 18, 2022 |title=Central American immigrants' World Cup dream comes true with Cristian Roldán of Team USA |url=https://www.latimes.com/california/story/2022-11-18/immigrant-world-cup-dreams-come-true-cristian-roldan-parents |work=[[Los Angeles Times]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Ролдан бил скаутиран од [[Вашингтонски универзитет|Универзитетот во Вашингтон]] на турнир во [[Сан Диего]] и ја поминал својата колеџ кариера со Вашингтон Хаскис.<ref name="LATimes-Dream"/> Во неговите две сезони во колеџ фудбалот, Ролдан одиграл вкупно 41 натпревар и постигнал 10 гола и седум асистенции, помагајќи му на тимот да ја освои титулата во Пацифик-12 конференцијата во 2013 година.<ref name="LATimes-Dream"/><ref>{{cite news |last=Camargo |first=Alberto |date=November 9, 2022 |title=The college careers of 8 USMNT World Cup players |url=https://www.ncaa.com/news/soccer-men/article/2022-11-09/college-careers-8-usmnt-world-cup-players |work=NCAA.com |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Тој бил прогласен за бруцош на годината во конференцијата за 2013 година, победувајќи го својот иден соиграч од Саундерс, [[Џордан Морис]] од [[Стенфорд Кардинал]].<ref name="Times-WorldCup">{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=November 19, 2022 |title=How Sounders standouts Cristian Roldan and Jordan Morris realized their World Cup dream |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/how-sounders-standouts-cristian-roldan-and-jordan-morris-realized-their-world-cup-dream/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> За време на меѓусезоната во колеџот, Ролдан играл во [[Премиер развојна лига (САД)|Премиер развојната лига]] за [[Вашингтон Кросфајр]].<ref>{{cite web|title=2013 Washington Crossfire stats|url=http://www.uslpdl.com/teams/2013/13598705.html#STATS|website=USLPDL.com|publisher=Premier Development League|access-date=April 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402130851/http://uslpdl.com/teams/2013/13598705.html#STATS|archive-date=April 2, 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=2014 Washington Crossfire stats|url=http://www.uslpdl.com/teams/2014/13598705.html#STATS|website=USLPDL.com|publisher=Premier Development League|access-date=April 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208055718/http://www.uslpdl.com/teams/2014/13598705.html#STATS|archive-date=December 8, 2015|url-status=dead}}</ref> Тој се приклучил на тимот во 2013 година, како дел од подготовките за приклучување кон Хаскис.<ref>{{cite news |last=Eskilson |first=J.R. |date=July 19, 2013 |title=Roldan's mystery makes him exciting |url=https://www.topdrawersoccer.com/college-soccer-articles/roldans-mystery-makes-him-exciting_aid29034 |work=[[TopDrawerSoccer.com]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Ролдан, исто така, играл за тимот на Портланд Тимберс под 23 години во [[MLS Homegrown Game]] во 2014 година.<ref>{{cite magazine |last=Bird |first=Liviu |date=August 5, 2014 |title=Game of the future: Three thoughts on inaugural MLS Homegrown Game |url=https://www.si.com/soccer/2014/08/05/three-thoughts-inaugural-mls-homegrown-game |magazine=Sports Illustrated |accessdate=November 20, 2022}}</ref> ===Професионална кариера=== ====Сиетл Саундерс==== На 8 јануари 2015 година, било објавено дека Ролдан го напуштил колеџот порано за да потпише [[Generation Adidas]] договор со [[МЛС]] лигата.<ref>{{cite web|title=Major League Soccer announces 2015 Generation adidas class|url=http://www.mlssoccer.com/news/article/2015/01/08/major-league-soccer-announces-2015-generation-adidas-class|website=MLSsoccer.com|publisher=Major League Soccer|access-date=April 8, 2015|date=January 8, 2015|archive-date=January 22, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150122235423/http://www.mlssoccer.com/news/article/2015/01/08/major-league-soccer-announces-2015-generation-adidas-class|url-status=dead}}</ref> Иако се очекувало да биде избран рано на [[МЛС Супердрафт 2015|МЛС Супердрафтот 2015]], тој бил избран дури кон крајот на првата рунда како 16-ти пик од [[ФК Сиетл Саундерс|Сиетл Саундерс]].<ref name="SI-Draft"/><ref>{{cite web|title=Sounders FC Selects Cristian Roldan in First Round of 2015 MLS SuperDraft|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/01/15/sounders-fc-selects-cristian-roldan-first-round-2015-mls-superdraft|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=March 8, 2015|date=January 15, 2015}}</ref> Саундерс направиле размена со {{Fb team (N) Real Salt Lake}} за правото на пик на драфтот и го скаутирале Ролдан за време на тренинзите со тимот во текот на оф-сезоната. Откако двапати настапил како замена во првите две кола од сезоната против {{Fb team (N) New England Revolution}} и {{Fb team (N) San Jose Earthquakes}}, Ролдан настапил како замена за придружниот клуб на Саундерс во [[УСЛ]] Сиетл Саундерс 2 на 21 март и постигнал гол во 89-тата минута во победата од 4–2 над актуелниот шампион во првенството, [[ФК Сакраменто Репаблик|Сакраменто Репаблик]].<ref>{{cite web|title=Match Recap: Sounders FC 2 earns 4–2 win over Sacramento in inaugural match|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/03/21/match-recap-sounders-fc-2-earns-4-2-win-over-sacramento-inaugural-match|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=April 8, 2015|date=March 21, 2015}}</ref> Поради повреди и репрезентативни повици, тој го направи својот прв старт во МЛС на 29 март во ремито без голови на гости против [[ФК Далас]].<ref>{{cite web|title=Sounders FC and FC Dallas play to a scoreless stalemate|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/03/28/sounders-fc-and-fc-dallas-play-scoreless-stalemate|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=April 8, 2015|date=March 28, 2015}}</ref> [[File:Cristian Roldan.jpg|left|thumb|Ролдан со Саундерс во 2017]] Ролдан се развил плејмејкер играч од средниот ред и заработил редовно место во почетната постава под водството на тренерот [[Зиги Шмид]], по неговите претходни настапи како „влијателна замена“.<ref name="Times-Rising2015">{{cite news |last=Pentz |first=Matt |date=June 5, 2015 |title=First-round pick Cristian Roldan a rising star on Sounders squad |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/first-round-pick-cristian-roldan-a-rising-star-on-sounders-squad/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Тој бил споредуван со капитенот и дефанзивниот играч од средниот ред [[Освалдо Алонсо]], кого Ролдан го сметал за ментор и на крајот го заменил во тимот.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=May 3, 2019 |title=For Sounders' Cristian Roldan, relief and excitement ahead of match vs. friend, mentor Osvaldo Alonso |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/for-sounders-cristian-roldan-relief-and-excitement-ahead-of-match-vs-friend-mentor-osvaldo-alonso/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Својот прв гол во кариерата во МЛС, Ролдан го постигнал на 13 јули 2016 година, за време на победата од 5–0 над ФК Далас.<ref>{{cite web|url=http://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-enjoy-an-easy-5-0-victory-over-dallas-until-losing-clint-dempsey-to-a-red-card/|title=Sounders enjoy an easy 5-0 victory over Dallas, until losing Clint Dempsey to a red card|author=Matt Pentz|date=July 13, 2016|work=The Seattle Times|access-date=December 28, 2016}}</ref> Во првите години во клубот, тој се спријателил со соиграчот, исто така [[руки]], Џордан Морис - претходно негов колеџ ривал - партнерство на теренот кое било наречено „Џорстијан Мордан“.<ref name="Times-WorldCup"/><ref>{{cite news |last=Castillo |first=Arielle |date=July 7, 2017 |title=Morris, Roldan providing mutual support at US national team summer camp |url=https://www.mlssoccer.com/news/morris-roldan-providing-mutual-support-us-national-team-summer-camp |work=MLSsoccer.com |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Веќе во својата втора сезона Ролдан го освоил [[МЛС куп]]от, играјќи го целиот натпревар добиен по [[Изведување пенали (фудбал)|изведување на пенали]] против [[ФК Торонто]]. Во декември 2018 година, Ролдан се согласил на петгодишно продолжување на договорот со Саундерс за 4 милиони долари.<ref name="TNT20190531">{{cite news |work=[[Tacoma News Tribune]] |issn=1073-5860 |title=Seattle Sounders are betting the future belongs to Cristian Roldan |url=https://amp.thenewstribune.com/sports/soccer/mls/sounders-fc/article231007038.html |date=May 31, 2019 |first=Andrew |last=Hammond |access-date=December 20, 2025}}</ref> На 10 ноември 2019 година, Ролдан настапил во својот [[МЛС куп 2019|трет МЛС куп]] и трет пат против Торонто, каде по една победа и еден пораз овојпат Сиетл славеле уште една победа со резултат 3–1; тој бил вклучен во подготовката за првиот гол на неговиот тим, откако се судрил со [[Џонатан Осорио]], кој ја загубил топката, по што Саундерс дошле до водство со погодокот на [[Келвин Лирдам]].<ref>{{cite news |url=https://www.thestar.com/sports/tfc/2019/11/10/toronto-fc-cries-foul-after-mls-cup-letdown.html |title=Toronto FC cries foul after MLS Cup letdown |work=The Toronto Star |last1=Armstrong |first1=Laura |date=November 10, 2019 |access-date=November 11, 2019}}</ref> Три години подоцна, тој ги одигра сите осум натпревари на својата екипа на патот на Саундерс до титулата во [[КОНКАКАФ Лига на шампиони 2022|КОНКАКАФ Лигата на шампионите]], постигнувајќи еден гол и пет асистенции, и бил избран во Тимот на турнирот.<ref name="Times-WCRoster"/><ref name="CCL-BestXI"/> Во август 2022, тој бил подложен на операција на препоните за лекување на [[Синдром на болна препона|спортска хернија]], што била неговата прва поголема повреда во текот на неговата кариера.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=August 23, 2022 |title=Sounders star Cristian Roldan expected to miss 4-6 weeks after groin surgery |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-star-cristian-roldan-expected-to-miss-4-6-weeks-after-groin-surgery/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Тој се вратил во тимот за последни три натпревари од регуларната сезона, но неуспеал да им помогне на Саундерс да се квалификуваат за плејофот.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=October 1, 2022 |title=Sounders might not be in playoffs race, but Cristian Roldan still has something to play for |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-may-not-be-playing-for-playoffs-but-cristian-roldan-still-has-something-to-play-for/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Во јануари 2023 година, Ролдан го продолжил својот договор со Саундерс за уште пет години, заедно со Морис.<ref name="Times-Contract">{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=January 19, 2023 |title=After signing long-term deals with Sounders, Morris and Roldan are 'hungry' to keep winning |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/after-signing-long-term-deals-with-sounders-morris-and-roldan-are-hungry-to-keep-winning/ |work=The Seattle Times |accessdate=September 17, 2023}}</ref> Во летото 2025 година, Саундерс како победник на КОНКАКАФ Лигата на шампионите за 2022 година, имале право на учество на новото проширено издание на [[Светско клупско првенство во фудбал 2025|Светското клупско првенство]]; во групната фаза на турнирот тие играле со клубови како [[УЕФА Лига на шампиони 2024-2025|европскиот шампион]], {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}, потоа {{Fb team (N) Atletico Madrid}} и {{Fb team (N) Botafogo}}. Ролдан ги започнал како стартер сите три натпревари (постигнал и гол против Ботафого), но Саундерс претрпеле три порази и биле елиминирани од турнирот. Во август 2025, тој одиграл клучна улога во победничката кампања на Саундерс во [[Куп на лигите (МЛС и Примера Дивисион Мексико) 2025|Купот на лигите 2025]], каде ги одиграл сите 6 натпревари на својот тим вклучително и финалето, во кое Саундерс го совладале {{Fb team (N) Inter Miami}} со убедливи 3-0.<ref>{{cite web|url=https://www.espn.com/soccer/report/_/gameId/757636|title=Seattle Sounders beat Inter Miami, Messi to win Leagues Cu|publisher=espn|date=1 септември 2025|access-date=12 април 2025}}</ref> На 5 април 2026 година, Ролдан го одиграл својот 400-ти натпревар во дресот на Сиетл Саундерс во победата со 1-0 на гости над {{Fb team (N) Houston Dynamo}}.<ref>{{cite web|url=https://www.soundersfc.com/news/cristian-roldan-etches-name-deeper-into-sounders-history-with-400th-appearance-in-all-competitions|title=Cristian Roldan etches name deeper into Sounders history with 400th appearance in all competitions|language=en|publisher=Seattle Sounders FC|date=5 април 2026|access-date=12 април 2026}}</ref> ==Репрезентативна кариера== [[File:Cristian Roldan playing for the United States on June 6, 2019.jpg|thumb|upright|Ролдан играјќи за САД во 2019]] Ролдан го претставувал САД во [[Фудбалска репрезентација на САД под 20 години|селекцијата под 20 години]]. Тој исто така имал право да игра и за [[Фудбалска репрезентација на Гватемала|Гватемала]] или [[Фудбалска репрезентација на Ел Салвадор|Ел Салвадор]] преку потеклото на неговите родители,<ref>{{cite web|author1=Alicia Rodriguez|title=Could Seattle Sounders' Cristian Roldan play for Guatemala or El Salvador?|url=http://www.mlssoccer.com/post/2016/03/30/could-seattle-sounders-cristian-roldan-play-guatemala-or-el-salvador|website=MLSsoccer.com|access-date=November 28, 2016|date=March 30, 2016}}</ref> и во едно интервју споменал дека му биле понудени повици од сениорските репрезентации на двете нации.<ref>{{cite web|author1=Oficina de Comunicación MLS|title=Cristian Roldán: "Quiero jugar para una selección; tengo tres opciones, Guatemala, El Salvador y EEUU"|url=http://www.univision.com/deportes/futbol/mls/cristian-roldan-quiero-jugar-para-una-seleccion-tengo-tres-opciones-guatemala-el-salvador-y-eeuu|website=Univision.com|access-date=July 12, 2017|date=July 14, 2016}}</ref> На 12 јули 2017 година, тој бил вклучен во составот на [[Фудбалска репрезентација на САД|сениорската репрезентација на САД]] за [[КОНКАКАФ Голд куп 2017|КОНКАКАФ Голд купот 2017]]; во вториот натпревар од групната фаза на турнирот, Ролдан го направил своето деби за ''„Јенките“'' играјќи го целиот натпревар во победата над [[Фудбалска репрезентација на Мартиник|Мартиник]] со 3-2.<ref>{{cite web|author1=U.S. Soccer|title=Lineup Notes: MNT vs. Martinique – 2017 CONCACAF Gold Cup |url=http://www.ussoccer.com/stories/2017/07/12/23/48/20170712-news-mnt-v-martinique-starting-xi-lineup-notes-2017-concacaf-gold-cup-group-b-july-12|website=USSoccer.com|access-date=July 12, 2017|date=July 12, 2017}}</ref> Иако тоа бил неговиот единствен настап на турнирот, тој освоил победнички медал затоа што американците ја освоиле титулата. Две години подоцна, тој настапил на [[КОНКАКАФ Голд куп 2019|КОНКАКАФ Голд купот 2019]], каде имал многу поголема улога забележувајќи 4 настапи вклучително и во полуфиналето и финалето, последното загубено со 1-0 од {{NazNB|FUrep|MEX}}. Во 2021 година, тој бил повикан за своето [[КОНКАКАФ Голд куп 2021|трето континентално првенство]], играјќи пет натпревари (4 од нив како замена), а меѓу нив и финалето кое меѓу другото било реприза на она од пред две години, но овојпат американците му се реванширале на Мексико совладувајќи го со истиот резултат. Со тоа Ролдан го освоил својот втор победнички медал на КОНКАКАФ Голд куп турнирите. Во 2022 година, Ролдан и неговиот соиграч од Саундерс, Џордан Морис, биле повикани во конечниот состав на САД за [[Светско првенство во фудбал 2022|Светското првенство 2022]] во [[Катар]].<ref name="Times-WorldCup"/> Ролдан одиграл ограничен број минути за време на претходната квалификациска кампања за Светското првенство, но бил избран од [[Грег Берхалтер]] поради неговата лидерска улога на тренинзите и способноста да игра неколку улоги.<ref name="Times-WCRoster">{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=November 9, 2022 |title=Sounders FC stars Cristian Roldan and Jordan Morris earn spots on U.S. men's World Cup roster |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-stars-cristian-roldan-and-jordan-morris-earn-spot-on-us-mens-world-cup-roster/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref><ref>{{cite news |last=Tenorio |first=Paul |date=November 17, 2022 |title=At the World Cup, 'glue guys' can have a big impact without playing a minute |url=https://www.nytimes.com/athletic/3902596/2022/11/16/world-cup-glue-guys/ |work=[[The Athletic]] |url-access=subscription |access-date=November 20, 2022}}</ref> Сепак, иако бил повикан, тој не настапил во ниту еден натпревар на турнирот, кој за САД завршил во осминафиналето после поразот со 3-1 од {{NazNB|FUrep|NED}}. === Хронологија на репрезентативните настапи === {{Репрезентативни настапи|USA}} {{Cronopar|13-7-2017|Тампа|USA|3|2|MTQ|-|Gold Cup|2017|1º turno}} {{Cronopar|29-1-2018|Лос Анџелес|USA|0|0|BIH|-|Amichevole|13={{suboff|68}}}} {{Cronopar|28-3-2018|Кери|USA|1|0|PAR|-|Amichevole|13={{subon|90}}|14=Кери (Северна Каролина)}} {{Cronopar|7-9-2018|Ист Ратерфорд|USA|0|2|BRA|-|Amichevole|13={{subon|83}}}} {{Cronopar|12-9-2018|Нешвил|USA|1|0|MEX|-|Amichevole|13={{subon|85}}}} {{Cronopar|28-1-2019|Финикс|USA|3|0|PAN|-|Amichevole}} {{Cronopar|2-2-2019|Сан Хосе|USA|2|0|CRI|-|Amichevole}} {{Cronopar|21-3-2019|Орландо|USA|1|0|ECU|-|Amichevole|13={{subon|68}}|14=Орландо (Флорида)}} {{Cronopar|26-3-2019|Хјустон|USA|1|1|CHL|-|Amichevole|13={{suboff|84}}}} {{Cronopar|6-6-2019|Вашингтон|USA|0|1|JAM|-|Amichevole|13={{suboff|66}}}} {{Cronopar|10-6-2019|Синсинати|USA|0|3|VEN|-|Amichevole}} {{Cronopar|19-6-2019|Сент Пол|USA|4|0|GUY|-|Gold Cup|2019|1º turno|13={{subon|62}}}} {{Cronopar|26-6-2019|Канзас Сити|PAN|0|1|USA|-|Gold Cup|2019|1º turno|14=Канзас Сити (Канзас)}} {{Cronopar|3-7-2019|Нешвил|JAM|1|3|USA|-|Gold Cup|2019|Semifinale|13={{subon|70}}}} {{Cronopar|7-7-2019|Чикаго|MEX|1|0|USA|-|Gold Cup|2019|Finale|13={{subon|61}}}} {{Cronopar|11-9-2019|Мајами|USA|1|1|URU|-|Amichevole}} {{Cronopar|11-10-2019|Вашингтон|USA|7|0|CUB|-|CONCACAF Nations League|2019-2020|2º turno}} {{Cronopar|15-10-2019|Торонто|CAN|2|0|USA|-|CONCACAF Nations League|2019-2020|2º turno}} {{Cronopar|20-11-2019|Џорџтаун|CUB|0|4|USA|-|CONCACAF Nations League|2019-2020|2º turno|14=Џорџтаун (Кајмански Острови)}} {{Cronopar|1-2-2021|Орландо|USA|7|0|TTO|-|Amichevole|13={{subon|64}}|14=Орландо (Флорида)}} {{Cronopar|15-7-2021|Канзас Сити|MTQ|1|6|USA|-|Gold Cup|2021|1º turno|14=Канзас Сити (Канзас)}} {{Cronopar|18-7-2021|Канзас Сити|USA|1|0|CAN|-|Gold Cup|2021|1º turno|13={{subon|74}}|14=Канзас Сити (Канзас)}} {{Cronopar|25-7-2021|Арлинтон|USA|1|0|JAM|-|Gold Cup|2021|Quarti di finale|13={{subon|63}}|14=Арлингтон (Тексас)}} {{Cronopar|29-7-2021|Остин|QAT|0|1|USA|-|Gold Cup|2021|Semifinale|13={{subon|63}}}} {{Cronopar|1-8-2021|Парадајс|USA|1|0|MEX|-|Gold Cup|2021|Finale|dts|13={{subon|65}}|14=Парадајс (Невада)}} {{Cronopar|2-9-2021|Сан Салвадор|SLV|0|0|USA|-|QMondiali|2022|13={{subon|64}}}} {{Cronopar|5-9-2021|Нешвил|USA|1|1|CAN|-|QMondiali|2022|13={{subon|44}}}} {{Cronopar|8-9-2021|Сан Педро Сула|HON (1949-2022)|1|4|USA|-|QMondiali|2022|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|10-10-2021|Панама|PAN|1|0|USA|-|QMondiali|2022|13={{subon|68}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|18-12-2021|Лос Анџелес|USA|1|0|BIH|-|Amichevole}} {{Cronopar|2-2-2022|Сент Пол|USA|3|0|HON (1949-2022)|-|QMondiali|2022|13={{subon|84}}}} {{Cronopar|11-6-2022|Остин|USA|5|0|GRN|-|CONCACAF Nations League|2022-2023|1º turno|13={{subon|60}}}} {{Cronopar|24-6-2023|Чикаго|USA|1|1|JAM|-|Gold Cup|2023|1º turno|13={{subon|66}}}} {{Cronopar|28-6-2023|Сент Луис|SKN|0|6|USA|-|Gold Cup|2023|1º turno|13={{subon|68}}}} {{Cronopar|2-7-2023|Шарлот|USA|6|0|TTO|-|Gold Cup|2023|1º turno|13={{suboff|61}}}} {{Cronopar|9-7-2023|Синсинати|USA|2|2|CAN|-|Gold Cup|2023|Quarti di finale|dts|3 – 2|13={{subon|113}}}} {{Cronopar|12-7-2023|Сан Диего|USA|1|1|PAN|-|Gold Cup|2023|Semifinale|dts|4 – 5|13={{subon|63}}}} {{Cronopar|6-9-2025|Харисон|USA|0|2|KOR|-|Amichevole|13={{subon|62}}|14=Харисон (Њу Џерзи)}} {{Cronopar|9-9-2025|Колумбус|USA|2|0|JPN|-|Amichevole}} {{Cronopar|10-10-2025|Остин|USA|1|1|ECU|-|Amichevole|13={{subon|73}}}} {{Cronopar|14-10-2025|Комерс Сити|USA|2|1|AUS|-|Amichevole|13={{suboff|76}}}} {{Cronopar|15-11-2025|Честер|USA|2|1|PAR|-|Amichevole|13={{suboff|75}} {{yel|90+4}} <ref>Добил жолт картон додека бил на клупа.</ref>|14=Честер (Пенсилванија)}} {{Cronopar|18-11-2025|Тампа|USA|5|1|URU|-|Amichevole|13={{subon|89}}}} {{Cronopar|28-3-2026|Атланта|USA|2|5|BEL|-|Amichevole|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|31-3-2026|Атланта|USA|0|2|PRT|-|Amichevole|13={{subon|79}}}} {{Cronofin|45|0}} ==Титули== ===Клупски=== ====Сиетл Саундерс==== *'''[[МЛС куп]]''' : 2 : [[МЛС 2016|2016]], [[МЛС 2019|2019]] *'''[[КОНКАКАФ Лига на шампиони]]''' : 1 : 2022 *'''[[Куп на лигите (МЛС и Примера Дивисион Мексико)|Куп на лигите]]''' : 1 : 2025 ===Репрезентативни=== ; САД *'''{{Трофеј-КОНКАКАФ Голд куп}} [[КОНКАКАФ Голд куп]]''' : 2 : [[КОНКАКАФ Голд куп 2017|2017]], [[КОНКАКАФ Голд куп 2021|2021]] ==Наводи== {{наводи}} {{Состав на ФК Сиетл Саундерс}} {{Состав на САД на КОНКАКАФ Голд куп 2019}} {{Состав на САД на СП фудбал 2022}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ролдан, Кристијан}} [[Категорија:Родени во 1995 година]] [[Категорија:Американски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сиетл Саундерс]] r7r9vrlizi5hgh404x3l38cfqgo132p 5538076 5538071 2026-04-12T13:08:22Z Carshalton 30527 5538076 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 |playername = Кристијан Ролдан |image = [[Податотека:Cristian Roldan USMNT v Belgium Mar 28 2026-50 (cropped).jpg|200px]] |fullname = Кристијан Ролдан<ref>{{cite web |url=http://cloudfront.bernews.com/wp-content/uploads/2019/05/2019_Concacaf_Gold_Cup_Preliminary_Lists_May_20.pdf |title=40-Player National Team Roster: 2019 Concacaf Gold Cup: United States |publisher=CONCACAF |page=16 |access-date=May 21, 2019 |via=Bernews}}</ref> |dateofbirth = {{birth date and age|df=y|1995|6|3}} |cityofbirth = [[Артижа (Калифорнија)|Артижа]] |countryofbirth = [[САД]] |nationality = {{flagsport|USA}} [[САД]] |height = {{height|m=1.72}}<ref name="FIFA 2022">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce44/pdf/SquadLists-English.pdf |title=FIFA World Cup Qatar 2022: List of players: United States |publisher=[[FIFA]] |page=31 |date=November 15, 2022 |access-date=November 24, 2022}}</ref> |position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] |currentclub = {{Fb team Seattle Sounders FC}} |clubnumber = 7 |youthyears1= 2013–2014 |youthclubs1= {{симбол2|600px bisection vertical HEX-D4AF37 HEX-6229A3.svg}} [[Вашингтонски универзитет|Вашингтон Хаскис]] |years1 = 2013-2014 |caps1= 13 |goals1= 6 |clubs1 = {{симбол2|600px bisection Red Black.svg}} [[Вашингтон Кросфајр]] |years2 = 2015 |caps2= 1 |goals2= 1 |clubs2 = {{Fb team Seattle Sounders FC 2}} |years3 = 2015- |caps3= 313 |goals3= 38 |clubs3 = {{Fb team Seattle Sounders FC}} |nationalyears1 =2014-2015 |nationalcaps1= 2 |nationalgoals1= 0 |nationalteam1= {{flagsport|USA}} [[Фудбалска репрезентација на САД под 20 години|САД 20]] |nationalyears2 =2017- |nationalcaps2= 45 |nationalgoals2= 0 |nationalteam2= {{flagsport|USA}} [[Фудбалска репрезентација на САД|САД]] }} '''Кристијан Ролдан''' (роден на [[3 јуни]] [[1995]], во [[Артижа (Калифорнија)|Артижа]]) — [[Американци|американски]] [[фудбал]]ер, [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]] на {{Fb team (N) Seattle Sounders FC}} и на [[Фудбалска репрезентација на САД|американската репрезентација]]. ==Клупска кариера== ===Колеџ и аматерска кариера=== Ролдан бил прогласен за [[Gatorade Награди за играч на годината#Фудбал|Gatorade Национален играч на годината]] за 2013 година, додека учел во [[Средно училиште Ел Ранчо|Средното училиште Ел Ранчо]] во [[Пико Ривера (Калифорнија)|Пико Ривера]], [[Калифорнија]].<ref>{{cite news|title=Cristian Roldan named Gatorade National Boys Soccer Player of the Year |url=http://usatodayhss.com/2013/cristian-roldan-named-gatorade-national-boys-soccer-player-of-the-year |website=USA Today High School Sports |date=May 20, 2013 |access-date=May 20, 2013}}</ref> Тој ги одбил поканите од [[ФК Лос Анџелес Галакси|ЛА Галакси]] и [[ФК Чивас САД|Чивас]] да се приклучи на нивните академии и ги предводел Ел Ранчо Донс до сезона без пораз со 26 победи.<ref name="Times-Path">{{cite news |last=Baker |first=Geoff |date=April 23, 2017 |title=How the Sounders' Cristian Roldan struck his own path in Pico Rivera |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/how-the-sounders-cristian-roldan-struck-his-own-path-in-pico-rivera/ |work=[[The Seattle Times]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Во неговата трета година, тој постигнал 21 гол и имал 21 асистенција за Ел Ранчо, а исто така играл и за младинскиот клуб Унион Индепендиенте.<ref name="SI-Draft">{{cite magazine |last=Bird |first=Liviu |date=January 15, 2015 |title=Cristian Roldan's up-and-down draft day ends in ideal Seattle destination |url=https://www.si.com/soccer/2015/01/15/cristian-roldan-seattle-sounders-mls-superdraft |magazine=[[Sports Illustrated]] |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Во текот на сезоната 2012–2013, тој постигнал 54 гола и имал 30 асистенции и го предводел Ел Ранчо до регионалното средношколско првенство.<ref name="Times-Path"/><ref name="LATimes-Dream">{{cite news |last=Jiménez |first=Soudi |date=November 18, 2022 |title=Central American immigrants' World Cup dream comes true with Cristian Roldán of Team USA |url=https://www.latimes.com/california/story/2022-11-18/immigrant-world-cup-dreams-come-true-cristian-roldan-parents |work=[[Los Angeles Times]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Ролдан бил скаутиран од [[Вашингтонски универзитет|Универзитетот во Вашингтон]] на турнир во [[Сан Диего]] и ја поминал својата колеџ кариера со Вашингтон Хаскис.<ref name="LATimes-Dream"/> Во неговите две сезони во колеџ фудбалот, Ролдан одиграл вкупно 41 натпревар и постигнал 10 гола и седум асистенции, помагајќи му на тимот да ја освои титулата во Пацифик-12 конференцијата во 2013 година.<ref name="LATimes-Dream"/><ref>{{cite news |last=Camargo |first=Alberto |date=November 9, 2022 |title=The college careers of 8 USMNT World Cup players |url=https://www.ncaa.com/news/soccer-men/article/2022-11-09/college-careers-8-usmnt-world-cup-players |work=NCAA.com |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Тој бил прогласен за бруцош на годината во конференцијата за 2013 година, победувајќи го својот иден соиграч од Саундерс, [[Џордан Морис]] од [[Стенфорд Кардинал]].<ref name="Times-WorldCup">{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=November 19, 2022 |title=How Sounders standouts Cristian Roldan and Jordan Morris realized their World Cup dream |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/how-sounders-standouts-cristian-roldan-and-jordan-morris-realized-their-world-cup-dream/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> За време на меѓусезоната во колеџот, Ролдан играл во [[Премиер развојна лига (САД)|Премиер развојната лига]] за [[Вашингтон Кросфајр]].<ref>{{cite web|title=2013 Washington Crossfire stats|url=http://www.uslpdl.com/teams/2013/13598705.html#STATS|website=USLPDL.com|publisher=Premier Development League|access-date=April 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402130851/http://uslpdl.com/teams/2013/13598705.html#STATS|archive-date=April 2, 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=2014 Washington Crossfire stats|url=http://www.uslpdl.com/teams/2014/13598705.html#STATS|website=USLPDL.com|publisher=Premier Development League|access-date=April 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208055718/http://www.uslpdl.com/teams/2014/13598705.html#STATS|archive-date=December 8, 2015|url-status=dead}}</ref> Тој се приклучил на тимот во 2013 година, како дел од подготовките за приклучување кон Хаскис.<ref>{{cite news |last=Eskilson |first=J.R. |date=July 19, 2013 |title=Roldan's mystery makes him exciting |url=https://www.topdrawersoccer.com/college-soccer-articles/roldans-mystery-makes-him-exciting_aid29034 |work=[[TopDrawerSoccer.com]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Ролдан, исто така, играл за тимот на Портланд Тимберс под 23 години во [[MLS Homegrown Game]] во 2014 година.<ref>{{cite magazine |last=Bird |first=Liviu |date=August 5, 2014 |title=Game of the future: Three thoughts on inaugural MLS Homegrown Game |url=https://www.si.com/soccer/2014/08/05/three-thoughts-inaugural-mls-homegrown-game |magazine=Sports Illustrated |accessdate=November 20, 2022}}</ref> ===Професионална кариера=== ====Сиетл Саундерс==== На 8 јануари 2015 година, било објавено дека Ролдан го напуштил колеџот порано за да потпише [[Generation Adidas]] договор со [[МЛС]] лигата.<ref>{{cite web|title=Major League Soccer announces 2015 Generation adidas class|url=http://www.mlssoccer.com/news/article/2015/01/08/major-league-soccer-announces-2015-generation-adidas-class|website=MLSsoccer.com|publisher=Major League Soccer|access-date=April 8, 2015|date=January 8, 2015|archive-date=January 22, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150122235423/http://www.mlssoccer.com/news/article/2015/01/08/major-league-soccer-announces-2015-generation-adidas-class|url-status=dead}}</ref> Иако се очекувало да биде избран рано на [[МЛС Супердрафт 2015|МЛС Супердрафтот 2015]], тој бил избран дури кон крајот на првата рунда како 16-ти пик од [[ФК Сиетл Саундерс|Сиетл Саундерс]].<ref name="SI-Draft"/><ref>{{cite web|title=Sounders FC Selects Cristian Roldan in First Round of 2015 MLS SuperDraft|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/01/15/sounders-fc-selects-cristian-roldan-first-round-2015-mls-superdraft|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=March 8, 2015|date=January 15, 2015}}</ref> Саундерс направиле размена со {{Fb team (N) Real Salt Lake}} за правото на пик на драфтот и го скаутирале Ролдан за време на тренинзите со тимот во текот на оф-сезоната. Откако двапати настапил како замена во првите две кола од сезоната против {{Fb team (N) New England Revolution}} и {{Fb team (N) San Jose Earthquakes}}, Ролдан настапил како замена за придружниот клуб на Саундерс во [[УСЛ]] Сиетл Саундерс 2 на 21 март и постигнал гол во 89-тата минута во победата од 4–2 над актуелниот шампион во првенството, [[ФК Сакраменто Репаблик|Сакраменто Репаблик]].<ref>{{cite web|title=Match Recap: Sounders FC 2 earns 4–2 win over Sacramento in inaugural match|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/03/21/match-recap-sounders-fc-2-earns-4-2-win-over-sacramento-inaugural-match|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=April 8, 2015|date=March 21, 2015}}</ref> Поради повреди и репрезентативни повици, тој го направи својот прв старт во МЛС на 29 март во ремито без голови на гости против [[ФК Далас]].<ref>{{cite web|title=Sounders FC and FC Dallas play to a scoreless stalemate|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/03/28/sounders-fc-and-fc-dallas-play-scoreless-stalemate|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=April 8, 2015|date=March 28, 2015}}</ref> [[File:Cristian Roldan.jpg|left|thumb|Ролдан со Саундерс во 2017]] Ролдан се развил плејмејкер играч од средниот ред и заработил редовно место во почетната постава под водството на тренерот [[Зиги Шмид]], по неговите претходни настапи како „влијателна замена“.<ref name="Times-Rising2015">{{cite news |last=Pentz |first=Matt |date=June 5, 2015 |title=First-round pick Cristian Roldan a rising star on Sounders squad |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/first-round-pick-cristian-roldan-a-rising-star-on-sounders-squad/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Тој бил споредуван со капитенот и дефанзивниот играч од средниот ред [[Освалдо Алонсо]], кого Ролдан го сметал за ментор и на крајот го заменил во тимот.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=May 3, 2019 |title=For Sounders' Cristian Roldan, relief and excitement ahead of match vs. friend, mentor Osvaldo Alonso |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/for-sounders-cristian-roldan-relief-and-excitement-ahead-of-match-vs-friend-mentor-osvaldo-alonso/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Својот прв гол во кариерата во МЛС, Ролдан го постигнал на 13 јули 2016 година, за време на победата од 5–0 над ФК Далас.<ref>{{cite web|url=http://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-enjoy-an-easy-5-0-victory-over-dallas-until-losing-clint-dempsey-to-a-red-card/|title=Sounders enjoy an easy 5-0 victory over Dallas, until losing Clint Dempsey to a red card|author=Matt Pentz|date=July 13, 2016|work=The Seattle Times|access-date=December 28, 2016}}</ref> Во првите години во клубот, тој се спријателил со соиграчот, исто така [[руки]], Џордан Морис - претходно негов колеџ ривал - партнерство на теренот кое било наречено „Џорстијан Мордан“.<ref name="Times-WorldCup"/><ref>{{cite news |last=Castillo |first=Arielle |date=July 7, 2017 |title=Morris, Roldan providing mutual support at US national team summer camp |url=https://www.mlssoccer.com/news/morris-roldan-providing-mutual-support-us-national-team-summer-camp |work=MLSsoccer.com |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Веќе во својата втора сезона Ролдан го освоил [[МЛС куп]]от, играјќи го целиот натпревар добиен по [[Изведување пенали (фудбал)|изведување на пенали]] против [[ФК Торонто]]. Во декември 2018 година, Ролдан се согласил на петгодишно продолжување на договорот со Саундерс за 4 милиони долари.<ref name="TNT20190531">{{cite news |work=[[Tacoma News Tribune]] |issn=1073-5860 |title=Seattle Sounders are betting the future belongs to Cristian Roldan |url=https://amp.thenewstribune.com/sports/soccer/mls/sounders-fc/article231007038.html |date=May 31, 2019 |first=Andrew |last=Hammond |access-date=December 20, 2025}}</ref> На 10 ноември 2019 година, Ролдан настапил во својот [[МЛС куп 2019|трет МЛС куп]] и трет пат против Торонто, каде по една победа и еден пораз овојпат Сиетл славеле уште една победа со резултат 3–1; тој бил вклучен во подготовката за првиот гол на неговиот тим, откако се судрил со [[Џонатан Осорио]], кој ја загубил топката, по што Саундерс дошле до водство со погодокот на [[Келвин Лирдам]].<ref>{{cite news |url=https://www.thestar.com/sports/tfc/2019/11/10/toronto-fc-cries-foul-after-mls-cup-letdown.html |title=Toronto FC cries foul after MLS Cup letdown |work=The Toronto Star |last1=Armstrong |first1=Laura |date=November 10, 2019 |access-date=November 11, 2019}}</ref> Три години подоцна, тој ги одигра сите осум натпревари на својата екипа на патот на Саундерс до титулата во [[КОНКАКАФ Лига на шампиони 2022|КОНКАКАФ Лигата на шампионите]], постигнувајќи еден гол и пет асистенции, и бил избран во Тимот на турнирот.<ref name="Times-WCRoster"/><ref name="CCL-BestXI"/> Во август 2022, тој бил подложен на операција на препоните за лекување на [[Синдром на болна препона|спортска хернија]], што била неговата прва поголема повреда во текот на неговата кариера.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=August 23, 2022 |title=Sounders star Cristian Roldan expected to miss 4-6 weeks after groin surgery |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-star-cristian-roldan-expected-to-miss-4-6-weeks-after-groin-surgery/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Тој се вратил во тимот за последни три натпревари од регуларната сезона, но неуспеал да им помогне на Саундерс да се квалификуваат за плејофот.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=October 1, 2022 |title=Sounders might not be in playoffs race, but Cristian Roldan still has something to play for |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-may-not-be-playing-for-playoffs-but-cristian-roldan-still-has-something-to-play-for/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Во јануари 2023 година, Ролдан го продолжил својот договор со Саундерс за уште пет години, заедно со Морис.<ref name="Times-Contract">{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=January 19, 2023 |title=After signing long-term deals with Sounders, Morris and Roldan are 'hungry' to keep winning |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/after-signing-long-term-deals-with-sounders-morris-and-roldan-are-hungry-to-keep-winning/ |work=The Seattle Times |accessdate=September 17, 2023}}</ref> Во летото 2025 година, Саундерс како победник на КОНКАКАФ Лигата на шампионите за 2022 година, имале право на учество на новото проширено издание на [[Светско клупско првенство во фудбал 2025|Светското клупско првенство]]; во групната фаза на турнирот тие играле со клубови како [[УЕФА Лига на шампиони 2024-2025|европскиот шампион]], {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}, потоа {{Fb team (N) Atletico Madrid}} и {{Fb team (N) Botafogo}}. Ролдан ги започнал како стартер сите три натпревари (постигнал и гол против Ботафого), но Саундерс претрпеле три порази и биле елиминирани од турнирот. Во август 2025, тој одиграл клучна улога во победничката кампања на Саундерс во [[Куп на лигите (МЛС и Примера Дивисион Мексико) 2025|Купот на лигите 2025]], каде ги одиграл сите 6 натпревари на својот тим вклучително и финалето, во кое Саундерс го совладале {{Fb team (N) Inter Miami}} со убедливи 3-0.<ref>{{cite web|url=https://www.espn.com/soccer/report/_/gameId/757636|title=Seattle Sounders beat Inter Miami, Messi to win Leagues Cu|publisher=espn|date=1 септември 2025|access-date=12 април 2025}}</ref> На 5 април 2026 година, Ролдан го одиграл својот 400-ти натпревар во дресот на Сиетл Саундерс во победата со 1-0 на гости над {{Fb team (N) Houston Dynamo}}.<ref>{{cite web|url=https://www.soundersfc.com/news/cristian-roldan-etches-name-deeper-into-sounders-history-with-400th-appearance-in-all-competitions|title=Cristian Roldan etches name deeper into Sounders history with 400th appearance in all competitions|language=en|publisher=Seattle Sounders FC|date=5 април 2026|access-date=12 април 2026}}</ref> ==Репрезентативна кариера== [[File:Cristian Roldan playing for the United States on June 6, 2019.jpg|thumb|upright|Ролдан играјќи за САД во 2019]] Ролдан го претставувал САД во [[Фудбалска репрезентација на САД под 20 години|селекцијата под 20 години]]. Тој исто така имал право да игра и за [[Фудбалска репрезентација на Гватемала|Гватемала]] или [[Фудбалска репрезентација на Ел Салвадор|Ел Салвадор]] преку потеклото на неговите родители,<ref>{{cite web|author1=Alicia Rodriguez|title=Could Seattle Sounders' Cristian Roldan play for Guatemala or El Salvador?|url=http://www.mlssoccer.com/post/2016/03/30/could-seattle-sounders-cristian-roldan-play-guatemala-or-el-salvador|website=MLSsoccer.com|access-date=November 28, 2016|date=March 30, 2016}}</ref> и во едно интервју споменал дека му биле понудени повици од сениорските репрезентации на двете нации.<ref>{{cite web|author1=Oficina de Comunicación MLS|title=Cristian Roldán: "Quiero jugar para una selección; tengo tres opciones, Guatemala, El Salvador y EEUU"|url=http://www.univision.com/deportes/futbol/mls/cristian-roldan-quiero-jugar-para-una-seleccion-tengo-tres-opciones-guatemala-el-salvador-y-eeuu|website=Univision.com|access-date=July 12, 2017|date=July 14, 2016}}</ref> На 12 јули 2017 година, тој бил вклучен во составот на [[Фудбалска репрезентација на САД|сениорската репрезентација на САД]] за [[КОНКАКАФ Голд куп 2017|КОНКАКАФ Голд купот 2017]]; во вториот натпревар од групната фаза на турнирот, Ролдан го направил своето деби за ''„Јенките“'' играјќи го целиот натпревар во победата над [[Фудбалска репрезентација на Мартиник|Мартиник]] со 3-2.<ref>{{cite web|author1=U.S. Soccer|title=Lineup Notes: MNT vs. Martinique – 2017 CONCACAF Gold Cup |url=http://www.ussoccer.com/stories/2017/07/12/23/48/20170712-news-mnt-v-martinique-starting-xi-lineup-notes-2017-concacaf-gold-cup-group-b-july-12|website=USSoccer.com|access-date=July 12, 2017|date=July 12, 2017}}</ref> Иако тоа бил неговиот единствен настап на турнирот, тој освоил победнички медал затоа што американците ја освоиле титулата. Две години подоцна, тој настапил на [[КОНКАКАФ Голд куп 2019|КОНКАКАФ Голд купот 2019]], каде имал многу поголема улога забележувајќи 4 настапи вклучително и во полуфиналето и финалето, последното загубено со 1-0 од {{NazNB|FUrep|MEX}}. Во 2021 година, тој бил повикан за своето [[КОНКАКАФ Голд куп 2021|трето континентално првенство]], играјќи пет натпревари (4 од нив како замена), а меѓу нив и финалето кое меѓу другото било реприза на она од пред две години, но овојпат американците му се реванширале на Мексико совладувајќи го со истиот резултат. Со тоа Ролдан го освоил својот втор победнички медал на КОНКАКАФ Голд куп турнирите. Во 2022 година, Ролдан и неговиот соиграч од Саундерс, Џордан Морис, биле повикани во конечниот состав на САД за [[Светско првенство во фудбал 2022|Светското првенство 2022]] во [[Катар]].<ref name="Times-WorldCup"/> Ролдан одиграл ограничен број минути за време на претходната квалификациска кампања за Светското првенство, но бил избран од [[Грег Берхалтер]] поради неговата лидерска улога на тренинзите и способноста да игра неколку улоги.<ref name="Times-WCRoster">{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=November 9, 2022 |title=Sounders FC stars Cristian Roldan and Jordan Morris earn spots on U.S. men's World Cup roster |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-stars-cristian-roldan-and-jordan-morris-earn-spot-on-us-mens-world-cup-roster/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref><ref>{{cite news |last=Tenorio |first=Paul |date=November 17, 2022 |title=At the World Cup, 'glue guys' can have a big impact without playing a minute |url=https://www.nytimes.com/athletic/3902596/2022/11/16/world-cup-glue-guys/ |work=[[The Athletic]] |url-access=subscription |access-date=November 20, 2022}}</ref> Сепак, иако бил повикан, тој не настапил во ниту еден натпревар на турнирот, кој за САД завршил во осминафиналето после поразот со 3-1 од {{NazNB|FUrep|NED}}. === Хронологија на репрезентативните настапи === {{Репрезентативни настапи|USA}} {{Cronopar|13-7-2017|Тампа|USA|3|2|MTQ|-|Gold Cup|2017|1º turno}} {{Cronopar|29-1-2018|Лос Анџелес|USA|0|0|BIH|-|Amichevole|13={{suboff|68}}}} {{Cronopar|28-3-2018|Кери|USA|1|0|PAR|-|Amichevole|13={{subon|90}}|14=Кери (Северна Каролина)}} {{Cronopar|7-9-2018|Ист Ратерфорд|USA|0|2|BRA|-|Amichevole|13={{subon|83}}}} {{Cronopar|12-9-2018|Нешвил|USA|1|0|MEX|-|Amichevole|13={{subon|85}}}} {{Cronopar|28-1-2019|Финикс|USA|3|0|PAN|-|Amichevole}} {{Cronopar|2-2-2019|Сан Хосе|USA|2|0|CRI|-|Amichevole}} {{Cronopar|21-3-2019|Орландо|USA|1|0|ECU|-|Amichevole|13={{subon|68}}|14=Орландо (Флорида)}} {{Cronopar|26-3-2019|Хјустон|USA|1|1|CHL|-|Amichevole|13={{suboff|84}}}} {{Cronopar|6-6-2019|Вашингтон|USA|0|1|JAM|-|Amichevole|13={{suboff|66}}}} {{Cronopar|10-6-2019|Синсинати|USA|0|3|VEN|-|Amichevole}} {{Cronopar|19-6-2019|Сент Пол|USA|4|0|GUY|-|Gold Cup|2019|1º turno|13={{subon|62}}}} {{Cronopar|26-6-2019|Канзас Сити|PAN|0|1|USA|-|Gold Cup|2019|1º turno|14=Канзас Сити (Канзас)}} {{Cronopar|3-7-2019|Нешвил|JAM|1|3|USA|-|Gold Cup|2019|Semifinale|13={{subon|70}}}} {{Cronopar|7-7-2019|Чикаго|MEX|1|0|USA|-|Gold Cup|2019|Finale|13={{subon|61}}}} {{Cronopar|11-9-2019|Мајами|USA|1|1|URU|-|Amichevole}} {{Cronopar|11-10-2019|Вашингтон|USA|7|0|CUB|-|CONCACAF Nations League|2019-2020|2º turno}} {{Cronopar|15-10-2019|Торонто|CAN|2|0|USA|-|CONCACAF Nations League|2019-2020|2º turno}} {{Cronopar|20-11-2019|Џорџтаун|CUB|0|4|USA|-|CONCACAF Nations League|2019-2020|2º turno|14=Џорџтаун (Кајмански Острови)}} {{Cronopar|1-2-2021|Орландо|USA|7|0|TTO|-|Amichevole|13={{subon|64}}|14=Орландо (Флорида)}} {{Cronopar|15-7-2021|Канзас Сити|MTQ|1|6|USA|-|Gold Cup|2021|1º turno|14=Канзас Сити (Канзас)}} {{Cronopar|18-7-2021|Канзас Сити|USA|1|0|CAN|-|Gold Cup|2021|1º turno|13={{subon|74}}|14=Канзас Сити (Канзас)}} {{Cronopar|25-7-2021|Арлинтон|USA|1|0|JAM|-|Gold Cup|2021|Quarti di finale|13={{subon|63}}|14=Арлингтон (Тексас)}} {{Cronopar|29-7-2021|Остин|QAT|0|1|USA|-|Gold Cup|2021|Semifinale|13={{subon|63}}}} {{Cronopar|1-8-2021|Парадајс|USA|1|0|MEX|-|Gold Cup|2021|Finale|dts|13={{subon|65}}|14=Парадајс (Невада)}} {{Cronopar|2-9-2021|Сан Салвадор|SLV|0|0|USA|-|QMondiali|2022|13={{subon|64}}}} {{Cronopar|5-9-2021|Нешвил|USA|1|1|CAN|-|QMondiali|2022|13={{subon|44}}}} {{Cronopar|8-9-2021|Сан Педро Сула|HON (1949-2022)|1|4|USA|-|QMondiali|2022|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|10-10-2021|Панама|PAN|1|0|USA|-|QMondiali|2022|13={{subon|68}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|18-12-2021|Лос Анџелес|USA|1|0|BIH|-|Amichevole}} {{Cronopar|2-2-2022|Сент Пол|USA|3|0|HON (1949-2022)|-|QMondiali|2022|13={{subon|84}}}} {{Cronopar|11-6-2022|Остин|USA|5|0|GRN|-|CONCACAF Nations League|2022-2023|1º turno|13={{subon|60}}}} {{Cronopar|24-6-2023|Чикаго|USA|1|1|JAM|-|Gold Cup|2023|1º turno|13={{subon|66}}}} {{Cronopar|28-6-2023|Сент Луис|SKN|0|6|USA|-|Gold Cup|2023|1º turno|13={{subon|68}}}} {{Cronopar|2-7-2023|Шарлот|USA|6|0|TTO|-|Gold Cup|2023|1º turno|13={{suboff|61}}}} {{Cronopar|9-7-2023|Синсинати|USA|2|2|CAN|-|Gold Cup|2023|Quarti di finale|dts|3 – 2|13={{subon|113}}}} {{Cronopar|12-7-2023|Сан Диего|USA|1|1|PAN|-|Gold Cup|2023|Semifinale|dts|4 – 5|13={{subon|63}}}} {{Cronopar|6-9-2025|Харисон|USA|0|2|KOR|-|Amichevole|13={{subon|62}}|14=Харисон (Њу Џерзи)}} {{Cronopar|9-9-2025|Колумбус|USA|2|0|JPN|-|Amichevole}} {{Cronopar|10-10-2025|Остин|USA|1|1|ECU|-|Amichevole|13={{subon|73}}}} {{Cronopar|14-10-2025|Комерс Сити|USA|2|1|AUS|-|Amichevole|13={{suboff|76}}}} {{Cronopar|15-11-2025|Честер|USA|2|1|PAR|-|Amichevole|13={{suboff|75}} {{yel|90+4}} <ref>Добил жолт картон додека бил на клупа.</ref>|14=Честер (Пенсилванија)}} {{Cronopar|18-11-2025|Тампа|USA|5|1|URU|-|Amichevole|13={{subon|89}}}} {{Cronopar|28-3-2026|Атланта|USA|2|5|BEL|-|Amichevole|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|31-3-2026|Атланта|USA|0|2|PRT|-|Amichevole|13={{subon|79}}}} {{Cronofin|45|0}} ==Титули== ===Клупски=== ====Сиетл Саундерс==== *'''[[МЛС куп]]''' : 2 : [[МЛС 2016|2016]], [[МЛС 2019|2019]] *'''[[КОНКАКАФ Лига на шампиони]]''' : 1 : 2022 *'''[[Куп на лигите (МЛС и Примера Дивисион Мексико)|Куп на лигите]]''' : 1 : 2025 ===Репрезентативни=== ; САД *'''{{Трофеј-КОНКАКАФ Голд куп}} [[КОНКАКАФ Голд куп]]''' : 2 : [[КОНКАКАФ Голд куп 2017|2017]], [[КОНКАКАФ Голд куп 2021|2021]] ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=САД |image3=Flag of USA.svg }} *[https://us.soccerway.com/player/roldan-cristian/UZsrETt7/ Кристијан Ролдан на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/cristian-roldan/profil/spieler/354792 Кристијан Ролдан на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/216617/cristian-roldan Кристијан Ролдан на espn] *[https://www.whoscored.com/players/271592/show/cristian-roldan Кристијан Ролдан на whoscored] {{Состав на ФК Сиетл Саундерс}} {{Состав на САД на КОНКАКАФ Голд куп 2019}} {{Состав на САД на СП фудбал 2022}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ролдан, Кристијан}} [[Категорија:Родени во 1995 година]] [[Категорија:Американски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сиетл Саундерс]] mzdqmd21hfx65ac7664uzhjac87o0fa 5538184 5538076 2026-04-12T19:07:20Z Carshalton 30527 /* Хронологија на репрезентативните настапи */ 5538184 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 |playername = Кристијан Ролдан |image = [[Податотека:Cristian Roldan USMNT v Belgium Mar 28 2026-50 (cropped).jpg|200px]] |fullname = Кристијан Ролдан<ref>{{cite web |url=http://cloudfront.bernews.com/wp-content/uploads/2019/05/2019_Concacaf_Gold_Cup_Preliminary_Lists_May_20.pdf |title=40-Player National Team Roster: 2019 Concacaf Gold Cup: United States |publisher=CONCACAF |page=16 |access-date=May 21, 2019 |via=Bernews}}</ref> |dateofbirth = {{birth date and age|df=y|1995|6|3}} |cityofbirth = [[Артижа (Калифорнија)|Артижа]] |countryofbirth = [[САД]] |nationality = {{flagsport|USA}} [[САД]] |height = {{height|m=1.72}}<ref name="FIFA 2022">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce44/pdf/SquadLists-English.pdf |title=FIFA World Cup Qatar 2022: List of players: United States |publisher=[[FIFA]] |page=31 |date=November 15, 2022 |access-date=November 24, 2022}}</ref> |position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] |currentclub = {{Fb team Seattle Sounders FC}} |clubnumber = 7 |youthyears1= 2013–2014 |youthclubs1= {{симбол2|600px bisection vertical HEX-D4AF37 HEX-6229A3.svg}} [[Вашингтонски универзитет|Вашингтон Хаскис]] |years1 = 2013-2014 |caps1= 13 |goals1= 6 |clubs1 = {{симбол2|600px bisection Red Black.svg}} [[Вашингтон Кросфајр]] |years2 = 2015 |caps2= 1 |goals2= 1 |clubs2 = {{Fb team Seattle Sounders FC 2}} |years3 = 2015- |caps3= 313 |goals3= 38 |clubs3 = {{Fb team Seattle Sounders FC}} |nationalyears1 =2014-2015 |nationalcaps1= 2 |nationalgoals1= 0 |nationalteam1= {{flagsport|USA}} [[Фудбалска репрезентација на САД под 20 години|САД 20]] |nationalyears2 =2017- |nationalcaps2= 45 |nationalgoals2= 0 |nationalteam2= {{flagsport|USA}} [[Фудбалска репрезентација на САД|САД]] }} '''Кристијан Ролдан''' (роден на [[3 јуни]] [[1995]], во [[Артижа (Калифорнија)|Артижа]]) — [[Американци|американски]] [[фудбал]]ер, [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]] на {{Fb team (N) Seattle Sounders FC}} и на [[Фудбалска репрезентација на САД|американската репрезентација]]. ==Клупска кариера== ===Колеџ и аматерска кариера=== Ролдан бил прогласен за [[Gatorade Награди за играч на годината#Фудбал|Gatorade Национален играч на годината]] за 2013 година, додека учел во [[Средно училиште Ел Ранчо|Средното училиште Ел Ранчо]] во [[Пико Ривера (Калифорнија)|Пико Ривера]], [[Калифорнија]].<ref>{{cite news|title=Cristian Roldan named Gatorade National Boys Soccer Player of the Year |url=http://usatodayhss.com/2013/cristian-roldan-named-gatorade-national-boys-soccer-player-of-the-year |website=USA Today High School Sports |date=May 20, 2013 |access-date=May 20, 2013}}</ref> Тој ги одбил поканите од [[ФК Лос Анџелес Галакси|ЛА Галакси]] и [[ФК Чивас САД|Чивас]] да се приклучи на нивните академии и ги предводел Ел Ранчо Донс до сезона без пораз со 26 победи.<ref name="Times-Path">{{cite news |last=Baker |first=Geoff |date=April 23, 2017 |title=How the Sounders' Cristian Roldan struck his own path in Pico Rivera |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/how-the-sounders-cristian-roldan-struck-his-own-path-in-pico-rivera/ |work=[[The Seattle Times]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Во неговата трета година, тој постигнал 21 гол и имал 21 асистенција за Ел Ранчо, а исто така играл и за младинскиот клуб Унион Индепендиенте.<ref name="SI-Draft">{{cite magazine |last=Bird |first=Liviu |date=January 15, 2015 |title=Cristian Roldan's up-and-down draft day ends in ideal Seattle destination |url=https://www.si.com/soccer/2015/01/15/cristian-roldan-seattle-sounders-mls-superdraft |magazine=[[Sports Illustrated]] |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Во текот на сезоната 2012–2013, тој постигнал 54 гола и имал 30 асистенции и го предводел Ел Ранчо до регионалното средношколско првенство.<ref name="Times-Path"/><ref name="LATimes-Dream">{{cite news |last=Jiménez |first=Soudi |date=November 18, 2022 |title=Central American immigrants' World Cup dream comes true with Cristian Roldán of Team USA |url=https://www.latimes.com/california/story/2022-11-18/immigrant-world-cup-dreams-come-true-cristian-roldan-parents |work=[[Los Angeles Times]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Ролдан бил скаутиран од [[Вашингтонски универзитет|Универзитетот во Вашингтон]] на турнир во [[Сан Диего]] и ја поминал својата колеџ кариера со Вашингтон Хаскис.<ref name="LATimes-Dream"/> Во неговите две сезони во колеџ фудбалот, Ролдан одиграл вкупно 41 натпревар и постигнал 10 гола и седум асистенции, помагајќи му на тимот да ја освои титулата во Пацифик-12 конференцијата во 2013 година.<ref name="LATimes-Dream"/><ref>{{cite news |last=Camargo |first=Alberto |date=November 9, 2022 |title=The college careers of 8 USMNT World Cup players |url=https://www.ncaa.com/news/soccer-men/article/2022-11-09/college-careers-8-usmnt-world-cup-players |work=NCAA.com |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Тој бил прогласен за бруцош на годината во конференцијата за 2013 година, победувајќи го својот иден соиграч од Саундерс, [[Џордан Морис]] од [[Стенфорд Кардинал]].<ref name="Times-WorldCup">{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=November 19, 2022 |title=How Sounders standouts Cristian Roldan and Jordan Morris realized their World Cup dream |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/how-sounders-standouts-cristian-roldan-and-jordan-morris-realized-their-world-cup-dream/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> За време на меѓусезоната во колеџот, Ролдан играл во [[Премиер развојна лига (САД)|Премиер развојната лига]] за [[Вашингтон Кросфајр]].<ref>{{cite web|title=2013 Washington Crossfire stats|url=http://www.uslpdl.com/teams/2013/13598705.html#STATS|website=USLPDL.com|publisher=Premier Development League|access-date=April 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402130851/http://uslpdl.com/teams/2013/13598705.html#STATS|archive-date=April 2, 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=2014 Washington Crossfire stats|url=http://www.uslpdl.com/teams/2014/13598705.html#STATS|website=USLPDL.com|publisher=Premier Development League|access-date=April 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208055718/http://www.uslpdl.com/teams/2014/13598705.html#STATS|archive-date=December 8, 2015|url-status=dead}}</ref> Тој се приклучил на тимот во 2013 година, како дел од подготовките за приклучување кон Хаскис.<ref>{{cite news |last=Eskilson |first=J.R. |date=July 19, 2013 |title=Roldan's mystery makes him exciting |url=https://www.topdrawersoccer.com/college-soccer-articles/roldans-mystery-makes-him-exciting_aid29034 |work=[[TopDrawerSoccer.com]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Ролдан, исто така, играл за тимот на Портланд Тимберс под 23 години во [[MLS Homegrown Game]] во 2014 година.<ref>{{cite magazine |last=Bird |first=Liviu |date=August 5, 2014 |title=Game of the future: Three thoughts on inaugural MLS Homegrown Game |url=https://www.si.com/soccer/2014/08/05/three-thoughts-inaugural-mls-homegrown-game |magazine=Sports Illustrated |accessdate=November 20, 2022}}</ref> ===Професионална кариера=== ====Сиетл Саундерс==== На 8 јануари 2015 година, било објавено дека Ролдан го напуштил колеџот порано за да потпише [[Generation Adidas]] договор со [[МЛС]] лигата.<ref>{{cite web|title=Major League Soccer announces 2015 Generation adidas class|url=http://www.mlssoccer.com/news/article/2015/01/08/major-league-soccer-announces-2015-generation-adidas-class|website=MLSsoccer.com|publisher=Major League Soccer|access-date=April 8, 2015|date=January 8, 2015|archive-date=January 22, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150122235423/http://www.mlssoccer.com/news/article/2015/01/08/major-league-soccer-announces-2015-generation-adidas-class|url-status=dead}}</ref> Иако се очекувало да биде избран рано на [[МЛС Супердрафт 2015|МЛС Супердрафтот 2015]], тој бил избран дури кон крајот на првата рунда како 16-ти пик од [[ФК Сиетл Саундерс|Сиетл Саундерс]].<ref name="SI-Draft"/><ref>{{cite web|title=Sounders FC Selects Cristian Roldan in First Round of 2015 MLS SuperDraft|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/01/15/sounders-fc-selects-cristian-roldan-first-round-2015-mls-superdraft|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=March 8, 2015|date=January 15, 2015}}</ref> Саундерс направиле размена со {{Fb team (N) Real Salt Lake}} за правото на пик на драфтот и го скаутирале Ролдан за време на тренинзите со тимот во текот на оф-сезоната. Откако двапати настапил како замена во првите две кола од сезоната против {{Fb team (N) New England Revolution}} и {{Fb team (N) San Jose Earthquakes}}, Ролдан настапил како замена за придружниот клуб на Саундерс во [[УСЛ]] Сиетл Саундерс 2 на 21 март и постигнал гол во 89-тата минута во победата од 4–2 над актуелниот шампион во првенството, [[ФК Сакраменто Репаблик|Сакраменто Репаблик]].<ref>{{cite web|title=Match Recap: Sounders FC 2 earns 4–2 win over Sacramento in inaugural match|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/03/21/match-recap-sounders-fc-2-earns-4-2-win-over-sacramento-inaugural-match|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=April 8, 2015|date=March 21, 2015}}</ref> Поради повреди и репрезентативни повици, тој го направи својот прв старт во МЛС на 29 март во ремито без голови на гости против [[ФК Далас]].<ref>{{cite web|title=Sounders FC and FC Dallas play to a scoreless stalemate|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/03/28/sounders-fc-and-fc-dallas-play-scoreless-stalemate|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=April 8, 2015|date=March 28, 2015}}</ref> [[File:Cristian Roldan.jpg|left|thumb|Ролдан со Саундерс во 2017]] Ролдан се развил плејмејкер играч од средниот ред и заработил редовно место во почетната постава под водството на тренерот [[Зиги Шмид]], по неговите претходни настапи како „влијателна замена“.<ref name="Times-Rising2015">{{cite news |last=Pentz |first=Matt |date=June 5, 2015 |title=First-round pick Cristian Roldan a rising star on Sounders squad |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/first-round-pick-cristian-roldan-a-rising-star-on-sounders-squad/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Тој бил споредуван со капитенот и дефанзивниот играч од средниот ред [[Освалдо Алонсо]], кого Ролдан го сметал за ментор и на крајот го заменил во тимот.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=May 3, 2019 |title=For Sounders' Cristian Roldan, relief and excitement ahead of match vs. friend, mentor Osvaldo Alonso |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/for-sounders-cristian-roldan-relief-and-excitement-ahead-of-match-vs-friend-mentor-osvaldo-alonso/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Својот прв гол во кариерата во МЛС, Ролдан го постигнал на 13 јули 2016 година, за време на победата од 5–0 над ФК Далас.<ref>{{cite web|url=http://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-enjoy-an-easy-5-0-victory-over-dallas-until-losing-clint-dempsey-to-a-red-card/|title=Sounders enjoy an easy 5-0 victory over Dallas, until losing Clint Dempsey to a red card|author=Matt Pentz|date=July 13, 2016|work=The Seattle Times|access-date=December 28, 2016}}</ref> Во првите години во клубот, тој се спријателил со соиграчот, исто така [[руки]], Џордан Морис - претходно негов колеџ ривал - партнерство на теренот кое било наречено „Џорстијан Мордан“.<ref name="Times-WorldCup"/><ref>{{cite news |last=Castillo |first=Arielle |date=July 7, 2017 |title=Morris, Roldan providing mutual support at US national team summer camp |url=https://www.mlssoccer.com/news/morris-roldan-providing-mutual-support-us-national-team-summer-camp |work=MLSsoccer.com |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Веќе во својата втора сезона Ролдан го освоил [[МЛС куп]]от, играјќи го целиот натпревар добиен по [[Изведување пенали (фудбал)|изведување на пенали]] против [[ФК Торонто]]. Во декември 2018 година, Ролдан се согласил на петгодишно продолжување на договорот со Саундерс за 4 милиони долари.<ref name="TNT20190531">{{cite news |work=[[Tacoma News Tribune]] |issn=1073-5860 |title=Seattle Sounders are betting the future belongs to Cristian Roldan |url=https://amp.thenewstribune.com/sports/soccer/mls/sounders-fc/article231007038.html |date=May 31, 2019 |first=Andrew |last=Hammond |access-date=December 20, 2025}}</ref> На 10 ноември 2019 година, Ролдан настапил во својот [[МЛС куп 2019|трет МЛС куп]] и трет пат против Торонто, каде по една победа и еден пораз овојпат Сиетл славеле уште една победа со резултат 3–1; тој бил вклучен во подготовката за првиот гол на неговиот тим, откако се судрил со [[Џонатан Осорио]], кој ја загубил топката, по што Саундерс дошле до водство со погодокот на [[Келвин Лирдам]].<ref>{{cite news |url=https://www.thestar.com/sports/tfc/2019/11/10/toronto-fc-cries-foul-after-mls-cup-letdown.html |title=Toronto FC cries foul after MLS Cup letdown |work=The Toronto Star |last1=Armstrong |first1=Laura |date=November 10, 2019 |access-date=November 11, 2019}}</ref> Три години подоцна, тој ги одигра сите осум натпревари на својата екипа на патот на Саундерс до титулата во [[КОНКАКАФ Лига на шампиони 2022|КОНКАКАФ Лигата на шампионите]], постигнувајќи еден гол и пет асистенции, и бил избран во Тимот на турнирот.<ref name="Times-WCRoster"/><ref name="CCL-BestXI"/> Во август 2022, тој бил подложен на операција на препоните за лекување на [[Синдром на болна препона|спортска хернија]], што била неговата прва поголема повреда во текот на неговата кариера.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=August 23, 2022 |title=Sounders star Cristian Roldan expected to miss 4-6 weeks after groin surgery |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-star-cristian-roldan-expected-to-miss-4-6-weeks-after-groin-surgery/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Тој се вратил во тимот за последни три натпревари од регуларната сезона, но неуспеал да им помогне на Саундерс да се квалификуваат за плејофот.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=October 1, 2022 |title=Sounders might not be in playoffs race, but Cristian Roldan still has something to play for |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-may-not-be-playing-for-playoffs-but-cristian-roldan-still-has-something-to-play-for/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Во јануари 2023 година, Ролдан го продолжил својот договор со Саундерс за уште пет години, заедно со Морис.<ref name="Times-Contract">{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=January 19, 2023 |title=After signing long-term deals with Sounders, Morris and Roldan are 'hungry' to keep winning |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/after-signing-long-term-deals-with-sounders-morris-and-roldan-are-hungry-to-keep-winning/ |work=The Seattle Times |accessdate=September 17, 2023}}</ref> Во летото 2025 година, Саундерс како победник на КОНКАКАФ Лигата на шампионите за 2022 година, имале право на учество на новото проширено издание на [[Светско клупско првенство во фудбал 2025|Светското клупско првенство]]; во групната фаза на турнирот тие играле со клубови како [[УЕФА Лига на шампиони 2024-2025|европскиот шампион]], {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}, потоа {{Fb team (N) Atletico Madrid}} и {{Fb team (N) Botafogo}}. Ролдан ги започнал како стартер сите три натпревари (постигнал и гол против Ботафого), но Саундерс претрпеле три порази и биле елиминирани од турнирот. Во август 2025, тој одиграл клучна улога во победничката кампања на Саундерс во [[Куп на лигите (МЛС и Примера Дивисион Мексико) 2025|Купот на лигите 2025]], каде ги одиграл сите 6 натпревари на својот тим вклучително и финалето, во кое Саундерс го совладале {{Fb team (N) Inter Miami}} со убедливи 3-0.<ref>{{cite web|url=https://www.espn.com/soccer/report/_/gameId/757636|title=Seattle Sounders beat Inter Miami, Messi to win Leagues Cu|publisher=espn|date=1 септември 2025|access-date=12 април 2025}}</ref> На 5 април 2026 година, Ролдан го одиграл својот 400-ти натпревар во дресот на Сиетл Саундерс во победата со 1-0 на гости над {{Fb team (N) Houston Dynamo}}.<ref>{{cite web|url=https://www.soundersfc.com/news/cristian-roldan-etches-name-deeper-into-sounders-history-with-400th-appearance-in-all-competitions|title=Cristian Roldan etches name deeper into Sounders history with 400th appearance in all competitions|language=en|publisher=Seattle Sounders FC|date=5 април 2026|access-date=12 април 2026}}</ref> ==Репрезентативна кариера== [[File:Cristian Roldan playing for the United States on June 6, 2019.jpg|thumb|upright|Ролдан играјќи за САД во 2019]] Ролдан го претставувал САД во [[Фудбалска репрезентација на САД под 20 години|селекцијата под 20 години]]. Тој исто така имал право да игра и за [[Фудбалска репрезентација на Гватемала|Гватемала]] или [[Фудбалска репрезентација на Ел Салвадор|Ел Салвадор]] преку потеклото на неговите родители,<ref>{{cite web|author1=Alicia Rodriguez|title=Could Seattle Sounders' Cristian Roldan play for Guatemala or El Salvador?|url=http://www.mlssoccer.com/post/2016/03/30/could-seattle-sounders-cristian-roldan-play-guatemala-or-el-salvador|website=MLSsoccer.com|access-date=November 28, 2016|date=March 30, 2016}}</ref> и во едно интервју споменал дека му биле понудени повици од сениорските репрезентации на двете нации.<ref>{{cite web|author1=Oficina de Comunicación MLS|title=Cristian Roldán: "Quiero jugar para una selección; tengo tres opciones, Guatemala, El Salvador y EEUU"|url=http://www.univision.com/deportes/futbol/mls/cristian-roldan-quiero-jugar-para-una-seleccion-tengo-tres-opciones-guatemala-el-salvador-y-eeuu|website=Univision.com|access-date=July 12, 2017|date=July 14, 2016}}</ref> На 12 јули 2017 година, тој бил вклучен во составот на [[Фудбалска репрезентација на САД|сениорската репрезентација на САД]] за [[КОНКАКАФ Голд куп 2017|КОНКАКАФ Голд купот 2017]]; во вториот натпревар од групната фаза на турнирот, Ролдан го направил своето деби за ''„Јенките“'' играјќи го целиот натпревар во победата над [[Фудбалска репрезентација на Мартиник|Мартиник]] со 3-2.<ref>{{cite web|author1=U.S. Soccer|title=Lineup Notes: MNT vs. Martinique – 2017 CONCACAF Gold Cup |url=http://www.ussoccer.com/stories/2017/07/12/23/48/20170712-news-mnt-v-martinique-starting-xi-lineup-notes-2017-concacaf-gold-cup-group-b-july-12|website=USSoccer.com|access-date=July 12, 2017|date=July 12, 2017}}</ref> Иако тоа бил неговиот единствен настап на турнирот, тој освоил победнички медал затоа што американците ја освоиле титулата. Две години подоцна, тој настапил на [[КОНКАКАФ Голд куп 2019|КОНКАКАФ Голд купот 2019]], каде имал многу поголема улога забележувајќи 4 настапи вклучително и во полуфиналето и финалето, последното загубено со 1-0 од {{NazNB|FUrep|MEX}}. Во 2021 година, тој бил повикан за своето [[КОНКАКАФ Голд куп 2021|трето континентално првенство]], играјќи пет натпревари (4 од нив како замена), а меѓу нив и финалето кое меѓу другото било реприза на она од пред две години, но овојпат американците му се реванширале на Мексико совладувајќи го со истиот резултат. Со тоа Ролдан го освоил својот втор победнички медал на КОНКАКАФ Голд куп турнирите. Во 2022 година, Ролдан и неговиот соиграч од Саундерс, Џордан Морис, биле повикани во конечниот состав на САД за [[Светско првенство во фудбал 2022|Светското првенство 2022]] во [[Катар]].<ref name="Times-WorldCup"/> Ролдан одиграл ограничен број минути за време на претходната квалификациска кампања за Светското првенство, но бил избран од [[Грег Берхалтер]] поради неговата лидерска улога на тренинзите и способноста да игра неколку улоги.<ref name="Times-WCRoster">{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=November 9, 2022 |title=Sounders FC stars Cristian Roldan and Jordan Morris earn spots on U.S. men's World Cup roster |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-stars-cristian-roldan-and-jordan-morris-earn-spot-on-us-mens-world-cup-roster/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref><ref>{{cite news |last=Tenorio |first=Paul |date=November 17, 2022 |title=At the World Cup, 'glue guys' can have a big impact without playing a minute |url=https://www.nytimes.com/athletic/3902596/2022/11/16/world-cup-glue-guys/ |work=[[The Athletic]] |url-access=subscription |access-date=November 20, 2022}}</ref> Сепак, иако бил повикан, тој не настапил во ниту еден натпревар на турнирот, кој за САД завршил во осминафиналето после поразот со 3-1 од {{NazNB|FUrep|NED}}. === Хронологија на репрезентативните настапи === {{Репрезентативни настапи|USA}} {{Cronopar|13-7-2017|Тампа|USA|3|2|MTQ|-|Голд куп|2017|Прва фаза}} {{Cronopar|29-1-2018|Лос Анџелес|USA|0|0|BIH|-|Пријателска|13={{suboff|68}}}} {{Cronopar|28-3-2018|Кери|USA|1|0|PAR|-|Пријателска|13={{subon|90}}|14=Кери (Северна Каролина)}} {{Cronopar|7-9-2018|Ист Ратерфорд|USA|0|2|BRA|-|Пријателска|13={{subon|83}}}} {{Cronopar|12-9-2018|Нешвил|USA|1|0|MEX|-|Пријателска|13={{subon|85}}}} {{Cronopar|28-1-2019|Финикс|USA|3|0|PAN|-|Пријателска}} {{Cronopar|2-2-2019|Сан Хосе|USA|2|0|CRI|-|Пријателска}} {{Cronopar|21-3-2019|Орландо|USA|1|0|ECU|-|Пријателска|13={{subon|68}}|14=Орландо (Флорида)}} {{Cronopar|26-3-2019|Хјустон|USA|1|1|CHL|-|Пријателска|13={{suboff|84}}}} {{Cronopar|6-6-2019|Вашингтон|USA|0|1|JAM|-|Пријателска|13={{suboff|66}}}} {{Cronopar|10-6-2019|Синсинати|USA|0|3|VEN|-|Пријателска}} {{Cronopar|19-6-2019|Сент Пол|USA|4|0|GUY|-|Голд куп|2019|Прва фаза|13={{subon|62}}}} {{Cronopar|26-6-2019|Канзас Сити|PAN|0|1|USA|-|Голд куп|2019|Прва фаза|14=Канзас Сити (Канзас)}} {{Cronopar|3-7-2019|Нешвил|JAM|1|3|USA|-|Голд куп|2019|Полуфинале|13={{subon|70}}}} {{Cronopar|7-7-2019|Чикаго|MEX|1|0|USA|-|Голд куп|2019|Финале|13={{subon|61}}}} {{Cronopar|11-9-2019|Мајами|USA|1|1|URU|-|Пријателска}} {{Cronopar|11-10-2019|Вашингтон|USA|7|0|CUB|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2019-2020|Втора фаза}} {{Cronopar|15-10-2019|Торонто|CAN|2|0|USA|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2019-2020|Втора фаза}} {{Cronopar|20-11-2019|Џорџтаун|CUB|0|4|USA|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2019-2020|Втора фаза|14=Џорџтаун (Кајмански Острови)}} {{Cronopar|1-2-2021|Орландо|USA|7|0|TTO|-|Пријателска|13={{subon|64}}|14=Орландо (Флорида)}} {{Cronopar|15-7-2021|Канзас Сити|MTQ|1|6|USA|-|Голд куп|2021|Прва фаза|14=Канзас Сити (Канзас)}} {{Cronopar|18-7-2021|Канзас Сити|USA|1|0|CAN|-|Голд куп|2021|Прва фаза|13={{subon|74}}|14=Канзас Сити (Канзас)}} {{Cronopar|25-7-2021|Арлинтон|USA|1|0|JAM|-|Голд куп|2021|Четвртфинале|13={{subon|63}}|14=Арлингтон (Тексас)}} {{Cronopar|29-7-2021|Остин|QAT|0|1|USA|-|Голд куп|2021|Полуфинале|13={{subon|63}}}} {{Cronopar|1-8-2021|Парадајс|USA|1|0|MEX|-|Голд куп|2021|Финале|dts|13={{subon|65}}|14=Парадајс (Невада)}} {{Cronopar|2-9-2021|Сан Салвадор|SLV|0|0|USA|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|64}}}} {{Cronopar|5-9-2021|Нешвил|USA|1|1|CAN|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|44}}}} {{Cronopar|8-9-2021|Сан Педро Сула|HON (1949-2022)|1|4|USA|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|10-10-2021|Панама|PAN|1|0|USA|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|68}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|18-12-2021|Лос Анџелес|USA|1|0|BIH|-|Пријателска}} {{Cronopar|2-2-2022|Сент Пол|USA|3|0|HON (1949-2022)|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|84}}}} {{Cronopar|11-6-2022|Остин|USA|5|0|GRN|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2022-2023|Прва фаза|13={{subon|60}}}} {{Cronopar|24-6-2023|Чикаго|USA|1|1|JAM|-|Голд куп|2023|Прва фаза|13={{subon|66}}}} {{Cronopar|28-6-2023|Сент Луис|SKN|0|6|USA|-|Голд куп|2023|Прва фаза|13={{subon|68}}}} {{Cronopar|2-7-2023|Шарлот|USA|6|0|TTO|-|Голд куп|2023|Прва фаза|13={{suboff|61}}}} {{Cronopar|9-7-2023|Синсинати|USA|2|2|CAN|-|Голд куп|2023|Четвртфинале|dts|3 – 2|13={{subon|113}}}} {{Cronopar|12-7-2023|Сан Диего|USA|1|1|PAN|-|Голд куп|2023|Полуфинале|dts|4 – 5|13={{subon|63}}}} {{Cronopar|6-9-2025|Харисон|USA|0|2|KOR|-|Пријателска|13={{subon|62}}|14=Харисон (Њу Џерзи)}} {{Cronopar|9-9-2025|Колумбус|USA|2|0|JPN|-|Пријателска}} {{Cronopar|10-10-2025|Остин|USA|1|1|ECU|-|Пријателска|13={{subon|73}}}} {{Cronopar|14-10-2025|Комерс Сити|USA|2|1|AUS|-|Пријателска|13={{suboff|76}}}} {{Cronopar|15-11-2025|Честер|USA|2|1|PAR|-|Пријателска|13={{suboff|75}} {{yel|90+4}} <ref>Добил жолт картон додека бил на клупа.</ref>|14=Честер (Пенсилванија)}} {{Cronopar|18-11-2025|Тампа|USA|5|1|URU|-|Пријателска|13={{subon|89}}}} {{Cronopar|28-3-2026|Атланта|USA|2|5|BEL|-|Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|31-3-2026|Атланта|USA|0|2|PRT|-|Пријателска|13={{subon|79}}}} {{Cronofin|45|0}} ==Титули== ===Клупски=== ====Сиетл Саундерс==== *'''[[МЛС куп]]''' : 2 : [[МЛС 2016|2016]], [[МЛС 2019|2019]] *'''[[КОНКАКАФ Лига на шампиони]]''' : 1 : 2022 *'''[[Куп на лигите (МЛС и Примера Дивисион Мексико)|Куп на лигите]]''' : 1 : 2025 ===Репрезентативни=== ; САД *'''{{Трофеј-КОНКАКАФ Голд куп}} [[КОНКАКАФ Голд куп]]''' : 2 : [[КОНКАКАФ Голд куп 2017|2017]], [[КОНКАКАФ Голд куп 2021|2021]] ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=САД |image3=Flag of USA.svg }} *[https://us.soccerway.com/player/roldan-cristian/UZsrETt7/ Кристијан Ролдан на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/cristian-roldan/profil/spieler/354792 Кристијан Ролдан на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/216617/cristian-roldan Кристијан Ролдан на espn] *[https://www.whoscored.com/players/271592/show/cristian-roldan Кристијан Ролдан на whoscored] {{Состав на ФК Сиетл Саундерс}} {{Состав на САД на КОНКАКАФ Голд куп 2019}} {{Состав на САД на СП фудбал 2022}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ролдан, Кристијан}} [[Категорија:Родени во 1995 година]] [[Категорија:Американски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сиетл Саундерс]] tffiqiqfzcwf0bkj922hgpwtgex4bj3 5538188 5538184 2026-04-12T19:20:09Z Carshalton 30527 5538188 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 |playername = Кристијан Ролдан |image = [[Податотека:Cristian Roldan USMNT v Belgium Mar 28 2026-50 (cropped).jpg|200px]] |fullname = Кристијан Ролдан<ref>{{cite web |url=http://cloudfront.bernews.com/wp-content/uploads/2019/05/2019_Concacaf_Gold_Cup_Preliminary_Lists_May_20.pdf |title=40-Player National Team Roster: 2019 Concacaf Gold Cup: United States |publisher=CONCACAF |page=16 |access-date=May 21, 2019 |via=Bernews}}</ref> |dateofbirth = {{birth date and age|df=y|1995|6|3}} |cityofbirth = [[Артижа (Калифорнија)|Артижа]] |countryofbirth = [[САД]] |nationality = {{flagsport|USA}} [[САД]] |height = {{height|m=1.72}}<ref name="FIFA 2022">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce44/pdf/SquadLists-English.pdf |title=FIFA World Cup Qatar 2022: List of players: United States |publisher=[[FIFA]] |page=31 |date=November 15, 2022 |access-date=November 24, 2022}}</ref> |position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] |currentclub = {{Fb team Seattle Sounders FC}} |clubnumber = 7 |youthyears1= 2013–2014 |youthclubs1= {{симбол2|600px bisection vertical HEX-D4AF37 HEX-6229A3.svg}} [[Вашингтонски универзитет|Вашингтон Хаскис]] |years1 = 2013-2014 |caps1= 13 |goals1= 6 |clubs1 = {{симбол2|600px bisection Red Black.svg}} [[Вашингтон Кросфајр]] |years2 = 2015 |caps2= 1 |goals2= 1 |clubs2 = {{Fb team Seattle Sounders FC 2}} |years3 = 2015- |caps3= 313 |goals3= 38 |clubs3 = {{Fb team Seattle Sounders FC}} |nationalyears1 =2014-2015 |nationalcaps1= 2 |nationalgoals1= 0 |nationalteam1= {{flagsport|USA}} [[Фудбалска репрезентација на САД под 20 години|САД 20]] |nationalyears2 =2017- |nationalcaps2= 45 |nationalgoals2= 0 |nationalteam2= {{flagsport|USA}} [[Фудбалска репрезентација на САД|САД]] }} '''Кристијан Ролдан''' (роден на [[3 јуни]] [[1995]], во [[Артижа (Калифорнија)|Артижа]]) — [[Американци|американски]] [[фудбал]]ер, [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]] на {{Fb team (N) Seattle Sounders FC}} и на [[Фудбалска репрезентација на САД|американската репрезентација]]. ==Биографија== Роден во САД, од родители од [[Гватемала|гватемалско]] и [[Ел Салвадор|салвадорско]] потекло, Ролдан израснал во [[Калифорнија]]. Тој има двајца браќа Сесар (постар) и [[Алекс Ролдан|Алекс]] (помлад), од кои вториот е исто така фудбалер и игра заедно со него за {{Fb team (N) Seattle Sounders FC}} од 2019 година, но и за [[Фудбалска репрезентација на Ел Салвадор|салвадорската репрезентација]].<ref>{{cite news |last=Baker |first=Geoff |date=January 19, 2018 |title=Sounders select Alex Roldan, younger brother of Cristian Roldan, in first round of MLS SuperDraft |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-select-alex-roldan-younger-brother-of-cristian-roldan-in-first-round-of-mls-superdraft |work=The Seattle Times |access-date=January 20, 2018}}</ref><ref>{{cite news |last=Baker |first=Geoff |date=August 1, 2017 |title=Sounders' Cristian Roldan remembers the sacrifices his parents made in Pico Rivera |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-cristian-roldan-remembers-the-sacrifices-his-parents-made-in-pico-rivera |work=The Seattle Times |access-date=January 20, 2018}}</ref> На 31 декември 2022, Ролдан стапил во брак со Кијана Барон.<ref name="Times-Contract"/><ref>{{cite web |title=Profile: Cristian Roldan |url=https://www.ussoccer.com/players/r/cristian-roldan |publisher=U.S. Soccer |accessdate=September 17, 2023}}</ref> ==Клупска кариера== ===Колеџ и аматерска кариера=== Ролдан бил прогласен за [[Gatorade Награди за играч на годината#Фудбал|Gatorade Национален играч на годината]] за 2013 година, додека учел во [[Средно училиште Ел Ранчо|Средното училиште Ел Ранчо]] во [[Пико Ривера (Калифорнија)|Пико Ривера]], [[Калифорнија]].<ref>{{cite news|title=Cristian Roldan named Gatorade National Boys Soccer Player of the Year |url=http://usatodayhss.com/2013/cristian-roldan-named-gatorade-national-boys-soccer-player-of-the-year |website=USA Today High School Sports |date=May 20, 2013 |access-date=May 20, 2013}}</ref> Тој ги одбил поканите од [[ФК Лос Анџелес Галакси|ЛА Галакси]] и [[ФК Чивас САД|Чивас]] да се приклучи на нивните академии и ги предводел Ел Ранчо Донс до сезона без пораз со 26 победи.<ref name="Times-Path">{{cite news |last=Baker |first=Geoff |date=April 23, 2017 |title=How the Sounders' Cristian Roldan struck his own path in Pico Rivera |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/how-the-sounders-cristian-roldan-struck-his-own-path-in-pico-rivera/ |work=[[The Seattle Times]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Во неговата трета година, тој постигнал 21 гол и имал 21 асистенција за Ел Ранчо, а исто така играл и за младинскиот клуб Унион Индепендиенте.<ref name="SI-Draft">{{cite magazine |last=Bird |first=Liviu |date=January 15, 2015 |title=Cristian Roldan's up-and-down draft day ends in ideal Seattle destination |url=https://www.si.com/soccer/2015/01/15/cristian-roldan-seattle-sounders-mls-superdraft |magazine=[[Sports Illustrated]] |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Во текот на сезоната 2012–2013, тој постигнал 54 гола и имал 30 асистенции и го предводел Ел Ранчо до регионалното средношколско првенство.<ref name="Times-Path"/><ref name="LATimes-Dream">{{cite news |last=Jiménez |first=Soudi |date=November 18, 2022 |title=Central American immigrants' World Cup dream comes true with Cristian Roldán of Team USA |url=https://www.latimes.com/california/story/2022-11-18/immigrant-world-cup-dreams-come-true-cristian-roldan-parents |work=[[Los Angeles Times]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Ролдан бил скаутиран од [[Вашингтонски универзитет|Универзитетот во Вашингтон]] на турнир во [[Сан Диего]] и ја поминал својата колеџ кариера со Вашингтон Хаскис.<ref name="LATimes-Dream"/> Во неговите две сезони во колеџ фудбалот, Ролдан одиграл вкупно 41 натпревар и постигнал 10 гола и седум асистенции, помагајќи му на тимот да ја освои титулата во Пацифик-12 конференцијата во 2013 година.<ref name="LATimes-Dream"/><ref>{{cite news |last=Camargo |first=Alberto |date=November 9, 2022 |title=The college careers of 8 USMNT World Cup players |url=https://www.ncaa.com/news/soccer-men/article/2022-11-09/college-careers-8-usmnt-world-cup-players |work=NCAA.com |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Тој бил прогласен за бруцош на годината во конференцијата за 2013 година, победувајќи го својот иден соиграч од Саундерс, [[Џордан Морис]] од [[Стенфорд Кардинал]].<ref name="Times-WorldCup">{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=November 19, 2022 |title=How Sounders standouts Cristian Roldan and Jordan Morris realized their World Cup dream |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/how-sounders-standouts-cristian-roldan-and-jordan-morris-realized-their-world-cup-dream/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> За време на меѓусезоната во колеџот, Ролдан играл во [[Премиер развојна лига (САД)|Премиер развојната лига]] за [[Вашингтон Кросфајр]].<ref>{{cite web|title=2013 Washington Crossfire stats|url=http://www.uslpdl.com/teams/2013/13598705.html#STATS|website=USLPDL.com|publisher=Premier Development League|access-date=April 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402130851/http://uslpdl.com/teams/2013/13598705.html#STATS|archive-date=April 2, 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=2014 Washington Crossfire stats|url=http://www.uslpdl.com/teams/2014/13598705.html#STATS|website=USLPDL.com|publisher=Premier Development League|access-date=April 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208055718/http://www.uslpdl.com/teams/2014/13598705.html#STATS|archive-date=December 8, 2015|url-status=dead}}</ref> Тој се приклучил на тимот во 2013 година, како дел од подготовките за приклучување кон Хаскис.<ref>{{cite news |last=Eskilson |first=J.R. |date=July 19, 2013 |title=Roldan's mystery makes him exciting |url=https://www.topdrawersoccer.com/college-soccer-articles/roldans-mystery-makes-him-exciting_aid29034 |work=[[TopDrawerSoccer.com]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Ролдан, исто така, играл за тимот на Портланд Тимберс под 23 години во [[MLS Homegrown Game]] во 2014 година.<ref>{{cite magazine |last=Bird |first=Liviu |date=August 5, 2014 |title=Game of the future: Three thoughts on inaugural MLS Homegrown Game |url=https://www.si.com/soccer/2014/08/05/three-thoughts-inaugural-mls-homegrown-game |magazine=Sports Illustrated |accessdate=November 20, 2022}}</ref> ===Професионална кариера=== ====Сиетл Саундерс==== На 8 јануари 2015 година, било објавено дека Ролдан го напуштил колеџот порано за да потпише [[Generation Adidas]] договор со [[МЛС]] лигата.<ref>{{cite web|title=Major League Soccer announces 2015 Generation adidas class|url=http://www.mlssoccer.com/news/article/2015/01/08/major-league-soccer-announces-2015-generation-adidas-class|website=MLSsoccer.com|publisher=Major League Soccer|access-date=April 8, 2015|date=January 8, 2015|archive-date=January 22, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150122235423/http://www.mlssoccer.com/news/article/2015/01/08/major-league-soccer-announces-2015-generation-adidas-class|url-status=dead}}</ref> Иако се очекувало да биде избран рано на [[МЛС Супердрафт 2015|МЛС Супердрафтот 2015]], тој бил избран дури кон крајот на првата рунда како 16-ти пик од [[ФК Сиетл Саундерс|Сиетл Саундерс]].<ref name="SI-Draft"/><ref>{{cite web|title=Sounders FC Selects Cristian Roldan in First Round of 2015 MLS SuperDraft|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/01/15/sounders-fc-selects-cristian-roldan-first-round-2015-mls-superdraft|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=March 8, 2015|date=January 15, 2015}}</ref> Саундерс направиле размена со {{Fb team (N) Real Salt Lake}} за правото на пик на драфтот и го скаутирале Ролдан за време на тренинзите со тимот во текот на оф-сезоната. Откако двапати настапил како замена во првите две кола од сезоната против {{Fb team (N) New England Revolution}} и {{Fb team (N) San Jose Earthquakes}}, Ролдан настапил како замена за придружниот клуб на Саундерс во [[УСЛ]] Сиетл Саундерс 2 на 21 март и постигнал гол во 89-тата минута во победата од 4–2 над актуелниот шампион во првенството, [[ФК Сакраменто Репаблик|Сакраменто Репаблик]].<ref>{{cite web|title=Match Recap: Sounders FC 2 earns 4–2 win over Sacramento in inaugural match|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/03/21/match-recap-sounders-fc-2-earns-4-2-win-over-sacramento-inaugural-match|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=April 8, 2015|date=March 21, 2015}}</ref> Поради повреди и репрезентативни повици, тој го направи својот прв старт во МЛС на 29 март во ремито без голови на гости против [[ФК Далас]].<ref>{{cite web|title=Sounders FC and FC Dallas play to a scoreless stalemate|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/03/28/sounders-fc-and-fc-dallas-play-scoreless-stalemate|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=April 8, 2015|date=March 28, 2015}}</ref> [[File:Cristian Roldan.jpg|left|thumb|Ролдан со Саундерс во 2017]] Ролдан се развил плејмејкер играч од средниот ред и заработил редовно место во почетната постава под водството на тренерот [[Зиги Шмид]], по неговите претходни настапи како „влијателна замена“.<ref name="Times-Rising2015">{{cite news |last=Pentz |first=Matt |date=June 5, 2015 |title=First-round pick Cristian Roldan a rising star on Sounders squad |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/first-round-pick-cristian-roldan-a-rising-star-on-sounders-squad/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Тој бил споредуван со капитенот и дефанзивниот играч од средниот ред [[Освалдо Алонсо]], кого Ролдан го сметал за ментор и на крајот го заменил во тимот.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=May 3, 2019 |title=For Sounders' Cristian Roldan, relief and excitement ahead of match vs. friend, mentor Osvaldo Alonso |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/for-sounders-cristian-roldan-relief-and-excitement-ahead-of-match-vs-friend-mentor-osvaldo-alonso/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Својот прв гол во кариерата во МЛС, Ролдан го постигнал на 13 јули 2016 година, за време на победата од 5–0 над ФК Далас.<ref>{{cite web|url=http://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-enjoy-an-easy-5-0-victory-over-dallas-until-losing-clint-dempsey-to-a-red-card/|title=Sounders enjoy an easy 5-0 victory over Dallas, until losing Clint Dempsey to a red card|author=Matt Pentz|date=July 13, 2016|work=The Seattle Times|access-date=December 28, 2016}}</ref> Во првите години во клубот, тој се спријателил со соиграчот, исто така [[руки]], Џордан Морис - претходно негов колеџ ривал - партнерство на теренот кое било наречено „Џорстијан Мордан“.<ref name="Times-WorldCup"/><ref>{{cite news |last=Castillo |first=Arielle |date=July 7, 2017 |title=Morris, Roldan providing mutual support at US national team summer camp |url=https://www.mlssoccer.com/news/morris-roldan-providing-mutual-support-us-national-team-summer-camp |work=MLSsoccer.com |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Веќе во својата втора сезона Ролдан го освоил [[МЛС куп]]от, играјќи го целиот натпревар добиен по [[Изведување пенали (фудбал)|изведување на пенали]] против [[ФК Торонто]]. Во декември 2018 година, Ролдан се согласил на петгодишно продолжување на договорот со Саундерс за 4 милиони долари.<ref name="TNT20190531">{{cite news |work=[[Tacoma News Tribune]] |issn=1073-5860 |title=Seattle Sounders are betting the future belongs to Cristian Roldan |url=https://amp.thenewstribune.com/sports/soccer/mls/sounders-fc/article231007038.html |date=May 31, 2019 |first=Andrew |last=Hammond |access-date=December 20, 2025}}</ref> На 10 ноември 2019 година, Ролдан настапил во својот [[МЛС куп 2019|трет МЛС куп]] и трет пат против Торонто, каде по една победа и еден пораз овојпат Сиетл славеле уште една победа со резултат 3–1; тој бил вклучен во подготовката за првиот гол на неговиот тим, откако се судрил со [[Џонатан Осорио]], кој ја загубил топката, по што Саундерс дошле до водство со погодокот на [[Келвин Лирдам]].<ref>{{cite news |url=https://www.thestar.com/sports/tfc/2019/11/10/toronto-fc-cries-foul-after-mls-cup-letdown.html |title=Toronto FC cries foul after MLS Cup letdown |work=The Toronto Star |last1=Armstrong |first1=Laura |date=November 10, 2019 |access-date=November 11, 2019}}</ref> Три години подоцна, тој ги одигра сите осум натпревари на својата екипа на патот на Саундерс до титулата во [[КОНКАКАФ Лига на шампиони 2022|КОНКАКАФ Лигата на шампионите]], постигнувајќи еден гол и пет асистенции, и бил избран во Тимот на турнирот.<ref name="Times-WCRoster"/><ref name="CCL-BestXI"/> Во август 2022, тој бил подложен на операција на препоните за лекување на [[Синдром на болна препона|спортска хернија]], што била неговата прва поголема повреда во текот на неговата кариера.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=August 23, 2022 |title=Sounders star Cristian Roldan expected to miss 4-6 weeks after groin surgery |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-star-cristian-roldan-expected-to-miss-4-6-weeks-after-groin-surgery/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Тој се вратил во тимот за последни три натпревари од регуларната сезона, но неуспеал да им помогне на Саундерс да се квалификуваат за плејофот.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=October 1, 2022 |title=Sounders might not be in playoffs race, but Cristian Roldan still has something to play for |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-may-not-be-playing-for-playoffs-but-cristian-roldan-still-has-something-to-play-for/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Во јануари 2023 година, Ролдан го продолжил својот договор со Саундерс за уште пет години, заедно со Морис.<ref name="Times-Contract">{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=January 19, 2023 |title=After signing long-term deals with Sounders, Morris and Roldan are 'hungry' to keep winning |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/after-signing-long-term-deals-with-sounders-morris-and-roldan-are-hungry-to-keep-winning/ |work=The Seattle Times |accessdate=September 17, 2023}}</ref> Во летото 2025 година, Саундерс како победник на КОНКАКАФ Лигата на шампионите за 2022 година, имале право на учество на новото проширено издание на [[Светско клупско првенство во фудбал 2025|Светското клупско првенство]]; во групната фаза на турнирот тие играле со клубови како [[УЕФА Лига на шампиони 2024-2025|европскиот шампион]], {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}, потоа {{Fb team (N) Atletico Madrid}} и {{Fb team (N) Botafogo}}. Ролдан ги започнал како стартер сите три натпревари (постигнал и гол против Ботафого), но Саундерс претрпеле три порази и биле елиминирани од турнирот. Во август 2025, тој одиграл клучна улога во победничката кампања на Саундерс во [[Куп на лигите (МЛС и Примера Дивисион Мексико) 2025|Купот на лигите 2025]], каде ги одиграл сите 6 натпревари на својот тим вклучително и финалето, во кое Саундерс го совладале {{Fb team (N) Inter Miami}} со убедливи 3-0.<ref>{{cite web|url=https://www.espn.com/soccer/report/_/gameId/757636|title=Seattle Sounders beat Inter Miami, Messi to win Leagues Cu|publisher=espn|date=1 септември 2025|access-date=12 април 2025}}</ref> На 5 април 2026 година, Ролдан го одиграл својот 400-ти натпревар во дресот на Сиетл Саундерс во победата со 1-0 на гости над {{Fb team (N) Houston Dynamo}}.<ref>{{cite web|url=https://www.soundersfc.com/news/cristian-roldan-etches-name-deeper-into-sounders-history-with-400th-appearance-in-all-competitions|title=Cristian Roldan etches name deeper into Sounders history with 400th appearance in all competitions|language=en|publisher=Seattle Sounders FC|date=5 април 2026|access-date=12 април 2026}}</ref> ==Репрезентативна кариера== [[File:Cristian Roldan playing for the United States on June 6, 2019.jpg|thumb|upright|Ролдан играјќи за САД во 2019]] Ролдан го претставувал САД во [[Фудбалска репрезентација на САД под 20 години|селекцијата под 20 години]]. Тој исто така имал право да игра и за [[Фудбалска репрезентација на Гватемала|Гватемала]] или [[Фудбалска репрезентација на Ел Салвадор|Ел Салвадор]] преку потеклото на неговите родители,<ref>{{cite web|author1=Alicia Rodriguez|title=Could Seattle Sounders' Cristian Roldan play for Guatemala or El Salvador?|url=http://www.mlssoccer.com/post/2016/03/30/could-seattle-sounders-cristian-roldan-play-guatemala-or-el-salvador|website=MLSsoccer.com|access-date=November 28, 2016|date=March 30, 2016}}</ref> и во едно интервју споменал дека му биле понудени повици од сениорските репрезентации на двете нации.<ref>{{cite web|author1=Oficina de Comunicación MLS|title=Cristian Roldán: "Quiero jugar para una selección; tengo tres opciones, Guatemala, El Salvador y EEUU"|url=http://www.univision.com/deportes/futbol/mls/cristian-roldan-quiero-jugar-para-una-seleccion-tengo-tres-opciones-guatemala-el-salvador-y-eeuu|website=Univision.com|access-date=July 12, 2017|date=July 14, 2016}}</ref> На 12 јули 2017 година, тој бил вклучен во составот на [[Фудбалска репрезентација на САД|сениорската репрезентација на САД]] за [[КОНКАКАФ Голд куп 2017|КОНКАКАФ Голд купот 2017]]; во вториот натпревар од групната фаза на турнирот, Ролдан го направил своето деби за ''„Јенките“'' играјќи го целиот натпревар во победата над [[Фудбалска репрезентација на Мартиник|Мартиник]] со 3-2.<ref>{{cite web|author1=U.S. Soccer|title=Lineup Notes: MNT vs. Martinique – 2017 CONCACAF Gold Cup |url=http://www.ussoccer.com/stories/2017/07/12/23/48/20170712-news-mnt-v-martinique-starting-xi-lineup-notes-2017-concacaf-gold-cup-group-b-july-12|website=USSoccer.com|access-date=July 12, 2017|date=July 12, 2017}}</ref> Иако тоа бил неговиот единствен настап на турнирот, тој освоил победнички медал затоа што американците ја освоиле титулата. Две години подоцна, тој настапил на [[КОНКАКАФ Голд куп 2019|КОНКАКАФ Голд купот 2019]], каде имал многу поголема улога забележувајќи 4 настапи вклучително и во полуфиналето и финалето, последното загубено со 1-0 од {{NazNB|FUrep|MEX}}. Во 2021 година, тој бил повикан за своето [[КОНКАКАФ Голд куп 2021|трето континентално првенство]], играјќи пет натпревари (4 од нив како замена), а меѓу нив и финалето кое меѓу другото било реприза на она од пред две години, но овојпат американците му се реванширале на Мексико совладувајќи го со истиот резултат. Со тоа Ролдан го освоил својот втор победнички медал на КОНКАКАФ Голд куп турнирите. Во 2022 година, Ролдан и неговиот соиграч од Саундерс, Џордан Морис, биле повикани во конечниот состав на САД за [[Светско првенство во фудбал 2022|Светското првенство 2022]] во [[Катар]].<ref name="Times-WorldCup"/> Ролдан одиграл ограничен број минути за време на претходната квалификациска кампања за Светското првенство, но бил избран од [[Грег Берхалтер]] поради неговата лидерска улога на тренинзите и способноста да игра неколку улоги.<ref name="Times-WCRoster">{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=November 9, 2022 |title=Sounders FC stars Cristian Roldan and Jordan Morris earn spots on U.S. men's World Cup roster |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-stars-cristian-roldan-and-jordan-morris-earn-spot-on-us-mens-world-cup-roster/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref><ref>{{cite news |last=Tenorio |first=Paul |date=November 17, 2022 |title=At the World Cup, 'glue guys' can have a big impact without playing a minute |url=https://www.nytimes.com/athletic/3902596/2022/11/16/world-cup-glue-guys/ |work=[[The Athletic]] |url-access=subscription |access-date=November 20, 2022}}</ref> Сепак, иако бил повикан, тој не настапил во ниту еден натпревар на турнирот, кој за САД завршил во осминафиналето после поразот со 3-1 од {{NazNB|FUrep|NED}}. === Хронологија на репрезентативните настапи === {{Репрезентативни настапи|USA}} {{Cronopar|13-7-2017|Тампа|USA|3|2|MTQ|-|Голд куп|2017|Прва фаза}} {{Cronopar|29-1-2018|Лос Анџелес|USA|0|0|BIH|-|Пријателска|13={{suboff|68}}}} {{Cronopar|28-3-2018|Кери|USA|1|0|PAR|-|Пријателска|13={{subon|90}}|14=Кери (Северна Каролина)}} {{Cronopar|7-9-2018|Ист Ратерфорд|USA|0|2|BRA|-|Пријателска|13={{subon|83}}}} {{Cronopar|12-9-2018|Нешвил|USA|1|0|MEX|-|Пријателска|13={{subon|85}}}} {{Cronopar|28-1-2019|Финикс|USA|3|0|PAN|-|Пријателска}} {{Cronopar|2-2-2019|Сан Хосе|USA|2|0|CRI|-|Пријателска}} {{Cronopar|21-3-2019|Орландо|USA|1|0|ECU|-|Пријателска|13={{subon|68}}|14=Орландо (Флорида)}} {{Cronopar|26-3-2019|Хјустон|USA|1|1|CHL|-|Пријателска|13={{suboff|84}}}} {{Cronopar|6-6-2019|Вашингтон|USA|0|1|JAM|-|Пријателска|13={{suboff|66}}}} {{Cronopar|10-6-2019|Синсинати|USA|0|3|VEN|-|Пријателска}} {{Cronopar|19-6-2019|Сент Пол|USA|4|0|GUY|-|Голд куп|2019|Прва фаза|13={{subon|62}}}} {{Cronopar|26-6-2019|Канзас Сити|PAN|0|1|USA|-|Голд куп|2019|Прва фаза|14=Канзас Сити (Канзас)}} {{Cronopar|3-7-2019|Нешвил|JAM|1|3|USA|-|Голд куп|2019|Полуфинале|13={{subon|70}}}} {{Cronopar|7-7-2019|Чикаго|MEX|1|0|USA|-|Голд куп|2019|Финале|13={{subon|61}}}} {{Cronopar|11-9-2019|Мајами|USA|1|1|URU|-|Пријателска}} {{Cronopar|11-10-2019|Вашингтон|USA|7|0|CUB|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2019-2020|Втора фаза}} {{Cronopar|15-10-2019|Торонто|CAN|2|0|USA|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2019-2020|Втора фаза}} {{Cronopar|20-11-2019|Џорџтаун|CUB|0|4|USA|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2019-2020|Втора фаза|14=Џорџтаун (Кајмански Острови)}} {{Cronopar|1-2-2021|Орландо|USA|7|0|TTO|-|Пријателска|13={{subon|64}}|14=Орландо (Флорида)}} {{Cronopar|15-7-2021|Канзас Сити|MTQ|1|6|USA|-|Голд куп|2021|Прва фаза|14=Канзас Сити (Канзас)}} {{Cronopar|18-7-2021|Канзас Сити|USA|1|0|CAN|-|Голд куп|2021|Прва фаза|13={{subon|74}}|14=Канзас Сити (Канзас)}} {{Cronopar|25-7-2021|Арлинтон|USA|1|0|JAM|-|Голд куп|2021|Четвртфинале|13={{subon|63}}|14=Арлингтон (Тексас)}} {{Cronopar|29-7-2021|Остин|QAT|0|1|USA|-|Голд куп|2021|Полуфинале|13={{subon|63}}}} {{Cronopar|1-8-2021|Парадајс|USA|1|0|MEX|-|Голд куп|2021|Финале|dts|13={{subon|65}}|14=Парадајс (Невада)}} {{Cronopar|2-9-2021|Сан Салвадор|SLV|0|0|USA|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|64}}}} {{Cronopar|5-9-2021|Нешвил|USA|1|1|CAN|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|44}}}} {{Cronopar|8-9-2021|Сан Педро Сула|HON (1949-2022)|1|4|USA|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|10-10-2021|Панама|PAN|1|0|USA|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|68}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|18-12-2021|Лос Анџелес|USA|1|0|BIH|-|Пријателска}} {{Cronopar|2-2-2022|Сент Пол|USA|3|0|HON (1949-2022)|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|84}}}} {{Cronopar|11-6-2022|Остин|USA|5|0|GRN|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2022-2023|Прва фаза|13={{subon|60}}}} {{Cronopar|24-6-2023|Чикаго|USA|1|1|JAM|-|Голд куп|2023|Прва фаза|13={{subon|66}}}} {{Cronopar|28-6-2023|Сент Луис|SKN|0|6|USA|-|Голд куп|2023|Прва фаза|13={{subon|68}}}} {{Cronopar|2-7-2023|Шарлот|USA|6|0|TTO|-|Голд куп|2023|Прва фаза|13={{suboff|61}}}} {{Cronopar|9-7-2023|Синсинати|USA|2|2|CAN|-|Голд куп|2023|Четвртфинале|dts|3 – 2|13={{subon|113}}}} {{Cronopar|12-7-2023|Сан Диего|USA|1|1|PAN|-|Голд куп|2023|Полуфинале|dts|4 – 5|13={{subon|63}}}} {{Cronopar|6-9-2025|Харисон|USA|0|2|KOR|-|Пријателска|13={{subon|62}}|14=Харисон (Њу Џерзи)}} {{Cronopar|9-9-2025|Колумбус|USA|2|0|JPN|-|Пријателска}} {{Cronopar|10-10-2025|Остин|USA|1|1|ECU|-|Пријателска|13={{subon|73}}}} {{Cronopar|14-10-2025|Комерс Сити|USA|2|1|AUS|-|Пријателска|13={{suboff|76}}}} {{Cronopar|15-11-2025|Честер|USA|2|1|PAR|-|Пријателска|13={{suboff|75}} {{yel|90+4}} <ref>Добил жолт картон додека бил на клупа.</ref>|14=Честер (Пенсилванија)}} {{Cronopar|18-11-2025|Тампа|USA|5|1|URU|-|Пријателска|13={{subon|89}}}} {{Cronopar|28-3-2026|Атланта|USA|2|5|BEL|-|Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|31-3-2026|Атланта|USA|0|2|PRT|-|Пријателска|13={{subon|79}}}} {{Cronofin|45|0}} ==Титули== ===Клупски=== ====Сиетл Саундерс==== *'''[[МЛС куп]]''' : 2 : [[МЛС 2016|2016]], [[МЛС 2019|2019]] *'''[[КОНКАКАФ Лига на шампиони]]''' : 1 : 2022 *'''[[Куп на лигите (МЛС и Примера Дивисион Мексико)|Куп на лигите]]''' : 1 : 2025 ===Репрезентативни=== ; САД *'''{{Трофеј-КОНКАКАФ Голд куп}} [[КОНКАКАФ Голд куп]]''' : 2 : [[КОНКАКАФ Голд куп 2017|2017]], [[КОНКАКАФ Голд куп 2021|2021]] ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=САД |image3=Flag of USA.svg }} *[https://us.soccerway.com/player/roldan-cristian/UZsrETt7/ Кристијан Ролдан на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/cristian-roldan/profil/spieler/354792 Кристијан Ролдан на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/216617/cristian-roldan Кристијан Ролдан на espn] *[https://www.whoscored.com/players/271592/show/cristian-roldan Кристијан Ролдан на whoscored] {{Состав на ФК Сиетл Саундерс}} {{Состав на САД на КОНКАКАФ Голд куп 2019}} {{Состав на САД на СП фудбал 2022}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ролдан, Кристијан}} [[Категорија:Родени во 1995 година]] [[Категорија:Американски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сиетл Саундерс]] 72xfn3h1k490d3zhhgtj1q930vvf3j1 5538200 5538188 2026-04-12T20:32:14Z Carshalton 30527 /* Професионална кариера */ 5538200 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 |playername = Кристијан Ролдан |image = [[Податотека:Cristian Roldan USMNT v Belgium Mar 28 2026-50 (cropped).jpg|200px]] |fullname = Кристијан Ролдан<ref>{{cite web |url=http://cloudfront.bernews.com/wp-content/uploads/2019/05/2019_Concacaf_Gold_Cup_Preliminary_Lists_May_20.pdf |title=40-Player National Team Roster: 2019 Concacaf Gold Cup: United States |publisher=CONCACAF |page=16 |access-date=May 21, 2019 |via=Bernews}}</ref> |dateofbirth = {{birth date and age|df=y|1995|6|3}} |cityofbirth = [[Артижа (Калифорнија)|Артижа]] |countryofbirth = [[САД]] |nationality = {{flagsport|USA}} [[САД]] |height = {{height|m=1.72}}<ref name="FIFA 2022">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce44/pdf/SquadLists-English.pdf |title=FIFA World Cup Qatar 2022: List of players: United States |publisher=[[FIFA]] |page=31 |date=November 15, 2022 |access-date=November 24, 2022}}</ref> |position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] |currentclub = {{Fb team Seattle Sounders FC}} |clubnumber = 7 |youthyears1= 2013–2014 |youthclubs1= {{симбол2|600px bisection vertical HEX-D4AF37 HEX-6229A3.svg}} [[Вашингтонски универзитет|Вашингтон Хаскис]] |years1 = 2013-2014 |caps1= 13 |goals1= 6 |clubs1 = {{симбол2|600px bisection Red Black.svg}} [[Вашингтон Кросфајр]] |years2 = 2015 |caps2= 1 |goals2= 1 |clubs2 = {{Fb team Seattle Sounders FC 2}} |years3 = 2015- |caps3= 313 |goals3= 38 |clubs3 = {{Fb team Seattle Sounders FC}} |nationalyears1 =2014-2015 |nationalcaps1= 2 |nationalgoals1= 0 |nationalteam1= {{flagsport|USA}} [[Фудбалска репрезентација на САД под 20 години|САД 20]] |nationalyears2 =2017- |nationalcaps2= 45 |nationalgoals2= 0 |nationalteam2= {{flagsport|USA}} [[Фудбалска репрезентација на САД|САД]] }} '''Кристијан Ролдан''' (роден на [[3 јуни]] [[1995]], во [[Артижа (Калифорнија)|Артижа]]) — [[Американци|американски]] [[фудбал]]ер, [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]] на {{Fb team (N) Seattle Sounders FC}} и на [[Фудбалска репрезентација на САД|американската репрезентација]]. ==Биографија== Роден во САД, од родители од [[Гватемала|гватемалско]] и [[Ел Салвадор|салвадорско]] потекло, Ролдан израснал во [[Калифорнија]]. Тој има двајца браќа Сесар (постар) и [[Алекс Ролдан|Алекс]] (помлад), од кои вториот е исто така фудбалер и игра заедно со него за {{Fb team (N) Seattle Sounders FC}} од 2019 година, но и за [[Фудбалска репрезентација на Ел Салвадор|салвадорската репрезентација]].<ref>{{cite news |last=Baker |first=Geoff |date=January 19, 2018 |title=Sounders select Alex Roldan, younger brother of Cristian Roldan, in first round of MLS SuperDraft |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-select-alex-roldan-younger-brother-of-cristian-roldan-in-first-round-of-mls-superdraft |work=The Seattle Times |access-date=January 20, 2018}}</ref><ref>{{cite news |last=Baker |first=Geoff |date=August 1, 2017 |title=Sounders' Cristian Roldan remembers the sacrifices his parents made in Pico Rivera |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-cristian-roldan-remembers-the-sacrifices-his-parents-made-in-pico-rivera |work=The Seattle Times |access-date=January 20, 2018}}</ref> На 31 декември 2022, Ролдан стапил во брак со Кијана Барон.<ref name="Times-Contract"/><ref>{{cite web |title=Profile: Cristian Roldan |url=https://www.ussoccer.com/players/r/cristian-roldan |publisher=U.S. Soccer |accessdate=September 17, 2023}}</ref> ==Клупска кариера== ===Колеџ и аматерска кариера=== Ролдан бил прогласен за [[Gatorade Награди за играч на годината#Фудбал|Gatorade Национален играч на годината]] за 2013 година, додека учел во [[Средно училиште Ел Ранчо|Средното училиште Ел Ранчо]] во [[Пико Ривера (Калифорнија)|Пико Ривера]], [[Калифорнија]].<ref>{{cite news|title=Cristian Roldan named Gatorade National Boys Soccer Player of the Year |url=http://usatodayhss.com/2013/cristian-roldan-named-gatorade-national-boys-soccer-player-of-the-year |website=USA Today High School Sports |date=May 20, 2013 |access-date=May 20, 2013}}</ref> Тој ги одбил поканите од [[ФК Лос Анџелес Галакси|ЛА Галакси]] и [[ФК Чивас САД|Чивас]] да се приклучи на нивните академии и ги предводел Ел Ранчо Донс до сезона без пораз со 26 победи.<ref name="Times-Path">{{cite news |last=Baker |first=Geoff |date=April 23, 2017 |title=How the Sounders' Cristian Roldan struck his own path in Pico Rivera |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/how-the-sounders-cristian-roldan-struck-his-own-path-in-pico-rivera/ |work=[[The Seattle Times]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Во неговата трета година, тој постигнал 21 гол и имал 21 асистенција за Ел Ранчо, а исто така играл и за младинскиот клуб Унион Индепендиенте.<ref name="SI-Draft">{{cite magazine |last=Bird |first=Liviu |date=January 15, 2015 |title=Cristian Roldan's up-and-down draft day ends in ideal Seattle destination |url=https://www.si.com/soccer/2015/01/15/cristian-roldan-seattle-sounders-mls-superdraft |magazine=[[Sports Illustrated]] |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Во текот на сезоната 2012–2013, тој постигнал 54 гола и имал 30 асистенции и го предводел Ел Ранчо до регионалното средношколско првенство.<ref name="Times-Path"/><ref name="LATimes-Dream">{{cite news |last=Jiménez |first=Soudi |date=November 18, 2022 |title=Central American immigrants' World Cup dream comes true with Cristian Roldán of Team USA |url=https://www.latimes.com/california/story/2022-11-18/immigrant-world-cup-dreams-come-true-cristian-roldan-parents |work=[[Los Angeles Times]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Ролдан бил скаутиран од [[Вашингтонски универзитет|Универзитетот во Вашингтон]] на турнир во [[Сан Диего]] и ја поминал својата колеџ кариера со Вашингтон Хаскис.<ref name="LATimes-Dream"/> Во неговите две сезони во колеџ фудбалот, Ролдан одиграл вкупно 41 натпревар и постигнал 10 гола и седум асистенции, помагајќи му на тимот да ја освои титулата во Пацифик-12 конференцијата во 2013 година.<ref name="LATimes-Dream"/><ref>{{cite news |last=Camargo |first=Alberto |date=November 9, 2022 |title=The college careers of 8 USMNT World Cup players |url=https://www.ncaa.com/news/soccer-men/article/2022-11-09/college-careers-8-usmnt-world-cup-players |work=NCAA.com |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Тој бил прогласен за бруцош на годината во конференцијата за 2013 година, победувајќи го својот иден соиграч од Саундерс, [[Џордан Морис]] од [[Стенфорд Кардинал]].<ref name="Times-WorldCup">{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=November 19, 2022 |title=How Sounders standouts Cristian Roldan and Jordan Morris realized their World Cup dream |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/how-sounders-standouts-cristian-roldan-and-jordan-morris-realized-their-world-cup-dream/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> За време на меѓусезоната во колеџот, Ролдан играл во [[Премиер развојна лига (САД)|Премиер развојната лига]] за [[Вашингтон Кросфајр]].<ref>{{cite web|title=2013 Washington Crossfire stats|url=http://www.uslpdl.com/teams/2013/13598705.html#STATS|website=USLPDL.com|publisher=Premier Development League|access-date=April 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402130851/http://uslpdl.com/teams/2013/13598705.html#STATS|archive-date=April 2, 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=2014 Washington Crossfire stats|url=http://www.uslpdl.com/teams/2014/13598705.html#STATS|website=USLPDL.com|publisher=Premier Development League|access-date=April 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208055718/http://www.uslpdl.com/teams/2014/13598705.html#STATS|archive-date=December 8, 2015|url-status=dead}}</ref> Тој се приклучил на тимот во 2013 година, како дел од подготовките за приклучување кон Хаскис.<ref>{{cite news |last=Eskilson |first=J.R. |date=July 19, 2013 |title=Roldan's mystery makes him exciting |url=https://www.topdrawersoccer.com/college-soccer-articles/roldans-mystery-makes-him-exciting_aid29034 |work=[[TopDrawerSoccer.com]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Ролдан, исто така, играл за тимот на Портланд Тимберс под 23 години во [[MLS Homegrown Game]] во 2014 година.<ref>{{cite magazine |last=Bird |first=Liviu |date=August 5, 2014 |title=Game of the future: Three thoughts on inaugural MLS Homegrown Game |url=https://www.si.com/soccer/2014/08/05/three-thoughts-inaugural-mls-homegrown-game |magazine=Sports Illustrated |accessdate=November 20, 2022}}</ref> ===Професионална кариера=== ====Сиетл Саундерс==== На 8 јануари 2015 година, било објавено дека Ролдан го напуштил колеџот порано за да потпише [[Generation Adidas]] договор со [[МЛС]] лигата.<ref>{{cite web|title=Major League Soccer announces 2015 Generation adidas class|url=http://www.mlssoccer.com/news/article/2015/01/08/major-league-soccer-announces-2015-generation-adidas-class|website=MLSsoccer.com|publisher=Major League Soccer|access-date=April 8, 2015|date=January 8, 2015|archive-date=January 22, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150122235423/http://www.mlssoccer.com/news/article/2015/01/08/major-league-soccer-announces-2015-generation-adidas-class|url-status=dead}}</ref> Иако се очекувало да биде избран рано на [[МЛС Супердрафт 2015|МЛС Супердрафтот 2015]], тој бил избран дури кон крајот на првата рунда како 16-ти пик од [[ФК Сиетл Саундерс|Сиетл Саундерс]].<ref name="SI-Draft"/><ref>{{cite web|title=Sounders FC Selects Cristian Roldan in First Round of 2015 MLS SuperDraft|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/01/15/sounders-fc-selects-cristian-roldan-first-round-2015-mls-superdraft|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=March 8, 2015|date=January 15, 2015}}</ref> Саундерс направиле размена со {{Fb team (N) Real Salt Lake}} за правото на пик на драфтот и го скаутирале Ролдан за време на тренинзите со тимот во текот на оф-сезоната. Откако двапати настапил како замена во првите две кола од сезоната против {{Fb team (N) New England Revolution}} и {{Fb team (N) San Jose Earthquakes}}, Ролдан настапил како замена за придружниот клуб на Саундерс во [[УСЛ]] Сиетл Саундерс 2 на 21 март и постигнал гол во 89-тата минута во победата од 4–2 над актуелниот шампион во првенството, [[ФК Сакраменто Репаблик|Сакраменто Репаблик]].<ref>{{cite web|title=Match Recap: Sounders FC 2 earns 4–2 win over Sacramento in inaugural match|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/03/21/match-recap-sounders-fc-2-earns-4-2-win-over-sacramento-inaugural-match|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=April 8, 2015|date=March 21, 2015}}</ref> Поради повреди и репрезентативни повици, тој го направи својот прв старт во МЛС на 29 март во ремито без голови на гости против [[ФК Далас]].<ref>{{cite web|title=Sounders FC and FC Dallas play to a scoreless stalemate|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/03/28/sounders-fc-and-fc-dallas-play-scoreless-stalemate|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=April 8, 2015|date=March 28, 2015}}</ref> [[File:Cristian Roldan.jpg|left|thumb|Ролдан со Саундерс во 2017]] Ролдан се развил плејмејкер играч од средниот ред и заработил редовно место во почетната постава под водството на тренерот [[Зиги Шмид]], по неговите претходни настапи како „влијателна замена“.<ref name="Times-Rising2015">{{cite news |last=Pentz |first=Matt |date=June 5, 2015 |title=First-round pick Cristian Roldan a rising star on Sounders squad |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/first-round-pick-cristian-roldan-a-rising-star-on-sounders-squad/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Тој бил споредуван со капитенот и дефанзивниот играч од средниот ред [[Освалдо Алонсо]], кого Ролдан го сметал за ментор и на крајот го заменил во тимот.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=May 3, 2019 |title=For Sounders' Cristian Roldan, relief and excitement ahead of match vs. friend, mentor Osvaldo Alonso |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/for-sounders-cristian-roldan-relief-and-excitement-ahead-of-match-vs-friend-mentor-osvaldo-alonso/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Својот прв гол во кариерата во МЛС, Ролдан го постигнал на 13 јули 2016 година, за време на победата од 5–0 над ФК Далас.<ref>{{cite web|url=http://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-enjoy-an-easy-5-0-victory-over-dallas-until-losing-clint-dempsey-to-a-red-card/|title=Sounders enjoy an easy 5-0 victory over Dallas, until losing Clint Dempsey to a red card|author=Matt Pentz|date=July 13, 2016|work=The Seattle Times|access-date=December 28, 2016}}</ref> Во првите години во клубот, тој се спријателил со соиграчот, исто така [[руки]], Џордан Морис - претходно негов колеџ ривал - партнерство на теренот кое било наречено „Џорстијан Мордан“.<ref name="Times-WorldCup"/><ref>{{cite news |last=Castillo |first=Arielle |date=July 7, 2017 |title=Morris, Roldan providing mutual support at US national team summer camp |url=https://www.mlssoccer.com/news/morris-roldan-providing-mutual-support-us-national-team-summer-camp |work=MLSsoccer.com |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Веќе во својата втора сезона Ролдан го освоил [[МЛС куп]]от, играјќи го целиот натпревар добиен по [[Изведување пенали (фудбал)|изведување на пенали]] против [[ФК Торонто]]. Во декември 2018 година, Ролдан се согласил на петгодишно продолжување на договорот со Саундерс за 4 милиони долари.<ref name="TNT20190531">{{cite news |work=[[Tacoma News Tribune]] |issn=1073-5860 |title=Seattle Sounders are betting the future belongs to Cristian Roldan |url=https://amp.thenewstribune.com/sports/soccer/mls/sounders-fc/article231007038.html |date=May 31, 2019 |first=Andrew |last=Hammond |access-date=December 20, 2025}}</ref> На 10 ноември 2019 година, Ролдан настапил во својот [[МЛС куп 2019|трет МЛС куп]] и трет пат против Торонто, каде по една победа и еден пораз овојпат Сиетл славеле уште една победа со резултат 3–1; тој бил вклучен во подготовката за првиот гол на неговиот тим, откако се судрил со [[Џонатан Осорио]], кој ја загубил топката, по што Саундерс дошле до водство со погодокот на [[Келвин Лирдам]].<ref>{{cite news |url=https://www.thestar.com/sports/tfc/2019/11/10/toronto-fc-cries-foul-after-mls-cup-letdown.html |title=Toronto FC cries foul after MLS Cup letdown |work=The Toronto Star |last1=Armstrong |first1=Laura |date=November 10, 2019 |access-date=November 11, 2019}}</ref> Три години подоцна, тој ги одигра сите осум натпревари на својата екипа на патот на Саундерс до титулата во [[КОНКАКАФ Лига на шампиони 2022|КОНКАКАФ Лигата на шампионите]], постигнувајќи еден гол и пет асистенции, и бил избран во Тимот на турнирот.<ref name="Times-WCRoster"/><ref name="CCL-BestXI">{{cite news|date=May 6, 2022|title=Lodeiro, Dinenno headline 2022 SCCL Best XI|url=https://www.concacaf.com/en/champions-league/news/lodeiro-dinenno-headline-2022-sccl-best-xi/|access-date=May 6, 2022|publisher=CONCACAF}}</ref> Во август 2022, тој бил подложен на операција на препоните за лекување на [[Синдром на болна препона|спортска хернија]], што била неговата прва поголема повреда во текот на неговата кариера.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=August 23, 2022 |title=Sounders star Cristian Roldan expected to miss 4-6 weeks after groin surgery |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-star-cristian-roldan-expected-to-miss-4-6-weeks-after-groin-surgery/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Тој се вратил во тимот за последни три натпревари од регуларната сезона, но неуспеал да им помогне на Саундерс да се квалификуваат за плејофот.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=October 1, 2022 |title=Sounders might not be in playoffs race, but Cristian Roldan still has something to play for |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-may-not-be-playing-for-playoffs-but-cristian-roldan-still-has-something-to-play-for/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Во јануари 2023 година, Ролдан го продолжил својот договор со Саундерс за уште пет години, заедно со Морис.<ref name="Times-Contract">{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=January 19, 2023 |title=After signing long-term deals with Sounders, Morris and Roldan are 'hungry' to keep winning |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/after-signing-long-term-deals-with-sounders-morris-and-roldan-are-hungry-to-keep-winning/ |work=The Seattle Times |accessdate=September 17, 2023}}</ref> Во летото 2025 година, Саундерс како победник на КОНКАКАФ Лигата на шампионите за 2022 година, имале право на учество на новото проширено издание на [[Светско клупско првенство во фудбал 2025|Светското клупско првенство]]; во групната фаза на турнирот тие играле со клубови како [[УЕФА Лига на шампиони 2024-2025|европскиот шампион]], {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}, потоа {{Fb team (N) Atletico Madrid}} и {{Fb team (N) Botafogo}}. Ролдан ги започнал како стартер сите три натпревари (постигнал и гол против Ботафого), но Саундерс претрпеле три порази и биле елиминирани од турнирот. Во август 2025, тој одиграл клучна улога во победничката кампања на Саундерс во [[Куп на лигите (МЛС и Примера Дивисион Мексико) 2025|Купот на лигите 2025]], каде ги одиграл сите 6 натпревари на својот тим вклучително и финалето, во кое Саундерс го совладале {{Fb team (N) Inter Miami}} со убедливи 3-0.<ref>{{cite web|url=https://www.espn.com/soccer/report/_/gameId/757636|title=Seattle Sounders beat Inter Miami, Messi to win Leagues Cu|publisher=espn|date=1 септември 2025|access-date=12 април 2025}}</ref> На 5 април 2026 година, Ролдан го одиграл својот 400-ти натпревар во дресот на Сиетл Саундерс во победата со 1-0 на гости над {{Fb team (N) Houston Dynamo}}.<ref>{{cite web|url=https://www.soundersfc.com/news/cristian-roldan-etches-name-deeper-into-sounders-history-with-400th-appearance-in-all-competitions|title=Cristian Roldan etches name deeper into Sounders history with 400th appearance in all competitions|language=en|publisher=Seattle Sounders FC|date=5 април 2026|access-date=12 април 2026}}</ref> ==Репрезентативна кариера== [[File:Cristian Roldan playing for the United States on June 6, 2019.jpg|thumb|upright|Ролдан играјќи за САД во 2019]] Ролдан го претставувал САД во [[Фудбалска репрезентација на САД под 20 години|селекцијата под 20 години]]. Тој исто така имал право да игра и за [[Фудбалска репрезентација на Гватемала|Гватемала]] или [[Фудбалска репрезентација на Ел Салвадор|Ел Салвадор]] преку потеклото на неговите родители,<ref>{{cite web|author1=Alicia Rodriguez|title=Could Seattle Sounders' Cristian Roldan play for Guatemala or El Salvador?|url=http://www.mlssoccer.com/post/2016/03/30/could-seattle-sounders-cristian-roldan-play-guatemala-or-el-salvador|website=MLSsoccer.com|access-date=November 28, 2016|date=March 30, 2016}}</ref> и во едно интервју споменал дека му биле понудени повици од сениорските репрезентации на двете нации.<ref>{{cite web|author1=Oficina de Comunicación MLS|title=Cristian Roldán: "Quiero jugar para una selección; tengo tres opciones, Guatemala, El Salvador y EEUU"|url=http://www.univision.com/deportes/futbol/mls/cristian-roldan-quiero-jugar-para-una-seleccion-tengo-tres-opciones-guatemala-el-salvador-y-eeuu|website=Univision.com|access-date=July 12, 2017|date=July 14, 2016}}</ref> На 12 јули 2017 година, тој бил вклучен во составот на [[Фудбалска репрезентација на САД|сениорската репрезентација на САД]] за [[КОНКАКАФ Голд куп 2017|КОНКАКАФ Голд купот 2017]]; во вториот натпревар од групната фаза на турнирот, Ролдан го направил своето деби за ''„Јенките“'' играјќи го целиот натпревар во победата над [[Фудбалска репрезентација на Мартиник|Мартиник]] со 3-2.<ref>{{cite web|author1=U.S. Soccer|title=Lineup Notes: MNT vs. Martinique – 2017 CONCACAF Gold Cup |url=http://www.ussoccer.com/stories/2017/07/12/23/48/20170712-news-mnt-v-martinique-starting-xi-lineup-notes-2017-concacaf-gold-cup-group-b-july-12|website=USSoccer.com|access-date=July 12, 2017|date=July 12, 2017}}</ref> Иако тоа бил неговиот единствен настап на турнирот, тој освоил победнички медал затоа што американците ја освоиле титулата. Две години подоцна, тој настапил на [[КОНКАКАФ Голд куп 2019|КОНКАКАФ Голд купот 2019]], каде имал многу поголема улога забележувајќи 4 настапи вклучително и во полуфиналето и финалето, последното загубено со 1-0 од {{NazNB|FUrep|MEX}}. Во 2021 година, тој бил повикан за своето [[КОНКАКАФ Голд куп 2021|трето континентално првенство]], играјќи пет натпревари (4 од нив како замена), а меѓу нив и финалето кое меѓу другото било реприза на она од пред две години, но овојпат американците му се реванширале на Мексико совладувајќи го со истиот резултат. Со тоа Ролдан го освоил својот втор победнички медал на КОНКАКАФ Голд куп турнирите. Во 2022 година, Ролдан и неговиот соиграч од Саундерс, Џордан Морис, биле повикани во конечниот состав на САД за [[Светско првенство во фудбал 2022|Светското првенство 2022]] во [[Катар]].<ref name="Times-WorldCup"/> Ролдан одиграл ограничен број минути за време на претходната квалификациска кампања за Светското првенство, но бил избран од [[Грег Берхалтер]] поради неговата лидерска улога на тренинзите и способноста да игра неколку улоги.<ref name="Times-WCRoster">{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=November 9, 2022 |title=Sounders FC stars Cristian Roldan and Jordan Morris earn spots on U.S. men's World Cup roster |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-stars-cristian-roldan-and-jordan-morris-earn-spot-on-us-mens-world-cup-roster/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref><ref>{{cite news |last=Tenorio |first=Paul |date=November 17, 2022 |title=At the World Cup, 'glue guys' can have a big impact without playing a minute |url=https://www.nytimes.com/athletic/3902596/2022/11/16/world-cup-glue-guys/ |work=[[The Athletic]] |url-access=subscription |access-date=November 20, 2022}}</ref> Сепак, иако бил повикан, тој не настапил во ниту еден натпревар на турнирот, кој за САД завршил во осминафиналето после поразот со 3-1 од {{NazNB|FUrep|NED}}. === Хронологија на репрезентативните настапи === {{Репрезентативни настапи|USA}} {{Cronopar|13-7-2017|Тампа|USA|3|2|MTQ|-|Голд куп|2017|Прва фаза}} {{Cronopar|29-1-2018|Лос Анџелес|USA|0|0|BIH|-|Пријателска|13={{suboff|68}}}} {{Cronopar|28-3-2018|Кери|USA|1|0|PAR|-|Пријателска|13={{subon|90}}|14=Кери (Северна Каролина)}} {{Cronopar|7-9-2018|Ист Ратерфорд|USA|0|2|BRA|-|Пријателска|13={{subon|83}}}} {{Cronopar|12-9-2018|Нешвил|USA|1|0|MEX|-|Пријателска|13={{subon|85}}}} {{Cronopar|28-1-2019|Финикс|USA|3|0|PAN|-|Пријателска}} {{Cronopar|2-2-2019|Сан Хосе|USA|2|0|CRI|-|Пријателска}} {{Cronopar|21-3-2019|Орландо|USA|1|0|ECU|-|Пријателска|13={{subon|68}}|14=Орландо (Флорида)}} {{Cronopar|26-3-2019|Хјустон|USA|1|1|CHL|-|Пријателска|13={{suboff|84}}}} {{Cronopar|6-6-2019|Вашингтон|USA|0|1|JAM|-|Пријателска|13={{suboff|66}}}} {{Cronopar|10-6-2019|Синсинати|USA|0|3|VEN|-|Пријателска}} {{Cronopar|19-6-2019|Сент Пол|USA|4|0|GUY|-|Голд куп|2019|Прва фаза|13={{subon|62}}}} {{Cronopar|26-6-2019|Канзас Сити|PAN|0|1|USA|-|Голд куп|2019|Прва фаза|14=Канзас Сити (Канзас)}} {{Cronopar|3-7-2019|Нешвил|JAM|1|3|USA|-|Голд куп|2019|Полуфинале|13={{subon|70}}}} {{Cronopar|7-7-2019|Чикаго|MEX|1|0|USA|-|Голд куп|2019|Финале|13={{subon|61}}}} {{Cronopar|11-9-2019|Мајами|USA|1|1|URU|-|Пријателска}} {{Cronopar|11-10-2019|Вашингтон|USA|7|0|CUB|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2019-2020|Втора фаза}} {{Cronopar|15-10-2019|Торонто|CAN|2|0|USA|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2019-2020|Втора фаза}} {{Cronopar|20-11-2019|Џорџтаун|CUB|0|4|USA|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2019-2020|Втора фаза|14=Џорџтаун (Кајмански Острови)}} {{Cronopar|1-2-2021|Орландо|USA|7|0|TTO|-|Пријателска|13={{subon|64}}|14=Орландо (Флорида)}} {{Cronopar|15-7-2021|Канзас Сити|MTQ|1|6|USA|-|Голд куп|2021|Прва фаза|14=Канзас Сити (Канзас)}} {{Cronopar|18-7-2021|Канзас Сити|USA|1|0|CAN|-|Голд куп|2021|Прва фаза|13={{subon|74}}|14=Канзас Сити (Канзас)}} {{Cronopar|25-7-2021|Арлинтон|USA|1|0|JAM|-|Голд куп|2021|Четвртфинале|13={{subon|63}}|14=Арлингтон (Тексас)}} {{Cronopar|29-7-2021|Остин|QAT|0|1|USA|-|Голд куп|2021|Полуфинале|13={{subon|63}}}} {{Cronopar|1-8-2021|Парадајс|USA|1|0|MEX|-|Голд куп|2021|Финале|dts|13={{subon|65}}|14=Парадајс (Невада)}} {{Cronopar|2-9-2021|Сан Салвадор|SLV|0|0|USA|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|64}}}} {{Cronopar|5-9-2021|Нешвил|USA|1|1|CAN|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|44}}}} {{Cronopar|8-9-2021|Сан Педро Сула|HON (1949-2022)|1|4|USA|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|10-10-2021|Панама|PAN|1|0|USA|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|68}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|18-12-2021|Лос Анџелес|USA|1|0|BIH|-|Пријателска}} {{Cronopar|2-2-2022|Сент Пол|USA|3|0|HON (1949-2022)|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|84}}}} {{Cronopar|11-6-2022|Остин|USA|5|0|GRN|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2022-2023|Прва фаза|13={{subon|60}}}} {{Cronopar|24-6-2023|Чикаго|USA|1|1|JAM|-|Голд куп|2023|Прва фаза|13={{subon|66}}}} {{Cronopar|28-6-2023|Сент Луис|SKN|0|6|USA|-|Голд куп|2023|Прва фаза|13={{subon|68}}}} {{Cronopar|2-7-2023|Шарлот|USA|6|0|TTO|-|Голд куп|2023|Прва фаза|13={{suboff|61}}}} {{Cronopar|9-7-2023|Синсинати|USA|2|2|CAN|-|Голд куп|2023|Четвртфинале|dts|3 – 2|13={{subon|113}}}} {{Cronopar|12-7-2023|Сан Диего|USA|1|1|PAN|-|Голд куп|2023|Полуфинале|dts|4 – 5|13={{subon|63}}}} {{Cronopar|6-9-2025|Харисон|USA|0|2|KOR|-|Пријателска|13={{subon|62}}|14=Харисон (Њу Џерзи)}} {{Cronopar|9-9-2025|Колумбус|USA|2|0|JPN|-|Пријателска}} {{Cronopar|10-10-2025|Остин|USA|1|1|ECU|-|Пријателска|13={{subon|73}}}} {{Cronopar|14-10-2025|Комерс Сити|USA|2|1|AUS|-|Пријателска|13={{suboff|76}}}} {{Cronopar|15-11-2025|Честер|USA|2|1|PAR|-|Пријателска|13={{suboff|75}} {{yel|90+4}} <ref>Добил жолт картон додека бил на клупа.</ref>|14=Честер (Пенсилванија)}} {{Cronopar|18-11-2025|Тампа|USA|5|1|URU|-|Пријателска|13={{subon|89}}}} {{Cronopar|28-3-2026|Атланта|USA|2|5|BEL|-|Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|31-3-2026|Атланта|USA|0|2|PRT|-|Пријателска|13={{subon|79}}}} {{Cronofin|45|0}} ==Титули== ===Клупски=== ====Сиетл Саундерс==== *'''[[МЛС куп]]''' : 2 : [[МЛС 2016|2016]], [[МЛС 2019|2019]] *'''[[КОНКАКАФ Лига на шампиони]]''' : 1 : 2022 *'''[[Куп на лигите (МЛС и Примера Дивисион Мексико)|Куп на лигите]]''' : 1 : 2025 ===Репрезентативни=== ; САД *'''{{Трофеј-КОНКАКАФ Голд куп}} [[КОНКАКАФ Голд куп]]''' : 2 : [[КОНКАКАФ Голд куп 2017|2017]], [[КОНКАКАФ Голд куп 2021|2021]] ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=САД |image3=Flag of USA.svg }} *[https://us.soccerway.com/player/roldan-cristian/UZsrETt7/ Кристијан Ролдан на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/cristian-roldan/profil/spieler/354792 Кристијан Ролдан на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/216617/cristian-roldan Кристијан Ролдан на espn] *[https://www.whoscored.com/players/271592/show/cristian-roldan Кристијан Ролдан на whoscored] {{Состав на ФК Сиетл Саундерс}} {{Состав на САД на КОНКАКАФ Голд куп 2019}} {{Состав на САД на СП фудбал 2022}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ролдан, Кристијан}} [[Категорија:Родени во 1995 година]] [[Категорија:Американски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сиетл Саундерс]] 0ebchn2xsrc4jombk5smn70odqaroyv 5538202 5538200 2026-04-12T20:32:55Z Carshalton 30527 додадена [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2022]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5538202 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 |playername = Кристијан Ролдан |image = [[Податотека:Cristian Roldan USMNT v Belgium Mar 28 2026-50 (cropped).jpg|200px]] |fullname = Кристијан Ролдан<ref>{{cite web |url=http://cloudfront.bernews.com/wp-content/uploads/2019/05/2019_Concacaf_Gold_Cup_Preliminary_Lists_May_20.pdf |title=40-Player National Team Roster: 2019 Concacaf Gold Cup: United States |publisher=CONCACAF |page=16 |access-date=May 21, 2019 |via=Bernews}}</ref> |dateofbirth = {{birth date and age|df=y|1995|6|3}} |cityofbirth = [[Артижа (Калифорнија)|Артижа]] |countryofbirth = [[САД]] |nationality = {{flagsport|USA}} [[САД]] |height = {{height|m=1.72}}<ref name="FIFA 2022">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce44/pdf/SquadLists-English.pdf |title=FIFA World Cup Qatar 2022: List of players: United States |publisher=[[FIFA]] |page=31 |date=November 15, 2022 |access-date=November 24, 2022}}</ref> |position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] |currentclub = {{Fb team Seattle Sounders FC}} |clubnumber = 7 |youthyears1= 2013–2014 |youthclubs1= {{симбол2|600px bisection vertical HEX-D4AF37 HEX-6229A3.svg}} [[Вашингтонски универзитет|Вашингтон Хаскис]] |years1 = 2013-2014 |caps1= 13 |goals1= 6 |clubs1 = {{симбол2|600px bisection Red Black.svg}} [[Вашингтон Кросфајр]] |years2 = 2015 |caps2= 1 |goals2= 1 |clubs2 = {{Fb team Seattle Sounders FC 2}} |years3 = 2015- |caps3= 313 |goals3= 38 |clubs3 = {{Fb team Seattle Sounders FC}} |nationalyears1 =2014-2015 |nationalcaps1= 2 |nationalgoals1= 0 |nationalteam1= {{flagsport|USA}} [[Фудбалска репрезентација на САД под 20 години|САД 20]] |nationalyears2 =2017- |nationalcaps2= 45 |nationalgoals2= 0 |nationalteam2= {{flagsport|USA}} [[Фудбалска репрезентација на САД|САД]] }} '''Кристијан Ролдан''' (роден на [[3 јуни]] [[1995]], во [[Артижа (Калифорнија)|Артижа]]) — [[Американци|американски]] [[фудбал]]ер, [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]] на {{Fb team (N) Seattle Sounders FC}} и на [[Фудбалска репрезентација на САД|американската репрезентација]]. ==Биографија== Роден во САД, од родители од [[Гватемала|гватемалско]] и [[Ел Салвадор|салвадорско]] потекло, Ролдан израснал во [[Калифорнија]]. Тој има двајца браќа Сесар (постар) и [[Алекс Ролдан|Алекс]] (помлад), од кои вториот е исто така фудбалер и игра заедно со него за {{Fb team (N) Seattle Sounders FC}} од 2019 година, но и за [[Фудбалска репрезентација на Ел Салвадор|салвадорската репрезентација]].<ref>{{cite news |last=Baker |first=Geoff |date=January 19, 2018 |title=Sounders select Alex Roldan, younger brother of Cristian Roldan, in first round of MLS SuperDraft |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-select-alex-roldan-younger-brother-of-cristian-roldan-in-first-round-of-mls-superdraft |work=The Seattle Times |access-date=January 20, 2018}}</ref><ref>{{cite news |last=Baker |first=Geoff |date=August 1, 2017 |title=Sounders' Cristian Roldan remembers the sacrifices his parents made in Pico Rivera |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-cristian-roldan-remembers-the-sacrifices-his-parents-made-in-pico-rivera |work=The Seattle Times |access-date=January 20, 2018}}</ref> На 31 декември 2022, Ролдан стапил во брак со Кијана Барон.<ref name="Times-Contract"/><ref>{{cite web |title=Profile: Cristian Roldan |url=https://www.ussoccer.com/players/r/cristian-roldan |publisher=U.S. Soccer |accessdate=September 17, 2023}}</ref> ==Клупска кариера== ===Колеџ и аматерска кариера=== Ролдан бил прогласен за [[Gatorade Награди за играч на годината#Фудбал|Gatorade Национален играч на годината]] за 2013 година, додека учел во [[Средно училиште Ел Ранчо|Средното училиште Ел Ранчо]] во [[Пико Ривера (Калифорнија)|Пико Ривера]], [[Калифорнија]].<ref>{{cite news|title=Cristian Roldan named Gatorade National Boys Soccer Player of the Year |url=http://usatodayhss.com/2013/cristian-roldan-named-gatorade-national-boys-soccer-player-of-the-year |website=USA Today High School Sports |date=May 20, 2013 |access-date=May 20, 2013}}</ref> Тој ги одбил поканите од [[ФК Лос Анџелес Галакси|ЛА Галакси]] и [[ФК Чивас САД|Чивас]] да се приклучи на нивните академии и ги предводел Ел Ранчо Донс до сезона без пораз со 26 победи.<ref name="Times-Path">{{cite news |last=Baker |first=Geoff |date=April 23, 2017 |title=How the Sounders' Cristian Roldan struck his own path in Pico Rivera |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/how-the-sounders-cristian-roldan-struck-his-own-path-in-pico-rivera/ |work=[[The Seattle Times]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Во неговата трета година, тој постигнал 21 гол и имал 21 асистенција за Ел Ранчо, а исто така играл и за младинскиот клуб Унион Индепендиенте.<ref name="SI-Draft">{{cite magazine |last=Bird |first=Liviu |date=January 15, 2015 |title=Cristian Roldan's up-and-down draft day ends in ideal Seattle destination |url=https://www.si.com/soccer/2015/01/15/cristian-roldan-seattle-sounders-mls-superdraft |magazine=[[Sports Illustrated]] |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Во текот на сезоната 2012–2013, тој постигнал 54 гола и имал 30 асистенции и го предводел Ел Ранчо до регионалното средношколско првенство.<ref name="Times-Path"/><ref name="LATimes-Dream">{{cite news |last=Jiménez |first=Soudi |date=November 18, 2022 |title=Central American immigrants' World Cup dream comes true with Cristian Roldán of Team USA |url=https://www.latimes.com/california/story/2022-11-18/immigrant-world-cup-dreams-come-true-cristian-roldan-parents |work=[[Los Angeles Times]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Ролдан бил скаутиран од [[Вашингтонски универзитет|Универзитетот во Вашингтон]] на турнир во [[Сан Диего]] и ја поминал својата колеџ кариера со Вашингтон Хаскис.<ref name="LATimes-Dream"/> Во неговите две сезони во колеџ фудбалот, Ролдан одиграл вкупно 41 натпревар и постигнал 10 гола и седум асистенции, помагајќи му на тимот да ја освои титулата во Пацифик-12 конференцијата во 2013 година.<ref name="LATimes-Dream"/><ref>{{cite news |last=Camargo |first=Alberto |date=November 9, 2022 |title=The college careers of 8 USMNT World Cup players |url=https://www.ncaa.com/news/soccer-men/article/2022-11-09/college-careers-8-usmnt-world-cup-players |work=NCAA.com |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Тој бил прогласен за бруцош на годината во конференцијата за 2013 година, победувајќи го својот иден соиграч од Саундерс, [[Џордан Морис]] од [[Стенфорд Кардинал]].<ref name="Times-WorldCup">{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=November 19, 2022 |title=How Sounders standouts Cristian Roldan and Jordan Morris realized their World Cup dream |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/how-sounders-standouts-cristian-roldan-and-jordan-morris-realized-their-world-cup-dream/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> За време на меѓусезоната во колеџот, Ролдан играл во [[Премиер развојна лига (САД)|Премиер развојната лига]] за [[Вашингтон Кросфајр]].<ref>{{cite web|title=2013 Washington Crossfire stats|url=http://www.uslpdl.com/teams/2013/13598705.html#STATS|website=USLPDL.com|publisher=Premier Development League|access-date=April 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402130851/http://uslpdl.com/teams/2013/13598705.html#STATS|archive-date=April 2, 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=2014 Washington Crossfire stats|url=http://www.uslpdl.com/teams/2014/13598705.html#STATS|website=USLPDL.com|publisher=Premier Development League|access-date=April 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208055718/http://www.uslpdl.com/teams/2014/13598705.html#STATS|archive-date=December 8, 2015|url-status=dead}}</ref> Тој се приклучил на тимот во 2013 година, како дел од подготовките за приклучување кон Хаскис.<ref>{{cite news |last=Eskilson |first=J.R. |date=July 19, 2013 |title=Roldan's mystery makes him exciting |url=https://www.topdrawersoccer.com/college-soccer-articles/roldans-mystery-makes-him-exciting_aid29034 |work=[[TopDrawerSoccer.com]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Ролдан, исто така, играл за тимот на Портланд Тимберс под 23 години во [[MLS Homegrown Game]] во 2014 година.<ref>{{cite magazine |last=Bird |first=Liviu |date=August 5, 2014 |title=Game of the future: Three thoughts on inaugural MLS Homegrown Game |url=https://www.si.com/soccer/2014/08/05/three-thoughts-inaugural-mls-homegrown-game |magazine=Sports Illustrated |accessdate=November 20, 2022}}</ref> ===Професионална кариера=== ====Сиетл Саундерс==== На 8 јануари 2015 година, било објавено дека Ролдан го напуштил колеџот порано за да потпише [[Generation Adidas]] договор со [[МЛС]] лигата.<ref>{{cite web|title=Major League Soccer announces 2015 Generation adidas class|url=http://www.mlssoccer.com/news/article/2015/01/08/major-league-soccer-announces-2015-generation-adidas-class|website=MLSsoccer.com|publisher=Major League Soccer|access-date=April 8, 2015|date=January 8, 2015|archive-date=January 22, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150122235423/http://www.mlssoccer.com/news/article/2015/01/08/major-league-soccer-announces-2015-generation-adidas-class|url-status=dead}}</ref> Иако се очекувало да биде избран рано на [[МЛС Супердрафт 2015|МЛС Супердрафтот 2015]], тој бил избран дури кон крајот на првата рунда како 16-ти пик од [[ФК Сиетл Саундерс|Сиетл Саундерс]].<ref name="SI-Draft"/><ref>{{cite web|title=Sounders FC Selects Cristian Roldan in First Round of 2015 MLS SuperDraft|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/01/15/sounders-fc-selects-cristian-roldan-first-round-2015-mls-superdraft|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=March 8, 2015|date=January 15, 2015}}</ref> Саундерс направиле размена со {{Fb team (N) Real Salt Lake}} за правото на пик на драфтот и го скаутирале Ролдан за време на тренинзите со тимот во текот на оф-сезоната. Откако двапати настапил како замена во првите две кола од сезоната против {{Fb team (N) New England Revolution}} и {{Fb team (N) San Jose Earthquakes}}, Ролдан настапил како замена за придружниот клуб на Саундерс во [[УСЛ]] Сиетл Саундерс 2 на 21 март и постигнал гол во 89-тата минута во победата од 4–2 над актуелниот шампион во првенството, [[ФК Сакраменто Репаблик|Сакраменто Репаблик]].<ref>{{cite web|title=Match Recap: Sounders FC 2 earns 4–2 win over Sacramento in inaugural match|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/03/21/match-recap-sounders-fc-2-earns-4-2-win-over-sacramento-inaugural-match|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=April 8, 2015|date=March 21, 2015}}</ref> Поради повреди и репрезентативни повици, тој го направи својот прв старт во МЛС на 29 март во ремито без голови на гости против [[ФК Далас]].<ref>{{cite web|title=Sounders FC and FC Dallas play to a scoreless stalemate|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/03/28/sounders-fc-and-fc-dallas-play-scoreless-stalemate|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=April 8, 2015|date=March 28, 2015}}</ref> [[File:Cristian Roldan.jpg|left|thumb|Ролдан со Саундерс во 2017]] Ролдан се развил плејмејкер играч од средниот ред и заработил редовно место во почетната постава под водството на тренерот [[Зиги Шмид]], по неговите претходни настапи како „влијателна замена“.<ref name="Times-Rising2015">{{cite news |last=Pentz |first=Matt |date=June 5, 2015 |title=First-round pick Cristian Roldan a rising star on Sounders squad |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/first-round-pick-cristian-roldan-a-rising-star-on-sounders-squad/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Тој бил споредуван со капитенот и дефанзивниот играч од средниот ред [[Освалдо Алонсо]], кого Ролдан го сметал за ментор и на крајот го заменил во тимот.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=May 3, 2019 |title=For Sounders' Cristian Roldan, relief and excitement ahead of match vs. friend, mentor Osvaldo Alonso |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/for-sounders-cristian-roldan-relief-and-excitement-ahead-of-match-vs-friend-mentor-osvaldo-alonso/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Својот прв гол во кариерата во МЛС, Ролдан го постигнал на 13 јули 2016 година, за време на победата од 5–0 над ФК Далас.<ref>{{cite web|url=http://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-enjoy-an-easy-5-0-victory-over-dallas-until-losing-clint-dempsey-to-a-red-card/|title=Sounders enjoy an easy 5-0 victory over Dallas, until losing Clint Dempsey to a red card|author=Matt Pentz|date=July 13, 2016|work=The Seattle Times|access-date=December 28, 2016}}</ref> Во првите години во клубот, тој се спријателил со соиграчот, исто така [[руки]], Џордан Морис - претходно негов колеџ ривал - партнерство на теренот кое било наречено „Џорстијан Мордан“.<ref name="Times-WorldCup"/><ref>{{cite news |last=Castillo |first=Arielle |date=July 7, 2017 |title=Morris, Roldan providing mutual support at US national team summer camp |url=https://www.mlssoccer.com/news/morris-roldan-providing-mutual-support-us-national-team-summer-camp |work=MLSsoccer.com |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Веќе во својата втора сезона Ролдан го освоил [[МЛС куп]]от, играјќи го целиот натпревар добиен по [[Изведување пенали (фудбал)|изведување на пенали]] против [[ФК Торонто]]. Во декември 2018 година, Ролдан се согласил на петгодишно продолжување на договорот со Саундерс за 4 милиони долари.<ref name="TNT20190531">{{cite news |work=[[Tacoma News Tribune]] |issn=1073-5860 |title=Seattle Sounders are betting the future belongs to Cristian Roldan |url=https://amp.thenewstribune.com/sports/soccer/mls/sounders-fc/article231007038.html |date=May 31, 2019 |first=Andrew |last=Hammond |access-date=December 20, 2025}}</ref> На 10 ноември 2019 година, Ролдан настапил во својот [[МЛС куп 2019|трет МЛС куп]] и трет пат против Торонто, каде по една победа и еден пораз овојпат Сиетл славеле уште една победа со резултат 3–1; тој бил вклучен во подготовката за првиот гол на неговиот тим, откако се судрил со [[Џонатан Осорио]], кој ја загубил топката, по што Саундерс дошле до водство со погодокот на [[Келвин Лирдам]].<ref>{{cite news |url=https://www.thestar.com/sports/tfc/2019/11/10/toronto-fc-cries-foul-after-mls-cup-letdown.html |title=Toronto FC cries foul after MLS Cup letdown |work=The Toronto Star |last1=Armstrong |first1=Laura |date=November 10, 2019 |access-date=November 11, 2019}}</ref> Три години подоцна, тој ги одигра сите осум натпревари на својата екипа на патот на Саундерс до титулата во [[КОНКАКАФ Лига на шампиони 2022|КОНКАКАФ Лигата на шампионите]], постигнувајќи еден гол и пет асистенции, и бил избран во Тимот на турнирот.<ref name="Times-WCRoster"/><ref name="CCL-BestXI">{{cite news|date=May 6, 2022|title=Lodeiro, Dinenno headline 2022 SCCL Best XI|url=https://www.concacaf.com/en/champions-league/news/lodeiro-dinenno-headline-2022-sccl-best-xi/|access-date=May 6, 2022|publisher=CONCACAF}}</ref> Во август 2022, тој бил подложен на операција на препоните за лекување на [[Синдром на болна препона|спортска хернија]], што била неговата прва поголема повреда во текот на неговата кариера.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=August 23, 2022 |title=Sounders star Cristian Roldan expected to miss 4-6 weeks after groin surgery |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-star-cristian-roldan-expected-to-miss-4-6-weeks-after-groin-surgery/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Тој се вратил во тимот за последни три натпревари од регуларната сезона, но неуспеал да им помогне на Саундерс да се квалификуваат за плејофот.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=October 1, 2022 |title=Sounders might not be in playoffs race, but Cristian Roldan still has something to play for |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-may-not-be-playing-for-playoffs-but-cristian-roldan-still-has-something-to-play-for/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Во јануари 2023 година, Ролдан го продолжил својот договор со Саундерс за уште пет години, заедно со Морис.<ref name="Times-Contract">{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=January 19, 2023 |title=After signing long-term deals with Sounders, Morris and Roldan are 'hungry' to keep winning |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/after-signing-long-term-deals-with-sounders-morris-and-roldan-are-hungry-to-keep-winning/ |work=The Seattle Times |accessdate=September 17, 2023}}</ref> Во летото 2025 година, Саундерс како победник на КОНКАКАФ Лигата на шампионите за 2022 година, имале право на учество на новото проширено издание на [[Светско клупско првенство во фудбал 2025|Светското клупско првенство]]; во групната фаза на турнирот тие играле со клубови како [[УЕФА Лига на шампиони 2024-2025|европскиот шампион]], {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}, потоа {{Fb team (N) Atletico Madrid}} и {{Fb team (N) Botafogo}}. Ролдан ги започнал како стартер сите три натпревари (постигнал и гол против Ботафого), но Саундерс претрпеле три порази и биле елиминирани од турнирот. Во август 2025, тој одиграл клучна улога во победничката кампања на Саундерс во [[Куп на лигите (МЛС и Примера Дивисион Мексико) 2025|Купот на лигите 2025]], каде ги одиграл сите 6 натпревари на својот тим вклучително и финалето, во кое Саундерс го совладале {{Fb team (N) Inter Miami}} со убедливи 3-0.<ref>{{cite web|url=https://www.espn.com/soccer/report/_/gameId/757636|title=Seattle Sounders beat Inter Miami, Messi to win Leagues Cu|publisher=espn|date=1 септември 2025|access-date=12 април 2025}}</ref> На 5 април 2026 година, Ролдан го одиграл својот 400-ти натпревар во дресот на Сиетл Саундерс во победата со 1-0 на гости над {{Fb team (N) Houston Dynamo}}.<ref>{{cite web|url=https://www.soundersfc.com/news/cristian-roldan-etches-name-deeper-into-sounders-history-with-400th-appearance-in-all-competitions|title=Cristian Roldan etches name deeper into Sounders history with 400th appearance in all competitions|language=en|publisher=Seattle Sounders FC|date=5 април 2026|access-date=12 април 2026}}</ref> ==Репрезентативна кариера== [[File:Cristian Roldan playing for the United States on June 6, 2019.jpg|thumb|upright|Ролдан играјќи за САД во 2019]] Ролдан го претставувал САД во [[Фудбалска репрезентација на САД под 20 години|селекцијата под 20 години]]. Тој исто така имал право да игра и за [[Фудбалска репрезентација на Гватемала|Гватемала]] или [[Фудбалска репрезентација на Ел Салвадор|Ел Салвадор]] преку потеклото на неговите родители,<ref>{{cite web|author1=Alicia Rodriguez|title=Could Seattle Sounders' Cristian Roldan play for Guatemala or El Salvador?|url=http://www.mlssoccer.com/post/2016/03/30/could-seattle-sounders-cristian-roldan-play-guatemala-or-el-salvador|website=MLSsoccer.com|access-date=November 28, 2016|date=March 30, 2016}}</ref> и во едно интервју споменал дека му биле понудени повици од сениорските репрезентации на двете нации.<ref>{{cite web|author1=Oficina de Comunicación MLS|title=Cristian Roldán: "Quiero jugar para una selección; tengo tres opciones, Guatemala, El Salvador y EEUU"|url=http://www.univision.com/deportes/futbol/mls/cristian-roldan-quiero-jugar-para-una-seleccion-tengo-tres-opciones-guatemala-el-salvador-y-eeuu|website=Univision.com|access-date=July 12, 2017|date=July 14, 2016}}</ref> На 12 јули 2017 година, тој бил вклучен во составот на [[Фудбалска репрезентација на САД|сениорската репрезентација на САД]] за [[КОНКАКАФ Голд куп 2017|КОНКАКАФ Голд купот 2017]]; во вториот натпревар од групната фаза на турнирот, Ролдан го направил своето деби за ''„Јенките“'' играјќи го целиот натпревар во победата над [[Фудбалска репрезентација на Мартиник|Мартиник]] со 3-2.<ref>{{cite web|author1=U.S. Soccer|title=Lineup Notes: MNT vs. Martinique – 2017 CONCACAF Gold Cup |url=http://www.ussoccer.com/stories/2017/07/12/23/48/20170712-news-mnt-v-martinique-starting-xi-lineup-notes-2017-concacaf-gold-cup-group-b-july-12|website=USSoccer.com|access-date=July 12, 2017|date=July 12, 2017}}</ref> Иако тоа бил неговиот единствен настап на турнирот, тој освоил победнички медал затоа што американците ја освоиле титулата. Две години подоцна, тој настапил на [[КОНКАКАФ Голд куп 2019|КОНКАКАФ Голд купот 2019]], каде имал многу поголема улога забележувајќи 4 настапи вклучително и во полуфиналето и финалето, последното загубено со 1-0 од {{NazNB|FUrep|MEX}}. Во 2021 година, тој бил повикан за своето [[КОНКАКАФ Голд куп 2021|трето континентално првенство]], играјќи пет натпревари (4 од нив како замена), а меѓу нив и финалето кое меѓу другото било реприза на она од пред две години, но овојпат американците му се реванширале на Мексико совладувајќи го со истиот резултат. Со тоа Ролдан го освоил својот втор победнички медал на КОНКАКАФ Голд куп турнирите. Во 2022 година, Ролдан и неговиот соиграч од Саундерс, Џордан Морис, биле повикани во конечниот состав на САД за [[Светско првенство во фудбал 2022|Светското првенство 2022]] во [[Катар]].<ref name="Times-WorldCup"/> Ролдан одиграл ограничен број минути за време на претходната квалификациска кампања за Светското првенство, но бил избран од [[Грег Берхалтер]] поради неговата лидерска улога на тренинзите и способноста да игра неколку улоги.<ref name="Times-WCRoster">{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=November 9, 2022 |title=Sounders FC stars Cristian Roldan and Jordan Morris earn spots on U.S. men's World Cup roster |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-stars-cristian-roldan-and-jordan-morris-earn-spot-on-us-mens-world-cup-roster/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref><ref>{{cite news |last=Tenorio |first=Paul |date=November 17, 2022 |title=At the World Cup, 'glue guys' can have a big impact without playing a minute |url=https://www.nytimes.com/athletic/3902596/2022/11/16/world-cup-glue-guys/ |work=[[The Athletic]] |url-access=subscription |access-date=November 20, 2022}}</ref> Сепак, иако бил повикан, тој не настапил во ниту еден натпревар на турнирот, кој за САД завршил во осминафиналето после поразот со 3-1 од {{NazNB|FUrep|NED}}. === Хронологија на репрезентативните настапи === {{Репрезентативни настапи|USA}} {{Cronopar|13-7-2017|Тампа|USA|3|2|MTQ|-|Голд куп|2017|Прва фаза}} {{Cronopar|29-1-2018|Лос Анџелес|USA|0|0|BIH|-|Пријателска|13={{suboff|68}}}} {{Cronopar|28-3-2018|Кери|USA|1|0|PAR|-|Пријателска|13={{subon|90}}|14=Кери (Северна Каролина)}} {{Cronopar|7-9-2018|Ист Ратерфорд|USA|0|2|BRA|-|Пријателска|13={{subon|83}}}} {{Cronopar|12-9-2018|Нешвил|USA|1|0|MEX|-|Пријателска|13={{subon|85}}}} {{Cronopar|28-1-2019|Финикс|USA|3|0|PAN|-|Пријателска}} {{Cronopar|2-2-2019|Сан Хосе|USA|2|0|CRI|-|Пријателска}} {{Cronopar|21-3-2019|Орландо|USA|1|0|ECU|-|Пријателска|13={{subon|68}}|14=Орландо (Флорида)}} {{Cronopar|26-3-2019|Хјустон|USA|1|1|CHL|-|Пријателска|13={{suboff|84}}}} {{Cronopar|6-6-2019|Вашингтон|USA|0|1|JAM|-|Пријателска|13={{suboff|66}}}} {{Cronopar|10-6-2019|Синсинати|USA|0|3|VEN|-|Пријателска}} {{Cronopar|19-6-2019|Сент Пол|USA|4|0|GUY|-|Голд куп|2019|Прва фаза|13={{subon|62}}}} {{Cronopar|26-6-2019|Канзас Сити|PAN|0|1|USA|-|Голд куп|2019|Прва фаза|14=Канзас Сити (Канзас)}} {{Cronopar|3-7-2019|Нешвил|JAM|1|3|USA|-|Голд куп|2019|Полуфинале|13={{subon|70}}}} {{Cronopar|7-7-2019|Чикаго|MEX|1|0|USA|-|Голд куп|2019|Финале|13={{subon|61}}}} {{Cronopar|11-9-2019|Мајами|USA|1|1|URU|-|Пријателска}} {{Cronopar|11-10-2019|Вашингтон|USA|7|0|CUB|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2019-2020|Втора фаза}} {{Cronopar|15-10-2019|Торонто|CAN|2|0|USA|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2019-2020|Втора фаза}} {{Cronopar|20-11-2019|Џорџтаун|CUB|0|4|USA|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2019-2020|Втора фаза|14=Џорџтаун (Кајмански Острови)}} {{Cronopar|1-2-2021|Орландо|USA|7|0|TTO|-|Пријателска|13={{subon|64}}|14=Орландо (Флорида)}} {{Cronopar|15-7-2021|Канзас Сити|MTQ|1|6|USA|-|Голд куп|2021|Прва фаза|14=Канзас Сити (Канзас)}} {{Cronopar|18-7-2021|Канзас Сити|USA|1|0|CAN|-|Голд куп|2021|Прва фаза|13={{subon|74}}|14=Канзас Сити (Канзас)}} {{Cronopar|25-7-2021|Арлинтон|USA|1|0|JAM|-|Голд куп|2021|Четвртфинале|13={{subon|63}}|14=Арлингтон (Тексас)}} {{Cronopar|29-7-2021|Остин|QAT|0|1|USA|-|Голд куп|2021|Полуфинале|13={{subon|63}}}} {{Cronopar|1-8-2021|Парадајс|USA|1|0|MEX|-|Голд куп|2021|Финале|dts|13={{subon|65}}|14=Парадајс (Невада)}} {{Cronopar|2-9-2021|Сан Салвадор|SLV|0|0|USA|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|64}}}} {{Cronopar|5-9-2021|Нешвил|USA|1|1|CAN|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|44}}}} {{Cronopar|8-9-2021|Сан Педро Сула|HON (1949-2022)|1|4|USA|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|10-10-2021|Панама|PAN|1|0|USA|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|68}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|18-12-2021|Лос Анџелес|USA|1|0|BIH|-|Пријателска}} {{Cronopar|2-2-2022|Сент Пол|USA|3|0|HON (1949-2022)|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|84}}}} {{Cronopar|11-6-2022|Остин|USA|5|0|GRN|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2022-2023|Прва фаза|13={{subon|60}}}} {{Cronopar|24-6-2023|Чикаго|USA|1|1|JAM|-|Голд куп|2023|Прва фаза|13={{subon|66}}}} {{Cronopar|28-6-2023|Сент Луис|SKN|0|6|USA|-|Голд куп|2023|Прва фаза|13={{subon|68}}}} {{Cronopar|2-7-2023|Шарлот|USA|6|0|TTO|-|Голд куп|2023|Прва фаза|13={{suboff|61}}}} {{Cronopar|9-7-2023|Синсинати|USA|2|2|CAN|-|Голд куп|2023|Четвртфинале|dts|3 – 2|13={{subon|113}}}} {{Cronopar|12-7-2023|Сан Диего|USA|1|1|PAN|-|Голд куп|2023|Полуфинале|dts|4 – 5|13={{subon|63}}}} {{Cronopar|6-9-2025|Харисон|USA|0|2|KOR|-|Пријателска|13={{subon|62}}|14=Харисон (Њу Џерзи)}} {{Cronopar|9-9-2025|Колумбус|USA|2|0|JPN|-|Пријателска}} {{Cronopar|10-10-2025|Остин|USA|1|1|ECU|-|Пријателска|13={{subon|73}}}} {{Cronopar|14-10-2025|Комерс Сити|USA|2|1|AUS|-|Пријателска|13={{suboff|76}}}} {{Cronopar|15-11-2025|Честер|USA|2|1|PAR|-|Пријателска|13={{suboff|75}} {{yel|90+4}} <ref>Добил жолт картон додека бил на клупа.</ref>|14=Честер (Пенсилванија)}} {{Cronopar|18-11-2025|Тампа|USA|5|1|URU|-|Пријателска|13={{subon|89}}}} {{Cronopar|28-3-2026|Атланта|USA|2|5|BEL|-|Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|31-3-2026|Атланта|USA|0|2|PRT|-|Пријателска|13={{subon|79}}}} {{Cronofin|45|0}} ==Титули== ===Клупски=== ====Сиетл Саундерс==== *'''[[МЛС куп]]''' : 2 : [[МЛС 2016|2016]], [[МЛС 2019|2019]] *'''[[КОНКАКАФ Лига на шампиони]]''' : 1 : 2022 *'''[[Куп на лигите (МЛС и Примера Дивисион Мексико)|Куп на лигите]]''' : 1 : 2025 ===Репрезентативни=== ; САД *'''{{Трофеј-КОНКАКАФ Голд куп}} [[КОНКАКАФ Голд куп]]''' : 2 : [[КОНКАКАФ Голд куп 2017|2017]], [[КОНКАКАФ Голд куп 2021|2021]] ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=САД |image3=Flag of USA.svg }} *[https://us.soccerway.com/player/roldan-cristian/UZsrETt7/ Кристијан Ролдан на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/cristian-roldan/profil/spieler/354792 Кристијан Ролдан на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/216617/cristian-roldan Кристијан Ролдан на espn] *[https://www.whoscored.com/players/271592/show/cristian-roldan Кристијан Ролдан на whoscored] {{Состав на ФК Сиетл Саундерс}} {{Состав на САД на КОНКАКАФ Голд куп 2019}} {{Состав на САД на СП фудбал 2022}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ролдан, Кристијан}} [[Категорија:Родени во 1995 година]] [[Категорија:Американски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сиетл Саундерс]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2022]] pgmu87eyu1522ch4arl66blyp7qvnla 0 1391297 5538053 5538046 2026-04-12T12:04:20Z P.Nedelkovski 47736 поврзница 5538053 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Награда | име = Голема златна арена за најдобар филм<br/><small>Velika zlatna arena za najbolji film</small> | сегашни_награди = | слика = | големина_слика = 180px | опис_слик = | опис = Најдобар филм продуциран во Хрватска во претходната година | покривиел = | држава = 1957-1990 [[Југославија]]<br/>1992-до денес [[Хрватска]] | место = [[Пула]] | година = 1957 (неофицијално)<br/>1961 (официјално) | мрежно_место = [http://www.pulafilmfestival.hr pulafilmfestival.hr] }} {{Главна|Пулски филмски фестивал}} Наградите „Златна арена“ се основани во 1955 година како југословенски национални филмски награди што се доделуваат годишно на [[Пулски филмски фестивал|Пулскиот филмски фестивал|]] во [[Пула]], [[Хрватска]], со „Големата златна арена за најдобар филм“ како главна награда. Од 1955 до 1990 година наградите биле [[Југословенска кинематографија|југословенски]] еквивалент на [[Оскар|Наградите Оскар]]. Наградата е именувана по [[Пулски амфитеатар|Пулската арена]], римскиот амфитеатар од 1 век во крајбрежниот град Пула, каде што традиционално се одржуваат филмски проекции што претходат на церемонијата на доделување награди. Во 1991 година, фестивалот бил откажан поради [[распадот на Југославија]], но потоа повторно бил отворен во 1992 година како фестивал на филмски награди во [[Хрватска]], оттогаш па натаму исклучувајќи ги филмовите и режисерите од денешна [[Словенија]], [[Босна и Херцеговина]], [[Црна Гора]], [[Србија]] и [[Македонија]].{{ref label|Pula91|A|}} Се одржува во овој формат секоја година оттогаш, иако на изданието во 1994 година не биле доделени награди.{{ref label|Pula94|B|}} Натпреварувачката програма на фестивалот обично вклучува проекции на сите месно произведени играни филмови снимени во претходните 12 месеци, што е овозможено поради релативно ниското, но високо субвенционирано од државата производство на државната филмска индустрија. Ова значи дека секој што е вклучен во нивното создавање автоматски се квалификува за наградите „Златна арена“. Затоа, нема објавени листи на номинирани во стилот на Оскар пред самата церемонија на доделување. Наградите ги доделува жири од пет или шест члена кои се именуваат пред секое фестивалско издание од страна на управниот одбор на фестивалот. Тие обично вклучуваат истакнати филмски режисери и филмски критичари. Иако фестивалот е основан во 1954 година, наградата за најдобар филм првпат е доделена во 1957 година - пред изданието во 1957 година, фестивалот имал посебни награди по избор на критичарите и награди на публиката за најдобар филм прикажан на фестивалот. До 1990 година, наградата секогаш се доделувала на продуцентската куќа или компании на филмот, освен во 1981 година кога наградата била споена со [[Златната арена за најдобар режисер]] и режисерот и продуцентските компании на победничкиот филм (''[[Падот на Италија]]'' од [[Лордан Зафрановиќ]]) биле заслужни за наградата. За време на југословенскиот период, филмското производство било децентрализирано, при што секоја од шесте републики имала свои големи филмски продуцентски компании. [[Јадран Филм]] со седиште во [[Загреб]] и [[Авала Филм]] со седиште во [[Белград]] биле двете најуспешни, освојувајќи 11 и 8 награди соодветно. Во 1990-тите, наградата повремено се спојувала со наградата за најдобар режисер, сè до 1999 година, кога стариот формат бил накратко повторно воведен. Помеѓу 2003 и 2007 година, филмските режисери биле наградувани со наградата за најдобар филм, а сепак биле подобни за посебна награда за најдобар режисер (иако во четири од пет наврати во овој период истиот режисер ги освоил обете награди за истиот филм). Од 2008 година, наградата му се доделува на продуцентот на филмот. ==Список на победници== ===1955–1980=== Во следната табела се наведени сите филмови кои биле добитници на трите главни награди во раздобјето од 1957 до 1980 година. Во четири наврати, два филма ја делеле истата награда - во 1961 и 1965 година, два филма ја делеле Големата златна арена, во 1966 година, два филма ја делеле наградата за второ место, а во 1967 година, два филма ја делеле наградата за трето место. Покрај ова, наградата за второ место во 1965 година не била доделена. Споделените награди се означени со ѕвездичка (*). ;Промени на наградите *Во 1954 година немало фестивалско жири и биле доделени посебни награди „Избор на критичарите“ и „Публика“. Наградата „Избор на критичарите“ за најдобар филм му припаднала на филмот на [[Франтишек Чап]] „[[Весна (филм)|Весна]]“, а Наградата на публиката за најдобар филм му припаднала на филмот на [[Федор Ханжековиќ]] „Стојан Мутикаша“. Во следните години, наградите на критичарите и на публиката се одржувале напоредно со наградите доделени од фестивалското жири, па наградите од 1954 година обично не се сметаат за претходници на денешната Голема златна арена. *Во 1955 година за првпат било воведено фестивалско жири и тоа било и прв пат наградата официјално да се нарече „Голема Златна арена“. Иако му била доделена на режисерот на најдобриот филм, таа е „де факто“ првата Голема Златна арена за најдобар филм, а ја освои Франтишек Чап за филмот „Моментални одлуки“. *Во 1956 година наградата за најдобар филм не била доделена во никаква форма. *Од 1957 до 1960 година, жирито на фестивалот ги рангираше трите најдобри филмови на фестивалот, без да им додели официјална награда. *Од 1961 до 1968 година, Големата златна арена била доделена на најдобар филм, заедно со наградата за второ место наречена „Голема сребрена арена“ и наградата за трето место наречена „Сребрена арена“. *Од 1969 до 1980 година, наградата за трето место била преименувана во „Голема бронзена арена“. {| class="wikitable sortable" cellpadding="5" |- !width="70"|'''Година''' !width="80"|'''Награда''' !width="240"|'''Филм''' !width="160"|'''Режисер)''' |- | style="text-align:center;"|[[1955]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Мигови на одлука (филм од 1955)|Моменти на одлука]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Франтишек Чап]] |- | style="text-align:center;"|[[1956]]||colspan="4" bgcolor=#EEEEEE| <center>''Големата златна арена не била доделена.'' |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1957]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Поп Ќира и поп Спира (филм)|Поп Ќира и поп Спира]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Соја Јовановиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[На своето тело господар]]'' ||[[Федор Ханжековиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Во сабота навечер]]'' ||[[Владимир Погачиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1958]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Н-8 (филм)|Х-8]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Никола Танхофер]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Пат долг година дена]]'' ||[[Џузепе де Сантис]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Низ гранките небо (филм)|Низ гранките небо]]'' ||[[Столе Јанковиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1959]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Воз без возен ред]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Три четвртини од Сонцето]]'' ||[[Јоже Бабич]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Пет минути рај]]'' ||[[Игор Претнар]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1960]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Деветтиот круг (филм од 1960)|Деветтиот круг]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Франце Штиглиц]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Војна (филм од 1960)|Војна]]'' ||[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Три Ани]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1961]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Балада за трубата и облакот]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Франце Штиглиц]] |- |style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Зовриениот град (филм)|Зовриениот град]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Веселица]]'' ||[[Јоже Бабич]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Песна (филм од 1961)|Песна]]'' ||[[Радош Новаковиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1962]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Козара (филм)|Козара]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Саша (филм)|Саша]]'' ||[[Раденко Остојиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Прекубројна]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1963]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Лице во лице]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Бранко Бауер]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Радопоље (филм)|Радопоље]]'' ||[[Столе Јанковиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Самоникли]]'' ||[[Игор Пертнар]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1964]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Службена положба]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Фадил Хаџиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Марш на Дрина (филм)|Марш на Дрина]]'' ||[[Жика Митровиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Не плачи, Петре]]'' ||[[Франце Штиглиц]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1965]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Прометеј од островот Вишевица]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Ватрослав Мимица]] |- | style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Три (филм од 1965)|Три]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Александар Петровиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||colspan="3" bgcolor=#EEEEEE| <center>''Втората награда не била доделена.'' |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Да се дојде и да се остане]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1966]]|| style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Понедељак или уторак]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Ватрослав Мимица]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Штитеник (филм од 1966)|Штитеник]]''||[[Владан Слијепчевиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Рондо (филм)|Рондо]]'' ||[[Звонимир Берковиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Сон (филм од 1966)|Сон]]'' ||[[Пуриша Ѓорѓевиќ]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1967]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Собирачи на перја (филм)|Собирачи на перја]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Александар Петровиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Утро (филм)|Утро]]'' ||[[Пуриша Ѓорѓевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Бреза (филм)|Бреза]]'' ||[[Анте Бабаја]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[На авиони од хартија]]'' ||[[Матјаж Клопчич]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1968]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Кога ќе бидам мртов и бел]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Живојин Павловиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Пладне (филм од 1968)|Пладне]]'' ||[[Пуриша Ѓорѓевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Имам две мајки и двајца татковци (филм)|Имам две мајки и двајца татковци]]'' ||[[Крешимир Голик]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1969]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Низводно од сонцето]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Федор Шкубоња]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Случка (филм)|Случка]]'' ||[[Ватрослав Мимица]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Наскоро ќе дојде пропаста на светот]]'' ||[[Александар Петровиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1970]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Лисици (филм)|Лисици]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Крсто Папиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Велосипедисти (филм)|Велосипедисти]]'' ||[[Пуриша Ѓорѓевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Бубачки в глава]]'' ||[[Милош Радивојевиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1971]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Црвено класје]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Живојин Павловиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Во гората расте зелен бор]]'' ||[[Антун Врдољак]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Опклада]]'' ||[[Здравко Рандиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1972]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Мајстор и Маргарита (филм)|Мајстор и Маргарита]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Александар Петровиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Волк самотник]]'' ||[[Обрад Глупчевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Како да се умре]]'' ||[[Миомир Мики Стаменковиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1973]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Сутјеска (филм од 1973)|Сутјеска]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Стипе Делиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Бомбаши (филм)|Бомбаши]]'' ||[[Предраг Голубовиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Да се живее од љубов]]'' ||[[Крешимир Голик]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1974]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Ужичка Република (филм)|Ужичка Република]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Жика Митровиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Дервиш и смрт (филм)|Дервиш и смрт]]'' ||[[Здравко Велимировиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Црвен удар]]'' ||[[Предраг Голубовиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1975]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Куќа (филм)|Куќа]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Богдан Жижиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Зимување во Јакобсфелд]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Приказна за добрите луѓе]]'' ||[[Франце Штиглиц]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1976]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Идеалист (филм)|Идеалист]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Игор Претнар]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Најдолгиот пат]]'' ||[[Бранко Гапо]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Селска буна 1573 (филм)|Селска буна 1573]]'' ||[[Ватрослав Мимица]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1977]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Не наведнувај надвор]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Богдан Жижиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Акција стадион]]'' ||[[Душан Вукотиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Љубовниот живот на Будимир Трајковиќ]]'' ||[[Дејан Караклајиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1978]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Окупација во 26 слики]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Лордан Зафрановиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Браво маестро]]'' ||[[Рајко Грлиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Песот кој ги сакаше возовите]]'' ||[[Горан Паскаљевиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1979]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Трофеј]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Карољ Вичек]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Усијање]]'' ||[[Боро Драшковиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Земските денови течат]]'' ||[[Горан Паскаљевиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1980]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Венецот на Петрија (филм)|Венецот на Петрија]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Срѓан Карановиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Тајната на Никола Тесла]]'' ||[[Крсто Папиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Кој тоа таму пее]]'' ||[[Слободан Шијан]] |} ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Пулски филмски фестивал]] dwh9x08bg2c64j8uty9zj1l4ejklfgl 5538057 5538053 2026-04-12T12:09:24Z P.Nedelkovski 47736 дополнување 5538057 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Награда | име = Голема златна арена за најдобар филм<br/><small>Velika zlatna arena za najbolji film</small> | сегашни_награди = | слика = | големина_слика = 180px | опис_слик = | опис = Најдобар филм продуциран во Хрватска во претходната година | покривиел = | држава = 1957-1990 [[Југославија]]<br/>1992-до денес [[Хрватска]] | место = [[Пула]] | година = 1957 (неофицијално)<br/>1961 (официјално) | мрежно_место = [http://www.pulafilmfestival.hr pulafilmfestival.hr] }} {{Главна|Пулски филмски фестивал}} Наградите „Златна арена“ се основани во 1955 година како југословенски национални филмски награди што се доделуваат годишно на [[Пулски филмски фестивал|Пулскиот филмски фестивал|]] во [[Пула]], [[Хрватска]], со „Големата златна арена за најдобар филм“ како главна награда. Од 1955 до 1990 година наградите биле [[Југословенска кинематографија|југословенски]] еквивалент на [[Оскар|Наградите Оскар]]. Наградата е именувана по [[Пулски амфитеатар|Пулската арена]], римскиот амфитеатар од 1 век во крајбрежниот град Пула, каде што традиционално се одржуваат филмски проекции што претходат на церемонијата на доделување награди. Во 1991 година, фестивалот бил откажан поради [[распадот на Југославија]], но потоа повторно бил отворен во 1992 година како фестивал на филмски награди во [[Хрватска]], оттогаш па натаму исклучувајќи ги филмовите и режисерите од денешна [[Словенија]], [[Босна и Херцеговина]], [[Црна Гора]], [[Србија]] и [[Македонија]].{{ref label|Pula91|A|}} Се одржува во овој формат секоја година оттогаш, иако на изданието во 1994 година не биле доделени награди.{{ref label|Pula94|B|}} Натпреварувачката програма на фестивалот обично вклучува проекции на сите месно произведени играни филмови снимени во претходните 12 месеци, што е овозможено поради релативно ниското, но високо субвенционирано од државата производство на државната филмска индустрија. Ова значи дека секој што е вклучен во нивното создавање автоматски се квалификува за наградите „Златна арена“. Затоа, нема објавени листи на номинирани во стилот на Оскар пред самата церемонија на доделување. Наградите ги доделува жири од пет или шест члена кои се именуваат пред секое фестивалско издание од страна на управниот одбор на фестивалот. Тие обично вклучуваат истакнати филмски режисери и филмски критичари. Иако фестивалот е основан во 1954 година, наградата за најдобар филм првпат е доделена во 1957 година - пред изданието во 1957 година, фестивалот имал посебни награди по избор на критичарите и награди на публиката за најдобар филм прикажан на фестивалот. До 1990 година, наградата секогаш се доделувала на продуцентската куќа или компании на филмот, освен во 1981 година кога наградата била споена со [[Златната арена за најдобар режисер]] и режисерот и продуцентските компании на победничкиот филм (''[[Падот на Италија]]'' од [[Лордан Зафрановиќ]]) биле заслужни за наградата. За време на југословенскиот период, филмското производство било децентрализирано, при што секоја од шесте републики имала свои големи филмски продуцентски компании. [[Јадран Филм]] со седиште во [[Загреб]] и [[Авала Филм]] со седиште во [[Белград]] биле двете најуспешни, освојувајќи 11 и 8 награди соодветно. Во 1990-тите, наградата повремено се спојувала со наградата за најдобар режисер, сè до 1999 година, кога стариот формат бил накратко повторно воведен. Помеѓу 2003 и 2007 година, филмските режисери биле наградувани со наградата за најдобар филм, а сепак биле подобни за посебна награда за најдобар режисер (иако во четири од пет наврати во овој период истиот режисер ги освоил обете награди за истиот филм). Од 2008 година, наградата му се доделува на продуцентот на филмот. ==Список на победници== ===1955–1980=== Во следната табела се наведени сите филмови кои биле добитници на трите главни награди во раздобјето од 1957 до 1980 година. Во четири наврати, два филма ја делеле истата награда - во 1961 и 1965 година, два филма ја делеле Големата златна арена, во 1966 година, два филма ја делеле наградата за второ место, а во 1967 година, два филма ја делеле наградата за трето место. Покрај ова, наградата за второ место во 1965 година не била доделена. Споделените награди се означени со ѕвездичка (*). ;Промени на наградите *Во 1954 година немало фестивалско жири и биле доделени посебни награди „Избор на критичарите“ и „Публика“. Наградата „Избор на критичарите“ за најдобар филм му припаднала на филмот на [[Франтишек Чап]] „[[Весна (филм)|Весна]]“, а Наградата на публиката за најдобар филм му припаднала на филмот на [[Федор Ханжековиќ]] „Стојан Мутикаша“. Во следните години, наградите на критичарите и на публиката се одржувале напоредно со наградите доделени од фестивалското жири, па наградите од 1954 година обично не се сметаат за претходници на денешната Голема златна арена. *Во 1955 година за првпат било воведено фестивалско жири и тоа било и прв пат наградата официјално да се нарече „Голема Златна арена“. Иако му била доделена на режисерот на најдобриот филм, таа е „де факто“ првата Голема Златна арена за најдобар филм, а ја освои Франтишек Чап за филмот „Моментални одлуки“. *Во 1956 година наградата за најдобар филм не била доделена во никаква форма. *Од 1957 до 1960 година, жирито на фестивалот ги рангираше трите најдобри филмови на фестивалот, без да им додели официјална награда. *Од 1961 до 1968 година, Големата златна арена била доделена на најдобар филм, заедно со наградата за второ место наречена „Голема сребрена арена“ и наградата за трето место наречена „Сребрена арена“. *Од 1969 до 1980 година, наградата за трето место била преименувана во „Голема бронзена арена“. {| class="wikitable sortable" cellpadding="5" |- !width="70"|'''Година''' !width="80"|'''Награда''' !width="240"|'''Филм''' !width="160"|'''Режисер)''' |- | style="text-align:center;"|[[1955]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Мигови на одлука (филм од 1955)|Моменти на одлука]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Франтишек Чап]] |- | style="text-align:center;"|[[1956]]||colspan="4" bgcolor=#EEEEEE| <center>''Големата златна арена не била доделена.'' |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1957]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Поп Ќира и поп Спира (филм)|Поп Ќира и поп Спира]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Соја Јовановиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[На своето тело господар]]'' ||[[Федор Ханжековиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Во сабота навечер]]'' ||[[Владимир Погачиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1958]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Н-8 (филм)|Х-8]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Никола Танхофер]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Пат долг година дена]]'' ||[[Џузепе де Сантис]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Низ гранките небо (филм)|Низ гранките небо]]'' ||[[Столе Јанковиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1959]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Воз без возен ред]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Три четвртини од Сонцето]]'' ||[[Јоже Бабич]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Пет минути рај]]'' ||[[Игор Претнар]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1960]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Деветтиот круг (филм од 1960)|Деветтиот круг]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Франце Штиглиц]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Војна (филм од 1960)|Војна]]'' ||[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Три Ани]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1961]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Балада за трубата и облакот]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Франце Штиглиц]] |- |style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Зовриениот град (филм)|Зовриениот град]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Веселица]]'' ||[[Јоже Бабич]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Песна (филм од 1961)|Песна]]'' ||[[Радош Новаковиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1962]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Козара (филм)|Козара]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Саша (филм)|Саша]]'' ||[[Раденко Остојиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Прекубројна]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1963]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Лице во лице]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Бранко Бауер]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Радопоље (филм)|Радопоље]]'' ||[[Столе Јанковиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Самоникли]]'' ||[[Игор Пертнар]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1964]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Службена положба]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Фадил Хаџиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Марш на Дрина (филм)|Марш на Дрина]]'' ||[[Жика Митровиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Не плачи, Петре]]'' ||[[Франце Штиглиц]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1965]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Прометеј од островот Вишевица]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Ватрослав Мимица]] |- | style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Три (филм од 1965)|Три]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Александар Петровиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||colspan="3" bgcolor=#EEEEEE| <center>''Втората награда не била доделена.'' |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Да се дојде и да се остане]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1966]]|| style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Понедељак или уторак]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Ватрослав Мимица]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Штитеник (филм од 1966)|Штитеник]]''||[[Владан Слијепчевиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Рондо (филм)|Рондо]]'' ||[[Звонимир Берковиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Сон (филм од 1966)|Сон]]'' ||[[Пуриша Ѓорѓевиќ]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1967]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Собирачи на перја (филм)|Собирачи на перја]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Александар Петровиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Утро (филм)|Утро]]'' ||[[Пуриша Ѓорѓевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Бреза (филм)|Бреза]]'' ||[[Анте Бабаја]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[На авиони од хартија]]'' ||[[Матјаж Клопчич]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1968]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Кога ќе бидам мртов и бел]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Живојин Павловиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Пладне (филм од 1968)|Пладне]]'' ||[[Пуриша Ѓорѓевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Имам две мајки и двајца татковци (филм)|Имам две мајки и двајца татковци]]'' ||[[Крешимир Голик]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1969]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Низводно од сонцето]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Федор Шкубоња]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Случка (филм)|Случка]]'' ||[[Ватрослав Мимица]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Наскоро ќе дојде пропаста на светот]]'' ||[[Александар Петровиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1970]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Лисици (филм)|Лисици]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Крсто Папиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Велосипедисти (филм)|Велосипедисти]]'' ||[[Пуриша Ѓорѓевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Бубачки в глава]]'' ||[[Милош Радивојевиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1971]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Црвено класје]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Живојин Павловиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Во гората расте зелен бор]]'' ||[[Антун Врдољак]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Опклада]]'' ||[[Здравко Рандиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1972]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Мајстор и Маргарита (филм)|Мајстор и Маргарита]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Александар Петровиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Волк самотник]]'' ||[[Обрад Глупчевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Како да се умре]]'' ||[[Миомир Мики Стаменковиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1973]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Сутјеска (филм од 1973)|Сутјеска]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Стипе Делиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Бомбаши (филм)|Бомбаши]]'' ||[[Предраг Голубовиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Да се живее од љубов]]'' ||[[Крешимир Голик]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1974]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Ужичка Република (филм)|Ужичка Република]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Жика Митровиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Дервиш и смрт (филм)|Дервиш и смрт]]'' ||[[Здравко Велимировиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Црвен удар]]'' ||[[Предраг Голубовиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1975]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Куќа (филм)|Куќа]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Богдан Жижиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Зимување во Јакобсфелд]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Приказна за добрите луѓе]]'' ||[[Франце Штиглиц]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1976]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Идеалист (филм)|Идеалист]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Игор Претнар]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Најдолгиот пат]]'' ||[[Бранко Гапо]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Селска буна 1573 (филм)|Селска буна 1573]]'' ||[[Ватрослав Мимица]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1977]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Не наведнувај надвор]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Богдан Жижиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Акција стадион]]'' ||[[Душан Вукотиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Љубовниот живот на Будимир Трајковиќ]]'' ||[[Дејан Караклајиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1978]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Окупација во 26 слики]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Лордан Зафрановиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Браво маестро]]'' ||[[Рајко Грлиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Песот кој ги сакаше возовите]]'' ||[[Горан Паскаљевиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1979]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Трофеј]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Карољ Вичек]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Усијање]]'' ||[[Боро Драшковиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Земските денови течат]]'' ||[[Горан Паскаљевиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1980]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Венецот на Петрија (филм)|Венецот на Петрија]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Срѓан Карановиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Тајната на Никола Тесла]]'' ||[[Крсто Папиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Кој тоа таму пее]]'' ||[[Слободан Шијан]] |} ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== *[https://www.imdb.com/event/ev0000555/overview Pula Film Festival of Yugoslavian Films (1954–1990)] at the [[Internet Movie Database]] *[https://www.imdb.com/event/ev0000554/overview Pula Film Festival (1992–present)] at the [[Internet Movie Database]] *[https://web.archive.org/web/20100710161217/http://www.pulafilmfestival.hr/hr/index.php?p=list&group=47 Web archive 1954–2010] at the Pula Film Festival official website {{in lang|hr}} [[Категорија:Пулски филмски фестивал]] nl9pxm429x7hd0amwsvjmqxmdhtwk5k 5538059 5538057 2026-04-12T12:17:14Z P.Nedelkovski 47736 дополнување 5538059 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Награда | име = Голема златна арена за најдобар филм<br/><small>Velika zlatna arena za najbolji film</small> | сегашни_награди = | слика = | големина_слика = 180px | опис_слик = | опис = Најдобар филм продуциран во Хрватска во претходната година | покривиел = | држава = 1957-1990 [[Југославија]]<br/>1992-до денес [[Хрватска]] | место = [[Пула]] | година = 1957 (неофицијално)<br/>1961 (официјално) | мрежно_место = [http://www.pulafilmfestival.hr pulafilmfestival.hr] }} {{Главна|Пулски филмски фестивал}} Наградите „Златна арена“ се основани во 1955 година како југословенски национални филмски награди што се доделуваат годишно на [[Пулски филмски фестивал|Пулскиот филмски фестивал|]] во [[Пула]], [[Хрватска]], со „Големата златна арена за најдобар филм“ како главна награда. Од 1955 до 1990 година наградите биле [[Југословенска кинематографија|југословенски]] еквивалент на [[Оскар|Наградите Оскар]]. Наградата е именувана по [[Пулски амфитеатар|Пулската арена]], римскиот амфитеатар од 1 век во крајбрежниот град Пула, каде што традиционално се одржуваат филмски проекции што претходат на церемонијата на доделување награди. Во 1991 година, фестивалот бил откажан поради [[распадот на Југославија]], но потоа повторно бил отворен во 1992 година како фестивал на филмски награди во [[Хрватска]], оттогаш па натаму исклучувајќи ги филмовите и режисерите од денешна [[Словенија]], [[Босна и Херцеговина]], [[Црна Гора]], [[Србија]] и [[Македонија]].{{ref label|Pula91|A|}} Се одржува во овој формат секоја година оттогаш, иако на изданието во 1994 година не биле доделени награди.{{ref label|Pula94|B|}} Натпреварувачката програма на фестивалот обично вклучува проекции на сите месно произведени играни филмови снимени во претходните 12 месеци, што е овозможено поради релативно ниското, но високо субвенционирано од државата производство на државната филмска индустрија. Ова значи дека секој што е вклучен во нивното создавање автоматски се квалификува за наградите „Златна арена“. Затоа, нема објавени листи на номинирани во стилот на Оскар пред самата церемонија на доделување. Наградите ги доделува жири од пет или шест члена кои се именуваат пред секое фестивалско издание од страна на управниот одбор на фестивалот. Тие обично вклучуваат истакнати филмски режисери и филмски критичари. Иако фестивалот е основан во 1954 година, наградата за најдобар филм првпат е доделена во 1957 година - пред изданието во 1957 година, фестивалот имал посебни награди по избор на критичарите и награди на публиката за најдобар филм прикажан на фестивалот. До 1990 година, наградата секогаш се доделувала на продуцентската куќа или компании на филмот, освен во 1981 година кога наградата била споена со [[Златната арена за најдобар режисер]] и режисерот и продуцентските компании на победничкиот филм (''[[Падот на Италија]]'' од [[Лордан Зафрановиќ]]) биле заслужни за наградата. За време на југословенскиот период, филмското производство било децентрализирано, при што секоја од шесте републики имала свои големи филмски продуцентски компании. [[Јадран Филм]] со седиште во [[Загреб]] и [[Авала Филм]] со седиште во [[Белград]] биле двете најуспешни, освојувајќи 11 и 8 награди соодветно. Во 1990-тите, наградата повремено се спојувала со наградата за најдобар режисер, сè до 1999 година, кога стариот формат бил накратко повторно воведен. Помеѓу 2003 и 2007 година, филмските режисери биле наградувани со наградата за најдобар филм, а сепак биле подобни за посебна награда за најдобар режисер (иако во четири од пет наврати во овој период истиот режисер ги освоил обете награди за истиот филм). Од 2008 година, наградата му се доделува на продуцентот на филмот. ==Список на победници== ===1955–1980=== Во следната табела се наведени сите филмови кои биле добитници на трите главни награди во раздобјето од 1957 до 1980 година. Во четири наврати, два филма ја делеле истата награда - во 1961 и 1965 година, два филма ја делеле Големата златна арена, во 1966 година, два филма ја делеле наградата за второ место, а во 1967 година, два филма ја делеле наградата за трето место. Покрај ова, наградата за второ место во 1965 година не била доделена. Споделените награди се означени со ѕвездичка (*). ;Промени на наградите *Во 1954 година немало фестивалско жири и биле доделени посебни награди „Избор на критичарите“ и „Публика“. Наградата „Избор на критичарите“ за најдобар филм му припаднала на филмот на [[Франтишек Чап]] „[[Весна (филм)|Весна]]“, а Наградата на публиката за најдобар филм му припаднала на филмот на [[Федор Ханжековиќ]] „Стојан Мутикаша“. Во следните години, наградите на критичарите и на публиката се одржувале напоредно со наградите доделени од фестивалското жири, па наградите од 1954 година обично не се сметаат за претходници на денешната Голема златна арена. *Во 1955 година за првпат било воведено фестивалско жири и тоа било и прв пат наградата официјално да се нарече „Голема Златна арена“. Иако му била доделена на режисерот на најдобриот филм, таа е „де факто“ првата Голема Златна арена за најдобар филм, а ја освои Франтишек Чап за филмот „Моментални одлуки“. *Во 1956 година наградата за најдобар филм не била доделена во никаква форма. *Од 1957 до 1960 година, жирито на фестивалот ги рангираше трите најдобри филмови на фестивалот, без да им додели официјална награда. *Од 1961 до 1968 година, Големата златна арена била доделена на најдобар филм, заедно со наградата за второ место наречена „Голема сребрена арена“ и наградата за трето место наречена „Сребрена арена“. *Од 1969 до 1980 година, наградата за трето место била преименувана во „Голема бронзена арена“. {| class="wikitable sortable" cellpadding="5" |- !width="70"|'''Година''' !width="80"|'''Награда''' !width="240"|'''Филм''' !width="160"|'''Режисер)''' |- | style="text-align:center;"|[[1955]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Мигови на одлука (филм од 1955)|Моменти на одлука]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Франтишек Чап]] |- | style="text-align:center;"|[[1956]]||colspan="4" bgcolor=#EEEEEE| <center>''Големата златна арена не била доделена.'' |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1957]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Поп Ќира и поп Спира (филм)|Поп Ќира и поп Спира]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Соја Јовановиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[На своето тело господар]]'' ||[[Федор Ханжековиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Во сабота навечер]]'' ||[[Владимир Погачиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1958]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Н-8 (филм)|Х-8]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Никола Танхофер]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Пат долг година дена]]'' ||[[Џузепе де Сантис]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Низ гранките небо (филм)|Низ гранките небо]]'' ||[[Столе Јанковиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1959]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Воз без возен ред]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Три четвртини од Сонцето]]'' ||[[Јоже Бабич]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Пет минути рај]]'' ||[[Игор Претнар]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1960]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Деветтиот круг (филм од 1960)|Деветтиот круг]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Франце Штиглиц]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Војна (филм од 1960)|Војна]]'' ||[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Три Ани]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1961]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Балада за трубата и облакот]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Франце Штиглиц]] |- |style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Зовриениот град (филм)|Зовриениот град]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Веселица]]'' ||[[Јоже Бабич]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Песна (филм од 1961)|Песна]]'' ||[[Радош Новаковиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1962]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Козара (филм)|Козара]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Саша (филм)|Саша]]'' ||[[Раденко Остојиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Прекубројна]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1963]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Лице во лице]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Бранко Бауер]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Радопоље (филм)|Радопоље]]'' ||[[Столе Јанковиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Самоникли]]'' ||[[Игор Пертнар]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1964]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Службена положба]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Фадил Хаџиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Марш на Дрина (филм)|Марш на Дрина]]'' ||[[Жика Митровиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Не плачи, Петре]]'' ||[[Франце Штиглиц]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1965]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Прометеј од островот Вишевица]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Ватрослав Мимица]] |- | style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Три (филм од 1965)|Три]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Александар Петровиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||colspan="3" bgcolor=#EEEEEE| <center>''Втората награда не била доделена.'' |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Да се дојде и да се остане]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1966]]|| style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Понедељак или уторак]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Ватрослав Мимица]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Штитеник (филм од 1966)|Штитеник]]''||[[Владан Слијепчевиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Рондо (филм)|Рондо]]'' ||[[Звонимир Берковиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Сон (филм од 1966)|Сон]]'' ||[[Пуриша Ѓорѓевиќ]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1967]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Собирачи на перја (филм)|Собирачи на перја]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Александар Петровиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Утро (филм)|Утро]]'' ||[[Пуриша Ѓорѓевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Бреза (филм)|Бреза]]'' ||[[Анте Бабаја]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[На авиони од хартија]]'' ||[[Матјаж Клопчич]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1968]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Кога ќе бидам мртов и бел]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Живојин Павловиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Пладне (филм од 1968)|Пладне]]'' ||[[Пуриша Ѓорѓевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Имам две мајки и двајца татковци (филм)|Имам две мајки и двајца татковци]]'' ||[[Крешимир Голик]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1969]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Низводно од сонцето]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Федор Шкубоња]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Случка (филм)|Случка]]'' ||[[Ватрослав Мимица]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Наскоро ќе дојде пропаста на светот]]'' ||[[Александар Петровиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1970]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Лисици (филм)|Лисици]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Крсто Папиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Велосипедисти (филм)|Велосипедисти]]'' ||[[Пуриша Ѓорѓевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Бубачки в глава]]'' ||[[Милош Радивојевиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1971]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Црвено класје]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Живојин Павловиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Во гората расте зелен бор]]'' ||[[Антун Врдољак]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Опклада]]'' ||[[Здравко Рандиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1972]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Мајстор и Маргарита (филм)|Мајстор и Маргарита]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Александар Петровиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Волк самотник]]'' ||[[Обрад Глупчевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Како да се умре]]'' ||[[Миомир Мики Стаменковиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1973]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Сутјеска (филм од 1973)|Сутјеска]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Стипе Делиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Бомбаши (филм)|Бомбаши]]'' ||[[Предраг Голубовиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Да се живее од љубов]]'' ||[[Крешимир Голик]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1974]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Ужичка Република (филм)|Ужичка Република]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Жика Митровиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Дервиш и смрт (филм)|Дервиш и смрт]]'' ||[[Здравко Велимировиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Црвен удар]]'' ||[[Предраг Голубовиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1975]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Куќа (филм)|Куќа]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Богдан Жижиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Зимување во Јакобсфелд]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Приказна за добрите луѓе]]'' ||[[Франце Штиглиц]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1976]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Идеалист (филм)|Идеалист]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Игор Претнар]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Најдолгиот пат]]'' ||[[Бранко Гапо]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Селска буна 1573 (филм)|Селска буна 1573]]'' ||[[Ватрослав Мимица]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1977]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Не наведнувај надвор]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Богдан Жижиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Акција стадион]]'' ||[[Душан Вукотиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Љубовниот живот на Будимир Трајковиќ]]'' ||[[Дејан Караклајиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1978]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Окупација во 26 слики]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Лордан Зафрановиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Браво маестро]]'' ||[[Рајко Грлиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Песот кој ги сакаше возовите]]'' ||[[Горан Паскаљевиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1979]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Трофеј]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Карољ Вичек]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Усијање]]'' ||[[Боро Драшковиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Земските денови течат]]'' ||[[Горан Паскаљевиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1980]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Венецот на Петрија (филм)|Венецот на Петрија]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Срѓан Карановиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Тајната на Никола Тесла]]'' ||[[Крсто Папиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Кој тоа таму пее]]'' ||[[Слободан Шијан]] |} ==1981-1990== {| class="wikitable sortable" cellpadding="5" |- !width="70"|'''Година''' !width="240"|'''Филм''' !width="160"|'''Режисер''' |- | style="text-align:center;"|[[1981]]||''[[Падот на Италија]]'' ||[[Лордан Зафрановиќ]] |- | style="text-align:center;"|[[1982]]||colspan="3" bgcolor=#EEEEEE| <center>''Наградата не била доделена'' |- | style="text-align:center;"|[[1983]]||''[[Здивот на телото]]'' ||[[Живојин Павловиќ]] |- | style="text-align:center;"|[[1984]]||''[[Балкански шпион]]'' ||[[Душан Ковачевиќ]]<br />[[Божидар Николиќ]] |- | style="text-align:center;"|[[1985]]|| ''[[Татко на службен пат]]'' || [[Емир Кустурица]] |- | style="text-align:center;"|[[1986]]|| ''[[Среќна Нова ’49]]'' || [[Столе Попов]] |- | style="text-align:center;"|[[1987]]||''[[Веќе видено (филм)|Веќе виеено]]'' || [[Горан Марковиќ]] |- | style="text-align:center;"|[[1988]]||''[[Живот со стрикото]]'' || [[Крсто Папиќ]] |- | style="text-align:center;"|[[1989]]||''[[Собирен центар]]'' || [[Горан Марковиќ]] |- | style="text-align:center;"|[[1990]]||''[[Глув барут (филм)|Глув барут]]'' || [[Бахрудин Ченгиќ]] |- |} ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== *[https://www.imdb.com/event/ev0000555/overview Pula Film Festival of Yugoslavian Films (1954–1990)] at the [[Internet Movie Database]] *[https://www.imdb.com/event/ev0000554/overview Pula Film Festival (1992–present)] at the [[Internet Movie Database]] *[https://web.archive.org/web/20100710161217/http://www.pulafilmfestival.hr/hr/index.php?p=list&group=47 Web archive 1954–2010] at the Pula Film Festival official website {{in lang|hr}} [[Категорија:Пулски филмски фестивал]] j1uxfd7chooztfu25ppnf246paoaxd5 5538060 5538059 2026-04-12T12:17:49Z P.Nedelkovski 47736 /* 1981-1990 */ 5538060 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Награда | име = Голема златна арена за најдобар филм<br/><small>Velika zlatna arena za najbolji film</small> | сегашни_награди = | слика = | големина_слика = 180px | опис_слик = | опис = Најдобар филм продуциран во Хрватска во претходната година | покривиел = | држава = 1957-1990 [[Југославија]]<br/>1992-до денес [[Хрватска]] | место = [[Пула]] | година = 1957 (неофицијално)<br/>1961 (официјално) | мрежно_место = [http://www.pulafilmfestival.hr pulafilmfestival.hr] }} {{Главна|Пулски филмски фестивал}} Наградите „Златна арена“ се основани во 1955 година како југословенски национални филмски награди што се доделуваат годишно на [[Пулски филмски фестивал|Пулскиот филмски фестивал|]] во [[Пула]], [[Хрватска]], со „Големата златна арена за најдобар филм“ како главна награда. Од 1955 до 1990 година наградите биле [[Југословенска кинематографија|југословенски]] еквивалент на [[Оскар|Наградите Оскар]]. Наградата е именувана по [[Пулски амфитеатар|Пулската арена]], римскиот амфитеатар од 1 век во крајбрежниот град Пула, каде што традиционално се одржуваат филмски проекции што претходат на церемонијата на доделување награди. Во 1991 година, фестивалот бил откажан поради [[распадот на Југославија]], но потоа повторно бил отворен во 1992 година како фестивал на филмски награди во [[Хрватска]], оттогаш па натаму исклучувајќи ги филмовите и режисерите од денешна [[Словенија]], [[Босна и Херцеговина]], [[Црна Гора]], [[Србија]] и [[Македонија]].{{ref label|Pula91|A|}} Се одржува во овој формат секоја година оттогаш, иако на изданието во 1994 година не биле доделени награди.{{ref label|Pula94|B|}} Натпреварувачката програма на фестивалот обично вклучува проекции на сите месно произведени играни филмови снимени во претходните 12 месеци, што е овозможено поради релативно ниското, но високо субвенционирано од државата производство на државната филмска индустрија. Ова значи дека секој што е вклучен во нивното создавање автоматски се квалификува за наградите „Златна арена“. Затоа, нема објавени листи на номинирани во стилот на Оскар пред самата церемонија на доделување. Наградите ги доделува жири од пет или шест члена кои се именуваат пред секое фестивалско издание од страна на управниот одбор на фестивалот. Тие обично вклучуваат истакнати филмски режисери и филмски критичари. Иако фестивалот е основан во 1954 година, наградата за најдобар филм првпат е доделена во 1957 година - пред изданието во 1957 година, фестивалот имал посебни награди по избор на критичарите и награди на публиката за најдобар филм прикажан на фестивалот. До 1990 година, наградата секогаш се доделувала на продуцентската куќа или компании на филмот, освен во 1981 година кога наградата била споена со [[Златната арена за најдобар режисер]] и режисерот и продуцентските компании на победничкиот филм (''[[Падот на Италија]]'' од [[Лордан Зафрановиќ]]) биле заслужни за наградата. За време на југословенскиот период, филмското производство било децентрализирано, при што секоја од шесте републики имала свои големи филмски продуцентски компании. [[Јадран Филм]] со седиште во [[Загреб]] и [[Авала Филм]] со седиште во [[Белград]] биле двете најуспешни, освојувајќи 11 и 8 награди соодветно. Во 1990-тите, наградата повремено се спојувала со наградата за најдобар режисер, сè до 1999 година, кога стариот формат бил накратко повторно воведен. Помеѓу 2003 и 2007 година, филмските режисери биле наградувани со наградата за најдобар филм, а сепак биле подобни за посебна награда за најдобар режисер (иако во четири од пет наврати во овој период истиот режисер ги освоил обете награди за истиот филм). Од 2008 година, наградата му се доделува на продуцентот на филмот. ==Список на победници== ===1955–1980=== Во следната табела се наведени сите филмови кои биле добитници на трите главни награди во раздобјето од 1957 до 1980 година. Во четири наврати, два филма ја делеле истата награда - во 1961 и 1965 година, два филма ја делеле Големата златна арена, во 1966 година, два филма ја делеле наградата за второ место, а во 1967 година, два филма ја делеле наградата за трето место. Покрај ова, наградата за второ место во 1965 година не била доделена. Споделените награди се означени со ѕвездичка (*). ;Промени на наградите *Во 1954 година немало фестивалско жири и биле доделени посебни награди „Избор на критичарите“ и „Публика“. Наградата „Избор на критичарите“ за најдобар филм му припаднала на филмот на [[Франтишек Чап]] „[[Весна (филм)|Весна]]“, а Наградата на публиката за најдобар филм му припаднала на филмот на [[Федор Ханжековиќ]] „Стојан Мутикаша“. Во следните години, наградите на критичарите и на публиката се одржувале напоредно со наградите доделени од фестивалското жири, па наградите од 1954 година обично не се сметаат за претходници на денешната Голема златна арена. *Во 1955 година за првпат било воведено фестивалско жири и тоа било и прв пат наградата официјално да се нарече „Голема Златна арена“. Иако му била доделена на режисерот на најдобриот филм, таа е „де факто“ првата Голема Златна арена за најдобар филм, а ја освои Франтишек Чап за филмот „Моментални одлуки“. *Во 1956 година наградата за најдобар филм не била доделена во никаква форма. *Од 1957 до 1960 година, жирито на фестивалот ги рангираше трите најдобри филмови на фестивалот, без да им додели официјална награда. *Од 1961 до 1968 година, Големата златна арена била доделена на најдобар филм, заедно со наградата за второ место наречена „Голема сребрена арена“ и наградата за трето место наречена „Сребрена арена“. *Од 1969 до 1980 година, наградата за трето место била преименувана во „Голема бронзена арена“. {| class="wikitable sortable" cellpadding="5" |- !width="70"|'''Година''' !width="80"|'''Награда''' !width="240"|'''Филм''' !width="160"|'''Режисер)''' |- | style="text-align:center;"|[[1955]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Мигови на одлука (филм од 1955)|Моменти на одлука]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Франтишек Чап]] |- | style="text-align:center;"|[[1956]]||colspan="4" bgcolor=#EEEEEE| <center>''Големата златна арена не била доделена.'' |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1957]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Поп Ќира и поп Спира (филм)|Поп Ќира и поп Спира]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Соја Јовановиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[На своето тело господар]]'' ||[[Федор Ханжековиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Во сабота навечер]]'' ||[[Владимир Погачиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1958]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Н-8 (филм)|Х-8]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Никола Танхофер]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Пат долг година дена]]'' ||[[Џузепе де Сантис]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Низ гранките небо (филм)|Низ гранките небо]]'' ||[[Столе Јанковиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1959]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Воз без возен ред]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Три четвртини од Сонцето]]'' ||[[Јоже Бабич]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Пет минути рај]]'' ||[[Игор Претнар]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1960]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Деветтиот круг (филм од 1960)|Деветтиот круг]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Франце Штиглиц]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Војна (филм од 1960)|Војна]]'' ||[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Три Ани]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1961]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Балада за трубата и облакот]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Франце Штиглиц]] |- |style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Зовриениот град (филм)|Зовриениот град]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Веселица]]'' ||[[Јоже Бабич]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Песна (филм од 1961)|Песна]]'' ||[[Радош Новаковиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1962]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Козара (филм)|Козара]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Саша (филм)|Саша]]'' ||[[Раденко Остојиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Прекубројна]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1963]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Лице во лице]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Бранко Бауер]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Радопоље (филм)|Радопоље]]'' ||[[Столе Јанковиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Самоникли]]'' ||[[Игор Пертнар]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1964]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Службена положба]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Фадил Хаџиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Марш на Дрина (филм)|Марш на Дрина]]'' ||[[Жика Митровиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Не плачи, Петре]]'' ||[[Франце Штиглиц]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1965]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Прометеј од островот Вишевица]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Ватрослав Мимица]] |- | style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Три (филм од 1965)|Три]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Александар Петровиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||colspan="3" bgcolor=#EEEEEE| <center>''Втората награда не била доделена.'' |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Да се дојде и да се остане]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1966]]|| style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Понедељак или уторак]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Ватрослав Мимица]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Штитеник (филм од 1966)|Штитеник]]''||[[Владан Слијепчевиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Рондо (филм)|Рондо]]'' ||[[Звонимир Берковиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Сон (филм од 1966)|Сон]]'' ||[[Пуриша Ѓорѓевиќ]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1967]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Собирачи на перја (филм)|Собирачи на перја]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Александар Петровиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Утро (филм)|Утро]]'' ||[[Пуриша Ѓорѓевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Бреза (филм)|Бреза]]'' ||[[Анте Бабаја]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[На авиони од хартија]]'' ||[[Матјаж Клопчич]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1968]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Кога ќе бидам мртов и бел]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Живојин Павловиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Пладне (филм од 1968)|Пладне]]'' ||[[Пуриша Ѓорѓевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Имам две мајки и двајца татковци (филм)|Имам две мајки и двајца татковци]]'' ||[[Крешимир Голик]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1969]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Низводно од сонцето]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Федор Шкубоња]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Случка (филм)|Случка]]'' ||[[Ватрослав Мимица]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Наскоро ќе дојде пропаста на светот]]'' ||[[Александар Петровиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1970]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Лисици (филм)|Лисици]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Крсто Папиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Велосипедисти (филм)|Велосипедисти]]'' ||[[Пуриша Ѓорѓевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Бубачки в глава]]'' ||[[Милош Радивојевиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1971]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Црвено класје]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Живојин Павловиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Во гората расте зелен бор]]'' ||[[Антун Врдољак]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Опклада]]'' ||[[Здравко Рандиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1972]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Мајстор и Маргарита (филм)|Мајстор и Маргарита]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Александар Петровиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Волк самотник]]'' ||[[Обрад Глупчевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Како да се умре]]'' ||[[Миомир Мики Стаменковиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1973]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Сутјеска (филм од 1973)|Сутјеска]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Стипе Делиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Бомбаши (филм)|Бомбаши]]'' ||[[Предраг Голубовиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Да се живее од љубов]]'' ||[[Крешимир Голик]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1974]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Ужичка Република (филм)|Ужичка Република]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Жика Митровиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Дервиш и смрт (филм)|Дервиш и смрт]]'' ||[[Здравко Велимировиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Црвен удар]]'' ||[[Предраг Голубовиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1975]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Куќа (филм)|Куќа]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Богдан Жижиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Зимување во Јакобсфелд]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Приказна за добрите луѓе]]'' ||[[Франце Штиглиц]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1976]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Идеалист (филм)|Идеалист]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Игор Претнар]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Најдолгиот пат]]'' ||[[Бранко Гапо]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Селска буна 1573 (филм)|Селска буна 1573]]'' ||[[Ватрослав Мимица]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1977]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Не наведнувај надвор]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Богдан Жижиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Акција стадион]]'' ||[[Душан Вукотиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Љубовниот живот на Будимир Трајковиќ]]'' ||[[Дејан Караклајиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1978]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Окупација во 26 слики]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Лордан Зафрановиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Браво маестро]]'' ||[[Рајко Грлиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Песот кој ги сакаше возовите]]'' ||[[Горан Паскаљевиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1979]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Трофеј]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Карољ Вичек]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Усијање]]'' ||[[Боро Драшковиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Земските денови течат]]'' ||[[Горан Паскаљевиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1980]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Венецот на Петрија (филм)|Венецот на Петрија]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Срѓан Карановиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Тајната на Никола Тесла]]'' ||[[Крсто Папиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Кој тоа таму пее]]'' ||[[Слободан Шијан]] |} ==1981-1990== {| class="wikitable sortable" cellpadding="5" |- !width="70"|'''Година''' !width="240"|'''Филм''' !width="160"|'''Режисер''' |- | style="text-align:center;"|[[1981]]||''[[Падот на Италија]]'' ||[[Лордан Зафрановиќ]] |- | style="text-align:center;"|[[1982]]||colspan="3" bgcolor=#EEEEEE| <center>''Наградата не била доделена'' |- | style="text-align:center;"|[[1983]]||''[[Здивот на телото]]'' ||[[Живојин Павловиќ]] |- | style="text-align:center;"|[[1984]]||''[[Балкански шпион]]'' ||[[Душан Ковачевиќ]]<br />[[Божидар Николиќ]] |- | style="text-align:center;"|[[1985]]|| ''[[Татко на службен пат]]'' || [[Емир Кустурица]] |- | style="text-align:center;"|[[1986]]|| ''[[Среќна Нова ’49]]'' || [[Столе Попов]] |- | style="text-align:center;"|[[1987]]||''[[Веќе видено (филм)|Веќе видено]]'' || [[Горан Марковиќ]] |- | style="text-align:center;"|[[1988]]||''[[Живот со стрикото]]'' || [[Крсто Папиќ]] |- | style="text-align:center;"|[[1989]]||''[[Собирен центар]]'' || [[Горан Марковиќ]] |- | style="text-align:center;"|[[1990]]||''[[Глув барут (филм)|Глув барут]]'' || [[Бахрудин Ченгиќ]] |- |} ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== *[https://www.imdb.com/event/ev0000555/overview Pula Film Festival of Yugoslavian Films (1954–1990)] at the [[Internet Movie Database]] *[https://www.imdb.com/event/ev0000554/overview Pula Film Festival (1992–present)] at the [[Internet Movie Database]] *[https://web.archive.org/web/20100710161217/http://www.pulafilmfestival.hr/hr/index.php?p=list&group=47 Web archive 1954–2010] at the Pula Film Festival official website {{in lang|hr}} [[Категорија:Пулски филмски фестивал]] 4k0qdzf1ygm4i5x9rxeumb8bcd18m87 5538157 5538060 2026-04-12T18:29:08Z P.Nedelkovski 47736 дополнување 5538157 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Награда | име = Голема златна арена за најдобар филм<br/><small>Velika zlatna arena za najbolji film</small> | сегашни_награди = | слика = | големина_слика = 180px | опис_слик = | опис = Најдобар филм продуциран во Хрватска во претходната година | покривиел = | држава = 1957-1990 [[Југославија]]<br/>1992-до денес [[Хрватска]] | место = [[Пула]] | година = 1957 (неофицијално)<br/>1961 (официјално) | мрежно_место = [http://www.pulafilmfestival.hr pulafilmfestival.hr] }} {{Главна|Пулски филмски фестивал}} Наградите „Златна арена“ се основани во 1955 година како југословенски национални филмски награди што се доделуваат годишно на [[Пулски филмски фестивал|Пулскиот филмски фестивал|]] во [[Пула]], [[Хрватска]], со „Големата златна арена за најдобар филм“ како главна награда. Од 1955 до 1990 година наградите биле [[Југословенска кинематографија|југословенски]] еквивалент на [[Оскар|Наградите Оскар]]. Наградата е именувана по [[Пулски амфитеатар|Пулската арена]], римскиот амфитеатар од 1 век во крајбрежниот град Пула, каде што традиционално се одржуваат филмски проекции што претходат на церемонијата на доделување награди. Во 1991 година, фестивалот бил откажан поради [[распадот на Југославија]], но потоа повторно бил отворен во 1992 година како фестивал на филмски награди во [[Хрватска]], оттогаш па натаму исклучувајќи ги филмовите и режисерите од денешна [[Словенија]], [[Босна и Херцеговина]], [[Црна Гора]], [[Србија]] и [[Македонија]].{{ref label|Pula91|A|}} Се одржува во овој формат секоја година оттогаш, иако на изданието во 1994 година не биле доделени награди.{{ref label|Pula94|B|}} Натпреварувачката програма на фестивалот обично вклучува проекции на сите месно произведени играни филмови снимени во претходните 12 месеци, што е овозможено поради релативно ниското, но високо субвенционирано од државата производство на државната филмска индустрија. Ова значи дека секој што е вклучен во нивното создавање автоматски се квалификува за наградите „Златна арена“. Затоа, нема објавени листи на номинирани во стилот на Оскар пред самата церемонија на доделување. Наградите ги доделува жири од пет или шест члена кои се именуваат пред секое фестивалско издание од страна на управниот одбор на фестивалот. Тие обично вклучуваат истакнати филмски режисери и филмски критичари. Иако фестивалот е основан во 1954 година, наградата за најдобар филм првпат е доделена во 1957 година - пред изданието во 1957 година, фестивалот имал посебни награди по избор на критичарите и награди на публиката за најдобар филм прикажан на фестивалот. До 1990 година, наградата секогаш се доделувала на продуцентската куќа или компании на филмот, освен во 1981 година кога наградата била споена со [[Златната арена за најдобар режисер]] и режисерот и продуцентските компании на победничкиот филм (''[[Падот на Италија]]'' од [[Лордан Зафрановиќ]]) биле заслужни за наградата. За време на југословенскиот период, филмското производство било децентрализирано, при што секоја од шесте републики имала свои големи филмски продуцентски компании. [[Јадран Филм]] со седиште во [[Загреб]] и [[Авала Филм]] со седиште во [[Белград]] биле двете најуспешни, освојувајќи 11 и 8 награди соодветно. Во 1990-тите, наградата повремено се спојувала со наградата за најдобар режисер, сè до 1999 година, кога стариот формат бил накратко повторно воведен. Помеѓу 2003 и 2007 година, филмските режисери биле наградувани со наградата за најдобар филм, а сепак биле подобни за посебна награда за најдобар режисер (иако во четири од пет наврати во овој период истиот режисер ги освоил обете награди за истиот филм). Од 2008 година, наградата му се доделува на продуцентот на филмот. ==Список на победници== ===1955–1980=== Во следната табела се наведени сите филмови кои биле добитници на трите главни награди во раздобјето од 1957 до 1980 година. Во четири наврати, два филма ја делеле истата награда - во 1961 и 1965 година, два филма ја делеле Големата златна арена, во 1966 година, два филма ја делеле наградата за второ место, а во 1967 година, два филма ја делеле наградата за трето место. Покрај ова, наградата за второ место во 1965 година не била доделена. Споделените награди се означени со ѕвездичка (*). ;Промени на наградите *Во 1954 година немало фестивалско жири и биле доделени посебни награди „Избор на критичарите“ и „Публика“. Наградата „Избор на критичарите“ за најдобар филм му припаднала на филмот на [[Франтишек Чап]] „[[Весна (филм)|Весна]]“, а Наградата на публиката за најдобар филм му припаднала на филмот на [[Федор Ханжековиќ]] „Стојан Мутикаша“. Во следните години, наградите на критичарите и на публиката се одржувале напоредно со наградите доделени од фестивалското жири, па наградите од 1954 година обично не се сметаат за претходници на денешната Голема златна арена. *Во 1955 година за првпат било воведено фестивалско жири и тоа било и прв пат наградата официјално да се нарече „Голема Златна арена“. Иако му била доделена на режисерот на најдобриот филм, таа е „де факто“ првата Голема Златна арена за најдобар филм, а ја освои Франтишек Чап за филмот „Моментални одлуки“. *Во 1956 година наградата за најдобар филм не била доделена во никаква форма. *Од 1957 до 1960 година, жирито на фестивалот ги рангираше трите најдобри филмови на фестивалот, без да им додели официјална награда. *Од 1961 до 1968 година, Големата златна арена била доделена на најдобар филм, заедно со наградата за второ место наречена „Голема сребрена арена“ и наградата за трето место наречена „Сребрена арена“. *Од 1969 до 1980 година, наградата за трето место била преименувана во „Голема бронзена арена“. {| class="wikitable sortable" cellpadding="5" |- !width="70"|'''Година''' !width="80"|'''Награда''' !width="240"|'''Филм''' !width="160"|'''Режисер)''' |- | style="text-align:center;"|[[1955]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Мигови на одлука (филм од 1955)|Моменти на одлука]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Франтишек Чап]] |- | style="text-align:center;"|[[1956]]||colspan="4" bgcolor=#EEEEEE| <center>''Големата златна арена не била доделена.'' |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1957]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Поп Ќира и поп Спира (филм)|Поп Ќира и поп Спира]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Соја Јовановиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[На своето тело господар]]'' ||[[Федор Ханжековиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Во сабота навечер]]'' ||[[Владимир Погачиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1958]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Н-8 (филм)|Х-8]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Никола Танхофер]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Пат долг година дена]]'' ||[[Џузепе де Сантис]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Низ гранките небо (филм)|Низ гранките небо]]'' ||[[Столе Јанковиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1959]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Воз без возен ред]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Три четвртини од Сонцето]]'' ||[[Јоже Бабич]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Пет минути рај]]'' ||[[Игор Претнар]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1960]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Деветтиот круг (филм од 1960)|Деветтиот круг]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Франце Штиглиц]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Војна (филм од 1960)|Војна]]'' ||[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Три Ани]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1961]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Балада за трубата и облакот]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Франце Штиглиц]] |- |style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Зовриениот град (филм)|Зовриениот град]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Веселица]]'' ||[[Јоже Бабич]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Песна (филм од 1961)|Песна]]'' ||[[Радош Новаковиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1962]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Козара (филм)|Козара]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Саша (филм)|Саша]]'' ||[[Раденко Остојиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Прекубројна]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1963]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Лице во лице]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Бранко Бауер]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Радопоље (филм)|Радопоље]]'' ||[[Столе Јанковиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Самоникли]]'' ||[[Игор Пертнар]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1964]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Службена положба]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Фадил Хаџиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Марш на Дрина (филм)|Марш на Дрина]]'' ||[[Жика Митровиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Не плачи, Петре]]'' ||[[Франце Штиглиц]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1965]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Прометеј од островот Вишевица]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Ватрослав Мимица]] |- | style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Три (филм од 1965)|Три]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Александар Петровиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||colspan="3" bgcolor=#EEEEEE| <center>''Втората награда не била доделена.'' |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Да се дојде и да се остане]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1966]]|| style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Понедељак или уторак]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Ватрослав Мимица]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Штитеник (филм од 1966)|Штитеник]]''||[[Владан Слијепчевиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Рондо (филм)|Рондо]]'' ||[[Звонимир Берковиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Сон (филм од 1966)|Сон]]'' ||[[Пуриша Ѓорѓевиќ]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1967]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Собирачи на перја (филм)|Собирачи на перја]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Александар Петровиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Утро (филм)|Утро]]'' ||[[Пуриша Ѓорѓевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Бреза (филм)|Бреза]]'' ||[[Анте Бабаја]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[На авиони од хартија]]'' ||[[Матјаж Клопчич]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1968]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Кога ќе бидам мртов и бел]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Живојин Павловиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Пладне (филм од 1968)|Пладне]]'' ||[[Пуриша Ѓорѓевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Имам две мајки и двајца татковци (филм)|Имам две мајки и двајца татковци]]'' ||[[Крешимир Голик]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1969]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Низводно од сонцето]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Федор Шкубоња]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Случка (филм)|Случка]]'' ||[[Ватрослав Мимица]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Наскоро ќе дојде пропаста на светот]]'' ||[[Александар Петровиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1970]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Лисици (филм)|Лисици]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Крсто Папиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Велосипедисти (филм)|Велосипедисти]]'' ||[[Пуриша Ѓорѓевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Бубачки в глава]]'' ||[[Милош Радивојевиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1971]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Црвено класје]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Живојин Павловиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Во гората расте зелен бор]]'' ||[[Антун Врдољак]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Опклада]]'' ||[[Здравко Рандиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1972]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Мајстор и Маргарита (филм)|Мајстор и Маргарита]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Александар Петровиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Волк самотник]]'' ||[[Обрад Глупчевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Како да се умре]]'' ||[[Миомир Мики Стаменковиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1973]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Сутјеска (филм од 1973)|Сутјеска]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Стипе Делиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Бомбаши (филм)|Бомбаши]]'' ||[[Предраг Голубовиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Да се живее од љубов]]'' ||[[Крешимир Голик]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1974]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Ужичка Република (филм)|Ужичка Република]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Жика Митровиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Дервиш и смрт (филм)|Дервиш и смрт]]'' ||[[Здравко Велимировиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Црвен удар]]'' ||[[Предраг Голубовиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1975]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Куќа (филм)|Куќа]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Богдан Жижиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Зимување во Јакобсфелд]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Приказна за добрите луѓе]]'' ||[[Франце Штиглиц]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1976]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Идеалист (филм)|Идеалист]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Игор Претнар]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Најдолгиот пат]]'' ||[[Бранко Гапо]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Селска буна 1573 (филм)|Селска буна 1573]]'' ||[[Ватрослав Мимица]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1977]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Не наведнувај надвор]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Богдан Жижиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Акција стадион]]'' ||[[Душан Вукотиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Љубовниот живот на Будимир Трајковиќ]]'' ||[[Дејан Караклајиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1978]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Окупација во 26 слики]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Лордан Зафрановиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Браво маестро]]'' ||[[Рајко Грлиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Песот кој ги сакаше возовите]]'' ||[[Горан Паскаљевиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1979]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Трофеј]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Карољ Вичек]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Усијање]]'' ||[[Боро Драшковиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Земските денови течат]]'' ||[[Горан Паскаљевиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1980]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Венецот на Петрија (филм)|Венецот на Петрија]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Срѓан Карановиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Тајната на Никола Тесла]]'' ||[[Крсто Папиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Кој тоа таму пее]]'' ||[[Слободан Шијан]] |} ==1981-1990== Во 1981 година, наградите за второ и трето место биле повлечени.<ref name="pula81">{{нмс|url=http://www.pulafilmfestival.hr/hr/index.php?p=detail&article=245 |title=28. Филмски фестивал во Пула |publisher=[[Пулски филмски фестивал]] |language=хрватски |accessdate=21 мај 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721102744/http://www.pulafilmfestival.hr/hr/index.php?p=detail&article=245 |archivedate=21 јули 2011 }}</ref> Во следната табела се наведени сите победници од 1981 до 1990 година. Големата златна арена не била доделена во 1982 година.<ref name="pula82">{{нмс|url=http://www.pulafilmfestival.hr/hr/index.php?p=detail&article=246|title=29. Филмски фестивал во Пула|издавач=[[Пулски филмски фестивал]]|јазик=хрватски|датум на пристап=21 мај 2010|url-access=https://web.archive.org/web/20110721102750/http://www.pulafilmfestival.hr/hr/index.php?p=detail&article=246|date-archive=21 јули 2011|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" cellpadding="5" |- !width="70"|'''Година''' !width="240"|'''Филм''' !width="160"|'''Режисер''' |- | style="text-align:center;"|[[1981]]||''[[Падот на Италија]]'' ||[[Лордан Зафрановиќ]] |- | style="text-align:center;"|[[1982]]||colspan="3" bgcolor=#EEEEEE| <center>''Наградата не била доделена'' |- | style="text-align:center;"|[[1983]]||''[[Здивот на телото]]'' ||[[Живојин Павловиќ]] |- | style="text-align:center;"|[[1984]]||''[[Балкански шпион]]'' ||[[Душан Ковачевиќ]]<br />[[Божидар Николиќ]] |- | style="text-align:center;"|[[1985]]|| ''[[Татко на службен пат]]'' || [[Емир Кустурица]] |- | style="text-align:center;"|[[1986]]|| ''[[Среќна Нова ’49]]'' || [[Столе Попов]] |- | style="text-align:center;"|[[1987]]||''[[Веќе видено (филм)|Веќе видено]]'' || [[Горан Марковиќ]] |- | style="text-align:center;"|[[1988]]||''[[Живот со стрикото]]'' || [[Крсто Папиќ]] |- | style="text-align:center;"|[[1989]]||''[[Собирен центар]]'' || [[Горан Марковиќ]] |- | style="text-align:center;"|[[1990]]||''[[Глув барут (филм)|Глув барут]]'' || [[Бахрудин Ченгиќ]] |- |} ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== *[https://www.imdb.com/event/ev0000555/overview Pula Film Festival of Yugoslavian Films (1954–1990)] at the [[Internet Movie Database]] *[https://www.imdb.com/event/ev0000554/overview Pula Film Festival (1992–present)] at the [[Internet Movie Database]] *[https://web.archive.org/web/20100710161217/http://www.pulafilmfestival.hr/hr/index.php?p=list&group=47 Web archive 1954–2010] at the Pula Film Festival official website {{in lang|hr}} [[Категорија:Пулски филмски фестивал]] 3zfldq1o13bwp9z8w5vr7x1qb2pgsf8 5538170 5538157 2026-04-12T18:55:02Z P.Nedelkovski 47736 дополнување 5538170 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Награда | име = Голема златна арена за најдобар филм<br/><small>Velika zlatna arena za najbolji film</small> | сегашни_награди = | слика = | големина_слика = 180px | опис_слик = | опис = Најдобар филм продуциран во Хрватска во претходната година | покривиел = | држава = 1957-1990 [[Југославија]]<br/>1992-до денес [[Хрватска]] | место = [[Пула]] | година = 1957 (неофицијално)<br/>1961 (официјално) | мрежно_место = [http://www.pulafilmfestival.hr pulafilmfestival.hr] }} {{Главна|Пулски филмски фестивал}} Наградите „Златна арена“ се основани во 1955 година како југословенски национални филмски награди што се доделуваат годишно на [[Пулски филмски фестивал|Пулскиот филмски фестивал|]] во [[Пула]], [[Хрватска]], со „Големата златна арена за најдобар филм“ како главна награда. Од 1955 до 1990 година наградите биле [[Југословенска кинематографија|југословенски]] еквивалент на [[Оскар|Наградите Оскар]]. Наградата е именувана по [[Пулски амфитеатар|Пулската арена]], римскиот амфитеатар од 1 век во крајбрежниот град Пула, каде што традиционално се одржуваат филмски проекции што претходат на церемонијата на доделување награди. Во 1991 година, фестивалот бил откажан поради [[распадот на Југославија]], но потоа повторно бил отворен во 1992 година како фестивал на филмски награди во [[Хрватска]], оттогаш па натаму исклучувајќи ги филмовите и режисерите од денешна [[Словенија]], [[Босна и Херцеговина]], [[Црна Гора]], [[Србија]] и [[Македонија]].{{ref label|Pula91|A|}} Се одржува во овој формат секоја година оттогаш, иако на изданието во 1994 година не биле доделени награди.{{ref label|Pula94|B|}} Натпреварувачката програма на фестивалот обично вклучува проекции на сите месно произведени играни филмови снимени во претходните 12 месеци, што е овозможено поради релативно ниското, но високо субвенционирано од државата производство на државната филмска индустрија. Ова значи дека секој што е вклучен во нивното создавање автоматски се квалификува за наградите „Златна арена“. Затоа, нема објавени листи на номинирани во стилот на Оскар пред самата церемонија на доделување. Наградите ги доделува жири од пет или шест члена кои се именуваат пред секое фестивалско издание од страна на управниот одбор на фестивалот. Тие обично вклучуваат истакнати филмски режисери и филмски критичари. Иако фестивалот е основан во 1954 година, наградата за најдобар филм првпат е доделена во 1957 година - пред изданието во 1957 година, фестивалот имал посебни награди по избор на критичарите и награди на публиката за најдобар филм прикажан на фестивалот. До 1990 година, наградата секогаш се доделувала на продуцентската куќа или компании на филмот, освен во 1981 година кога наградата била споена со [[Златната арена за најдобар режисер]] и режисерот и продуцентските компании на победничкиот филм (''[[Падот на Италија]]'' од [[Лордан Зафрановиќ]]) биле заслужни за наградата. За време на југословенскиот период, филмското производство било децентрализирано, при што секоја од шесте републики имала свои големи филмски продуцентски компании. [[Јадран Филм]] со седиште во [[Загреб]] и [[Авала Филм]] со седиште во [[Белград]] биле двете најуспешни, освојувајќи 11 и 8 награди соодветно. Во 1990-тите, наградата повремено се спојувала со наградата за најдобар режисер, сè до 1999 година, кога стариот формат бил накратко повторно воведен. Помеѓу 2003 и 2007 година, филмските режисери биле наградувани со наградата за најдобар филм, а сепак биле подобни за посебна награда за најдобар режисер (иако во четири од пет наврати во овој период истиот режисер ги освоил обете награди за истиот филм). Од 2008 година, наградата му се доделува на продуцентот на филмот. ==Список на победници== ===1955–1980=== Во следната табела се наведени сите филмови кои биле добитници на трите главни награди во раздобјето од 1957 до 1980 година. Во четири наврати, два филма ја делеле истата награда - во 1961 и 1965 година, два филма ја делеле Големата златна арена, во 1966 година, два филма ја делеле наградата за второ место, а во 1967 година, два филма ја делеле наградата за трето место. Покрај ова, наградата за второ место во 1965 година не била доделена. Споделените награди се означени со ѕвездичка (*). ;Промени на наградите *Во 1954 година немало фестивалско жири и биле доделени посебни награди „Избор на критичарите“ и „Публика“. Наградата „Избор на критичарите“ за најдобар филм му припаднала на филмот на [[Франтишек Чап]] „[[Весна (филм)|Весна]]“, а Наградата на публиката за најдобар филм му припаднала на филмот на [[Федор Ханжековиќ]] „Стојан Мутикаша“. Во следните години, наградите на критичарите и на публиката се одржувале напоредно со наградите доделени од фестивалското жири, па наградите од 1954 година обично не се сметаат за претходници на денешната Голема златна арена. *Во 1955 година за првпат било воведено фестивалско жири и тоа било и прв пат наградата официјално да се нарече „Голема Златна арена“. Иако му била доделена на режисерот на најдобриот филм, таа е „де факто“ првата Голема Златна арена за најдобар филм, а ја освои Франтишек Чап за филмот „Моментални одлуки“. *Во 1956 година наградата за најдобар филм не била доделена во никаква форма. *Од 1957 до 1960 година, жирито на фестивалот ги рангираше трите најдобри филмови на фестивалот, без да им додели официјална награда. *Од 1961 до 1968 година, Големата златна арена била доделена на најдобар филм, заедно со наградата за второ место наречена „Голема сребрена арена“ и наградата за трето место наречена „Сребрена арена“. *Од 1969 до 1980 година, наградата за трето место била преименувана во „Голема бронзена арена“. {| class="wikitable sortable" cellpadding="5" |- !width="70"|'''Година''' !width="80"|'''Награда''' !width="240"|'''Филм''' !width="160"|'''Режисер)''' |- | style="text-align:center;"|[[1955]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Мигови на одлука (филм од 1955)|Моменти на одлука]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Франтишек Чап]] |- | style="text-align:center;"|[[1956]]||colspan="4" bgcolor=#EEEEEE| <center>''Големата златна арена не била доделена.'' |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1957]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Поп Ќира и поп Спира (филм)|Поп Ќира и поп Спира]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Соја Јовановиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[На своето тело господар]]'' ||[[Федор Ханжековиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Во сабота навечер]]'' ||[[Владимир Погачиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1958]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Н-8 (филм)|Х-8]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Никола Танхофер]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Пат долг година дена]]'' ||[[Џузепе де Сантис]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Низ гранките небо (филм)|Низ гранките небо]]'' ||[[Столе Јанковиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1959]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Воз без возен ред]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Три четвртини од Сонцето]]'' ||[[Јоже Бабич]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Пет минути рај]]'' ||[[Игор Претнар]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1960]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Деветтиот круг (филм од 1960)|Деветтиот круг]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Франце Штиглиц]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Војна (филм од 1960)|Војна]]'' ||[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Три Ани]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1961]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Балада за трубата и облакот]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Франце Штиглиц]] |- |style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Зовриениот град (филм)|Зовриениот град]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Веселица]]'' ||[[Јоже Бабич]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Песна (филм од 1961)|Песна]]'' ||[[Радош Новаковиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1962]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Козара (филм)|Козара]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Саша (филм)|Саша]]'' ||[[Раденко Остојиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Прекубројна]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1963]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Лице во лице]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Бранко Бауер]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Радопоље (филм)|Радопоље]]'' ||[[Столе Јанковиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Самоникли]]'' ||[[Игор Пертнар]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1964]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Службена положба]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Фадил Хаџиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Марш на Дрина (филм)|Марш на Дрина]]'' ||[[Жика Митровиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Не плачи, Петре]]'' ||[[Франце Штиглиц]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1965]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Прометеј од островот Вишевица]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Ватрослав Мимица]] |- | style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Три (филм од 1965)|Три]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Александар Петровиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||colspan="3" bgcolor=#EEEEEE| <center>''Втората награда не била доделена.'' |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Да се дојде и да се остане]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1966]]|| style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Понедељак или уторак]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Ватрослав Мимица]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Штитеник (филм од 1966)|Штитеник]]''||[[Владан Слијепчевиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Рондо (филм)|Рондо]]'' ||[[Звонимир Берковиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Сон (филм од 1966)|Сон]]'' ||[[Пуриша Ѓорѓевиќ]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1967]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Собирачи на перја (филм)|Собирачи на перја]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Александар Петровиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Утро (филм)|Утро]]'' ||[[Пуриша Ѓорѓевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Бреза (филм)|Бреза]]'' ||[[Анте Бабаја]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[На авиони од хартија]]'' ||[[Матјаж Клопчич]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1968]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Кога ќе бидам мртов и бел]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Живојин Павловиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Пладне (филм од 1968)|Пладне]]'' ||[[Пуриша Ѓорѓевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Имам две мајки и двајца татковци (филм)|Имам две мајки и двајца татковци]]'' ||[[Крешимир Голик]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1969]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Низводно од сонцето]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Федор Шкубоња]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Случка (филм)|Случка]]'' ||[[Ватрослав Мимица]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Наскоро ќе дојде пропаста на светот]]'' ||[[Александар Петровиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1970]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Лисици (филм)|Лисици]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Крсто Папиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Велосипедисти (филм)|Велосипедисти]]'' ||[[Пуриша Ѓорѓевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Бубачки в глава]]'' ||[[Милош Радивојевиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1971]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Црвено класје]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Живојин Павловиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Во гората расте зелен бор]]'' ||[[Антун Врдољак]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Опклада]]'' ||[[Здравко Рандиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1972]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Мајстор и Маргарита (филм)|Мајстор и Маргарита]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Александар Петровиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Волк самотник]]'' ||[[Обрад Глупчевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Како да се умре]]'' ||[[Миомир Мики Стаменковиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1973]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Сутјеска (филм од 1973)|Сутјеска]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Стипе Делиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Бомбаши (филм)|Бомбаши]]'' ||[[Предраг Голубовиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Да се живее од љубов]]'' ||[[Крешимир Голик]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1974]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Ужичка Република (филм)|Ужичка Република]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Жика Митровиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Дервиш и смрт (филм)|Дервиш и смрт]]'' ||[[Здравко Велимировиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Црвен удар]]'' ||[[Предраг Голубовиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1975]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Куќа (филм)|Куќа]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Богдан Жижиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Зимување во Јакобсфелд]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Приказна за добрите луѓе]]'' ||[[Франце Штиглиц]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1976]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Идеалист (филм)|Идеалист]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Игор Претнар]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Најдолгиот пат]]'' ||[[Бранко Гапо]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Селска буна 1573 (филм)|Селска буна 1573]]'' ||[[Ватрослав Мимица]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1977]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Не наведнувај надвор]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Богдан Жижиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Акција стадион]]'' ||[[Душан Вукотиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Љубовниот живот на Будимир Трајковиќ]]'' ||[[Дејан Караклајиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1978]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Окупација во 26 слики]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Лордан Зафрановиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Браво маестро]]'' ||[[Рајко Грлиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Песот кој ги сакаше возовите]]'' ||[[Горан Паскаљевиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1979]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Трофеј]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Карољ Вичек]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Усијање]]'' ||[[Боро Драшковиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Земските денови течат]]'' ||[[Горан Паскаљевиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1980]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Венецот на Петрија (филм)|Венецот на Петрија]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Срѓан Карановиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Тајната на Никола Тесла]]'' ||[[Крсто Папиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Кој тоа таму пее]]'' ||[[Слободан Шијан]] |} ===1981-1990=== Во 1981 година, наградите за второ и трето место биле повлечени.<ref name="pula81">{{нмс|url=http://www.pulafilmfestival.hr/hr/index.php?p=detail&article=245 |title=28. Филмски фестивал во Пула |publisher=[[Пулски филмски фестивал]] |language=хрватски |accessdate=21 мај 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721102744/http://www.pulafilmfestival.hr/hr/index.php?p=detail&article=245 |archivedate=21 јули 2011 }}</ref> Во следната табела се наведени сите победници од 1981 до 1990 година. Големата златна арена не била доделена во 1982 година.<ref name="pula82">{{нмс|url=http://www.pulafilmfestival.hr/hr/index.php?p=detail&article=246|title=29. Филмски фестивал во Пула|издавач=[[Пулски филмски фестивал]]|јазик=хрватски|датум на пристап=21 мај 2010|url-access=https://web.archive.org/web/20110721102750/http://www.pulafilmfestival.hr/hr/index.php?p=detail&article=246|date-archive=21 јули 2011|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" cellpadding="5" |- !width="70"|'''Година''' !width="240"|'''Филм''' !width="160"|'''Режисер''' |- | style="text-align:center;"|[[1981]]||''[[Падот на Италија]]'' ||[[Лордан Зафрановиќ]] |- | style="text-align:center;"|[[1982]]||colspan="3" bgcolor=#EEEEEE| <center>''Наградата не била доделена'' |- | style="text-align:center;"|[[1983]]||''[[Здивот на телото]]'' ||[[Живојин Павловиќ]] |- | style="text-align:center;"|[[1984]]||''[[Балкански шпион]]'' ||[[Душан Ковачевиќ]]<br />[[Божидар Николиќ]] |- | style="text-align:center;"|[[1985]]|| ''[[Татко на службен пат]]'' || [[Емир Кустурица]] |- | style="text-align:center;"|[[1986]]|| ''[[Среќна Нова ’49]]'' || [[Столе Попов]] |- | style="text-align:center;"|[[1987]]||''[[Веќе видено (филм)|Веќе видено]]'' || [[Горан Марковиќ]] |- | style="text-align:center;"|[[1988]]||''[[Живот со стрикото]]'' || [[Крсто Папиќ]] |- | style="text-align:center;"|[[1989]]||''[[Собирен центар]]'' || [[Горан Марковиќ]] |- | style="text-align:center;"|[[1990]]||''[[Глув барут (филм)|Глув барут]]'' || [[Бахрудин Ченгиќ]] |- |} ===1992 - до денес=== Среде [[распадот на Југославија]] и ескалацијата на насилството во 1991 година во раните фази на [[Хрватската војна за независност]], фестивалот бил ненадејно откажан во 1991 година веднаш по закажаното отворање кон крајот на јули.<ref name="pula91">{{нмс|url=http://www.pulafilmfestival.hr/hr/index.php?p=detail&article=255|title=38. Pulski filmski festival|publisher=[[Pula Film Festival]]|language=Croatian|accessdate=21 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721102734/http://www.pulafilmfestival.hr/hr/index.php?p=detail&article=255|archive-date=21 July 2011|url-status=dead}}</ref> Во 1992 година, фестивалот бил преименуван и повторно воведен како ''„Филмски фестивал во Пула''“, за разлика од ''„Фестивал на југословенскиот филм''“ како што бил познат претходно.<ref name="imdbpff">{{cite web|url=https://www.imdb.com/event/ev0000554/overview|title=Pula Film Festival: Overview|work=[[Internet Movie Database]]|accessdate=21 May 2010}}</ref> Категориите и имињата на наградите останале непроменети, но изборот бил ограничен само на хрватски филмови, исклучувајќи ги филмовите снимени во другите пет [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија#Федерални единици|републики на Југославија]]. Ова значело дека првично само неколку филмови биле подобни за награди, а недостатокот на филмска активност за време на војната што следеле дури довела до откажување на церемонијата на доделување награди во 1994 година, бидејќи само еден хрватски игран филм бил продуциран во претходните 12 месеци.<ref name="pula94">{{cite web|url=http://www.pulafilmfestival.hr/hr/index.php?p=detail&article=258|title=41. Pulski filmski festival|publisher=[[Pula Film Festival]]|language=Croatian|accessdate=21 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721102740/http://www.pulafilmfestival.hr/hr/index.php?p=detail&article=258|archive-date=21 July 2011|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" cellpadding="5" |- !width="70"|'''Година''' !width="240"|'''Филм''' !width="160"|'''Режисер''' |- | style="text-align:center;"|1991||colspan="3" bgcolor=#EEEEEE| <center>''Фестивалот бил откажан'' |- | style="text-align:center;"|1992||''[[Приказна од Хрватска]]'' ||[[Крсто Папиќ]] |- | style="text-align:center;"|1993||''[[Контесата Дора]]'' ||[[Звонимир Берковиќ]] |- | style="text-align:center;"|1994||colspan="3" bgcolor=#EEEEEE| <center>''Програм за доделување на наградите бил откажан'' |- | style="text-align:center;"|1995|| ''[[Испрани]]'' || [[Зринко Огреста]] |- | style="text-align:center;"|1996||''[[Како почна војната на мојот остров]]'' || [[Винко Брешан]] |- | style="text-align:center;"|1997||''[[Мондо Бобо]]'' || [[Горан Рушиновиќ]] |- | style="text-align:center;"|1998||''[[Кога мртвите ќе запеат]]'' || [[Крсто Папиќ]] |- | style="text-align:center;"|1999||''[[Богородица (филм)|Богородица]]'' || [[Невен Хитрец]] |- | style="text-align:center;"|2000||''[[Маршал (филм)|Маршал]]'' || [[Винко Брешан]] |- | style="text-align:center;"|2001||''[[Бавно предавање]]'' || [[Бруно Гамулин]] |- | style="text-align:center;"|2002||''[[Фини мртви девојки]]'' || [[Далибор Матаниќ]] |- | style="text-align:center;"|2003||''[[Тука (филм)|Тука]]''|| [[Зринко Огреста]] |- | style="text-align:center;"|2004|| ''[[Долга мрачна ноќ]]'' || [[Антун Врдољак]] |- | style="text-align:center;"|2005|| ''[[Што Ива снимила на 21 октомври 2003]]'' || [[Томислав Радиќ]] |- | style="text-align:center;"|2006|| ''[[Сè џабе]]'' || [[Антонио Нуиќ]] |- | style="text-align:center;"|2007|| ''[[Живи и мртви]]'' || [[Кристијан Милиќ]] |- | style="text-align:center;"|2008|| ''[[Ничиј син]]'' || [[Арсен Антон Остојиќ]] |- | style="text-align:center;"|2009|| ''[[Метастази (филм)|Метастази]]'' || [[Бранко Шмит]] |- | style="text-align:center;"|2010|| ''[[Нека остане меѓу нас]]'' || [[Рајко Грлиќ]] |- | style="text-align:center;"|2011|| ''[[Котловина]]'' || [[Томислав Радиќ]] |- | style="text-align:center;"|2012|| ''[[Писмо до татко]]'' || [[Дамир Чучиќ]] |- | style="text-align:center;"|2013|| ''[[Одбрана и заштита]]'' || [[Бобо Јелчиќ]] |- | style="text-align:center;"|2014|| ''[[Број 55]]'' || [[Кристијан Милиќ]] |- | style="text-align:center;"|2015|| ''[[Звиздан]]'' || [[Далибор Матаниќ]] |- | style="text-align:center;"|2016|| ''[[Од другата страна (филм)|Од другата страна]]'' || [[Зринко Огреста]] |- | style="text-align:center;"|2017|| ''[[Кратки излет]]'' || [[Игор Бежиновиќ]] |- | style="text-align:center;"|2018|| ''[[Мали (филм)|Мали]]'' || [[Антонио Нуиќ]] |- | style="text-align:center;"|2019|| ''[[Дневникот на Дијана Будисављевиќ (филм)| Дневникот на Дијана Будисављевиќ]]'' || [[Дана Будисављевиќ]] |} ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== *[https://www.imdb.com/event/ev0000555/overview Pula Film Festival of Yugoslavian Films (1954–1990)] at the [[Internet Movie Database]] *[https://www.imdb.com/event/ev0000554/overview Pula Film Festival (1992–present)] at the [[Internet Movie Database]] *[https://web.archive.org/web/20100710161217/http://www.pulafilmfestival.hr/hr/index.php?p=list&group=47 Web archive 1954–2010] at the Pula Film Festival official website {{in lang|hr}} [[Категорија:Пулски филмски фестивал]] mennu4i5i2pnfztiwvoovp09wvg6wsq 0 1391307 5538052 2026-04-12T12:02:53Z Pta345MK 89133 Pta345MK ја премести страницата [[Процентни поени]] на [[Отстотна точка]] 5538052 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Отстотна точка]] n7bvgrld4dsjohst1sbbbvyytsirits 1 1391308 5538054 2026-04-12T12:04:35Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{СЗР}} 5538054 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1391309 5538058 2026-04-12T12:12:56Z Buli 2648 Создадена страница со: == Ран живот == Ариј е роден најверојатно помеѓу 250 и 256 година, најчесто се наведува во Либија (тогаш дел од Киренаика), иако некои извори го поврзуваат и со Александрија. Потекнувал од берберско семејство, а неговите родители биле христијани. Татко му... 5538058 wikitext text/x-wiki == Ран живот == Ариј е роден најверојатно помеѓу 250 и 256 година, најчесто се наведува во Либија (тогаш дел од Киренаика), иако некои извори го поврзуваат и со Александрија. Потекнувал од берберско семејство, а неговите родители биле христијани. Татко му се викал Амониј. Уште како млад покажал голем интерес за теологија и филозофија. Студирал кај познатиот учител Лучијан од Антиохија, кој бил еден од највлијателните христијански мислители на тоа време и подоцна маченик. Лучијановата школа била позната по строгиот аскетизам и рационално толкување на Светото Писмо. Ариј самиот водел многу дисциплиниран живот – постел, се молел долго и живеел скромно, што му донело голем углед меѓу верниците уште од млади години. rjl5t6vuj0gigwmazi345d4a6gfpthk 5538061 5538058 2026-04-12T12:24:42Z Buli 2648 /* Ран живот */ 5538061 wikitext text/x-wiki == Ран живот == Ариј е роден најверојатно помеѓу 250 и 256 година, најчесто се наведува во Либија (тогаш дел од [[Киренаика]]), иако некои извори го поврзуваат и со [[Александрија]]. Потекнувал од берберско семејство, а неговите родители биле христијани. Татко му се викал Амониј. Уште како млад покажал голем интерес за теологија и филозофија. Студирал кај познатиот учител Лукијан од Антиохија, кој бил еден од највлијателните христијански мислители на тоа време и подоцна маченик. Лукијановата школа била позната по строгиот аскетизам и рационално толкување на Светото Писмо. Ариј самиот водел многу дисциплиниран живот – постел, се молел долго и живеел скромно, што му донело голем углед меѓу верниците уште од млади години. == Кариера во Александрија == Околу 313 година, по смртта на епископот Петар, новиот епископ Ахила го ракоположил Ариј за презвитер (свештеник) и му ја дал на чување една од најважните цркви во Александрија – Баукалис. Оваа црква била центар на духовен живот за морнарите, трговците и обичниот народ. Ариј брзо станал многу популарен. Бил одличен говорник, имал пријатен глас и користел музика за да ги пренесе своите идеи. Напишал низа популарни песни и стихови со богословски содржини, кои луѓето ги пееле на улици, бродови и пазари. Со ова станал не само свештеник, туку и своевиден „народен учител“. Неговата харизма и едноставност му донеле голема поддршка кај обичните верници. == Учењето на Ариј == Во срцето на неговото богословје било прашањето: ''Кој е точно Исус Христос''? Ариј учел дека Бог Отецот е единствениот, вечен, несоздаден и апсолутен Бог. Според него, Синот (Исус) не е вечен како Отецот, туку бил создаден од Него пред сите други созданија – како првото и најсовршено Божјо дело. „''Имаше време кога Синот не постоеше''“, велел Ариј. Христос е божествен, но не е од истата суштина (омоусиос) со Отецот, туку само „сличен“ на Него. Овие идеи ги изложил најубаво во своето најпознато дело „Талија“ (Банкет) – долга поема напишана во стихови, наменета за обичниот народ. Во неа тој ги објаснувал своите ставови на јасен, поетски и лесен за памтење начин. Неговото учење било влијано од неоплатонизмот и од желбата да се зачува монотеизмот без да се „подели“ Бог. === Почеток на конфликтот === Конфликтот избувнал околу 318–320 година кога Ариј јавно се спротиставил на својот епископ Александар Александриски. Тој го обвинил Александар дека проповеда модализам – учење дека Отецот и Синот се иста личност. Расправата брзо прераснала во голема криза која се проширила низ целиот источен дел на [[Римската империја]]. Епископите се разделиле на две страни. Во 321 година, локален синод во Александрија го осудил Ариј, го екскомуницирал и го отстранил од должноста. Ариј не се предал. Побегнал прво во Палестина, а потоа во Сирија и Никомидија, каде нашол силна поддршка од влијателни епископи како Евсевиј Никомидиски и Евсевиј Цезарејски. Писмата што ги разменувал со нив покажуваат дека борбата станала многу лична и политичка. === Никејскиот собор === За да го смири хаосот во Црквата, римскиот цар [[Константин Велики]] во 325 година свикал [[Прв вселенски собор]] во [[Никеја]]. На соборот присуствувале над 300 епископи од целиот познат свет. Ариј лично бил присутен, иако како обвинет. Расправата била жестока. На крајот, мнозинството го осудило неговото учење како ерес. Бил донесен Никејскиот [[Символ на верата]], кој за првпат официјално го вовел терминот „омоусиос“ – „од истата суштина“ со Отецот. Ариј и неговите најблиски следбеници биле прогнани во Илирија, а неговите книги биле запалени. Ова бил првпат во историјата на Црквата кога државата директно се вмешала во догматски спор. == Последни години и смрт == По соборот, Ариј не исчезнал. Благодарение на политички притисоци, влијанија од царскиот двор (особено од сестрата на Константин) и промената на расположението на царот, Ариј подоцна бил повикан назад од прогонство. Во 335–336 година изгледало дека ќе биде официјално помирен со Црквата и повторно причен во заедништвото. Меѓутоа, на 13 јуни 336 година, непосредно пред свечената церемонија во [[Константинопол]], Ариј ненадејно се разболел и умрел на улица. Според преданието на неговите противници (како Атанасиј), смртта била страшна и понижувачка – како Божја казна. Неговите следбеници, пак, го сметале за маченик кој страдал за вистината. Иако Ариј починал, неговото учење не умрело со него. Аријанството продолжило да живее уште неколку векови, особено меѓу германските племиња – Готите, Вандалите и Лонгобардите – кои го примиле како своја вера. Дури и по смртта на Ариј, контроверзата траела до 7. век и влијаела врз цели држави и династии. Никејскиот Символ на верата, кој денес го користат речиси сите христијански цркви, всушност е директен одговор на неговите идеи. 141kbpm4vqdho1uxfeqesf6nu9pal34 5538062 5538061 2026-04-12T12:25:35Z Buli 2648 5538062 wikitext text/x-wiki '''Ариј''' (Ἄρειος, ок. 250/256 – 336) бил презвитер (свештеник) од Александрија, Египет, и една од најконтроверзните личности во раното христијанство. Тој е најпознат како основач на аријанството – учење кое предизвикало голема раскол во Црквата и довело до свикување на Првиот вселенски собор во Никеја (325 година). == Ран живот == Ариј е роден најверојатно помеѓу 250 и 256 година, најчесто се наведува во Либија (тогаш дел од [[Киренаика]]), иако некои извори го поврзуваат и со [[Александрија]]. Потекнувал од берберско семејство, а неговите родители биле христијани. Татко му се викал Амониј. Уште како млад покажал голем интерес за теологија и филозофија. Студирал кај познатиот учител Лукијан од Антиохија, кој бил еден од највлијателните христијански мислители на тоа време и подоцна маченик. Лукијановата школа била позната по строгиот аскетизам и рационално толкување на Светото Писмо. Ариј самиот водел многу дисциплиниран живот – постел, се молел долго и живеел скромно, што му донело голем углед меѓу верниците уште од млади години. == Кариера во Александрија == Околу 313 година, по смртта на епископот Петар, новиот епископ Ахила го ракоположил Ариј за презвитер (свештеник) и му ја дал на чување една од најважните цркви во Александрија – Баукалис. Оваа црква била центар на духовен живот за морнарите, трговците и обичниот народ. Ариј брзо станал многу популарен. Бил одличен говорник, имал пријатен глас и користел музика за да ги пренесе своите идеи. Напишал низа популарни песни и стихови со богословски содржини, кои луѓето ги пееле на улици, бродови и пазари. Со ова станал не само свештеник, туку и своевиден „народен учител“. Неговата харизма и едноставност му донеле голема поддршка кај обичните верници. == Учењето на Ариј == Во срцето на неговото богословје било прашањето: ''Кој е точно Исус Христос''? Ариј учел дека Бог Отецот е единствениот, вечен, несоздаден и апсолутен Бог. Според него, Синот (Исус) не е вечен како Отецот, туку бил создаден од Него пред сите други созданија – како првото и најсовршено Божјо дело. „''Имаше време кога Синот не постоеше''“, велел Ариј. Христос е божествен, но не е од истата суштина (омоусиос) со Отецот, туку само „сличен“ на Него. Овие идеи ги изложил најубаво во своето најпознато дело „Талија“ (Банкет) – долга поема напишана во стихови, наменета за обичниот народ. Во неа тој ги објаснувал своите ставови на јасен, поетски и лесен за памтење начин. Неговото учење било влијано од неоплатонизмот и од желбата да се зачува монотеизмот без да се „подели“ Бог. === Почеток на конфликтот === Конфликтот избувнал околу 318–320 година кога Ариј јавно се спротиставил на својот епископ Александар Александриски. Тој го обвинил Александар дека проповеда модализам – учење дека Отецот и Синот се иста личност. Расправата брзо прераснала во голема криза која се проширила низ целиот источен дел на [[Римската империја]]. Епископите се разделиле на две страни. Во 321 година, локален синод во Александрија го осудил Ариј, го екскомуницирал и го отстранил од должноста. Ариј не се предал. Побегнал прво во Палестина, а потоа во Сирија и Никомидија, каде нашол силна поддршка од влијателни епископи како Евсевиј Никомидиски и Евсевиј Цезарејски. Писмата што ги разменувал со нив покажуваат дека борбата станала многу лична и политичка. === Никејскиот собор === За да го смири хаосот во Црквата, римскиот цар [[Константин Велики]] во 325 година свикал [[Прв вселенски собор]] во [[Никеја]]. На соборот присуствувале над 300 епископи од целиот познат свет. Ариј лично бил присутен, иако како обвинет. Расправата била жестока. На крајот, мнозинството го осудило неговото учење како ерес. Бил донесен Никејскиот [[Символ на верата]], кој за првпат официјално го вовел терминот „омоусиос“ – „од истата суштина“ со Отецот. Ариј и неговите најблиски следбеници биле прогнани во Илирија, а неговите книги биле запалени. Ова бил првпат во историјата на Црквата кога државата директно се вмешала во догматски спор. == Последни години и смрт == По соборот, Ариј не исчезнал. Благодарение на политички притисоци, влијанија од царскиот двор (особено од сестрата на Константин) и промената на расположението на царот, Ариј подоцна бил повикан назад од прогонство. Во 335–336 година изгледало дека ќе биде официјално помирен со Црквата и повторно причен во заедништвото. Меѓутоа, на 13 јуни 336 година, непосредно пред свечената церемонија во [[Константинопол]], Ариј ненадејно се разболел и умрел на улица. Според преданието на неговите противници (како Атанасиј), смртта била страшна и понижувачка – како Божја казна. Неговите следбеници, пак, го сметале за маченик кој страдал за вистината. Иако Ариј починал, неговото учење не умрело со него. Аријанството продолжило да живее уште неколку векови, особено меѓу германските племиња – Готите, Вандалите и Лонгобардите – кои го примиле како своја вера. Дури и по смртта на Ариј, контроверзата траела до 7. век и влијаела врз цели држави и династии. Никејскиот Символ на верата, кој денес го користат речиси сите христијански цркви, всушност е директен одговор на неговите идеи. 4dze1a3wqanwfeiedwi2zzjlds4nugo 5538063 5538062 2026-04-12T12:27:48Z Buli 2648 /* Последни години и смрт */ 5538063 wikitext text/x-wiki '''Ариј''' (Ἄρειος, ок. 250/256 – 336) бил презвитер (свештеник) од Александрија, Египет, и една од најконтроверзните личности во раното христијанство. Тој е најпознат како основач на аријанството – учење кое предизвикало голема раскол во Црквата и довело до свикување на Првиот вселенски собор во Никеја (325 година). == Ран живот == Ариј е роден најверојатно помеѓу 250 и 256 година, најчесто се наведува во Либија (тогаш дел од [[Киренаика]]), иако некои извори го поврзуваат и со [[Александрија]]. Потекнувал од берберско семејство, а неговите родители биле христијани. Татко му се викал Амониј. Уште како млад покажал голем интерес за теологија и филозофија. Студирал кај познатиот учител Лукијан од Антиохија, кој бил еден од највлијателните христијански мислители на тоа време и подоцна маченик. Лукијановата школа била позната по строгиот аскетизам и рационално толкување на Светото Писмо. Ариј самиот водел многу дисциплиниран живот – постел, се молел долго и живеел скромно, што му донело голем углед меѓу верниците уште од млади години. == Кариера во Александрија == Околу 313 година, по смртта на епископот Петар, новиот епископ Ахила го ракоположил Ариј за презвитер (свештеник) и му ја дал на чување една од најважните цркви во Александрија – Баукалис. Оваа црква била центар на духовен живот за морнарите, трговците и обичниот народ. Ариј брзо станал многу популарен. Бил одличен говорник, имал пријатен глас и користел музика за да ги пренесе своите идеи. Напишал низа популарни песни и стихови со богословски содржини, кои луѓето ги пееле на улици, бродови и пазари. Со ова станал не само свештеник, туку и своевиден „народен учител“. Неговата харизма и едноставност му донеле голема поддршка кај обичните верници. == Учењето на Ариј == Во срцето на неговото богословје било прашањето: ''Кој е точно Исус Христос''? Ариј учел дека Бог Отецот е единствениот, вечен, несоздаден и апсолутен Бог. Според него, Синот (Исус) не е вечен како Отецот, туку бил создаден од Него пред сите други созданија – како првото и најсовршено Божјо дело. „''Имаше време кога Синот не постоеше''“, велел Ариј. Христос е божествен, но не е од истата суштина (омоусиос) со Отецот, туку само „сличен“ на Него. Овие идеи ги изложил најубаво во своето најпознато дело „Талија“ (Банкет) – долга поема напишана во стихови, наменета за обичниот народ. Во неа тој ги објаснувал своите ставови на јасен, поетски и лесен за памтење начин. Неговото учење било влијано од неоплатонизмот и од желбата да се зачува монотеизмот без да се „подели“ Бог. === Почеток на конфликтот === Конфликтот избувнал околу 318–320 година кога Ариј јавно се спротиставил на својот епископ Александар Александриски. Тој го обвинил Александар дека проповеда модализам – учење дека Отецот и Синот се иста личност. Расправата брзо прераснала во голема криза која се проширила низ целиот источен дел на [[Римската империја]]. Епископите се разделиле на две страни. Во 321 година, локален синод во Александрија го осудил Ариј, го екскомуницирал и го отстранил од должноста. Ариј не се предал. Побегнал прво во Палестина, а потоа во Сирија и Никомидија, каде нашол силна поддршка од влијателни епископи како Евсевиј Никомидиски и Евсевиј Цезарејски. Писмата што ги разменувал со нив покажуваат дека борбата станала многу лична и политичка. === Никејскиот собор === За да го смири хаосот во Црквата, римскиот цар [[Константин Велики]] во 325 година свикал [[Прв вселенски собор]] во [[Никеја]]. На соборот присуствувале над 300 епископи од целиот познат свет. Ариј лично бил присутен, иако како обвинет. Расправата била жестока. На крајот, мнозинството го осудило неговото учење како ерес. Бил донесен Никејскиот [[Символ на верата]], кој за првпат официјално го вовел терминот „омоусиос“ – „од истата суштина“ со Отецот. Ариј и неговите најблиски следбеници биле прогнани во Илирија, а неговите книги биле запалени. Ова бил првпат во историјата на Црквата кога државата директно се вмешала во догматски спор. == Последни години и смрт == По соборот, Ариј не исчезнал. Благодарение на политички притисоци, влијанија од царскиот двор (особено од сестрата на Константин) и промената на расположението на царот, Ариј подоцна бил повикан назад од прогонство. Во 335–336 година изгледало дека ќе биде официјално помирен со Црквата и повторно причен во заедништвото. Меѓутоа, на 13 јуни 336 година, непосредно пред свечената церемонија во [[Константинопол]], Ариј ненадејно се разболел и умрел на улица. Според преданието на неговите противници (како Атанасиј), смртта била страшна и понижувачка – како Божја казна. Неговите следбеници, пак, го сметале за маченик кој страдал за вистината. Иако Ариј починал, неговото учење не умрело со него. Аријанството продолжило да живее уште неколку векови, особено меѓу германските племиња – Готите, Вандалите и Лонгобардите – кои го примиле како своја вера. Дури и по смртта на Ариј, контроверзата траела до 7. век и влијаела врз цели држави и династии. Никејскиот Символ на верата, кој денес го користат речиси сите христијански цркви, всушност е директен одговор на неговите идеи. [[Категорија:Христијански теолози]] 1qi80s68dlet7f7bxk3lrouth01usc8 5538064 5538063 2026-04-12T12:28:30Z Buli 2648 5538064 wikitext text/x-wiki '''Ариј''' (Ἄρειος, ок. 250/256 – 336) бил презвитер (свештеник) од Александрија, Египет, и една од најконтроверзните личности во раното христијанство. Тој е најпознат како основач на аријанството – учење кое предизвикало голема раскол во Црквата и довело до свикување на Првиот вселенски собор во Никеја (325 година). == Ран живот == Ариј е роден најверојатно помеѓу 250 и 256 година, најчесто се наведува во Либија (тогаш дел од [[Киренаика]]), иако некои извори го поврзуваат и со [[Александрија]]. Потекнувал од берберско семејство, а неговите родители биле христијани. Татко му се викал Амониј. Уште како млад покажал голем интерес за теологија и филозофија. Студирал кај познатиот учител Лукијан од Антиохија, кој бил еден од највлијателните христијански мислители на тоа време и подоцна маченик. Лукијановата школа била позната по строгиот аскетизам и рационално толкување на Светото Писмо. Ариј самиот водел многу дисциплиниран живот – постел, се молел долго и живеел скромно, што му донело голем углед меѓу верниците уште од млади години. == Кариера во Александрија == Околу 313 година, по смртта на епископот Петар, новиот епископ Ахила го ракоположил Ариј за презвитер (свештеник) и му ја дал на чување една од најважните цркви во Александрија – Баукалис. Оваа црква била центар на духовен живот за морнарите, трговците и обичниот народ. Ариј брзо станал многу популарен. Бил одличен говорник, имал пријатен глас и користел музика за да ги пренесе своите идеи. Напишал низа популарни песни и стихови со богословски содржини, кои луѓето ги пееле на улици, бродови и пазари. Со ова станал не само свештеник, туку и своевиден „народен учител“. Неговата харизма и едноставност му донеле голема поддршка кај обичните верници. == Учењето на Ариј == Во срцето на неговото богословје било прашањето: ''Кој е точно Исус Христос''? Ариј учел дека Бог Отецот е единствениот, вечен, несоздаден и апсолутен Бог. Според него, Синот (Исус) не е вечен како Отецот, туку бил создаден од Него пред сите други созданија – како првото и најсовршено Божјо дело. „''Имаше време кога Синот не постоеше''“, велел Ариј. Христос е божествен, но не е од истата суштина (омоусиос) со Отецот, туку само „сличен“ на Него. Овие идеи ги изложил најубаво во своето најпознато дело „Талија“ (Банкет) – долга поема напишана во стихови, наменета за обичниот народ. Во неа тој ги објаснувал своите ставови на јасен, поетски и лесен за памтење начин. Неговото учење било влијано од неоплатонизмот и од желбата да се зачува монотеизмот без да се „подели“ Бог. === Почеток на конфликтот === Конфликтот избувнал околу 318–320 година кога Ариј јавно се спротиставил на својот епископ Александар Александриски. Тој го обвинил Александар дека проповеда модализам – учење дека Отецот и Синот се иста личност. Расправата брзо прераснала во голема криза која се проширила низ целиот источен дел на [[Римската империја]]. Епископите се разделиле на две страни. Во 321 година, локален синод во Александрија го осудил Ариј, го екскомуницирал и го отстранил од должноста. Ариј не се предал. Побегнал прво во Палестина, а потоа во Сирија и Никомидија, каде нашол силна поддршка од влијателни епископи како Евсевиј Никомидиски и Евсевиј Цезарејски. Писмата што ги разменувал со нив покажуваат дека борбата станала многу лична и политичка. === Никејскиот собор === За да го смири хаосот во Црквата, римскиот цар [[Константин Велики]] во 325 година свикал [[Прв вселенски собор]] во [[Никеја]]. На соборот присуствувале над 300 епископи од целиот познат свет. Ариј лично бил присутен, иако како обвинет. Расправата била жестока. На крајот, мнозинството го осудило неговото учење како ерес. Бил донесен Никејскиот [[Символ на верата]], кој за првпат официјално го вовел терминот „омоусиос“ – „од истата суштина“ со Отецот. Ариј и неговите најблиски следбеници биле прогнани во Илирија, а неговите книги биле запалени. Ова бил првпат во историјата на Црквата кога државата директно се вмешала во догматски спор. == Последни години и смрт == По соборот, Ариј не исчезнал. Благодарение на политички притисоци, влијанија од царскиот двор (особено од сестрата на Константин) и промената на расположението на царот, Ариј подоцна бил повикан назад од прогонство. Во 335–336 година изгледало дека ќе биде официјално помирен со Црквата и повторно причен во заедништвото. Меѓутоа, на 13 јуни 336 година, непосредно пред свечената церемонија во [[Константинопол]], Ариј ненадејно се разболел и умрел на улица. Според преданието на неговите противници (како Атанасиј), смртта била страшна и понижувачка – како Божја казна. Неговите следбеници, пак, го сметале за маченик кој страдал за вистината. Иако Ариј починал, неговото учење не умрело со него. Аријанството продолжило да живее уште неколку векови, особено меѓу германските племиња – Готите, Вандалите и Лонгобардите – кои го примиле како своја вера. Дури и по смртта на Ариј, контроверзата траела до 7. век и влијаела врз цели држави и династии. Никејскиот Символ на верата, кој денес го користат речиси сите христијански цркви, всушност е директен одговор на неговите идеи. [[Категорија:Христијански теолози]] [[Категорија:Родени во 3 век]] q9hm4go375h4upq9vm67l2okv6hqx0z 5538066 5538064 2026-04-12T12:31:18Z Buli 2648 /* Последни години и смрт */ 5538066 wikitext text/x-wiki '''Ариј''' (Ἄρειος, ок. 250/256 – 336) бил презвитер (свештеник) од Александрија, Египет, и една од најконтроверзните личности во раното христијанство. Тој е најпознат како основач на аријанството – учење кое предизвикало голема раскол во Црквата и довело до свикување на Првиот вселенски собор во Никеја (325 година). == Ран живот == Ариј е роден најверојатно помеѓу 250 и 256 година, најчесто се наведува во Либија (тогаш дел од [[Киренаика]]), иако некои извори го поврзуваат и со [[Александрија]]. Потекнувал од берберско семејство, а неговите родители биле христијани. Татко му се викал Амониј. Уште како млад покажал голем интерес за теологија и филозофија. Студирал кај познатиот учител Лукијан од Антиохија, кој бил еден од највлијателните христијански мислители на тоа време и подоцна маченик. Лукијановата школа била позната по строгиот аскетизам и рационално толкување на Светото Писмо. Ариј самиот водел многу дисциплиниран живот – постел, се молел долго и живеел скромно, што му донело голем углед меѓу верниците уште од млади години. == Кариера во Александрија == Околу 313 година, по смртта на епископот Петар, новиот епископ Ахила го ракоположил Ариј за презвитер (свештеник) и му ја дал на чување една од најважните цркви во Александрија – Баукалис. Оваа црква била центар на духовен живот за морнарите, трговците и обичниот народ. Ариј брзо станал многу популарен. Бил одличен говорник, имал пријатен глас и користел музика за да ги пренесе своите идеи. Напишал низа популарни песни и стихови со богословски содржини, кои луѓето ги пееле на улици, бродови и пазари. Со ова станал не само свештеник, туку и своевиден „народен учител“. Неговата харизма и едноставност му донеле голема поддршка кај обичните верници. == Учењето на Ариј == Во срцето на неговото богословје било прашањето: ''Кој е точно Исус Христос''? Ариј учел дека Бог Отецот е единствениот, вечен, несоздаден и апсолутен Бог. Според него, Синот (Исус) не е вечен како Отецот, туку бил создаден од Него пред сите други созданија – како првото и најсовршено Божјо дело. „''Имаше време кога Синот не постоеше''“, велел Ариј. Христос е божествен, но не е од истата суштина (омоусиос) со Отецот, туку само „сличен“ на Него. Овие идеи ги изложил најубаво во своето најпознато дело „Талија“ (Банкет) – долга поема напишана во стихови, наменета за обичниот народ. Во неа тој ги објаснувал своите ставови на јасен, поетски и лесен за памтење начин. Неговото учење било влијано од неоплатонизмот и од желбата да се зачува монотеизмот без да се „подели“ Бог. === Почеток на конфликтот === Конфликтот избувнал околу 318–320 година кога Ариј јавно се спротиставил на својот епископ Александар Александриски. Тој го обвинил Александар дека проповеда модализам – учење дека Отецот и Синот се иста личност. Расправата брзо прераснала во голема криза која се проширила низ целиот источен дел на [[Римската империја]]. Епископите се разделиле на две страни. Во 321 година, локален синод во Александрија го осудил Ариј, го екскомуницирал и го отстранил од должноста. Ариј не се предал. Побегнал прво во Палестина, а потоа во Сирија и Никомидија, каде нашол силна поддршка од влијателни епископи како Евсевиј Никомидиски и Евсевиј Цезарејски. Писмата што ги разменувал со нив покажуваат дека борбата станала многу лична и политичка. === Никејскиот собор === За да го смири хаосот во Црквата, римскиот цар [[Константин Велики]] во 325 година свикал [[Прв вселенски собор]] во [[Никеја]]. На соборот присуствувале над 300 епископи од целиот познат свет. Ариј лично бил присутен, иако како обвинет. Расправата била жестока. На крајот, мнозинството го осудило неговото учење како ерес. Бил донесен Никејскиот [[Символ на верата]], кој за првпат официјално го вовел терминот „омоусиос“ – „од истата суштина“ со Отецот. Ариј и неговите најблиски следбеници биле прогнани во Илирија, а неговите книги биле запалени. Ова бил првпат во историјата на Црквата кога државата директно се вмешала во догматски спор. == Последни години и смрт == По соборот, Ариј не исчезнал. Благодарение на политички притисоци, влијанија од царскиот двор (особено од сестрата на Константин) и промената на расположението на царот, Ариј подоцна бил повикан назад од прогонство. Во 335–336 година изгледало дека ќе биде официјално помирен со Црквата и повторно причен во заедништвото. Меѓутоа, на 13 јуни 336 година, непосредно пред свечената церемонија во [[Константинопол]], Ариј ненадејно се разболел и умрел на улица. Според преданието на неговите противници (како Атанасиј), смртта била страшна и понижувачка – како Божја казна. Неговите следбеници, пак, го сметале за маченик кој страдал за вистината. Иако Ариј починал, неговото учење не умрело со него. Аријанството продолжило да живее уште неколку векови, особено меѓу германските племиња – [[Готи|Готите]], [[Вандали|Вандалите]] и [[Лонгобарди|Лонгобардите]] – кои го примиле како своја вера. Дури и по смртта на Ариј, контроверзата траела до 7. век и влијаела врз цели држави и династии. Никејскиот Символ на верата, кој денес го користат речиси сите христијански цркви, всушност е директен одговор на неговите идеи. [[Категорија:Христијански теолози]] [[Категорија:Родени во 3 век]] fyju8cn8uqbwa4xou9ms5ghuvrts9pt 5538289 5538066 2026-04-13T09:04:51Z Buli 2648 /* Никејскиот собор */ 5538289 wikitext text/x-wiki '''Ариј''' (Ἄρειος, ок. 250/256 – 336) бил презвитер (свештеник) од Александрија, Египет, и една од најконтроверзните личности во раното христијанство. Тој е најпознат како основач на аријанството – учење кое предизвикало голема раскол во Црквата и довело до свикување на Првиот вселенски собор во Никеја (325 година). == Ран живот == Ариј е роден најверојатно помеѓу 250 и 256 година, најчесто се наведува во Либија (тогаш дел од [[Киренаика]]), иако некои извори го поврзуваат и со [[Александрија]]. Потекнувал од берберско семејство, а неговите родители биле христијани. Татко му се викал Амониј. Уште како млад покажал голем интерес за теологија и филозофија. Студирал кај познатиот учител Лукијан од Антиохија, кој бил еден од највлијателните христијански мислители на тоа време и подоцна маченик. Лукијановата школа била позната по строгиот аскетизам и рационално толкување на Светото Писмо. Ариј самиот водел многу дисциплиниран живот – постел, се молел долго и живеел скромно, што му донело голем углед меѓу верниците уште од млади години. == Кариера во Александрија == Околу 313 година, по смртта на епископот Петар, новиот епископ Ахила го ракоположил Ариј за презвитер (свештеник) и му ја дал на чување една од најважните цркви во Александрија – Баукалис. Оваа црква била центар на духовен живот за морнарите, трговците и обичниот народ. Ариј брзо станал многу популарен. Бил одличен говорник, имал пријатен глас и користел музика за да ги пренесе своите идеи. Напишал низа популарни песни и стихови со богословски содржини, кои луѓето ги пееле на улици, бродови и пазари. Со ова станал не само свештеник, туку и своевиден „народен учител“. Неговата харизма и едноставност му донеле голема поддршка кај обичните верници. == Учењето на Ариј == Во срцето на неговото богословје било прашањето: ''Кој е точно Исус Христос''? Ариј учел дека Бог Отецот е единствениот, вечен, несоздаден и апсолутен Бог. Според него, Синот (Исус) не е вечен како Отецот, туку бил создаден од Него пред сите други созданија – како првото и најсовршено Божјо дело. „''Имаше време кога Синот не постоеше''“, велел Ариј. Христос е божествен, но не е од истата суштина (омоусиос) со Отецот, туку само „сличен“ на Него. Овие идеи ги изложил најубаво во своето најпознато дело „Талија“ (Банкет) – долга поема напишана во стихови, наменета за обичниот народ. Во неа тој ги објаснувал своите ставови на јасен, поетски и лесен за памтење начин. Неговото учење било влијано од неоплатонизмот и од желбата да се зачува монотеизмот без да се „подели“ Бог. === Почеток на конфликтот === Конфликтот избувнал околу 318–320 година кога Ариј јавно се спротиставил на својот епископ Александар Александриски. Тој го обвинил Александар дека проповеда модализам – учење дека Отецот и Синот се иста личност. Расправата брзо прераснала во голема криза која се проширила низ целиот источен дел на [[Римската империја]]. Епископите се разделиле на две страни. Во 321 година, локален синод во Александрија го осудил Ариј, го екскомуницирал и го отстранил од должноста. Ариј не се предал. Побегнал прво во Палестина, а потоа во Сирија и Никомидија, каде нашол силна поддршка од влијателни епископи како Евсевиј Никомидиски и Евсевиј Цезарејски. Писмата што ги разменувал со нив покажуваат дека борбата станала многу лична и политичка. === Никејскиот собор === {{Main|Прв вселенски собор}} За да го смири хаосот во Црквата, римскиот цар [[Константин Велики]] во 325 година свикал [[Прв вселенски собор]] во [[Никеја]]. На соборот присуствувале над 300 епископи од целиот познат свет. Ариј лично бил присутен, иако како обвинет. Расправата била жестока. На крајот, мнозинството го осудило неговото учење како ерес. Бил донесен Никејскиот [[Символ на верата]], кој за првпат официјално го вовел терминот „омоусиос“ – „од истата суштина“ со Отецот. Ариј и неговите најблиски следбеници биле прогнани во Илирија, а неговите книги биле запалени. Ова бил првпат во историјата на Црквата кога државата директно се вмешала во догматски спор. == Последни години и смрт == По соборот, Ариј не исчезнал. Благодарение на политички притисоци, влијанија од царскиот двор (особено од сестрата на Константин) и промената на расположението на царот, Ариј подоцна бил повикан назад од прогонство. Во 335–336 година изгледало дека ќе биде официјално помирен со Црквата и повторно причен во заедништвото. Меѓутоа, на 13 јуни 336 година, непосредно пред свечената церемонија во [[Константинопол]], Ариј ненадејно се разболел и умрел на улица. Според преданието на неговите противници (како Атанасиј), смртта била страшна и понижувачка – како Божја казна. Неговите следбеници, пак, го сметале за маченик кој страдал за вистината. Иако Ариј починал, неговото учење не умрело со него. Аријанството продолжило да живее уште неколку векови, особено меѓу германските племиња – [[Готи|Готите]], [[Вандали|Вандалите]] и [[Лонгобарди|Лонгобардите]] – кои го примиле како своја вера. Дури и по смртта на Ариј, контроверзата траела до 7. век и влијаела врз цели држави и династии. Никејскиот Символ на верата, кој денес го користат речиси сите христијански цркви, всушност е директен одговор на неговите идеи. [[Категорија:Христијански теолози]] [[Категорија:Родени во 3 век]] f34dy3y0ybhmgp9pqlmhkxrd9wz7g36 0 1391310 5538080 2026-04-12T13:46:08Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: [[Податотека:Sumo4-vi.jpg|thumb|200px|Еден од ''гјоџите'', 33-тиот Кимура Шоносуке, во целосна традиционална судиска облека.]] '''Гјоџи''' ({{Langx|ja|行司}}, дословно: ''управувач со работите'') — судија во професионалното [[сумо]]. Судиите се вработени во Јапонската сумо-асо... 5538080 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Sumo4-vi.jpg|thumb|200px|Еден од ''гјоџите'', 33-тиот Кимура Шоносуке, во целосна традиционална судиска облека.]] '''Гјоџи''' ({{Langx|ja|行司}}, дословно: ''управувач со работите'') — судија во професионалното [[сумо]]. Судиите се вработени во Јапонската сумо-асоцијација и се одговорни за различни гледишта во овој [[спорт]]: првенствено за судење на натпреварите на сумо-турнирите, но и за зачувување на професионалната сумо-култура, составување на ранг-листата ''[[банзуке]]'' и составување на дневниот распоред на борбите за време на турнирите. Гјоџите се сметаат за „неотуѓив дел од сумото“. Гјоџито е третиот учесник во сумо-борбата што се наоѓа внатре во просторот за борба (''дохјо''). Токму судијата им дава сигнал на борците за почеток на борбата, има право да ја прекине борбата, а на крајот со лепезата ''гумбаи'' покажува кон сумо-борецот што (според мислењето на судијата) победил. Своите денешни функции гјоџите ги добиле во XVI век, во епохата теншо. Од крајот на XVIII век, на гјоџите им биле доверени и верски функции — тие ги осветувале ''[[хеја|хејата]]'' (сумо-школите) пред почетокот на турнирот. == Историја == [[Податотека:Tachiawase and kazusashi.png|thumb|left|250px|Судиите ''татиавасе'' набљудуваат борба (средновековна графика).]] Судии во сумото постоеле долго пред појавата на статусот гјоџи. Почнувајќи од периодот хеиан, функцијата на набљудувачи на борбите ја извршувале царски чиновници познати како ''татиавасе'' (立合). Тие биле облечени како стрелци и носеле [[Лак (оружје)|лакови]] и [[Тул|тулови]]. ''Татиавасеата'' имале свои заменици — ''казусаши'' (数刺し), кои биле одговорни за посебен дневник во кој се запишувале резултатите од борбите. Од тоа време е познат судијата по име Шига-но-Сеирин, назначен од царот Шому. Овој судија ја основал една од првите познати династии на судии во сумото, а исто така се смета дека ги измислил и 48-те техники кимарите (зафати со кои сумо-борците ги победуваат противниците).<ref>{{Наведена книга|url=http://archive.org/details/sumofromritetosp0000cuyl|title=Sumo : from rite to sport|last=Internet Archive|first=P. L.|date=1979|publisher=New York : Weatherhill|isbn=978-0-8348-0145-5}}</ref> Во времето на владеењето на Шому се појавил и поимот гјоџи, но првично тоа не биле судии, туку административни чиновници што се занимавале со организациски прашања во сумото и со одредени дворски церемонии. Во периодот на Камакура (XII — XIV век), функциите на судии почнале да ги извршувале чиновници [[Самурај|самураи]]. Во периодот муромачи (XIV — XVI век), поимот гјоџи за првпат се поврзал со судењето — така почнале да ги нарекуваат чиновниците од самурајскиот сталеж што извршувале привремени судиски функции. Во [[1570]] г., [[Ода Нобунага]] за првпат назначил двајца [[Воин|воини]] од својата придружба на должноста гјоџи. Ним им била доверена организацијата на сумо-турнир. По ова, гјоџите почнале да ги обединуваат судиските и организаторските функции. [[Податотека:Oda Nobunaga sumo (gyoji).jpg|thumb|right|250px|Гјоџи (десно) како судија во епохата на Ода Нобунага.]] Почнувајќи од времето на [[Едо (период)|периодот едо]] (XVII век), сумото почнало да добива професионален карактер. Правото за негово организирање преминало кај најголемите феудалци — [[даимјо|даимјоата]]. Оттогаш почнал процесот на унификација на правилата и градење на строга хиерархија, што ги опфатило и судиите. Кај гјоџите се појавила церемонијална и одредена етикета, а во XVIII век на судиите им биле доверени и некои верски функции. Ова сериозно го подигнало статусот на гјоџите, поради што биле воведени посебни лиценци за оние што сакале да станат сумо-судии. Се појавиле цели династии на судии, како што е домот Јошида Цукаса. Нивното појавување било поврзано со стремежот на даимјо-владетелите да постават „свои“ судии на турнирите, кои би дејствувале во полза на борците од нивниот регион. Традицијата на наследни судии се проширила низ цела Јапонија. Кон крајот на XVIII век, кога во Јапонија доминирала Сумо-асоцијацијата од градот Едо, судискиот клан Јошида успеал да ги зацврсти своите положби во целата земја. Ова довело до признавање на традициите на судење воспоставени токму од семејството Јошида Цукаса, кои професионалното сумо ги почитува и денес. Овие традиции го вклучуваат носењето на церемонијално [[кимоно]] и употребата на специјалната лепеза ''гумбаи''. Со текот на времето, двете главни преостанати судиски семејства станале семејствата Кимура и Шикимори. == Имиња на судиите == Исто како и сумо-борците што користат ''[[шикона]]'', судиите во сумото исто така користат посебни псевдоними. Во денешно време е воспоставена традиција според која сите гјоџи како презиме го земаат или името '''Кимура''' (木村) или '''Шикимори''' (式守). Ова е во знак на почит кон двете влијателни судиски династии во сумото. Всушност, овие имиња функционираат како титули. На пример, по пензионирањето на 38-миот Кимура Шоносуке, неговото место ќе го заземе судијата што го носи името Шикимори Иносуке, но тој потоа ќе го смени името и ќе стане 39-тиот Кимура Шоносуке. Судиите ја избираат својата припадност кон еден од двата клана врз основа на претпочитаната традиција на судење, иако клановите не се еднакви — Кимура се сметаат за позначајни од Шикимори. Бројот на судии со презиме Кимура е речиси двојно поголем од оној со презиме Шикимори. Во 1720-тите години, кон тогаш доминантниот клан Јошида Цукаса се обратиле Кимура Шоносуке и Шикимори Годају. Тие добиле покровителство од Јошида и почнале да работат како судии во сумо-асоцијацијата во Едо. Кланот Шикимори бил основан од Исеноуми Годају, кој прво бил сумо-борец, а подоцна старешина (''тошијори''). Подоцна тој го сменил името во Шикимори Годају и станал родоначалник на судиската династија. Во денешно време, гјоџите можат да преминуваат од едното во другото семејство во зависност од напредокот во кариерата. Како што добиваат право да судат борби во повисоки дивизии, тие можат да ги преземат имињата на своите претходници од тие дивизии, што го подигнува нивниот статус. Двете судиски „семејства“ имаат сопствени традиции поврзани со држењето на лепезата ''гумбаи'': судиите Кимура ја држат лепезата со горниот дел од дланката свртен нагоре, додека судиите Шикимори ја држат обратно — со дланката свртена нагоре. == Напредување и рангови на судиите == Во Јапонската сумо-асоцијација може да има најмногу 45 гјоџи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.news-postseven.com/archives/20170306_498625.html?DETAIL|title=大相撲 行司は8階級、呼出は9階級あり定員は共に45人|work=NEWSポストセブン|language=ja|accessdate=2026-04-12}}</ref> Секој гјоџи е „припишан“ на една од сумо-школите (''[[хеја]]''). Максималниот број на судии што ги опслужуваат борбите на ''секитори'' (борците од двете највисоки дивизии макучи и џурјо) е 22. Не постојат барања за висината и тежината на судиите, но се смета дека се претпочитаат пониски и поситни гјоџи, бидејќи така се создава забележителен контраст со крупните сумо-борци. Многу гјоџи се поранешни сумо-борци што не успеале да постигнат големи успехи во професионалниот [[спорт]]. Кариерата на повеќето гјоџи започнува на 15–16 години, по завршувањето на средното образование. Почнувајќи од најниската дивизија ''џонокучи'', судиите напредуваат низ скалилата на кариерата, чиј врв е рангот ''тате-гјоџи'' во дивизијата макучи. Гјоџите се пензионираат на 65-годишна возраст. Тековната хиерархија на рангови кај судиите е следнава (од највисок кон најнизок): * '''тате-гјоџи''' (главен судија); * '''санјаку-гјоџи''' (суди борби меѓу борците од рангот ''санјаку''); * '''макучи-гјоџи''' (суди борби на редовните борци во највисоката дивизија); * '''дзјорјо-гјоџи''' (суди борби во втората дивизија); * '''макушита-гјоџи''' (трета дивизија); * '''сандаме-гјоџи''' (четврта дивизија); * '''џонидан-гјоџи''' (петта дивизија); * '''џонокучи-гјоџи''' (шеста, најниска дивизија). Одлуката за унапредување на судиите обично се носи еднаш годишно по септемврискиот турнир. За напредување се важни точноста во одлуките, јасноста и јачината на гласот, како и работната етика. Често се земаат предвид и вештините за [[калиграфија]], брзината на движење во рингот и способноста за дејствување во спорни ситуации. Доколку судијата често носи одлуки што подоцна се поништени од конзилиумот на судиите (''моно-и''), шансите за негово унапредување се мали. Платата на гјоџите зависи од нивниот ранг. Повисоките рангови можат да заработат меѓу 400 и 500 илјади јапонски [[Јен|јени]] месечно. Како што се качуваат по хиерархијата, бројот на натпревари што ги судат се намалува. Додека младите судии можат да судат и до 10 борби дневно, главен судија (''тате-гјоџи'') обично суди само една — последната и најважна борба на денот. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{commons category|Gyōji}} *[https://www.sumo.or.jp/IrohaKyokaiMember/gyoji/ List of current {{transliteration|ja|gyōji}} at the Japan Sumo Association site] (in Japanese) *[http://tsubotaa.la.coocan.jp/binran/binran_g.html List of expressions and shouts used by {{transliteration|ja|gyōji}} in the ring] *{{YouTube|id=96BVBRP25dk}}—[[Hiro Morita#Sumo Prime Time|Sumo Prime Time]] {{transliteration|ja|gyōji}} episode *{{cite magazine |last=Terauchi |first=Eiichi |title=第18回 大相撲立行司 式守伊之助さん |trans-title=A sumo referee Shikimori Inosuke |url=https://www.j-n.co.jp/kyouiku/link/michi/18/no18.html |magazine=Career Guidance |issue=18 |date=March 2001 |publisher=Japan Career Guidance Association |access-date=30 November 2024 |language=ja}} – an interview with the 30th Kimura Shōnosuke (then the 31st Shikimori Inosuke) {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Сумо]] [[Категорија:Јапонски поими]] [[Категорија:Спортски судии]] 87k1zu6iobsxxw28ydvcuo3j96e0m6p 5538082 5538080 2026-04-12T13:49:12Z Andrew012p 85224 /* Напредување и рангови на судиите */ 5538082 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Sumo4-vi.jpg|thumb|200px|Еден од ''гјоџите'', 33-тиот Кимура Шоносуке, во целосна традиционална судиска облека.]] '''Гјоџи''' ({{Langx|ja|行司}}, дословно: ''управувач со работите'') — судија во професионалното [[сумо]]. Судиите се вработени во Јапонската сумо-асоцијација и се одговорни за различни гледишта во овој [[спорт]]: првенствено за судење на натпреварите на сумо-турнирите, но и за зачувување на професионалната сумо-култура, составување на ранг-листата ''[[банзуке]]'' и составување на дневниот распоред на борбите за време на турнирите. Гјоџите се сметаат за „неотуѓив дел од сумото“. Гјоџито е третиот учесник во сумо-борбата што се наоѓа внатре во просторот за борба (''дохјо''). Токму судијата им дава сигнал на борците за почеток на борбата, има право да ја прекине борбата, а на крајот со лепезата ''гумбаи'' покажува кон сумо-борецот што (според мислењето на судијата) победил. Своите денешни функции гјоџите ги добиле во XVI век, во епохата теншо. Од крајот на XVIII век, на гјоџите им биле доверени и верски функции — тие ги осветувале ''[[хеја|хејата]]'' (сумо-школите) пред почетокот на турнирот. == Историја == [[Податотека:Tachiawase and kazusashi.png|thumb|left|250px|Судиите ''татиавасе'' набљудуваат борба (средновековна графика).]] Судии во сумото постоеле долго пред појавата на статусот гјоџи. Почнувајќи од периодот хеиан, функцијата на набљудувачи на борбите ја извршувале царски чиновници познати како ''татиавасе'' (立合). Тие биле облечени како стрелци и носеле [[Лак (оружје)|лакови]] и [[Тул|тулови]]. ''Татиавасеата'' имале свои заменици — ''казусаши'' (数刺し), кои биле одговорни за посебен дневник во кој се запишувале резултатите од борбите. Од тоа време е познат судијата по име Шига-но-Сеирин, назначен од царот Шому. Овој судија ја основал една од првите познати династии на судии во сумото, а исто така се смета дека ги измислил и 48-те техники кимарите (зафати со кои сумо-борците ги победуваат противниците).<ref>{{Наведена книга|url=http://archive.org/details/sumofromritetosp0000cuyl|title=Sumo : from rite to sport|last=Internet Archive|first=P. L.|date=1979|publisher=New York : Weatherhill|isbn=978-0-8348-0145-5}}</ref> Во времето на владеењето на Шому се појавил и поимот гјоџи, но првично тоа не биле судии, туку административни чиновници што се занимавале со организациски прашања во сумото и со одредени дворски церемонии. Во периодот на Камакура (XII — XIV век), функциите на судии почнале да ги извршувале чиновници [[Самурај|самураи]]. Во периодот муромачи (XIV — XVI век), поимот гјоџи за првпат се поврзал со судењето — така почнале да ги нарекуваат чиновниците од самурајскиот сталеж што извршувале привремени судиски функции. Во [[1570]] г., [[Ода Нобунага]] за првпат назначил двајца [[Воин|воини]] од својата придружба на должноста гјоџи. Ним им била доверена организацијата на сумо-турнир. По ова, гјоџите почнале да ги обединуваат судиските и организаторските функции. [[Податотека:Oda Nobunaga sumo (gyoji).jpg|thumb|right|250px|Гјоџи (десно) како судија во епохата на Ода Нобунага.]] Почнувајќи од времето на [[Едо (период)|периодот едо]] (XVII век), сумото почнало да добива професионален карактер. Правото за негово организирање преминало кај најголемите феудалци — [[даимјо|даимјоата]]. Оттогаш почнал процесот на унификација на правилата и градење на строга хиерархија, што ги опфатило и судиите. Кај гјоџите се појавила церемонијална и одредена етикета, а во XVIII век на судиите им биле доверени и некои верски функции. Ова сериозно го подигнало статусот на гјоџите, поради што биле воведени посебни лиценци за оние што сакале да станат сумо-судии. Се појавиле цели династии на судии, како што е домот Јошида Цукаса. Нивното појавување било поврзано со стремежот на даимјо-владетелите да постават „свои“ судии на турнирите, кои би дејствувале во полза на борците од нивниот регион. Традицијата на наследни судии се проширила низ цела Јапонија. Кон крајот на XVIII век, кога во Јапонија доминирала Сумо-асоцијацијата од градот Едо, судискиот клан Јошида успеал да ги зацврсти своите положби во целата земја. Ова довело до признавање на традициите на судење воспоставени токму од семејството Јошида Цукаса, кои професионалното сумо ги почитува и денес. Овие традиции го вклучуваат носењето на церемонијално [[кимоно]] и употребата на специјалната лепеза ''гумбаи''. Со текот на времето, двете главни преостанати судиски семејства станале семејствата Кимура и Шикимори. == Имиња на судиите == Исто како и сумо-борците што користат ''[[шикона]]'', судиите во сумото исто така користат посебни псевдоними. Во денешно време е воспоставена традиција според која сите гјоџи како презиме го земаат или името '''Кимура''' (木村) или '''Шикимори''' (式守). Ова е во знак на почит кон двете влијателни судиски династии во сумото. Всушност, овие имиња функционираат како титули. На пример, по пензионирањето на 38-миот Кимура Шоносуке, неговото место ќе го заземе судијата што го носи името Шикимори Иносуке, но тој потоа ќе го смени името и ќе стане 39-тиот Кимура Шоносуке. Судиите ја избираат својата припадност кон еден од двата клана врз основа на претпочитаната традиција на судење, иако клановите не се еднакви — Кимура се сметаат за позначајни од Шикимори. Бројот на судии со презиме Кимура е речиси двојно поголем од оној со презиме Шикимори. Во 1720-тите години, кон тогаш доминантниот клан Јошида Цукаса се обратиле Кимура Шоносуке и Шикимори Годају. Тие добиле покровителство од Јошида и почнале да работат како судии во сумо-асоцијацијата во Едо. Кланот Шикимори бил основан од Исеноуми Годају, кој прво бил сумо-борец, а подоцна старешина (''тошијори''). Подоцна тој го сменил името во Шикимори Годају и станал родоначалник на судиската династија. Во денешно време, гјоџите можат да преминуваат од едното во другото семејство во зависност од напредокот во кариерата. Како што добиваат право да судат борби во повисоки дивизии, тие можат да ги преземат имињата на своите претходници од тие дивизии, што го подигнува нивниот статус. Двете судиски „семејства“ имаат сопствени традиции поврзани со држењето на лепезата ''гумбаи'': судиите Кимура ја држат лепезата со горниот дел од дланката свртен нагоре, додека судиите Шикимори ја држат обратно — со дланката свртена нагоре. == Напредување и рангови на судиите == Во Јапонската сумо-асоцијација може да има најмногу 45 гјоџи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.news-postseven.com/archives/20170306_498625.html?DETAIL|title=大相撲 行司は8階級、呼出は9階級あり定員は共に45人|work=NEWSポストセブン|language=ja|accessdate=2026-04-12}}</ref> Секој гјоџи е „припишан“ на една од сумо-школите (''[[хеја]]''). Максималниот број на судии што ги опслужуваат борбите на ''секитори'' (борците од двете највисоки дивизии макучи и џурјо) е 22. Не постојат барања за висината и тежината на судиите, но се смета дека се претпочитаат пониски и поситни гјоџи, бидејќи така се создава забележителен контраст со крупните сумо-борци. Многу гјоџи се поранешни сумо-борци што не успеале да постигнат големи успехи во професионалниот [[спорт]]. Кариерата на повеќето гјоџи започнува на 15–16 години, по завршувањето на средното образование. Почнувајќи од најниската дивизија ''џонокучи'', судиите напредуваат низ скалилата на кариерата, чиј врв е рангот ''тате-гјоџи'' во дивизијата макучи. Гјоџите се пензионираат на 65-годишна возраст. Тековната хиерархија на рангови кај судиите е следнава (од највисок кон најнизок): * '''тате-гјоџи''' (главен судија); * '''санјаку-гјоџи''' (суди борби меѓу борците од рангот ''санјаку''); * '''макучи-гјоџи''' (суди борби на редовните борци во највисоката дивизија); * '''џурјо-гјоџи''' (суди борби во втората дивизија); * '''макушита-гјоџи''' (трета дивизија); * '''сандаме-гјоџи''' (четврта дивизија); * '''џонидан-гјоџи''' (петта дивизија); * '''џонокучи-гјоџи''' (шеста, најниска дивизија). Одлуката за унапредување на судиите обично се носи еднаш годишно по септемврискиот турнир. За напредување се важни точноста во одлуките, јасноста и јачината на гласот, како и работната етика. Често се земаат предвид и вештините за [[калиграфија]], брзината на движење во рингот и способноста за дејствување во спорни ситуации. Доколку судијата често носи одлуки што подоцна се поништени од конзилиумот на судиите (''моно-и''), шансите за негово унапредување се мали. Платата на гјоџите зависи од нивниот ранг. Повисоките рангови можат да заработат меѓу 400 и 500 илјади јапонски [[Јен|јени]] месечно. Како што се качуваат по хиерархијата, бројот на натпревари што ги судат се намалува. Додека младите судии можат да судат и до 10 борби дневно, главен судија (''тате-гјоџи'') обично суди само една — последната и најважна борба на денот. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{commons category|Gyōji}} *[https://www.sumo.or.jp/IrohaKyokaiMember/gyoji/ List of current {{transliteration|ja|gyōji}} at the Japan Sumo Association site] (in Japanese) *[http://tsubotaa.la.coocan.jp/binran/binran_g.html List of expressions and shouts used by {{transliteration|ja|gyōji}} in the ring] *{{YouTube|id=96BVBRP25dk}}—[[Hiro Morita#Sumo Prime Time|Sumo Prime Time]] {{transliteration|ja|gyōji}} episode *{{cite magazine |last=Terauchi |first=Eiichi |title=第18回 大相撲立行司 式守伊之助さん |trans-title=A sumo referee Shikimori Inosuke |url=https://www.j-n.co.jp/kyouiku/link/michi/18/no18.html |magazine=Career Guidance |issue=18 |date=March 2001 |publisher=Japan Career Guidance Association |access-date=30 November 2024 |language=ja}} – an interview with the 30th Kimura Shōnosuke (then the 31st Shikimori Inosuke) {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Сумо]] [[Категорија:Јапонски поими]] [[Категорија:Спортски судии]] d3az6ffotweqyo11lwzvurn6oyq89zc 5538083 5538082 2026-04-12T13:50:11Z Andrew012p 85224 /* Надворешни врски */ 5538083 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Sumo4-vi.jpg|thumb|200px|Еден од ''гјоџите'', 33-тиот Кимура Шоносуке, во целосна традиционална судиска облека.]] '''Гјоџи''' ({{Langx|ja|行司}}, дословно: ''управувач со работите'') — судија во професионалното [[сумо]]. Судиите се вработени во Јапонската сумо-асоцијација и се одговорни за различни гледишта во овој [[спорт]]: првенствено за судење на натпреварите на сумо-турнирите, но и за зачувување на професионалната сумо-култура, составување на ранг-листата ''[[банзуке]]'' и составување на дневниот распоред на борбите за време на турнирите. Гјоџите се сметаат за „неотуѓив дел од сумото“. Гјоџито е третиот учесник во сумо-борбата што се наоѓа внатре во просторот за борба (''дохјо''). Токму судијата им дава сигнал на борците за почеток на борбата, има право да ја прекине борбата, а на крајот со лепезата ''гумбаи'' покажува кон сумо-борецот што (според мислењето на судијата) победил. Своите денешни функции гјоџите ги добиле во XVI век, во епохата теншо. Од крајот на XVIII век, на гјоџите им биле доверени и верски функции — тие ги осветувале ''[[хеја|хејата]]'' (сумо-школите) пред почетокот на турнирот. == Историја == [[Податотека:Tachiawase and kazusashi.png|thumb|left|250px|Судиите ''татиавасе'' набљудуваат борба (средновековна графика).]] Судии во сумото постоеле долго пред појавата на статусот гјоџи. Почнувајќи од периодот хеиан, функцијата на набљудувачи на борбите ја извршувале царски чиновници познати како ''татиавасе'' (立合). Тие биле облечени како стрелци и носеле [[Лак (оружје)|лакови]] и [[Тул|тулови]]. ''Татиавасеата'' имале свои заменици — ''казусаши'' (数刺し), кои биле одговорни за посебен дневник во кој се запишувале резултатите од борбите. Од тоа време е познат судијата по име Шига-но-Сеирин, назначен од царот Шому. Овој судија ја основал една од првите познати династии на судии во сумото, а исто така се смета дека ги измислил и 48-те техники кимарите (зафати со кои сумо-борците ги победуваат противниците).<ref>{{Наведена книга|url=http://archive.org/details/sumofromritetosp0000cuyl|title=Sumo : from rite to sport|last=Internet Archive|first=P. L.|date=1979|publisher=New York : Weatherhill|isbn=978-0-8348-0145-5}}</ref> Во времето на владеењето на Шому се појавил и поимот гјоџи, но првично тоа не биле судии, туку административни чиновници што се занимавале со организациски прашања во сумото и со одредени дворски церемонии. Во периодот на Камакура (XII — XIV век), функциите на судии почнале да ги извршувале чиновници [[Самурај|самураи]]. Во периодот муромачи (XIV — XVI век), поимот гјоџи за првпат се поврзал со судењето — така почнале да ги нарекуваат чиновниците од самурајскиот сталеж што извршувале привремени судиски функции. Во [[1570]] г., [[Ода Нобунага]] за првпат назначил двајца [[Воин|воини]] од својата придружба на должноста гјоџи. Ним им била доверена организацијата на сумо-турнир. По ова, гјоџите почнале да ги обединуваат судиските и организаторските функции. [[Податотека:Oda Nobunaga sumo (gyoji).jpg|thumb|right|250px|Гјоџи (десно) како судија во епохата на Ода Нобунага.]] Почнувајќи од времето на [[Едо (период)|периодот едо]] (XVII век), сумото почнало да добива професионален карактер. Правото за негово организирање преминало кај најголемите феудалци — [[даимјо|даимјоата]]. Оттогаш почнал процесот на унификација на правилата и градење на строга хиерархија, што ги опфатило и судиите. Кај гјоџите се појавила церемонијална и одредена етикета, а во XVIII век на судиите им биле доверени и некои верски функции. Ова сериозно го подигнало статусот на гјоџите, поради што биле воведени посебни лиценци за оние што сакале да станат сумо-судии. Се појавиле цели династии на судии, како што е домот Јошида Цукаса. Нивното појавување било поврзано со стремежот на даимјо-владетелите да постават „свои“ судии на турнирите, кои би дејствувале во полза на борците од нивниот регион. Традицијата на наследни судии се проширила низ цела Јапонија. Кон крајот на XVIII век, кога во Јапонија доминирала Сумо-асоцијацијата од градот Едо, судискиот клан Јошида успеал да ги зацврсти своите положби во целата земја. Ова довело до признавање на традициите на судење воспоставени токму од семејството Јошида Цукаса, кои професионалното сумо ги почитува и денес. Овие традиции го вклучуваат носењето на церемонијално [[кимоно]] и употребата на специјалната лепеза ''гумбаи''. Со текот на времето, двете главни преостанати судиски семејства станале семејствата Кимура и Шикимори. == Имиња на судиите == Исто како и сумо-борците што користат ''[[шикона]]'', судиите во сумото исто така користат посебни псевдоними. Во денешно време е воспоставена традиција според која сите гјоџи како презиме го земаат или името '''Кимура''' (木村) или '''Шикимори''' (式守). Ова е во знак на почит кон двете влијателни судиски династии во сумото. Всушност, овие имиња функционираат како титули. На пример, по пензионирањето на 38-миот Кимура Шоносуке, неговото место ќе го заземе судијата што го носи името Шикимори Иносуке, но тој потоа ќе го смени името и ќе стане 39-тиот Кимура Шоносуке. Судиите ја избираат својата припадност кон еден од двата клана врз основа на претпочитаната традиција на судење, иако клановите не се еднакви — Кимура се сметаат за позначајни од Шикимори. Бројот на судии со презиме Кимура е речиси двојно поголем од оној со презиме Шикимори. Во 1720-тите години, кон тогаш доминантниот клан Јошида Цукаса се обратиле Кимура Шоносуке и Шикимори Годају. Тие добиле покровителство од Јошида и почнале да работат како судии во сумо-асоцијацијата во Едо. Кланот Шикимори бил основан од Исеноуми Годају, кој прво бил сумо-борец, а подоцна старешина (''тошијори''). Подоцна тој го сменил името во Шикимори Годају и станал родоначалник на судиската династија. Во денешно време, гјоџите можат да преминуваат од едното во другото семејство во зависност од напредокот во кариерата. Како што добиваат право да судат борби во повисоки дивизии, тие можат да ги преземат имињата на своите претходници од тие дивизии, што го подигнува нивниот статус. Двете судиски „семејства“ имаат сопствени традиции поврзани со држењето на лепезата ''гумбаи'': судиите Кимура ја држат лепезата со горниот дел од дланката свртен нагоре, додека судиите Шикимори ја држат обратно — со дланката свртена нагоре. == Напредување и рангови на судиите == Во Јапонската сумо-асоцијација може да има најмногу 45 гјоџи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.news-postseven.com/archives/20170306_498625.html?DETAIL|title=大相撲 行司は8階級、呼出は9階級あり定員は共に45人|work=NEWSポストセブン|language=ja|accessdate=2026-04-12}}</ref> Секој гјоџи е „припишан“ на една од сумо-школите (''[[хеја]]''). Максималниот број на судии што ги опслужуваат борбите на ''секитори'' (борците од двете највисоки дивизии макучи и џурјо) е 22. Не постојат барања за висината и тежината на судиите, но се смета дека се претпочитаат пониски и поситни гјоџи, бидејќи така се создава забележителен контраст со крупните сумо-борци. Многу гјоџи се поранешни сумо-борци што не успеале да постигнат големи успехи во професионалниот [[спорт]]. Кариерата на повеќето гјоџи започнува на 15–16 години, по завршувањето на средното образование. Почнувајќи од најниската дивизија ''џонокучи'', судиите напредуваат низ скалилата на кариерата, чиј врв е рангот ''тате-гјоџи'' во дивизијата макучи. Гјоџите се пензионираат на 65-годишна возраст. Тековната хиерархија на рангови кај судиите е следнава (од највисок кон најнизок): * '''тате-гјоџи''' (главен судија); * '''санјаку-гјоџи''' (суди борби меѓу борците од рангот ''санјаку''); * '''макучи-гјоџи''' (суди борби на редовните борци во највисоката дивизија); * '''џурјо-гјоџи''' (суди борби во втората дивизија); * '''макушита-гјоџи''' (трета дивизија); * '''сандаме-гјоџи''' (четврта дивизија); * '''џонидан-гјоџи''' (петта дивизија); * '''џонокучи-гјоџи''' (шеста, најниска дивизија). Одлуката за унапредување на судиите обично се носи еднаш годишно по септемврискиот турнир. За напредување се важни точноста во одлуките, јасноста и јачината на гласот, како и работната етика. Често се земаат предвид и вештините за [[калиграфија]], брзината на движење во рингот и способноста за дејствување во спорни ситуации. Доколку судијата често носи одлуки што подоцна се поништени од конзилиумот на судиите (''моно-и''), шансите за негово унапредување се мали. Платата на гјоџите зависи од нивниот ранг. Повисоките рангови можат да заработат меѓу 400 и 500 илјади јапонски [[Јен|јени]] месечно. Како што се качуваат по хиерархијата, бројот на натпревари што ги судат се намалува. Додека младите судии можат да судат и до 10 борби дневно, главен судија (''тате-гјоџи'') обично суди само една — последната и најважна борба на денот. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{commons category|Gyōji}} *[https://www.sumo.or.jp/IrohaKyokaiMember/gyoji/ List of current {{transliteration|ja|gyōji}} at the Japan Sumo Association site] (јапонски) *[http://tsubotaa.la.coocan.jp/binran/binran_g.html List of expressions and shouts used by {{transliteration|ja|gyōji}} in the ring] *{{YouTube|id=96BVBRP25dk}}—[[Hiro Morita#Sumo Prime Time|Sumo Prime Time]] {{transliteration|ja|gyōji}} episode *{{cite magazine |last=Terauchi |first=Eiichi |title=第18回 大相撲立行司 式守伊之助さん |trans-title=A sumo referee Shikimori Inosuke |url=https://www.j-n.co.jp/kyouiku/link/michi/18/no18.html |magazine=Career Guidance |issue=18 |date=March 2001 |publisher=Japan Career Guidance Association |access-date=30 November 2024 |language=ja}} – an interview with the 30th Kimura Shōnosuke (then the 31st Shikimori Inosuke) {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Сумо]] [[Категорија:Јапонски поими]] [[Категорија:Спортски судии]] ene9yia0z4ihyz8rrure3llb0mpt76m 5538089 5538083 2026-04-12T14:27:30Z Andrew012p 85224 5538089 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Sumo4-vi.jpg|thumb|200px|Еден од гјоџите, 33-тиот Кимура Шоносуке, во целосна традиционална судиска облека.]] '''Гјоџи''' ({{Langx|ja|行司}}, дословно: ''управувач со работите'') — судија во професионалното [[сумо]]. Судиите се вработени во Јапонската сумо-асоцијација и се одговорни за различни гледишта во овој [[спорт]]: првенствено за судење на натпреварите на сумо-турнирите, но и за зачувување на професионалната сумо-култура, составување на ранг-листата ''[[банзуке]]'' и составување на дневниот распоред на борбите за време на турнирите. Гјоџите се сметаат за „неотуѓив дел од сумото“. Гјоџито е третиот учесник во сумо-борбата што се наоѓа внатре во просторот за борба (''дохјо''). Токму судијата им дава сигнал на борците за почеток на борбата, има право да ја прекине борбата, а на крајот со лепезата ''гумбаи'' покажува кон сумо-борецот што (според мислењето на судијата) победил. Своите денешни функции гјоџите ги добиле во XVI век, во епохата теншо. Од крајот на XVIII век, на гјоџите им биле доверени и верски функции — тие ги осветувале ''[[хеја|хејата]]'' (сумо-школите) пред почетокот на турнирот. == Историја == [[Податотека:Tachiawase and kazusashi.png|thumb|left|250px|Судиите ''татиавасе'' набљудуваат борба (средновековна графика).]] Судии во сумото постоеле долго пред појавата на статусот гјоџи. Почнувајќи од периодот хеиан, функцијата на набљудувачи на борбите ја извршувале царски чиновници познати како ''татиавасе'' (立合). Тие биле облечени како стрелци и носеле [[Лак (оружје)|лакови]] и [[Тул|тулови]]. ''Татиавасеата'' имале свои заменици — ''казусаши'' (数刺し), кои биле одговорни за посебен дневник во кој се запишувале резултатите од борбите. Од тоа време е познат судијата по име Шига-но-Сеирин, назначен од царот Шому. Овој судија ја основал една од првите познати династии на судии во сумото, а исто така се смета дека ги измислил и 48-те техники кимарите (зафати со кои сумо-борците ги победуваат противниците).<ref>{{Наведена книга|url=http://archive.org/details/sumofromritetosp0000cuyl|title=Sumo : from rite to sport|last=Internet Archive|first=P. L.|date=1979|publisher=New York : Weatherhill|isbn=978-0-8348-0145-5}}</ref> Во времето на владеењето на Шому се појавил и поимот гјоџи, но првично тоа не биле судии, туку административни чиновници што се занимавале со организациски прашања во сумото и со одредени дворски церемонии. Во периодот на Камакура (XII — XIV век), функциите на судии почнале да ги извршувале чиновници [[Самурај|самураи]]. Во периодот муромачи (XIV — XVI век), поимот гјоџи за првпат се поврзал со судењето — така почнале да ги нарекуваат чиновниците од самурајскиот сталеж што извршувале привремени судиски функции. Во [[1570]] г., [[Ода Нобунага]] за првпат назначил двајца [[Воин|воини]] од својата придружба на должноста гјоџи. Ним им била доверена организацијата на сумо-турнир. По ова, гјоџите почнале да ги обединуваат судиските и организаторските функции. [[Податотека:Oda Nobunaga sumo (gyoji).jpg|thumb|right|250px|Гјоџи (десно) како судија во епохата на Ода Нобунага.]] Почнувајќи од времето на [[Едо (период)|периодот едо]] (XVII век), сумото почнало да добива професионален карактер. Правото за негово организирање преминало кај најголемите феудалци — [[даимјо|даимјоата]]. Оттогаш почнал процесот на унификација на правилата и градење на строга хиерархија, што ги опфатило и судиите. Кај гјоџите се појавила церемонијална и одредена етикета, а во XVIII век на судиите им биле доверени и некои верски функции. Ова сериозно го подигнало статусот на гјоџите, поради што биле воведени посебни лиценци за оние што сакале да станат сумо-судии. Се појавиле цели династии на судии, како што е домот Јошида Цукаса. Нивното појавување било поврзано со стремежот на даимјо-владетелите да постават „свои“ судии на турнирите, кои би дејствувале во полза на борците од нивниот регион. Традицијата на наследни судии се проширила низ цела Јапонија. Кон крајот на XVIII век, кога во Јапонија доминирала Сумо-асоцијацијата од градот Едо, судискиот клан Јошида успеал да ги зацврсти своите положби во целата земја. Ова довело до признавање на традициите на судење воспоставени токму од семејството Јошида Цукаса, кои професионалното сумо ги почитува и денес. Овие традиции го вклучуваат носењето на церемонијално [[кимоно]] и употребата на специјалната лепеза ''гумбаи''. Со текот на времето, двете главни преостанати судиски семејства станале семејствата Кимура и Шикимори. == Имиња на судиите == Исто како и сумо-борците што користат ''[[шикона]]'', судиите во сумото исто така користат посебни псевдоними. Во денешно време е воспоставена традиција според која сите гјоџи како презиме го земаат или името '''Кимура''' (木村) или '''Шикимори''' (式守). Ова е во знак на почит кон двете влијателни судиски династии во сумото. Всушност, овие имиња функционираат како титули. На пример, по пензионирањето на 38-миот Кимура Шоносуке, неговото место ќе го заземе судијата што го носи името Шикимори Иносуке, но тој потоа ќе го смени името и ќе стане 39-тиот Кимура Шоносуке. Судиите ја избираат својата припадност кон еден од двата клана врз основа на претпочитаната традиција на судење, иако клановите не се еднакви — Кимура се сметаат за позначајни од Шикимори. Бројот на судии со презиме Кимура е речиси двојно поголем од оној со презиме Шикимори. Во 1720-тите години, кон тогаш доминантниот клан Јошида Цукаса се обратиле Кимура Шоносуке и Шикимори Годају. Тие добиле покровителство од Јошида и почнале да работат како судии во сумо-асоцијацијата во Едо. Кланот Шикимори бил основан од Исеноуми Годају, кој прво бил сумо-борец, а подоцна старешина (''тошијори''). Подоцна тој го сменил името во Шикимори Годају и станал родоначалник на судиската династија. Во денешно време, гјоџите можат да преминуваат од едното во другото семејство во зависност од напредокот во кариерата. Како што добиваат право да судат борби во повисоки дивизии, тие можат да ги преземат имињата на своите претходници од тие дивизии, што го подигнува нивниот статус. Двете судиски „семејства“ имаат сопствени традиции поврзани со држењето на лепезата ''гумбаи'': судиите Кимура ја држат лепезата со горниот дел од дланката свртен нагоре, додека судиите Шикимори ја држат обратно — со дланката свртена нагоре. == Напредување и рангови на судиите == Во Јапонската сумо-асоцијација може да има најмногу 45 гјоџи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.news-postseven.com/archives/20170306_498625.html?DETAIL|title=大相撲 行司は8階級、呼出は9階級あり定員は共に45人|work=NEWSポストセブン|language=ja|accessdate=2026-04-12}}</ref> Секој гјоџи е „припишан“ на една од сумо-школите (''[[хеја]]''). Максималниот број на судии што ги опслужуваат борбите на ''секитори'' (борците од двете највисоки дивизии макучи и џурјо) е 22. Не постојат барања за висината и тежината на судиите, но се смета дека се претпочитаат пониски и поситни гјоџи, бидејќи така се создава забележителен контраст со крупните сумо-борци. Многу гјоџи се поранешни сумо-борци што не успеале да постигнат големи успехи во професионалниот [[спорт]]. Кариерата на повеќето гјоџи започнува на 15–16 години, по завршувањето на средното образование. Почнувајќи од најниската дивизија ''џонокучи'', судиите напредуваат низ скалилата на кариерата, чиј врв е рангот ''тате-гјоџи'' во дивизијата макучи. Гјоџите се пензионираат на 65-годишна возраст. Тековната хиерархија на рангови кај судиите е следнава (од највисок кон најнизок): * '''тате-гјоџи''' (главен судија); * '''санјаку-гјоџи''' (суди борби меѓу борците од рангот ''санјаку''); * '''макучи-гјоџи''' (суди борби на редовните борци во највисоката дивизија); * '''џурјо-гјоџи''' (суди борби во втората дивизија); * '''макушита-гјоџи''' (трета дивизија); * '''сандаме-гјоџи''' (четврта дивизија); * '''џонидан-гјоџи''' (петта дивизија); * '''џонокучи-гјоџи''' (шеста, најниска дивизија). Одлуката за унапредување на судиите обично се носи еднаш годишно по септемврискиот турнир. За напредување се важни точноста во одлуките, јасноста и јачината на гласот, како и работната етика. Често се земаат предвид и вештините за [[калиграфија]], брзината на движење во рингот и способноста за дејствување во спорни ситуации. Доколку судијата често носи одлуки што подоцна се поништени од конзилиумот на судиите (''моно-и''), шансите за негово унапредување се мали. Платата на гјоџите зависи од нивниот ранг. Повисоките рангови можат да заработат меѓу 400 и 500 илјади јапонски [[Јен|јени]] месечно. Како што се качуваат по хиерархијата, бројот на натпревари што ги судат се намалува. Додека младите судии можат да судат и до 10 борби дневно, главен судија (''тате-гјоџи'') обично суди само една — последната и најважна борба на денот. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{commons category|Gyōji}} *[https://www.sumo.or.jp/IrohaKyokaiMember/gyoji/ List of current {{transliteration|ja|gyōji}} at the Japan Sumo Association site] (јапонски) *[http://tsubotaa.la.coocan.jp/binran/binran_g.html List of expressions and shouts used by {{transliteration|ja|gyōji}} in the ring] *{{YouTube|id=96BVBRP25dk}}—[[Hiro Morita#Sumo Prime Time|Sumo Prime Time]] {{transliteration|ja|gyōji}} episode *{{cite magazine |last=Terauchi |first=Eiichi |title=第18回 大相撲立行司 式守伊之助さん |trans-title=A sumo referee Shikimori Inosuke |url=https://www.j-n.co.jp/kyouiku/link/michi/18/no18.html |magazine=Career Guidance |issue=18 |date=March 2001 |publisher=Japan Career Guidance Association |access-date=30 November 2024 |language=ja}} – an interview with the 30th Kimura Shōnosuke (then the 31st Shikimori Inosuke) {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Сумо]] [[Категорија:Јапонски поими]] [[Категорија:Спортски судии]] hofaz6v7559n4obgylgldajz3tftpax 5538100 5538089 2026-04-12T16:59:46Z Andrew012p 85224 5538100 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Sumo4-vi.jpg|thumb|200px|Еден од гјоџите, 33-тиот Кимура Шоносуке, во целосна традиционална судиска облека.]] '''Гјоџи'''<ref>Според македонската транскрипција за јапонски јазик, погрешно е „'''ѓоџи'''“.</ref> ({{Langx|ja|行司}}, дословно: ''управувач со работите'') — судија во професионалното [[сумо]]. Судиите се вработени во Јапонската сумо-асоцијација и се одговорни за различни гледишта во овој [[спорт]]: првенствено за судење на натпреварите на сумо-турнирите, но и за зачувување на професионалната сумо-култура, составување на ранг-листата ''[[банзуке]]'' и составување на дневниот распоред на борбите за време на турнирите. Гјоџите се сметаат за „неотуѓив дел од сумото“. Гјоџито е третиот учесник во сумо-борбата што се наоѓа внатре во просторот за борба (''дохјо''). Токму судијата им дава сигнал на борците за почеток на борбата, има право да ја прекине борбата, а на крајот со лепезата ''гумбаи'' покажува кон сумо-борецот што (според мислењето на судијата) победил. Своите денешни функции гјоџите ги добиле во XVI век, во епохата теншо. Од крајот на XVIII век, на гјоџите им биле доверени и верски функции — тие ги осветувале ''[[хеја|хејата]]'' (сумо-школите) пред почетокот на турнирот. == Историја == [[Податотека:Tachiawase and kazusashi.png|thumb|left|250px|Судиите ''татиавасе'' набљудуваат борба (средновековна графика).]] Судии во сумото постоеле долго пред појавата на статусот гјоџи. Почнувајќи од периодот хеиан, функцијата на набљудувачи на борбите ја извршувале царски чиновници познати како ''татиавасе'' (立合). Тие биле облечени како стрелци и носеле [[Лак (оружје)|лакови]] и [[Тул|тулови]]. ''Татиавасеата'' имале свои заменици — ''казусаши'' (数刺し), кои биле одговорни за посебен дневник во кој се запишувале резултатите од борбите. Од тоа време е познат судијата по име Шига-но-Сеирин, назначен од царот Шому. Овој судија ја основал една од првите познати династии на судии во сумото, а исто така се смета дека ги измислил и 48-те техники кимарите (зафати со кои сумо-борците ги победуваат противниците).<ref>{{Наведена книга|url=http://archive.org/details/sumofromritetosp0000cuyl|title=Sumo : from rite to sport|last=Internet Archive|first=P. L.|date=1979|publisher=New York : Weatherhill|isbn=978-0-8348-0145-5}}</ref> Во времето на владеењето на Шому се појавил и поимот гјоџи, но првично тоа не биле судии, туку административни чиновници што се занимавале со организациски прашања во сумото и со одредени дворски церемонии. Во периодот на Камакура (XII — XIV век), функциите на судии почнале да ги извршувале чиновници [[Самурај|самураи]]. Во периодот муромачи (XIV — XVI век), поимот гјоџи за првпат се поврзал со судењето — така почнале да ги нарекуваат чиновниците од самурајскиот сталеж што извршувале привремени судиски функции. Во [[1570]] г., [[Ода Нобунага]] за првпат назначил двајца [[Воин|воини]] од својата придружба на должноста гјоџи. Ним им била доверена организацијата на сумо-турнир. По ова, гјоџите почнале да ги обединуваат судиските и организаторските функции. [[Податотека:Oda Nobunaga sumo (gyoji).jpg|thumb|right|250px|Гјоџи (десно) како судија во епохата на Ода Нобунага.]] Почнувајќи од времето на [[Едо (период)|периодот едо]] (XVII век), сумото почнало да добива професионален карактер. Правото за негово организирање преминало кај најголемите феудалци — [[даимјо|даимјоата]]. Оттогаш почнал процесот на унификација на правилата и градење на строга хиерархија, што ги опфатило и судиите. Кај гјоџите се појавила церемонијална и одредена етикета, а во XVIII век на судиите им биле доверени и некои верски функции. Ова сериозно го подигнало статусот на гјоџите, поради што биле воведени посебни лиценци за оние што сакале да станат сумо-судии. Се појавиле цели династии на судии, како што е домот Јошида Цукаса. Нивното појавување било поврзано со стремежот на даимјо-владетелите да постават „свои“ судии на турнирите, кои би дејствувале во полза на борците од нивниот регион. Традицијата на наследни судии се проширила низ цела Јапонија. Кон крајот на XVIII век, кога во Јапонија доминирала Сумо-асоцијацијата од градот Едо, судискиот клан Јошида успеал да ги зацврсти своите положби во целата земја. Ова довело до признавање на традициите на судење воспоставени токму од семејството Јошида Цукаса, кои професионалното сумо ги почитува и денес. Овие традиции го вклучуваат носењето на церемонијално [[кимоно]] и употребата на специјалната лепеза ''гумбаи''. Со текот на времето, двете главни преостанати судиски семејства станале семејствата Кимура и Шикимори. == Имиња на судиите == Исто како и сумо-борците што користат ''[[шикона]]'', судиите во сумото исто така користат посебни псевдоними. Во денешно време е воспоставена традиција според која сите гјоџи како презиме го земаат или името '''Кимура''' (木村) или '''Шикимори''' (式守). Ова е во знак на почит кон двете влијателни судиски династии во сумото. Всушност, овие имиња функционираат како титули. На пример, по пензионирањето на 38-миот Кимура Шоносуке, неговото место ќе го заземе судијата што го носи името Шикимори Иносуке, но тој потоа ќе го смени името и ќе стане 39-тиот Кимура Шоносуке. Судиите ја избираат својата припадност кон еден од двата клана врз основа на претпочитаната традиција на судење, иако клановите не се еднакви — Кимура се сметаат за позначајни од Шикимори. Бројот на судии со презиме Кимура е речиси двојно поголем од оној со презиме Шикимори. Во 1720-тите години, кон тогаш доминантниот клан Јошида Цукаса се обратиле Кимура Шоносуке и Шикимори Годају. Тие добиле покровителство од Јошида и почнале да работат како судии во сумо-асоцијацијата во Едо. Кланот Шикимори бил основан од Исеноуми Годају, кој прво бил сумо-борец, а подоцна старешина (''тошијори''). Подоцна тој го сменил името во Шикимори Годају и станал родоначалник на судиската династија. Во денешно време, гјоџите можат да преминуваат од едното во другото семејство во зависност од напредокот во кариерата. Како што добиваат право да судат борби во повисоки дивизии, тие можат да ги преземат имињата на своите претходници од тие дивизии, што го подигнува нивниот статус. Двете судиски „семејства“ имаат сопствени традиции поврзани со држењето на лепезата ''гумбаи'': судиите Кимура ја држат лепезата со горниот дел од дланката свртен нагоре, додека судиите Шикимори ја држат обратно — со дланката свртена нагоре. == Напредување и рангови на судиите == Во Јапонската сумо-асоцијација може да има најмногу 45 гјоџи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.news-postseven.com/archives/20170306_498625.html?DETAIL|title=大相撲 行司は8階級、呼出は9階級あり定員は共に45人|work=NEWSポストセブン|language=ja|accessdate=2026-04-12}}</ref> Секој гјоџи е „припишан“ на една од сумо-школите (''[[хеја]]''). Максималниот број на судии што ги опслужуваат борбите на ''секитори'' (борците од двете највисоки дивизии макучи и џурјо) е 22. Не постојат барања за висината и тежината на судиите, но се смета дека се претпочитаат пониски и поситни гјоџи, бидејќи така се создава забележителен контраст со крупните сумо-борци. Многу гјоџи се поранешни сумо-борци што не успеале да постигнат големи успехи во професионалниот [[спорт]]. Кариерата на повеќето гјоџи започнува на 15–16 години, по завршувањето на средното образование. Почнувајќи од најниската дивизија ''џонокучи'', судиите напредуваат низ скалилата на кариерата, чиј врв е рангот ''тате-гјоџи'' во дивизијата макучи. Гјоџите се пензионираат на 65-годишна возраст. Тековната хиерархија на рангови кај судиите е следнава (од највисок кон најнизок): * '''тате-гјоџи''' (главен судија); * '''санјаку-гјоџи''' (суди борби меѓу борците од рангот ''санјаку''); * '''макучи-гјоџи''' (суди борби на редовните борци во највисоката дивизија); * '''џурјо-гјоџи''' (суди борби во втората дивизија); * '''макушита-гјоџи''' (трета дивизија); * '''сандаме-гјоџи''' (четврта дивизија); * '''џонидан-гјоџи''' (петта дивизија); * '''џонокучи-гјоџи''' (шеста, најниска дивизија). Одлуката за унапредување на судиите обично се носи еднаш годишно по септемврискиот турнир. За напредување се важни точноста во одлуките, јасноста и јачината на гласот, како и работната етика. Често се земаат предвид и вештините за [[калиграфија]], брзината на движење во рингот и способноста за дејствување во спорни ситуации. Доколку судијата често носи одлуки што подоцна се поништени од конзилиумот на судиите (''моно-и''), шансите за негово унапредување се мали. Платата на гјоџите зависи од нивниот ранг. Повисоките рангови можат да заработат меѓу 400 и 500 илјади јапонски [[Јен|јени]] месечно. Како што се качуваат по хиерархијата, бројот на натпревари што ги судат се намалува. Додека младите судии можат да судат и до 10 борби дневно, главен судија (''тате-гјоџи'') обично суди само една — последната и најважна борба на денот. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{commons category|Gyōji}} *[https://www.sumo.or.jp/IrohaKyokaiMember/gyoji/ List of current {{transliteration|ja|gyōji}} at the Japan Sumo Association site] (јапонски) *[http://tsubotaa.la.coocan.jp/binran/binran_g.html List of expressions and shouts used by {{transliteration|ja|gyōji}} in the ring] *{{YouTube|id=96BVBRP25dk}}—[[Hiro Morita#Sumo Prime Time|Sumo Prime Time]] {{transliteration|ja|gyōji}} episode *{{cite magazine |last=Terauchi |first=Eiichi |title=第18回 大相撲立行司 式守伊之助さん |trans-title=A sumo referee Shikimori Inosuke |url=https://www.j-n.co.jp/kyouiku/link/michi/18/no18.html |magazine=Career Guidance |issue=18 |date=March 2001 |publisher=Japan Career Guidance Association |access-date=30 November 2024 |language=ja}} – an interview with the 30th Kimura Shōnosuke (then the 31st Shikimori Inosuke) {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Сумо]] [[Категорија:Јапонски поими]] [[Категорија:Спортски судии]] n8jfc5e2ca1egb6dtejo2rswloi12g8 1 1391311 5538081 2026-04-12T13:46:19Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{СЗР}} 5538081 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1391312 5538086 2026-04-12T14:24:03Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: [[Податотека:Quiver and arrows Russia 17c GIM.jpg|мини|409x409пкс|Тул со стрели, Русија, XVII век]] '''Тул''' — чанта во облик на кутија или цилиндар направена од [[кожа]], дрво и/или ткаенина, која ја користат стрелците за пренесување на [[Стрела|стрели]], проектили, пикада или... 5538086 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Quiver and arrows Russia 17c GIM.jpg|мини|409x409пкс|Тул со стрели, Русија, XVII век]] '''Тул''' — чанта во облик на кутија или цилиндар направена од [[кожа]], дрво и/или ткаенина, која ја користат стрелците за пренесување на [[Стрела|стрели]], проектили, пикада или кратки копја, овозможувајќи им лесен и брз пристап до нив.<ref>{{ДРМЈ|тул}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|тул}}</ref> Неговата употреба е документирана уште од праисторијата, а најстариот примерок за кој се знае е пронајден заедно со [[Еци]] — природна [[мумија]] на човек што живеел околу 3300 г. пр. н .е. Неговиот тул бил направен од срнечка кожа и содржел четиринаесет стрели, од кои само две биле целосно завршени и подготвени за истрел. Тулот обично се носи на грбот за да му се овозможи на стрелецот слобода на движење и истовремена достапност до проектилите, но често се носи и на појасот. За време на битките во антиката, формациите на стрелци често ги забивале стрелите во земјата непосредно пред нив, со цел пристапот до нив да биде уште побрз. == Видови тулови == === Тул за појас === Најчестиот стил на тул е рамен или цилиндричен сад што виси на појасот. Се среќава во многу култури, од Северна Америка до [[Народна Република Кина|Кина]]. Постојат многу варијанти на овој тип, како што се навалување нанапред или наназад, и носење на страната на доминантната рака, на спротивната страна или на долниот дел од грбот. Некои варијанти ја опфаќаат речиси целата стрела, додека минималистичките „џебни тулови“ се состојат од малку повеќе од мала цврста торбичка што ги покрива само првите неколку сантиметри. Таписеријата од Баје покажува дека повеќето стрелци во Средновековна Европа користеле вакви тулови за појас. === Тул за грб === [[Податотека:7333 - Piraeus Arch. Museum, Athens - Artemis - Photo by Giovanni Dall'Orto, Nov 14 2009.jpg|thumb|Ремен во форма на Y за тул на грб се појавува на оваа бронзена статуа на [[Артемида]], грчка божица на ловот, од средината на IV век пр. н. е.|лево]] Туловите за грб се прицврстени на грбот на стрелецот со кожни ремени, при што краевите на стрелите (засеците) штрчат над рамото на доминантната рака. Стрелите можат брзо да се извлечат за врвот. Овој стил го користеле домородните народи во Северна Америка и Африка, а исто така бил вообичаен во релјефите на Стара [[Асирија]]. Тие се користеле и во [[Стара Грција]] и често се појавуваат во скулптурите на [[Артемида]]. Иако е популарен во филмовите и уметноста на XX век поради приказите на средновековни ликови (како [[Робин Худ]]), овој стил на тул ретко се користел во Средновековна Европа. === Тул за земја === Тул за земја се користи и за гаѓање во цел и за војна кога стрелецот пука од фиксно место. Тие можат да бидат едноставни колци во земјата со прстен на врвот за држење на стрелите, или поелаборирани дизајни што ги држат стрелите на дофат без стрелецот да мора да се наведнува за да ги извлече. === Тул за лак === Како современ изум, тулот за лак се прицврстува непосредно на краците на лакот и ги држи стрелите цврсто со некаков вид штипка. Популарни се кај ловците со составен лак бидејќи овозможуваат носење на опремата без таа да пречи на телото на ловецот. Постојат и други видови тулови што се прицврстуваат непосредно на подлактицата или на потколеницата. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Фрлачко оружје]] kxdc6lced5qubf6ojhuyk2qhaebk4v0 5538088 5538086 2026-04-12T14:25:22Z Andrew012p 85224 5538088 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Quiver and arrows Russia 17c GIM.jpg|мини|409x409пкс|Тул со стрели, Русија, XVII век]] '''Тул''' — чанта во облик на кутија или цилиндар направена од [[кожа]], дрво и/или ткаенина, која ја користат стрелците за пренесување на [[Стрела|стрели]], проектили, пикада или кратки копја, овозможувајќи им лесен и брз пристап до нив.<ref>{{ДРМЈ|тул}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|тул}}</ref> Неговата употреба е документирана уште од праисторијата, а најстариот примерок за кој се знае е пронајден заедно со [[Еци]] — природна [[мумија]] на човек што живеел околу 3300 г. пр. н .е. Неговиот тул бил направен од срнечка кожа и содржел четиринаесет стрели, од кои само две биле целосно завршени и подготвени за истрел. Тулот обично се носи на грбот за да му се овозможи на стрелецот слобода на движење и истовремена достапност до проектилите, но често се носи и на појасот. За време на битките во антиката, формациите на стрелци често ги забивале стрелите во земјата непосредно пред нив, со цел пристапот до нив да биде уште побрз. == Видови тулови == === Тул за појас === Најчестиот стил на тул е рамен или цилиндричен сад што виси на појасот. Се среќава во многу култури, од Северна Америка до [[Народна Република Кина|Кина]]. Постојат многу варијанти на овој тип, како што се навалување нанапред или наназад, и носење на страната на доминантната рака, на спротивната страна или на долниот дел од грбот. Некои варијанти ја опфаќаат речиси целата стрела, додека минималистичките „џебни тулови“ се состојат од малку повеќе од мала цврста торбичка што ги покрива само првите неколку сантиметри. Таписеријата од Баје покажува дека повеќето стрелци во Средновековна Европа користеле вакви тулови за појас. === Тул за грб === [[Податотека:7333 - Piraeus Arch. Museum, Athens - Artemis - Photo by Giovanni Dall'Orto, Nov 14 2009.jpg|thumb|Ремен во форма на Y за тул на грб се појавува на оваа бронзена статуа на [[Артемида]], грчка божица на ловот, од средината на IV век пр. н. е.|лево]] Туловите за грб се прицврстени на грбот на стрелецот со кожни ремени, при што краевите на стрелите (засеците) штрчат над рамото на доминантната рака. Стрелите можат брзо да се извлечат за врвот. Овој стил го користеле домородните народи во Северна Америка и Африка, а исто така бил вообичаен во релјефите на Стара [[Асирија]]. Тие се користеле и во [[Стара Грција]] и често се појавуваат во скулптурите на [[Артемида]]. Иако е популарен во филмовите и уметноста на XX век поради приказите на средновековни ликови (како [[Робин Худ]]), овој стил на тул ретко се користел во Средновековна Европа. === Тул за земја === Тул за земја се користи и за гаѓање во цел и за војна кога стрелецот пука од фиксно место. Тие можат да бидат едноставни колци во земјата со прстен на врвот за држење на стрелите, или поелаборирани дизајни што ги држат стрелите на дофат без стрелецот да мора да се наведнува за да ги извлече. === Тул за лак === Како современ изум, тулот за лак се прицврстува непосредно на краците на лакот и ги држи стрелите цврсто со некаков вид штипка. Популарни се кај ловците со составен лак бидејќи овозможуваат носење на опремата без таа да пречи на телото на ловецот. Постојат и други видови тулови што се прицврстуваат непосредно на подлактицата или на потколеницата. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Фрлачко оружје]] [[Категорија:Стреличарство]] d2dtx90c8xn3mzxgqgxd8ycyxdc9a9z 5538090 5538088 2026-04-12T14:35:08Z Andrew012p 85224 5538090 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Quiver and arrows Russia 17c GIM.jpg|мини|409x409пкс|Тул со стрели, Русија, XVII век]] '''Тул''' — чанта во облик на кутија или цилиндар направена од [[кожа]], дрво и/или ткаенина, која ја користат стрелците за пренесување на [[Стрела|стрели]], проектили, пикада или кратки копја, овозможувајќи им лесен и брз пристап до нив.<ref>{{ДРМЈ|тул}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|тул}}</ref> Неговата употреба е документирана уште од праисторијата, а најстариот примерок за кој се знае е пронајден заедно со [[еци]] — природна [[мумија]] на човек што живеел околу 3300 г. пр. н .е. Неговиот тул бил направен од срнечка кожа и содржел четиринаесет стрели, од кои само две биле целосно завршени и подготвени за истрел. Тулот обично се носи на грбот за да му се овозможи на стрелецот слобода на движење и истовремена достапност до проектилите, но често се носи и на појасот. За време на битките во антиката, формациите на стрелци често ги забивале стрелите во земјата непосредно пред нив, со цел пристапот до нив да биде уште побрз. == Видови тулови == === Тул за појас === Најчестиот стил на тул е рамен или цилиндричен сад што виси на појасот. Се среќава во многу култури, од Северна Америка до [[Народна Република Кина|Кина]]. Постојат многу варијанти на овој тип, како што се навалување нанапред или наназад, и носење на страната на доминантната рака, на спротивната страна или на долниот дел од грбот. Некои варијанти ја опфаќаат речиси целата стрела, додека минималистичките „џебни тулови“ се состојат од малку повеќе од мала цврста торбичка што ги покрива само првите неколку сантиметри. Таписеријата од Баје покажува дека повеќето стрелци во Средновековна Европа користеле вакви тулови за појас. === Тул за грб === [[Податотека:7333 - Piraeus Arch. Museum, Athens - Artemis - Photo by Giovanni Dall'Orto, Nov 14 2009.jpg|thumb|Ремен во форма на Y за тул на грб се појавува на оваа бронзена статуа на [[Артемида]], грчка божица на ловот, од средината на IV век пр. н. е.|лево]] Туловите за грб се прицврстени на грбот на стрелецот со кожни ремени, при што краевите на стрелите (засеците) штрчат над рамото на доминантната рака. Стрелите можат брзо да се извлечат за врвот. Овој стил го користеле домородните народи во Северна Америка и Африка, а исто така бил вообичаен во релјефите на Стара [[Асирија]]. Тие се користеле и во [[Стара Грција]] и често се појавуваат во скулптурите на [[Артемида]]. Иако е популарен во филмовите и уметноста на XX век поради приказите на средновековни ликови (како [[Робин Худ]]), овој стил на тул ретко се користел во Средновековна Европа. === Тул за земја === Тул за земја се користи и за гаѓање во цел и за војна кога стрелецот пука од фиксно место. Тие можат да бидат едноставни колци во земјата со прстен на врвот за држење на стрелите, или поелаборирани дизајни што ги држат стрелите на дофат без стрелецот да мора да се наведнува за да ги извлече. === Тул за лак === Како современ изум, тулот за лак се прицврстува непосредно на краците на лакот и ги држи стрелите цврсто со некаков вид штипка. Популарни се кај ловците со составен лак бидејќи овозможуваат носење на опремата без таа да пречи на телото на ловецот. Постојат и други видови тулови што се прицврстуваат непосредно на подлактицата или на потколеницата. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Фрлачко оружје]] [[Категорија:Стреличарство]] q894bexbpb12a86y09grrt1ir15zpar 5538091 5538090 2026-04-12T14:36:50Z Andrew012p 85224 5538091 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Quiver and arrows Russia 17c GIM.jpg|мини|409x409пкс|Тул со стрели, Русија, XVII век]] '''Тул''' — чанта во облик на кутија или цилиндар направена од [[кожа]], дрво и/или ткаенина, која ја користат стрелците за пренесување на [[Стрела|стрели]], проектили, пикада или кратки копја, овозможувајќи им лесен и брз пристап до нив.<ref>{{ДРМЈ|тул}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|тул}}</ref> Неговата употреба е документирана уште од праисторијата, а најстариот примерок за кој се знае е пронајден заедно со [[Еци]] — природна [[мумија]] на човек што живеел околу 3300 г. пр. н .е. Неговиот тул бил направен од срнечка кожа и содржел четиринаесет стрели, од кои само две биле целосно завршени и подготвени за истрел. Тулот обично се носи на грбот за да му се овозможи на стрелецот слобода на движење и истовремена достапност до проектилите, но често се носи и на појасот. За време на битките во антиката, формациите на стрелци често ги забивале стрелите во земјата непосредно пред нив, со цел пристапот до нив да биде уште побрз. == Видови тулови == === Тул за појас === Најчестиот стил на тул е рамен или цилиндричен сад што виси на појасот. Се среќава во многу култури, од Северна Америка до [[Народна Република Кина|Кина]]. Постојат многу варијанти на овој тип, како што се навалување нанапред или наназад, и носење на страната на доминантната рака, на спротивната страна или на долниот дел од грбот. Некои варијанти ја опфаќаат речиси целата стрела, додека минималистичките „џебни тулови“ се состојат од малку повеќе од мала цврста торбичка што ги покрива само првите неколку сантиметри. Таписеријата од Баје покажува дека повеќето стрелци во Средновековна Европа користеле вакви тулови за појас. === Тул за грб === [[Податотека:7333 - Piraeus Arch. Museum, Athens - Artemis - Photo by Giovanni Dall'Orto, Nov 14 2009.jpg|thumb|Ремен во форма на Y за тул на грб се појавува на оваа бронзена статуа на [[Артемида]], грчка божица на ловот, од средината на IV век пр. н. е.|лево]] Туловите за грб се прицврстени на грбот на стрелецот со кожни ремени, при што краевите на стрелите (засеците) штрчат над рамото на доминантната рака. Стрелите можат брзо да се извлечат за врвот. Овој стил го користеле домородните народи во Северна Америка и Африка, а исто така бил вообичаен во релјефите на Стара [[Асирија]]. Тие се користеле и во [[Стара Грција]] и често се појавуваат во скулптурите на [[Артемида]]. Иако е популарен во филмовите и уметноста на XX век поради приказите на средновековни ликови (како [[Робин Худ]]), овој стил на тул ретко се користел во Средновековна Европа. === Тул за земја === Тул за земја се користи и за гаѓање во цел и за војна кога стрелецот пука од фиксно место. Тие можат да бидат едноставни колци во земјата со прстен на врвот за држење на стрелите, или поелаборирани дизајни што ги држат стрелите на дофат без стрелецот да мора да се наведнува за да ги извлече. === Тул за лак === Како современ изум, тулот за лак се прицврстува непосредно на краците на лакот и ги држи стрелите цврсто со некаков вид штипка. Популарни се кај ловците со составен лак бидејќи овозможуваат носење на опремата без таа да пречи на телото на ловецот. Постојат и други видови тулови што се прицврстуваат непосредно на подлактицата или на потколеницата. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Фрлачко оружје]] [[Категорија:Стреличарство]] d2dtx90c8xn3mzxgqgxd8ycyxdc9a9z 1 1391313 5538087 2026-04-12T14:24:14Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{СЗР}} 5538087 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1391314 5538097 2026-04-12T16:51:07Z SpectralWiz 106165 Создадена страница со: {{Инфокутија Место во Грција |name_local=Λυκοδρόμιο |image_skyline= |caption_skyline= |image_map={{ПолКарта|Грција Скеча | ширина = | опис = <center>Местоположба на Курталан во општината [[Скеча (општина)|Скеча]] и областа [[Источна Македонија и Тракија]]</center> | релјефна = |... 5538097 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Место во Грција |name_local=Λυκοδρόμιο |image_skyline= |caption_skyline= |image_map={{ПолКарта|Грција Скеча | ширина = | опис = <center>Местоположба на Курталан во општината [[Скеча (општина)|Скеча]] и областа [[Источна Македонија и Тракија]]</center> | релјефна = | натпис = Курталан | натпис_гол = | положба = | позадина = | бележник = | бележник_гол = | врска = | ГШ_степ = 41 | ГШ_мин = 13 | ГШ_сек = 11 | ГШ_прав = N | ГД_степ = 24 | ГД_мин = 46 | ГД_сек = 42 | ГД_прав = E }} |periph=[[Источна Македонија и Тракија]] |periphunit=[[Скеча (округ)|Скечански]] |municipality=[[Скеча (општина)|Скеча]] |municunit=Крстополе |lat_deg=41 |lat_min=13 |lon_deg=24 |lon_min=47 |elevation=380 |population_as_of=2021 |population=46 }} '''Курталан''' ({{Langx|el|Λυκοδρόμιο}}, ''Ликодромио''; до 1926 г. ''Κούρταλαν'', ''Курталан<ref name=":0">{{нмс|url=https://pandektis.ekt.gr/pandektis/handle/10442/172089|title=Μετονομασίες των Οικισμών της Ελλάδας|publisher=Πανδέκτης: Name Changes of Settlements in Greece|access-date=12 април 2026}}</ref>'') — село во [[Скеча (округ)|Скечанско]], [[Западна Тракија]], денес во општината [[Скеча (општина)|Скеча]] на [[Скеча (округ)|истоимениот округ]]{{efn|Курталан, како и целата поранешна општина Крстополе, до 1923 г. спаѓало во Драмскиот округ, но со наредба од 24.11.1923, Вл. в/к бр. 349/1923 е одвоено од Драма и приклучено кон Скечанскиот округ.<ref name=":1">{{НМЕМ|дел=I|страници=175}}</ref>|name="Драма"}} во областа [[Источна Македонија и Тракија]], [[Грција]]. Населението брои 46 жители (2021). == Географија и местоположба == Селото се наоѓа 12 км североисточно од [[Крстополе]] и 17 км северозападно од [[Скеча]], во падините на [[Западни Родопи|Западните Родопи]], непосредно до државниот пат [[Државен пат 14 (Грција)|ЕО14]] ([[Драма (град)|Драма]]–[[Скеча]]), на надморска височина од 380 м.<ref name=":1" /> == Историја == Во XIX век Курталан било турско село во Скечанската Каза на [[Ѓумурџински Санџак|Ѓумурџинскиот Санџак]]. Во [[Прва балканска војна|Првата балканска војна]] во 1912 г. селото е окупирано од бугарска војска. По [[Втора балканска војна|Втората балканска војна]] во 1913 г. истото е припоено кон Грција. Таа година селото селото броело 449 жители, кои во 1920 г. се свеле на 374 лица.<ref name=":1" /> Во 1923 г. сите жители се иселени во [[Турција]] по сила на [[Лозански договор|Лозанскиот договор]]. На нивно место се доведени 50 бегалски семејства (вкупно 182 бегалци) од [[Понд]],<ref>{{Наведена книга|url=https://www.researchgate.net/publication/329830238_Pontiakoi_oikismoi_n_Thrakes|title=Ποντίων διαδρομές|publisher=Σύλλογος Ποντίων Νομού Ξάνθης|year=2009|location=Ξάνθη|pages=18-21}}</ref> така што селото станало чиста бегалска населба.<ref name=":1" /> Во 1926 г. селото е преименувано во ''Ликодромио'' (Λυκοδρόμιο).''<ref name=":0" />'' == Стопанство == Населението произведува [[тутун]] и [[жито]], а делумно се занимава и со [[сточарството]].<ref name=":1" /> == Население == {{Пописи-ЕМ|400|286|273|130|91|104|40|33|46}} == Културни и природни знаменитости == '''Цркви''' * [[Црква „Св. Константин и Елена“ - Курталан|Црква „Св. Константин и Елена“]] == Наводи == {{Наводи}} ;Забелешки {{notelist}} {{Скеча}} [[Категорија:Скеча (општина)]] 6v61lglc1jjz743qz0d88zyxfi0r3hn 0 1391315 5538102 2026-04-12T17:05:42Z SpectralWiz 106165 Создадена страница со: {{Инфокутија Место во Грција |name_local=Μαργαρίτι |image_skyline= |caption_skyline= |image_map={{ПолКарта|Грција Скеча | ширина = | опис = <center>Местоположба на Курталан во општината [[Скеча (општина)|Скеча]] и областа [[Источна Македонија и Тракија]]</center> | релјефна = | н... 5538102 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Место во Грција |name_local=Μαργαρίτι |image_skyline= |caption_skyline= |image_map={{ПолКарта|Грција Скеча | ширина = | опис = <center>Местоположба на Курталан во општината [[Скеча (општина)|Скеча]] и областа [[Источна Македонија и Тракија]]</center> | релјефна = | натпис = Маргарит | натпис_гол = | положба = | позадина = | бележник = | бележник_гол = | врска = | ГШ_степ = 41 | ГШ_мин = 15 | ГШ_сек = 56 | ГШ_прав = N | ГД_степ = 24 | ГД_мин = 42 | ГД_сек = 43 | ГД_прав = E }} |periph=[[Источна Македонија и Тракија]] |periphunit=[[Скеча (округ)|Скечански]] |municipality=[[Скеча (општина)|Скеча]] |municunit=Крстополе |lat_deg=41 |lat_min=16 |lon_deg=24 |lon_min=43 |elevation=760 |population_as_of=2021 |population=0 }} '''Маргарит''' ({{Langx|el|Μαργαρίτι}}, ''Маргарити'') — раселено село во [[Скеча (округ)|Скечанско]], [[Западна Тракија]], денес во општината [[Скеча (општина)|Скеча]] на [[Скеча (округ)|истоимениот округ]]{{efn|Маргарит, како и целата поранешна општина Крстополе, до 1923 г. спаѓало во Драмскиот округ, но со наредба од 24.11.1923, Вл. в/к бр. 349/1923 е одвоено од Драма и приклучено кон Скечанскиот округ.<ref name=":1">{{НМЕМ|дел=I|страници=179}}</ref>|name="Драма"}} во областа [[Источна Македонија и Тракија]], [[Грција]]. == Географија и местоположба == Селото се наоѓа североисточно од [[Крстополе]] и 49 км северозападно од [[Скеча]], во падините на [[Западни Родопи|Западните Родопи]], под врвот Амбар Каја (1.441 м), на надморска височина од 760 м.<ref name=":1" /><ref>{{Генштаб}}</ref> == Историја == Во XIX век Маргарит било турско село во Скечанската Каза на [[Ѓумурџински Санџак|Ѓумурџинскиот Санџак]]. Во [[Прва балканска војна|Првата балканска војна]] во 1912 г. селото е окупирано од бугарска војска. Едно лице од селото се вклучило во [[Македонско-одринските доброволни чети]].<ref>{{МОО|862}}</ref> По [[Втора балканска војна|Втората балканска војна]] во 1913 г. истото е припоено кон Грција. Таа година селото селото броело 521 жител, кои во 1920 г. се свеле на 345 лица.<ref name=":1" /> Во 1923 г. сите жители се иселени во [[Турција]] по сила на [[Лозански договор|Лозанскиот договор]]. На нивно место се доведени 45 бегалски семејства (вкупно 165 бегалци), така што селото станало чиста бегалска населба.<ref name=":1" /> == Население == {{Пописи-ЕМ|272|218|201|129|3|12|31|1|0}} == Културни и природни знаменитости == '''Цркви''' * [[Црква „Св. Никола“ - Маргарит|Црква „Св. Никола“]] == Наводи == {{Наводи}} ;Забелешки {{notelist}} {{Скеча}} [[Категорија:Скеча (општина)]] mfha1n8ouha8ao1bgqiq09q9m8rfrwx 0 1391316 5538106 2026-04-12T17:16:02Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{Infobox company | name = Viz Media, LLC | logo = Viz Media 2017 logo.svg | logo_caption = Трговската марка на компанијата од 2017 г. | native_name = | romanized_name = | type = [[подружница]] | industry = забава | genre = {{hlist|[[манга]]|[[аниме]]}} | founded = {{start date and age|1986|7|2}} (како Viz, LLC) | founder = Сеиџи Хорибучи | hq_location = 1355 Market Street,... 5538106 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = Viz Media, LLC | logo = Viz Media 2017 logo.svg | logo_caption = Трговската марка на компанијата од 2017 г. | native_name = | romanized_name = | type = [[подружница]] | industry = забава | genre = {{hlist|[[манга]]|[[аниме]]}} | founded = {{start date and age|1986|7|2}} (како Viz, LLC) | founder = Сеиџи Хорибучи | hq_location = 1355 Market Street, Unit 200 | hq_location_city = [[Сан Франциско]], Калифорнија | hq_location_country = [[САД]] | areas_served = [[Северна Америка]], [[Средна Америка]], [[Јужна Америка]], [[Океанија]] | key_people = {{Plainlist| * Кен Сасаки (претседател и [[Главен извршен директор|CEO]]) * Хидеми Фукухара ([[потпретседател]]) }} | services = {{hlist|[[лиценцирање]]|[[издаваштво]]|пренос|[[телевизија]]}} | divisions = Viz Productions (филм и телевизија) | parent = [[Shogakukan-Shueisha Productions|Shogakukan-Shueisha Productions/ShoPro]]<ref name="owners">{{cite web |url=https://www.viz.com/company-about |publisher=Viz Media |title=About VIZ Media |access-date=9 октомври 2016 |archive-date=4 април 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404222700/https://www.viz.com/company-about |url-status=live }}</ref> | website = {{URL|https://www.viz.com/}} |image=Viz Media HQ.JPG|image_size=270px}} '''VIZ Media, LLC''' — [[Соединети Американски Држави|американска]] компанија, издавач на [[манга]] и [[аниме]]. Седиштето се наоѓа во [[Сан Франциско]], [[Калифорнија]]. Компанијата е основана по спојувањето на '''VIZ, LLC''' и '''ShoPro Entertainment'''. Сосопственици на VIZ се јапонските издавачки куќи [[Shogakukan]] и [[Shueisha]], како и Shogakukan Productions (ShoPro), подружница на Shogakukan. Името на компанијата потекнува од англискиот збор ''visual'' — визуелен, сликовен. VIZ ја издава англиската верзија на [[Шонен|шонен]]-списанието ''[[Shonen Jump]]'' и сопствено [[Шоџо|шоџо]]-списание ''[[Shojo Beat]]'', кое излегува во тираж од приближно 35.000 примероци. Издадени се и неколку антологии (''Animerica Extra'' и антологијата на манга за возрасни ''Pulp''). Едно време излегувало и семрежното списание ''J-pop.com''. == Списанија на VIZ == * '''''[[Animerica]]''''' (затворено) — месечно списание со рецензии за аниме и манга, претежно за насловите што ги издавала VIZ Media. Првиот број излегол во ноември [[1992]] г., а во април 2005 г. било објавено дека ''Animerica'' повеќе нема да се издава редовно. Оттогаш, една верзија на списанието, со намален број страници, може бесплатно да се добие на аниме-фестивалите, додека друга верзија се објавува квартално и исто така бесплатно се дели во книжарниците Borders и Waldenbooks. Претплатата веќе не е достапна. Последниот редовен број излегол во јуни [[2005]] г. * '''''Animerica Extra''''' (затворено) — месечно списание за [[Шоџо|шоџо]]-манга, кое излегувало во Северна Америка од [[1998]] до [[2004]] г. Таму биле објавувани дела како ''[[Banana Fish]]'', ''[[Fushigi Yuugi]]'', ''[[Marionette Generation]]'', [[Revolutionary Girl Utena|''Младата револуционерка Утена'']], ''[[Short Program]]'', ''[[Steam Detectives]]'', ''[[Video Girl Ai]]'' и ''[[X (манга)|X/1999]]''. * '''''Game On! USA''''' (затворено) * '''''Manga Vizion''''' (затворено) * '''''Pulp''''' (затворено) — месечно списание со манга за возрасни, кое ги вклучувало делата ''[[Uzumaki]]'', ''[[Cinderalla]]'', ''[[Banana Fish]]'', ''[[Bakune Young]]'', ''[[Tekkonkinkreet|Black & White]]'', ''[[Dance Till Tomorrow]]'', ''[[Heartbroken Angels]]'' и ''[[Voyeur]]''. Се издавало од [[1997]] до [[2002]] г. * '''''[[Shojo Beat]]''''' (затворено) * '''[[Shonen Jump#Во други земји|''Shonen Jump USA'']]''' (затворено) == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commons category}} * {{Official website|https://www.viz.com/}} [[Категорија:Издавачи на стрипови од САД]] m46z1mvrcnal5pa1502l4koapqhu6i1 5538109 5538106 2026-04-12T17:19:23Z Andrew012p 85224 5538109 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = Viz Media, LLC | logo = Viz Media 2017 logo.svg | logo_caption = Трговската марка на компанијата од 2017 г. | native_name = | romanized_name = | type = [[подружница]] | industry = забава | genre = {{hlist|[[манга]]|[[аниме]]}} | founded = {{start date and age|1986|7|2|df=yes}} (како Viz, LLC) | founder = Сеиџи Хорибучи | hq_location = 1355 Market Street, Unit 200 | hq_location_city = [[Сан Франциско]], Калифорнија | hq_location_country = [[САД]] | areas_served = [[Северна Америка]], [[Средна Америка]], [[Јужна Америка]], [[Океанија]] | key_people = {{Plainlist| * Кен Сасаки (претседател и [[Главен извршен директор|CEO]]) * Хидеми Фукухара ([[потпретседател]]) }} | services = {{hlist|[[лиценцирање]]|[[издаваштво]]|пренос|[[телевизија]]}} | divisions = Viz Productions (филм и телевизија) | parent = [[Shogakukan-Shueisha Productions|Shogakukan-Shueisha Productions/ShoPro]]<ref name="owners">{{cite web |url=https://www.viz.com/company-about |publisher=Viz Media |title=About VIZ Media |access-date=9 октомври 2016 |archive-date=4 април 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404222700/https://www.viz.com/company-about |url-status=live }}</ref> | website = {{URL|https://www.viz.com/}} |image=Viz Media HQ.JPG|image_size=270px}} '''VIZ Media, LLC''' — [[Соединети Американски Држави|американска]] компанија, издавач на [[манга]] и [[аниме]]. Седиштето се наоѓа во [[Сан Франциско]], [[Калифорнија]]. Компанијата е основана по спојувањето на '''VIZ, LLC''' и '''ShoPro Entertainment'''. Сосопственици на VIZ се јапонските издавачки куќи [[Shogakukan]] и [[Shueisha]], како и Shogakukan Productions (ShoPro), подружница на Shogakukan. Името на компанијата потекнува од англискиот збор ''visual'' — визуелен, сликовен. VIZ ја издава англиската верзија на [[Шонен|шонен]]-списанието ''[[Shonen Jump]]'' и сопствено [[Шоџо|шоџо]]-списание ''[[Shojo Beat]]'', кое излегува во тираж од приближно 35.000 примероци. Издадени се и неколку антологии (''Animerica Extra'' и антологијата на манга за возрасни ''Pulp''). Едно време излегувало и семрежното списание ''J-pop.com''. == Списанија на VIZ == * '''''[[Animerica]]''''' (затворено) — месечно списание со рецензии за аниме и манга, претежно за насловите што ги издавала VIZ Media. Првиот број излегол во ноември [[1992]] г., а во април 2005 г. било објавено дека ''Animerica'' повеќе нема да се издава редовно. Оттогаш, една верзија на списанието, со намален број страници, може бесплатно да се добие на аниме-фестивалите, додека друга верзија се објавува квартално и исто така бесплатно се дели во книжарниците Borders и Waldenbooks. Претплатата веќе не е достапна. Последниот редовен број излегол во јуни [[2005]] г. * '''''Animerica Extra''''' (затворено) — месечно списание за [[Шоџо|шоџо]]-манга, кое излегувало во Северна Америка од [[1998]] до [[2004]] г. Таму биле објавувани дела како ''[[Banana Fish]]'', ''[[Fushigi Yuugi]]'', ''[[Marionette Generation]]'', [[Revolutionary Girl Utena|''Младата револуционерка Утена'']], ''[[Short Program]]'', ''[[Steam Detectives]]'', ''[[Video Girl Ai]]'' и ''[[X (манга)|X/1999]]''. * '''''Game On! USA''''' (затворено) * '''''Manga Vizion''''' (затворено) * '''''Pulp''''' (затворено) — месечно списание со манга за возрасни, кое ги вклучувало делата ''[[Uzumaki]]'', ''[[Cinderalla]]'', ''[[Banana Fish]]'', ''[[Bakune Young]]'', ''[[Tekkonkinkreet|Black & White]]'', ''[[Dance Till Tomorrow]]'', ''[[Heartbroken Angels]]'' и ''[[Voyeur]]''. Се издавало од [[1997]] до [[2002]] г. * '''''[[Shojo Beat]]''''' (затворено) * '''[[Shonen Jump#Во други земји|''Shonen Jump USA'']]''' (затворено) == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commons category}} * {{Official website|https://www.viz.com/}} [[Категорија:Издавачи на стрипови од САД]] ds2zvvida6aclp7axjbqos4yrsujybx 5538118 5538109 2026-04-12T17:29:55Z Andrew012p 85224 5538118 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = Viz Media, LLC | logo = Viz Media 2017 logo.svg | logo_caption = Трговската марка на компанијата од 2017 г. | native_name = | romanized_name = | type = [[подружница]] | industry = забава | genre = {{hlist|[[манга]]|[[аниме]]}} | founded = {{start date and age|1986|7|2}} (како Viz, LLC) | founder = Сеиџи Хорибучи | hq_location = 1355 Market Street, Unit 200 | hq_location_city = [[Сан Франциско]], Калифорнија | hq_location_country = [[САД]] | areas_served = [[Северна Америка]], [[Средна Америка]], [[Јужна Америка]], [[Океанија]] | key_people = {{Plainlist| * Кен Сасаки (претседател и [[Главен извршен директор|CEO]]) * Хидеми Фукухара ([[потпретседател]]) }} | services = {{hlist|[[лиценцирање]]|[[издаваштво]]|пренос|[[телевизија]]}} | divisions = Viz Productions (филм и телевизија) | parent = [[Shogakukan-Shueisha Productions|Shogakukan-Shueisha Productions/ShoPro]]<ref name="owners">{{cite web |url=https://www.viz.com/company-about |publisher=Viz Media |title=About VIZ Media |access-date=9 октомври 2016 |archive-date=4 април 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404222700/https://www.viz.com/company-about |url-status=live }}</ref> | website = {{URL|https://www.viz.com/}} |image=Viz Media HQ.JPG|image_size=270px}} '''VIZ Media, LLC''' — [[Соединети Американски Држави|американска]] компанија, издавач на [[манга]] и [[аниме]]. Седиштето се наоѓа во [[Сан Франциско]], [[Калифорнија]]. Компанијата е основана по спојувањето на '''VIZ, LLC''' и '''ShoPro Entertainment'''. Сосопственици на VIZ се јапонските издавачки куќи [[Shogakukan]] и [[Shueisha]], како и Shogakukan Productions (ShoPro), подружница на Shogakukan. Името на компанијата потекнува од англискиот збор ''visual'' — визуелен, сликовен. VIZ ја издава англиската верзија на [[Шонен|шонен]]-списанието ''[[Shonen Jump]]'' и сопствено [[Шоџо|шоџо]]-списание ''[[Shojo Beat]]'', кое излегува во тираж од приближно 35.000 примероци. Издадени се и неколку антологии (''Animerica Extra'' и антологијата на манга за возрасни ''Pulp''). Едно време излегувало и семрежното списание ''J-pop.com''. == Списанија на VIZ == * '''''[[Animerica]]''''' (затворено) — месечно списание со рецензии за аниме и манга, претежно за насловите што ги издавала VIZ Media. Првиот број излегол во ноември [[1992]] г., а во април 2005 г. било објавено дека ''Animerica'' повеќе нема да се издава редовно. Оттогаш, една верзија на списанието, со намален број страници, може бесплатно да се добие на аниме-фестивалите, додека друга верзија се објавува квартално и исто така бесплатно се дели во книжарниците Borders и Waldenbooks. Претплатата веќе не е достапна. Последниот редовен број излегол во јуни [[2005]] г. * '''''Animerica Extra''''' (затворено) — месечно списание за [[Шоџо|шоџо]]-манга, кое излегувало во Северна Америка од [[1998]] до [[2004]] г. Таму биле објавувани дела како ''[[Banana Fish]]'', ''[[Fushigi Yuugi]]'', ''[[Marionette Generation]]'', [[Revolutionary Girl Utena|''Младата револуционерка Утена'']], ''[[Short Program]]'', ''[[Steam Detectives]]'', ''[[Video Girl Ai]]'' и ''[[X (манга)|X/1999]]''. * '''''Game On! USA''''' (затворено) * '''''Manga Vizion''''' (затворено) * '''''Pulp''''' (затворено) — месечно списание со манга за возрасни, кое ги вклучувало делата ''[[Uzumaki]]'', ''[[Cinderalla]]'', ''[[Banana Fish]]'', ''[[Bakune Young]]'', ''[[Tekkonkinkreet|Black & White]]'', ''[[Dance Till Tomorrow]]'', ''[[Heartbroken Angels]]'' и ''[[Voyeur]]''. Се издавало од [[1997]] до [[2002]] г. * '''''[[Shojo Beat]]''''' (затворено) * '''[[Shonen Jump#Во други земји|''Shonen Jump USA'']]''' (затворено) == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commons category}} * {{Official website|https://www.viz.com/}} [[Категорија:Издавачи на стрипови од САД]] m46z1mvrcnal5pa1502l4koapqhu6i1 1 1391317 5538107 2026-04-12T17:16:14Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{СЗР}} 5538107 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1391318 5538114 2026-04-12T17:26:13Z Ehrlich91 24281 нс 5538114 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Ѓорѓи |слика = Црква „Св. Ѓорѓи“ - Маловиште 13.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Преспанско-пелагониска |намесништво = Ресенско |парохија = Прва ресенска |координати = {{coord|41|2|35|N|21|7|58|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Магарево |општина = Битола |држава = Македонија |патрон = [[Свети Георги|Свети Ѓорѓи]] |изградба = околу 1925 |завршено = |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = еднокорабна |архитектонски тип = |архитектонски стил= }} '''Црква „Св. Ѓорѓи“''' — помала селска [[црква (градба)|црква]] во [[битолско]]то село [[Маловиште]], [[Македонија]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref><ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=177|title=Мој Роден Крај|work=www.mojrodenkraj.com.mk|accessdate=2026-04-10|archive-date=2026-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210719152530/http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=177|url-status=bot: unknown}}</ref> == Местоположба == Црквата се наоѓа североисточно од селото, недалеку од него,<ref name=":0"/> сместена на пристапниот локален асфалтен пат до Маловиште. == Историја == Црквата била обновена околу 1925 година.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/41961345|title=Bitoljsko-Prilepska kotlina : antropogeografska proučavanja|last=Трифуноски|first=Јован |authorlink=Јован Трифуноски|page=238|date=1998|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670252678|location=Белград|oclc=41961345}}</ref> Во некои извори, црквата се споменува како манастир. Мештаните тука се собираат за [[Ѓурѓовден]].<ref name=":0"/> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="120px"> Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Маловиште 10.jpg|Параклис во дворот на црквата Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Маловиште 11.jpg|Јужната страна Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Маловиште 12.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Маловиште.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Маловиште 2.jpg|Западната страна Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Маловиште 3.jpg|Ниша на левата страна Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Маловиште 4.jpg|Ниша на десната страна Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Маловиште 5.jpg|Влезот Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Маловиште 6.jpg|Ниша над влезот Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Маловиште 7.jpg|Трпезаријата Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Маловиште 8.jpg|Чешма Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Маловиште 9.jpg|Параклис во дворот на црквата </gallery> == Поврзано == * [[Ресенско архијерејско намесништво]] * [[Прва ресенска парохија]] * [[Маловиште]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. George's Church (Malovište)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ѓорѓи, Маловиште}} [[Категорија:Храмови посветени на Свети Ѓорѓи во Македонија|Маловиште]] kkq8hlc0hjhel7xfhhibt1s0n69xqzl 5538124 5538114 2026-04-12T17:38:10Z Ehrlich91 24281 5538124 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Ѓорѓи |слика = Црква „Св. Ѓорѓи“ - Маловиште 13.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Преспанско-пелагониска |намесништво = Ресенско |парохија = Прва ресенска |координати = {{coord|41|2|35|N|21|7|58|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Маловиште |општина = Битола |држава = Македонија |патрон = [[Свети Георги|Свети Ѓорѓи]] |изградба = околу 1925 |завршено = |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = еднокорабна |архитектонски тип = |архитектонски стил= }} '''Црква „Св. Ѓорѓи“''' — помала селска [[црква (градба)|црква]] во [[битолско]]то село [[Маловиште]], [[Македонија]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref><ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=177|title=Мој Роден Крај|work=www.mojrodenkraj.com.mk|accessdate=2026-04-10|archive-date=2026-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210719152530/http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=177|url-status=bot: unknown}}</ref> == Местоположба == Црквата се наоѓа североисточно од селото, недалеку од него,<ref name=":0"/> сместена на пристапниот локален асфалтен пат до Маловиште. == Историја == Црквата била обновена околу 1925 година.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/41961345|title=Bitoljsko-Prilepska kotlina : antropogeografska proučavanja|last=Трифуноски|first=Јован |authorlink=Јован Трифуноски|page=238|date=1998|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670252678|location=Белград|oclc=41961345}}</ref> Во некои извори, црквата се споменува како манастир. Мештаните тука се собираат за [[Ѓурѓовден]].<ref name=":0"/> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="120px"> Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Маловиште 10.jpg|Параклис во дворот на црквата Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Маловиште 11.jpg|Јужната страна Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Маловиште 12.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Маловиште.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Маловиште 2.jpg|Западната страна Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Маловиште 3.jpg|Ниша на левата страна Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Маловиште 4.jpg|Ниша на десната страна Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Маловиште 5.jpg|Влезот Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Маловиште 6.jpg|Ниша над влезот Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Маловиште 7.jpg|Трпезаријата Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Маловиште 8.jpg|Чешма Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Маловиште 9.jpg|Параклис во дворот на црквата </gallery> == Поврзано == * [[Ресенско архијерејско намесништво]] * [[Прва ресенска парохија]] * [[Маловиште]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. George's Church (Malovište)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ѓорѓи, Маловиште}} [[Категорија:Храмови посветени на Свети Ѓорѓи во Македонија|Маловиште]] jq1vd2lj7dvnu9tufx3pvvpx973ljr3 1 1391319 5538119 2026-04-12T17:30:23Z Ehrlich91 24281 Создадена страница со: {{СЗР}} {{ВПМ}} {{ВПМПЦ}} 5538119 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} {{ВПМ}} {{ВПМПЦ}} pc5t1ci4uc5ulu5qdop9ehuedaq01ux 0 1391320 5538121 2026-04-12T17:34:49Z Ehrlich91 24281 нс 5538121 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Атанасиј |слика = Црква „Св. Атанасиј“ - Маловиште 6.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Преспанско-пелагониска |намесништво = Ресенско |парохија = Прва ресенска |координати = {{coord|41|1|46|N|21|7|52|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Магарево |општина = Битола |држава = Македонија |патрон = [[Атанасиј Александриски|Свети Атанасиј]] |изградба = 1930 |завршено = |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = еднокорабна |архитектонски тип = |архитектонски стил= }} '''Црква „Св. Атанасиј“''' — помала селска [[црква (градба)|црква]] во [[битолско]]то село [[Маловиште]], [[Македонија]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref><ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=177|title=Мој Роден Крај|work=www.mojrodenkraj.com.mk|accessdate=2026-04-10|archive-date=2026-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210719152530/http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=177|url-status=bot: unknown}}</ref> == Местоположба == Црквата се наоѓа јужно од селото, недалеку од него.<ref name=":0"/> Иако близу до селото, во денешно време, црквата е скоро недостапна поради бројните огради и израснатата вегетација околу нејзе. == Историја == Црквата била обновена во 1930 година.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/41961345|title=Bitoljsko-Prilepska kotlina : antropogeografska proučavanja|last=Трифуноски|first=Јован |authorlink=Јован Трифуноски|page=238|date=1998|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670252678|location=Белград|oclc=41961345}}</ref> Во некои извори, црквата се споменува како манастир.<ref name=":0"/> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="120px"> Податотека:Црква „Св. Атанасиј“ - Маловиште 2.jpg|Ниша над влезот Податотека:Црква „Св. Атанасиј“ - Маловиште 3.jpg|Влезот Податотека:Црква „Св. Атанасиј“ - Маловиште 4.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Св. Атанасиј“ - Маловиште 5.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Атанасиј“ - Маловиште 7.jpg|Sвоното Податотека:Црква „Св. Атанасиј“ - Маловиште.jpg|Западната страна </gallery> == Поврзано == * [[Ресенско архијерејско намесништво]] * [[Прва ресенска парохија]] * [[Маловиште]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. Athanasius Church (Malovište)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Атанасиј, Маловиште}} [[Категорија:Храмови посветени на Свети Атанасиј во Македонија|Маловиште]] 7hjo5kezjstli1ldor9c31gb4wd7tth 5538123 5538121 2026-04-12T17:37:55Z Ehrlich91 24281 5538123 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Атанасиј |слика = Црква „Св. Атанасиј“ - Маловиште 6.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Преспанско-пелагониска |намесништво = Ресенско |парохија = Прва ресенска |координати = {{coord|41|1|46|N|21|7|52|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Маловиште |општина = Битола |држава = Македонија |патрон = [[Атанасиј Александриски|Свети Атанасиј]] |изградба = 1930 |завршено = |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = еднокорабна |архитектонски тип = |архитектонски стил= }} '''Црква „Св. Атанасиј“''' — помала селска [[црква (градба)|црква]] во [[битолско]]то село [[Маловиште]], [[Македонија]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref><ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=177|title=Мој Роден Крај|work=www.mojrodenkraj.com.mk|accessdate=2026-04-10|archive-date=2026-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210719152530/http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=177|url-status=bot: unknown}}</ref> == Местоположба == Црквата се наоѓа јужно од селото, недалеку од него.<ref name=":0"/> Иако близу до селото, во денешно време, црквата е скоро недостапна поради бројните огради и израснатата вегетација околу нејзе. == Историја == Црквата била обновена во 1930 година.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/41961345|title=Bitoljsko-Prilepska kotlina : antropogeografska proučavanja|last=Трифуноски|first=Јован |authorlink=Јован Трифуноски|page=238|date=1998|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670252678|location=Белград|oclc=41961345}}</ref> Во некои извори, црквата се споменува како манастир.<ref name=":0"/> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="120px"> Податотека:Црква „Св. Атанасиј“ - Маловиште 2.jpg|Ниша над влезот Податотека:Црква „Св. Атанасиј“ - Маловиште 3.jpg|Влезот Податотека:Црква „Св. Атанасиј“ - Маловиште 4.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Св. Атанасиј“ - Маловиште 5.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Атанасиј“ - Маловиште 7.jpg|Sвоното Податотека:Црква „Св. Атанасиј“ - Маловиште.jpg|Западната страна </gallery> == Поврзано == * [[Ресенско архијерејско намесништво]] * [[Прва ресенска парохија]] * [[Маловиште]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. Athanasius Church (Malovište)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Атанасиј, Маловиште}} [[Категорија:Храмови посветени на Свети Атанасиј во Македонија|Маловиште]] hbdv91fb91uv4ux16x25is0c4m3jroc 1 1391321 5538122 2026-04-12T17:36:56Z Ehrlich91 24281 Создадена страница со: {{СЗР}} {{ВПМ}} {{ВПМПЦ}} 5538122 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} {{ВПМ}} {{ВПМПЦ}} pc5t1ci4uc5ulu5qdop9ehuedaq01ux 0 1391322 5538183 2026-04-12T19:03:05Z 19user99 72391 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1341517991|Romani people in Slovakia]]“ 5538183 wikitext text/x-wiki '''Ромите во Словачка''' имаат долга историја. Според последниот попис од 2021 година, '''во [[Словачка]] имало 67.179 лица сметани како [[Роми]]''' ( {{Langx|sk|Rómovia na Slovensku}}), или 1,23% од населението. Сепак, бројот на Роми обично е недоволно пријавен, па проценките ја ставаат ромската популација на 7–11% од населението. Така, вистинскиот број на Роми може да биде над половина милион. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://minorityrights.org/minorities/roma-17/|title=Minorities and indigenous peoples in Slovakia|date=19 June 2015|work=minorityrights.org|accessdate=19 January 2023}}</ref> == Историја == === Потекло === == Наводи == {{Наводи|30em}} == Надворешни врски == [[Категорија:Статии со извори на словачки (sk)]] [[Категорија:Статии со текст на ромски]] nahi3apci1ijmmrphl28akxd2w0alv7 5538191 5538183 2026-04-12T19:58:49Z 19user99 72391 5538191 wikitext text/x-wiki '''Ромите во Словачка''' имаат долга историја. Според последниот попис од 2021 година, '''во [[Словачка]] имало 67.179 лица сметани како [[Роми]]''' ( {{Langx|sk|Rómovia na Slovensku}}), или 1,23% од населението. Сепак, бројот на Роми обично е недоволно пријавен, па проценките ја ставаат ромската популација на 7–11% од населението. Така, вистинскиот број на Роми може да биде над половина милион.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://minorityrights.org/minorities/roma-17/|title=Minorities and indigenous peoples in Slovakia|date=19 June 2015|work=minorityrights.org|accessdate=19 January 2023}}</ref> == Историја == === Потекло === Ромите во Словачка потекнуваат од Северна Индија,<ref>{{cite book |last = Hancock |first = Ian F. |year = 2005 |orig-date=2002 |title = We are the Romani People |publisher = Univ of Hertfordshire Press |isbn = 978-1-902806-19-8 | url=https://books.google.com/books?id=MG0ahVw-kdwC&pg=PA70 |page=70 | quote =: 'While a nine century removal from India has diluted Indian biological connection to the extent that for some Romani groups, it may be hardly representative today, Sarren (1976:72) concluded that we still remain together, genetically, Asian rather than European'}}</ref><ref name="IsabelMendizabal">{{cite journal| doi = 10.1016/j.cub.2012.10.039|first=Isabel|last=Mendizabal|title=Reconstructing the Population History of European Romani from Genome-wide Data|journal=Current Biology|date=6 December 2012|volume=22| issue = 24|pages=2342–2349|pmid=23219723|doi-access=free|bibcode=2012CBio...22.2342M |hdl=10230/25348|hdl-access=free}}</ref><ref name="Comas">{{cite news|author=Sindya N. Bhanoo|url=https://www.nytimes.com/2012/12/11/science/genomic-study-traces-roma-to-northern-india.html|title=Genomic Study Traces Roma to Northern India|work=The New York Times|date=11 December 2012}}</ref><ref>''Current Biology''.</ref> од северозападните индиски региони Раџастан, Пенџаб и југоисточниот регион на Пакистан Синд.<ref name="books.google.ca">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=AS61CgAAQBAJ&pg=PA50 |title=Flamenco on the Global Stage: Historical, Critical and Theoretical Perspectives |author1=K. Meira Goldberg |author2=Ninotchka Devorah Bennahum |author3=Michelle Heffner Hayes |page=50 |date= 2015-09-28|publisher=McFarland |access-date=2016-05-21|isbn=978-0-7864-9470-5 }}</ref><ref name="ReferenceA">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gyiTOcnb2yYC&pg=PA147 |title=World Music: Africa, Europe and the Middle East |author1=Simon Broughton |author2=Mark Ellingham |author3=Richard Trillo |page=147 |access-date=2016-05-21|isbn=978-1-85828-635-8 |year=1999 |publisher=Rough Guides }}</ref> Лингвистичките докази несомнено покажуваат дека корените на ромскиот јазик лежат во Индија: јазикот има граматички карактеристики на индоариските јазици и дели со нив голем дел од основниот лексикон, на пример, делови од телото или дневни рутини.<ref name="mluvnice">{{Citation | last1 = Šebková | first1 = Hana | last2 = Žlnayová | first2 = Edita | year = 1998 | url = http://rss.archives.ceu.hu/archive/00001112/01/118.pdf | title = Nástin mluvnice slovenské romštiny (pro pedagogické účely) | place = Ústí nad Labem | publisher = Pedagogická fakulta Univerzity J. E. Purkyně v Ústí nad Labem | page = 4 | isbn = 978-80-7044-205-0 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304024041/http://rss.archives.ceu.hu/archive/00001112/01/118.pdf | archive-date = 2016-03-04 }}</ref> Поточно, ромскиот го дели основниот лексикон со хинди и панџаби. Дели многу фонетски карактеристики со марвари, додека неговата граматика е најблиску до бенгалската.<ref name="hub1995">{{cite journal|first=Milena|last=Hübschmannová|title=Romaňi čhib – romština: Několik základních informací o romském jazyku|journal=Bulletin Muzea Romské Kultury|issue=4/1995|year= 1995 |publisher= Muzeum romské kultury|place=Brno|quote=Zatímco romská lexika je bližší hindštině, marvárštině, pandžábštině atd., v gramatické sféře nacházíme mnoho shod s východoindickým jazykem, s bengálštinou.}}</ref> Генетските наоди во 2012 година сугерираат дека Ромите потекнуваат од северозападна Индија и мигрирале како група.<ref name="IsabelMendizabal"/><ref name="Comas"/><ref>{{cite web |url= http://www.livescience.com/40652-facts-about-roma-romani-gypsies.html|title=5 Intriguing Facts About the Roma|work=Live Science| date=23 October 2013 }}</ref> Според генетска студија во 2012 година, предците на сегашните племиња и кастински популации на северна Индија, традиционално наречени дума, се веројатните предци на современите европски Роми.<ref>{{Citation | last1 = Rai | first1 = N | last2 = Chaubey | first2 = G | last3 = Tamang | first3 = R | last4 = Pathak | first4 = AK | last5 = Singh | first5 = VK | year = 2012 | title = The Phylogeography of Y-Chromosome Haplogroup H1a1a-M82 Reveals the Likely Indian Origin of the European Romani Populations | journal = PLOS ONE | volume = 7 | number = 11 | article-number = e48477 | doi = 10.1371/journal.pone.0048477 | pmid=23209554 | pmc=3509117| bibcode = 2012PLoSO...748477R | doi-access = free }}</ref> Во февруари 2016 година, за време на Меѓународната конференција за Ромите, индискиот министер за надворешни работи изјави дека луѓето од ромската заедница се деца на Индија. Конференцијата заврши со препорака до Владата на Индија да ја признае ромската заедница распространета низ 30 земји како дел од индиската дијаспора.<ref name="diaspora">{{cite web|title=Can Romas be part of Indian diaspora?|publisher=khaleejtimes.com|url=http://www.khaleejtimes.com/international/india/can-romas-be-part-of-indian-diaspora|date=29 February 2016|access-date=4 March 2016}}</ref> ===Миграција во Словачка=== [[File:Slovakia roma 2001.PNG|thumb|right|Ромското малцинство во Словачка (според пописот од 2001 година)]] Првиот запис за видувања на мали групи Роми во областа на денешна Словачка е од 1322 година од н.е., кога регионот бил дел од Кралството Унгарија. Големи бранови на ромски номади се регистрирани од 1417 година па наваму. Во 1423 година тие добиле декрет од унгарскиот крал Сигизмунд од Луксембург во замокот Сепеш, со кој им се дава право на премин низ цела Европа и право на населување. Тие се покажаа како корисни металурзи за кралските армии што се бореа против Турците.<ref>{{Cite journal|last=Macsó|first=Kinga|date=2018-12-01|title=The 'Roma Question' in Slovakia|url=https://www.researchgate.net/publication/331705456|journal=Acta Universitatis Sapientiae, European and Regional Studies|volume=14|issue=1|pages=71–83|doi=10.2478/auseur-2018-0012|issn=2068-7583|doi-access=free}}</ref> Во текот на наредните векови, додека во западна и централна Европа Ромите биле третирани насилно и честопати биле протерани, Унгарското кралство и Хабсбуршката монархија воопшто обезбедувале толерантно и стабилно безбедно засолниште за ромската заедница. Во 18 век, Јосиф II од династијата Хабсбурзи се обидел да ги „цивилизира“ Ромите, на пример со забрана на нивната облека и обичаи и со нивно образување. Сепак, овие напори генерално не успеале. ===Во 20 век=== По репресивните ромски политики на првата Чехословачка Република (1918-1939), комунистичката влада од 1948-1989 година се обидела да ги интегрира Ромите во мнозинското население преку задолжително образование и вработување, како и формирање ромски организации. Номадскиот начин на живот бил забранет во 1958 година. Делови од ромското население биле преселени и од Словачка во чешките региони на земјата.<ref>{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=3DAxAQAAIAAJ&q=After+the+repressive+Romani+policies+of+the+first+Czechoslovak+Republic | title=Chudoba Rómov a sociálna starostlivost̕ o nich v Slovenskej republike| isbn=978-80-88991-14-4| last1=Bank| first1=World| year=2002| publisher=Centrum pre analýzu sociálnej politiky}}</ref> Иако овие политики беа делумно успешни, по Кадифената револуција од 1989 година, Ромите повторно се најдоа на маргините на општеството. Од една страна, постои дарежлив општествен систем, но системот не успева ефикасно да ги интегрира во општеството.<ref>{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=Me8YDAAAQBAJ&q=gypsies+czechoslovakia+party+successful&pg=PA55 | title=A History of the Gypsies of Eastern Europe and Russia| isbn=978-1-349-60671-9| last1=Crowe| first1=D.| date=2016-04-30| publisher=Springer}}</ref> ==Присилна стерилизација== Мисијата за утврдување факти за човековите права откри широко распространети кршења на човековите права на жените Ромки, вклучувајќи присилни стерилизации, расно дискриминаторски пристап до здравствена заштита и физичко и вербално малтретирање од страна на медицинскиот персонал, меѓу другото. Во својот извештај на оваа тема, Центарот за репродуктивни права наведе низа мерки за кои веруваат дека словачката влада треба да ги преземе за да се справи со прашањата поврзани со присилната стерилизација. Тие предлагаат формирање на владино тело посветено на истражување на индивидуални жалби, што би вклучувало преглед на медицински картони и спроведување прегледи во случаи кога жените се сомневаат дека биле стерилизирани без нивно знаење. Дополнително, тие предлагаат собирање статистика за да се разбере распространетоста на стерилизацијата кај ромското население. Центарот, исто така, препорачува да се обезбедат парични отштета на жените кои биле присилно или присилно стерилизирани. Понатаму, Центарот повикува на донесување на закон против дискриминација што е во согласност со принципите утврдени во Директивата на ЕУ за раса. Тие предлагаат создавање тело за анализа на прашања поврзани со дискриминација, проучување на можни решенија и обезбедување конкретна помош на жртвите. Дополнително, тие се залагаат за издвојување повеќе буџетски средства за справување со дискриминацијата против ромската заедница воопшто.<ref>{{cite web |title=BODY AND SOUL Forced Sterilization and Other Assaults on Roma Reproductive Freedom in Slovakia |url=http://reproductiverights.org/sites/crr.civicactions.net/files/documents/bo_slov_part1.pdf |access-date=2 September 2014 |website=Center for Reproductive Rights and Poradna pre obcianske a l'udské práva , in consultation with Ina Zoon |publisher=[[Center for Reproductive Rights]] and Poradna pre obcianske a l'udské práva (Centre for Civil and Human Rights or Poradna)}}</ref> Обвинувањата за присилна стерилизација се сметаат за лажни, на пр. во труд објавен од невладина организација во кој се наведува дека „има цел да докаже претходна претпоставена хипотеза, многу популарна во медиумите. Не донесе никакво специфично знаење, нема цврсти податоци, благодарение на кои би можеле да кажеме дека е откриена одредена вистина. Ова е, накратко кажано, пример за штетно дејство од страна на невладините организации“.<ref>{{Cite web|url=https://neweasterneurope.eu/2016/07/12/real-and-imagined-problems-of-the-roma-community-in-slovakia/|title=Real and imagined problems of the Roma community in Slovakia|first=Agnieszka|last=Pikulicka-Wilczewska|date=12 July 2016|website=New Eastern Europe|access-date=8 April 2023}}</ref> Сепак, многу случаи се потврдени, на пример од страна на Европскиот суд за човекови права. Во 2021 година, словачката влада се извини за присилните стерилизации на илјадници жени Ромки. Исто така, во 2021 година, Чешката Република донесе закон за компензација.<ref>{{cite web | url=https://reproductiverights.org/european-court-of-human-rights-finds-slovakia-violated-romani-womens-rights-in-another-involuntary-sterilization-case/ | title=European Court of Human Rights Finds Slovakia violated Romani women's rights in another involuntary sterilization case | date=14 November 2012 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.euronews.com/2021/11/25/slovakian-government-apologises-for-forced-sterilisations-of-roma-women | title=Slovakia apologises for forced sterilisations of Roma women | date=25 November 2021 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.amnesty.org/en/latest/press-release/2021/07/czech-republic-hard-won-justice-for-women-survivors-of-unlawful-sterilization/ | title=Czech Republic: Hard won justice for women survivors of unlawful sterilization | date=22 July 2021 }}</ref> ==Криминал== Ромите се жртви на етнички мотивирано насилство и криминал во Словачка. Според мониторингот и извештаите обезбедени од Европскиот центар за правата на Ромите (ERRC) во 2013 година, расистичкото насилство, иселувањата, заканите и посуптилните форми на дискриминација се зголемија во текот на изминатите две години во Словачка. ERRC смета дека ситуацијата во Словачка е една од најлошите во Европа, од 2013 година.<ref>{{cite web|last=Lake |first=Aaron |url=https://www.vice.com/en/article/the-new-roma-ghettos-000519-v20n4/?Contentpage=2/ |title=The New Roma Ghettos &#124; VICE |website=Vice.com |date=2013-12-25 |access-date=2016-05-21}}</ref> ==Јавно мислење== Анкетата на Pew Research од 2009 година покажа дека 78% од Словаците имаат неповолни ставови кон Ромите.<ref>{{Cite web|date=2009-11-02 |title=End of Communism Cheered but Now with More Reservations |url=https://www.pewresearch.org/global/2009/11/02/end-of-communism-cheered-but-now-with-more-reservations/ |access-date=2024-04-29 |website=Pew Research Center |language=en-US}}</ref> Ова е споредено со анкетата на Pew Research од 2019 година, која покажа дека 76% од Словаците имаат неповолни ставови кон Ромите.<ref>{{cite news |date=14 October 2019 |title=European Public Opinion Three Decades After the Fall of Communism — 6. Minority groups |url=https://www.pewresearch.org/global/2019/10/14/minority-groups/ |work=Pew Research Center}}</ref> ==Значајни Роми кои живеат или биле родени во областа на денешна Словачка== * [[Кристијан Бари]], фудбалер (2001—) * [[Еуген Бари]], фудбалер (1971—) * [[Виерка Беркиова]], пејачка (1991—) * [[Ирена Бихариова]], активист за човекови права и политичар (1980—) * [[Пана Цинка]], виолинистка (1711?—1772) * [[Ритмус]], рапер (1977—) * [[Доминика Миргова]], пејачка (1991—) * [[Шорти]], модератор, музички изведувач (1988—) * [[Адам Цибула]], бодибилдер (1964—) * [[Анита Соул]], пејачка (1985—) * [[Петер Полак]], политичар (1973—) == Наводи == {{Наводи|30em}} == Надворешни врски == {{Commonscat}} * [http://kolotoc.sk/en#/home The largest archive of gypsy music on the Internet - 100,000 gypsy songs] * [http://edition.cnn.com/2004/WORLD/europe/04/14/eu.slovakia.roma/ CNN: Slovakia seeks help on Roma issue] * [https://www.nytimes.com/2007/01/08/books/08eder.html Ultimate Exile: A Gypsy Poet Expelled by Her People] The New York Times, January 8, 2007 [[Категорија:Статии со извори на словачки (sk)]] [[Категорија:Статии со текст на ромски]] 4gdsjx6o9ao0csqr6fjd5anwudkin7i 5538192 5538191 2026-04-12T20:01:57Z 19user99 72391 5538192 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = Роми во Словачка | total_year = Попис од 2021 година | total = 67,179 | total_ref = <ref name="statistics1">{{cite web|url=https://www.scitanie.sk/obyvatelia/zakladne-vysledky/struktura-obyvatelstva-podla-narodnosti/SR/SK0/SR |access-date=January 23, 2022 | title= Obyvatelia - Základné výsledky|language=Slovak}}</ref> | popplace = [[Východné Slovensko|Источна Словачка]] | rels = {{hlist|[[Римокатолицизам]]|[[Грчки католицизам]]|[[Пентекостализам]]|[[Лутеранство]]|[[Реставраторизам]]|[[Источно православие]]|[[Романска митологија]]}} | langs = [[Ромски јазик|Ромски]] и други јазици ([[Словачки јазик|словачки]], [[Унгарски јазик|унгарски]]) | related = | native_name = {{nativename|rom|Romane manusha andi Slovakia}} | native_name_lang = | image = Slovakia 2021 Roma.png }} '''Ромите во Словачка''' имаат долга историја. Според последниот попис од 2021 година, '''во [[Словачка]] имало 67.179 лица сметани како [[Роми]]''' ( {{Langx|sk|Rómovia na Slovensku}}), или 1,23% од населението. Сепак, бројот на Роми обично е недоволно пријавен, па проценките ја ставаат ромската популација на 7–11% од населението. Така, вистинскиот број на Роми може да биде над половина милион.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://minorityrights.org/minorities/roma-17/|title=Minorities and indigenous peoples in Slovakia|date=19 June 2015|work=minorityrights.org|accessdate=19 January 2023}}</ref> == Историја == === Потекло === Ромите во Словачка потекнуваат од Северна Индија,<ref>{{cite book |last = Hancock |first = Ian F. |year = 2005 |orig-date=2002 |title = We are the Romani People |publisher = Univ of Hertfordshire Press |isbn = 978-1-902806-19-8 | url=https://books.google.com/books?id=MG0ahVw-kdwC&pg=PA70 |page=70 | quote =: 'While a nine century removal from India has diluted Indian biological connection to the extent that for some Romani groups, it may be hardly representative today, Sarren (1976:72) concluded that we still remain together, genetically, Asian rather than European'}}</ref><ref name="IsabelMendizabal">{{cite journal| doi = 10.1016/j.cub.2012.10.039|first=Isabel|last=Mendizabal|title=Reconstructing the Population History of European Romani from Genome-wide Data|journal=Current Biology|date=6 December 2012|volume=22| issue = 24|pages=2342–2349|pmid=23219723|doi-access=free|bibcode=2012CBio...22.2342M |hdl=10230/25348|hdl-access=free}}</ref><ref name="Comas">{{cite news|author=Sindya N. Bhanoo|url=https://www.nytimes.com/2012/12/11/science/genomic-study-traces-roma-to-northern-india.html|title=Genomic Study Traces Roma to Northern India|work=The New York Times|date=11 December 2012}}</ref><ref>''Current Biology''.</ref> од северозападните индиски региони Раџастан, Пенџаб и југоисточниот регион на Пакистан Синд.<ref name="books.google.ca">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=AS61CgAAQBAJ&pg=PA50 |title=Flamenco on the Global Stage: Historical, Critical and Theoretical Perspectives |author1=K. Meira Goldberg |author2=Ninotchka Devorah Bennahum |author3=Michelle Heffner Hayes |page=50 |date= 2015-09-28|publisher=McFarland |access-date=2016-05-21|isbn=978-0-7864-9470-5 }}</ref><ref name="ReferenceA">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gyiTOcnb2yYC&pg=PA147 |title=World Music: Africa, Europe and the Middle East |author1=Simon Broughton |author2=Mark Ellingham |author3=Richard Trillo |page=147 |access-date=2016-05-21|isbn=978-1-85828-635-8 |year=1999 |publisher=Rough Guides }}</ref> Лингвистичките докази несомнено покажуваат дека корените на ромскиот јазик лежат во Индија: јазикот има граматички карактеристики на индоариските јазици и дели со нив голем дел од основниот лексикон, на пример, делови од телото или дневни рутини.<ref name="mluvnice">{{Citation | last1 = Šebková | first1 = Hana | last2 = Žlnayová | first2 = Edita | year = 1998 | url = http://rss.archives.ceu.hu/archive/00001112/01/118.pdf | title = Nástin mluvnice slovenské romštiny (pro pedagogické účely) | place = Ústí nad Labem | publisher = Pedagogická fakulta Univerzity J. E. Purkyně v Ústí nad Labem | page = 4 | isbn = 978-80-7044-205-0 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304024041/http://rss.archives.ceu.hu/archive/00001112/01/118.pdf | archive-date = 2016-03-04 }}</ref> Поточно, ромскиот го дели основниот лексикон со хинди и панџаби. Дели многу фонетски карактеристики со марвари, додека неговата граматика е најблиску до бенгалската.<ref name="hub1995">{{cite journal|first=Milena|last=Hübschmannová|title=Romaňi čhib – romština: Několik základních informací o romském jazyku|journal=Bulletin Muzea Romské Kultury|issue=4/1995|year= 1995 |publisher= Muzeum romské kultury|place=Brno|quote=Zatímco romská lexika je bližší hindštině, marvárštině, pandžábštině atd., v gramatické sféře nacházíme mnoho shod s východoindickým jazykem, s bengálštinou.}}</ref> Генетските наоди во 2012 година сугерираат дека Ромите потекнуваат од северозападна Индија и мигрирале како група.<ref name="IsabelMendizabal"/><ref name="Comas"/><ref>{{cite web |url= http://www.livescience.com/40652-facts-about-roma-romani-gypsies.html|title=5 Intriguing Facts About the Roma|work=Live Science| date=23 October 2013 }}</ref> Според генетска студија во 2012 година, предците на сегашните племиња и кастински популации на северна Индија, традиционално наречени дума, се веројатните предци на современите европски Роми.<ref>{{Citation | last1 = Rai | first1 = N | last2 = Chaubey | first2 = G | last3 = Tamang | first3 = R | last4 = Pathak | first4 = AK | last5 = Singh | first5 = VK | year = 2012 | title = The Phylogeography of Y-Chromosome Haplogroup H1a1a-M82 Reveals the Likely Indian Origin of the European Romani Populations | journal = PLOS ONE | volume = 7 | number = 11 | article-number = e48477 | doi = 10.1371/journal.pone.0048477 | pmid=23209554 | pmc=3509117| bibcode = 2012PLoSO...748477R | doi-access = free }}</ref> Во февруари 2016 година, за време на Меѓународната конференција за Ромите, индискиот министер за надворешни работи изјави дека луѓето од ромската заедница се деца на Индија. Конференцијата заврши со препорака до Владата на Индија да ја признае ромската заедница распространета низ 30 земји како дел од индиската дијаспора.<ref name="diaspora">{{cite web|title=Can Romas be part of Indian diaspora?|publisher=khaleejtimes.com|url=http://www.khaleejtimes.com/international/india/can-romas-be-part-of-indian-diaspora|date=29 February 2016|access-date=4 March 2016}}</ref> ===Миграција во Словачка=== [[File:Slovakia roma 2001.PNG|thumb|right|Ромското малцинство во Словачка (според пописот од 2001 година)]] Првиот запис за видувања на мали групи Роми во областа на денешна Словачка е од 1322 година од н.е., кога регионот бил дел од Кралството Унгарија. Големи бранови на ромски номади се регистрирани од 1417 година па наваму. Во 1423 година тие добиле декрет од унгарскиот крал Сигизмунд од Луксембург во замокот Сепеш, со кој им се дава право на премин низ цела Европа и право на населување. Тие се покажаа како корисни металурзи за кралските армии што се бореа против Турците.<ref>{{Cite journal|last=Macsó|first=Kinga|date=2018-12-01|title=The 'Roma Question' in Slovakia|url=https://www.researchgate.net/publication/331705456|journal=Acta Universitatis Sapientiae, European and Regional Studies|volume=14|issue=1|pages=71–83|doi=10.2478/auseur-2018-0012|issn=2068-7583|doi-access=free}}</ref> Во текот на наредните векови, додека во западна и централна Европа Ромите биле третирани насилно и честопати биле протерани, Унгарското кралство и Хабсбуршката монархија воопшто обезбедувале толерантно и стабилно безбедно засолниште за ромската заедница. Во 18 век, Јосиф II од династијата Хабсбурзи се обидел да ги „цивилизира“ Ромите, на пример со забрана на нивната облека и обичаи и со нивно образување. Сепак, овие напори генерално не успеале. ===Во 20 век=== По репресивните ромски политики на првата Чехословачка Република (1918-1939), комунистичката влада од 1948-1989 година се обидела да ги интегрира Ромите во мнозинското население преку задолжително образование и вработување, како и формирање ромски организации. Номадскиот начин на живот бил забранет во 1958 година. Делови од ромското население биле преселени и од Словачка во чешките региони на земјата.<ref>{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=3DAxAQAAIAAJ&q=After+the+repressive+Romani+policies+of+the+first+Czechoslovak+Republic | title=Chudoba Rómov a sociálna starostlivost̕ o nich v Slovenskej republike| isbn=978-80-88991-14-4| last1=Bank| first1=World| year=2002| publisher=Centrum pre analýzu sociálnej politiky}}</ref> Иако овие политики беа делумно успешни, по Кадифената револуција од 1989 година, Ромите повторно се најдоа на маргините на општеството. Од една страна, постои дарежлив општествен систем, но системот не успева ефикасно да ги интегрира во општеството.<ref>{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=Me8YDAAAQBAJ&q=gypsies+czechoslovakia+party+successful&pg=PA55 | title=A History of the Gypsies of Eastern Europe and Russia| isbn=978-1-349-60671-9| last1=Crowe| first1=D.| date=2016-04-30| publisher=Springer}}</ref> ==Присилна стерилизација== Мисијата за утврдување факти за човековите права откри широко распространети кршења на човековите права на жените Ромки, вклучувајќи присилни стерилизации, расно дискриминаторски пристап до здравствена заштита и физичко и вербално малтретирање од страна на медицинскиот персонал, меѓу другото. Во својот извештај на оваа тема, Центарот за репродуктивни права наведе низа мерки за кои веруваат дека словачката влада треба да ги преземе за да се справи со прашањата поврзани со присилната стерилизација. Тие предлагаат формирање на владино тело посветено на истражување на индивидуални жалби, што би вклучувало преглед на медицински картони и спроведување прегледи во случаи кога жените се сомневаат дека биле стерилизирани без нивно знаење. Дополнително, тие предлагаат собирање статистика за да се разбере распространетоста на стерилизацијата кај ромското население. Центарот, исто така, препорачува да се обезбедат парични отштета на жените кои биле присилно или присилно стерилизирани. Понатаму, Центарот повикува на донесување на закон против дискриминација што е во согласност со принципите утврдени во Директивата на ЕУ за раса. Тие предлагаат создавање тело за анализа на прашања поврзани со дискриминација, проучување на можни решенија и обезбедување конкретна помош на жртвите. Дополнително, тие се залагаат за издвојување повеќе буџетски средства за справување со дискриминацијата против ромската заедница воопшто.<ref>{{cite web |title=BODY AND SOUL Forced Sterilization and Other Assaults on Roma Reproductive Freedom in Slovakia |url=http://reproductiverights.org/sites/crr.civicactions.net/files/documents/bo_slov_part1.pdf |access-date=2 September 2014 |website=Center for Reproductive Rights and Poradna pre obcianske a l'udské práva , in consultation with Ina Zoon |publisher=[[Center for Reproductive Rights]] and Poradna pre obcianske a l'udské práva (Centre for Civil and Human Rights or Poradna)}}</ref> Обвинувањата за присилна стерилизација се сметаат за лажни, на пр. во труд објавен од невладина организација во кој се наведува дека „има цел да докаже претходна претпоставена хипотеза, многу популарна во медиумите. Не донесе никакво специфично знаење, нема цврсти податоци, благодарение на кои би можеле да кажеме дека е откриена одредена вистина. Ова е, накратко кажано, пример за штетно дејство од страна на невладините организации“.<ref>{{Cite web|url=https://neweasterneurope.eu/2016/07/12/real-and-imagined-problems-of-the-roma-community-in-slovakia/|title=Real and imagined problems of the Roma community in Slovakia|first=Agnieszka|last=Pikulicka-Wilczewska|date=12 July 2016|website=New Eastern Europe|access-date=8 April 2023}}</ref> Сепак, многу случаи се потврдени, на пример од страна на Европскиот суд за човекови права. Во 2021 година, словачката влада се извини за присилните стерилизации на илјадници жени Ромки. Исто така, во 2021 година, Чешката Република донесе закон за компензација.<ref>{{cite web | url=https://reproductiverights.org/european-court-of-human-rights-finds-slovakia-violated-romani-womens-rights-in-another-involuntary-sterilization-case/ | title=European Court of Human Rights Finds Slovakia violated Romani women's rights in another involuntary sterilization case | date=14 November 2012 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.euronews.com/2021/11/25/slovakian-government-apologises-for-forced-sterilisations-of-roma-women | title=Slovakia apologises for forced sterilisations of Roma women | date=25 November 2021 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.amnesty.org/en/latest/press-release/2021/07/czech-republic-hard-won-justice-for-women-survivors-of-unlawful-sterilization/ | title=Czech Republic: Hard won justice for women survivors of unlawful sterilization | date=22 July 2021 }}</ref> ==Криминал== Ромите се жртви на етнички мотивирано насилство и криминал во Словачка. Според мониторингот и извештаите обезбедени од Европскиот центар за правата на Ромите (ERRC) во 2013 година, расистичкото насилство, иселувањата, заканите и посуптилните форми на дискриминација се зголемија во текот на изминатите две години во Словачка. ERRC смета дека ситуацијата во Словачка е една од најлошите во Европа, од 2013 година.<ref>{{cite web|last=Lake |first=Aaron |url=https://www.vice.com/en/article/the-new-roma-ghettos-000519-v20n4/?Contentpage=2/ |title=The New Roma Ghettos &#124; VICE |website=Vice.com |date=2013-12-25 |access-date=2016-05-21}}</ref> ==Јавно мислење== Анкетата на Pew Research од 2009 година покажа дека 78% од Словаците имаат неповолни ставови кон Ромите.<ref>{{Cite web|date=2009-11-02 |title=End of Communism Cheered but Now with More Reservations |url=https://www.pewresearch.org/global/2009/11/02/end-of-communism-cheered-but-now-with-more-reservations/ |access-date=2024-04-29 |website=Pew Research Center |language=en-US}}</ref> Ова е споредено со анкетата на Pew Research од 2019 година, која покажа дека 76% од Словаците имаат неповолни ставови кон Ромите.<ref>{{cite news |date=14 October 2019 |title=European Public Opinion Three Decades After the Fall of Communism — 6. Minority groups |url=https://www.pewresearch.org/global/2019/10/14/minority-groups/ |work=Pew Research Center}}</ref> ==Значајни Роми кои живеат или биле родени во областа на денешна Словачка== * [[Кристијан Бари]], фудбалер (2001—) * [[Еуген Бари]], фудбалер (1971—) * [[Виерка Беркиова]], пејачка (1991—) * [[Ирена Бихариова]], активист за човекови права и политичар (1980—) * [[Пана Цинка]], виолинистка (1711?—1772) * [[Ритмус]], рапер (1977—) * [[Доминика Миргова]], пејачка (1991—) * [[Шорти]], модератор, музички изведувач (1988—) * [[Адам Цибула]], бодибилдер (1964—) * [[Анита Соул]], пејачка (1985—) * [[Петер Полак]], политичар (1973—) == Наводи == {{Наводи|30em}} == Надворешни врски == {{Commonscat}} * [http://kolotoc.sk/en#/home The largest archive of gypsy music on the Internet - 100,000 gypsy songs] * [http://edition.cnn.com/2004/WORLD/europe/04/14/eu.slovakia.roma/ CNN: Slovakia seeks help on Roma issue] * [https://www.nytimes.com/2007/01/08/books/08eder.html Ultimate Exile: A Gypsy Poet Expelled by Her People] The New York Times, January 8, 2007 [[Категорија:Статии со извори на словачки (sk)]] [[Категорија:Статии со текст на ромски]] n4r8vwmsey0i9o06x06ns61wd5ub03s 5538193 5538192 2026-04-12T20:20:22Z 19user99 72391 5538193 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = Роми во Словачка | total_year = Попис од 2021 година | total = 67,179 | total_ref = <ref name="statistics1">{{cite web|url=https://www.scitanie.sk/obyvatelia/zakladne-vysledky/struktura-obyvatelstva-podla-narodnosti/SR/SK0/SR |access-date=January 23, 2022 | title= Obyvatelia - Základné výsledky|language=Slovak}}</ref> | popplace = [[Východné Slovensko|Источна Словачка]] | rels = {{hlist|[[Римокатолицизам]]|[[Грчки католицизам]]|[[Пентекостализам]]|[[Лутеранство]]|[[Реставраторизам]]|[[Источно православие]]|[[Романска митологија]]}} | langs = [[Ромски јазик|Ромски]] и други јазици ([[Словачки јазик|словачки]], [[Унгарски јазик|унгарски]]) | related = | native_name = {{nativename|rom|Romane manusha andi Slovakia}} | native_name_lang = | image = Slovakia 2021 Roma.png }} '''Ромите во Словачка''' имаат долга историја. Според последниот попис од 2021 година, '''во [[Словачка]] имало 67.179 лица сметани како [[Роми]]''' ( {{Langx|sk|Rómovia na Slovensku}}), или 1,23% од населението. Сепак, бројот на Роми обично е недоволно пријавен, па проценките ја ставаат ромската популација на 7–11% од населението. Така, вистинскиот број на Роми може да биде над половина милион.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://minorityrights.org/minorities/roma-17/|title=Minorities and indigenous peoples in Slovakia|date=19 June 2015|work=minorityrights.org|accessdate=19 January 2023}}</ref> == Историја == === Потекло === Ромите во Словачка потекнуваат од северна [[Индија]],<ref>{{cite book |last = Hancock |first = Ian F. |year = 2005 |orig-date=2002 |title = We are the Romani People |publisher = Univ of Hertfordshire Press |isbn = 978-1-902806-19-8 | url=https://books.google.com/books?id=MG0ahVw-kdwC&pg=PA70 |page=70 | quote =: 'While a nine century removal from India has diluted Indian biological connection to the extent that for some Romani groups, it may be hardly representative today, Sarren (1976:72) concluded that we still remain together, genetically, Asian rather than European'}}</ref><ref name="IsabelMendizabal">{{cite journal| doi = 10.1016/j.cub.2012.10.039|first=Isabel|last=Mendizabal|title=Reconstructing the Population History of European Romani from Genome-wide Data|journal=Current Biology|date=6 December 2012|volume=22| issue = 24|pages=2342–2349|pmid=23219723|doi-access=free|bibcode=2012CBio...22.2342M |hdl=10230/25348|hdl-access=free}}</ref><ref name="Comas">{{cite news|author=Sindya N. Bhanoo|url=https://www.nytimes.com/2012/12/11/science/genomic-study-traces-roma-to-northern-india.html|title=Genomic Study Traces Roma to Northern India|work=The New York Times|date=11 December 2012}}</ref><ref>''Current Biology''.</ref> поточно од северозападните индиски региони [[Раџастан]] и [[Пенџаб (Индија)|Пенџаб]], како и од [[Синд]], кој се наоѓа во југоисточнќен [[Пакистан]].<ref name="books.google.ca">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=AS61CgAAQBAJ&pg=PA50 |title=Flamenco on the Global Stage: Historical, Critical and Theoretical Perspectives |author1=K. Meira Goldberg |author2=Ninotchka Devorah Bennahum |author3=Michelle Heffner Hayes |page=50 |date= 2015-09-28|publisher=McFarland |access-date=2016-05-21|isbn=978-0-7864-9470-5 }}</ref><ref name="ReferenceA">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gyiTOcnb2yYC&pg=PA147 |title=World Music: Africa, Europe and the Middle East |author1=Simon Broughton |author2=Mark Ellingham |author3=Richard Trillo |page=147 |access-date=2016-05-21|isbn=978-1-85828-635-8 |year=1999 |publisher=Rough Guides }}</ref> Лингвистичките докази несомнено покажуваат дека корените на ромскиот јазик лежат во Индија: јазикот има граматички карактеристики на [[Индоариски јазици|индоариските јазици]] и дели со нив голем дел од основниот лексикон, на пример, делови од телото или дневни рутини.<ref name="mluvnice">{{Citation | last1 = Šebková | first1 = Hana | last2 = Žlnayová | first2 = Edita | year = 1998 | url = http://rss.archives.ceu.hu/archive/00001112/01/118.pdf | title = Nástin mluvnice slovenské romštiny (pro pedagogické účely) | place = Ústí nad Labem | publisher = Pedagogická fakulta Univerzity J. E. Purkyně v Ústí nad Labem | page = 4 | isbn = 978-80-7044-205-0 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304024041/http://rss.archives.ceu.hu/archive/00001112/01/118.pdf | archive-date = 2016-03-04 }}</ref> Поточно, ромскиот го дели основниот лексикон со хинди и панџаби. Дели многу фонетски карактеристики со марвари, додека неговата граматика е најблиску до бенгалската.<ref name="hub1995">{{cite journal|first=Milena|last=Hübschmannová|title=Romaňi čhib – romština: Několik základních informací o romském jazyku|journal=Bulletin Muzea Romské Kultury|issue=4/1995|year= 1995 |publisher= Muzeum romské kultury|place=Brno|quote=Zatímco romská lexika je bližší hindštině, marvárštině, pandžábštině atd., v gramatické sféře nacházíme mnoho shod s východoindickým jazykem, s bengálštinou.}}</ref> Генетските наоди во 2012 година сугерираат дека Ромите потекнуваат од северозападна Индија и мигрирале како група.<ref name="IsabelMendizabal"/><ref name="Comas"/><ref>{{cite web |url= http://www.livescience.com/40652-facts-about-roma-romani-gypsies.html|title=5 Intriguing Facts About the Roma|work=Live Science| date=23 October 2013 }}</ref> Според генетска студија во 2012 година, предците на сегашните племиња и кастински популации на северна Индија, традиционално наречени дума, се веројатните предци на современите европски Роми.<ref>{{Citation | last1 = Rai | first1 = N | last2 = Chaubey | first2 = G | last3 = Tamang | first3 = R | last4 = Pathak | first4 = AK | last5 = Singh | first5 = VK | year = 2012 | title = The Phylogeography of Y-Chromosome Haplogroup H1a1a-M82 Reveals the Likely Indian Origin of the European Romani Populations | journal = PLOS ONE | volume = 7 | number = 11 | article-number = e48477 | doi = 10.1371/journal.pone.0048477 | pmid=23209554 | pmc=3509117| bibcode = 2012PLoSO...748477R | doi-access = free }}</ref> Во февруари 2016 година, за време на Меѓународната конференција за Ромите, индискиот министер за надворешни работи изјавил дека луѓето од ромската заедница се деца на Индија. Конференцијата завршила со препорака до Владата на Индија да ја признае ромската заедница распространета низ 30 земји како дел од индиската [[дијаспора]].<ref name="diaspora">{{cite web|title=Can Romas be part of Indian diaspora?|publisher=khaleejtimes.com|url=http://www.khaleejtimes.com/international/india/can-romas-be-part-of-indian-diaspora|date=29 February 2016|access-date=4 March 2016}}</ref> ===Миграција во Словачка=== [[File:Slovakia roma 2001.PNG|thumb|right|Ромското малцинство во Словачка (според пописот од 2001 година)]] Првиот запис за видувања на мали групи Роми во областа на денешна Словачка бил од 1322 година од н.е., кога регионот бил дел од [[Кралство Унгарија|Кралството Унгарија]]. Големи бранови на ромски номади биле регистрирани од 1417 година па наваму. Во 1423 година тие добиле декрет од унгарскиот крал Сигизмунд од Луксембург во замокот Сепеш, со кој им се дало право на премин низ цела Европа и право на населување. Тие се покажале како корисни металурзи за кралските армии што се бореле против [[Турци|Турците]].<ref>{{Cite journal|last=Macsó|first=Kinga|date=2018-12-01|title=The 'Roma Question' in Slovakia|url=https://www.researchgate.net/publication/331705456|journal=Acta Universitatis Sapientiae, European and Regional Studies|volume=14|issue=1|pages=71–83|doi=10.2478/auseur-2018-0012|issn=2068-7583|doi-access=free}}</ref> Во текот на наредните векови, додека во западна и централна Европа Ромите биле третирани насилно и честопати биле протерувани, Унгарското кралство и [[Хабсбуршка Монархија|Хабсбуршката Монархија]] воопшто обезбедувале толерантно и стабилно безбедно засолниште за ромската заедница. Во 18 век, Јосиф II од [[Хабсбурговци|династијата Хабсбурзи]] се обидел да ги „цивилизира“ Ромите, на пример со забрана на нивната облека и обичаи и со нивно образување. Сепак, овие напори генерално не успеале. ===Во 20 век=== По репресивните ромски политики на првата [[Чехословачка Република]] (1918-1939), комунистичката влада од 1948-1989 година се обидела да ги интегрира Ромите во мнозинското население преку задолжително образование и вработување, како и формирање на ромски организации. [[Номади|Номадскиот]] начин на живот бил забранет во 1958 година. Делови од ромското население биле преселени од Словачка во чешките региони на земјата.<ref>{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=3DAxAQAAIAAJ&q=After+the+repressive+Romani+policies+of+the+first+Czechoslovak+Republic | title=Chudoba Rómov a sociálna starostlivost̕ o nich v Slovenskej republike| isbn=978-80-88991-14-4| last1=Bank| first1=World| year=2002| publisher=Centrum pre analýzu sociálnej politiky}}</ref> Иако овие политики биле делумно успешни, по [[Кадифена револуција|Кадифената револуција]] од 1989 година, Ромите повторно се нашле на маргините на општеството. Од една страна, постои дарежлив општествен систем, но системот не успева ефикасно да ги интегрира во општеството.<ref>{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=Me8YDAAAQBAJ&q=gypsies+czechoslovakia+party+successful&pg=PA55 | title=A History of the Gypsies of Eastern Europe and Russia| isbn=978-1-349-60671-9| last1=Crowe| first1=D.| date=2016-04-30| publisher=Springer}}</ref> ==Присилна стерилизација== Мисијата за утврдување факти за човековите права открила широко распространети кршења на [[Човекови права|човековите права]] на жените Ромки, вклучувајќи присилни [[Стерилизација|стерилизации]], расно дискриминаторски пристап до здравствена заштита и физичко и вербално малтретирање од страна на медицинскиот персонал, меѓу другото. Во својот извештај на оваа тема, Центарот за репродуктивни права навел низа мерки за кои веруваат дека словачката влада треба да ги преземе за да се справи со прашањата поврзани со присилната стерилизација. Тие предлагаат формирање на владино тело посветено на истражување на индивидуални жалби, што би вклучувало преглед на медицински картони и спроведување прегледи во случаи кога жените се сомневаат дека биле стерилизирани без нивно знаење. Дополнително, тие предложиле собирање на статистика за да се разбере распространетоста на стерилизацијата кај ромското население. Центарот, исто така, препорачал да се обезбедат парични отштета на жените кои биле присилно стерилизирани. Понатаму, Центарот повикал на донесување на закон против [[дискриминација]] што ќе биде во согласност со принципите утврдени во Директивата на ЕУ против дискриминација врз основа на раса. Тие предложиле создавање тело за анализа на прашања поврзани со дискриминација, проучување на можни решенија и обезбедување конкретна помош на жртвите. Дополнително, тие се залагале за издвојување повеќе буџетски средства за справување со дискриминацијата против ромската заедница воопшто.<ref>{{cite web |title=BODY AND SOUL Forced Sterilization and Other Assaults on Roma Reproductive Freedom in Slovakia |url=http://reproductiverights.org/sites/crr.civicactions.net/files/documents/bo_slov_part1.pdf |access-date=2 September 2014 |website=Center for Reproductive Rights and Poradna pre obcianske a l'udské práva , in consultation with Ina Zoon |publisher=[[Center for Reproductive Rights]] and Poradna pre obcianske a l'udské práva (Centre for Civil and Human Rights or Poradna)}}</ref> Обвинувањата за присилна стерилизација се сметаат за лажни, на пр. во труд објавен од невладина организација во кој се наведува дека „има цел да докаже претходна претпоставена хипотеза, многу популарна во медиумите. Не донела никакво специфично знаење, нема цврсти податоци благодарение на кои би можеле да кажеме дека е откриена одредена вистина. Ова е, накратко кажано, пример за штетно дејство од страна на невладините организации“.<ref>{{Cite web|url=https://neweasterneurope.eu/2016/07/12/real-and-imagined-problems-of-the-roma-community-in-slovakia/|title=Real and imagined problems of the Roma community in Slovakia|first=Agnieszka|last=Pikulicka-Wilczewska|date=12 July 2016|website=New Eastern Europe|access-date=8 April 2023}}</ref> Сепак, многу случаи биле потврдени, на пример од страна на [[Европски суд за човекови права|Европскиот суд за човекови права]]. Во 2021 година, словачката влада се извинила за присилните стерилизации на илјадници жени Ромки. Исто така, во 2021 година, [[Чешка|Чешката Република]] донела закон за компензација.<ref>{{cite web | url=https://reproductiverights.org/european-court-of-human-rights-finds-slovakia-violated-romani-womens-rights-in-another-involuntary-sterilization-case/ | title=European Court of Human Rights Finds Slovakia violated Romani women's rights in another involuntary sterilization case | date=14 November 2012 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.euronews.com/2021/11/25/slovakian-government-apologises-for-forced-sterilisations-of-roma-women | title=Slovakia apologises for forced sterilisations of Roma women | date=25 November 2021 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.amnesty.org/en/latest/press-release/2021/07/czech-republic-hard-won-justice-for-women-survivors-of-unlawful-sterilization/ | title=Czech Republic: Hard won justice for women survivors of unlawful sterilization | date=22 July 2021 }}</ref> ==Криминал== Ромите се жртви на етнички мотивирано насилство и [[Злосторство|криминал]] во Словачка. Според мониторингот и извештаите обезбедени од Европскиот центар за правата на Ромите (ERRC) во 2013 година, расистичкото насилство, иселувањата, заканите и посуптилните форми на дискриминација се зголемиле во текот на изминатите две години во Словачка. ERRC сметала дека во 2013 година ситуацијата во Словачка била една од најлошите во Европа.<ref>{{cite web|last=Lake |first=Aaron |url=https://www.vice.com/en/article/the-new-roma-ghettos-000519-v20n4/?Contentpage=2/ |title=The New Roma Ghettos &#124; VICE |website=Vice.com |date=2013-12-25 |access-date=2016-05-21}}</ref> ==Јавно мислење== Анкетата на Pew Research од 2009 година покажала дека 78% од [[Словаци|Словаците]] имаат неповолни ставови кон Ромите.<ref>{{Cite web|date=2009-11-02 |title=End of Communism Cheered but Now with More Reservations |url=https://www.pewresearch.org/global/2009/11/02/end-of-communism-cheered-but-now-with-more-reservations/ |access-date=2024-04-29 |website=Pew Research Center |language=en-US}}</ref> Одговорите биле слични и во анкетата на Pew Research од 2019 година, која покажала дека 76% од Словаците имаат неповолни ставови кон Ромите.<ref>{{cite news |date=14 October 2019 |title=European Public Opinion Three Decades After the Fall of Communism — 6. Minority groups |url=https://www.pewresearch.org/global/2019/10/14/minority-groups/ |work=Pew Research Center}}</ref> ==Значајни Роми кои живеат или биле родени во областа на денешна Словачка== * [[Кристијан Бари]], фудбалер (2001—) * [[Еуген Бари]], фудбалер (1971—) * [[Виерка Беркиова]], пејачка (1991—) * [[Ирена Бихариова]], активист за човекови права и политичар (1980—) * [[Пана Цинка]], виолинистка (1711?—1772) * [[Ритмус]], рапер (1977—) * [[Доминика Миргова]], пејачка (1991—) * [[Шорти]], модератор, музички изведувач (1988—) * [[Адам Цибула]], бодибилдер (1964—) * [[Анита Соул]], пејачка (1985—) * [[Петер Полак]], политичар (1973—) == Наводи == {{Наводи|30em}} == Надворешни врски == {{Commonscat}} * [http://kolotoc.sk/en#/home The largest archive of gypsy music on the Internet - 100,000 gypsy songs] * [http://edition.cnn.com/2004/WORLD/europe/04/14/eu.slovakia.roma/ CNN: Slovakia seeks help on Roma issue] * [https://www.nytimes.com/2007/01/08/books/08eder.html Ultimate Exile: A Gypsy Poet Expelled by Her People] The New York Times, January 8, 2007 [[Категорија:Статии со извори на словачки (sk)]] [[Категорија:Статии со текст на ромски]] gnnjkut50zcq3c4cd2bvbdpdpdo4f4q 5538195 5538193 2026-04-12T20:27:42Z 19user99 72391 /* Во 20 век */ 5538195 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = Роми во Словачка | total_year = Попис од 2021 година | total = 67,179 | total_ref = <ref name="statistics1">{{cite web|url=https://www.scitanie.sk/obyvatelia/zakladne-vysledky/struktura-obyvatelstva-podla-narodnosti/SR/SK0/SR |access-date=January 23, 2022 | title= Obyvatelia - Základné výsledky|language=Slovak}}</ref> | popplace = [[Východné Slovensko|Источна Словачка]] | rels = {{hlist|[[Римокатолицизам]]|[[Грчки католицизам]]|[[Пентекостализам]]|[[Лутеранство]]|[[Реставраторизам]]|[[Источно православие]]|[[Романска митологија]]}} | langs = [[Ромски јазик|Ромски]] и други јазици ([[Словачки јазик|словачки]], [[Унгарски јазик|унгарски]]) | related = | native_name = {{nativename|rom|Romane manusha andi Slovakia}} | native_name_lang = | image = Slovakia 2021 Roma.png }} '''Ромите во Словачка''' имаат долга историја. Според последниот попис од 2021 година, '''во [[Словачка]] имало 67.179 лица сметани како [[Роми]]''' ( {{Langx|sk|Rómovia na Slovensku}}), или 1,23% од населението. Сепак, бројот на Роми обично е недоволно пријавен, па проценките ја ставаат ромската популација на 7–11% од населението. Така, вистинскиот број на Роми може да биде над половина милион.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://minorityrights.org/minorities/roma-17/|title=Minorities and indigenous peoples in Slovakia|date=19 June 2015|work=minorityrights.org|accessdate=19 January 2023}}</ref> == Историја == === Потекло === Ромите во Словачка потекнуваат од северна [[Индија]],<ref>{{cite book |last = Hancock |first = Ian F. |year = 2005 |orig-date=2002 |title = We are the Romani People |publisher = Univ of Hertfordshire Press |isbn = 978-1-902806-19-8 | url=https://books.google.com/books?id=MG0ahVw-kdwC&pg=PA70 |page=70 | quote =: 'While a nine century removal from India has diluted Indian biological connection to the extent that for some Romani groups, it may be hardly representative today, Sarren (1976:72) concluded that we still remain together, genetically, Asian rather than European'}}</ref><ref name="IsabelMendizabal">{{cite journal| doi = 10.1016/j.cub.2012.10.039|first=Isabel|last=Mendizabal|title=Reconstructing the Population History of European Romani from Genome-wide Data|journal=Current Biology|date=6 December 2012|volume=22| issue = 24|pages=2342–2349|pmid=23219723|doi-access=free|bibcode=2012CBio...22.2342M |hdl=10230/25348|hdl-access=free}}</ref><ref name="Comas">{{cite news|author=Sindya N. Bhanoo|url=https://www.nytimes.com/2012/12/11/science/genomic-study-traces-roma-to-northern-india.html|title=Genomic Study Traces Roma to Northern India|work=The New York Times|date=11 December 2012}}</ref><ref>''Current Biology''.</ref> поточно од северозападните индиски региони [[Раџастан]] и [[Пенџаб (Индија)|Пенџаб]], како и од [[Синд]], кој се наоѓа во југоисточнќен [[Пакистан]].<ref name="books.google.ca">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=AS61CgAAQBAJ&pg=PA50 |title=Flamenco on the Global Stage: Historical, Critical and Theoretical Perspectives |author1=K. Meira Goldberg |author2=Ninotchka Devorah Bennahum |author3=Michelle Heffner Hayes |page=50 |date= 2015-09-28|publisher=McFarland |access-date=2016-05-21|isbn=978-0-7864-9470-5 }}</ref><ref name="ReferenceA">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gyiTOcnb2yYC&pg=PA147 |title=World Music: Africa, Europe and the Middle East |author1=Simon Broughton |author2=Mark Ellingham |author3=Richard Trillo |page=147 |access-date=2016-05-21|isbn=978-1-85828-635-8 |year=1999 |publisher=Rough Guides }}</ref> Лингвистичките докази несомнено покажуваат дека корените на ромскиот јазик лежат во Индија: јазикот има граматички карактеристики на [[Индоариски јазици|индоариските јазици]] и дели со нив голем дел од основниот лексикон, на пример, делови од телото или дневни рутини.<ref name="mluvnice">{{Citation | last1 = Šebková | first1 = Hana | last2 = Žlnayová | first2 = Edita | year = 1998 | url = http://rss.archives.ceu.hu/archive/00001112/01/118.pdf | title = Nástin mluvnice slovenské romštiny (pro pedagogické účely) | place = Ústí nad Labem | publisher = Pedagogická fakulta Univerzity J. E. Purkyně v Ústí nad Labem | page = 4 | isbn = 978-80-7044-205-0 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304024041/http://rss.archives.ceu.hu/archive/00001112/01/118.pdf | archive-date = 2016-03-04 }}</ref> Поточно, ромскиот го дели основниот лексикон со хинди и панџаби. Дели многу фонетски карактеристики со марвари, додека неговата граматика е најблиску до бенгалската.<ref name="hub1995">{{cite journal|first=Milena|last=Hübschmannová|title=Romaňi čhib – romština: Několik základních informací o romském jazyku|journal=Bulletin Muzea Romské Kultury|issue=4/1995|year= 1995 |publisher= Muzeum romské kultury|place=Brno|quote=Zatímco romská lexika je bližší hindštině, marvárštině, pandžábštině atd., v gramatické sféře nacházíme mnoho shod s východoindickým jazykem, s bengálštinou.}}</ref> Генетските наоди во 2012 година сугерираат дека Ромите потекнуваат од северозападна Индија и мигрирале како група.<ref name="IsabelMendizabal"/><ref name="Comas"/><ref>{{cite web |url= http://www.livescience.com/40652-facts-about-roma-romani-gypsies.html|title=5 Intriguing Facts About the Roma|work=Live Science| date=23 October 2013 }}</ref> Според генетска студија во 2012 година, предците на сегашните племиња и кастински популации на северна Индија, традиционално наречени дума, се веројатните предци на современите европски Роми.<ref>{{Citation | last1 = Rai | first1 = N | last2 = Chaubey | first2 = G | last3 = Tamang | first3 = R | last4 = Pathak | first4 = AK | last5 = Singh | first5 = VK | year = 2012 | title = The Phylogeography of Y-Chromosome Haplogroup H1a1a-M82 Reveals the Likely Indian Origin of the European Romani Populations | journal = PLOS ONE | volume = 7 | number = 11 | article-number = e48477 | doi = 10.1371/journal.pone.0048477 | pmid=23209554 | pmc=3509117| bibcode = 2012PLoSO...748477R | doi-access = free }}</ref> Во февруари 2016 година, за време на Меѓународната конференција за Ромите, индискиот министер за надворешни работи изјавил дека луѓето од ромската заедница се деца на Индија. Конференцијата завршила со препорака до Владата на Индија да ја признае ромската заедница распространета низ 30 земји како дел од индиската [[дијаспора]].<ref name="diaspora">{{cite web|title=Can Romas be part of Indian diaspora?|publisher=khaleejtimes.com|url=http://www.khaleejtimes.com/international/india/can-romas-be-part-of-indian-diaspora|date=29 February 2016|access-date=4 March 2016}}</ref> ===Миграција во Словачка=== [[File:Slovakia roma 2001.PNG|thumb|right|Ромското малцинство во Словачка (според пописот од 2001 година)]] Првиот запис за видувања на мали групи Роми во областа на денешна Словачка бил од 1322 година од н.е., кога регионот бил дел од [[Кралство Унгарија|Кралството Унгарија]]. Големи бранови на ромски номади биле регистрирани од 1417 година па наваму. Во 1423 година тие добиле декрет од унгарскиот крал Сигизмунд од Луксембург во замокот Сепеш, со кој им се дало право на премин низ цела Европа и право на населување. Тие се покажале како корисни металурзи за кралските армии што се бореле против [[Турци|Турците]].<ref>{{Cite journal|last=Macsó|first=Kinga|date=2018-12-01|title=The 'Roma Question' in Slovakia|url=https://www.researchgate.net/publication/331705456|journal=Acta Universitatis Sapientiae, European and Regional Studies|volume=14|issue=1|pages=71–83|doi=10.2478/auseur-2018-0012|issn=2068-7583|doi-access=free}}</ref> Во текот на наредните векови, додека во западна и централна Европа Ромите биле третирани насилно и честопати биле протерувани, Унгарското кралство и [[Хабсбуршка Монархија|Хабсбуршката Монархија]] воопшто обезбедувале толерантно и стабилно безбедно засолниште за ромската заедница. Во 18 век, Јосиф II од [[Хабсбурговци|династијата Хабсбурзи]] се обидел да ги „цивилизира“ Ромите, на пример со забрана на нивната облека и обичаи и со нивно образување. Сепак, овие напори генерално не успеале. ===Во 20 век=== По репресивните политики на првата [[Чехословачка Република]] (1918-1939), комунистичката влада од 1948-1989 година се обидела да ги интегрира Ромите во мнозинското население преку задолжително образование и вработување, како и преку формирање на ромски организации. [[Номади|Номадскиот]] начин на живот бил забранет во 1958 година, а делови од ромското население биле преселени од Словачка во чешките региони на земјата.<ref>{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=3DAxAQAAIAAJ&q=After+the+repressive+Romani+policies+of+the+first+Czechoslovak+Republic | title=Chudoba Rómov a sociálna starostlivost̕ o nich v Slovenskej republike| isbn=978-80-88991-14-4| last1=Bank| first1=World| year=2002| publisher=Centrum pre analýzu sociálnej politiky}}</ref> Иако овие политики биле делумно успешни, по [[Кадифена револуција|Кадифената револуција]] од 1989 година, Ромите повторно се нашле на маргините на општеството. Од една страна, постои дарежлив општествен систем, но системот не успева ефикасно да ги интегрира во општеството.<ref>{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=Me8YDAAAQBAJ&q=gypsies+czechoslovakia+party+successful&pg=PA55 | title=A History of the Gypsies of Eastern Europe and Russia| isbn=978-1-349-60671-9| last1=Crowe| first1=D.| date=2016-04-30| publisher=Springer}}</ref> ==Присилна стерилизација== Мисијата за утврдување факти за човековите права открила широко распространети кршења на [[Човекови права|човековите права]] на жените Ромки, вклучувајќи присилни [[Стерилизација|стерилизации]], расно дискриминаторски пристап до здравствена заштита и физичко и вербално малтретирање од страна на медицинскиот персонал, меѓу другото. Во својот извештај на оваа тема, Центарот за репродуктивни права навел низа мерки за кои веруваат дека словачката влада треба да ги преземе за да се справи со прашањата поврзани со присилната стерилизација. Тие предлагаат формирање на владино тело посветено на истражување на индивидуални жалби, што би вклучувало преглед на медицински картони и спроведување прегледи во случаи кога жените се сомневаат дека биле стерилизирани без нивно знаење. Дополнително, тие предложиле собирање на статистика за да се разбере распространетоста на стерилизацијата кај ромското население. Центарот, исто така, препорачал да се обезбедат парични отштета на жените кои биле присилно стерилизирани. Понатаму, Центарот повикал на донесување на закон против [[дискриминација]] што ќе биде во согласност со принципите утврдени во Директивата на ЕУ против дискриминација врз основа на раса. Тие предложиле создавање тело за анализа на прашања поврзани со дискриминација, проучување на можни решенија и обезбедување конкретна помош на жртвите. Дополнително, тие се залагале за издвојување повеќе буџетски средства за справување со дискриминацијата против ромската заедница воопшто.<ref>{{cite web |title=BODY AND SOUL Forced Sterilization and Other Assaults on Roma Reproductive Freedom in Slovakia |url=http://reproductiverights.org/sites/crr.civicactions.net/files/documents/bo_slov_part1.pdf |access-date=2 September 2014 |website=Center for Reproductive Rights and Poradna pre obcianske a l'udské práva , in consultation with Ina Zoon |publisher=[[Center for Reproductive Rights]] and Poradna pre obcianske a l'udské práva (Centre for Civil and Human Rights or Poradna)}}</ref> Обвинувањата за присилна стерилизација се сметаат за лажни, на пр. во труд објавен од невладина организација во кој се наведува дека „има цел да докаже претходна претпоставена хипотеза, многу популарна во медиумите. Не донела никакво специфично знаење, нема цврсти податоци благодарение на кои би можеле да кажеме дека е откриена одредена вистина. Ова е, накратко кажано, пример за штетно дејство од страна на невладините организации“.<ref>{{Cite web|url=https://neweasterneurope.eu/2016/07/12/real-and-imagined-problems-of-the-roma-community-in-slovakia/|title=Real and imagined problems of the Roma community in Slovakia|first=Agnieszka|last=Pikulicka-Wilczewska|date=12 July 2016|website=New Eastern Europe|access-date=8 April 2023}}</ref> Сепак, многу случаи биле потврдени, на пример од страна на [[Европски суд за човекови права|Европскиот суд за човекови права]]. Во 2021 година, словачката влада се извинила за присилните стерилизации на илјадници жени Ромки. Исто така, во 2021 година, [[Чешка|Чешката Република]] донела закон за компензација.<ref>{{cite web | url=https://reproductiverights.org/european-court-of-human-rights-finds-slovakia-violated-romani-womens-rights-in-another-involuntary-sterilization-case/ | title=European Court of Human Rights Finds Slovakia violated Romani women's rights in another involuntary sterilization case | date=14 November 2012 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.euronews.com/2021/11/25/slovakian-government-apologises-for-forced-sterilisations-of-roma-women | title=Slovakia apologises for forced sterilisations of Roma women | date=25 November 2021 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.amnesty.org/en/latest/press-release/2021/07/czech-republic-hard-won-justice-for-women-survivors-of-unlawful-sterilization/ | title=Czech Republic: Hard won justice for women survivors of unlawful sterilization | date=22 July 2021 }}</ref> ==Криминал== Ромите се жртви на етнички мотивирано насилство и [[Злосторство|криминал]] во Словачка. Според мониторингот и извештаите обезбедени од Европскиот центар за правата на Ромите (ERRC) во 2013 година, расистичкото насилство, иселувањата, заканите и посуптилните форми на дискриминација се зголемиле во текот на изминатите две години во Словачка. ERRC сметала дека во 2013 година ситуацијата во Словачка била една од најлошите во Европа.<ref>{{cite web|last=Lake |first=Aaron |url=https://www.vice.com/en/article/the-new-roma-ghettos-000519-v20n4/?Contentpage=2/ |title=The New Roma Ghettos &#124; VICE |website=Vice.com |date=2013-12-25 |access-date=2016-05-21}}</ref> ==Јавно мислење== Анкетата на Pew Research од 2009 година покажала дека 78% од [[Словаци|Словаците]] имаат неповолни ставови кон Ромите.<ref>{{Cite web|date=2009-11-02 |title=End of Communism Cheered but Now with More Reservations |url=https://www.pewresearch.org/global/2009/11/02/end-of-communism-cheered-but-now-with-more-reservations/ |access-date=2024-04-29 |website=Pew Research Center |language=en-US}}</ref> Одговорите биле слични и во анкетата на Pew Research од 2019 година, која покажала дека 76% од Словаците имаат неповолни ставови кон Ромите.<ref>{{cite news |date=14 October 2019 |title=European Public Opinion Three Decades After the Fall of Communism — 6. Minority groups |url=https://www.pewresearch.org/global/2019/10/14/minority-groups/ |work=Pew Research Center}}</ref> ==Значајни Роми кои живеат или биле родени во областа на денешна Словачка== * [[Кристијан Бари]], фудбалер (2001—) * [[Еуген Бари]], фудбалер (1971—) * [[Виерка Беркиова]], пејачка (1991—) * [[Ирена Бихариова]], активист за човекови права и политичар (1980—) * [[Пана Цинка]], виолинистка (1711?—1772) * [[Ритмус]], рапер (1977—) * [[Доминика Миргова]], пејачка (1991—) * [[Шорти]], модератор, музички изведувач (1988—) * [[Адам Цибула]], бодибилдер (1964—) * [[Анита Соул]], пејачка (1985—) * [[Петер Полак]], политичар (1973—) == Наводи == {{Наводи|30em}} == Надворешни врски == {{Commonscat}} * [http://kolotoc.sk/en#/home The largest archive of gypsy music on the Internet - 100,000 gypsy songs] * [http://edition.cnn.com/2004/WORLD/europe/04/14/eu.slovakia.roma/ CNN: Slovakia seeks help on Roma issue] * [https://www.nytimes.com/2007/01/08/books/08eder.html Ultimate Exile: A Gypsy Poet Expelled by Her People] The New York Times, January 8, 2007 [[Категорија:Статии со извори на словачки (sk)]] [[Категорија:Статии со текст на ромски]] atrdhkdud1cqw7bohaxznqb90dx0a6g 5538198 5538195 2026-04-12T20:30:55Z 19user99 72391 5538198 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = Роми во Словачка | total_year = Попис од 2021 година | total = 67,179 | total_ref = <ref name="statistics1">{{cite web|url=https://www.scitanie.sk/obyvatelia/zakladne-vysledky/struktura-obyvatelstva-podla-narodnosti/SR/SK0/SR |access-date=January 23, 2022 | title= Obyvatelia - Základné výsledky|language=Slovak}}</ref> | popplace = [[Источна Словачка]] | rels = {{hlist|[[Римокатолицизам]]|[[Грчки католицизам]]|[[Пентекостализам]]|[[Лутеранство]]|[[Реставраторизам]]|[[Источно православие]]|[[Романска митологија]]}} | langs = [[Ромски јазик|Ромски]] и други јазици ([[Словачки јазик|словачки]], [[Унгарски јазик|унгарски]]) | related = | native_name = Romane manusha andi Slovakia | native_name_lang = | image = Slovakia 2021 Roma.png }} '''Ромите во Словачка''' имаат долга историја. Според последниот попис од 2021 година, во [[Словачка]] имало 67.179 лица сметани како [[Роми]] ({{Langx|sk|Rómovia na Slovensku}}), или 1,23% од населението. Сепак, бројот на Роми обично е недоволно пријавен, па проценките ја ставаат ромската популација на 7–11% од населението. Така, вистинскиот број на Роми може да биде над половина милион.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://minorityrights.org/minorities/roma-17/|title=Minorities and indigenous peoples in Slovakia|date=19 June 2015|work=minorityrights.org|accessdate=19 January 2023}}</ref> == Историја == === Потекло === Ромите во Словачка потекнуваат од северна [[Индија]],<ref>{{cite book |last = Hancock |first = Ian F. |year = 2005 |orig-date=2002 |title = We are the Romani People |publisher = Univ of Hertfordshire Press |isbn = 978-1-902806-19-8 | url=https://books.google.com/books?id=MG0ahVw-kdwC&pg=PA70 |page=70 | quote =: 'While a nine century removal from India has diluted Indian biological connection to the extent that for some Romani groups, it may be hardly representative today, Sarren (1976:72) concluded that we still remain together, genetically, Asian rather than European'}}</ref><ref name="IsabelMendizabal">{{cite journal| doi = 10.1016/j.cub.2012.10.039|first=Isabel|last=Mendizabal|title=Reconstructing the Population History of European Romani from Genome-wide Data|journal=Current Biology|date=6 December 2012|volume=22| issue = 24|pages=2342–2349|pmid=23219723|doi-access=free|bibcode=2012CBio...22.2342M |hdl=10230/25348|hdl-access=free}}</ref><ref name="Comas">{{cite news|author=Sindya N. Bhanoo|url=https://www.nytimes.com/2012/12/11/science/genomic-study-traces-roma-to-northern-india.html|title=Genomic Study Traces Roma to Northern India|work=The New York Times|date=11 December 2012}}</ref><ref>''Current Biology''.</ref> поточно од северозападните индиски региони [[Раџастан]] и [[Пенџаб (Индија)|Пенџаб]], како и од [[Синд]], кој се наоѓа во југоисточнќен [[Пакистан]].<ref name="books.google.ca">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=AS61CgAAQBAJ&pg=PA50 |title=Flamenco on the Global Stage: Historical, Critical and Theoretical Perspectives |author1=K. Meira Goldberg |author2=Ninotchka Devorah Bennahum |author3=Michelle Heffner Hayes |page=50 |date= 2015-09-28|publisher=McFarland |access-date=2016-05-21|isbn=978-0-7864-9470-5 }}</ref><ref name="ReferenceA">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gyiTOcnb2yYC&pg=PA147 |title=World Music: Africa, Europe and the Middle East |author1=Simon Broughton |author2=Mark Ellingham |author3=Richard Trillo |page=147 |access-date=2016-05-21|isbn=978-1-85828-635-8 |year=1999 |publisher=Rough Guides }}</ref> Лингвистичките докази несомнено покажуваат дека корените на ромскиот јазик лежат во Индија: јазикот има граматички карактеристики на [[Индоариски јазици|индоариските јазици]] и дели со нив голем дел од основниот лексикон, на пример, делови од телото или дневни рутини.<ref name="mluvnice">{{Citation | last1 = Šebková | first1 = Hana | last2 = Žlnayová | first2 = Edita | year = 1998 | url = http://rss.archives.ceu.hu/archive/00001112/01/118.pdf | title = Nástin mluvnice slovenské romštiny (pro pedagogické účely) | place = Ústí nad Labem | publisher = Pedagogická fakulta Univerzity J. E. Purkyně v Ústí nad Labem | page = 4 | isbn = 978-80-7044-205-0 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304024041/http://rss.archives.ceu.hu/archive/00001112/01/118.pdf | archive-date = 2016-03-04 }}</ref> Поточно, ромскиот го дели основниот лексикон со хинди и панџаби. Дели многу фонетски карактеристики со марвари, додека неговата граматика е најблиску до бенгалската.<ref name="hub1995">{{cite journal|first=Milena|last=Hübschmannová|title=Romaňi čhib – romština: Několik základních informací o romském jazyku|journal=Bulletin Muzea Romské Kultury|issue=4/1995|year= 1995 |publisher= Muzeum romské kultury|place=Brno|quote=Zatímco romská lexika je bližší hindštině, marvárštině, pandžábštině atd., v gramatické sféře nacházíme mnoho shod s východoindickým jazykem, s bengálštinou.}}</ref> Генетските наоди во 2012 година сугерираат дека Ромите потекнуваат од северозападна Индија и мигрирале како група.<ref name="IsabelMendizabal"/><ref name="Comas"/><ref>{{cite web |url= http://www.livescience.com/40652-facts-about-roma-romani-gypsies.html|title=5 Intriguing Facts About the Roma|work=Live Science| date=23 October 2013 }}</ref> Според генетска студија во 2012 година, предците на сегашните племиња и кастински популации на северна Индија, традиционално наречени дума, се веројатните предци на современите европски Роми.<ref>{{Citation | last1 = Rai | first1 = N | last2 = Chaubey | first2 = G | last3 = Tamang | first3 = R | last4 = Pathak | first4 = AK | last5 = Singh | first5 = VK | year = 2012 | title = The Phylogeography of Y-Chromosome Haplogroup H1a1a-M82 Reveals the Likely Indian Origin of the European Romani Populations | journal = PLOS ONE | volume = 7 | number = 11 | article-number = e48477 | doi = 10.1371/journal.pone.0048477 | pmid=23209554 | pmc=3509117| bibcode = 2012PLoSO...748477R | doi-access = free }}</ref> Во февруари 2016 година, за време на Меѓународната конференција за Ромите, индискиот министер за надворешни работи изјавил дека луѓето од ромската заедница се деца на Индија. Конференцијата завршила со препорака до Владата на Индија да ја признае ромската заедница распространета низ 30 земји како дел од индиската [[дијаспора]].<ref name="diaspora">{{cite web|title=Can Romas be part of Indian diaspora?|publisher=khaleejtimes.com|url=http://www.khaleejtimes.com/international/india/can-romas-be-part-of-indian-diaspora|date=29 February 2016|access-date=4 March 2016}}</ref> ===Миграција во Словачка=== [[File:Slovakia roma 2001.PNG|thumb|right|Ромското малцинство во Словачка (според пописот од 2001 година)]] Првиот запис за видувања на мали групи Роми во областа на денешна Словачка бил од 1322 година од н.е., кога регионот бил дел од [[Кралство Унгарија|Кралството Унгарија]]. Големи бранови на ромски номади биле регистрирани од 1417 година па наваму. Во 1423 година тие добиле декрет од унгарскиот крал Сигизмунд од Луксембург во замокот Сепеш, со кој им се дало право на премин низ цела Европа и право на населување. Тие се покажале како корисни металурзи за кралските армии што се бореле против [[Турци|Турците]].<ref>{{Cite journal|last=Macsó|first=Kinga|date=2018-12-01|title=The 'Roma Question' in Slovakia|url=https://www.researchgate.net/publication/331705456|journal=Acta Universitatis Sapientiae, European and Regional Studies|volume=14|issue=1|pages=71–83|doi=10.2478/auseur-2018-0012|issn=2068-7583|doi-access=free}}</ref> Во текот на наредните векови, додека во западна и централна Европа Ромите биле третирани насилно и честопати биле протерувани, Унгарското кралство и [[Хабсбуршка Монархија|Хабсбуршката Монархија]] воопшто обезбедувале толерантно и стабилно безбедно засолниште за ромската заедница. Во 18 век, Јосиф II од [[Хабсбурговци|династијата Хабсбурзи]] се обидел да ги „цивилизира“ Ромите, на пример со забрана на нивната облека и обичаи и со нивно образување. Сепак, овие напори генерално не успеале. ===Во 20 век=== По репресивните политики на првата [[Чехословачка Република]] (1918-1939), комунистичката влада од 1948-1989 година се обидела да ги интегрира Ромите во мнозинското население преку задолжително образование и вработување, како и преку формирање на ромски организации. [[Номади|Номадскиот]] начин на живот бил забранет во 1958 година, а делови од ромското население биле преселени од Словачка во чешките региони на земјата.<ref>{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=3DAxAQAAIAAJ&q=After+the+repressive+Romani+policies+of+the+first+Czechoslovak+Republic | title=Chudoba Rómov a sociálna starostlivost̕ o nich v Slovenskej republike| isbn=978-80-88991-14-4| last1=Bank| first1=World| year=2002| publisher=Centrum pre analýzu sociálnej politiky}}</ref> Иако овие политики биле делумно успешни, по [[Кадифена револуција|Кадифената револуција]] од 1989 година, Ромите повторно се нашле на маргините на општеството. Од една страна, постои дарежлив општествен систем, но системот не успева ефикасно да ги интегрира во општеството.<ref>{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=Me8YDAAAQBAJ&q=gypsies+czechoslovakia+party+successful&pg=PA55 | title=A History of the Gypsies of Eastern Europe and Russia| isbn=978-1-349-60671-9| last1=Crowe| first1=D.| date=2016-04-30| publisher=Springer}}</ref> ==Присилна стерилизација== Мисијата за утврдување факти за човековите права открила широко распространети кршења на [[Човекови права|човековите права]] на жените Ромки, вклучувајќи присилни [[Стерилизација|стерилизации]], расно дискриминаторски пристап до здравствена заштита и физичко и вербално малтретирање од страна на медицинскиот персонал, меѓу другото. Во својот извештај на оваа тема, Центарот за репродуктивни права навел низа мерки за кои веруваат дека словачката влада треба да ги преземе за да се справи со прашањата поврзани со присилната стерилизација. Тие предлагаат формирање на владино тело посветено на истражување на индивидуални жалби, што би вклучувало преглед на медицински картони и спроведување прегледи во случаи кога жените се сомневаат дека биле стерилизирани без нивно знаење. Дополнително, тие предложиле собирање на статистика за да се разбере распространетоста на стерилизацијата кај ромското население. Центарот, исто така, препорачал да се обезбедат парични отштета на жените кои биле присилно стерилизирани. Понатаму, Центарот повикал на донесување на закон против [[дискриминација]] што ќе биде во согласност со принципите утврдени во Директивата на ЕУ против дискриминација врз основа на раса. Тие предложиле создавање тело за анализа на прашања поврзани со дискриминација, проучување на можни решенија и обезбедување конкретна помош на жртвите. Дополнително, тие се залагале за издвојување повеќе буџетски средства за справување со дискриминацијата против ромската заедница воопшто.<ref>{{cite web |title=BODY AND SOUL Forced Sterilization and Other Assaults on Roma Reproductive Freedom in Slovakia |url=http://reproductiverights.org/sites/crr.civicactions.net/files/documents/bo_slov_part1.pdf |access-date=2 September 2014 |website=Center for Reproductive Rights and Poradna pre obcianske a l'udské práva , in consultation with Ina Zoon |publisher=[[Center for Reproductive Rights]] and Poradna pre obcianske a l'udské práva (Centre for Civil and Human Rights or Poradna)}}</ref> Обвинувањата за присилна стерилизација се сметаат за лажни, на пр. во труд објавен од невладина организација во кој се наведува дека „има цел да докаже претходна претпоставена хипотеза, многу популарна во медиумите. Не донела никакво специфично знаење, нема цврсти податоци благодарение на кои би можеле да кажеме дека е откриена одредена вистина. Ова е, накратко кажано, пример за штетно дејство од страна на невладините организации“.<ref>{{Cite web|url=https://neweasterneurope.eu/2016/07/12/real-and-imagined-problems-of-the-roma-community-in-slovakia/|title=Real and imagined problems of the Roma community in Slovakia|first=Agnieszka|last=Pikulicka-Wilczewska|date=12 July 2016|website=New Eastern Europe|access-date=8 April 2023}}</ref> Сепак, многу случаи биле потврдени, на пример од страна на [[Европски суд за човекови права|Европскиот суд за човекови права]]. Во 2021 година, словачката влада се извинила за присилните стерилизации на илјадници жени Ромки. Исто така, во 2021 година, [[Чешка|Чешката Република]] донела закон за компензација.<ref>{{cite web | url=https://reproductiverights.org/european-court-of-human-rights-finds-slovakia-violated-romani-womens-rights-in-another-involuntary-sterilization-case/ | title=European Court of Human Rights Finds Slovakia violated Romani women's rights in another involuntary sterilization case | date=14 November 2012 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.euronews.com/2021/11/25/slovakian-government-apologises-for-forced-sterilisations-of-roma-women | title=Slovakia apologises for forced sterilisations of Roma women | date=25 November 2021 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.amnesty.org/en/latest/press-release/2021/07/czech-republic-hard-won-justice-for-women-survivors-of-unlawful-sterilization/ | title=Czech Republic: Hard won justice for women survivors of unlawful sterilization | date=22 July 2021 }}</ref> ==Криминал== Ромите се жртви на етнички мотивирано насилство и [[Злосторство|криминал]] во Словачка. Според мониторингот и извештаите обезбедени од Европскиот центар за правата на Ромите (ERRC) во 2013 година, расистичкото насилство, иселувањата, заканите и посуптилните форми на дискриминација се зголемиле во текот на изминатите две години во Словачка. ERRC сметала дека во 2013 година ситуацијата во Словачка била една од најлошите во Европа.<ref>{{cite web|last=Lake |first=Aaron |url=https://www.vice.com/en/article/the-new-roma-ghettos-000519-v20n4/?Contentpage=2/ |title=The New Roma Ghettos &#124; VICE |website=Vice.com |date=2013-12-25 |access-date=2016-05-21}}</ref> ==Јавно мислење== Анкетата на Pew Research од 2009 година покажала дека 78% од [[Словаци|Словаците]] имаат неповолни ставови кон Ромите.<ref>{{Cite web|date=2009-11-02 |title=End of Communism Cheered but Now with More Reservations |url=https://www.pewresearch.org/global/2009/11/02/end-of-communism-cheered-but-now-with-more-reservations/ |access-date=2024-04-29 |website=Pew Research Center |language=en-US}}</ref> Одговорите биле слични и во анкетата на Pew Research од 2019 година, која покажала дека 76% од Словаците имаат неповолни ставови кон Ромите.<ref>{{cite news |date=14 October 2019 |title=European Public Opinion Three Decades After the Fall of Communism — 6. Minority groups |url=https://www.pewresearch.org/global/2019/10/14/minority-groups/ |work=Pew Research Center}}</ref> ==Значајни Роми кои живеат или биле родени во областа на денешна Словачка== * [[Кристијан Бари]], фудбалер (2001—) * [[Еуген Бари]], фудбалер (1971—) * [[Виерка Беркиова]], пејачка (1991—) * [[Ирена Бихариова]], активист за човекови права и политичар (1980—) * [[Пана Цинка]], виолинистка (1711?—1772) * [[Ритмус]], рапер (1977—) * [[Доминика Миргова]], пејачка (1991—) * [[Шорти]], модератор, музички изведувач (1988—) * [[Адам Цибула]], бодибилдер (1964—) * [[Анита Соул]], пејачка (1985—) * [[Петер Полак]], политичар (1973—) == Наводи == {{Наводи|30em}} == Надворешни врски == {{Commonscat}} * [http://kolotoc.sk/en#/home The largest archive of gypsy music on the Internet - 100,000 gypsy songs] * [http://edition.cnn.com/2004/WORLD/europe/04/14/eu.slovakia.roma/ CNN: Slovakia seeks help on Roma issue] * [https://www.nytimes.com/2007/01/08/books/08eder.html Ultimate Exile: A Gypsy Poet Expelled by Her People] The New York Times, January 8, 2007 [[Категорија:Статии со извори на словачки (sk)]] [[Категорија:Статии со текст на ромски]] szt6vegn6ztesulzzkinl4wofik6st4 0 1391323 5538203 2026-04-12T20:38:33Z 19user99 72391 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1324068610|Bibijana Čujec]]“ 5538203 wikitext text/x-wiki '''Бибијана Чујец''' (моминско: '''Добовишек'''; 25 декември 1926 – 8 септември 2022) — словенечка физичарка. Дипломирала во 1950 година на Природно-математичкиот факултет во [[Љубљана]], а во 1959 година докторирала по [[физика]] на Природно-математичкиот факултет на [[Универзитет во Љубљана|Универзитетот во Љубљана]]. Од 1954 до 1961 година таа работела во [[Институт Јожеф Штефан|Институтот „Јожеф Штефан“]], подоцна се специјализирала во [[Питсбург]], САД, а во 1963 година се преселила во [[Канада]]. <ref>''Enciklopedia of Slovenia''. Mladinska knjiga, Ljubljana 1987–2002 ({{ISBN|86-11-14288-8}} COBISS.SI-ID 17411)</ref> <ref>{{Наведена книга|title=Sto slovenskih znanstvenikov|last=Sitar|first=Sitar|publisher=Prešernova družba|year=1987|pages=244–245}}</ref> == Живот и научна кариера == == Наводи == {{Наводи}} == Извори == [[Категорија:Апсолвенти на Љубљанскиот универзитет]] [[Категорија:Починати во 2022 година]] [[Категорија:Родени во 1926 година]] plg14bzsqvuvyak4enoldgp58bke1xb 5538204 5538203 2026-04-12T20:48:12Z 19user99 72391 5538204 wikitext text/x-wiki '''Бибијана Чујец''' (моминско: '''Добовишек'''; 25 декември 1926 – 8 септември 2022) — словенечка физичарка. Дипломирала во 1950 година на Природно-математичкиот факултет во [[Љубљана]], а во 1959 година докторирала по [[физика]] на Природно-математичкиот факултет на [[Универзитет во Љубљана|Универзитетот во Љубљана]]. Од 1954 до 1961 година таа работела во [[Институт Јожеф Штефан|Институтот „Јожеф Штефан“]], подоцна се специјализирала во [[Питсбург]], САД, а во 1963 година се преселила во [[Канада]].<ref>''Enciklopedia of Slovenia''. Mladinska knjiga, Ljubljana 1987–2002 ({{ISBN|86-11-14288-8}} COBISS.SI-ID 17411)</ref><ref>{{Наведена книга|title=Sto slovenskih znanstvenikov|last=Sitar|first=Sitar|publisher=Prešernova družba|year=1987|pages=244–245}}</ref> == Живот и научна кариера == Бибијана Добовишек била родена на 25 декември 1926 година во Љубљана, од татко Михаел Добовишек, техничар, и мајка Мери, родена Долинар, канцелариска работничка. Основно и гимназија посетувала во манастирот Урсулини во периодот 1933–1945 година. Во периодот 1945–1950 година студирала [[математика]] и [[физика]] на Природно-математичкиот факултет на Универзитетот во Љубљана (професорите Јосип Племељ и Иван Видав за математика, Антон Петерлин за физика). По дипломирањето, Чујец работела во Институтот за физика [SAZU] во периодот 1950–1954 година, а во Институтот „Јожеф Стефан“ во периодот 1955–1961 година. Во 1956 година таа се омажила за Антон Чујец. Бибијана Чујец се посветила на нуклеарната физика, а врз основа на нејзината дисертација „Фотонуклеарна реакција со посебен осврт на Вилкинсоновиот модел“ докторирала во 1959 година на Универзитетот во Љубљана. Во 1961 година, Чујец заминала на постдокторски студии во странство. До 1963 година работела како истражувач на [[Питсбуршки универзитет|Питсбуршкиот универзитет]] во САД на тема „отстранување“ на реакции. Потоа заминала во Канада, каде што ја следело нејзиното семејство. Првата година (1963–64) држела предавања на Универзитетот во Алберта во [[Едмонтон]], а потоа се префрлила на [[Лавалски универзитет|Лавалскиот универзитет]] во [[Квебек]]. Во 1964 година започнала како асистент, во 1966 година станала вонреден професор, а во 1970 година редовен професор. Додека работела во Лавал, работела две години во Лабораторијата за зрачење Келог во Калифорнискиот институт за технологија во [[Пасадена]], [[Соединети Американски Држави|САД]], и една година во ЦЕРН во Женева. Чујец предавала нуклеарна физика, елементарни честички, модерна физика, статистичка термодинамика, експериментална физика итн. Покрај додипломските предавања, таа ги поддржувала студентите во стекнувањето на магистерски и докторски дипломи. Преку својата работа на Лавалскиот универзитет, таа дала значаен придонес во развојот на студиска и истражувачка програма по нуклеарна физика на оваа институција. Чујец била - меѓу другите институции - член и на Американското физичко друштво и [[Канадско здружение на физичари|Канадското здружение на физичари]].<ref>Private communication, B. Cujec iun.</ref> Истражувањето на Чујец опфаќало различни области на експерименталната [[нуклеарна физика]]. На почетокот (во Љубљана и 1954 година во [[Лунд]], Шведска), таа ги проучувала основните честички во космичките зраци и фотонуклеарните реакции во експерименти со помош на бетатронскиот забрзувач. Подоцна (во САД и Канада) се посветила на нуклеарна спектроскопија и на студии за расејување на 3He и 4He. Следела студија за реакциите помеѓу потешките јадра (на пр. 12C +12C) при ниска енергија, а истовремено се осврнала и на полето на [[Астрофизика|астрофизиката]], на подоцнежните реакции помеѓу потешките јадра и судирите на протони и антипротони при ниски енергии (CERN 1985–6). Четирите деца на Бибијана Чујец ја следеле својата мајка во нивните професионални и истражувачки области: Соња (родена 1957 година) е градежен инженер, Бибијана (1959 година) е доктор-кардиолог, Томаж (1964 година) е [[Молекуларна биологија|молекуларен биолог]], а Ана Марија (1967 година) се занимава со физика исто како нејзината мајка. Нивниот татко, Антон Чујец (роден 1924 година), станал ракоположен свештеник во католичката црква со источен обред и починал во 2001 година. Чујец починала во Едмонтон на 8 септември 2022 година, на 95-годишна возраст.<ref>{{cite news |title=Bibiana Cujec |url=https://edmontonjournal.remembering.ca/obituary/bibiana-cujec-1086158338 |access-date=13 May 2023 |publisher=Edmonton Journal |date=12 September 2022}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Извори == [[Категорија:Апсолвенти на Љубљанскиот универзитет]] [[Категорија:Починати во 2022 година]] [[Категорија:Родени во 1926 година]] m8js1p05ioqjxsf8dl7mkh9i4jf61g3 5538205 5538204 2026-04-12T20:58:11Z 19user99 72391 5538205 wikitext text/x-wiki {{infobox scientist | name = Бибијана Чујец | native_name = | native_name_lang = Bibijana Dobovišek roj. Čujec | image = Sbi1021810 Cujec Bibijana.jpg | imagesize = | alt = | caption = | birth_date = {{birth date|df=y|1926|12|25}} | birth_place = [[Љубљана]], Словенија | death_date = {{death date and age|df=y|2022|09|08|1926|12|25}} | death_place = [[Едмонтон]], Канада | death_cause = | resting_place = | resting_place_coordinates = <!--{{koord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline,title}}--> | other_names = | citizenship = Словенско, канадско | nationality = | fields = нуклеарна физика, астрофизика | workplaces = [[Институт Јожеф Штефан]], [[Лундски универзитет]], [[Албертски универзитет (Едмонтон)]], [[Лавалски универзитет]], [[ЦЕРН]], [[Калифорниски институт за технологија|Калтех Пасадена]] | patrons = | alma_mater = [[Универзитет во Љубљана]] | thesis_title = Фотонуклеарни реакции особено во однос на Вилкинсонскиот модел | thesis_url = <!--(ali | thesis1_url = in | thesis2_url = )--> | thesis_year = 1959 | doctoral_advisor = [[Антон Петерлин (физичар)|Антон Петерлин]] | academic_advisors = [[Антон Петерлин (физичар)|Антон Петерлин]], [[Јосип Племељ]], [[Иван Видав]] | doctoral_students = | notable_students = <!--(lahko je samostojni argument)--> | known_for = | influences = | influenced = | awards = | author_abbrev_bot = | author_abbrev_zoo = | spouse = Антон Чујец (роден 1924 г., починат 2001 г.) | partner = <!--(ali | partners = )--> | children = Соња Чујец Галагер, Бибијана Чујец, Ен-Мари Чујец, Томас Питер Чујец | signature = <!--(samo ime datoteke)--> | signature_alt = | website = <!--{{URL|www.primer.com}}--> | footnotes = }} '''Бибијана Чујец''' (''моминско'': '''Добовишек'''; 25 декември 1926 – 8 септември 2022) — словенечка физичарка. Дипломирала во 1950 година на Природно-математичкиот факултет во [[Љубљана]], а во 1959 година докторирала по [[физика]] на Природно-математичкиот факултет на [[Универзитет во Љубљана|Универзитетот во Љубљана]]. Од 1954 до 1961 година таа работела во [[Институт Јожеф Штефан|Институтот „Јожеф Штефан“]], подоцна се специјализирала во [[Питсбург]], САД, а во 1963 година се преселила во [[Канада]].<ref>''Enciklopedia of Slovenia''. Mladinska knjiga, Ljubljana 1987–2002 ({{ISBN|86-11-14288-8}} COBISS.SI-ID 17411)</ref><ref>{{Наведена книга|title=Sto slovenskih znanstvenikov|last=Sitar|first=Sitar|publisher=Prešernova družba|year=1987|pages=244–245}}</ref> == Живот и научна кариера == Бибијана Добовишек била родена на 25 декември 1926 година во Љубљана, од татко Михаел Добовишек, техничар, и мајка Мери, родена Долинар, канцелариска работничка. Основно и гимназија посетувала во манастирот Урсулини во периодот 1933–1945 година. Во периодот 1945–1950 година студирала [[математика]] и [[физика]] на Природно-математичкиот факултет на Универзитетот во Љубљана (професорите Јосип Племељ и Иван Видав за математика, Антон Петерлин за физика). По дипломирањето, Чујец работела во Институтот за физика [SAZU] во периодот 1950–1954 година, а во Институтот „Јожеф Стефан“ во периодот 1955–1961 година. Во 1956 година таа се омажила за Антон Чујец. Бибијана Чујец се посветила на нуклеарната физика, а врз основа на нејзината дисертација „Фотонуклеарна реакција со посебен осврт на Вилкинсоновиот модел“ докторирала во 1959 година на Универзитетот во Љубљана. Во 1961 година, Чујец заминала на постдокторски студии во странство. До 1963 година работела како истражувач на [[Питсбуршки универзитет|Питсбуршкиот универзитет]] во САД на тема „отстранување“ на реакции. Потоа заминала во Канада, каде што ја следело нејзиното семејство. Првата година (1963–64) држела предавања на Универзитетот во Алберта во [[Едмонтон]], а потоа се префрлила на [[Лавалски универзитет|Лавалскиот универзитет]] во [[Квебек]]. Во 1964 година започнала како асистент, во 1966 година станала вонреден професор, а во 1970 година редовен професор. Додека работела во Лавал, работела две години во Лабораторијата за зрачење Келог во Калифорнискиот институт за технологија во [[Пасадена]], [[Соединети Американски Држави|САД]], и една година во ЦЕРН во Женева. Чујец предавала нуклеарна физика, елементарни честички, модерна физика, статистичка термодинамика, експериментална физика итн. Покрај додипломските предавања, таа ги поддржувала студентите во стекнувањето на магистерски и докторски дипломи. Преку својата работа на Лавалскиот универзитет, таа дала значаен придонес во развојот на студиска и истражувачка програма по нуклеарна физика на оваа институција. Чујец била - меѓу другите институции - член и на Американското физичко друштво и [[Канадско здружение на физичари|Канадското здружение на физичари]].<ref>Private communication, B. Cujec iun.</ref> Истражувањето на Чујец опфаќало различни области на експерименталната [[нуклеарна физика]]. На почетокот (во Љубљана и 1954 година во [[Лунд]], Шведска), таа ги проучувала основните честички во космичките зраци и фотонуклеарните реакции во експерименти со помош на бетатронскиот забрзувач. Подоцна (во САД и Канада) се посветила на нуклеарна спектроскопија и на студии за расејување на 3He и 4He. Следела студија за реакциите помеѓу потешките јадра (на пр. 12C +12C) при ниска енергија, а истовремено се осврнала и на полето на [[Астрофизика|астрофизиката]], на подоцнежните реакции помеѓу потешките јадра и судирите на протони и антипротони при ниски енергии (CERN 1985–6). Четирите деца на Бибијана Чујец ја следеле својата мајка во однос на нивните професионални и истражувачки области: Соња (родена 1957 година) е градежен инженер, Бибијана (1959 година) е доктор-кардиолог, Томаж (1964 година) е [[Молекуларна биологија|молекуларен биолог]], а Ана Марија (1967 година) се занимава со физика исто како нејзината мајка. Нивниот татко, Антон Чујец (роден 1924 година), станал ракоположен свештеник во католичката црква со источен обред и починал во 2001 година. Чујец починала во Едмонтон на 8 септември 2022 година, на 95-годишна возраст.<ref>{{cite news |title=Bibiana Cujec |url=https://edmontonjournal.remembering.ca/obituary/bibiana-cujec-1086158338 |access-date=13 May 2023 |publisher=Edmonton Journal |date=12 September 2022}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Извори == [[Категорија:Апсолвенти на Љубљанскиот универзитет]] [[Категорија:Починати во 2022 година]] [[Категорија:Родени во 1926 година]] nkof8dykdbwseux3n6j1c9z0r9axp1n 5538206 5538205 2026-04-12T20:59:10Z 19user99 72391 5538206 wikitext text/x-wiki {{infobox scientist | name = Бибијана Чујец | native_name = | native_name_lang = Bibijana Dobovišek roj. Čujec | image = Sbi1021810 Cujec Bibijana.jpg | imagesize = | alt = | caption = | birth_date = {{birth date|df=y|1926|12|25}} | birth_place = [[Љубљана]], Словенија | death_date = {{death date and age|df=y|2022|09|08|1926|12|25}} | death_place = [[Едмонтон]], Канада | death_cause = | resting_place = | resting_place_coordinates = <!--{{koord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline,title}}--> | other_names = | citizenship = Словенско, канадско | nationality = | fields = нуклеарна физика, астрофизика | workplaces = [[Институт Јожеф Штефан]], [[Лундски универзитет]], [[Албертски универзитет (Едмонтон)]], [[Лавалски универзитет]], [[ЦЕРН]], [[Калифорниски институт за технологија|Калтех Пасадена]] | patrons = | alma_mater = [[Универзитет во Љубљана]] | thesis_title = Фотонуклеарни реакции особено во однос на Вилкинсонскиот модел | thesis_url = <!--(ali | thesis1_url = in | thesis2_url = )--> | thesis_year = 1959 | doctoral_advisor = [[Антон Петерлин (физичар)|Антон Петерлин]] | academic_advisors = [[Антон Петерлин (физичар)|Антон Петерлин]], [[Јосип Племељ]], [[Иван Видав]] | doctoral_students = | notable_students = <!--(lahko je samostojni argument)--> | known_for = | influences = | influenced = | awards = | author_abbrev_bot = | author_abbrev_zoo = | spouse = Антон Чујец (роден 1924 г., починат 2001 г.) | partner = <!--(ali | partners = )--> | children = Соња Чујец Галагер, Бибијана Чујец, Ен-Мари Чујец, Томас Питер Чујец | signature = <!--(samo ime datoteke)--> | signature_alt = | website = <!--{{URL|www.primer.com}}--> | footnotes = }} '''Бибијана Чујец''' (''моминско'': '''Добовишек'''; 25 декември 1926 – 8 септември 2022) — словенечка физичарка. Дипломирала во 1950 година на Природно-математичкиот факултет во [[Љубљана]], а во 1959 година докторирала по [[физика]] на Природно-математичкиот факултет на [[Универзитет во Љубљана|Универзитетот во Љубљана]]. Од 1954 до 1961 година таа работела во [[Институт Јожеф Штефан|Институтот „Јожеф Штефан“]], подоцна се специјализирала во [[Питсбург]], САД, а во 1963 година се преселила во [[Канада]].<ref>''Enciklopedia of Slovenia''. Mladinska knjiga, Ljubljana 1987–2002 ({{ISBN|86-11-14288-8}} COBISS.SI-ID 17411)</ref><ref>{{Наведена книга|title=Sto slovenskih znanstvenikov|last=Sitar|first=Sitar|publisher=Prešernova družba|year=1987|pages=244–245}}</ref> == Живот и научна кариера == Бибијана Добовишек била родена на 25 декември 1926 година во Љубљана, од татко Михаел Добовишек, техничар, и мајка Мери, родена Долинар, канцелариска работничка. Основно и гимназија посетувала во манастирот Урсулини во периодот 1933–1945 година. Во периодот 1945–1950 година студирала [[математика]] и [[физика]] на Природно-математичкиот факултет на Универзитетот во Љубљана (професорите Јосип Племељ и Иван Видав за математика, Антон Петерлин за физика). По дипломирањето, Чујец работела во Институтот за физика [SAZU] во периодот 1950–1954 година, а во Институтот „Јожеф Стефан“ во периодот 1955–1961 година. Во 1956 година таа се омажила за Антон Чујец. Бибијана Чујец се посветила на нуклеарната физика, а врз основа на нејзината дисертација „Фотонуклеарна реакција со посебен осврт на Вилкинсоновиот модел“ докторирала во 1959 година на Универзитетот во Љубљана. Во 1961 година, Чујец заминала на постдокторски студии во странство. До 1963 година работела како истражувач на [[Питсбуршки универзитет|Питсбуршкиот универзитет]] во САД на тема „отстранување“ на реакции. Потоа заминала во Канада, каде што ја следело нејзиното семејство. Првата година (1963–64) држела предавања на Универзитетот во Алберта во [[Едмонтон]], а потоа се префрлила на [[Лавалски универзитет|Лавалскиот универзитет]] во [[Квебек]]. Во 1964 година започнала како асистент, во 1966 година станала вонреден професор, а во 1970 година редовен професор. Додека работела во Лавал, работела две години во Лабораторијата за зрачење Келог во Калифорнискиот институт за технологија во [[Пасадена]], [[Соединети Американски Држави|САД]], и една година во ЦЕРН во Женева. Чујец предавала нуклеарна физика, елементарни честички, модерна физика, статистичка термодинамика, експериментална физика итн. Покрај додипломските предавања, таа ги поддржувала студентите во стекнувањето на магистерски и докторски дипломи. Преку својата работа на Лавалскиот универзитет, таа дала значаен придонес во развојот на студиска и истражувачка програма по нуклеарна физика на оваа институција. Меѓу другите институции, Чујец била член и на Американското физичко друштво и [[Канадско здружение на физичари|Канадското здружение на физичари]].<ref>Private communication, B. Cujec iun.</ref> Истражувањето на Чујец опфаќало различни области на експерименталната [[нуклеарна физика]]. На почетокот (во Љубљана и 1954 година во [[Лунд]], Шведска), таа ги проучувала основните честички во космичките зраци и фотонуклеарните реакции во експерименти со помош на бетатронскиот забрзувач. Подоцна (во САД и Канада) се посветила на нуклеарна спектроскопија и на студии за расејување на 3He и 4He. Следела студија за реакциите помеѓу потешките јадра (на пр. 12C +12C) при ниска енергија, а истовремено се осврнала и на полето на [[Астрофизика|астрофизиката]], на подоцнежните реакции помеѓу потешките јадра и судирите на протони и антипротони при ниски енергии (CERN 1985–6). Четирите деца на Бибијана Чујец ја следеле својата мајка во однос на нивните професионални и истражувачки области: Соња (родена 1957 година) е градежен инженер, Бибијана (1959 година) е доктор-кардиолог, Томаж (1964 година) е [[Молекуларна биологија|молекуларен биолог]], а Ана Марија (1967 година) се занимава со физика исто како нејзината мајка. Нивниот татко, Антон Чујец (роден 1924 година), станал ракоположен свештеник во католичката црква со источен обред и починал во 2001 година. Чујец починала во Едмонтон на 8 септември 2022 година, на 95-годишна возраст.<ref>{{cite news |title=Bibiana Cujec |url=https://edmontonjournal.remembering.ca/obituary/bibiana-cujec-1086158338 |access-date=13 May 2023 |publisher=Edmonton Journal |date=12 September 2022}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Извори == [[Категорија:Апсолвенти на Љубљанскиот универзитет]] [[Категорија:Починати во 2022 година]] [[Категорија:Родени во 1926 година]] b9i4nlf15kz2nbpylnet44bpf7iu4ld 5538207 5538206 2026-04-12T21:00:09Z 19user99 72391 5538207 wikitext text/x-wiki {{infobox scientist | name = Бибијана Чујец | native_name = | native_name_lang = Bibijana Dobovišek roj. Čujec | image = Sbi1021810 Cujec Bibijana.jpg | imagesize = | alt = | caption = | birth_date = {{birth date|df=y|1926|12|25}} | birth_place = [[Љубљана]], Словенија | death_date = {{death date and age|df=y|2022|09|08|1926|12|25}} | death_place = [[Едмонтон]], Канада | death_cause = | resting_place = | resting_place_coordinates = <!--{{koord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline,title}}--> | other_names = | citizenship = Словенско, канадско | nationality = | fields = нуклеарна физика, астрофизика | workplaces = [[Институт Јожеф Штефан]], [[Лундски универзитет]], [[Албертски универзитет (Едмонтон)]], [[Лавалски универзитет]], [[ЦЕРН]], [[Калифорниски институт за технологија|Калтех Пасадена]] | patrons = | alma_mater = [[Универзитет во Љубљана]] | thesis_title = Фотонуклеарни реакции особено во однос на Вилкинсонскиот модел | thesis_url = <!--(ali | thesis1_url = in | thesis2_url = )--> | thesis_year = 1959 | doctoral_advisor = [[Антон Петерлин (физичар)|Антон Петерлин]] | academic_advisors = [[Антон Петерлин (физичар)|Антон Петерлин]], [[Јосип Племељ]], [[Иван Видав]] | doctoral_students = | notable_students = <!--(lahko je samostojni argument)--> | known_for = | influences = | influenced = | awards = | author_abbrev_bot = | author_abbrev_zoo = | spouse = Антон Чујец (роден 1924 г., починат 2001 г.) | partner = <!--(ali | partners = )--> | children = Соња Чујец Галагер, Бибијана Чујец, Ен-Мари Чујец, Томас Питер Чујец | signature = <!--(samo ime datoteke)--> | signature_alt = | website = <!--{{URL|www.primer.com}}--> | footnotes = }} '''Бибијана Чујец''' (''моминско'': '''Добовишек'''; 25 декември 1926 – 8 септември 2022) — словенечка [[физичар|физичарка]]. Дипломирала во 1950 година на Природно-математичкиот факултет во [[Љубљана]], а во 1959 година докторирала по [[физика]] на Природно-математичкиот факултет на [[Универзитет во Љубљана|Универзитетот во Љубљана]]. Од 1954 до 1961 година таа работела во [[Институт Јожеф Штефан|Институтот „Јожеф Штефан“]], подоцна се специјализирала во [[Питсбург]], САД, а во 1963 година се преселила во [[Канада]].<ref>''Enciklopedia of Slovenia''. Mladinska knjiga, Ljubljana 1987–2002 ({{ISBN|86-11-14288-8}} COBISS.SI-ID 17411)</ref><ref>{{Наведена книга|title=Sto slovenskih znanstvenikov|last=Sitar|first=Sitar|publisher=Prešernova družba|year=1987|pages=244–245}}</ref> == Живот и научна кариера == Бибијана Добовишек била родена на 25 декември 1926 година во Љубљана, од татко Михаел Добовишек, техничар, и мајка Мери, родена Долинар, канцелариска работничка. Основно и гимназија посетувала во манастирот Урсулини во периодот 1933–1945 година. Во периодот 1945–1950 година студирала [[математика]] и [[физика]] на Природно-математичкиот факултет на Универзитетот во Љубљана (професорите Јосип Племељ и Иван Видав за математика, Антон Петерлин за физика). По дипломирањето, Чујец работела во Институтот за физика [SAZU] во периодот 1950–1954 година, а во Институтот „Јожеф Стефан“ во периодот 1955–1961 година. Во 1956 година таа се омажила за Антон Чујец. Бибијана Чујец се посветила на нуклеарната физика, а врз основа на нејзината дисертација „Фотонуклеарна реакција со посебен осврт на Вилкинсоновиот модел“ докторирала во 1959 година на Универзитетот во Љубљана. Во 1961 година, Чујец заминала на постдокторски студии во странство. До 1963 година работела како истражувач на [[Питсбуршки универзитет|Питсбуршкиот универзитет]] во САД на тема „отстранување“ на реакции. Потоа заминала во Канада, каде што ја следело нејзиното семејство. Првата година (1963–64) држела предавања на Универзитетот во Алберта во [[Едмонтон]], а потоа се префрлила на [[Лавалски универзитет|Лавалскиот универзитет]] во [[Квебек]]. Во 1964 година започнала како асистент, во 1966 година станала вонреден професор, а во 1970 година редовен професор. Додека работела во Лавал, работела две години во Лабораторијата за зрачење Келог во Калифорнискиот институт за технологија во [[Пасадена]], [[Соединети Американски Држави|САД]], и една година во ЦЕРН во Женева. Чујец предавала нуклеарна физика, елементарни честички, модерна физика, статистичка термодинамика, експериментална физика итн. Покрај додипломските предавања, таа ги поддржувала студентите во стекнувањето на магистерски и докторски дипломи. Преку својата работа на Лавалскиот универзитет, таа дала значаен придонес во развојот на студиска и истражувачка програма по нуклеарна физика на оваа институција. Меѓу другите институции, Чујец била член и на Американското физичко друштво и [[Канадско здружение на физичари|Канадското здружение на физичари]].<ref>Private communication, B. Cujec iun.</ref> Истражувањето на Чујец опфаќало различни области на експерименталната [[нуклеарна физика]]. На почетокот (во Љубљана и 1954 година во [[Лунд]], Шведска), таа ги проучувала основните честички во космичките зраци и фотонуклеарните реакции во експерименти со помош на бетатронскиот забрзувач. Подоцна (во САД и Канада) се посветила на нуклеарна спектроскопија и на студии за расејување на 3He и 4He. Следела студија за реакциите помеѓу потешките јадра (на пр. 12C +12C) при ниска енергија, а истовремено се осврнала и на полето на [[Астрофизика|астрофизиката]], на подоцнежните реакции помеѓу потешките јадра и судирите на протони и антипротони при ниски енергии (CERN 1985–6). Четирите деца на Бибијана Чујец ја следеле својата мајка во однос на нивните професионални и истражувачки области: Соња (родена 1957 година) е градежен инженер, Бибијана (1959 година) е доктор-кардиолог, Томаж (1964 година) е [[Молекуларна биологија|молекуларен биолог]], а Ана Марија (1967 година) се занимава со физика исто како нејзината мајка. Нивниот татко, Антон Чујец (роден 1924 година), станал ракоположен свештеник во католичката црква со источен обред и починал во 2001 година. Чујец починала во Едмонтон на 8 септември 2022 година, на 95-годишна возраст.<ref>{{cite news |title=Bibiana Cujec |url=https://edmontonjournal.remembering.ca/obituary/bibiana-cujec-1086158338 |access-date=13 May 2023 |publisher=Edmonton Journal |date=12 September 2022}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Извори == {{notelist}} * Slovene biographic lexicon – [https://www.slovenska-biografija.si/oseba/sbi1021810 Bibijana Čujec] * Beyond : life of a nuclear physicist, wife and mother : autobiography. Bibiana Čujec. Victoria, B.C. : B. Čujec, c2012. ({{ISBN|9780988069107}}) * Scientific contributions of [https://www.researchgate.net/scientific-contributions/B-Cujec-2011354380 B. Cujec] [[Категорија:Апсолвенти на Љубљанскиот универзитет]] [[Категорија:Починати во 2022 година]] [[Категорија:Родени во 1926 година]] 6bfibs1ndci8xdhqz0vu7kmhfxm70ev 0 1391324 5538208 2026-04-12T21:17:10Z 19user99 72391 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1342255644|Nina Marković-Khaze]]“ 5538208 wikitext text/x-wiki '''Нина Марковиќ-Казе''' (родена на 20 јули 1983 година) — австралиски [[Политички науки|политиколог]] и новинар. == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Австралиски новинари]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1983 година]] 6iljqusxnornpndksjzwkslaa6a8oxa 5538209 5538208 2026-04-12T21:19:13Z 19user99 72391 5538209 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = Нина Марковиќ-Казе | image = Nina Marković Khaze.jpg | image_upright = | alt = Нина Марковић Казе | caption = | birth_date = {{birth date|1983|7|20}} | birth_place = [[Белград]], Србија | death_date = | death_place = | fields = {{ubl|[[Политички науки]]}} | alma_mater = {{ubl|[[Австралиски национален универзитет]]}} | workplaces = [[Маквороски универзитет]] | doctoral_advisor = | doctoral_students = | known_for = | awards = }} {{Во тек}} '''Нина Марковиќ-Казе''' (родена на 20 јули 1983 година) — австралиски [[Политички науки|политиколог]] и новинар. == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Австралиски новинари]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1983 година]] 1lktgq8os0c1jbnpzhb4j8saohzfi38 0 1391325 5538212 2026-04-12T21:32:07Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{Infobox animanga/Header | image = Dorohedoro 01.jpg | caption = Корица на првиот {{Transliteration|ja|[[tankōbon]]}} том, со ликот на Кајман | ja_kanji = ドロヘドロ | ja_romaji = | genre = акција }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | author = [[Кју Хајашида]] | publisher = [[Shogakukan]] | publisher_en = [[Viz Media]... 5538212 wikitext text/x-wiki {{Infobox animanga/Header | image = Dorohedoro 01.jpg | caption = Корица на првиот {{Transliteration|ja|[[tankōbon]]}} том, со ликот на Кајман | ja_kanji = ドロヘドロ | ja_romaji = | genre = акција }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | author = [[Кју Хајашида]] | publisher = [[Shogakukan]] | publisher_en = [[Viz Media]] | imprint = Ikki Comix | magazine = {{ubl|[[Monthly Ikki]] {{noitalic|(30 ноември 2000 – 25 септември 2014)}}|{{ill|Hibana (magazine)|lt=Hibana|ja|ヒバナ (雑誌)}} {{noitalic|(6 март 2015 – 7 август 2017)}}|[[Monthly Shōnen Sunday]] {{noitalic|(10 ноември 2017 – 12 септември 2018)}}}} | first = 30 ноември 2000 | last = 12 септември 2018 | volumes = 23 | volume_list = Список на поглавја на Дорохедоро }} {{Infobox animanga/Video | type = TV series | director = [[Јуичиро Хајаши]] | producer = {{ubl|Хиројуки Аои|Даики Томихара|Јуито Хирахара|Акихиро Мацумото|Масаја Саито|Јошинори Хасегава|Јуичи Тада|Реико Сасаки|Ацуши Јошикава|Такехико Хајаши}} | writer = [[Хироши Секо]] | music = [[(K)now Name|R.O.N ((K)now Name)]] | studio = [[MAPPA]] | licensee = {{ubl|[[Netflix]]|[[Crunchyroll]]|[[Medialink]] (Сезона 2)}} | network = [[Tokyo MX]], [[Nippon BS Broadcasting|BS11]], [[Mainichi Broadcasting System|MBS]] (Сезона 1) | first = {{Start date|2020|01|13}} | last = | episodes = 12 + 6 кратки | episode_list = Список на епизоди на Дорохедоро }} {{Infobox animanga/Footer|portal=yes}} {{Закосен наслов}}'''''Дорохедоро''''' ({{langx|ja|ドロヘドロ}}, {{Langx|en|Dorohedoro}}) — [[манга]] напишана и илустрирана од [[Кју Хајашида]]. Објавувана е во списанијата на Shogakukan, ''Monthly Ikki'' (ноември 2000 — септември 2014), ''Hibana'' (март 2015 — август 2017) и ''Monthly Shonen Sunday'' (ноември 2017 — септември 2018). Поглавјата се собрани во вкупно 23 тома [[танкобон]]. ''Дорохедоро'' ја раскажува приказната за Кајман, рептилоглав лик со [[амнезија]], кој заедно со својата пријателка Никаидо работи на тоа да си ги врати сеќавањата и да преживее во еден чуден и насилен свет. Во Северна Америка, серијата е лиценцирана за англиски јазик од страна на [[Viz Media]] во 2009 г. Сите 23 тома биле објавени во периодот од 2010 до 2019 г. [[Аниме]]-адаптација од 12 епизоди, произведена од студиото [[MAPPA]], се прикажувала во [[Јапонија]] на Tokyo MX од јануари до март 2020 г., по што следело светско прикажување на [[Netflix]] во мај 2020 г. Втората сезона на анимето започнала со прикажување во април 2026 г. == Содржина == Приказната се одвива во два света. Првиот е Светот на Волшебниците, населен со суштества слични на луѓето што се способни да создаваат „чад“ внатре во своето тело, кој им служи како волшепство. Вториот е светот наречен Дупката — сиромашни квартови населени со обични луѓе. Волшебниците ја користат Дупката како полигон за своите тренинзи, а луѓето како суровина за своите експерименти. Воздухот и земјата во Дупката се натопени со остатоци од црниот волшебен чад. Еден ден, девојката по име Никаидо, работејќи како собирачка на трупови во Дупката, наоѓа жртва на волшепство што излегува дека е жива. Главата на човекот е претворена во глава на рептил, а при преобразбата тој целосно го изгубил сеќавањето. Кајман (како што го нарекува Никаидо) одлучува по секоја цена да ги врати своите спомени и заедно со Никаидо се упатува во Светот на Волшебниците за да го најде оној што го проколнал. Едно од најважните гледишта на дејството е паралелното раскажување за две групи ликови. Првата група е околу Ен, моќен волшебник и мафијашки бос. Втората група се Кајман и Никаидо. Конкретно за мангата е тоа што авторот не користи класична шема на протагонист-антагонист; и волшебниците и луѓето се прикажани како главни ликови што кај читателот предизвикуваат симпатија и приврзаност. == Светот на ''Дорохедоро'' == * '''Дупката''' — град што постои во непознато време и место. Жителите се навикнати на волшебниците, но силно ги мразат. * '''Пеколот''' — паралелно пространство населено со ѓаволи, каде што завршуваат волшебниците по нивната смрт. Тесно е поврзан со Светот на Волшебниците. * '''Светот на Волшебниците''' — пространство паралелно на Дупката. Патувањето меѓу двата света е можно само преку волшебни врати. Волшебниците носат маски со најразличен дизајн и имаат конкретни физиолошки одлики: ** Секој волшебник има орган што произведува чад, што е изворот на нивното волшепство. Чадот излегува преку канали во прстите на рацете или преку грлото. ** Во главата на секој волшебник постои формација (тумор) во облик на мал рогат демон. Сѐ додека овој демон е неоштетен, волшебникот може да биде воскреснат дури и ако поминала една година од неговата смрт. ** Силата на волшебникот се мери според количеството чад што може да го произведе. Оние со малку чад се сметаат за отфрлени и живеат во сиромаштија. ** Постои трговија со чад зачуван во посебни шишиња. Ова им овозможува на другите да го користат тоа волшепство (на пример, лековит чад). ** Постои цела индустрија за зголемување на волшебната моќ: хируршки операции за проширување на каналите, стимулации и разни терапии. Се користи и „црн прав“ — опасен наркотик што привремено ја зголемува моќта, но го уништува умот. * '''Крстооки''' — организација на слаби волшебници што се препознаваат по тетоважите со крстови околу очите. Тие се занимаваат со шверц на црн прав и се специјализирани за [[ракопашна борба]], напаѓајќи ги органите за чад кај посилни волшепства за да ги онеспособат. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Official website|https://gekkansunday.net/work/477/|Матична страница на мангата}} * {{Official website|https://dorohedoro.net/|Матична страница на анимето}} [[Категорија:Манги]] [[Категорија:Аниме-серии]] [[Категорија:Манга од 2000 година]] 9pt4xlx2tpk9p8iinqfzufb9tzdl5u2 5538214 5538212 2026-04-12T21:34:08Z Andrew012p 85224 5538214 wikitext text/x-wiki {{Infobox animanga/Header | image = Dorohedoro 01.jpg | caption = Корица на првиот {{Transliteration|ja|[[tankōbon]]}} том, со ликот на Кајман | ja_kanji = ドロヘドロ | ja_romaji = | genre = акција<br>темна фантазија<br>[[научна фантазија]] }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | author = [[Кју Хајашида]] | publisher = [[Shogakukan]] | publisher_en = [[Viz Media]] | imprint = Ikki Comix | magazine = {{ubl|[[Monthly Ikki]] {{noitalic|(30 ноември 2000 – 25 септември 2014)}}|{{ill|Hibana (magazine)|lt=Hibana|ja|ヒバナ (雑誌)}} {{noitalic|(6 март 2015 – 7 август 2017)}}|[[Monthly Shōnen Sunday]] {{noitalic|(10 ноември 2017 – 12 септември 2018)}}}} | first = 30 ноември 2000 | last = 12 септември 2018 | volumes = 23 | volume_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = TV series | director = [[Јуичиро Хајаши]] | producer = {{ubl|Хиројуки Аои|Даики Томихара|Јуито Хирахара|Акихиро Мацумото|Масаја Саито|Јошинори Хасегава|Јуичи Тада|Реико Сасаки|Ацуши Јошикава|Такехико Хајаши}} | writer = [[Хироши Секо]] | music = [[(K)now Name|R.O.N ((K)now Name)]] | studio = [[MAPPA]] | licensee = {{ubl|[[Netflix]]|[[Crunchyroll]]|[[Medialink]] (Сезона 2)}} | network = [[Tokyo MX]], [[Nippon BS Broadcasting|BS11]], [[Mainichi Broadcasting System|MBS]] (Сезона 1) | first = {{Start date|2020|01|13}} | last = | episodes = 12 + 6 кратки | episode_list = }} {{Infobox animanga/Footer|portal=yes}} {{Закосен наслов}}'''''Дорохедоро''''' ({{langx|ja|ドロヘドロ}}, {{Langx|en|Dorohedoro}}) — [[манга]] напишана и илустрирана од [[Кју Хајашида]]. Објавувана е во списанијата на Shogakukan, ''Monthly Ikki'' (ноември 2000 — септември 2014), ''Hibana'' (март 2015 — август 2017) и ''Monthly Shonen Sunday'' (ноември 2017 — септември 2018). Поглавјата се собрани во вкупно 23 тома [[танкобон]]. ''Дорохедоро'' ја раскажува приказната за Кајман, рептилоглав лик со [[амнезија]], кој заедно со својата пријателка Никаидо работи на тоа да си ги врати сеќавањата и да преживее во еден чуден и насилен свет. Во Северна Америка, серијата е лиценцирана за англиски јазик од страна на [[Viz Media]] во 2009 г. Сите 23 тома биле објавени во периодот од 2010 до 2019 г. [[Аниме]]-адаптација од 12 епизоди, произведена од студиото [[MAPPA]], се прикажувала во [[Јапонија]] на Tokyo MX од јануари до март 2020 г., по што следело светско прикажување на [[Netflix]] во мај 2020 г. Втората сезона на анимето започнала со прикажување во април 2026 г. == Содржина == Приказната се одвива во два света. Првиот е Светот на Волшебниците, населен со суштества слични на луѓето што се способни да создаваат „чад“ внатре во своето тело, кој им служи како волшепство. Вториот е светот наречен Дупката — сиромашни квартови населени со обични луѓе. Волшебниците ја користат Дупката како полигон за своите тренинзи, а луѓето како суровина за своите експерименти. Воздухот и земјата во Дупката се натопени со остатоци од црниот волшебен чад. Еден ден, девојката по име Никаидо, работејќи како собирачка на трупови во Дупката, наоѓа жртва на волшепство што излегува дека е жива. Главата на човекот е претворена во глава на рептил, а при преобразбата тој целосно го изгубил сеќавањето. Кајман (како што го нарекува Никаидо) одлучува по секоја цена да ги врати своите спомени и заедно со Никаидо се упатува во Светот на Волшебниците за да го најде оној што го проколнал. Едно од најважните гледишта на дејството е паралелното раскажување за две групи ликови. Првата група е околу Ен, моќен волшебник и мафијашки бос. Втората група се Кајман и Никаидо. Конкретно за мангата е тоа што авторот не користи класична шема на протагонист-антагонист; и волшебниците и луѓето се прикажани како главни ликови што кај читателот предизвикуваат симпатија и приврзаност. == Светот на ''Дорохедоро'' == * '''Дупката''' — град што постои во непознато време и место. Жителите се навикнати на волшебниците, но силно ги мразат. * '''Пеколот''' — паралелно пространство населено со ѓаволи, каде што завршуваат волшебниците по нивната смрт. Тесно е поврзан со Светот на Волшебниците. * '''Светот на Волшебниците''' — пространство паралелно на Дупката. Патувањето меѓу двата света е можно само преку волшебни врати. Волшебниците носат маски со најразличен дизајн и имаат конкретни физиолошки одлики: ** Секој волшебник има орган што произведува чад, што е изворот на нивното волшепство. Чадот излегува преку канали во прстите на рацете или преку грлото. ** Во главата на секој волшебник постои формација (тумор) во облик на мал рогат демон. Сѐ додека овој демон е неоштетен, волшебникот може да биде воскреснат дури и ако поминала една година од неговата смрт. ** Силата на волшебникот се мери според количеството чад што може да го произведе. Оние со малку чад се сметаат за отфрлени и живеат во сиромаштија. ** Постои трговија со чад зачуван во посебни шишиња. Ова им овозможува на другите да го користат тоа волшепство (на пример, лековит чад). ** Постои цела индустрија за зголемување на волшебната моќ: хируршки операции за проширување на каналите, стимулации и разни терапии. Се користи и „црн прав“ — опасен наркотик што привремено ја зголемува моќта, но го уништува умот. * '''Крстооки''' — организација на слаби волшебници што се препознаваат по тетоважите со крстови околу очите. Тие се занимаваат со шверц на црн прав и се специјализирани за [[ракопашна борба]], напаѓајќи ги органите за чад кај посилни волшепства за да ги онеспособат. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Official website|https://gekkansunday.net/work/477/|Матична страница на мангата}} * {{Official website|https://dorohedoro.net/|Матична страница на анимето}} [[Категорија:Манги]] [[Категорија:Аниме-серии]] [[Категорија:Манга од 2000 година]] qp0827tn55u0lertqdxcyshdcmgxf35 5538215 5538214 2026-04-12T21:34:24Z Andrew012p 85224 5538215 wikitext text/x-wiki {{Infobox animanga/Header | image = Dorohedoro 01.jpg | caption = Корица на првиот {{Transliteration|ja|[[tankōbon]]}} том, со ликот на Кајман | ja_kanji = ドロヘドロ | ja_romaji = | genre = акција<br>темна фантазија<br>[[научна фантастика] }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | author = [[Кју Хајашида]] | publisher = [[Shogakukan]] | publisher_en = [[Viz Media]] | imprint = Ikki Comix | magazine = {{ubl|[[Monthly Ikki]] {{noitalic|(30 ноември 2000 – 25 септември 2014)}}|{{ill|Hibana (magazine)|lt=Hibana|ja|ヒバナ (雑誌)}} {{noitalic|(6 март 2015 – 7 август 2017)}}|[[Monthly Shōnen Sunday]] {{noitalic|(10 ноември 2017 – 12 септември 2018)}}}} | first = 30 ноември 2000 | last = 12 септември 2018 | volumes = 23 | volume_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = TV series | director = [[Јуичиро Хајаши]] | producer = {{ubl|Хиројуки Аои|Даики Томихара|Јуито Хирахара|Акихиро Мацумото|Масаја Саито|Јошинори Хасегава|Јуичи Тада|Реико Сасаки|Ацуши Јошикава|Такехико Хајаши}} | writer = [[Хироши Секо]] | music = [[(K)now Name|R.O.N ((K)now Name)]] | studio = [[MAPPA]] | licensee = {{ubl|[[Netflix]]|[[Crunchyroll]]|[[Medialink]] (Сезона 2)}} | network = [[Tokyo MX]], [[Nippon BS Broadcasting|BS11]], [[Mainichi Broadcasting System|MBS]] (Сезона 1) | first = {{Start date|2020|01|13}} | last = | episodes = 12 + 6 кратки | episode_list = }} {{Infobox animanga/Footer|portal=yes}} {{Закосен наслов}}'''''Дорохедоро''''' ({{langx|ja|ドロヘドロ}}, {{Langx|en|Dorohedoro}}) — [[манга]] напишана и илустрирана од [[Кју Хајашида]]. Објавувана е во списанијата на Shogakukan, ''Monthly Ikki'' (ноември 2000 — септември 2014), ''Hibana'' (март 2015 — август 2017) и ''Monthly Shonen Sunday'' (ноември 2017 — септември 2018). Поглавјата се собрани во вкупно 23 тома [[танкобон]]. ''Дорохедоро'' ја раскажува приказната за Кајман, рептилоглав лик со [[амнезија]], кој заедно со својата пријателка Никаидо работи на тоа да си ги врати сеќавањата и да преживее во еден чуден и насилен свет. Во Северна Америка, серијата е лиценцирана за англиски јазик од страна на [[Viz Media]] во 2009 г. Сите 23 тома биле објавени во периодот од 2010 до 2019 г. [[Аниме]]-адаптација од 12 епизоди, произведена од студиото [[MAPPA]], се прикажувала во [[Јапонија]] на Tokyo MX од јануари до март 2020 г., по што следело светско прикажување на [[Netflix]] во мај 2020 г. Втората сезона на анимето започнала со прикажување во април 2026 г. == Содржина == Приказната се одвива во два света. Првиот е Светот на Волшебниците, населен со суштества слични на луѓето што се способни да создаваат „чад“ внатре во своето тело, кој им служи како волшепство. Вториот е светот наречен Дупката — сиромашни квартови населени со обични луѓе. Волшебниците ја користат Дупката како полигон за своите тренинзи, а луѓето како суровина за своите експерименти. Воздухот и земјата во Дупката се натопени со остатоци од црниот волшебен чад. Еден ден, девојката по име Никаидо, работејќи како собирачка на трупови во Дупката, наоѓа жртва на волшепство што излегува дека е жива. Главата на човекот е претворена во глава на рептил, а при преобразбата тој целосно го изгубил сеќавањето. Кајман (како што го нарекува Никаидо) одлучува по секоја цена да ги врати своите спомени и заедно со Никаидо се упатува во Светот на Волшебниците за да го најде оној што го проколнал. Едно од најважните гледишта на дејството е паралелното раскажување за две групи ликови. Првата група е околу Ен, моќен волшебник и мафијашки бос. Втората група се Кајман и Никаидо. Конкретно за мангата е тоа што авторот не користи класична шема на протагонист-антагонист; и волшебниците и луѓето се прикажани како главни ликови што кај читателот предизвикуваат симпатија и приврзаност. == Светот на ''Дорохедоро'' == * '''Дупката''' — град што постои во непознато време и место. Жителите се навикнати на волшебниците, но силно ги мразат. * '''Пеколот''' — паралелно пространство населено со ѓаволи, каде што завршуваат волшебниците по нивната смрт. Тесно е поврзан со Светот на Волшебниците. * '''Светот на Волшебниците''' — пространство паралелно на Дупката. Патувањето меѓу двата света е можно само преку волшебни врати. Волшебниците носат маски со најразличен дизајн и имаат конкретни физиолошки одлики: ** Секој волшебник има орган што произведува чад, што е изворот на нивното волшепство. Чадот излегува преку канали во прстите на рацете или преку грлото. ** Во главата на секој волшебник постои формација (тумор) во облик на мал рогат демон. Сѐ додека овој демон е неоштетен, волшебникот може да биде воскреснат дури и ако поминала една година од неговата смрт. ** Силата на волшебникот се мери според количеството чад што може да го произведе. Оние со малку чад се сметаат за отфрлени и живеат во сиромаштија. ** Постои трговија со чад зачуван во посебни шишиња. Ова им овозможува на другите да го користат тоа волшепство (на пример, лековит чад). ** Постои цела индустрија за зголемување на волшебната моќ: хируршки операции за проширување на каналите, стимулации и разни терапии. Се користи и „црн прав“ — опасен наркотик што привремено ја зголемува моќта, но го уништува умот. * '''Крстооки''' — организација на слаби волшебници што се препознаваат по тетоважите со крстови околу очите. Тие се занимаваат со шверц на црн прав и се специјализирани за [[ракопашна борба]], напаѓајќи ги органите за чад кај посилни волшепства за да ги онеспособат. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Official website|https://gekkansunday.net/work/477/|Матична страница на мангата}} * {{Official website|https://dorohedoro.net/|Матична страница на анимето}} [[Категорија:Манги]] [[Категорија:Аниме-серии]] [[Категорија:Манга од 2000 година]] lxgxmq0ooevql03ico62hcpdx4nadxr 5538216 5538215 2026-04-12T21:34:31Z Andrew012p 85224 Отповикана преработката [[Special:Diff/5538215|5538215]] на [[Special:Contributions/Andrew012p|Andrew012p]] ([[User talk:Andrew012p|разговор]]) 5538216 wikitext text/x-wiki {{Infobox animanga/Header | image = Dorohedoro 01.jpg | caption = Корица на првиот {{Transliteration|ja|[[tankōbon]]}} том, со ликот на Кајман | ja_kanji = ドロヘドロ | ja_romaji = | genre = акција<br>темна фантазија<br>[[научна фантазија]] }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | author = [[Кју Хајашида]] | publisher = [[Shogakukan]] | publisher_en = [[Viz Media]] | imprint = Ikki Comix | magazine = {{ubl|[[Monthly Ikki]] {{noitalic|(30 ноември 2000 – 25 септември 2014)}}|{{ill|Hibana (magazine)|lt=Hibana|ja|ヒバナ (雑誌)}} {{noitalic|(6 март 2015 – 7 август 2017)}}|[[Monthly Shōnen Sunday]] {{noitalic|(10 ноември 2017 – 12 септември 2018)}}}} | first = 30 ноември 2000 | last = 12 септември 2018 | volumes = 23 | volume_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = TV series | director = [[Јуичиро Хајаши]] | producer = {{ubl|Хиројуки Аои|Даики Томихара|Јуито Хирахара|Акихиро Мацумото|Масаја Саито|Јошинори Хасегава|Јуичи Тада|Реико Сасаки|Ацуши Јошикава|Такехико Хајаши}} | writer = [[Хироши Секо]] | music = [[(K)now Name|R.O.N ((K)now Name)]] | studio = [[MAPPA]] | licensee = {{ubl|[[Netflix]]|[[Crunchyroll]]|[[Medialink]] (Сезона 2)}} | network = [[Tokyo MX]], [[Nippon BS Broadcasting|BS11]], [[Mainichi Broadcasting System|MBS]] (Сезона 1) | first = {{Start date|2020|01|13}} | last = | episodes = 12 + 6 кратки | episode_list = }} {{Infobox animanga/Footer|portal=yes}} {{Закосен наслов}}'''''Дорохедоро''''' ({{langx|ja|ドロヘドロ}}, {{Langx|en|Dorohedoro}}) — [[манга]] напишана и илустрирана од [[Кју Хајашида]]. Објавувана е во списанијата на Shogakukan, ''Monthly Ikki'' (ноември 2000 — септември 2014), ''Hibana'' (март 2015 — август 2017) и ''Monthly Shonen Sunday'' (ноември 2017 — септември 2018). Поглавјата се собрани во вкупно 23 тома [[танкобон]]. ''Дорохедоро'' ја раскажува приказната за Кајман, рептилоглав лик со [[амнезија]], кој заедно со својата пријателка Никаидо работи на тоа да си ги врати сеќавањата и да преживее во еден чуден и насилен свет. Во Северна Америка, серијата е лиценцирана за англиски јазик од страна на [[Viz Media]] во 2009 г. Сите 23 тома биле објавени во периодот од 2010 до 2019 г. [[Аниме]]-адаптација од 12 епизоди, произведена од студиото [[MAPPA]], се прикажувала во [[Јапонија]] на Tokyo MX од јануари до март 2020 г., по што следело светско прикажување на [[Netflix]] во мај 2020 г. Втората сезона на анимето започнала со прикажување во април 2026 г. == Содржина == Приказната се одвива во два света. Првиот е Светот на Волшебниците, населен со суштества слични на луѓето што се способни да создаваат „чад“ внатре во своето тело, кој им служи како волшепство. Вториот е светот наречен Дупката — сиромашни квартови населени со обични луѓе. Волшебниците ја користат Дупката како полигон за своите тренинзи, а луѓето како суровина за своите експерименти. Воздухот и земјата во Дупката се натопени со остатоци од црниот волшебен чад. Еден ден, девојката по име Никаидо, работејќи како собирачка на трупови во Дупката, наоѓа жртва на волшепство што излегува дека е жива. Главата на човекот е претворена во глава на рептил, а при преобразбата тој целосно го изгубил сеќавањето. Кајман (како што го нарекува Никаидо) одлучува по секоја цена да ги врати своите спомени и заедно со Никаидо се упатува во Светот на Волшебниците за да го најде оној што го проколнал. Едно од најважните гледишта на дејството е паралелното раскажување за две групи ликови. Првата група е околу Ен, моќен волшебник и мафијашки бос. Втората група се Кајман и Никаидо. Конкретно за мангата е тоа што авторот не користи класична шема на протагонист-антагонист; и волшебниците и луѓето се прикажани како главни ликови што кај читателот предизвикуваат симпатија и приврзаност. == Светот на ''Дорохедоро'' == * '''Дупката''' — град што постои во непознато време и место. Жителите се навикнати на волшебниците, но силно ги мразат. * '''Пеколот''' — паралелно пространство населено со ѓаволи, каде што завршуваат волшебниците по нивната смрт. Тесно е поврзан со Светот на Волшебниците. * '''Светот на Волшебниците''' — пространство паралелно на Дупката. Патувањето меѓу двата света е можно само преку волшебни врати. Волшебниците носат маски со најразличен дизајн и имаат конкретни физиолошки одлики: ** Секој волшебник има орган што произведува чад, што е изворот на нивното волшепство. Чадот излегува преку канали во прстите на рацете или преку грлото. ** Во главата на секој волшебник постои формација (тумор) во облик на мал рогат демон. Сѐ додека овој демон е неоштетен, волшебникот може да биде воскреснат дури и ако поминала една година од неговата смрт. ** Силата на волшебникот се мери според количеството чад што може да го произведе. Оние со малку чад се сметаат за отфрлени и живеат во сиромаштија. ** Постои трговија со чад зачуван во посебни шишиња. Ова им овозможува на другите да го користат тоа волшепство (на пример, лековит чад). ** Постои цела индустрија за зголемување на волшебната моќ: хируршки операции за проширување на каналите, стимулации и разни терапии. Се користи и „црн прав“ — опасен наркотик што привремено ја зголемува моќта, но го уништува умот. * '''Крстооки''' — организација на слаби волшебници што се препознаваат по тетоважите со крстови околу очите. Тие се занимаваат со шверц на црн прав и се специјализирани за [[ракопашна борба]], напаѓајќи ги органите за чад кај посилни волшепства за да ги онеспособат. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Official website|https://gekkansunday.net/work/477/|Матична страница на мангата}} * {{Official website|https://dorohedoro.net/|Матична страница на анимето}} [[Категорија:Манги]] [[Категорија:Аниме-серии]] [[Категорија:Манга од 2000 година]] qp0827tn55u0lertqdxcyshdcmgxf35 5538217 5538216 2026-04-12T21:34:48Z Andrew012p 85224 5538217 wikitext text/x-wiki {{Infobox animanga/Header | image = Dorohedoro 01.jpg | caption = Корица на првиот {{Transliteration|ja|[[tankōbon]]}} том, со ликот на Кајман | ja_kanji = ドロヘドロ | ja_romaji = | genre = акција<br>темна фантазија<br>[[научна фантастика]] }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | author = [[Кју Хајашида]] | publisher = [[Shogakukan]] | publisher_en = [[Viz Media]] | imprint = Ikki Comix | magazine = {{ubl|[[Monthly Ikki]] {{noitalic|(30 ноември 2000 – 25 септември 2014)}}|{{ill|Hibana (magazine)|lt=Hibana|ja|ヒバナ (雑誌)}} {{noitalic|(6 март 2015 – 7 август 2017)}}|[[Monthly Shōnen Sunday]] {{noitalic|(10 ноември 2017 – 12 септември 2018)}}}} | first = 30 ноември 2000 | last = 12 септември 2018 | volumes = 23 | volume_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = TV series | director = [[Јуичиро Хајаши]] | producer = {{ubl|Хиројуки Аои|Даики Томихара|Јуито Хирахара|Акихиро Мацумото|Масаја Саито|Јошинори Хасегава|Јуичи Тада|Реико Сасаки|Ацуши Јошикава|Такехико Хајаши}} | writer = [[Хироши Секо]] | music = [[(K)now Name|R.O.N ((K)now Name)]] | studio = [[MAPPA]] | licensee = {{ubl|[[Netflix]]|[[Crunchyroll]]|[[Medialink]] (Сезона 2)}} | network = [[Tokyo MX]], [[Nippon BS Broadcasting|BS11]], [[Mainichi Broadcasting System|MBS]] (Сезона 1) | first = {{Start date|2020|01|13}} | last = | episodes = 12 + 6 кратки | episode_list = }} {{Infobox animanga/Footer|portal=yes}} {{Закосен наслов}}'''''Дорохедоро''''' ({{langx|ja|ドロヘドロ}}, {{Langx|en|Dorohedoro}}) — [[манга]] напишана и илустрирана од [[Кју Хајашида]]. Објавувана е во списанијата на Shogakukan, ''Monthly Ikki'' (ноември 2000 — септември 2014), ''Hibana'' (март 2015 — август 2017) и ''Monthly Shonen Sunday'' (ноември 2017 — септември 2018). Поглавјата се собрани во вкупно 23 тома [[танкобон]]. ''Дорохедоро'' ја раскажува приказната за Кајман, рептилоглав лик со [[амнезија]], кој заедно со својата пријателка Никаидо работи на тоа да си ги врати сеќавањата и да преживее во еден чуден и насилен свет. Во Северна Америка, серијата е лиценцирана за англиски јазик од страна на [[Viz Media]] во 2009 г. Сите 23 тома биле објавени во периодот од 2010 до 2019 г. [[Аниме]]-адаптација од 12 епизоди, произведена од студиото [[MAPPA]], се прикажувала во [[Јапонија]] на Tokyo MX од јануари до март 2020 г., по што следело светско прикажување на [[Netflix]] во мај 2020 г. Втората сезона на анимето започнала со прикажување во април 2026 г. == Содржина == Приказната се одвива во два света. Првиот е Светот на Волшебниците, населен со суштества слични на луѓето што се способни да создаваат „чад“ внатре во своето тело, кој им служи како волшепство. Вториот е светот наречен Дупката — сиромашни квартови населени со обични луѓе. Волшебниците ја користат Дупката како полигон за своите тренинзи, а луѓето како суровина за своите експерименти. Воздухот и земјата во Дупката се натопени со остатоци од црниот волшебен чад. Еден ден, девојката по име Никаидо, работејќи како собирачка на трупови во Дупката, наоѓа жртва на волшепство што излегува дека е жива. Главата на човекот е претворена во глава на рептил, а при преобразбата тој целосно го изгубил сеќавањето. Кајман (како што го нарекува Никаидо) одлучува по секоја цена да ги врати своите спомени и заедно со Никаидо се упатува во Светот на Волшебниците за да го најде оној што го проколнал. Едно од најважните гледишта на дејството е паралелното раскажување за две групи ликови. Првата група е околу Ен, моќен волшебник и мафијашки бос. Втората група се Кајман и Никаидо. Конкретно за мангата е тоа што авторот не користи класична шема на протагонист-антагонист; и волшебниците и луѓето се прикажани како главни ликови што кај читателот предизвикуваат симпатија и приврзаност. == Светот на ''Дорохедоро'' == * '''Дупката''' — град што постои во непознато време и место. Жителите се навикнати на волшебниците, но силно ги мразат. * '''Пеколот''' — паралелно пространство населено со ѓаволи, каде што завршуваат волшебниците по нивната смрт. Тесно е поврзан со Светот на Волшебниците. * '''Светот на Волшебниците''' — пространство паралелно на Дупката. Патувањето меѓу двата света е можно само преку волшебни врати. Волшебниците носат маски со најразличен дизајн и имаат конкретни физиолошки одлики: ** Секој волшебник има орган што произведува чад, што е изворот на нивното волшепство. Чадот излегува преку канали во прстите на рацете или преку грлото. ** Во главата на секој волшебник постои формација (тумор) во облик на мал рогат демон. Сѐ додека овој демон е неоштетен, волшебникот може да биде воскреснат дури и ако поминала една година од неговата смрт. ** Силата на волшебникот се мери според количеството чад што може да го произведе. Оние со малку чад се сметаат за отфрлени и живеат во сиромаштија. ** Постои трговија со чад зачуван во посебни шишиња. Ова им овозможува на другите да го користат тоа волшепство (на пример, лековит чад). ** Постои цела индустрија за зголемување на волшебната моќ: хируршки операции за проширување на каналите, стимулации и разни терапии. Се користи и „црн прав“ — опасен наркотик што привремено ја зголемува моќта, но го уништува умот. * '''Крстооки''' — организација на слаби волшебници што се препознаваат по тетоважите со крстови околу очите. Тие се занимаваат со шверц на црн прав и се специјализирани за [[ракопашна борба]], напаѓајќи ги органите за чад кај посилни волшепства за да ги онеспособат. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Official website|https://gekkansunday.net/work/477/|Матична страница на мангата}} * {{Official website|https://dorohedoro.net/|Матична страница на анимето}} [[Категорија:Манги]] [[Категорија:Аниме-серии]] [[Категорија:Манга од 2000 година]] cbamb0th4nrove8d0glxx2dw3rr1hut 5538218 5538217 2026-04-12T21:36:37Z Andrew012p 85224 5538218 wikitext text/x-wiki {{Infobox animanga/Header | image = Dorohedoro 01.jpg | caption = Корица на првиот {{Transliteration|ja|[[tankōbon]]}} том, со ликот на Кајман | ja_kanji = ドロヘドロ | ja_romaji = | genre = акција<br>темна фантазија<br>[[научна фантастика]] }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | author = [[Кју Хајашида]] | publisher = [[Shogakukan]] | publisher_en = [[Viz Media]] | imprint = Ikki Comix | magazine = {{ubl|[[Monthly Ikki]] {{noitalic|(30 ноември 2000 — 25 септември 2014)}}|{{ill|Hibana (списание)|lt=Hibana|ja|ヒバナ (雑誌)}} {{noitalic|(6 март 2015 — 7 август 2017)}}|[[Monthly Shonen Sunday]] {{noitalic|(10 ноември 2017 — 12 септември 2018)}}}} | first = 30 ноември 2000 | last = 12 септември 2018 | volumes = 23 | volume_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = TV series | director = [[Јуичиро Хајаши]] | producer = {{ubl|Хиројуки Аои|Даики Томихара|Јуито Хирахара|Акихиро Мацумото|Масаја Саито|Јошинори Хасегава|Јуичи Тада|Реико Сасаки|Ацуши Јошикава|Такехико Хајаши}} | writer = [[Хироши Секо]] | music = [[(K)now Name|R.O.N ((K)now Name)]] | studio = [[MAPPA]] | licensee = {{ubl|[[Netflix]]|[[Crunchyroll]]|[[Medialink]] (сезона 2)}} | network = [[Tokyo MX]], [[Nippon BS Broadcasting|BS11]], [[Mainichi Broadcasting System|MBS]] (сезона 1) | first = {{Start date|2020|01|13}} | last = | episodes = 12 + 6 кратки | episode_list = }} {{Infobox animanga/Footer|portal=yes}} {{Закосен наслов}}'''''Дорохедоро''''' ({{langx|ja|ドロヘドロ}}, {{Langx|en|Dorohedoro}}) — [[манга]] напишана и илустрирана од [[Кју Хајашида]]. Објавувана е во списанијата на Shogakukan, ''Monthly Ikki'' (ноември 2000 — септември 2014), ''Hibana'' (март 2015 — август 2017) и ''Monthly Shonen Sunday'' (ноември 2017 — септември 2018). Поглавјата се собрани во вкупно 23 тома [[танкобон]]. ''Дорохедоро'' ја раскажува приказната за Кајман, рептилоглав лик со [[амнезија]], кој заедно со својата пријателка Никаидо работи на тоа да си ги врати сеќавањата и да преживее во еден чуден и насилен свет. Во Северна Америка, серијата е лиценцирана за англиски јазик од страна на [[Viz Media]] во 2009 г. Сите 23 тома биле објавени во периодот од 2010 до 2019 г. [[Аниме]]-адаптација од 12 епизоди, произведена од студиото [[MAPPA]], се прикажувала во [[Јапонија]] на Tokyo MX од јануари до март 2020 г., по што следело светско прикажување на [[Netflix]] во мај 2020 г. Втората сезона на анимето започнала со прикажување во април 2026 г. == Содржина == Приказната се одвива во два света. Првиот е Светот на Волшебниците, населен со суштества слични на луѓето што се способни да создаваат „чад“ внатре во своето тело, кој им служи како волшепство. Вториот е светот наречен Дупката — сиромашни квартови населени со обични луѓе. Волшебниците ја користат Дупката како полигон за своите тренинзи, а луѓето како суровина за своите експерименти. Воздухот и земјата во Дупката се натопени со остатоци од црниот волшебен чад. Еден ден, девојката по име Никаидо, работејќи како собирачка на трупови во Дупката, наоѓа жртва на волшепство што излегува дека е жива. Главата на човекот е претворена во глава на рептил, а при преобразбата тој целосно го изгубил сеќавањето. Кајман (како што го нарекува Никаидо) одлучува по секоја цена да ги врати своите спомени и заедно со Никаидо се упатува во Светот на Волшебниците за да го најде оној што го проколнал. Едно од најважните гледишта на дејството е паралелното раскажување за две групи ликови. Првата група е околу Ен, моќен волшебник и мафијашки бос. Втората група се Кајман и Никаидо. Конкретно за мангата е тоа што авторот не користи класична шема на протагонист-антагонист; и волшебниците и луѓето се прикажани како главни ликови што кај читателот предизвикуваат симпатија и приврзаност. == Светот на ''Дорохедоро'' == * '''Дупката''' — град што постои во непознато време и место. Жителите се навикнати на волшебниците, но силно ги мразат. * '''Пеколот''' — паралелно пространство населено со ѓаволи, каде што завршуваат волшебниците по нивната смрт. Тесно е поврзан со Светот на Волшебниците. * '''Светот на Волшебниците''' — пространство паралелно на Дупката. Патувањето меѓу двата света е можно само преку волшебни врати. Волшебниците носат маски со најразличен дизајн и имаат конкретни физиолошки одлики: ** Секој волшебник има орган што произведува чад, што е изворот на нивното волшепство. Чадот излегува преку канали во прстите на рацете или преку грлото. ** Во главата на секој волшебник постои формација (тумор) во облик на мал рогат демон. Сѐ додека овој демон е неоштетен, волшебникот може да биде воскреснат дури и ако поминала една година од неговата смрт. ** Силата на волшебникот се мери според количеството чад што може да го произведе. Оние со малку чад се сметаат за отфрлени и живеат во сиромаштија. ** Постои трговија со чад зачуван во посебни шишиња. Ова им овозможува на другите да го користат тоа волшепство (на пример, лековит чад). ** Постои цела индустрија за зголемување на волшебната моќ: хируршки операции за проширување на каналите, стимулации и разни терапии. Се користи и „црн прав“ — опасен наркотик што привремено ја зголемува моќта, но го уништува умот. * '''Крстооки''' — организација на слаби волшебници што се препознаваат по тетоважите со крстови околу очите. Тие се занимаваат со шверц на црн прав и се специјализирани за [[ракопашна борба]], напаѓајќи ги органите за чад кај посилни волшепства за да ги онеспособат. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Official website|https://gekkansunday.net/work/477/|Матична страница на мангата}} * {{Official website|https://dorohedoro.net/|Матична страница на анимето}} [[Категорија:Манги]] [[Категорија:Аниме-серии]] [[Категорија:Манга од 2000 година]] og29nvlz075h75rs4qf6v5zfgjwic2x 5538219 5538218 2026-04-12T21:38:04Z Andrew012p 85224 5538219 wikitext text/x-wiki {{Infobox animanga/Header | image = Dorohedoro 01.jpg | caption = Корицата на првиот том, вклучувајќи го Кајман | ja_kanji = ドロヘドロ | ja_romaji = | genre = акција<br>темна фантазија<br>[[научна фантастика]] }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | author = [[Кју Хајашида]] | publisher = [[Shogakukan]] | publisher_en = [[Viz Media]] | imprint = Ikki Comix | magazine = {{ubl|[[Monthly Ikki]] {{noitalic|(30 ноември 2000 — 25 септември 2014)}}|{{ill|Hibana (списание)|lt=Hibana|ja|ヒバナ (雑誌)}} {{noitalic|(6 март 2015 — 7 август 2017)}}|[[Monthly Shonen Sunday]] {{noitalic|(10 ноември 2017 — 12 септември 2018)}}}} | first = 30 ноември 2000 | last = 12 септември 2018 | volumes = 23 | volume_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = TV series | director = [[Јуичиро Хајаши]] | producer = {{ubl|Хиројуки Аои|Даики Томихара|Јуито Хирахара|Акихиро Мацумото|Масаја Саито|Јошинори Хасегава|Јуичи Тада|Реико Сасаки|Ацуши Јошикава|Такехико Хајаши}} | writer = [[Хироши Секо]] | music = [[(K)now Name|R.O.N ((K)now Name)]] | studio = [[MAPPA]] | licensee = {{ubl|[[Netflix]]|[[Crunchyroll]]|[[Medialink]] (сезона 2)}} | network = [[Tokyo MX]], [[Nippon BS Broadcasting|BS11]], [[Mainichi Broadcasting System|MBS]] (сезона 1) | first = {{Start date|2020|01|13}} | last = | episodes = 12 + 6 кратки | episode_list = }} {{Infobox animanga/Footer|portal=yes}} {{Закосен наслов}}'''''Дорохедоро''''' ({{langx|ja|ドロヘドロ}}, {{Langx|en|Dorohedoro}}) — [[манга]] напишана и илустрирана од [[Кју Хајашида]]. Објавувана е во списанијата на Shogakukan, ''Monthly Ikki'' (ноември 2000 — септември 2014), ''Hibana'' (март 2015 — август 2017) и ''Monthly Shonen Sunday'' (ноември 2017 — септември 2018). Поглавјата се собрани во вкупно 23 тома [[танкобон]]. ''Дорохедоро'' ја раскажува приказната за Кајман, рептилоглав лик со [[амнезија]], кој заедно со својата пријателка Никаидо работи на тоа да си ги врати сеќавањата и да преживее во еден чуден и насилен свет. Во Северна Америка, серијата е лиценцирана за англиски јазик од страна на [[Viz Media]] во 2009 г. Сите 23 тома биле објавени во периодот од 2010 до 2019 г.<ref>{{cite web|url=http://www.viz.com/read/manga/dorohedoro-volume-23/product/6039|title=Dorohedoro, Vol. 23|publisher=[[Viz Media]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114195713/https://www.viz.com/read/manga/dorohedoro-volume-23/product/6039|archive-date=14 јануари 2020|access-date=4 јуни 2019|url-status=live}}</ref> [[Аниме]]-адаптација од 12 епизоди, произведена од студиото [[MAPPA]], се прикажувала во [[Јапонија]] на Tokyo MX од јануари до март 2020 г., по што следело светско прикажување на [[Netflix]] во мај 2020 г. Втората сезона на анимето започнала со прикажување во април 2026 г. == Содржина == Приказната се одвива во два света. Првиот е Светот на Волшебниците, населен со суштества слични на луѓето што се способни да создаваат „чад“ внатре во своето тело, кој им служи како волшепство. Вториот е светот наречен Дупката — сиромашни квартови населени со обични луѓе. Волшебниците ја користат Дупката како полигон за своите тренинзи, а луѓето како суровина за своите експерименти. Воздухот и земјата во Дупката се натопени со остатоци од црниот волшебен чад. Еден ден, девојката по име Никаидо, работејќи како собирачка на трупови во Дупката, наоѓа жртва на волшепство што излегува дека е жива. Главата на човекот е претворена во глава на рептил, а при преобразбата тој целосно го изгубил сеќавањето. Кајман (како што го нарекува Никаидо) одлучува по секоја цена да ги врати своите спомени и заедно со Никаидо се упатува во Светот на Волшебниците за да го најде оној што го проколнал. Едно од најважните гледишта на дејството е паралелното раскажување за две групи ликови. Првата група е околу Ен, моќен волшебник и мафијашки бос. Втората група се Кајман и Никаидо. Конкретно за мангата е тоа што авторот не користи класична шема на протагонист-антагонист; и волшебниците и луѓето се прикажани како главни ликови што кај читателот предизвикуваат симпатија и приврзаност. == Светот на ''Дорохедоро'' == * '''Дупката''' — град што постои во непознато време и место. Жителите се навикнати на волшебниците, но силно ги мразат. * '''Пеколот''' — паралелно пространство населено со ѓаволи, каде што завршуваат волшебниците по нивната смрт. Тесно е поврзан со Светот на Волшебниците. * '''Светот на Волшебниците''' — пространство паралелно на Дупката. Патувањето меѓу двата света е можно само преку волшебни врати. Волшебниците носат маски со најразличен дизајн и имаат конкретни физиолошки одлики: ** Секој волшебник има орган што произведува чад, што е изворот на нивното волшепство. Чадот излегува преку канали во прстите на рацете или преку грлото. ** Во главата на секој волшебник постои формација (тумор) во облик на мал рогат демон. Сѐ додека овој демон е неоштетен, волшебникот може да биде воскреснат дури и ако поминала една година од неговата смрт. ** Силата на волшебникот се мери според количеството чад што може да го произведе. Оние со малку чад се сметаат за отфрлени и живеат во сиромаштија. ** Постои трговија со чад зачуван во посебни шишиња. Ова им овозможува на другите да го користат тоа волшепство (на пример, лековит чад). ** Постои цела индустрија за зголемување на волшебната моќ: хируршки операции за проширување на каналите, стимулации и разни терапии. Се користи и „црн прав“ — опасен наркотик што привремено ја зголемува моќта, но го уништува умот. * '''Крстооки''' — организација на слаби волшебници што се препознаваат по тетоважите со крстови околу очите. Тие се занимаваат со шверц на црн прав и се специјализирани за [[ракопашна борба]], напаѓајќи ги органите за чад кај посилни волшепства за да ги онеспособат. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Official website|https://gekkansunday.net/work/477/|Матична страница на мангата}} * {{Official website|https://dorohedoro.net/|Матична страница на анимето}} [[Категорија:Манги]] [[Категорија:Аниме-серии]] [[Категорија:Манга од 2000 година]] hs82g86w9tssat6whlday5h8mvtpenb 5538221 5538219 2026-04-12T21:44:42Z Andrew012p 85224 5538221 wikitext text/x-wiki {{Infobox animanga/Header | image = [[Податотека:Dorohedoro 01 (Дорохедоро).jpg|230px]] | caption = Корицата на првиот том, вклучувајќи го Кајман | ja_kanji = ドロヘドロ | ja_romaji = | genre = акција<br>темна фантазија<br>[[научна фантастика]] }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | author = [[Кју Хајашида]] | publisher = [[Shogakukan]] | publisher_en = [[Viz Media]] | imprint = Ikki Comix | magazine = {{ubl|[[Monthly Ikki]] {{noitalic|(30 ноември 2000 — 25 септември 2014)}}|{{ill|Hibana (списание)|lt=Hibana|ja|ヒバナ (雑誌)}} {{noitalic|(6 март 2015 — 7 август 2017)}}|[[Monthly Shonen Sunday]] {{noitalic|(10 ноември 2017 — 12 септември 2018)}}}} | first = 30 ноември 2000 | last = 12 септември 2018 | volumes = 23 | volume_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = TV series | director = [[Јуичиро Хајаши]] | producer = {{ubl|Хиројуки Аои|Даики Томихара|Јуито Хирахара|Акихиро Мацумото|Масаја Саито|Јошинори Хасегава|Јуичи Тада|Реико Сасаки|Ацуши Јошикава|Такехико Хајаши}} | writer = [[Хироши Секо]] | music = [[(K)now Name|R.O.N ((K)now Name)]] | studio = [[MAPPA]] | licensee = {{ubl|[[Netflix]]|[[Crunchyroll]]|[[Medialink]] (сезона 2)}} | network = [[Tokyo MX]], [[Nippon BS Broadcasting|BS11]], [[Mainichi Broadcasting System|MBS]] (сезона 1) | first = {{Start date|2020|01|13}} | last = | episodes = 12 + 6 кратки | episode_list = }} {{Infobox animanga/Footer|portal=yes}} {{Закосен наслов}}'''''Дорохедоро''''' ({{langx|ja|ドロヘドロ}}, {{Langx|en|Dorohedoro}}) — [[манга]] напишана и илустрирана од [[Кју Хајашида]]. Објавувана е во списанијата на Shogakukan, ''Monthly Ikki'' (ноември 2000 — септември 2014), ''Hibana'' (март 2015 — август 2017) и ''Monthly Shonen Sunday'' (ноември 2017 — септември 2018). Поглавјата се собрани во вкупно 23 тома [[танкобон]]. ''Дорохедоро'' ја раскажува приказната за Кајман, рептилоглав лик со [[амнезија]], кој заедно со својата пријателка Никаидо работи на тоа да си ги врати сеќавањата и да преживее во еден чуден и насилен свет. Во Северна Америка, серијата е лиценцирана за англиски јазик од страна на [[Viz Media]] во 2009 г. Сите 23 тома биле објавени во периодот од 2010 до 2019 г.<ref>{{cite web|url=http://www.viz.com/read/manga/dorohedoro-volume-23/product/6039|title=Dorohedoro, Vol. 23|publisher=[[Viz Media]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114195713/https://www.viz.com/read/manga/dorohedoro-volume-23/product/6039|archive-date=14 јануари 2020|access-date=4 јуни 2019|url-status=live}}</ref> [[Аниме]]-адаптација од 12 епизоди, произведена од студиото [[MAPPA]], се прикажувала во [[Јапонија]] на Tokyo MX од јануари до март 2020 г., по што следело светско прикажување на [[Netflix]] во мај 2020 г. Втората сезона на анимето започнала со прикажување во април 2026 г. == Содржина == Приказната се одвива во два света. Првиот е Светот на Волшебниците, населен со суштества слични на луѓето што се способни да создаваат „чад“ внатре во своето тело, кој им служи како волшепство. Вториот е светот наречен Дупката — сиромашни квартови населени со обични луѓе. Волшебниците ја користат Дупката како полигон за своите тренинзи, а луѓето како суровина за своите експерименти. Воздухот и земјата во Дупката се натопени со остатоци од црниот волшебен чад. Еден ден, девојката по име Никаидо, работејќи како собирачка на трупови во Дупката, наоѓа жртва на волшепство што излегува дека е жива. Главата на човекот е претворена во глава на рептил, а при преобразбата тој целосно го изгубил сеќавањето. Кајман (како што го нарекува Никаидо) одлучува по секоја цена да ги врати своите спомени и заедно со Никаидо се упатува во Светот на Волшебниците за да го најде оној што го проколнал. Едно од најважните гледишта на дејството е паралелното раскажување за две групи ликови. Првата група е околу Ен, моќен волшебник и мафијашки бос. Втората група се Кајман и Никаидо. Конкретно за мангата е тоа што авторот не користи класична шема на протагонист-антагонист; и волшебниците и луѓето се прикажани како главни ликови што кај читателот предизвикуваат симпатија и приврзаност. == Ликови == '''Кајман''' (јап. カイマン) :''Гласот го позајмиле: [[Ватару Такаги]] (јапонски); Алекс Ле (англиски)'' Кајман е жртва на волшебен напад што го оставил со глава на рептил и без никакви сеќавања за неговиот вистински идентитет. Тој работи со својата пријателка Никаидо во лов на волшебници што влегуваат во Дупката, со надеж дека ќе го убие оној што го фрлил волшепството врз него и со тоа ќе го поништи. Имунитетот на Кајман на волшепството и неговите извонредни вештини со ножеви го прават неверојатно вешт во борбата против волшебниците. Тој исто така има способност да ја регенерира својата рептилска глава, што му овозможува да преживее смртоносни напади како што е обезглавувањето. Кога не се бори, Кајман го поминува најголемиот дел од времето работејќи во болница за жртви од волшепство и јадејќи гјоза во ресторанот на Никаидо, „Гладна буба“ ([[Англиски јазик|англ]]. ''The Hungry Bug''). '''Никаидо''' (јап. 二階堂) :''Гласот го позајмиле: [[Реина Кондо]] (јапонски); Реба Бур (англиски)'' Најдобрата пријателка на Кајман, сопственичка и готвачка на „Гладна буба“, ресторан во Дупката. Таа го нашла Кајман по неговата првична преобразба и му помага во ловот на волшебници со надеж дека ќе му ги врати сеќавањата и лицето. Таа е тајна волшебничка и живее во криење поради тоа што нејзината моќ е исклучително ретка и посакувана. Таа, исто така, одржува контакт со еден ѓавол од нејзиното минато по име Асу. Никаидо е неверојатна вешта борка и покрај тоа што не користи волшепство, обично користејќи [[ракопашна борба]] и акробации за да ги онеспособи непријателите. == Светот на ''Дорохедоро'' == * '''Дупката''' — град што постои во непознато време и место. Жителите се навикнати на волшебниците, но силно ги мразат. * '''Пеколот''' — паралелно пространство населено со ѓаволи, каде што завршуваат волшебниците по нивната смрт. Тесно е поврзан со Светот на Волшебниците. * '''Светот на Волшебниците''' — пространство паралелно на Дупката. Патувањето меѓу двата света е можно само преку волшебни врати. Волшебниците носат маски со најразличен дизајн и имаат конкретни физиолошки одлики: ** Секој волшебник има орган што произведува чад, што е изворот на нивното волшепство. Чадот излегува преку канали во прстите на рацете или преку грлото. ** Во главата на секој волшебник постои формација (тумор) во облик на мал рогат демон. Сѐ додека овој демон е неоштетен, волшебникот може да биде воскреснат дури и ако поминала една година од неговата смрт. ** Силата на волшебникот се мери според количеството чад што може да го произведе. Оние со малку чад се сметаат за отфрлени и живеат во сиромаштија. ** Постои трговија со чад зачуван во посебни шишиња. Ова им овозможува на другите да го користат тоа волшепство (на пример, лековит чад). ** Постои цела индустрија за зголемување на волшебната моќ: хируршки операции за проширување на каналите, стимулации и разни терапии. Се користи и „црн прав“ — опасен наркотик што привремено ја зголемува моќта, но го уништува умот. * '''Крстооки''' — организација на слаби волшебници што се препознаваат по тетоважите со крстови околу очите. Тие се занимаваат со шверц на црн прав и се специјализирани за [[ракопашна борба]], напаѓајќи ги органите за чад кај посилни волшепства за да ги онеспособат. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Official website|https://gekkansunday.net/work/477/|Матична страница на мангата}} * {{Official website|https://dorohedoro.net/|Матична страница на анимето}} [[Категорија:Манги]] [[Категорија:Аниме-серии]] [[Категорија:Манга од 2000 година]] 6tpzhn86bthvju32lafka8s5e961bd8 5538222 5538221 2026-04-12T21:48:24Z Andrew012p 85224 /* Ликови */ 5538222 wikitext text/x-wiki {{Infobox animanga/Header | image = [[Податотека:Dorohedoro 01 (Дорохедоро).jpg|230px]] | caption = Корицата на првиот том, вклучувајќи го Кајман | ja_kanji = ドロヘドロ | ja_romaji = | genre = акција<br>темна фантазија<br>[[научна фантастика]] }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | author = [[Кју Хајашида]] | publisher = [[Shogakukan]] | publisher_en = [[Viz Media]] | imprint = Ikki Comix | magazine = {{ubl|[[Monthly Ikki]] {{noitalic|(30 ноември 2000 — 25 септември 2014)}}|{{ill|Hibana (списание)|lt=Hibana|ja|ヒバナ (雑誌)}} {{noitalic|(6 март 2015 — 7 август 2017)}}|[[Monthly Shonen Sunday]] {{noitalic|(10 ноември 2017 — 12 септември 2018)}}}} | first = 30 ноември 2000 | last = 12 септември 2018 | volumes = 23 | volume_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = TV series | director = [[Јуичиро Хајаши]] | producer = {{ubl|Хиројуки Аои|Даики Томихара|Јуито Хирахара|Акихиро Мацумото|Масаја Саито|Јошинори Хасегава|Јуичи Тада|Реико Сасаки|Ацуши Јошикава|Такехико Хајаши}} | writer = [[Хироши Секо]] | music = [[(K)now Name|R.O.N ((K)now Name)]] | studio = [[MAPPA]] | licensee = {{ubl|[[Netflix]]|[[Crunchyroll]]|[[Medialink]] (сезона 2)}} | network = [[Tokyo MX]], [[Nippon BS Broadcasting|BS11]], [[Mainichi Broadcasting System|MBS]] (сезона 1) | first = {{Start date|2020|01|13}} | last = | episodes = 12 + 6 кратки | episode_list = }} {{Infobox animanga/Footer|portal=yes}} {{Закосен наслов}}'''''Дорохедоро''''' ({{langx|ja|ドロヘドロ}}, {{Langx|en|Dorohedoro}}) — [[манга]] напишана и илустрирана од [[Кју Хајашида]]. Објавувана е во списанијата на Shogakukan, ''Monthly Ikki'' (ноември 2000 — септември 2014), ''Hibana'' (март 2015 — август 2017) и ''Monthly Shonen Sunday'' (ноември 2017 — септември 2018). Поглавјата се собрани во вкупно 23 тома [[танкобон]]. ''Дорохедоро'' ја раскажува приказната за Кајман, рептилоглав лик со [[амнезија]], кој заедно со својата пријателка Никаидо работи на тоа да си ги врати сеќавањата и да преживее во еден чуден и насилен свет. Во Северна Америка, серијата е лиценцирана за англиски јазик од страна на [[Viz Media]] во 2009 г. Сите 23 тома биле објавени во периодот од 2010 до 2019 г.<ref>{{cite web|url=http://www.viz.com/read/manga/dorohedoro-volume-23/product/6039|title=Dorohedoro, Vol. 23|publisher=[[Viz Media]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114195713/https://www.viz.com/read/manga/dorohedoro-volume-23/product/6039|archive-date=14 јануари 2020|access-date=4 јуни 2019|url-status=live}}</ref> [[Аниме]]-адаптација од 12 епизоди, произведена од студиото [[MAPPA]], се прикажувала во [[Јапонија]] на Tokyo MX од јануари до март 2020 г., по што следело светско прикажување на [[Netflix]] во мај 2020 г. Втората сезона на анимето започнала со прикажување во април 2026 г. == Содржина == Приказната се одвива во два света. Првиот е Светот на Волшебниците, населен со суштества слични на луѓето што се способни да создаваат „чад“ внатре во своето тело, кој им служи како волшепство. Вториот е светот наречен Дупката — сиромашни квартови населени со обични луѓе. Волшебниците ја користат Дупката како полигон за своите тренинзи, а луѓето како суровина за своите експерименти. Воздухот и земјата во Дупката се натопени со остатоци од црниот волшебен чад. Еден ден, девојката по име Никаидо, работејќи како собирачка на трупови во Дупката, наоѓа жртва на волшепство што излегува дека е жива. Главата на човекот е претворена во глава на рептил, а при преобразбата тој целосно го изгубил сеќавањето. Кајман (како што го нарекува Никаидо) одлучува по секоја цена да ги врати своите спомени и заедно со Никаидо се упатува во Светот на Волшебниците за да го најде оној што го проколнал. Едно од најважните гледишта на дејството е паралелното раскажување за две групи ликови. Првата група е околу Ен, моќен волшебник и мафијашки бос. Втората група се Кајман и Никаидо. Конкретно за мангата е тоа што авторот не користи класична шема на протагонист-антагонист; и волшебниците и луѓето се прикажани како главни ликови што кај читателот предизвикуваат симпатија и приврзаност. == Ликови == '''Кајман''' ([[Јапонски јазик|јап]]. カイマン) :''Гласот го позајмиле: [[Ватару Такаги]] (јапонски); Алекс Ле (англиски)'' Кајман е жртва на волшебен напад што го оставил со глава на рептил и без никакви сеќавања за неговиот вистински идентитет. Тој работи со својата пријателка Никаидо во лов на волшебници што влегуваат во Дупката, со надеж дека ќе го убие оној што го фрлил волшепството врз него и со тоа ќе го поништи. Имунитетот на Кајман на волшепството и неговите извонредни вештини со ножеви го прават неверојатно вешт во борбата против волшебниците. Тој исто така има способност да ја регенерира својата рептилска глава, што му овозможува да преживее смртоносни напади како што е обезглавувањето. Кога не се бори, Кајман го поминува најголемиот дел од времето работејќи во болница за жртви од волшепство и јадејќи гјоза во ресторанот на Никаидо, „Гладна буба“ ([[Англиски јазик|англ]]. ''The Hungry Bug''). '''Никаидо''' (јап. 二階堂) :''Гласот го позајмиле: [[Реина Кондо]] (јапонски); Реба Бур (англиски)'' Најдобрата пријателка на Кајман, сопственичка и готвачка на „Гладна буба“, ресторан во Дупката. Таа го нашла Кајман по неговата првична преобразба и му помага во ловот на волшебници со надеж дека ќе му ги врати сеќавањата и лицето. Таа е тајна волшебничка и живее во криење поради тоа што нејзината моќ е исклучително ретка и посакувана. Таа, исто така, одржува контакт со еден ѓавол од нејзиното минато по име Асу. Никаидо е неверојатна вешта борка и покрај тоа што не користи волшепство, обично користејќи [[ракопашна борба]] и акробации за да ги онеспособи непријателите. == Светот на ''Дорохедоро'' == * '''Дупката''' — град што постои во непознато време и место. Жителите се навикнати на волшебниците, но силно ги мразат. * '''Пеколот''' — паралелно пространство населено со ѓаволи, каде што завршуваат волшебниците по нивната смрт. Тесно е поврзан со Светот на Волшебниците. * '''Светот на Волшебниците''' — пространство паралелно на Дупката. Патувањето меѓу двата света е можно само преку волшебни врати. Волшебниците носат маски со најразличен дизајн и имаат конкретни физиолошки одлики: ** Секој волшебник има орган што произведува чад, што е изворот на нивното волшепство. Чадот излегува преку канали во прстите на рацете или преку грлото. ** Во главата на секој волшебник постои формација (тумор) во облик на мал рогат демон. Сѐ додека овој демон е неоштетен, волшебникот може да биде воскреснат дури и ако поминала една година од неговата смрт. ** Силата на волшебникот се мери според количеството чад што може да го произведе. Оние со малку чад се сметаат за отфрлени и живеат во сиромаштија. ** Постои трговија со чад зачуван во посебни шишиња. Ова им овозможува на другите да го користат тоа волшепство (на пример, лековит чад). ** Постои цела индустрија за зголемување на волшебната моќ: хируршки операции за проширување на каналите, стимулации и разни терапии. Се користи и „црн прав“ — опасен наркотик што привремено ја зголемува моќта, но го уништува умот. * '''Крстооки''' — организација на слаби волшебници што се препознаваат по тетоважите со крстови околу очите. Тие се занимаваат со шверц на црн прав и се специјализирани за [[ракопашна борба]], напаѓајќи ги органите за чад кај посилни волшепства за да ги онеспособат. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Official website|https://gekkansunday.net/work/477/|Матична страница на мангата}} * {{Official website|https://dorohedoro.net/|Матична страница на анимето}} [[Категорија:Манги]] [[Категорија:Аниме-серии]] [[Категорија:Манга од 2000 година]] sbnx5g05vo83dvzsgltmnsykxkeg1s7 5538223 5538222 2026-04-12T21:49:55Z Andrew012p 85224 5538223 wikitext text/x-wiki {{Infobox animanga/Header | image = [[Податотека:Dorohedoro 01 (Дорохедоро).jpg|230px]] | caption = Корицата на првиот том, вклучувајќи го Кајман | ja_kanji = ドロヘドロ | ja_romaji = | genre = акција<br>темна фантазија<br>[[научна фантастика]] }} {{Infobox animanga/Print | type = manga | author = [[Кју Хајашида]] | publisher = [[Shogakukan]] | publisher_en = [[Viz Media]] | imprint = Ikki Comix | magazine = {{ubl|[[Monthly Ikki]] {{noitalic|(30 ноември 2000 — 25 септември 2014)}}|{{ill|Hibana (списание)|lt=Hibana|ja|ヒバナ (雑誌)}} {{noitalic|(6 март 2015 — 7 август 2017)}}|[[Monthly Shonen Sunday]] {{noitalic|(10 ноември 2017 — 12 септември 2018)}}}} | first = 30 ноември 2000 | last = 12 септември 2018 | volumes = 23 | volume_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = TV series | director = [[Јуичиро Хајаши]] | producer = {{ubl|Хиројуки Аои|Даики Томихара|Јуито Хирахара|Акихиро Мацумото|Масаја Саито|Јошинори Хасегава|Јуичи Тада|Реико Сасаки|Ацуши Јошикава|Такехико Хајаши}} | writer = [[Хироши Секо]] | music = [[(K)now Name|R.O.N ((K)now Name)]] | studio = [[MAPPA]] | licensee = {{ubl|[[Netflix]]|[[Crunchyroll]]|[[Medialink]] (сезона 2)}} | network = [[Tokyo MX]], [[Nippon BS Broadcasting|BS11]], [[Mainichi Broadcasting System|MBS]] (сезона 1) | first = {{Start date|2020|01|13}} | last = | episodes = 12 + 6 кратки | episode_list = }} {{Infobox animanga/Footer|portal=yes}} {{Закосен наслов}}'''''Дорохедоро''''' ({{langx|ja|ドロヘドロ}}, {{Langx|en|Dorohedoro}}) — [[манга]] напишана и илустрирана од [[Кју Хајашида]]. Објавувана е во списанијата на [[Shogakukan]], ''Monthly Ikki'' (ноември 2000 — септември 2014), ''Hibana'' (март 2015 — август 2017) и ''Monthly Shonen Sunday'' (ноември 2017 — септември 2018). Поглавјата се собрани во вкупно 23 тома [[танкобон]]. ''Дорохедоро'' ја раскажува приказната за Кајман, рептилоглав лик со [[амнезија]], кој заедно со својата пријателка Никаидо работи на тоа да си ги врати сеќавањата и да преживее во еден чуден и насилен свет. Во Северна Америка, серијата е лиценцирана за англиски јазик од страна на [[Viz Media]] во 2009 г. Сите 23 тома биле објавени во периодот од 2010 до 2019 г.<ref>{{cite web|url=http://www.viz.com/read/manga/dorohedoro-volume-23/product/6039|title=Dorohedoro, Vol. 23|publisher=[[Viz Media]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114195713/https://www.viz.com/read/manga/dorohedoro-volume-23/product/6039|archive-date=14 јануари 2020|access-date=4 јуни 2019|url-status=live}}</ref> [[Аниме]]-адаптација од 12 епизоди, произведена од студиото [[MAPPA]], се прикажувала во [[Јапонија]] на Tokyo MX од јануари до март 2020 г., по што следело светско прикажување на [[Netflix]] во мај 2020 г. Втората сезона на анимето започнала со прикажување во април 2026 г. == Содржина == Приказната се одвива во два света. Првиот е Светот на Волшебниците, населен со суштества слични на луѓето што се способни да создаваат „чад“ внатре во своето тело, кој им служи како волшепство. Вториот е светот наречен Дупката — сиромашни квартови населени со обични луѓе. Волшебниците ја користат Дупката како полигон за своите тренинзи, а луѓето како суровина за своите експерименти. Воздухот и земјата во Дупката се натопени со остатоци од црниот волшебен чад. Еден ден, девојката по име Никаидо, работејќи како собирачка на трупови во Дупката, наоѓа жртва на волшепство што излегува дека е жива. Главата на човекот е претворена во глава на рептил, а при преобразбата тој целосно го изгубил сеќавањето. Кајман (како што го нарекува Никаидо) одлучува по секоја цена да ги врати своите спомени и заедно со Никаидо се упатува во Светот на Волшебниците за да го најде оној што го проколнал. Едно од најважните гледишта на дејството е паралелното раскажување за две групи ликови. Првата група е околу Ен, моќен волшебник и мафијашки бос. Втората група се Кајман и Никаидо. Конкретно за мангата е тоа што авторот не користи класична шема на протагонист-антагонист; и волшебниците и луѓето се прикажани како главни ликови што кај читателот предизвикуваат симпатија и приврзаност. == Ликови == '''Кајман''' ([[Јапонски јазик|јап]]. カイマン) :''Гласот го позајмиле: [[Ватару Такаги]] (јапонски); Алекс Ле (англиски)'' Кајман е жртва на волшебен напад што го оставил со глава на рептил и без никакви сеќавања за неговиот вистински идентитет. Тој работи со својата пријателка Никаидо во лов на волшебници што влегуваат во Дупката, со надеж дека ќе го убие оној што го фрлил волшепството врз него и со тоа ќе го поништи. Имунитетот на Кајман на волшепството и неговите извонредни вештини со ножеви го прават неверојатно вешт во борбата против волшебниците. Тој исто така има способност да ја регенерира својата рептилска глава, што му овозможува да преживее смртоносни напади како што е обезглавувањето. Кога не се бори, Кајман го поминува најголемиот дел од времето работејќи во болница за жртви од волшепство и јадејќи гјоза во ресторанот на Никаидо, „Гладна буба“ ([[Англиски јазик|англ]]. ''The Hungry Bug''). '''Никаидо''' (јап. 二階堂) :''Гласот го позајмиле: [[Реина Кондо]] (јапонски); Реба Бур (англиски)'' Најдобрата пријателка на Кајман, сопственичка и готвачка на „Гладна буба“, ресторан во Дупката. Таа го нашла Кајман по неговата првична преобразба и му помага во ловот на волшебници со надеж дека ќе му ги врати сеќавањата и лицето. Таа е тајна волшебничка и живее во криење поради тоа што нејзината моќ е исклучително ретка и посакувана. Таа, исто така, одржува контакт со еден ѓавол од нејзиното минато по име Асу. Никаидо е неверојатна вешта борка и покрај тоа што не користи волшепство, обично користејќи [[ракопашна борба]] и акробации за да ги онеспособи непријателите. == Светот на ''Дорохедоро'' == * '''Дупката''' — град што постои во непознато време и место. Жителите се навикнати на волшебниците, но силно ги мразат. * '''Пеколот''' — паралелно пространство населено со ѓаволи, каде што завршуваат волшебниците по нивната смрт. Тесно е поврзан со Светот на Волшебниците. * '''Светот на Волшебниците''' — пространство паралелно на Дупката. Патувањето меѓу двата света е можно само преку волшебни врати. Волшебниците носат маски со најразличен дизајн и имаат конкретни физиолошки одлики: ** Секој волшебник има орган што произведува чад, што е изворот на нивното волшепство. Чадот излегува преку канали во прстите на рацете или преку грлото. ** Во главата на секој волшебник постои формација (тумор) во облик на мал рогат демон. Сѐ додека овој демон е неоштетен, волшебникот може да биде воскреснат дури и ако поминала една година од неговата смрт. ** Силата на волшебникот се мери според количеството чад што може да го произведе. Оние со малку чад се сметаат за отфрлени и живеат во сиромаштија. ** Постои трговија со чад зачуван во посебни шишиња. Ова им овозможува на другите да го користат тоа волшепство (на пример, лековит чад). ** Постои цела индустрија за зголемување на волшебната моќ: хируршки операции за проширување на каналите, стимулации и разни терапии. Се користи и „црн прав“ — опасен наркотик што привремено ја зголемува моќта, но го уништува умот. * '''Крстооки''' — организација на слаби волшебници што се препознаваат по тетоважите со крстови околу очите. Тие се занимаваат со шверц на црн прав и се специјализирани за [[ракопашна борба]], напаѓајќи ги органите за чад кај посилни волшепства за да ги онеспособат. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Official website|https://gekkansunday.net/work/477/|Матична страница на мангата}} * {{Official website|https://dorohedoro.net/|Матична страница на анимето}} [[Категорија:Манги]] [[Категорија:Аниме-серии]] [[Категорија:Манга од 2000 година]] ar5ebvozccfi6vyn9in4mwhf9llcjg3 1 1391326 5538213 2026-04-12T21:32:19Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{СЗР}} 5538213 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 6 1391327 5538220 2026-04-12T21:38:46Z Andrew012p 85224 {{Податоци за неслободна слика |Опис = корица на манга |Извор = Англиска википедија |Дел = цел |Ниска_резолуција = да |други_информации = }} {{Образложение за неслободна слика |Статија = Дорохедоро |Намена = прикажување |Заменливост = нема }} 5538220 wikitext text/x-wiki == Опис == {{Податоци за неслободна слика |Опис = корица на манга |Извор = Англиска википедија |Дел = цел |Ниска_резолуција = да |други_информации = }} {{Образложение за неслободна слика |Статија = Дорохедоро |Намена = прикажување |Заменливост = нема }} == Лиценцирање == {{Корица на книга}} jxldi0x014dqi1nwk476r7ik7gyo0ud 0 1391328 5538232 2026-04-13T05:54:07Z P.Nedelkovski 47736 нова страница 5538232 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Cynoglossum columnae'' | status = | image = | image_caption = | domain = | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Tracheophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Boraginales]] | familia = [[Boraginaceae]] | genus = ''[[Cynoglossum]]'' | species = '''''Cynoglossum columnae''''' | binomial = ''Cynoglossum columnae'' | binomial_authority = [[Микеле Теноре|Ten.]] | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = }} '''''Cynoglossum columnae''''' — [[вид (биологија)|вид]] [[цветно растение]].<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/DCA_Export/zip-fixed/2019-annual.zip|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 53596968|accessdate= 2019-11-11}}</ref> Првпат бил опишан од [[Микеле Теноре]].<ref name = "col53596968">Ten. (1815) , In: Prodr. Fl. Napol.: 14</ref> Му припаѓа на [[род (биологија)|родот]] ''[Cynoglossum]]'' од [[семејство (биологија)|семејството]] [[Boraginaceae]].<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/DCA_Export/zip-fixed/2019-annual.zip|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 53596968|accessdate= 2019-11-11}}</ref><ref name = "source">Hassler M. (2019). World Plants: Synonymic Checklists of the Vascular Plants of the World (version Nov 2018). In: Species 2000 & ITIS Catalogue of Life, 2019 Annual Checklist (Roskov Y., Ower G., Orrell T., Nicolson D., Bailly N., Kirk P.M., Bourgoin T., DeWalt R.E., Decock W., Nieukerken E. van, Zarucchi J., Penev L., eds.). Digital resource at www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2019. Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X.</ref> ==Опис== ==Живеалиште== ==Распространетост== ===Македонија=== ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рвр|Cynoglossum columnae}} {{Викивидови-ред|Cynoglossum columnae}} [[Категорија:Флора на Македонија]] kot2dfct4t3et327ek3bfbnkme9xov7 5538234 5538232 2026-04-13T06:32:24Z P.Nedelkovski 47736 дополнување 5538234 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Cynoglossum columnae'' | status = | image = | image_caption = | domain = | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Tracheophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Boraginales]] | familia = [[Boraginaceae]] | genus = ''[[Cynoglossum]]'' | species = '''''Cynoglossum columnae''''' | binomial = ''Cynoglossum columnae'' | binomial_authority = [[Микеле Теноре|Ten.]] | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = }} '''''Cynoglossum columnae''''' — [[вид (биологија)|вид]] [[цветно растение]].<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/DCA_Export/zip-fixed/2019-annual.zip|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 53596968|accessdate= 2019-11-11}}</ref> Првпат бил опишан од [[Микеле Теноре]].<ref name = "col53596968">Ten. (1815) , In: Prodr. Fl. Napol.: 14</ref> Му припаѓа на [[род (биологија)|родот]] ''[Cynoglossum]]'' од [[семејство (биологија)|семејството]] [[Boraginaceae]].<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/DCA_Export/zip-fixed/2019-annual.zip|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 53596968|accessdate= 2019-11-11}}</ref><ref name = "source">Hassler M. (2019). World Plants: Synonymic Checklists of the Vascular Plants of the World (version Nov 2018). In: Species 2000 & ITIS Catalogue of Life, 2019 Annual Checklist (Roskov Y., Ower G., Orrell T., Nicolson D., Bailly N., Kirk P.M., Bourgoin T., DeWalt R.E., Decock W., Nieukerken E. van, Zarucchi J., Penev L., eds.). Digital resource at www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2019. Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X.</ref> ==Опис== Cynoglossum columnae е [[едногодишно растение]], високо 20 до 40 см. [[Стебло]]то му е вертикално, неразгрането или во горниот дел разгрането, со густи, полустрчести или стрчести влакна. Базалните листови се собрани во розета, издолжено ланцетни или тесно елиптични, постепено стеснети во дршка, заедно со лисната дршка долги 3 до 6,5 см, широки 0,6 до 1,2 см, од двете страни препокриени со густи, меки прилегнати, прости влакна. Стеблените листови се елиптични или ланцетни, долги 1,8 до 5 см, широки 0,3 до 0,8 см, приседнати. Со срцевидната основа делумно го опфаќаат стеблото, со слична влакнавост како и базалните листови. [[Цвет]]овите се без [[прицветникѓбрактеи]] собрани во главичести срповидни [[соцветиеѓсоцветија]] кои при образувањето на плодот се издолжуваат. [[Чашка]]та е долга 4 до 5 мм, при образувањето на плодот малку се издолжува, до основата разделена на 5 јајцевидни сегменти, со густи прилегнати или полустрчести влакна. [[Венечно ливче|Венчето]] е долго 5 до 6 мм, со еднаква должина или малку подолго од чашката, темносино, со широка цилиндрична трубичка. Во отворот на венечната трубичка се наоѓаат темноцрвени, проширени грлени лушпи препокриени со куси брадавичести израстоци, под кои се сместени [[антер]]ите на [[прашник|прашниците]]. Оревчињата од надворешната страна се сплескани или слабо вдлабнати, со задебелен раб, со пречник од 7 до 10 мм. На сплесканата површина од оревчињата присутни се подолги кукести четинести влакна и покуси брадавичести израстоци.<ref name=FM>{{наведена книга |title=ФЛОРА НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА |last=Матевски |first=Владо |authorlink=Владо Матевски |author= |year=2010 |publisher= [[МАНУ]]|location=Скопје |isbn=978-608-203-052-4 |page=169-170|pages=190 |url=https://www.researchgate.net/profile/Vlado-Matevski/publication/270242406_FLORA_NA_REPUBLIKA_MAKEDONIJA_II1/links/54a3affb0cf267bdb90436d5/FLORA-NA-REPUBLIKA-MAKEDONIJA-II-1.pdf |accessdate=13 април 2026}}</ref> ==Живеалиште== Покрај патишта, рудерални места, чистини од деградирани шуми од [[бел габер]] и во [[даб]]ови шуми, суви тревести места, особено на [[варовник|варовничка]] подлога, на [[надморска височина]] до 1500 м.<ref name=FM/> ==Распространетост== ===Македонија=== ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рвр|Cynoglossum columnae}} {{Викивидови-ред|Cynoglossum columnae}} [[Категорија:Флора на Македонија]] swzemxybw77cu5a6mepk4mooyi0ttnh 5538235 5538234 2026-04-13T06:40:17Z P.Nedelkovski 47736 дополнување 5538235 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Cynoglossum columnae'' | status = | image = | image_caption = | domain = | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Tracheophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Boraginales]] | familia = [[Boraginaceae]] | genus = ''[[Cynoglossum]]'' | species = '''''Cynoglossum columnae''''' | binomial = ''Cynoglossum columnae'' | binomial_authority = [[Микеле Теноре|Ten.]] | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = }} '''''Cynoglossum columnae''''' — [[вид (биологија)|вид]] [[цветно растение]].<ref name = "COL">{{нмс |url= http://www.catalogueoflife.org/DCA_Export/zip-fixed/2019-annual.zip|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 53596968|accessdate= 2019-11-11}}</ref> Првпат бил опишан од [[Микеле Теноре]].<ref name = "col53596968">Ten. (1815) , In: Prodr. Fl. Napol.: 14</ref> Му припаѓа на [[род (биологија)|родот]] ''[Cynoglossum]]'' од [[семејство (биологија)|семејството]] [[Boraginaceae]].<ref name = "COL">{{нмс |url= http://www.catalogueoflife.org/DCA_Export/zip-fixed/2019-annual.zip|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 53596968|accessdate= 2019-11-11}}</ref><ref name = "source">Hassler M. (2019). World Plants: Synonymic Checklists of the Vascular Plants of the World (version Nov 2018). In: Species 2000 & ITIS Catalogue of Life, 2019 Annual Checklist (Roskov Y., Ower G., Orrell T., Nicolson D., Bailly N., Kirk P.M., Bourgoin T., DeWalt R.E., Decock W., Nieukerken E. van, Zarucchi J., Penev L., eds.). Digital resource at www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2019. Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X.</ref> ==Опис== Cynoglossum columnae е [[едногодишно растение]], високо 20 до 40 см. [[Стебло]]то му е вертикално, неразгрането или во горниот дел разгрането, со густи, полустрчести или стрчести влакна. Базалните листови се собрани во розета, издолжено ланцетни или тесно елиптични, постепено стеснети во дршка, заедно со лисната дршка долги 3 до 6,5 см, широки 0,6 до 1,2 см, од двете страни препокриени со густи, меки прилегнати, прости влакна. Стеблените листови се елиптични или ланцетни, долги 1,8 до 5 см, широки 0,3 до 0,8 см, приседнати. Со срцевидната основа делумно го опфаќаат стеблото, со слична влакнавост како и базалните листови. [[Цвет]]овите се без [[прицветник|брактеи]] собрани во главичести срповидни [[соцветие|соцветија]] кои при образувањето на плодот се издолжуваат. [[Чашка]]та е долга 4 до 5 мм, при образувањето на плодот малку се издолжува, до основата разделена на 5 јајцевидни сегменти, со густи прилегнати или полустрчести влакна. [[Венечно ливче|Венчето]] е долго 5 до 6 мм, со еднаква должина или малку подолго од чашката, темносино, со широка цилиндрична трубичка. Во отворот на венечната трубичка се наоѓаат темноцрвени, проширени грлени лушпи препокриени со куси брадавичести израстоци, под кои се сместени [[антер]]ите на [[прашник|прашниците]]. Оревчињата од надворешната страна се сплескани или слабо вдлабнати, со задебелен раб, со пречник од 7 до 10 мм. На сплесканата површина од оревчињата присутни се подолги кукести четинести влакна и покуси брадавичести израстоци.<ref name=FM>{{наведена книга |title=ФЛОРА НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА |last=Матевски |first=Владо |authorlink=Владо Матевски |author= |year=2010 |publisher= [[МАНУ]]|location=Скопје |isbn=978-608-203-052-4 |page=169-170|pages=190 |url=https://www.researchgate.net/profile/Vlado-Matevski/publication/270242406_FLORA_NA_REPUBLIKA_MAKEDONIJA_II1/links/54a3affb0cf267bdb90436d5/FLORA-NA-REPUBLIKA-MAKEDONIJA-II-1.pdf |accessdate=13 април 2026}}</ref> ==Живеалиште== Покрај патишта, рудерални места, чистини од деградирани шуми од [[бел габер]] и во [[даб]]ови шуми, суви тревести места, особено на [[варовник|варовничка]] подлога, на [[надморска височина]] до 1500 м.<ref name=FM/> ==Распространетост== Овој вид е ендемски на:<ref name = "COL"/> * [[Сицилија]] * [[Италија]] * веројатно [[Црна Гора]] * [[Хрватска]] * [[Република Македонија]] * [[Босна и Херцеговина]] * [[Албанија]] * [[Турција]] **југозападна [[Анадолија]] * [[Грција]] * [[Крит]] *источните [[Егејски Острови]] * [[Родос]] ===Македонија=== Жеденска Клисура – с. Рашче (ЗВ); Кичево – с. Големо Црско („Габер“, „Рамништа“, „Краста“, „Лескојц“); Галичица – с. Пештани, с. Трпејца, Горица, Преслап, над Отешево.<ref name=FM/> ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рвр|Cynoglossum columnae}} {{Викивидови-ред|Cynoglossum columnae}} [[Категорија:Флора на Македонија]] mqr9yfri7kn15a8qa9mxweqafejw687 5538237 5538235 2026-04-13T06:42:27Z P.Nedelkovski 47736 додадена/изменета предлошка 5538237 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{Таксономија | name = ''Cynoglossum columnae'' | status = | image = | image_caption = | domain = | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Tracheophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Boraginales]] | familia = [[Boraginaceae]] | genus = ''[[Cynoglossum]]'' | species = '''''Cynoglossum columnae''''' | binomial = ''Cynoglossum columnae'' | binomial_authority = [[Микеле Теноре|Ten.]] | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = }} '''''Cynoglossum columnae''''' — [[вид (биологија)|вид]] [[цветно растение]].<ref name = "COL">{{нмс |url= http://www.catalogueoflife.org/DCA_Export/zip-fixed/2019-annual.zip|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 53596968|accessdate= 2019-11-11}}</ref> Првпат бил опишан од [[Микеле Теноре]].<ref name = "col53596968">Ten. (1815) , In: Prodr. Fl. Napol.: 14</ref> Му припаѓа на [[род (биологија)|родот]] ''[[Cynoglossum]]'' од [[семејство (биологија)|семејството]] [[Boraginaceae]].<ref name = "COL">{{нмс |url= http://www.catalogueoflife.org/DCA_Export/zip-fixed/2019-annual.zip|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 53596968|accessdate= 2019-11-11}}</ref><ref name = "source">Hassler M. (2019). World Plants: Synonymic Checklists of the Vascular Plants of the World (version Nov 2018). In: Species 2000 & ITIS Catalogue of Life, 2019 Annual Checklist (Roskov Y., Ower G., Orrell T., Nicolson D., Bailly N., Kirk P.M., Bourgoin T., DeWalt R.E., Decock W., Nieukerken E. van, Zarucchi J., Penev L., eds.). Digital resource at www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2019. Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X.</ref> ==Опис== Cynoglossum columnae е [[едногодишно растение]], високо 20 до 40 см. [[Стебло]]то му е вертикално, неразгрането или во горниот дел разгрането, со густи, полустрчести или стрчести влакна. Базалните листови се собрани во розета, издолжено ланцетни или тесно елиптични, постепено стеснети во дршка, заедно со лисната дршка долги 3 до 6,5 см, широки 0,6 до 1,2 см, од двете страни препокриени со густи, меки прилегнати, прости влакна. Стеблените листови се елиптични или ланцетни, долги 1,8 до 5 см, широки 0,3 до 0,8 см, приседнати. Со срцевидната основа делумно го опфаќаат стеблото, со слична влакнавост како и базалните листови. [[Цвет]]овите се без [[прицветник|брактеи]] собрани во главичести срповидни [[соцветие|соцветија]] кои при образувањето на плодот се издолжуваат. [[Чашка]]та е долга 4 до 5 мм, при образувањето на плодот малку се издолжува, до основата разделена на 5 јајцевидни сегменти, со густи прилегнати или полустрчести влакна. [[Венечно ливче|Венчето]] е долго 5 до 6 мм, со еднаква должина или малку подолго од чашката, темносино, со широка цилиндрична трубичка. Во отворот на венечната трубичка се наоѓаат темноцрвени, проширени грлени лушпи препокриени со куси брадавичести израстоци, под кои се сместени [[антер]]ите на [[прашник|прашниците]]. Оревчињата од надворешната страна се сплескани или слабо вдлабнати, со задебелен раб, со пречник од 7 до 10 мм. На сплесканата површина од оревчињата присутни се подолги кукести четинести влакна и покуси брадавичести израстоци.<ref name=FM>{{наведена книга |title=ФЛОРА НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА |last=Матевски |first=Владо |authorlink=Владо Матевски |author= |year=2010 |publisher= [[МАНУ]]|location=Скопје |isbn=978-608-203-052-4 |page=169-170|pages=190 |url=https://www.researchgate.net/profile/Vlado-Matevski/publication/270242406_FLORA_NA_REPUBLIKA_MAKEDONIJA_II1/links/54a3affb0cf267bdb90436d5/FLORA-NA-REPUBLIKA-MAKEDONIJA-II-1.pdf |accessdate=13 април 2026}}</ref> ==Живеалиште== Покрај патишта, рудерални места, чистини од деградирани шуми од [[бел габер]] и во [[даб]]ови шуми, суви тревести места, особено на [[варовник|варовничка]] подлога, на [[надморска височина]] до 1500 м.<ref name=FM/> ==Распространетост== Овој вид е ендемски на:<ref name = "COL"/> * [[Сицилија]] * [[Италија]] * веројатно [[Црна Гора]] * [[Хрватска]] * [[Република Македонија]] * [[Босна и Херцеговина]] * [[Албанија]] * [[Турција]] **југозападна [[Анадолија]] * [[Грција]] * [[Крит]] *источните [[Егејски Острови]] * [[Родос]] ===Македонија=== Жеденска Клисура – с. Рашче (ЗВ); Кичево – с. Големо Црско („Габер“, „Рамништа“, „Краста“, „Лескојц“); Галичица – с. Пештани, с. Трпејца, Горица, Преслап, над Отешево.<ref name=FM/> ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рвр|Cynoglossum columnae}} {{Викивидови-ред|Cynoglossum columnae}} [[Категорија:Флора на Македонија]] fsksf9dz9kys0pgxh74iloefsmthlgl 5538238 5538237 2026-04-13T06:42:51Z P.Nedelkovski 47736 илустрирање 5538238 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{Таксономија | name = ''Cynoglossum columnae'' | status = | image = Cynoglossum columnae sl11.jpg | image_caption = | domain = | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Tracheophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Boraginales]] | familia = [[Boraginaceae]] | genus = ''[[Cynoglossum]]'' | species = '''''Cynoglossum columnae''''' | binomial = ''Cynoglossum columnae'' | binomial_authority = [[Микеле Теноре|Ten.]] | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = }} '''''Cynoglossum columnae''''' — [[вид (биологија)|вид]] [[цветно растение]].<ref name = "COL">{{нмс |url= http://www.catalogueoflife.org/DCA_Export/zip-fixed/2019-annual.zip|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 53596968|accessdate= 2019-11-11}}</ref> Првпат бил опишан од [[Микеле Теноре]].<ref name = "col53596968">Ten. (1815) , In: Prodr. Fl. Napol.: 14</ref> Му припаѓа на [[род (биологија)|родот]] ''[[Cynoglossum]]'' од [[семејство (биологија)|семејството]] [[Boraginaceae]].<ref name = "COL">{{нмс |url= http://www.catalogueoflife.org/DCA_Export/zip-fixed/2019-annual.zip|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 53596968|accessdate= 2019-11-11}}</ref><ref name = "source">Hassler M. (2019). World Plants: Synonymic Checklists of the Vascular Plants of the World (version Nov 2018). In: Species 2000 & ITIS Catalogue of Life, 2019 Annual Checklist (Roskov Y., Ower G., Orrell T., Nicolson D., Bailly N., Kirk P.M., Bourgoin T., DeWalt R.E., Decock W., Nieukerken E. van, Zarucchi J., Penev L., eds.). Digital resource at www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2019. Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X.</ref> ==Опис== Cynoglossum columnae е [[едногодишно растение]], високо 20 до 40 см. [[Стебло]]то му е вертикално, неразгрането или во горниот дел разгрането, со густи, полустрчести или стрчести влакна. Базалните листови се собрани во розета, издолжено ланцетни или тесно елиптични, постепено стеснети во дршка, заедно со лисната дршка долги 3 до 6,5 см, широки 0,6 до 1,2 см, од двете страни препокриени со густи, меки прилегнати, прости влакна. Стеблените листови се елиптични или ланцетни, долги 1,8 до 5 см, широки 0,3 до 0,8 см, приседнати. Со срцевидната основа делумно го опфаќаат стеблото, со слична влакнавост како и базалните листови. [[Цвет]]овите се без [[прицветник|брактеи]] собрани во главичести срповидни [[соцветие|соцветија]] кои при образувањето на плодот се издолжуваат. [[Чашка]]та е долга 4 до 5 мм, при образувањето на плодот малку се издолжува, до основата разделена на 5 јајцевидни сегменти, со густи прилегнати или полустрчести влакна. [[Венечно ливче|Венчето]] е долго 5 до 6 мм, со еднаква должина или малку подолго од чашката, темносино, со широка цилиндрична трубичка. Во отворот на венечната трубичка се наоѓаат темноцрвени, проширени грлени лушпи препокриени со куси брадавичести израстоци, под кои се сместени [[антер]]ите на [[прашник|прашниците]]. Оревчињата од надворешната страна се сплескани или слабо вдлабнати, со задебелен раб, со пречник од 7 до 10 мм. На сплесканата површина од оревчињата присутни се подолги кукести четинести влакна и покуси брадавичести израстоци.<ref name=FM>{{наведена книга |title=ФЛОРА НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА |last=Матевски |first=Владо |authorlink=Владо Матевски |author= |year=2010 |publisher= [[МАНУ]]|location=Скопје |isbn=978-608-203-052-4 |page=169-170|pages=190 |url=https://www.researchgate.net/profile/Vlado-Matevski/publication/270242406_FLORA_NA_REPUBLIKA_MAKEDONIJA_II1/links/54a3affb0cf267bdb90436d5/FLORA-NA-REPUBLIKA-MAKEDONIJA-II-1.pdf |accessdate=13 април 2026}}</ref> ==Живеалиште== Покрај патишта, рудерални места, чистини од деградирани шуми од [[бел габер]] и во [[даб]]ови шуми, суви тревести места, особено на [[варовник|варовничка]] подлога, на [[надморска височина]] до 1500 м.<ref name=FM/> ==Распространетост== Овој вид е ендемски на:<ref name = "COL"/> * [[Сицилија]] * [[Италија]] * веројатно [[Црна Гора]] * [[Хрватска]] * [[Република Македонија]] * [[Босна и Херцеговина]] * [[Албанија]] * [[Турција]] **југозападна [[Анадолија]] * [[Грција]] * [[Крит]] *источните [[Егејски Острови]] * [[Родос]] ===Македонија=== Жеденска Клисура – с. Рашче (ЗВ); Кичево – с. Големо Црско („Габер“, „Рамништа“, „Краста“, „Лескојц“); Галичица – с. Пештани, с. Трпејца, Горица, Преслап, над Отешево.<ref name=FM/> ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рвр|Cynoglossum columnae}} {{Викивидови-ред|Cynoglossum columnae}} [[Категорија:Флора на Македонија]] pjb0hx2hrj82i0u6z5s2ysovadd3pye 1 1391329 5538236 2026-04-13T06:40:39Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{СЗР}} 5538236 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1391330 5538240 2026-04-13T06:59:02Z P.Nedelkovski 47736 нова страница 5538240 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Penta anther.jpg|мини|десно|250p|[[Микрографија]] под [[електронски микроскоп|електронски микроскоп]] на прашница (антер) од видот ''[[Penta lanceolata]]'' со [[полен]]ови зрна на површината.]] '''Прашница''' или '''антер''' ({{langx|la|anthera}}) — дел од [[прашник]]от на [[растението]]. Антерите се наоѓаат на врвот на [[прашников конец|прашниковиот конец]].<ref name="morpho">Татић, Б.& Петковић, Б. 1991. Морфологија биљака. [[Научна књига]]. Београд.</ref> == Градба на антерите == Антерот обично е составен од два полуантери (''thecae'') и вкупно четири поленски кесички (''loculi''). Сепак, постојат исклучоци кај некои растителни семејства, како што се [[орхидеи]]те. Во нив, соседните поленски кесички се спојуваат. Спојувањето образува една празнина, но постојат и спротивни примери, каде што се создаваат прегради во внатрешноста на поленските кесички, па затоа има многу шуплини во прашникот, понекогаш и до 60. Кај [[мимоза]]та има осум комори, а кај [[имела]]та има 50.<ref name="morpho"/> == Облик на прашницата== Обликот на прашниците е различен кај поединечните видови. На пример, во родот ''[[Acalypha]]'', кој припаѓа на семејството [[Млечна трева]], прашниците се слични на црви.<ref name="morpho"/> ==Поврзано== * [[Прашник]] * [[Прашников конец]] ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Цвет]] qfl6eat6jwgt3w8nbotgkqb9tvdjkty 5538241 5538240 2026-04-13T06:59:21Z P.Nedelkovski 47736 додадена [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5538241 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Penta anther.jpg|мини|десно|250p|[[Микрографија]] под [[електронски микроскоп|електронски микроскоп]] на прашница (антер) од видот ''[[Penta lanceolata]]'' со [[полен]]ови зрна на површината.]] '''Прашница''' или '''антер''' ({{langx|la|anthera}}) — дел од [[прашник]]от на [[растението]]. Антерите се наоѓаат на врвот на [[прашников конец|прашниковиот конец]].<ref name="morpho">Татић, Б.& Петковић, Б. 1991. Морфологија биљака. [[Научна књига]]. Београд.</ref> == Градба на антерите == Антерот обично е составен од два полуантери (''thecae'') и вкупно четири поленски кесички (''loculi''). Сепак, постојат исклучоци кај некои растителни семејства, како што се [[орхидеи]]те. Во нив, соседните поленски кесички се спојуваат. Спојувањето образува една празнина, но постојат и спротивни примери, каде што се создаваат прегради во внатрешноста на поленските кесички, па затоа има многу шуплини во прашникот, понекогаш и до 60. Кај [[мимоза]]та има осум комори, а кај [[имела]]та има 50.<ref name="morpho"/> == Облик на прашницата== Обликот на прашниците е различен кај поединечните видови. На пример, во родот ''[[Acalypha]]'', кој припаѓа на семејството [[Млечна трева]], прашниците се слични на црви.<ref name="morpho"/> ==Поврзано== * [[Прашник]] * [[Прашников конец]] ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Цвет]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] auznuskruw54j07f3dnho43it54g20z 5538242 5538241 2026-04-13T06:59:58Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Цвет]]; додадена [[Категорија:Анатомија на растенијата]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5538242 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Penta anther.jpg|мини|десно|250p|[[Микрографија]] под [[електронски микроскоп|електронски микроскоп]] на прашница (антер) од видот ''[[Penta lanceolata]]'' со [[полен]]ови зрна на површината.]] '''Прашница''' или '''антер''' ({{langx|la|anthera}}) — дел од [[прашник]]от на [[растението]]. Антерите се наоѓаат на врвот на [[прашников конец|прашниковиот конец]].<ref name="morpho">Татић, Б.& Петковић, Б. 1991. Морфологија биљака. [[Научна књига]]. Београд.</ref> == Градба на антерите == Антерот обично е составен од два полуантери (''thecae'') и вкупно четири поленски кесички (''loculi''). Сепак, постојат исклучоци кај некои растителни семејства, како што се [[орхидеи]]те. Во нив, соседните поленски кесички се спојуваат. Спојувањето образува една празнина, но постојат и спротивни примери, каде што се создаваат прегради во внатрешноста на поленските кесички, па затоа има многу шуплини во прашникот, понекогаш и до 60. Кај [[мимоза]]та има осум комори, а кај [[имела]]та има 50.<ref name="morpho"/> == Облик на прашницата== Обликот на прашниците е различен кај поединечните видови. На пример, во родот ''[[Acalypha]]'', кој припаѓа на семејството [[Млечна трева]], прашниците се слични на црви.<ref name="morpho"/> ==Поврзано== * [[Прашник]] * [[Прашников конец]] ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Анатомија на растенијата]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] lntfgv81cojs6m6xu96s1q1lgu1x1y9 1 1391331 5538243 2026-04-13T07:00:15Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{СЗР}} 5538243 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1391332 5538244 2026-04-13T07:03:45Z P.Nedelkovski 47736 Пренасочување кон [[Прашница]] 5538244 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Прашница]] cbiug4vebirlw9lyfppjdm7p21l106t 5538245 5538244 2026-04-13T07:03:56Z P.Nedelkovski 47736 додадена [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5538245 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Прашница]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] lwcr7pbs28owbybe4cq89g6gyq79q21 0 1391333 5538246 2026-04-13T07:20:53Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Ормуски Проток]] 5538246 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Ормуски Проток]] i2oo6ye5179jin9vhux7ujcnl50376c 828 1391334 5538247 2026-04-13T07:21:47Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: return { name = 'Близок Исток', top = 47.7, bottom = 9.9, left = 18.5, right = 63.5, image = 'Middle East location map2.svg' } 5538247 Scribunto text/plain return { name = 'Близок Исток', top = 47.7, bottom = 9.9, left = 18.5, right = 63.5, image = 'Middle East location map2.svg' } 9nrc2q9zqdbg0m1r9172x7ugsyxpk55 828 1391335 5538248 2026-04-13T07:22:15Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: return { name = 'Близок Исток', top = 47.7, bottom = 9.9, left = 18.5, right = 63.5, image = 'Middle East location map2.svg' } 5538248 Scribunto text/plain return { name = 'Близок Исток', top = 47.7, bottom = 9.9, left = 18.5, right = 63.5, image = 'Middle East location map2.svg' } 9nrc2q9zqdbg0m1r9172x7ugsyxpk55 10 1391336 5538254 2026-04-13T07:32:46Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Предлошка:Nastaliq]] 5538254 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Предлошка:Nastaliq]] qvqfcusm07zc32trfsrov7sl9zqxae7 14 1391341 5538285 2026-04-13T09:00:43Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: [[Категорија:Поделба на метеоритите]] [[Категорија:Категорија:Категории по тип|Метеорити]] 5538285 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Поделба на метеоритите]] [[Категорија:Категорија:Категории по тип|Метеорити]] 0lxj9n926iog2s3ta7385h13jwy2xr9 5538286 5538285 2026-04-13T09:00:59Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Категорија:Категории по тип]]; додадена [[Категорија:Категории по тип]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5538286 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Поделба на метеоритите]] [[Категорија:Категории по тип|Метеорити]] 53ziqjmf3udkq8qu9nn0pim79if87ro 14 1391342 5538287 2026-04-13T09:01:21Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: [[Категорија:Метеорити| Поделба]] 5538287 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Метеорити| Поделба]] 4m0kuml9us0caml292ebchl7rfr5tyl 5538288 5538287 2026-04-13T09:01:53Z Bjankuloski06 332 5538288 wikitext text/x-wiki {{Катпов|Класификација на метеоритите}} [[Категорија:Метеорити| Поделба]] rhlrbwbpfyd27bopdnh3n5pt05b2vp9 0 1391343 5538291 2026-04-13T09:14:04Z Buli 2648 Создадена страница со: '''Христијанството во 1 век''' претставува период на негово формирање – од проповедите на Исус Христос и апостолите, до создавањето на првите заедници кои постепено се одвојувале од јудаизмот. Тоа било време на апостолска мисија, прогонства и оформу... 5538291 wikitext text/x-wiki '''Христијанството во 1 век''' претставува период на негово формирање – од проповедите на Исус Христос и апостолите, до создавањето на првите заедници кои постепено се одвојувале од јудаизмот. Тоа било време на апостолска мисија, прогонства и оформување на основните верувања и текстови. kfp95cu4p2tb41840b0dxucl10i9gfd 5538292 5538291 2026-04-13T09:26:45Z Buli 2648 5538292 wikitext text/x-wiki '''Христијанството во 1 век''' претставува период на негово формирање – од проповедите на [[Исус Христос]] и апостолите, до создавањето на првите заедници кои постепено се одвојувале од јудаизмот. Тоа било време на апостолска мисија, прогонства и оформување на основните верувања и текстови. == Раното христијанство во Ерусалим и првите заедници == По [[Воскресение Христово|воскресението]] и [[Вознесение Христово|вознесението]] на Исус, неговите следбеници – пред сè дванаесетте апостоли предводени од Петар – останале во Ерусалим. Клучен момент се случил на празникот Педесетница, кога според Делата на апостолите, Светиот Дух слегол врз нив и тие почнале јавно да проповедаат на различни јазици. Тој ден се крстиле околу три илјади луѓе. Раната ерусалимска заедница живеела многу блиску до идеалот на заедништво: тие се собирале секој ден за молитва, поука и „кршење на лебот“ (раното Евхаристиско славење), делеле имот и помагале на сиромашните. Јаков, братот на Исус, станал почитуван водач на оваа заедница. Во овој период христијаните сè уште се сметале за дел од јудаизмот. Тие продолжувале да одат во Ерусалимскиот храм, да се обрезуваат и да ги почитуваат Мојсеевите закони. Сепак, нивната вера во Исус како исполнување на старозаветните пророштва ги правела различни. == Ширењето кон не-Евреите и трансформативната улога на Павле == Голем пресврт настанал по убиството на првиот маченик [[Свети Стефан|Стефан]] околу 34–36 година. Прогонството што следело ги растурило христијаните низ Самарија, Сирија и Кипар. Во Антиохија, голем сириски град, се формирала првата значителна мешана заедница од Евреи и не-Евреи (Грци и Римјани), и токму таму првпат ги нарекле „христијани“. Најважната личност во овој процес на универзализација бил Савле од Тарс, подоцна познат како апостол Павле. Како ревносен фарисеј и прогонувач на христијаните, тој доживеал драматично преобраќање околу 36–37 година на патот кон Дамаск, каде што имал видение на воскреснатиот Исус. По тоа, Павле станал најголемиот мисионер на раното христијанство. Во периодот од 46 до 57 година тој направил три големи мисионерски патувања низ Мала Азија, Македонија, Грција и островите, основајќи цркви во Филипи, Солун, Коринт, Ефес и други градови. Павле проповедал дека Исусовата смрт и воскресение се доволни за спасение и дека не-Евреите не мораат да се обрезуваат или да ги почитуваат сите еврејски ритуални закони. Оваа позиција предизвикала тензии, но Апостолскиот собор во Ерусалим околу 49 година ја потврдил: не-Евреите биле прифатени без обрезување. Со тоа христијанството станало отворена, универзална религија наменета за сите народи. == Прогонства, уништување на храмот и понатамошно ширење == Ширењето не било без тешкотии. Во 64 година, по големиот пожар во Рим, царот Нерон ги обвинил христијаните за подметнување и започнал жестоки прогонства. Според традицијата, токму тогаш биле убиени апостолите Петар и Павле во Рим. Во 70 година Римјаните ја уништиле Јудеја и Ерусалимскиот храм по еврејската буна. Христијаните, кои не учествувале во бунтот, се оддалечиле уште повеќе од јудаизмот и почнале да се организираат како посебна заедница. До крајот на векот христијанските заедници постоеле во речиси сите поголеми градови на Империјата – Рим, Антиохија, Ефес, Смирна, Пергам, Александрија, па дури и во некои делови на Галија и Северна Африка. Се шириле преку патувања на мисионери, трговци, робови и преку лични сведоштва. == Литературата од 1. век – раѓањето на Новиот Завет == Еден од најзначајните придонеси на 1. век е создавањето на раната христијанска литература. Помеѓу 50 и 60 година Павле ги напишал своите посланија (Римјаните, двете до Коринтјаните, Галатите, Филипјаните, Солунјаните, Филимон и други), кои се најстарите христијански списи што ги имаме. Во нив тој го разработува учењето за спасението по благодат, улогата на верата, црковната заедница и есхатологијата. Меѓу 70 и 100 година се напишани четирите Евангелија: Марко (најрано, околу 70 г.), Матеј, Лука и Јован (најдоцна, околу 90–100 г.). Делата на апостолите, посланијата на Јаков, Петар, Јован и Јуда, како и Откровението на Јован, исто така припаѓаат на овој период. Овие текстови се читале на богослужбите и постепено се собирале во канон кој подоцна ќе стане Нов Завет. == Состојбата на крајот на 1. век == Кога 1. век завршува, христијанството е сè уште мала религија – проценките се движат од 50.000 до најмногу 100.000 следбеници во целата Империја, што е помалку од еден процент од населението. Сепак, неговата енергија, отвореност кон сите слоеви (робови, жени, сиромашни, богати) и силната заедничка идентификација го прават многу привлечна. Главните центри стануваат Антиохија, Ефес, Рим и Александрија, а Ерусалимската црква ја губи својата доминантна улога по 70 година. Овој век поставил солидни темели врз кои во следните векови христијанството ќе стане доминантна религија на Европа и голем дел од светот. Сè што денес го препознаваме како христијанска вера, литургија и теологија, корените ги има токму во овие први сто години. kuhc7sybmd512eznnkrpaaqg43pwgb6 5538293 5538292 2026-04-13T09:28:39Z Buli 2648 /* Состојбата на крајот на 1. век */ 5538293 wikitext text/x-wiki '''Христијанството во 1 век''' претставува период на негово формирање – од проповедите на [[Исус Христос]] и апостолите, до создавањето на првите заедници кои постепено се одвојувале од јудаизмот. Тоа било време на апостолска мисија, прогонства и оформување на основните верувања и текстови. == Раното христијанство во Ерусалим и првите заедници == По [[Воскресение Христово|воскресението]] и [[Вознесение Христово|вознесението]] на Исус, неговите следбеници – пред сè дванаесетте апостоли предводени од Петар – останале во Ерусалим. Клучен момент се случил на празникот Педесетница, кога според Делата на апостолите, Светиот Дух слегол врз нив и тие почнале јавно да проповедаат на различни јазици. Тој ден се крстиле околу три илјади луѓе. Раната ерусалимска заедница живеела многу блиску до идеалот на заедништво: тие се собирале секој ден за молитва, поука и „кршење на лебот“ (раното Евхаристиско славење), делеле имот и помагале на сиромашните. Јаков, братот на Исус, станал почитуван водач на оваа заедница. Во овој период христијаните сè уште се сметале за дел од јудаизмот. Тие продолжувале да одат во Ерусалимскиот храм, да се обрезуваат и да ги почитуваат Мојсеевите закони. Сепак, нивната вера во Исус како исполнување на старозаветните пророштва ги правела различни. == Ширењето кон не-Евреите и трансформативната улога на Павле == Голем пресврт настанал по убиството на првиот маченик [[Свети Стефан|Стефан]] околу 34–36 година. Прогонството што следело ги растурило христијаните низ Самарија, Сирија и Кипар. Во Антиохија, голем сириски град, се формирала првата значителна мешана заедница од Евреи и не-Евреи (Грци и Римјани), и токму таму првпат ги нарекле „христијани“. Најважната личност во овој процес на универзализација бил Савле од Тарс, подоцна познат како апостол Павле. Како ревносен фарисеј и прогонувач на христијаните, тој доживеал драматично преобраќање околу 36–37 година на патот кон Дамаск, каде што имал видение на воскреснатиот Исус. По тоа, Павле станал најголемиот мисионер на раното христијанство. Во периодот од 46 до 57 година тој направил три големи мисионерски патувања низ Мала Азија, Македонија, Грција и островите, основајќи цркви во Филипи, Солун, Коринт, Ефес и други градови. Павле проповедал дека Исусовата смрт и воскресение се доволни за спасение и дека не-Евреите не мораат да се обрезуваат или да ги почитуваат сите еврејски ритуални закони. Оваа позиција предизвикала тензии, но Апостолскиот собор во Ерусалим околу 49 година ја потврдил: не-Евреите биле прифатени без обрезување. Со тоа христијанството станало отворена, универзална религија наменета за сите народи. == Прогонства, уништување на храмот и понатамошно ширење == Ширењето не било без тешкотии. Во 64 година, по големиот пожар во Рим, царот Нерон ги обвинил христијаните за подметнување и започнал жестоки прогонства. Според традицијата, токму тогаш биле убиени апостолите Петар и Павле во Рим. Во 70 година Римјаните ја уништиле Јудеја и Ерусалимскиот храм по еврејската буна. Христијаните, кои не учествувале во бунтот, се оддалечиле уште повеќе од јудаизмот и почнале да се организираат како посебна заедница. До крајот на векот христијанските заедници постоеле во речиси сите поголеми градови на Империјата – Рим, Антиохија, Ефес, Смирна, Пергам, Александрија, па дури и во некои делови на Галија и Северна Африка. Се шириле преку патувања на мисионери, трговци, робови и преку лични сведоштва. == Литературата од 1. век – раѓањето на Новиот Завет == Еден од најзначајните придонеси на 1. век е создавањето на раната христијанска литература. Помеѓу 50 и 60 година Павле ги напишал своите посланија (Римјаните, двете до Коринтјаните, Галатите, Филипјаните, Солунјаните, Филимон и други), кои се најстарите христијански списи што ги имаме. Во нив тој го разработува учењето за спасението по благодат, улогата на верата, црковната заедница и есхатологијата. Меѓу 70 и 100 година се напишани четирите Евангелија: Марко (најрано, околу 70 г.), Матеј, Лука и Јован (најдоцна, околу 90–100 г.). Делата на апостолите, посланијата на Јаков, Петар, Јован и Јуда, како и Откровението на Јован, исто така припаѓаат на овој период. Овие текстови се читале на богослужбите и постепено се собирале во канон кој подоцна ќе стане Нов Завет. == Состојбата на крајот на 1. век == Кога 1. век завршува, христијанството е сè уште мала религија – проценките се движат од 50.000 до најмногу 100.000 следбеници во целата Империја, што е помалку од еден процент од населението. Сепак, неговата енергија, отвореност кон сите слоеви (робови, жени, сиромашни, богати) и силната заедничка идентификација го прават многу привлечна. Главните центри стануваат Антиохија, Ефес, Рим и Александрија, а Ерусалимската црква ја губи својата доминантна улога по 70 година. Овој век поставил солидни темели врз кои во следните векови христијанството ќе стане доминантна религија на Европа и голем дел од светот. Сè што денес го препознаваме како христијанска вера, литургија и теологија, корените ги има токму во овие први сто години. [[Категорија:Вековите во христијанството]] 2czsteiu1zj2k0aaq6z438nina5p8ds 5538294 5538293 2026-04-13T09:34:15Z Buli 2648 /* Литературата од 1. век – раѓањето на Новиот Завет */ 5538294 wikitext text/x-wiki '''Христијанството во 1 век''' претставува период на негово формирање – од проповедите на [[Исус Христос]] и апостолите, до создавањето на првите заедници кои постепено се одвојувале од јудаизмот. Тоа било време на апостолска мисија, прогонства и оформување на основните верувања и текстови. == Раното христијанство во Ерусалим и првите заедници == По [[Воскресение Христово|воскресението]] и [[Вознесение Христово|вознесението]] на Исус, неговите следбеници – пред сè дванаесетте апостоли предводени од Петар – останале во Ерусалим. Клучен момент се случил на празникот Педесетница, кога според Делата на апостолите, Светиот Дух слегол врз нив и тие почнале јавно да проповедаат на различни јазици. Тој ден се крстиле околу три илјади луѓе. Раната ерусалимска заедница живеела многу блиску до идеалот на заедништво: тие се собирале секој ден за молитва, поука и „кршење на лебот“ (раното Евхаристиско славење), делеле имот и помагале на сиромашните. Јаков, братот на Исус, станал почитуван водач на оваа заедница. Во овој период христијаните сè уште се сметале за дел од јудаизмот. Тие продолжувале да одат во Ерусалимскиот храм, да се обрезуваат и да ги почитуваат Мојсеевите закони. Сепак, нивната вера во Исус како исполнување на старозаветните пророштва ги правела различни. == Ширењето кон не-Евреите и трансформативната улога на Павле == [[Податотека:St._Paul,_by_El_Greco.jpg|десно|мини|''[[Апостол Павле|Свети Павле]]'', од [[Ел Греко]]]] Голем пресврт настанал по убиството на првиот маченик [[Свети Стефан|Стефан]] околу 34–36 година. Прогонството што следело ги растурило христијаните низ Самарија, Сирија и Кипар. Во Антиохија, голем сириски град, се формирала првата значителна мешана заедница од Евреи и не-Евреи (Грци и Римјани), и токму таму првпат ги нарекле „христијани“. Најважната личност во овој процес на универзализација бил Савле од Тарс, подоцна познат како апостол Павле. Како ревносен фарисеј и прогонувач на христијаните, тој доживеал драматично преобраќање околу 36–37 година на патот кон Дамаск, каде што имал видение на воскреснатиот Исус. По тоа, Павле станал најголемиот мисионер на раното христијанство. Во периодот од 46 до 57 година тој направил три големи мисионерски патувања низ Мала Азија, Македонија, Грција и островите, основајќи цркви во Филипи, Солун, Коринт, Ефес и други градови. Павле проповедал дека Исусовата смрт и воскресение се доволни за спасение и дека не-Евреите не мораат да се обрезуваат или да ги почитуваат сите еврејски ритуални закони. Оваа позиција предизвикала тензии, но Апостолскиот собор во Ерусалим околу 49 година ја потврдил: не-Евреите биле прифатени без обрезување. Со тоа христијанството станало отворена, универзална религија наменета за сите народи. == Прогонства, уништување на храмот и понатамошно ширење == Ширењето не било без тешкотии. Во 64 година, по големиот пожар во Рим, царот Нерон ги обвинил христијаните за подметнување и започнал жестоки прогонства. Според традицијата, токму тогаш биле убиени апостолите Петар и Павле во Рим. Во 70 година Римјаните ја уништиле Јудеја и Ерусалимскиот храм по еврејската буна. Христијаните, кои не учествувале во бунтот, се оддалечиле уште повеќе од јудаизмот и почнале да се организираат како посебна заедница. До крајот на векот христијанските заедници постоеле во речиси сите поголеми градови на Империјата – Рим, Антиохија, Ефес, Смирна, Пергам, Александрија, па дури и во некои делови на Галија и Северна Африка. Се шириле преку патувања на мисионери, трговци, робови и преку лични сведоштва. == Литературата од 1. век – раѓањето на Новиот Завет == Еден од најзначајните придонеси на 1. век е создавањето на раната христијанска литература. Помеѓу 50 и 60 година Павле ги напишал своите посланија (Римјаните, двете до Коринтјаните, Галатите, Филипјаните, Солунјаните, Филимон и други), кои се најстарите христијански списи што ги имаме. Во нив тој го разработува учењето за спасението по благодат, улогата на верата, црковната заедница и есхатологијата. Меѓу 70 и 100 година се напишани четирите Евангелија: Марко (најрано, околу 70 г.), Матеј, Лука и Јован (најдоцна, околу 90–100 г.). Делата на апостолите, посланијата на Јаков, Петар, Јован и Јуда, како и Откровението на Јован, исто така припаѓаат на овој период. Овие текстови се читале на богослужбите и постепено се собирале во канон кој подоцна ќе стане [[Нов завет]]. == Состојбата на крајот на 1. век == Кога 1. век завршува, христијанството е сè уште мала религија – проценките се движат од 50.000 до најмногу 100.000 следбеници во целата Империја, што е помалку од еден процент од населението. Сепак, неговата енергија, отвореност кон сите слоеви (робови, жени, сиромашни, богати) и силната заедничка идентификација го прават многу привлечна. Главните центри стануваат Антиохија, Ефес, Рим и Александрија, а Ерусалимската црква ја губи својата доминантна улога по 70 година. Овој век поставил солидни темели врз кои во следните векови христијанството ќе стане доминантна религија на Европа и голем дел од светот. Сè што денес го препознаваме како христијанска вера, литургија и теологија, корените ги има токму во овие први сто години. [[Категорија:Вековите во христијанството]] 7x9vq9goyeba3pppr6k2ubaxj1jtvj5 5538295 5538294 2026-04-13T09:34:55Z Buli 2648 /* Прогонства, уништување на храмот и понатамошно ширење */ 5538295 wikitext text/x-wiki '''Христијанството во 1 век''' претставува период на негово формирање – од проповедите на [[Исус Христос]] и апостолите, до создавањето на првите заедници кои постепено се одвојувале од јудаизмот. Тоа било време на апостолска мисија, прогонства и оформување на основните верувања и текстови. == Раното христијанство во Ерусалим и првите заедници == По [[Воскресение Христово|воскресението]] и [[Вознесение Христово|вознесението]] на Исус, неговите следбеници – пред сè дванаесетте апостоли предводени од Петар – останале во Ерусалим. Клучен момент се случил на празникот Педесетница, кога според Делата на апостолите, Светиот Дух слегол врз нив и тие почнале јавно да проповедаат на различни јазици. Тој ден се крстиле околу три илјади луѓе. Раната ерусалимска заедница живеела многу блиску до идеалот на заедништво: тие се собирале секој ден за молитва, поука и „кршење на лебот“ (раното Евхаристиско славење), делеле имот и помагале на сиромашните. Јаков, братот на Исус, станал почитуван водач на оваа заедница. Во овој период христијаните сè уште се сметале за дел од јудаизмот. Тие продолжувале да одат во Ерусалимскиот храм, да се обрезуваат и да ги почитуваат Мојсеевите закони. Сепак, нивната вера во Исус како исполнување на старозаветните пророштва ги правела различни. == Ширењето кон не-Евреите и трансформативната улога на Павле == [[Податотека:St._Paul,_by_El_Greco.jpg|десно|мини|''[[Апостол Павле|Свети Павле]]'', од [[Ел Греко]]]] Голем пресврт настанал по убиството на првиот маченик [[Свети Стефан|Стефан]] околу 34–36 година. Прогонството што следело ги растурило христијаните низ Самарија, Сирија и Кипар. Во Антиохија, голем сириски град, се формирала првата значителна мешана заедница од Евреи и не-Евреи (Грци и Римјани), и токму таму првпат ги нарекле „христијани“. Најважната личност во овој процес на универзализација бил Савле од Тарс, подоцна познат како апостол Павле. Како ревносен фарисеј и прогонувач на христијаните, тој доживеал драматично преобраќање околу 36–37 година на патот кон Дамаск, каде што имал видение на воскреснатиот Исус. По тоа, Павле станал најголемиот мисионер на раното христијанство. Во периодот од 46 до 57 година тој направил три големи мисионерски патувања низ Мала Азија, Македонија, Грција и островите, основајќи цркви во Филипи, Солун, Коринт, Ефес и други градови. Павле проповедал дека Исусовата смрт и воскресение се доволни за спасение и дека не-Евреите не мораат да се обрезуваат или да ги почитуваат сите еврејски ритуални закони. Оваа позиција предизвикала тензии, но Апостолскиот собор во Ерусалим околу 49 година ја потврдил: не-Евреите биле прифатени без обрезување. Со тоа христијанството станало отворена, универзална религија наменета за сите народи. == Прогонства, уништување на храмот и понатамошно ширење == Ширењето не било без тешкотии. Во 64 година, по големиот пожар во Рим, царот [[Нерон]] ги обвинил христијаните за подметнување и започнал жестоки прогонства. Според традицијата, токму тогаш биле убиени апостолите Петар и Павле во Рим. Во 70 година Римјаните ја уништиле Јудеја и Ерусалимскиот храм по еврејската буна. Христијаните, кои не учествувале во бунтот, се оддалечиле уште повеќе од јудаизмот и почнале да се организираат како посебна заедница. До крајот на векот христијанските заедници постоеле во речиси сите поголеми градови на Империјата – Рим, Антиохија, Ефес, Смирна, Пергам, Александрија, па дури и во некои делови на Галија и Северна Африка. Се шириле преку патувања на мисионери, трговци, робови и преку лични сведоштва. == Литературата од 1. век – раѓањето на Новиот Завет == Еден од најзначајните придонеси на 1. век е создавањето на раната христијанска литература. Помеѓу 50 и 60 година Павле ги напишал своите посланија (Римјаните, двете до Коринтјаните, Галатите, Филипјаните, Солунјаните, Филимон и други), кои се најстарите христијански списи што ги имаме. Во нив тој го разработува учењето за спасението по благодат, улогата на верата, црковната заедница и есхатологијата. Меѓу 70 и 100 година се напишани четирите Евангелија: Марко (најрано, околу 70 г.), Матеј, Лука и Јован (најдоцна, околу 90–100 г.). Делата на апостолите, посланијата на Јаков, Петар, Јован и Јуда, како и Откровението на Јован, исто така припаѓаат на овој период. Овие текстови се читале на богослужбите и постепено се собирале во канон кој подоцна ќе стане [[Нов завет]]. == Состојбата на крајот на 1. век == Кога 1. век завршува, христијанството е сè уште мала религија – проценките се движат од 50.000 до најмногу 100.000 следбеници во целата Империја, што е помалку од еден процент од населението. Сепак, неговата енергија, отвореност кон сите слоеви (робови, жени, сиромашни, богати) и силната заедничка идентификација го прават многу привлечна. Главните центри стануваат Антиохија, Ефес, Рим и Александрија, а Ерусалимската црква ја губи својата доминантна улога по 70 година. Овој век поставил солидни темели врз кои во следните векови христијанството ќе стане доминантна религија на Европа и голем дел од светот. Сè што денес го препознаваме како христијанска вера, литургија и теологија, корените ги има токму во овие први сто години. [[Категорија:Вековите во христијанството]] okglatsgmk5b0jabrfm5zubav040vpu 10 1391344 5538299 2026-04-13T10:34:04Z Виолетова 1975 Создадена страница со: {{navbox | name = Дела на Едгар Алан По | title = [[Едгар Алан По]] | state = {{{state|autocollapse}}} | bodyclass = hlist | nowrapitems = yes | above = | group1 = Поеми | list1 = * "[[Тамерлан]]" (1827) * "[[Ал Арааф]]" (1829) * "[[Сонет на тишината]]" (1829) * "[[На Елена]]" (1831) * "[[Градот во морето]]" (1831) * "Проколната... 5538299 wikitext text/x-wiki {{navbox | name = Дела на Едгар Алан По | title = [[Едгар Алан По]] | state = {{{state|autocollapse}}} | bodyclass = hlist | nowrapitems = yes | above = | group1 = Поеми | list1 = * "[[Тамерлан]]" (1827) * "[[Ал Арааф]]" (1829) * "[[Сонет на тишината]]" (1829) * "[[На Елена]]" (1831) * "[[Градот во морето]]" (1831) * "[[Проколната палата]]" (1839) * "[[Победникот црв]]" (1843) * "[[Ленор (поема)|Ленор]]" (1843) * "[[Јулејли]]" (1843) * "[[Гарванот (поема)|Гарванот]]" (1845) * "[[Јулалума]]" (1847) * "[[Сон во сонот]]" (1849) * "[[Елдорадо (поема)|Елдорадо]]" (1849) * "[[Ѕвоната (поема)|Ѕвоната]]" (1849) * "[[Анабел Ли]]" (1849) | group2 = Кратки раскази | list2 = * "[[Metzengerstein]]" (1832) * "[[The Duc de L'Omelette]]" (1832) * "[[Бон-Бон]]" (1832) * "[[MS. Found in a Bottle]]" (1833) * "[[Berenice (short story)|Berenice]]" (1835) * "[[Morella (short story)|Morella]]" (1835) * "[[The Unparalleled Adventure of One Hans Pfaall]]" (1835) * "[[Ligeia]]" (1838) * "[[A Predicament]]" (1838) * "[[The Devil in the Belfry]]" (1839) * "[[The Man That Was Used Up]]" (1839) * "[[The Fall of the House of Usher]]" (1839) * "[[William Wilson (short story)|William Wilson]]" (1839) * "[[The Conversation of Eiros and Charmion]]" (1839) * "[[The Business Man (short story)|The Business Man]]" (1840) * "[[The Man of the Crowd]]" (1840) * "[[The Murders in the Rue Morgue]]" (1841) * "[[A Descent into the Maelström]]" (1841) * "[[Never Bet the Devil Your Head]]" (1841) * "[[Eleonora (short story)|Eleonora]]" (1841) * "[[The Oval Portrait]]" (1842) * "[[Маската на црвената смрт]]" (1842) * "[[The Mystery of Marie Rogêt]]" (1842) * "[[The Pit and the Pendulum]]" (1842) * "[[The Tell-Tale Heart]]" (1843) * "[[The Gold-Bug]]" (1843) * "[[The Black Cat (short story)|The Black Cat]]" (1843) * "[[The Spectacles (short story)|The Spectacles]]" (1844) * "[[A Tale of the Ragged Mountains]]" (1844) * "[[The Premature Burial]]" (1844) * "[[The Oblong Box (short story)|The Oblong Box]]" (1844) * "[[The Angel of the Odd]]" (1844) * "[[Thou Art the Man]]" (1844) * "[[The Purloined Letter]]" (1844) * "[[Some Words with a Mummy]]" (1845) * "[[The Thousand-and-Second Tale of Scheherazade]]" (1845) * "[[The Imp of the Perverse]]" (1845) * "[[The System of Doctor Tarr and Professor Fether]]" (1845) * "[[The Facts in the Case of M. Valdemar]]" (1845) * "[[The Cask of Amontillado]]" (1846) * "[[Loss of Breath]]" (1846) * "[[Hop-Frog]]" (1849) | group3 = Есеи | list3 = * "[[Maelzel's Chess Player]]" (1836) * "[[The Philosophy of Furniture]]" (1840) * "[[Morning on the Wissahiccon]]" (1844) * "[[The Philosophy of Composition]]" (1846) * "[[The Poetic Principle]]" (1846) * ''[[Eureka: A Prose Poem]]'' (1848) | group4 = Новели | list4 = * ''[[The Narrative of Arthur Gordon Pym of Nantucket]]'' (1837) * ''[[The Journal of Julius Rodman]]'' (1840) | group5 = Збирки | list5 = * ''[[Тамерлан и други поеми]]'' (1827) * ''[[Приказни за гротески и арабески]]'' (1840) | group6 = Драма | list6 = * ''[[Политичар (драма)|Политичар]]'' (1835) | group7 = Друго | list7 = * ''[[The Conchologist's First Book]]'' (1839) * ''[[The Balloon-Hoax]]'' (1844) * ''[[The Light-House]]'' (1849) | group8 = Поврзано | list8 = * [[Virginia Eliza Clemm Poe|Virginia Eliza Clemm Poe (wife)]] * [[Eliza Poe|Eliza Poe (mother)]] * [[David Poe Jr.|David Poe Jr. (father)]] * [[William Henry Leonard Poe|William Henry Poe (brother)]] * [[Rosalie Mackenzie Poe|Rosalie Mackenzie Poe (sister)]] * [[Edgar Allan Poe Museum (Richmond, Virginia)|Poe Museum]] * [[Edgar Allan Poe Cottage|Poe Cottage]] * [[Edgar Allan Poe House and Museum]] * [[Edgar Allan Poe National Historic Site|National Historic Site]] * [[The Stylus|''The Stylus'' magazine]] * [[Death of Edgar Allan Poe|Death]] * [[Edgar Awards]] * [[Edgar Allan Poe in popular culture|In popular culture]] **[[Edgar Allan Poe in television and film|film and television]] **[[Edgar Allan Poe and music|music]] * [[Poe Toaster]] * ''[[Tales of Mystery & Imagination]]'' | group9 = Посвети | list9 = *''[[Едгар Алан По (филм)|Едгар Алан По]]'' (1909 филм) *''[[Гавранот (1915 филм)|Гавранот]]'' (1915 филм) *''[[Љубовите на Едгар Алан По]]'' (1942 филм) *''[[Човекот со наметка]]'' (1951 филм) *''[[Едгар Алан По: Еднаш на полноќ]]'' (2004 драма) *''[[Гавранот (2012 филм)|Гавранот]]'' (2012 филм) *''[[По се враќа во Бостон]]'' (2014 скулптура) *''[[Бледоплаво око]]'' (2022 филм) }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 4ilrx7zklennrsvr1t74bg681rjbgpd 5538301 5538299 2026-04-13T10:42:33Z Виолетова 1975 5538301 wikitext text/x-wiki {{navbox | name = Дела на Едгар Алан По | title = [[Едгар Алан По]] | state = {{{state|autocollapse}}} | bodyclass = hlist | nowrapitems = yes | above = | group1 = Поеми | list1 = * "[[Тамерлан (поема)]Тамерлан]" (1827) * "[[Ал Арааф]]" (1829) * "[[Сонет на тишината]]" (1829) * "[[На Елена]]" (1831) * "[[Градот во морето]]" (1831) * "[[Проколната палата]]" (1839) * "[[Победникот црв]]" (1843) * "[[Ленор (поема)|Ленор]]" (1843) * "[[Јулејли]]" (1843) * "[[Гарванот (поема)|Гарванот]]" (1845) * "[[Јулалума]]" (1847) * "[[Сон во сонот]]" (1849) * "[[Елдорадо (поема)|Елдорадо]]" (1849) * "[[Ѕвоната (поема)|Ѕвоната]]" (1849) * "[[Анабел Ли]]" (1849) | group2 = Кратки раскази | list2 = * "[[Меџенгерштејн]]" (1832) * "[[Војводата од омлетот]]" (1832) * "[[Бон-Бон]]" (1832) * "[[Порака најдена во шише]]" (1833) * "[[Беренис]]" (1835) * "[[Морела]]" (1835) * "[[Неспоредливата авантура на еден Ханс Пфал]]" (1835) * "[[Лижеја]]" (1838) * "[[Неприлика]]" (1838) * "[[Ѓаволот во камбанаријата]]" (1839) * "[[Човекот што беше искористен]]" (1839) * "[[Пропаста на куќата Ашерови]]" (1839) * "[[Вилијам Вилсон (краток расказ)|Вилијам Вилсон]]" (1839) * "[[Разговорот на Еирос и Хармион]]" (1839) * "[[Бизнисменот (краток расказ)]]" (1840) * "[[Човекот од толпата]]" (1840) * "[[The Murders in the Rue Morgue]]" (1841) * "[[A Descent into the Maelström]]" (1841) * "[[Never Bet the Devil Your Head]]" (1841) * "[[Eleonora (short story)|Eleonora]]" (1841) * "[[The Oval Portrait]]" (1842) * "[[Маската на црвената смрт]]" (1842) * "[[The Mystery of Marie Rogêt]]" (1842) * "[[The Pit and the Pendulum]]" (1842) * "[[The Tell-Tale Heart]]" (1843) * "[[The Gold-Bug]]" (1843) * "[[The Black Cat (short story)|The Black Cat]]" (1843) * "[[The Spectacles (short story)|The Spectacles]]" (1844) * "[[A Tale of the Ragged Mountains]]" (1844) * "[[The Premature Burial]]" (1844) * "[[The Oblong Box (short story)|The Oblong Box]]" (1844) * "[[The Angel of the Odd]]" (1844) * "[[Thou Art the Man]]" (1844) * "[[The Purloined Letter]]" (1844) * "[[Some Words with a Mummy]]" (1845) * "[[The Thousand-and-Second Tale of Scheherazade]]" (1845) * "[[The Imp of the Perverse]]" (1845) * "[[The System of Doctor Tarr and Professor Fether]]" (1845) * "[[The Facts in the Case of M. Valdemar]]" (1845) * "[[The Cask of Amontillado]]" (1846) * "[[Loss of Breath]]" (1846) * "[[Hop-Frog]]" (1849) | group3 = Есеи | list3 = * "[[Maelzel's Chess Player]]" (1836) * "[[The Philosophy of Furniture]]" (1840) * "[[Morning on the Wissahiccon]]" (1844) * "[[The Philosophy of Composition]]" (1846) * "[[The Poetic Principle]]" (1846) * ''[[Eureka: A Prose Poem]]'' (1848) | group4 = Новели | list4 = * ''[[The Narrative of Arthur Gordon Pym of Nantucket]]'' (1837) * ''[[The Journal of Julius Rodman]]'' (1840) | group5 = Збирки | list5 = * ''[[Тамерлан и други поеми]]'' (1827) * ''[[Приказни за гротески и арабески]]'' (1840) | group6 = Драма | list6 = * ''[[Политичар (драма)|Политичар]]'' (1835) | group7 = Друго | list7 = * ''[[The Conchologist's First Book]]'' (1839) * ''[[The Balloon-Hoax]]'' (1844) * ''[[The Light-House]]'' (1849) | group8 = Поврзано | list8 = * [[Virginia Eliza Clemm Poe|Virginia Eliza Clemm Poe (wife)]] * [[Eliza Poe|Eliza Poe (mother)]] * [[David Poe Jr.|David Poe Jr. (father)]] * [[William Henry Leonard Poe|William Henry Poe (brother)]] * [[Rosalie Mackenzie Poe|Rosalie Mackenzie Poe (sister)]] * [[Edgar Allan Poe Museum (Richmond, Virginia)|Poe Museum]] * [[Edgar Allan Poe Cottage|Poe Cottage]] * [[Edgar Allan Poe House and Museum]] * [[Edgar Allan Poe National Historic Site|National Historic Site]] * [[The Stylus|''The Stylus'' magazine]] * [[Death of Edgar Allan Poe|Death]] * [[Edgar Awards]] * [[Edgar Allan Poe in popular culture|In popular culture]] **[[Edgar Allan Poe in television and film|film and television]] **[[Edgar Allan Poe and music|music]] * [[Poe Toaster]] * ''[[Tales of Mystery & Imagination]]'' | group9 = Посвети | list9 = *''[[Едгар Алан По (филм)|Едгар Алан По]]'' (1909 филм) *''[[Гавранот (1915 филм)|Гавранот]]'' (1915 филм) *''[[Љубовите на Едгар Алан По]]'' (1942 филм) *''[[Човекот со наметка]]'' (1951 филм) *''[[Едгар Алан По: Еднаш на полноќ]]'' (2004 драма) *''[[Гавранот (2012 филм)|Гавранот]]'' (2012 филм) *''[[По се враќа во Бостон]]'' (2014 скулптура) *''[[Бледоплаво око]]'' (2022 филм) }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> kvjzmnwqz4kjvtlwz5hasgtu6y2fr6m 5538303 5538301 2026-04-13T10:46:32Z Виолетова 1975 5538303 wikitext text/x-wiki {{navbox | name = Дела на Едгар Алан По | title = [[Едгар Алан По]] | state = {{{state|autocollapse}}} | bodyclass = hlist | nowrapitems = yes | above = | group1 = Поеми | list1 = * "[[Тамерлан (поема)|Тамерлан]" (1827) * "[[Ал Арааф]]" (1829) * "[[Сонет на тишината]]" (1829) * "[[На Елена]]" (1831) * "[[Градот во морето]]" (1831) * "[[Проколната палата]]" (1839) * "[[Победникот црв]]" (1843) * "[[Ленор (поема)|Ленор]]" (1843) * "[[Јулејли]]" (1843) * "[[Гарванот (поема)|Гарванот]]" (1845) * "[[Јулалума]]" (1847) * "[[Сон во сонот]]" (1849) * "[[Елдорадо (поема)|Елдорадо]]" (1849) * "[[Ѕвоната (поема)|Ѕвоната]]" (1849) * "[[Анабел Ли]]" (1849) | group2 = Кратки раскази | list2 = * "[[Меџенгерштејн]]" (1832) * "[[Војводата од омлетот]]" (1832) * "[[Бон-Бон]]" (1832) * "[[Порака најдена во шише]]" (1833) * "[[Беренис]]" (1835) * "[[Морела]]" (1835) * "[[Неспоредливата авантура на еден Ханс Пфал]]" (1835) * "[[Лижеја]]" (1838) * "[[Неприлика]]" (1838) * "[[Ѓаволот во камбанаријата]]" (1839) * "[[Човекот што беше искористен]]" (1839) * "[[Пропаста на куќата Ашерови]]" (1839) * "[[Вилијам Вилсон (краток расказ)|Вилијам Вилсон]]" (1839) * "[[Разговорот на Еирос и Хармион]]" (1839) * "[[Бизнисменот (краток расказ)]]" (1840) * "[[Човекот од толпата]]" (1840) * "[[The Murders in the Rue Morgue]]" (1841) * "[[A Descent into the Maelström]]" (1841) * "[[Never Bet the Devil Your Head]]" (1841) * "[[Eleonora (short story)|Eleonora]]" (1841) * "[[The Oval Portrait]]" (1842) * "[[Маската на црвената смрт]]" (1842) * "[[The Mystery of Marie Rogêt]]" (1842) * "[[The Pit and the Pendulum]]" (1842) * "[[The Tell-Tale Heart]]" (1843) * "[[The Gold-Bug]]" (1843) * "[[The Black Cat (short story)|The Black Cat]]" (1843) * "[[The Spectacles (short story)|The Spectacles]]" (1844) * "[[A Tale of the Ragged Mountains]]" (1844) * "[[The Premature Burial]]" (1844) * "[[The Oblong Box (short story)|The Oblong Box]]" (1844) * "[[The Angel of the Odd]]" (1844) * "[[Thou Art the Man]]" (1844) * "[[The Purloined Letter]]" (1844) * "[[Some Words with a Mummy]]" (1845) * "[[The Thousand-and-Second Tale of Scheherazade]]" (1845) * "[[The Imp of the Perverse]]" (1845) * "[[The System of Doctor Tarr and Professor Fether]]" (1845) * "[[The Facts in the Case of M. Valdemar]]" (1845) * "[[The Cask of Amontillado]]" (1846) * "[[Loss of Breath]]" (1846) * "[[Hop-Frog]]" (1849) | group3 = Есеи | list3 = * "[[Шахистот на Маелцел]]" (1836) * "[[Филозофијата на мебелот]]" (1840) * "[[Утро на Висахикон]]" (1844) * "[[Филозофијата на композицијата]]" (1846) * "[[Поетскиот принцип]]" (1846) * ''[[Еурека: Прозна поема]]'' (1848) | group4 = Новели | list4 = * ''[[Наративот на Артур Гордон Пим од Нантакет]]'' (1837) * ''[[Дневникот на Џулиус Родман]]'' (1840) | group5 = Збирки | list5 = * ''[[Тамерлан и други поеми]]'' (1827) * ''[[Приказни за гротески и арабески]]'' (1840) | group6 = Драма | list6 = * ''[[Политичар (драма)|Политичар]]'' (1835) | group7 = Друго | list7 = * ''[[The Conchologist's First Book]]'' (1839) * ''[[The Balloon-Hoax]]'' (1844) * ''[[The Light-House]]'' (1849) | group8 = Поврзано | list8 = * [[Virginia Eliza Clemm Poe|Virginia Eliza Clemm Poe (wife)]] * [[Eliza Poe|Eliza Poe (mother)]] * [[David Poe Jr.|David Poe Jr. (father)]] * [[William Henry Leonard Poe|William Henry Poe (brother)]] * [[Rosalie Mackenzie Poe|Rosalie Mackenzie Poe (sister)]] * [[Edgar Allan Poe Museum (Richmond, Virginia)|Poe Museum]] * [[Edgar Allan Poe Cottage|Poe Cottage]] * [[Edgar Allan Poe House and Museum]] * [[Edgar Allan Poe National Historic Site|National Historic Site]] * [[The Stylus|''The Stylus'' magazine]] * [[Death of Edgar Allan Poe|Death]] * [[Edgar Awards]] * [[Edgar Allan Poe in popular culture|In popular culture]] **[[Edgar Allan Poe in television and film|film and television]] **[[Edgar Allan Poe and music|music]] * [[Poe Toaster]] * ''[[Tales of Mystery & Imagination]]'' | group9 = Посвети | list9 = *''[[Едгар Алан По (филм)|Едгар Алан По]]'' (1909 филм) *''[[Гавранот (1915 филм)|Гавранот]]'' (1915 филм) *''[[Љубовите на Едгар Алан По]]'' (1942 филм) *''[[Човекот со наметка]]'' (1951 филм) *''[[Едгар Алан По: Еднаш на полноќ]]'' (2004 драма) *''[[Гавранот (2012 филм)|Гавранот]]'' (2012 филм) *''[[По се враќа во Бостон]]'' (2014 скулптура) *''[[Бледоплаво око]]'' (2022 филм) }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> juib1kmjpvb7nynz4qkxt160ztld3ee 5538306 5538303 2026-04-13T10:50:12Z Виолетова 1975 5538306 wikitext text/x-wiki {{navbox | name = Дела на Едгар Алан По | title = Дела на [[Едгар Алан По]] | state = {{{state|autocollapse}}} | bodyclass = hlist | image = [[Податотека:Edgar Allan Poe, circa 1849, restored, squared off.jpg|100px]] | group1 = Поеми | list1 = * "[[Тамерлан (поема)|Тамерлан]]" (1827) * "[[Ал Арааф]]" (1829) * "[[Сонет на тишината]]" (1829) * "[[На Елена]]" (1831) * "[[Градот во морето]]" (1831) * "[[Проколната палата]]" (1839) * "[[Победникот црв]]" (1843) * "[[Ленор (поема)|Ленор]]" (1843) * "[[Јулејли]]" (1843) * "[[Гарванот (поема)|Гарванот]]" (1845) * "[[Јулалума]]" (1847) * "[[Сон во сонот]]" (1849) * "[[Елдорадо (поема)|Елдорадо]]" (1849) * "[[Ѕвоната (поема)|Ѕвоната]]" (1849) * "[[Анабел Ли]]" (1849) | group2 = Кратки раскази | list2 = * "[[Меџенгерштејн]]" (1832) * "[[Војводата од омлетот]]" (1832) * "[[Бон-Бон]]" (1832) * "[[Порака најдена во шише]]" (1833) * "[[Беренис]]" (1835) * "[[Морела]]" (1835) * "[[Неспоредливата авантура на еден Ханс Пфал]]" (1835) * "[[Лижеја]]" (1838) * "[[Неприлика]]" (1838) * "[[Ѓаволот во камбанаријата]]" (1839) * "[[Човекот што беше искористен]]" (1839) * "[[Пропаста на куќата Ашерови]]" (1839) * "[[Вилијам Вилсон (краток расказ)|Вилијам Вилсон]]" (1839) * "[[Разговорот на Еирос и Хармион]]" (1839) * "[[Бизнисменот (краток расказ)]]" (1840) * "[[Човекот од толпата]]" (1840) * "[[The Murders in the Rue Morgue]]" (1841) * "[[A Descent into the Maelström]]" (1841) * "[[Never Bet the Devil Your Head]]" (1841) * "[[Eleonora (short story)|Eleonora]]" (1841) * "[[The Oval Portrait]]" (1842) * "[[Маската на црвената смрт]]" (1842) * "[[The Mystery of Marie Rogêt]]" (1842) * "[[The Pit and the Pendulum]]" (1842) * "[[The Tell-Tale Heart]]" (1843) * "[[The Gold-Bug]]" (1843) * "[[The Black Cat (short story)|The Black Cat]]" (1843) * "[[The Spectacles (short story)|The Spectacles]]" (1844) * "[[A Tale of the Ragged Mountains]]" (1844) * "[[The Premature Burial]]" (1844) * "[[The Oblong Box (short story)|The Oblong Box]]" (1844) * "[[The Angel of the Odd]]" (1844) * "[[Thou Art the Man]]" (1844) * "[[The Purloined Letter]]" (1844) * "[[Some Words with a Mummy]]" (1845) * "[[The Thousand-and-Second Tale of Scheherazade]]" (1845) * "[[The Imp of the Perverse]]" (1845) * "[[The System of Doctor Tarr and Professor Fether]]" (1845) * "[[The Facts in the Case of M. Valdemar]]" (1845) * "[[The Cask of Amontillado]]" (1846) * "[[Loss of Breath]]" (1846) * "[[Hop-Frog]]" (1849) | group3 = Есеи | list3 = * "[[Шахистот на Маелцел]]" (1836) * "[[Филозофијата на мебелот]]" (1840) * "[[Утро на Висахикон]]" (1844) * "[[Филозофијата на композицијата]]" (1846) * "[[Поетскиот принцип]]" (1846) * ''[[Еурека: Прозна поема]]'' (1848) | group4 = Новели | list4 = * ''[[Наративот на Артур Гордон Пим од Нантакет]]'' (1837) * ''[[Дневникот на Џулиус Родман]]'' (1840) | group5 = Збирки | list5 = * ''[[Тамерлан и други поеми]]'' (1827) * ''[[Приказни за гротески и арабески]]'' (1840) | group6 = Драма | list6 = * ''[[Политичар (драма)|Политичар]]'' (1835) | group7 = Друго | list7 = * ''[[The Conchologist's First Book]]'' (1839) * ''[[The Balloon-Hoax]]'' (1844) * ''[[The Light-House]]'' (1849) | group8 = Поврзано | list8 = * [[Virginia Eliza Clemm Poe|Virginia Eliza Clemm Poe (wife)]] * [[Eliza Poe|Eliza Poe (mother)]] * [[David Poe Jr.|David Poe Jr. (father)]] * [[William Henry Leonard Poe|William Henry Poe (brother)]] * [[Rosalie Mackenzie Poe|Rosalie Mackenzie Poe (sister)]] * [[Edgar Allan Poe Museum (Richmond, Virginia)|Poe Museum]] * [[Edgar Allan Poe Cottage|Poe Cottage]] * [[Edgar Allan Poe House and Museum]] * [[Edgar Allan Poe National Historic Site|National Historic Site]] * [[The Stylus|''The Stylus'' magazine]] * [[Death of Edgar Allan Poe|Death]] * [[Edgar Awards]] * [[Edgar Allan Poe in popular culture|In popular culture]] **[[Edgar Allan Poe in television and film|film and television]] **[[Edgar Allan Poe and music|music]] * [[Poe Toaster]] * ''[[Tales of Mystery & Imagination]]'' | group9 = Посвети | list9 = *''[[Едгар Алан По (филм)|Едгар Алан По]]'' (1909 филм) *''[[Гавранот (1915 филм)|Гавранот]]'' (1915 филм) *''[[Љубовите на Едгар Алан По]]'' (1942 филм) *''[[Човекот со наметка]]'' (1951 филм) *''[[Едгар Алан По: Еднаш на полноќ]]'' (2004 драма) *''[[Гавранот (2012 филм)|Гавранот]]'' (2012 филм) *''[[По се враќа во Бостон]]'' (2014 скулптура) *''[[Бледоплаво око]]'' (2022 филм) }}<noinclude> {{расклоп}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:По, Едгар Алан}} [[Категорија:Дела на Едгар Алан По|~]] [[Категорија:Прегледнички кутии за писатели]] [[Категорија:Предлошки за писатели]] </noinclude> mxp8jqb6zb6xhrwg8ryo4ae5s3rtyzx 5538307 5538306 2026-04-13T10:58:00Z Виолетова 1975 5538307 wikitext text/x-wiki {{navbox | name = Дела на Едгар Алан По | title = Дела на [[Едгар Алан По]] | state = {{{state|autocollapse}}} | bodyclass = hlist | image = [[Податотека:Edgar Allan Poe, circa 1849, restored, squared off.jpg|100px]] | group1 = Поеми | list1 = * "[[Тамерлан (поема)|Тамерлан]]" (1827) * "[[Ал Арааф]]" (1829) * "[[Сонет на тишината]]" (1829) * "[[На Елена]]" (1831) * "[[Градот во морето]]" (1831) * "[[Проколната палата]]" (1839) * "[[Победникот црв]]" (1843) * "[[Ленор (поема)|Ленор]]" (1843) * "[[Јулејли]]" (1843) * "[[Гарванот (поема)|Гарванот]]" (1845) * "[[Јулалума]]" (1847) * "[[Сон во сонот]]" (1849) * "[[Елдорадо (поема)|Елдорадо]]" (1849) * "[[Ѕвоната (поема)|Ѕвоната]]" (1849) * "[[Анабел Ли]]" (1849) | group2 = Кратки раскази | list2 = * "[[Меџенгерштејн]]" (1832) * "[[Војводата од омлетот]]" (1832) * "[[Бон-Бон]]" (1832) * "[[Порака најдена во шише]]" (1833) * "[[Беренис]]" (1835) * "[[Морела]]" (1835) * "[[Неспоредливата авантура на еден Ханс Пфал]]" (1835) * "[[Лижеја]]" (1838) * "[[Неприлика]]" (1838) * "[[Ѓаволот во камбанаријата]]" (1839) * "[[Човекот што беше искористен]]" (1839) * "[[Пропаста на куќата Ашерови]]" (1839) * "[[Вилијам Вилсон (краток расказ)|Вилијам Вилсон]]" (1839) * "[[Разговорот на Еирос и Хармион]]" (1839) * "[[Бизнисменот (краток расказ)]]" (1840) * "[[Човекот од толпата]]" (1840) * "[[The Murders in the Rue Morgue]]" (1841) * "[[A Descent into the Maelström]]" (1841) * "[[Never Bet the Devil Your Head]]" (1841) * "[[Eleonora (short story)|Eleonora]]" (1841) * "[[The Oval Portrait]]" (1842) * "[[Маската на црвената смрт]]" (1842) * "[[The Mystery of Marie Rogêt]]" (1842) * "[[The Pit and the Pendulum]]" (1842) * "[[The Tell-Tale Heart]]" (1843) * "[[The Gold-Bug]]" (1843) * "[[The Black Cat (short story)|The Black Cat]]" (1843) * "[[The Spectacles (short story)|The Spectacles]]" (1844) * "[[A Tale of the Ragged Mountains]]" (1844) * "[[The Premature Burial]]" (1844) * "[[The Oblong Box (short story)|The Oblong Box]]" (1844) * "[[The Angel of the Odd]]" (1844) * "[[Thou Art the Man]]" (1844) * "[[The Purloined Letter]]" (1844) * "[[Some Words with a Mummy]]" (1845) * "[[The Thousand-and-Second Tale of Scheherazade]]" (1845) * "[[The Imp of the Perverse]]" (1845) * "[[The System of Doctor Tarr and Professor Fether]]" (1845) * "[[The Facts in the Case of M. Valdemar]]" (1845) * "[[The Cask of Amontillado]]" (1846) * "[[Loss of Breath]]" (1846) * "[[Hop-Frog]]" (1849) | group3 = Есеи | list3 = * "[[Шахистот на Маелцел]]" (1836) * "[[Филозофијата на мебелот]]" (1840) * "[[Утро на Висахикон]]" (1844) * "[[Филозофијата на композицијата]]" (1846) * "[[Поетскиот принцип]]" (1846) * ''[[Еурека: Прозна поема]]'' (1848) | group4 = Новели | list4 = * ''[[Наративот на Артур Гордон Пим од Нантакет]]'' (1837) * ''[[Дневникот на Џулиус Родман]]'' (1840) | group5 = Збирки | list5 = * ''[[Тамерлан и други поеми]]'' (1827) * ''[[Приказни за гротески и арабески]]'' (1840) | group6 = Драма | list6 = * ''[[Политичар (драма)|Политичар]]'' (1835) | group7 = Друго | list7 = * ''[[Првата книга на конхологот]]'' (1839) * ''[[Измамата со балонот]]'' (1844) * ''[[Светилникот (По)|Светилникот]]'' (1849) | group8 = Поврзано | list8 = * [[Вирџинија Елајза Клем По]] (сопруга) * [[Музеј на Едгар Алан По (Ричмонд, Вирџинија)]] * [[Куќа и музеј на Едгар Алан По (Њујорк]] * [[Куќа и музеј на Едгар Алан По (Балтимор)]] * [[Награди на Едгар Алан По]] * [[Едгар Алан По во популарната култура]] * [[Таен поклоник на Едгар Алан По]] | group9 = Посвети | list9 = *''[[Едгар Алан По (филм)|Едгар Алан По]]'' (1909 филм) *''[[Гавранот (1915 филм)|Гавранот]]'' (1915 филм) *''[[Љубовите на Едгар Алан По]]'' (1942 филм) *''[[Човекот со наметка]]'' (1951 филм) *''[[Едгар Алан По: Еднаш на полноќ]]'' (2004 драма) *''[[Гавранот (2012 филм)|Гавранот]]'' (2012 филм) *''[[По се враќа во Бостон]]'' (2014 скулптура) *''[[Бледоплаво око]]'' (2022 филм) }}<noinclude> {{расклоп}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:По, Едгар Алан}} [[Категорија:Дела на Едгар Алан По|~]] [[Категорија:Прегледнички кутии за писатели]] [[Категорија:Предлошки за писатели]] </noinclude> 1ieae2p99rich4jwe89a4w81pyr41kn 5538308 5538307 2026-04-13T11:09:52Z Виолетова 1975 5538308 wikitext text/x-wiki {{navbox | name = Дела на Едгар Алан По | title = Дела на [[Едгар Алан По]] | state = {{{state|autocollapse}}} | bodyclass = hlist | image = [[Податотека:Edgar Allan Poe, circa 1849, restored, squared off.jpg|100px]] | group1 = Поеми | list1 = * "[[Тамерлан (поема)|Тамерлан]]" (1827) * "[[Ал Арааф]]" (1829) * "[[Сонет на тишината]]" (1829) * "[[На Елена]]" (1831) * "[[Градот во морето]]" (1831) * "[[Проколната палата]]" (1839) * "[[Победникот црв]]" (1843) * "[[Ленор (поема)|Ленор]]" (1843) * "[[Јулејли]]" (1843) * "[[Гарванот (поема)|Гарванот]]" (1845) * "[[Јулалума]]" (1847) * "[[Сон во сонот]]" (1849) * "[[Елдорадо (поема)|Елдорадо]]" (1849) * "[[Ѕвоната (поема)|Ѕвоната]]" (1849) * "[[Анабел Ли]]" (1849) | group2 = Кратки раскази | list2 = * "[[Меценгерштајн]]" (1832) * "[[Војводата од омлетот]]" (1832) * "[[Бон-Бон]]" (1832) * "[[Порака најдена во шише]]" (1833) * "[[Беренис]]" (1835) * "[[Морела]]" (1835) * "[[Неспоредливата авантура на еден Ханс Пфал]]" (1835) * "[[Лижеја]]" (1838) * "[[Неприлика]]" (1838) * "[[Ѓаволот во камбанаријата]]" (1839) * "[[Човекот што беше искористен]]" (1839) * "[[Пропаста на куќата Ашерови]]" (1839) * "[[Вилијам Вилсон (краток расказ)|Вилијам Вилсон]]" (1839) * "[[Разговорот на Еирос и Хармион]]" (1839) * "[[Бизнисменот (краток расказ)]]" (1840) * "[[Човекот од толпата]]" (1840) * "[[Убиствата во улицата Морг]]" (1841) * "[[Спуштање во Маелстрем]]" (1841) * "[[Никогаш не се обложувај со ѓаволот]" (1841) * "[[Елеонора (Краток расказ)|Елеонора]]" (1841) * "[[Овалниот портрет]]" (1842) * "[[Маската на црвената смрт]]" (1842) * "[[Мистеријата на Мари Роже]]" (1842) * "[[Бунарот и нишалото]]" (1842) * "[[Срцето што раскажува]]" (1843) * "[[Златната бубачка]]" (1843) * "[[Црниот мачор (краток расказ)|Црниот мачор]]" (1843) * "[[Спектаклите (краток расказ)|Спектаклите]]" (1844) * "[[Приказна за искинатите планини]]" (1844) * "[[Предвремениот закоп]]" (1844) * "[[Издолжената кутија]]" (1844) * "[[Ангелот на чудното]]" (1844) * "[[Ти си Човекот]]" (1844) * "[[Украденото писмо]]" (1844) * "[[Неколку збора со мумија]]" (1845) * "[[Илјада и втора приказна за Шехерезада]]" (1845) * "[[Палаштвото на изопачените]]" (1845) * "[[Системот на доктор Тар и професор Фетер]]" (1845) * "[[Фактите во случајот за М. Волдемор]]" (1845) * "[[Бочвата Амонтиљадо]]" (1846) * "[[Губење на здивот]]" (1846) * "[[Скок-жаба]]" (1849) | group3 = Есеи | list3 = * "[[Шахистот на Маелцел]]" (1836) * "[[Филозофијата на мебелот]]" (1840) * "[[Утро на Висахикон]]" (1844) * "[[Филозофијата на композицијата]]" (1846) * "[[Поетскиот принцип]]" (1846) * ''[[Еурека: Прозна поема]]'' (1848) | group4 = Новели | list4 = * ''[[Наративот на Артур Гордон Пим од Нантакет]]'' (1837) * ''[[Дневникот на Џулиус Родман]]'' (1840) | group5 = Збирки | list5 = * ''[[Тамерлан и други поеми]]'' (1827) * ''[[Приказни за гротески и арабески]]'' (1840) | group6 = Драма | list6 = * ''[[Политичар (драма)|Политичар]]'' (1835) | group7 = Друго | list7 = * ''[[Првата книга на конхологот]]'' (1839) * ''[[Измамата со балонот]]'' (1844) * ''[[Светилникот (По)|Светилникот]]'' (1849) | group8 = Поврзано | list8 = * [[Вирџинија Елајза Клем По]] (сопруга) * [[Музеј на Едгар Алан По (Ричмонд, Вирџинија)]] * [[Куќа и музеј на Едгар Алан По (Њујорк]] * [[Куќа и музеј на Едгар Алан По (Балтимор)]] * [[Награди на Едгар Алан По]] * [[Едгар Алан По во популарната култура]] * [[Таен поклоник на Едгар Алан По]] | group9 = Посвети | list9 = *''[[Едгар Алан По (филм)|Едгар Алан По]]'' (1909 филм) *''[[Гавранот (1915 филм)|Гавранот]]'' (1915 филм) *''[[Љубовите на Едгар Алан По]]'' (1942 филм) *''[[Човекот со наметка]]'' (1951 филм) *''[[Едгар Алан По: Еднаш на полноќ]]'' (2004 драма) *''[[Гавранот (2012 филм)|Гавранот]]'' (2012 филм) *''[[По се враќа во Бостон]]'' (2014 скулптура) *''[[Бледоплаво око]]'' (2022 филм) }}<noinclude> {{расклоп}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:По, Едгар Алан}} [[Категорија:Дела на Едгар Алан По|~]] [[Категорија:Прегледнички кутии за писатели]] [[Категорија:Предлошки за писатели]] </noinclude> na1oqwrd0853gbq38w548v0ptiyrd3x 5538311 5538308 2026-04-13T11:14:02Z Виолетова 1975 5538311 wikitext text/x-wiki {{navbox | name = Дела на Едгар Алан По | title = Дела на [[Едгар Алан По]] | state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |image = [[Податотека:Edgar Allan Poe, circa 1849, restored, squared off.jpg|100px]] | group1 = Поеми | list1 = * "[[Тамерлан (поема)|Тамерлан]]" (1827) * "[[Ал Арааф]]" (1829) * "[[Сонет на тишината]]" (1829) * "[[На Елена]]" (1831) * "[[Градот во морето]]" (1831) * "[[Проколната палата]]" (1839) * "[[Победникот црв]]" (1843) * "[[Ленор (поема)|Ленор]]" (1843) * "[[Јулејли]]" (1843) * "[[Гарванот (поема)|Гарванот]]" (1845) * "[[Јулалума]]" (1847) * "[[Сон во сонот]]" (1849) * "[[Елдорадо (поема)|Елдорадо]]" (1849) * "[[Ѕвоната (поема)|Ѕвоната]]" (1849) * "[[Анабел Ли]]" (1849) | group2 = Кратки раскази | list2 = * "[[Меценгерштајн]]" (1832) * "[[Војводата од омлетот]]" (1832) * "[[Бон-Бон]]" (1832) * "[[Порака најдена во шише]]" (1833) * "[[Беренис]]" (1835) * "[[Морела]]" (1835) * "[[Неспоредливата авантура на еден Ханс Пфал]]" (1835) * "[[Лижеја]]" (1838) * "[[Неприлика]]" (1838) * "[[Ѓаволот во камбанаријата]]" (1839) * "[[Човекот што беше искористен]]" (1839) * "[[Пропаста на куќата Ашерови]]" (1839) * "[[Вилијам Вилсон (краток расказ)|Вилијам Вилсон]]" (1839) * "[[Разговорот на Еирос и Хармион]]" (1839) * "[[Бизнисменот (краток расказ)]]" (1840) * "[[Човекот од толпата]]" (1840) * "[[Убиствата во улицата Морг]]" (1841) * "[[Спуштање во Маелстрем]]" (1841) * "[[Никогаш не се обложувај со ѓаволот]" (1841) * "[[Елеонора (Краток расказ)|Елеонора]]" (1841) * "[[Овалниот портрет]]" (1842) * "[[Маската на црвената смрт]]" (1842) * "[[Мистеријата на Мари Роже]]" (1842) * "[[Бунарот и нишалото]]" (1842) * "[[Срцето што раскажува]]" (1843) * "[[Златната бубачка]]" (1843) * "[[Црниот мачор (краток расказ)|Црниот мачор]]" (1843) * "[[Спектаклите (краток расказ)|Спектаклите]]" (1844) * "[[Приказна за искинатите планини]]" (1844) * "[[Предвремениот закоп]]" (1844) * "[[Издолжената кутија]]" (1844) * "[[Ангелот на чудното]]" (1844) * "[[Ти си Човекот]]" (1844) * "[[Украденото писмо]]" (1844) * "[[Неколку збора со мумија]]" (1845) * "[[Илјада и втора приказна за Шехерезада]]" (1845) * "[[Палаштвото на изопачените]]" (1845) * "[[Системот на доктор Тар и професор Фетер]]" (1845) * "[[Фактите во случајот за М. Волдемор]]" (1845) * "[[Бочвата Амонтиљадо]]" (1846) * "[[Губење на здивот]]" (1846) * "[[Скок-жаба]]" (1849) | group3 = Есеи | list3 = * "[[Шахистот на Маелцел]]" (1836) * "[[Филозофијата на мебелот]]" (1840) * "[[Утро на Висахикон]]" (1844) * "[[Филозофијата на композицијата]]" (1846) * "[[Поетскиот принцип]]" (1846) * ''[[Еурека: Прозна поема]]'' (1848) | group4 = Новели | list4 = * ''[[Наративот на Артур Гордон Пим од Нантакет]]'' (1837) * ''[[Дневникот на Џулиус Родман]]'' (1840) | group5 = Збирки | list5 = * ''[[Тамерлан и други поеми]]'' (1827) * ''[[Приказни за гротески и арабески]]'' (1840) | group6 = Драма | list6 = * ''[[Политичар (драма)|Политичар]]'' (1835) | group7 = Друго | list7 = * ''[[Првата книга на конхологот]]'' (1839) * ''[[Измамата со балонот]]'' (1844) * ''[[Светилникот (По)|Светилникот]]'' (1849) | group8 = Поврзано | list8 = * [[Вирџинија Елајза Клем По]] (сопруга) * [[Музеј на Едгар Алан По (Ричмонд, Вирџинија)]] * [[Куќа и музеј на Едгар Алан По (Њујорк]] * [[Куќа и музеј на Едгар Алан По (Балтимор)]] * [[Награди на Едгар Алан По]] * [[Едгар Алан По во популарната култура]] * [[Таен поклоник на Едгар Алан По]] | group9 = Посвети | list9 = *''[[Едгар Алан По (филм)|Едгар Алан По]]'' (1909 филм) *''[[Гавранот (1915 филм)|Гавранот]]'' (1915 филм) *''[[Љубовите на Едгар Алан По]]'' (1942 филм) *''[[Човекот со наметка]]'' (1951 филм) *''[[Едгар Алан По: Еднаш на полноќ]]'' (2004 драма) *''[[Гавранот (2012 филм)|Гавранот]]'' (2012 филм) *''[[По се враќа во Бостон]]'' (2014 скулптура) *''[[Бледоплаво око]]'' (2022 филм) }}<noinclude> {{расклоп}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:По, Едгар Алан}} [[Категорија:Дела на Едгар Алан По|~]] [[Категорија:Прегледнички кутии за писатели]] [[Категорија:Предлошки за писатели]] </noinclude> fag3x65paw5r1wnajz5aha1d6xmeuff 5538312 5538311 2026-04-13T11:16:17Z Виолетова 1975 5538312 wikitext text/x-wiki {{navbox | name = Дела на Едгар Алан По | title = Дела на [[Едгар Алан По]] | state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |image = [[Податотека:Edgar Allan Poe, circa 1849, restored, squared off.jpg|100px]] | group1 = Поеми | list1 = * "[[Тамерлан (поема)|Тамерлан]]" (1827) * "[[Ал Арааф]]" (1829) * "[[Сонет на тишината]]" (1829) * "[[На Елена]]" (1831) * "[[Градот во морето]]" (1831) * "[[Проколната палата]]" (1839) * "[[Победникот црв]]" (1843) * "[[Ленор (поема)|Ленор]]" (1843) * "[[Јулејли]]" (1843) * "[[Гарванот (поема)|Гарванот]]" (1845) * "[[Јулалума]]" (1847) * "[[Сон во сонот]]" (1849) * "[[Елдорадо (поема)|Елдорадо]]" (1849) * "[[Ѕвоната (поема)|Ѕвоната]]" (1849) * "[[Анабел Ли]]" (1849) | group2 = Кратки раскази | list2 = * "[[Меценгерштајн]]" (1832) * "[[Војводата од омлетот]]" (1832) * "[[Бон-Бон]]" (1832) * "[[Порака најдена во шише]]" (1833) * "[[Беренис]]" (1835) * "[[Морела]]" (1835) * "[[Неспоредливата авантура на еден Ханс Пфал]]" (1835) * "[[Лижеја]]" (1838) * "[[Неприлика]]" (1838) * "[[Ѓаволот во камбанаријата]]" (1839) * "[[Човекот што беше искористен]]" (1839) * "[[Пропаста на куќата Ашерови]]" (1839) * "[[Вилијам Вилсон (краток расказ)|Вилијам Вилсон]]" (1839) * "[[Разговорот на Еирос и Хармион]]" (1839) * "[[Бизнисменот (краток расказ)]]" (1840) * "[[Човекот од толпата]]" (1840) * "[[Убиствата во улицата Морг]]" (1841) * "[[Спуштање во Маелстрем]]" (1841) * "[[Никогаш не се обложувај со ѓаволот]" (1841) * "[[Елеонора (Краток расказ)|Елеонора]]" (1841) * "[[Овалниот портрет]]" (1842) * "[[Маската на црвената смрт]]" (1842) * "[[Мистеријата на Мари Роже]]" (1842) * "[[Бунарот и нишалото]]" (1842) * "[[Срцето што раскажува]]" (1843) * "[[Златната бубачка]]" (1843) * "[[Црниот мачор (краток расказ)|Црниот мачор]]" (1843) * "[[Спектаклите (краток расказ)|Спектаклите]]" (1844) * "[[Приказна за искинатите планини]]" (1844) * "[[Предвремениот закоп]]" (1844) * "[[Издолжената кутија]]" (1844) * "[[Ангелот на чудното]]" (1844) * "[[Ти си Човекот]]" (1844) * "[[Украденото писмо]]" (1844) * "[[Неколку збора со мумија]]" (1845) * "[[Илјада и втора приказна за Шехерезада]]" (1845) * "[[Палаштвото на изопачените]]" (1845) * "[[Системот на доктор Тар и професор Фетер]]" (1845) * "[[Фактите во случајот за М. Волдемор]]" (1845) * "[[Бочвата Амонтиљадо]]" (1846) * "[[Губење на здивот]]" (1846) * "[[Скок-жаба]]" (1849) | group3 = Есеи | list3 = * "[[Шахистот на Маелцел]]" (1836) * "[[Филозофијата на мебелот]]" (1840) * "[[Утро на Висахикон]]" (1844) * "[[Филозофијата на композицијата]]" (1846) * "[[Поетскиот принцип]]" (1846) * ''[[Еурека: Прозна поема]]'' (1848) | group4 = Новели | list4 = * ''[[Наративот на Артур Гордон Пим од Нантакет]]'' (1837) * ''[[Дневникот на Џулиус Родман]]'' (1840) | group5 = Збирки | list5 = * ''[[Тамерлан и други поеми]]'' (1827) * ''[[Приказни за гротески и арабески]]'' (1840) | group6 = Драма | list6 = * ''[[Политичар (драма)|Политичар]]'' (1835) | group7 = Друго | list7 = * ''[[Првата книга на конхологот]]'' (1839) * ''[[Измамата со балонот]]'' (1844) * ''[[Светилникот (По)|Светилникот]]'' (1849) | group8 = Поврзано | list8 = * [[Вирџинија Елајза Клем По]] (сопруга) * [[Музеј на Едгар Алан По (Ричмонд, Вирџинија)]] * [[Куќа и музеј на Едгар Алан По (Њујорк]] * [[Куќа и музеј на Едгар Алан По (Балтимор)]] * [[Награди на Едгар Алан По]] * [[Едгар Алан По во популарната култура]] * [[Таен поклоник на Едгар Алан По]] | group9 = Посвети | list9 = *''[[Едгар Алан По (филм)|Едгар Алан По]]'' (1909 филм) *''[[Гавранот (1915 филм)|Гавранот]]'' (1915 филм) *''[[Љубовите на Едгар Алан По]]'' (1942 филм) *''[[Човекот со наметка]]'' (1951 филм) *''[[Едгар Алан По: Еднаш на полноќ]]'' (2004 драма) *''[[Гавранот (2012 филм)|Гавранот]]'' (2012 филм) *''[[По се враќа во Бостон]]'' (2014 скулптура) *''[[Бледоплаво око]]'' (2022 филм) }}<noinclude> {{расклоп}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:По, Едгар Алан}} [[Категорија:Дела на Едгар Алан По|~]] [[Категорија:Прегледнички кутии за писатели]] [[Категорија:Предлошки за писатели]] </noinclude> kt9zcbdr6y5r2xofxjzt67xudbjc16o 5538316 5538312 2026-04-13T11:33:10Z Виолетова 1975 5538316 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Дела на Едгар Алан По | title = Дела на [[Едгар Алан По]] | state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |image = [[Податотека:Edgar Allan Poe, circa 1849, restored, squared off.jpg|75px]] | group1 = Поеми | list1 = ''[[Тамерлан (поема)|Тамерлан]] (1827) {{·}} [[Ал Арааф]] (1829) {{·}} [[Сонет на тишината]] (1829) {{·}} [[На Елена]] (1831) {{·}} [[Градот во морето]] (1831) {{·}} [[Проколната палата]] (1839) {{·}} [[Победникот црв]] (1843) {{·}} [[Ленор (поема)|Ленор]] (1843) {{·}} [[Јулејли]] (1843) {{·}} [[Гарванот (поема)|Гарванот]] (1845) {{·}} [[Јулалума]] (1847) {{·}} [[Сон во сонот]] (1849) {{·}} [[Елдорадо (поема)|Елдорадо]] (1849) {{·}} [[Ѕвоната (поема)|Ѕвоната]] (1849) {{·}} [[Анабел Ли]] (1849)'' | group2 = Кратки раскази | list2 = ''[[Меценгерштајн]] (1832) {{·}} [[Војводата од омлетот]] (1832) {{·}} [[Бон-Бон]] (1832) {{·}} [[Порака најдена во шише]] (1833) {{·}}[[Беренис]] (1835) {{·}} [[Морела]] (1835) {{·}} [[Неспоредливата авантура на еден Ханс Пфал]] (1835) {{·}} [[Лижеја]] (1838) {{·}} [[Неприлика]] (1838) {{·}} [[Ѓаволот во камбанаријата]] (1839) {{·}} [[Човекот што беше искористен]] (1839) {{·}} [[Пропаста на куќата Ашерови]] (1839) {{·}} [[Вилијам Вилсон (краток расказ)|Вилијам Вилсон]] (1839) {{·}} [[Разговорот на Еирос и Хармион]] (1839) {{·}} [[Бизнисменот (краток расказ)]] (1840) {{·}} [[Човекот од толпата]] (1840) {{·}} [[Убиствата во улицата Морг]] (1841) {{·}} [[Спуштање во Маелстрем]] (1841) {{·}} [[Никогаш не се обложувај со ѓаволот] (1841) {{·}} [[Елеонора (Краток расказ)|Елеонора]] (1841) {{·}} [[Овалниот портрет]] (1842) {{·}} [[Маската на црвената смрт]] (1842) {{·}} [[Мистеријата на Мари Роже]] (1842) {{·}} [[Бунарот и нишалото]] (1842) {{·}} [[Срцето што раскажува]] (1843) {{·}} [[Златната бубачка]] (1843) {{·}} [[Црниот мачор (краток расказ)|Црниот мачор]] (1843) {{·}} [[Спектаклите (краток расказ)|Спектаклите]] (1844) {{·}} [[Приказна за искинатите планини]] (1844) {{·}} [[Предвремениот закоп]] (1844) {{·}} [[Издолжената кутија]] (1844) {{·}} [[Ангелот на чудното]] (1844) {{·}} [[Ти си Човекот]] (1844) {{·}} [[Украденото писмо]] (1844) {{·}} [[Неколку збора со мумија]] (1845) {{·}} [[Илјада и втора приказна за Шехерезада]] (1845) {{·}} [[Палаштвото на изопачените]] (1845) {{·}} [[Системот на доктор Тар и професор Фетер]] (1845) {{·}} [[Фактите во случајот за М. Волдемор]] (1845) {{·}} [[Бочвата Амонтиљадо]] (1846) {{·}} [[Губење на здивот]] (1846) {{·}} [[Скок-жаба]] (1849)'' | group3 = Есеи | list3 = ''[[Шахистот на Маелцел]] (1836) {{·}} [[Филозофијата на мебелот]] (1840) {{·}} [[Утро на Висахикон]] (1844) {{·}} [[Филозофијата на композицијата]] (1846) {{·}} [[Поетскиот принцип]] (1846) {{·}} [[Еурека: Прозна поема]] (1848)'' | group4 = Новели | list4 =''[[Наративот на Артур Гордон Пим од Нантакет]] (1837) {{·}} [[Дневникот на Џулиус Родман]] (1840)'' | group5 = Збирки | list5 = ''[[Тамерлан и други поеми]] (1827) {{·}} [[Приказни за гротески и арабески]] (1840)'' | group6 = Драма | list6 = ''[[Политичар (драма)|Политичар]] (1835)'' | group7 = Друго | list7 = ''[[Првата книга на конхологот]] (1839) {{·}} [[Измамата со балонот]] (1844) {{·}} [[Светилникот (По)|Светилникот]] (1849)'' | group8 = Поврзано | list8 = [[Вирџинија Елајза Клем По]] (сопруга) {{·}} [[Музеј на Едгар Алан По (Ричмонд, Вирџинија)]] {{·}} [[Куќа и музеј на Едгар Алан По (Њујорк]] {{·}} [[Куќа и музеј на Едгар Алан По (Балтимор)]] {{·}} [[Награди на Едгар Алан По]] {{·}} [[Едгар Алан По во популарната култура]] {{·}} [[Таен поклоник на Едгар Алан По]] | group9 = Посвети | list9 = ''[[Едгар Алан По (филм)|Едгар Алан По]] (1909 филм) {{·}} [[Гавранот (1915 филм)|Гавранот]] (1915 филм) {{·}} [[Љубовите на Едгар Алан По]] (1942 филм) {{·}} [[Човекот со наметка]] (1951 филм) {{·}} [[Едгар Алан По: Еднаш на полноќ]] (2004 драма) {{·}} [[Гавранот (2012 филм)|Гавранот]] (2012 филм) {{·}} [[По се враќа во Бостон]]''2014 скулптура) {{·}} [[Бледоплаво око]] (2022 филм)'' }}<noinclude> {{расклоп}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:По, Едгар Алан}} [[Категорија:Дела на Едгар Алан По|~]] [[Категорија:Прегледнички кутии за писатели]] [[Категорија:Предлошки за писатели]] </noinclude> j6tq68ag6j0wdu087c3cn6yv5djaoie 0 1391345 5538317 2026-04-13T11:47:07Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: [[Податотека:Heya practise.jpg|350px|thumb|Сумо-борачи на тренинг во хеја]] '''Хеја''' (јап. {{langx|ja|部屋}}, букв. „соба“, се користи како наставка „-беја“ поради [[Рендаку|озвучување]]) — основната организациска единица во професионалното [[сумо]]. Тоа е организација во... 5538317 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Heya practise.jpg|350px|thumb|Сумо-борачи на тренинг во хеја]] '''Хеја''' (јап. {{langx|ja|部屋}}, букв. „соба“, се користи како наставка „-беја“ поради [[Рендаку|озвучување]]) — основната организациска единица во професионалното [[сумо]]. Тоа е организација во која членуваат спортистите (''рикиши''), нивните ментори (''ојаката''), менаџерите (''севанин'' и ''вакамоногашира''), фризерите (''токојама''), најавувачите (''јобидаши''), како и судиите (''[[гјоџи]]''). ''Хеја'' е организација од „интернатен“ тип, каде што поголемиот број борачи постојано престојуваат, тренираат и живеат. Начинот на живот во ''хеја'' се опишува како „квази-[[Монаштво|монашки]] и [[Стратократија|стратократски]]“<ref name="Ганнинг">[https://www.japantimes.co.jp/sports/2018/09/18/sumo/sumo-101-heya-stables Sumo 101: Heya (Stables).]</ref>. Во македонскиот јазик, најчест синоним за зборот ''хеја'' е '''школа'''. Во англискиот јазик се користи терминот „stable“ — „коњушница“ (по аналогија со тимовите во [[Формула 1]]), а понекогаш како синоними се среќаваат и термините „[[казарна]]“<ref>{{cite encyclopedia |title=Sumo stable |year=1990 |edition=4th |encyclopedia= Kenkyusha's New Japanese-English Dictionary |publisher=Kenkyusha Limited |isbn=4-7674-2015-6}}</ref> и „братство“<ref name="Бэкингем">{{cite book |last= Бэкингем |first= Доротея Н. |title= The essential guide to sumo|publisher= Honolulu, Hawaii: Bess Press |year= 1994 |isbn= 1-880188-82-1 |url-access= registration |url= https://archive.org/details/essentialguideto00doro/mode}}</ref>. == Историја == Системот ''хеја'' настанал во епохата генроку и го достигнал својот процут во [[Едо (период)|периодот едо]]. На појавата на хеја ѝ претходеле здруженија на борачи на „улично“ (неофицијално) сумо (јап. 辻相撲, букв. „борба на аголот од улицата“), каде што некои борачи почнале да се обединуваат во групи за посета на светилишта и организирање добротворни двобои. Во 1648 г., уличното сумо било забрането, по што борачите останале без средства за живот. Започнала нивната борба за сопствените права и почнале да се појавуваат официјални здруженија што барале од владата на шогунот укинување на ограничувањата и плаќање за учество во борбите. Во 1684 г., [[Ронин|ронинот]] по име Иказучи Гондају (јап. 雷 権太夫) добил право да организира сопствен сумо-турнир и предложил нови правила за организација на вакви настани.<ref name="Кайлер">[https://archive.org/details/sumofromritetosp0000cuyl/mode/2up Cuyler P.L. Sumo: from rite to sport. New York: Weatherhill, 1979.]</ref> По ова, организацијата на сумо-турнирите почнала во поголема мера да зависи од боречките здруженија, со кои регионалните владетели морале да се соочуваат. Со текот на времето, водечката улога во овие асоцијации ја презеле пензионираните сумо-борачи — тие биле наречени ''тошијори'' („старешини“)<ref name="Холл">[https://archive.org/details/bigbookofsumohis00hall Hall M. The big book of sumo. Berkeley, Calif, 1997.]</ref>. Борачите што членувале во асоцијациите почнале да добиваат парични награди за учество на турнирите. Сумо-асоцијации се појавиле во многу големи градови во [[Јапонија]]. Токму тогаш се појавиле и првите хеја (部屋, букв. „соби“) — здруженија (екипи, „братства“) на сумоисти. Главните тренери на ''хеја'' (кои почнаа да се нарекуваат ''ојаката'') им даваа на своите борачи покрив над главата, ги тренираа и ги организираа нивните борби<ref name="Нагаяма">[https://www.nippon.com/ja/in-depth/d00974/ 揺らぐ「相撲部屋」制度―入門者減が招く大相撲の危機とは]</ref><ref name="Икэда">[https://kotobank.jp/word/相撲部屋-85075 相撲部屋]</ref>. Зборот ''хеја'' се однесувал на собите во кои заседавале старешините на сумото, дискутирајќи за организацијата на турнирите. Во периодот генроку, поимот ''хеја'' означувал како школа за сумо, така и место за живеење на самиот старешина.<ref name="Икэда" /> Системот на поделба на сумоистите на хеја бил прифатен од Сумо-асоцијацијата на градот Едо (јап. 江戸相撲会所, букв. „Клуб за сумо во Едо“), основана во 1757 г., а потоа и од [[Осака|Осакската]] асоцијација<ref name="Какума">[https://archive.org/details/sumowatching0000kaku/mode/2up Kakuma T. Sumo Watching. Tokyo: Yohan Publications, 1993.]</ref>. Во епохата хореки, во рамките на хеја се развил систем на наследство — новите ''ојаката'' ги земале имињата на своите претходници (на тој начин, хејата почнале да се нарекуваат по имињата на основачите). Поголемиот дел од хејата биле основани од поранешни борачи, но познати се и случаи каде овие организации биле основани од судии (''[[гјоџи]]'').<ref name="Кайлер" /> Во периодот едо, сите борачи биле приклучени кон некоја хеја. Исклучок постоел само за борачите што биле под непосредно покровителство на месните господари — [[даимјо]].<ref name="Шиллинг">{{cite book |last= Шиллинг |first= Марк |title= Sumo: a fan's guide|publisher= Tokyo: Japan Times |year= 1994 |isbn= 4-7890-0725-1 |url-access= registration |url= https://archive.org/details/sumofansguide0000schi/mode/2up}}</ref> Таквите борачи не се сметале за приклучени кон хејата, туку како да се земени „под наем“.<ref name="Кайлер" /> [[Податотека:Utagawa Kuniteru II - Flourishing Activity at the Practice Ground of Hidenoyama's Stable.jpg|300px|десно|thumb|Тренинг во хејата Хиденојама околу 1860 г.]] По реставрацијата меиџи, постоењето на хеја, како и на [[Сумо|сумото]] воопшто, било под закана. Сумото се сметало за варварска, застарена активност, а хејата ја изгубила поддршката од феудалците.<ref name="Кайлер" /> Некои хеја, за да го зачуваат својот официјален статус, се реорганизираа во пожарникарски единици.<ref name="Какума" /> Меѓутоа, со текот на времето, царската власт го променила односот кон сумото, почнувајќи да го гледа како важна национална традиција. Организацијата на турнирите постепено се концентрирала во рацете на државата. Околу 1862 г. настанала најстарата од сегашните постоечки (кои постојат непрекинато од основањето) хеја — [[Деваноуми]]. Од [[1884]] г., самиот [[Муцухито|цар Меиџи]] почнал да дава поддршка на сумото, што му дало на овој спорт општонационален карактер. Во 1925 г. била основана единствената Јапонска сумо-асоцијација. Во текот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] (поточно — војната на Тихиот Океан), зградите на многу хеја биле уништени, поради што биле принудени да се преселат во предградијата на [[Токио]]. Многу борачи биле мобилизирани за служба во војската или морнарицата, или биле организирани во „работни одреди“.<ref name="Кайлер" /> Во 1970-тите години било покренато прашањето за можноста странци (кои не се јапонски државјани) да имаат статус ''тошијори'' (старешини на Јапонската сумо-асоцијација) и соодветно на тоа да раководат со хеја. Првично, Јапонската сумо-асоцијација остро се спротивставила на ова, нарекувајќи го сумото национален јапонски спорт. Поради цврстиот став на асоцијацијата, до раководството на хеја не биле допуштани дури ни странски борачи што примиле јапонско државјанство. По скандал во медиумите во 1986 г., Асоцијацијата му дала право на поранешниот ''секиваке'' [[Такамијама Даигоро|Такамијама]], кој претходно примил јапонско државјанство и добил лиценца Азумазеки, да отвори сопствена хеја. Така, тој станал првиот ојаката од странско потекло. Во 2013 г., поранешниот [[јокозуна]] [[Мусашимару Којо|Мусашимару]] добил право да ја отвори претходно затворената школа Мусашигава. Подоцна, отворањето на нови или раководењето со постоечки хеја од страна на странци престанало да биде ретка појава — поранешниот јокозуна [[Какурју Рикизабуро|Какурју]] (Монголец) станал шеф на хеја Отовајама, поранешниот маегашира [[Сококурај Еикичи]] (Кинез со монголско потекло) — на хејата Арашио, поранешниот [[озеки]] [[Котошу Кацунори|Котошу]] (Бугарин) — на хејата Наруто итн. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commons category|Sumo stables}} * [https://www.sumo.or.jp/EnSumoDataSumoBeya/wrap/ List of active stables] [[Категорија:Сумо]] [[Категорија:Јапонски поими]] 9x6w2pxx4qneultcl4ymkaiwuntlevs 5538321 5538317 2026-04-13T11:49:56Z Andrew012p 85224 5538321 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Heya practise.jpg|350px|thumb|Сумо-борачи на тренинг во хеја]] '''Хеја''' ({{langx|ja|部屋}}, букв. „соба“, се користи како наставка „-беја“ поради [[Рендаку|озвучување]]) — основната организациска единица во професионалното [[сумо]]. Тоа е организација во која членуваат спортистите (''рикиши''), нивните ментори (''ојаката''), менаџерите (''севанин'' и ''вакамоногашира''), фризерите (''токојама''), најавувачите (''јобидаши''), како и судиите (''[[гјоџи]]''). Хејата е организација од „интернатен“ тип, каде што поголемиот број борачи постојано престојуваат, тренираат и живеат. Начинот на живот во хејата се опишува како „квази-монашки и стратократски“.<ref name="Ганнинг">[https://www.japantimes.co.jp/sports/2018/09/18/sumo/sumo-101-heya-stables Sumo 101: Heya (Stables).]</ref> Во македонскиот јазик, најчест синоним за зборот ''хеја'' е '''школа'''. Во англискиот јазик се користи поимот „stable“ — „коњушница“ (по аналогија со екипите во [[Формула 1]]), а понекогаш како синоними се среќаваат и поимите „[[касарна]]“<ref>{{cite encyclopedia |title=Sumo stable |year=1990 |edition=4th |encyclopedia= Kenkyusha's New Japanese-English Dictionary |publisher=Kenkyusha Limited |isbn=4-7674-2015-6}}</ref> и „братство“.<ref name="Бэкингем">{{cite book |last= Бэкингем |first= Доротея Н. |title= The essential guide to sumo|publisher= Honolulu, Hawaii: Bess Press |year= 1994 |isbn= 1-880188-82-1 |url-access= registration |url= https://archive.org/details/essentialguideto00doro/mode}}</ref> == Историја == Системот ''хеја'' настанал во епохата генроку и го достигнал својот процут во [[Едо (период)|периодот едо]]. На појавата на хеја ѝ претходеле здруженија на борачи на „улично“ (неофицијално) сумо (јап. 辻相撲, букв. „борба на аголот од улицата“), каде што некои борачи почнале да се обединуваат во групи за посета на светилишта и организирање добротворни двобои. Во 1648 г., уличното сумо било забрането, по што борачите останале без средства за живот. Започнала нивната борба за сопствените права и почнале да се појавуваат официјални здруженија што барале од владата на шогунот укинување на ограничувањата и плаќање за учество во борбите. Во 1684 г., [[Ронин|ронинот]] по име Иказучи Гондају (јап. 雷 権太夫) добил право да организира сопствен сумо-турнир и предложил нови правила за организација на вакви настани.<ref name="Кайлер">[https://archive.org/details/sumofromritetosp0000cuyl/mode/2up Cuyler P.L. Sumo: from rite to sport. New York: Weatherhill, 1979.]</ref> По ова, организацијата на сумо-турнирите почнала во поголема мера да зависи од боречките здруженија, со кои регионалните владетели морале да се соочуваат. Со текот на времето, водечката улога во овие асоцијации ја презеле пензионираните сумо-борачи — тие биле наречени ''тошијори'' („старешини“)<ref name="Холл">[https://archive.org/details/bigbookofsumohis00hall Hall M. The big book of sumo. Berkeley, Calif, 1997.]</ref>. Борачите што членувале во асоцијациите почнале да добиваат парични награди за учество на турнирите. Сумо-асоцијации се појавиле во многу големи градови во [[Јапонија]]. Токму тогаш се појавиле и првите хеја (部屋, букв. „соби“) — здруженија (екипи, „братства“) на сумоисти. Главните тренери на ''хеја'' (кои почнаа да се нарекуваат ''ојаката'') им даваа на своите борачи покрив над главата, ги тренираа и ги организираа нивните борби<ref name="Нагаяма">[https://www.nippon.com/ja/in-depth/d00974/ 揺らぐ「相撲部屋」制度―入門者減が招く大相撲の危機とは]</ref><ref name="Икэда">[https://kotobank.jp/word/相撲部屋-85075 相撲部屋]</ref>. Зборот ''хеја'' се однесувал на собите во кои заседавале старешините на сумото, дискутирајќи за организацијата на турнирите. Во периодот генроку, поимот ''хеја'' означувал како школа за сумо, така и место за живеење на самиот старешина.<ref name="Икэда" /> Системот на поделба на сумоистите на хеја бил прифатен од Сумо-асоцијацијата на градот Едо (јап. 江戸相撲会所, букв. „Клуб за сумо во Едо“), основана во 1757 г., а потоа и од [[Осака|Осакската]] асоцијација<ref name="Какума">[https://archive.org/details/sumowatching0000kaku/mode/2up Kakuma T. Sumo Watching. Tokyo: Yohan Publications, 1993.]</ref>. Во епохата хореки, во рамките на хеја се развил систем на наследство — новите ''ојаката'' ги земале имињата на своите претходници (на тој начин, хејата почнале да се нарекуваат по имињата на основачите). Поголемиот дел од хејата биле основани од поранешни борачи, но познати се и случаи каде овие организации биле основани од судии (''[[гјоџи]]'').<ref name="Кайлер" /> Во периодот едо, сите борачи биле приклучени кон некоја хеја. Исклучок постоел само за борачите што биле под непосредно покровителство на месните господари — [[даимјо]].<ref name="Шиллинг">{{cite book |last= Шиллинг |first= Марк |title= Sumo: a fan's guide|publisher= Tokyo: Japan Times |year= 1994 |isbn= 4-7890-0725-1 |url-access= registration |url= https://archive.org/details/sumofansguide0000schi/mode/2up}}</ref> Таквите борачи не се сметале за приклучени кон хејата, туку како да се земени „под наем“.<ref name="Кайлер" /> [[Податотека:Utagawa Kuniteru II - Flourishing Activity at the Practice Ground of Hidenoyama's Stable.jpg|300px|десно|thumb|Тренинг во хејата Хиденојама околу 1860 г.]] По реставрацијата меиџи, постоењето на хеја, како и на [[Сумо|сумото]] воопшто, било под закана. Сумото се сметало за варварска, застарена активност, а хејата ја изгубила поддршката од феудалците.<ref name="Кайлер" /> Некои хеја, за да го зачуваат својот официјален статус, се реорганизираа во пожарникарски единици.<ref name="Какума" /> Меѓутоа, со текот на времето, царската власт го променила односот кон сумото, почнувајќи да го гледа како важна национална традиција. Организацијата на турнирите постепено се концентрирала во рацете на државата. Околу 1862 г. настанала најстарата од сегашните постоечки (кои постојат непрекинато од основањето) хеја — [[Деваноуми]]. Од [[1884]] г., самиот [[Муцухито|цар Меиџи]] почнал да дава поддршка на сумото, што му дало на овој спорт општонационален карактер. Во 1925 г. била основана единствената Јапонска сумо-асоцијација. Во текот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] (поточно — војната на Тихиот Океан), зградите на многу хеја биле уништени, поради што биле принудени да се преселат во предградијата на [[Токио]]. Многу борачи биле мобилизирани за служба во војската или морнарицата, или биле организирани во „работни одреди“.<ref name="Кайлер" /> Во 1970-тите години било покренато прашањето за можноста странци (кои не се јапонски државјани) да имаат статус ''тошијори'' (старешини на Јапонската сумо-асоцијација) и соодветно на тоа да раководат со хеја. Првично, Јапонската сумо-асоцијација остро се спротивставила на ова, нарекувајќи го сумото национален јапонски спорт. Поради цврстиот став на асоцијацијата, до раководството на хеја не биле допуштани дури ни странски борачи што примиле јапонско државјанство. По скандал во медиумите во 1986 г., Асоцијацијата му дала право на поранешниот ''секиваке'' [[Такамијама Даигоро|Такамијама]], кој претходно примил јапонско државјанство и добил лиценца Азумазеки, да отвори сопствена хеја. Така, тој станал првиот ојаката од странско потекло. Во 2013 г., поранешниот [[јокозуна]] [[Мусашимару Којо|Мусашимару]] добил право да ја отвори претходно затворената школа Мусашигава. Подоцна, отворањето на нови или раководењето со постоечки хеја од страна на странци престанало да биде ретка појава — поранешниот јокозуна [[Какурју Рикизабуро|Какурју]] (Монголец) станал шеф на хеја Отовајама, поранешниот маегашира [[Сококурај Еикичи]] (Кинез со монголско потекло) — на хејата Арашио, поранешниот [[озеки]] [[Котошу Кацунори|Котошу]] (Бугарин) — на хејата Наруто итн. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commons category|Sumo stables}} * [https://www.sumo.or.jp/EnSumoDataSumoBeya/wrap/ List of active stables] [[Категорија:Сумо]] [[Категорија:Јапонски поими]] 3r2d0vf7lhv2b0e17avreylob72wqoj 5538323 5538321 2026-04-13T11:51:13Z Andrew012p 85224 /* Историја */ 5538323 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Heya practise.jpg|350px|thumb|Сумо-борачи на тренинг во хеја]] '''Хеја''' ({{langx|ja|部屋}}, букв. „соба“, се користи како наставка „-беја“ поради [[Рендаку|озвучување]]) — основната организациска единица во професионалното [[сумо]]. Тоа е организација во која членуваат спортистите (''рикиши''), нивните ментори (''ојаката''), менаџерите (''севанин'' и ''вакамоногашира''), фризерите (''токојама''), најавувачите (''јобидаши''), како и судиите (''[[гјоџи]]''). Хејата е организација од „интернатен“ тип, каде што поголемиот број борачи постојано престојуваат, тренираат и живеат. Начинот на живот во хејата се опишува како „квази-монашки и стратократски“.<ref name="Ганнинг">[https://www.japantimes.co.jp/sports/2018/09/18/sumo/sumo-101-heya-stables Sumo 101: Heya (Stables).]</ref> Во македонскиот јазик, најчест синоним за зборот ''хеја'' е '''школа'''. Во англискиот јазик се користи поимот „stable“ — „коњушница“ (по аналогија со екипите во [[Формула 1]]), а понекогаш како синоними се среќаваат и поимите „[[касарна]]“<ref>{{cite encyclopedia |title=Sumo stable |year=1990 |edition=4th |encyclopedia= Kenkyusha's New Japanese-English Dictionary |publisher=Kenkyusha Limited |isbn=4-7674-2015-6}}</ref> и „братство“.<ref name="Бэкингем">{{cite book |last= Бэкингем |first= Доротея Н. |title= The essential guide to sumo|publisher= Honolulu, Hawaii: Bess Press |year= 1994 |isbn= 1-880188-82-1 |url-access= registration |url= https://archive.org/details/essentialguideto00doro/mode}}</ref> == Историја == Системот ''хеја'' настанал во епохата [[генроку]] и го достигнал својот процут во [[Едо (период)|периодот едо]]. На појавата на хеја ѝ претходеле здруженија на борачи на „улично“ (неофицијално) сумо (јап. 辻相撲, букв. „борба на аголот од улицата“), каде што некои борачи почнале да се обединуваат во групи за посета на светилишта и организирање добротворни двобои. Во 1648 г., уличното сумо било забрането, по што борачите останале без средства за живот. Започнала нивната борба за сопствените права и почнале да се појавуваат официјални здруженија што барале од владата на шогунот укинување на ограничувањата и плаќање за учество во борбите. Во 1684 г., [[Ронин|ронинот]] по име Иказучи Гондају (јап. 雷 権太夫) добил право да организира сопствен сумо-турнир и предложил нови правила за организација на вакви настани.<ref name="Кайлер">[https://archive.org/details/sumofromritetosp0000cuyl/mode/2up Cuyler P.L. Sumo: from rite to sport. New York: Weatherhill, 1979.]</ref> По ова, организацијата на сумо-турнирите почнала во поголема мера да зависи од боречките здруженија, со кои регионалните владетели морале да се соочуваат. Со текот на времето, водечката улога во овие асоцијации ја презеле пензионираните сумо-борачи — тие биле наречени ''тошијори'' („старешини“)<ref name="Холл">[https://archive.org/details/bigbookofsumohis00hall Hall M. The big book of sumo. Berkeley, Calif, 1997.]</ref>. Борачите што членувале во асоцијациите почнале да добиваат парични награди за учество на турнирите. Сумо-асоцијации се појавиле во многу големи градови во [[Јапонија]]. Токму тогаш се појавиле и првите хеја (部屋, букв. „соби“) — здруженија (екипи, „братства“) на сумоисти. Главните тренери на ''хеја'' (кои почнаа да се нарекуваат ''ојаката'') им даваа на своите борачи покрив над главата, ги тренираа и ги организираа нивните борби<ref name="Нагаяма">[https://www.nippon.com/ja/in-depth/d00974/ 揺らぐ「相撲部屋」制度―入門者減が招く大相撲の危機とは]</ref><ref name="Икэда">[https://kotobank.jp/word/相撲部屋-85075 相撲部屋]</ref>. Зборот ''хеја'' се однесувал на собите во кои заседавале старешините на сумото, дискутирајќи за организацијата на турнирите. Во периодот генроку, поимот ''хеја'' означувал како школа за сумо, така и место за живеење на самиот старешина.<ref name="Икэда" /> Системот на поделба на сумоистите на хеја бил прифатен од Сумо-асоцијацијата на градот Едо (јап. 江戸相撲会所, букв. „Клуб за сумо во Едо“), основана во 1757 г., а потоа и од [[Осака|Осакската]] асоцијација<ref name="Какума">[https://archive.org/details/sumowatching0000kaku/mode/2up Kakuma T. Sumo Watching. Tokyo: Yohan Publications, 1993.]</ref>. Во епохата хореки, во рамките на хеја се развил систем на наследство — новите ''ојаката'' ги земале имињата на своите претходници (на тој начин, хејата почнале да се нарекуваат по имињата на основачите). Поголемиот дел од хејата биле основани од поранешни борачи, но познати се и случаи каде овие организации биле основани од судии (''[[гјоџи]]'').<ref name="Кайлер" /> Во периодот едо, сите борачи биле приклучени кон некоја хеја. Исклучок постоел само за борачите што биле под непосредно покровителство на месните господари — [[даимјо]].<ref name="Шиллинг">{{cite book |last= Шиллинг |first= Марк |title= Sumo: a fan's guide|publisher= Tokyo: Japan Times |year= 1994 |isbn= 4-7890-0725-1 |url-access= registration |url= https://archive.org/details/sumofansguide0000schi/mode/2up}}</ref> Таквите борачи не се сметале за приклучени кон хејата, туку како да се земени „под наем“.<ref name="Кайлер" /> [[Податотека:Utagawa Kuniteru II - Flourishing Activity at the Practice Ground of Hidenoyama's Stable.jpg|300px|десно|thumb|Тренинг во хејата Хиденојама околу 1860 г.]] По реставрацијата меиџи, постоењето на хеја, како и на [[Сумо|сумото]] воопшто, било под закана. Сумото се сметало за варварска, застарена активност, а хејата ја изгубила поддршката од феудалците.<ref name="Кайлер" /> Некои хеја, за да го зачуваат својот официјален статус, се реорганизираа во пожарникарски единици.<ref name="Какума" /> Меѓутоа, со текот на времето, царската власт го променила односот кон сумото, почнувајќи да го гледа како важна национална традиција. Организацијата на турнирите постепено се концентрирала во рацете на државата. Околу 1862 г. настанала најстарата од сегашните постоечки (кои постојат непрекинато од основањето) хеја — [[Деваноуми]]. Од [[1884]] г., самиот [[Муцухито|цар Меиџи]] почнал да дава поддршка на сумото, што му дало на овој спорт општонационален карактер. Во 1925 г. била основана единствената Јапонска сумо-асоцијација. Во текот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] (поточно — војната на Тихиот Океан), зградите на многу хеја биле уништени, поради што биле принудени да се преселат во предградијата на [[Токио]]. Многу борачи биле мобилизирани за служба во војската или морнарицата, или биле организирани во „работни одреди“.<ref name="Кайлер" /> Во 1970-тите години било покренато прашањето за можноста странци (кои не се јапонски државјани) да имаат статус ''тошијори'' (старешини на Јапонската сумо-асоцијација) и соодветно на тоа да раководат со хеја. Првично, Јапонската сумо-асоцијација остро се спротивставила на ова, нарекувајќи го сумото национален јапонски спорт. Поради цврстиот став на асоцијацијата, до раководството на хеја не биле допуштани дури ни странски борачи што примиле јапонско државјанство. По скандал во медиумите во 1986 г., Асоцијацијата му дала право на поранешниот ''секиваке'' [[Такамијама Даигоро|Такамијама]], кој претходно примил јапонско државјанство и добил лиценца Азумазеки, да отвори сопствена хеја. Така, тој станал првиот ојаката од странско потекло. Во 2013 г., поранешниот [[јокозуна]] [[Мусашимару Којо|Мусашимару]] добил право да ја отвори претходно затворената школа Мусашигава. Подоцна, отворањето на нови или раководењето со постоечки хеја од страна на странци престанало да биде ретка појава — поранешниот јокозуна [[Какурју Рикизабуро|Какурју]] (Монголец) станал шеф на хеја Отовајама, поранешниот маегашира [[Сококурај Еикичи]] (Кинез со монголско потекло) — на хејата Арашио, поранешниот [[озеки]] [[Котошу Кацунори|Котошу]] (Бугарин) — на хејата Наруто итн. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commons category|Sumo stables}} * [https://www.sumo.or.jp/EnSumoDataSumoBeya/wrap/ List of active stables] [[Категорија:Сумо]] [[Категорија:Јапонски поими]] qamjkohyhe959ntmeal79gtv37luxkc 5538325 5538323 2026-04-13T11:55:40Z Andrew012p 85224 5538325 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Heya practise.jpg|350px|thumb|Сумо-борачи на тренинг во хеја]] '''Хеја''' ({{langx|ja|部屋}}, букв. „соба“, се користи како наставка „-беја“ поради [[Рендаку|озвучување]]) — основната организациска единица во професионалното [[сумо]]. Тоа е организација во која членуваат спортистите (''рикиши''), нивните ментори (''ојаката''), менаџерите (''севанин'' и ''вакамоногашира''), фризерите (''токојама''), најавувачите (''јобидаши''), како и судиите (''[[гјоџи]]''). Хејата е организација од „интернатен“ тип, каде што поголемиот број борачи постојано престојуваат, тренираат и живеат. Начинот на живот во хејата се опишува како „квази-монашки и стратократски“.<ref name="Ганнинг">[https://www.japantimes.co.jp/sports/2018/09/18/sumo/sumo-101-heya-stables Sumo 101: Heya (Stables).]</ref> Во македонскиот јазик, најчест синоним за зборот ''хеја'' е ''школа''. Во англискиот јазик се користи поимот „stable“ — „коњушница“ (по аналогија со екипите во [[Формула 1]]), а понекогаш како синоними се среќаваат и поимите „[[касарна]]“<ref>{{cite encyclopedia |title=Sumo stable |year=1990 |edition=4th |encyclopedia= Kenkyusha's New Japanese-English Dictionary |publisher=Kenkyusha Limited |isbn=4-7674-2015-6}}</ref> и „братство“.<ref name="Бэкингем">{{cite book |last= Бэкингем |first= Доротея Н. |title= The essential guide to sumo|publisher= Honolulu, Hawaii: Bess Press |year= 1994 |isbn= 1-880188-82-1 |url-access= registration |url= https://archive.org/details/essentialguideto00doro/mode}}</ref> == Историја == Системот ''хеја'' настанал во епохата [[генроку]] и го достигнал својот процут во [[Едо (период)|периодот едо]]. На појавата на хеја ѝ претходеле здруженија на борачи на „улично“ (неофицијално) сумо (јап. 辻相撲, букв. „борба на аголот од улицата“), каде што некои борачи почнале да се обединуваат во групи за посета на светилишта и организирање добротворни двобои. Во 1648 г., уличното сумо било забрането, по што борачите останале без средства за живот. Започнала нивната борба за сопствените права и почнале да се појавуваат официјални здруженија што барале од владата на шогунот укинување на ограничувањата и плаќање за учество во борбите. Во 1684 г., [[Ронин|ронинот]] по име Иказучи Гондају (јап. 雷 権太夫) добил право да организира сопствен сумо-турнир и предложил нови правила за организација на вакви настани.<ref name="Кайлер">[https://archive.org/details/sumofromritetosp0000cuyl/mode/2up Cuyler P.L. Sumo: from rite to sport. New York: Weatherhill, 1979.]</ref> По ова, организацијата на сумо-турнирите почнала во поголема мера да зависи од боречките здруженија, со кои регионалните владетели морале да се соочуваат. Со текот на времето, водечката улога во овие асоцијации ја презеле пензионираните сумо-борачи — тие биле наречени ''тошијори'' („старешини“)<ref name="Холл">[https://archive.org/details/bigbookofsumohis00hall Hall M. The big book of sumo. Berkeley, Calif, 1997.]</ref>. Борачите што членувале во асоцијациите почнале да добиваат парични награди за учество на турнирите. Сумо-асоцијации се појавиле во многу големи градови во [[Јапонија]]. Токму тогаш се појавиле и првите хеја (部屋, букв. „соби“) — здруженија (екипи, „братства“) на сумоисти. Главните тренери на ''хеја'' (кои почнаа да се нарекуваат ''ојаката'') им даваа на своите борачи покрив над главата, ги тренираа и ги организираа нивните борби<ref name="Нагаяма">[https://www.nippon.com/ja/in-depth/d00974/ 揺らぐ「相撲部屋」制度―入門者減が招く大相撲の危機とは]</ref><ref name="Икэда">[https://kotobank.jp/word/相撲部屋-85075 相撲部屋]</ref>. Зборот ''хеја'' се однесувал на собите во кои заседавале старешините на сумото, дискутирајќи за организацијата на турнирите. Во периодот генроку, поимот ''хеја'' означувал како школа за сумо, така и место за живеење на самиот старешина.<ref name="Икэда" /> Системот на поделба на сумоистите на хеја бил прифатен од Сумо-асоцијацијата на градот Едо (јап. 江戸相撲会所, букв. „Клуб за сумо во Едо“), основана во 1757 г., а потоа и од [[Осака|Осакската]] асоцијација<ref name="Какума">[https://archive.org/details/sumowatching0000kaku/mode/2up Kakuma T. Sumo Watching. Tokyo: Yohan Publications, 1993.]</ref>. Во епохата хореки, во рамките на хеја се развил систем на наследство — новите ''ојаката'' ги земале имињата на своите претходници (на тој начин, хејата почнале да се нарекуваат по имињата на основачите). Поголемиот дел од хејата биле основани од поранешни борачи, но познати се и случаи каде овие организации биле основани од судии (''[[гјоџи]]'').<ref name="Кайлер" /> Во периодот едо, сите борачи биле приклучени кон некоја хеја. Исклучок постоел само за борачите што биле под непосредно покровителство на месните господари — [[даимјо]].<ref name="Шиллинг">{{cite book |last= Шиллинг |first= Марк |title= Sumo: a fan's guide|publisher= Tokyo: Japan Times |year= 1994 |isbn= 4-7890-0725-1 |url-access= registration |url= https://archive.org/details/sumofansguide0000schi/mode/2up}}</ref> Таквите борачи не се сметале за приклучени кон хејата, туку како да се земени „под наем“.<ref name="Кайлер" /> [[Податотека:Utagawa Kuniteru II - Flourishing Activity at the Practice Ground of Hidenoyama's Stable.jpg|300px|десно|thumb|Тренинг во хејата Хиденојама околу 1860 г.]] По реставрацијата меиџи, постоењето на хеја, како и на [[Сумо|сумото]] воопшто, било под закана. Сумото се сметало за варварска, застарена активност, а хејата ја изгубила поддршката од феудалците.<ref name="Кайлер" /> Некои хеја, за да го зачуваат својот официјален статус, се реорганизираа во пожарникарски единици.<ref name="Какума" /> Меѓутоа, со текот на времето, царската власт го променила односот кон сумото, почнувајќи да го гледа како важна национална традиција. Организацијата на турнирите постепено се концентрирала во рацете на државата. Околу 1862 г. настанала најстарата од сегашните постоечки (кои постојат непрекинато од основањето) хеја — [[Деваноуми]]. Од [[1884]] г., самиот [[Муцухито|цар Меиџи]] почнал да дава поддршка на сумото, што му дало на овој спорт општонационален карактер. Во 1925 г. била основана единствената Јапонска сумо-асоцијација. Во текот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] (поточно — војната на Тихиот Океан), зградите на многу хеја биле уништени, поради што биле принудени да се преселат во предградијата на [[Токио]]. Многу борачи биле мобилизирани за служба во војската или морнарицата, или биле организирани во „работни одреди“.<ref name="Кайлер" /> Во 1970-тите години било покренато прашањето за можноста странци (кои не се јапонски државјани) да имаат статус ''тошијори'' (старешини на Јапонската сумо-асоцијација) и соодветно на тоа да раководат со хеја. Првично, Јапонската сумо-асоцијација остро се спротивставила на ова, нарекувајќи го сумото национален јапонски спорт. Поради цврстиот став на асоцијацијата, до раководството на хеја не биле допуштани дури ни странски борачи што примиле јапонско државјанство. По скандал во медиумите во 1986 г., Асоцијацијата му дала право на поранешниот ''секиваке'' [[Такамијама Даигоро|Такамијама]], кој претходно примил јапонско државјанство и добил лиценца Азумазеки, да отвори сопствена хеја. Така, тој станал првиот ојаката од странско потекло. Во 2013 г., поранешниот [[јокозуна]] [[Мусашимару Којо|Мусашимару]] добил право да ја отвори претходно затворената школа Мусашигава. Подоцна, отворањето на нови или раководењето со постоечки хеја од страна на странци престанало да биде ретка појава — поранешниот јокозуна [[Какурју Рикизабуро|Какурју]] (Монголец) станал шеф на хеја Отовајама, поранешниот маегашира [[Сококурај Еикичи]] (Кинез со монголско потекло) — на хејата Арашио, поранешниот [[озеки]] [[Котошу Кацунори|Котошу]] (Бугарин) — на хејата Наруто итн. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commons category|Sumo stables}} * [https://www.sumo.or.jp/EnSumoDataSumoBeya/wrap/ List of active stables] [[Категорија:Сумо]] [[Категорија:Јапонски поими]] ox24l1t08fibazp2kz4znav9zmg9u2d 5538326 5538325 2026-04-13T11:55:56Z Andrew012p 85224 5538326 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Heya practise.jpg|350px|thumb|Сумо-борачи на тренинг во хеја]] '''Хеја''' ({{langx|ja|部屋}}, букв. „соба“, се користи како наставка „-беја“ поради [[Рендаку|озвучување]]) — основната организациска единица во професионалното [[сумо]]. Тоа е организација во која членуваат спортистите (''рикиши''), нивните ментори (''ојаката''), менаџерите (''севанин'' и ''вакамоногашира''), фризерите (''токојама''), најавувачите (''јобидаши''), како и судиите (''[[гјоџи]]''). Хејата е организација од „интернатен“ тип, каде што поголемиот број борачи постојано престојуваат, тренираат и живеат. Начинот на живот во хејата се опишува како „квази-монашки и стратократски“.<ref name="Ганнинг">[https://www.japantimes.co.jp/sports/2018/09/18/sumo/sumo-101-heya-stables Sumo 101: Heya (Stables).]</ref> Во македонскиот јазик, најчест [[синоним]] за зборот ''хеја'' е ''школа''. Во англискиот јазик се користи поимот „stable“ — „коњушница“ (по аналогија со екипите во [[Формула 1]]), а понекогаш како синоними се среќаваат и поимите „[[касарна]]“<ref>{{cite encyclopedia |title=Sumo stable |year=1990 |edition=4th |encyclopedia= Kenkyusha's New Japanese-English Dictionary |publisher=Kenkyusha Limited |isbn=4-7674-2015-6}}</ref> и „братство“.<ref name="Бэкингем">{{cite book |last= Бэкингем |first= Доротея Н. |title= The essential guide to sumo|publisher= Honolulu, Hawaii: Bess Press |year= 1994 |isbn= 1-880188-82-1 |url-access= registration |url= https://archive.org/details/essentialguideto00doro/mode}}</ref> == Историја == Системот ''хеја'' настанал во епохата [[генроку]] и го достигнал својот процут во [[Едо (период)|периодот едо]]. На појавата на хеја ѝ претходеле здруженија на борачи на „улично“ (неофицијално) сумо (јап. 辻相撲, букв. „борба на аголот од улицата“), каде што некои борачи почнале да се обединуваат во групи за посета на светилишта и организирање добротворни двобои. Во 1648 г., уличното сумо било забрането, по што борачите останале без средства за живот. Започнала нивната борба за сопствените права и почнале да се појавуваат официјални здруженија што барале од владата на шогунот укинување на ограничувањата и плаќање за учество во борбите. Во 1684 г., [[Ронин|ронинот]] по име Иказучи Гондају (јап. 雷 権太夫) добил право да организира сопствен сумо-турнир и предложил нови правила за организација на вакви настани.<ref name="Кайлер">[https://archive.org/details/sumofromritetosp0000cuyl/mode/2up Cuyler P.L. Sumo: from rite to sport. New York: Weatherhill, 1979.]</ref> По ова, организацијата на сумо-турнирите почнала во поголема мера да зависи од боречките здруженија, со кои регионалните владетели морале да се соочуваат. Со текот на времето, водечката улога во овие асоцијации ја презеле пензионираните сумо-борачи — тие биле наречени ''тошијори'' („старешини“)<ref name="Холл">[https://archive.org/details/bigbookofsumohis00hall Hall M. The big book of sumo. Berkeley, Calif, 1997.]</ref>. Борачите што членувале во асоцијациите почнале да добиваат парични награди за учество на турнирите. Сумо-асоцијации се појавиле во многу големи градови во [[Јапонија]]. Токму тогаш се појавиле и првите хеја (部屋, букв. „соби“) — здруженија (екипи, „братства“) на сумоисти. Главните тренери на ''хеја'' (кои почнаа да се нарекуваат ''ојаката'') им даваа на своите борачи покрив над главата, ги тренираа и ги организираа нивните борби<ref name="Нагаяма">[https://www.nippon.com/ja/in-depth/d00974/ 揺らぐ「相撲部屋」制度―入門者減が招く大相撲の危機とは]</ref><ref name="Икэда">[https://kotobank.jp/word/相撲部屋-85075 相撲部屋]</ref>. Зборот ''хеја'' се однесувал на собите во кои заседавале старешините на сумото, дискутирајќи за организацијата на турнирите. Во периодот генроку, поимот ''хеја'' означувал како школа за сумо, така и место за живеење на самиот старешина.<ref name="Икэда" /> Системот на поделба на сумоистите на хеја бил прифатен од Сумо-асоцијацијата на градот Едо (јап. 江戸相撲会所, букв. „Клуб за сумо во Едо“), основана во 1757 г., а потоа и од [[Осака|Осакската]] асоцијација<ref name="Какума">[https://archive.org/details/sumowatching0000kaku/mode/2up Kakuma T. Sumo Watching. Tokyo: Yohan Publications, 1993.]</ref>. Во епохата хореки, во рамките на хеја се развил систем на наследство — новите ''ојаката'' ги земале имињата на своите претходници (на тој начин, хејата почнале да се нарекуваат по имињата на основачите). Поголемиот дел од хејата биле основани од поранешни борачи, но познати се и случаи каде овие организации биле основани од судии (''[[гјоџи]]'').<ref name="Кайлер" /> Во периодот едо, сите борачи биле приклучени кон некоја хеја. Исклучок постоел само за борачите што биле под непосредно покровителство на месните господари — [[даимјо]].<ref name="Шиллинг">{{cite book |last= Шиллинг |first= Марк |title= Sumo: a fan's guide|publisher= Tokyo: Japan Times |year= 1994 |isbn= 4-7890-0725-1 |url-access= registration |url= https://archive.org/details/sumofansguide0000schi/mode/2up}}</ref> Таквите борачи не се сметале за приклучени кон хејата, туку како да се земени „под наем“.<ref name="Кайлер" /> [[Податотека:Utagawa Kuniteru II - Flourishing Activity at the Practice Ground of Hidenoyama's Stable.jpg|300px|десно|thumb|Тренинг во хејата Хиденојама околу 1860 г.]] По реставрацијата меиџи, постоењето на хеја, како и на [[Сумо|сумото]] воопшто, било под закана. Сумото се сметало за варварска, застарена активност, а хејата ја изгубила поддршката од феудалците.<ref name="Кайлер" /> Некои хеја, за да го зачуваат својот официјален статус, се реорганизираа во пожарникарски единици.<ref name="Какума" /> Меѓутоа, со текот на времето, царската власт го променила односот кон сумото, почнувајќи да го гледа како важна национална традиција. Организацијата на турнирите постепено се концентрирала во рацете на државата. Околу 1862 г. настанала најстарата од сегашните постоечки (кои постојат непрекинато од основањето) хеја — [[Деваноуми]]. Од [[1884]] г., самиот [[Муцухито|цар Меиџи]] почнал да дава поддршка на сумото, што му дало на овој спорт општонационален карактер. Во 1925 г. била основана единствената Јапонска сумо-асоцијација. Во текот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] (поточно — војната на Тихиот Океан), зградите на многу хеја биле уништени, поради што биле принудени да се преселат во предградијата на [[Токио]]. Многу борачи биле мобилизирани за служба во војската или морнарицата, или биле организирани во „работни одреди“.<ref name="Кайлер" /> Во 1970-тите години било покренато прашањето за можноста странци (кои не се јапонски државјани) да имаат статус ''тошијори'' (старешини на Јапонската сумо-асоцијација) и соодветно на тоа да раководат со хеја. Првично, Јапонската сумо-асоцијација остро се спротивставила на ова, нарекувајќи го сумото национален јапонски спорт. Поради цврстиот став на асоцијацијата, до раководството на хеја не биле допуштани дури ни странски борачи што примиле јапонско државјанство. По скандал во медиумите во 1986 г., Асоцијацијата му дала право на поранешниот ''секиваке'' [[Такамијама Даигоро|Такамијама]], кој претходно примил јапонско државјанство и добил лиценца Азумазеки, да отвори сопствена хеја. Така, тој станал првиот ојаката од странско потекло. Во 2013 г., поранешниот [[јокозуна]] [[Мусашимару Којо|Мусашимару]] добил право да ја отвори претходно затворената школа Мусашигава. Подоцна, отворањето на нови или раководењето со постоечки хеја од страна на странци престанало да биде ретка појава — поранешниот јокозуна [[Какурју Рикизабуро|Какурју]] (Монголец) станал шеф на хеја Отовајама, поранешниот маегашира [[Сококурај Еикичи]] (Кинез со монголско потекло) — на хејата Арашио, поранешниот [[озеки]] [[Котошу Кацунори|Котошу]] (Бугарин) — на хејата Наруто итн. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commons category|Sumo stables}} * [https://www.sumo.or.jp/EnSumoDataSumoBeya/wrap/ List of active stables] [[Категорија:Сумо]] [[Категорија:Јапонски поими]] 2sjjyg520uz5ew1rrz0m1gge89dbrd4 1 1391346 5538318 2026-04-13T11:47:23Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{СЗР}} 5538318 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1391347 5538319 2026-04-13T11:48:41Z P.Nedelkovski 47736 нова страница 5538319 wikitext text/x-wiki '''''Cynoglossum germanicum''''' — [[вид (биологија)|вид]] цветно растение, од [[семејство (биологија)|семејството]] [[Boraginaceae]], кое е [[автохтони видови|автохтоно]] во Европа. ==Етимологија== Зборот ''Cynoglossum'' потекнува од [[старогрчки јазик|старогрчкиот]] збор „''kunoglosson''“ што значи кучешки јазик, што се однесува на обликот и грубоста на листовите.<ref>[https://books.google.com/books?id=kvdHyFpUvnEC&dq=cynoglossum+tongue+etymology&pg=PA94 Pulmonarias and the Borage Family]</ref> Епитетот на видот „''germanicum''“ значи германски, и веројатно видот првпат бил идентификуван во Германија. ==Опис== ''Cynoglossum germanicum'' е [[двегодишно растение|двегодишен]] или [[повеќегодишно растение|повеќегодишен|]] тревен вид, кој расте до максимална висина од 75 см.<ref>{{нмс |url=https://www.brc.ac.uk/plantatlas/plant/cynoglossum-germanicum |title=Online Atlas of the British and Irish Flora - Cynoglossum germanicum |access-date=2019-07-09 |archive-date=2019-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190709080944/https://www.brc.ac.uk/plantatlas/plant/cynoglossum-germanicum |url-status=dead }}</ref> Сличен е на тесно поврзаниот ''[[Cynoglossum officinale]]'', но се разликува по тоа што има голи, сјајни, светлозелени листови и оревчиња кои се поконвексни однадвор и немаат задебелен раб.<ref>[https://www.jstor.org/stable/2260956?seq=1#page_scan_tab_contents Journal of Ecology - Cynoglossum officinale]</ref> Типичните живеалишта на двата вида многу се разликуваат. ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рвр|Cynoglossum germanicum}} {{Викивидови-ред|Cynoglossum germanicum}} {{Taxonbar|from=Q1203135}} [[Категорија:Cynoglossum|germanicum]] s09xv9m61wojyz69ldxacpid3i0vugd 5538320 5538319 2026-04-13T11:49:48Z P.Nedelkovski 47736 додадена/изменета предлошка 5538320 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | image = Cynoglossum.germanicum.7737.jpg | image_caption = ''Cynoglossum germanicum'' во Германија во 2009 | status = CR | status_system = IUCN3.1 | genus = Cynoglossum | species = germanicum | authority = [[Nikolaus Joseph von Jacquin|Jacq.]] | synonyms = ''Cynoglossum montanum''<ref>[https://www.nhm.ac.uk/our-science/data/uk-species/species/cynoglossum_germanicum.html Natural History Museum London - Cynoglossum germanicum]</ref> }} '''''Cynoglossum germanicum''''' — [[вид (биологија)|вид]] цветно растение, од [[семејство (биологија)|семејството]] [[Boraginaceae]], кое е [[автохтони видови|автохтоно]] во Европа. ==Етимологија== Зборот ''Cynoglossum'' потекнува од [[старогрчки јазик|старогрчкиот]] збор „''kunoglosson''“ што значи кучешки јазик, што се однесува на обликот и грубоста на листовите.<ref>[https://books.google.com/books?id=kvdHyFpUvnEC&dq=cynoglossum+tongue+etymology&pg=PA94 Pulmonarias and the Borage Family]</ref> Епитетот на видот „''germanicum''“ значи германски, и веројатно видот првпат бил идентификуван во Германија. ==Опис== ''Cynoglossum germanicum'' е [[двегодишно растение|двегодишен]] или [[повеќегодишно растение|повеќегодишен|]] тревен вид, кој расте до максимална висина од 75 см.<ref>{{нмс |url=https://www.brc.ac.uk/plantatlas/plant/cynoglossum-germanicum |title=Online Atlas of the British and Irish Flora - Cynoglossum germanicum |access-date=2019-07-09 |archive-date=2019-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190709080944/https://www.brc.ac.uk/plantatlas/plant/cynoglossum-germanicum |url-status=dead }}</ref> Сличен е на тесно поврзаниот ''[[Cynoglossum officinale]]'', но се разликува по тоа што има голи, сјајни, светлозелени листови и оревчиња кои се поконвексни однадвор и немаат задебелен раб.<ref>[https://www.jstor.org/stable/2260956?seq=1#page_scan_tab_contents Journal of Ecology - Cynoglossum officinale]</ref> Типичните живеалишта на двата вида многу се разликуваат. ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рвр|Cynoglossum germanicum}} {{Викивидови-ред|Cynoglossum germanicum}} {{Taxonbar|from=Q1203135}} [[Категорија:Cynoglossum|germanicum]] 41m5ibbrgiwfvepg78kcn7kd84jjrvg