Википедија mkwiki https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter Медиум Специјална Разговор Корисник Разговор со корисник Википедија Разговор за Википедија Податотека Разговор за податотека МедијаВики Разговор за МедијаВики Предлошка Разговор за предлошка Помош Разговор за помош Категорија Разговор за категорија Портал Разговор за Портал TimedText TimedText talk Модул Разговор за модул Event Event talk 0 860 5539071 5526584 2026-04-15T05:54:00Z Bjankuloski06 332 5539071 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Euclid.jpg|мини|десно|[[Евклид]], детаљ од „Атинска школа“ од [[Рафаело Санти]].]] '''Математика''' претставува [[логичка строгост|логички строго]] изучување на теми, како: [[квантитет]],<ref name="OED">{{cite web |url=http://oed.com/view/Entry/114974 |title=mathematics, ''n.'' |publisher=Oxford University Press |website=Oxford English Dictionary |year=2012 |access-date=16 јуни 2012 |quote=''The science of space, number, quantity, and arrangement, whose methods involve logical reasoning and usually the use of symbolic notation, and which includes geometry, arithmetic, algebra, and analysis.'' |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116075558/https://www.oed.com/view/Entry/114974 |archive-date=16 ноември 2019 |url-status=live }}</ref> [[структура]],<ref>{{наведена книга |title=Mathematical Logic and the Foundations of Mathematics: An Introductory Survey |publisher=Dover |author=Нибон, Г.Т. |year=1963 |page=[https://books.google.com/books?id=tCXxf4vbXCcC&pg=PA4 4] |isbn=978-0-486-41712-7 |quote=''Mathematics&nbsp;... is simply the study of abstract structures, or formal patterns of connectedness.''}}</ref> [[простор]]<ref name="OED" /> и [[промена]].<ref>{{наведена книга |title=Calculus Concepts: An Informal Approach to the Mathematics of Change |publisher=Cengage Learning |first1=Доналд Р. |last1=Латор |first2=Џон В. |last2=Кенли |first3=Шери С. |last3=Бигерс |first4=Лаурел Р. |last4=Карпентер |first5=Ирис Б. |last5=Рид |first6=Синтија Р. |last6=Харис |year=2011 |page=[https://books.google.com/books?id=1Ebu2Tij4QsC&pg=PA2 2] |isbn=978-1-4390-4957-0 |quote=''Calculus is the study of change—how things change, and how quickly they change.''}}</ref><ref>{{наведена книга |title=Applied Mathematics |publisher=Tata McGraw–Hill Education |author=Рамана |year=2007 |page=[https://books.google.com/books?id=XCRC6BeKhIIC&pg=SA2–PA10 2.10] |isbn=978-0-07-066753-2 |quote=The mathematical study of change, motion, growth or decay is calculus.}}</ref><ref>{{наведена книга |title=An Invitation to Mathematics: From Competitions to Research |publisher=Springer |author=Зајглер, Гунтер М. |year=2011 |page=[https://books.google.com/books?id=9TATfteVeVYC&pg=PR7 vii] |isbn=978-3-642-19532-7 |chapter=What Is Mathematics?}}</ref> Исто така, математиката е збир од знаења кој претставува предмет на [[дедуктивно расудување]], почнувајќи со [[аксиома|аксиоми]] и [[дефиниција|дефиниции]]. Математиката се користи во [[наука]]та, [[инженерство]]то, [[геодезија]]та, [[медицина]]та и [[економија]]та. Зборот „математика“ доаѓа од [[Старогрчки јазик|старогрчкиот]] збор ''μάθημα'' (''матема'') што значи ''наука'', ''знаење'' или ''учење'' и ''μαθηματικός'' (''математикос''), што значи ''љубител на учењето''.<ref>{{cite web |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=ma/qhma |title=''μάθημα'' |author=Liddell & Scott |date=1940 |website=A Greek–English Lexicon |publisher=Oxford: Clarendon Press |access-date=21 јануари 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=http://drmj.eu/search/математика |title=математика |last= |first= |date= |website=Дигитален речник на македонскиот јазик |publisher= |access-date=22 јануари 2021}}</ref> == Историја == {{Главна|Историја на математиката}} Еволуцијата на математиката може да се гледа како серија на сè поголема апстракција, или можеби ширење на темите. Првата апстракција веројатно била апстракцијата на [[број|броевите]]. Констатацијата дека две јаболка и две круши имаат нешто заедничко, имено дека ги пополнуваат рацете на точно еден човек, било епохално откритие за човештвото. Притоа праисториските народи не само што научиле да [[Броење|бројат]] „конкретни'' предмети, туку и „апстрактни'' квантитети, како [[време]] - [[ден]]ови, [[годишно време|годишни времиња]] и [[година|години]]. [[Аритметика]]та (како на пр. [[собирање]], [[одземање]], [[множење]] и [[делење]]) дошле како природен редослед. Монолитските споменици сведочат за постоењето и на [[геометрија]]та. За секој понатамошен чекор било потребно [[писмо]] или некој друг принцип на запомнување на броеви како [[црти]] или јаженца со јазли наречени [[кипу]] кои се користеле во [[Инка-царство|царството на Инките]] за зачувување на бројчени податоци. Уште од почетокот на запишаната историја, главните потреби за математиката биле оданочувањето и трговијата, соодносот меѓу броевите, мерење на земја и претскажување на астрономски настани. Овие потреби се општо поврзани со категориите во математиката: „квантитет'', „структура'', „простор'' и „промена''. Оттогаш математиката е многу проширена со многу плодородно заемно дејство меѓу неа и другите науки. == Инспирација, чиста и применета математика и естетиката == {{Главна|Математичка убавина}} Математиката се јавува секаде каде што постојат комплицирани проблеми со квантитет, структура, простор или промена. Најпрвин овие се јавувале во [[трговија]]та, [[мерење на земја]] и подоцна во [[астрономија]]та; денес, проблеми за математичарите се јавуваат кај сите науки, а многу проблеми исто така се јавуват и во самата математика. [[Исак Њутн|Њутн]] ја измислил [[математичка анализа|анализата на бесконечно мали вредности]] и [[Фејман]] неговата [[Фејманова патна интеграла]] користејќи се со комбинација од расудување и физички набљудувања, како и денешната [[теорија на струните]] која претставува инспирација за нови математички подвизи. Дел од математиката е релевантна само на она кое ја инспирирало, и се применува за решавање на понатамошни проблеми во таа област. Но често математиката која е инспирирана од едно нешто се покажува како корисна во многу сфери.Кај речиси сите научни предмети, експлозијата на знаење во научното доба е директно одговорно за специјализацијата во математиката. Една главна поделба е помеѓу [[чиста математика]] и [[применета математика]]. Во рамките на применетата математика постојат две главни области, [[статистика]] и [[информатика]].Многу математичари зборуваат за ''елеганцијата'' на математиката, нејзината вродена [[естетика]] и внатрешната [[убавина]]. Постои и убавина во итриот доказ, како [[Евклид]]овиот доказ дека постојат бесконечно многу [[прост број|прости броеви]]. == Нотација, јазик и строгост == {{Главна|Математичка нотација}} Речиси сета математичка нотација која ја користиме денес не била измислена сè до 16 век. Пред тоа, математиката била испишувана со зборови, маконтрпна процедура која ја ограничувала математичката иновација. Современата нотација му ја олеснува математиката на стручњакот, но почетниците често ја гледаат како баук. Таа е екстремно збиена: неколку знаци содржат голем број информации. Математичкиот јазик е исто така тежок за почетници. Дури и обичните зборови како ''или'' и ''само'' имаат попрецизно значење отколку кај секојдневниот говор. Математичарите, како правниците, се стремат да бидат што по недвосмислени и јасни. Исто така збунувачки за почетниците се зборовите ''отвори'' и ''поле'' кои во математиката имаат посебно значење и [[математички жаргон|математичкиот жаргон]] содржи технички изрази како „хомеоморфизам“ и ''интегралност''. Математичарите ја нарекуваат прецизноста во математиката и логиката „строгост“. Строгоста на фундаментално ниво е предмет на [[математички доказ]]. Математичарите се трудат нивните теореми да следат од аксиоми по пат на систематично расудување. Ова служи за избегнување на погрешни „теореми“, засновани на погрешливи интуиции, кои се имаат случено доста пати во историјата (како на пример кај [[математичка анализа|математичката анализа]]). Нивото на строгоста во математиката варирала пред времето; грците очекувале детални аргументи, но веќе во времето на [[Исак Њутн]] методите биле помалку строги. Денес математичарите расправаат за [[компјутеризиран доказ|компјутеризирани докази]]. Традиционално аксиомите се сметаат за „вистини очигледни сами по себе“, но дека нивната замисла е проблематична. На формално ниво, аксиомата е само една нишка од знаци, која има внатрешно значење само во контекст на целосно изводливи формули кај [[аксиоматички систем|аксиоматичкиот систем]]. == Дали математиката е наука? == [[Карл Фридрих Гаус]] ја нарекол математиката „Кралица на науките“. Ако сметаме дека [[наука]]та треба да се занимава само со физичкиот свет, тогаш математиката, или барем чистата математика, не е наука. [[Кар Попер]] сметал дека математиката не е експериментално погрешлива и затоа не е наука. Друг став кај некои полиња (како кај теоретската физика) е дека математиката треба да содржи аксиоми кои соодветствуваат на реалноста. Всушност, теоретскиот физичар, J. M. Циман, се има искажано дека смета дека науката е ''јавно знаење'' и затоа математиката ѝ припаѓа на неа. [http://info.med.yale.edu/therarad/summers/ziman.htm] Во секој случај, математиката има многу заедничко со физичките науки, особено со истражувањето на логичките последици од хипотезите. [[Интуиција]]та и [[експеримент]]ацијата исто така играат улога во обликувањето на [[хипотеза|хипотезите]] како во математиката, така и во другите науки. Ставовите на математичарите по оваа тема се различни. Додека некои математичари што се занимаваат со [[применета матекатика]] се сметаат за научници, оние кои работат на чиста математика сметаат дека се повеќе [[логика|логичари]], отколку научници и затоа дека се во основа, [[Филозофија|филозофи]]. Мнозина математичари сметаат дека со тоа што математиката се нарекува наука се омаловажува нејзината естетска улога, и нејзината теорија во традиционалните седум [[уметност]]и; други пак, решаваат да ја игнорираат поврзаноста на математиката со науките. == Преглед на математичките полиња == Како што споменавме погоре, главните математички дисциплини настанале со потребите во трговијата, односите помеѓу броевите, мерењет на земја и претскажувањето на [[астрономија|астрономски]] појави. Овие четири потреби соодветствуваат на поделбата на математичката тематика на квантитет, структура, простор и промена (т.е. [[аритметика]], [[алгебра]], [[геометрија]] и [[математичка анализа|анализа]]). Изучувањето на квантитетот започнува со [[број|броеви]], најпрвин познатите [[придоден број|природни броеви]] и [[цел број|цели броеви]] и нивните [[аритметика|аримтетички]] операции, кои се окарактеризирани во самата [[аритметика]]. Подлабоките својства на целите броеви се изучуваат во [[теорија на броеви|теоријата на броевите]]. Изучувањето на структурата започнало со истражувањето врз [[питагорина тројка|Питагорината тројка]]. [[Нелоит]]ските споменици на [[Британски Острови|Британските Острови]] се направени со помош на Питагорини тројки. Потоа ова довело до пронајдокот на поапстрактни броеви, како квадратниот [[корен (математика)|корен]]. Подлабоките структурни својства на броевите кои се изучуваат во [[апстрактна алгебра|аптрактната алгебра]] и истражувањето врз [[група (математика)|групи]], [[коло (математика)|кола]], [[поле (математика)|полиња]] и други апстрактни бројни системи. Исто така тука спаѓа и важниот систем на [[вектор (просторен)|вектори]], генерализирани до [[векторски простор]]и кои се изучуваат и во [[линеарна алгебра|линеарната алгебра]]. Изучувањето на векторите ги содинува трите фундаментални математички полиња, квантитет, структура и простор. Изучувањето на просторот започнало со [[геоматрија]]та, со почеток во [[Евклидова геометрија|Евклидовата геометрија]]. [[Тригонометрија]]та ги содеинува просторот и бројот. Современиото изучувње на просторот вклучува и повеќе димензии, [[Неевклидова геометрија|неевклидовите геометрии]] (окои се од суштинско значење за [[општа релативност|општата релативност]]) и [[топологија]]та. Просторот и квантитетот играат улога кај [[аналитичка геометрија|аналитичката геометрија]], [[диференцијална геометрија|диференцијалната геометрија]] и [[алгебарска геометрија|алгебарската геометрија]]. Во рамките на дифиренцијалната геометрија постојат концептите [[влакнести снопови]] и анализа на [[многуобразност]]и. Во рамките на алгебарската геометрија постои и опис на геометриски тела како множества на решенија на [[полином]]ни равенки, кои ги соедниваат концептите на квантитет и простор, како и изучувањето на [[тополошки групи]], кои пак ги соединуваат структурата и просторот. [[Ли група|Ли групите]] се користат за изучување на простор, структура и промена. [[Топологија]]та во сета своја разгранетост веројатно е најбрзо растечката област во математиката од 20 век. Проучувањето и описот на промени е честа тема на [[природна наука|природните науки]] и [[математичка анализа|математичката анализа]] и истиот претставува многу корисна алатка. Главниот концепт за опис на промена на квантитет е [[функција (математика)|функцијата]]. Многу проблеми природно водат до нивниот квантитет и степенот на промена, како и до методите на [[диференцијални равенки]]. Броевите се чија помош се изразуваат континуираните квантитети се нарекуваат [[реални броеви]], а деталното истражување на нивните својства и својствата на реално-борјните функции се нарекува [[реална анализа]]. Овие се генерализирани, со додавање на [[квадратен корен|квандратниот корен]] од -1 на [[комплексен број|комплексни броеви]], кои се изучуваат во [[комплексна анализа|комплексната анализа]]. [[Функционална анализа|Функционалната анализа]] се концентрира на (обично бесконечно-димензионални) простори на функциите. Една од честите примени на функционалната анализа е кај [[квантна механика|квантната механика]]. Многу природни појави се објаснуваат со [[динамички систем]]и; [[теорија на хаосот|теоријата на хаосот]] ги прецизира начините на кои многу од овие системи прикажуваат непредвидливо, но сепак [[детерминационен систем (математика)|детерминационо]] однесување. По ''квантитетот'', ''структурата'', ''просторот'' и ''промената'' постојат области на чиста математика на кои може да им се пријде само до дедуктивно расудување. За разјаснување на [[основи на математиката|основите на математиката]] биле измислени полињата [[математичка логика]] и [[теорија на множествата]]. Математичката логика која се дели на [[теорија на рекурзија]], [[теорија на модели]], и [[доказна теорија]], денеска е тесноповрзана со [[информатика]]та. Кога [[комјутер]]ите биле за првпат измислени, математичарите обликувале неколку важни теоретски концепти во [[информатика]]та, коие водат до полињата на [[Теорија на пресметливост|теоријата на пресметливоста]], [[теорија на пресметковна комплексност|теоријата на пресметковната комплексност]] и [[информациска теорија|информациската теорија]]. Многу од овие теми денес се истражуваат во рамките на [[теоретска информатика|теоретската информатика]]. Математичките полиња кои се занимаваат со информатиката се нарекуваат [[дискретна математика]]. == Главни теми во математиката == === Квантитет === :Квантитетот почнува со броење и мерење. :{| style="border:1px solid #999; text-align:center; margin: auto;" cellspacing="20" | <math>1, 2, \ldots \,</math> || <math>\ldots, -1, 0, 1, \ldots \,</math> || <math>\frac{1}{2}, \frac{2}{3}, 0.125,\ldots \,</math> || <math>\pi, e, \sqrt{2},\ldots \,</math> || <math>i, 3i+2, e^{i\pi/3},\ldots \,</math> |- | [[Природен број|Природни броеви]]|| [[Цел број|Цели броеви]] || [[Рационален број|Рационални бреоеви]] || [[Реален број|Реални броеви]] || [[Комплексен број|Комплексни броеви]] |} :[[Број]] – [[Хиперкомплексен број|Хиперкомплексни броеви]] – [[Кватернион]]и – [[Октонион]]и – [[Седенион]]и – [[Хиперреален број|Хиперреални броеви]] – [[Надреален број|Надреални броеви]] – [[Реден број|Редни броеви]] – [[Прост број|Прости броеви]] – [[П-адичен број|''п''-адични броеви]] – [[Целобројна низа|Целобројни низи]] – [[математичка константа|математички константи]] – [[Називи на броеви]] – [[Бесконечност]] – [[Коренување|Основа]] === Структура === :Поимување на големина, симетрија и [[математичка структура]]. :{| style="border:1px solid #999; text-align:center; margin: auto;" cellspacing="15" | <math>36 \div 9 = 4</math> || [[Податотека:Elliptic curve simple.png|96px]] || [[Податотека:Rubik float.png|96px]] || [[Податотека:Group diagram d6.svg|96px]] || [[Податотека:Lattice of the divisibility of 60.svg|96px]] |- | [[Аритметика]] || [[Теорија на броеви]] || [[Апстрактна алгебра]] || [[Теорија на групи]] || [[Броен ред]] |} :[[Моноид]]и – [[Коло (математика)|Кола]] – [[Поле (математика)|Полиња]] – [[Линеарна алгебра]] – [[Алгебарска геометрија]]– [[Универзална алгебра]] === Простор === :Визуелен пристап кон математиката. :{| style="border:1px solid #999; text-align:center; margin: auto;" cellspacing="15" | [[Податотека:Pythagorean.svg|96px]] || [[Податотека:Taylorsine.svg|96px]] || [[Податотека:Osculating circle.svg|96px]] || [[Податотека:Torus.jpg|96px]] || [[Податотека:Koch curve.svg|96px]] |- |[[Геометрија]] || [[Тригонометрија]] || [[Диференцијална геометрија]] || [[Топологија]] || [[Фрактална геометрија]] |} :[[Алгебарска геометрија]] – [[Диференцијална топологија]] – [[Алгебарска топологија]] – [[Линеарна алгебра]] – [[Комбинаторска геометрија]] – [[Многуобразие|Многуобразија]] === Промена === :начин на исразување и работа со промени кај математичките функции и промени помеѓу броевите. :{| style="border:1px solid #999; text-align:center; margin: auto;" cellspacing="20" | [[Податотека:Integral_as_region_under_curve.png|96px]] || [[Податотека:Vectorfield_jaredwf.png|96px]] || <math>\frac{d^2}{dx^2} y = \frac{d}{dx} y + c</math> || [[Податотека:Limitcycle.jpg|96px]] || [[Податотека:LorenzAttractor.png|96px]] |- | [[Математичка анализа]] || [[Векторска анализа]]|| [[Диференцијална равенка|Диференцијални равенки]] || [[Динамички систем]]и || [[Теорија на хаосот]] |} :[[Математичка анализа|Анализа]] – [[Реална анализа]] – [[Комплексна анализа]] – [[Функционална анализа]] – [[Специјални функции]] – [[Мера]] – [[Хармониска анализа]] – [[Анализа на варијации]] === Темели и методи === :Приоди кон спознавањето на природата на математиката. :{| style="border:1px solid #999; text-align:center; margin: auto;" cellspacing="15" | <math> P \Rightarrow Q \,</math>|| [[Податотека:Venn_A_intersect_B.svg|128px]] || [[Податотека:MorphismComposition-01.png|96px]] |- | [[Математичка логика]] || [[Теорија на множества]] || [[Теорија на категории]] || |} :[[Основи на математиката]] – [[Филозофија на математиката]] – [[Интуиционизам]] – [[Конструктивизам (математика)|Конструктивизам]] – [[Доказна теорија]] – [[Теорија на модели]] – [[Обратна математика]] === Дискретна математика === :[[Дискретна математика|Дискретната математика]] содржи техники кои се применуваат врз тела кои можат да имаат само специфични, засебни вредности. :{| style="border:1px solid #999; text-align:center; margin: auto;" cellspacing="15" | <math>\begin{matrix} (1,2,3) & (1,3,2) \\ (2,1,3) & (2,3,1) \\ (3,1,2) & (3,2,1) \end{matrix}</math> || || [[Податотека:Caesar3.svg|96px]] || [[Податотека:6n-graf.svg|96px]] |- | [[Комбинаторика]] || [[Пресметковна теорија]] || [[Криптографија]] || [[Теорија на графи]] |} : [[Теорија на пресметковност]] – [[Теорија на пресметковна комплексност]] – [[Информациска теорија]] === Применета математика === :[[Применета математика|Применетата математика]] има за задача да развива нова математика за решавање на проблеми во вистинскиот живот. :[[Математичка физика]] – [[Механика]] – [[Механика на течностите]] – [[Бројчена анализа]] – [[Оптимизација (математика)|Оптимизација]] – [[Веројатност]] – [[Статистика]] – [[Математичка економика]] – [[Финансова математика]] – [[Теорија на игрите]] – [[Математичка биологија]] – [[Криптографија]] – [[Математиката и архитектурата]] – [[Математика на музичките скали]] === Важни теореми === :Следниве теореми ги интересираат и математичарите и не-математичарите. :Видете [[список на теореми]] за повеќе :[[Питагорина теорема]] – [[Последна Ферматова теорема]] – [[Геделова теорема за нецелосност|Геделови теореми за нецелосност]] – [[Основна теорема на аритметиката]] – [[Основна теорема на алгебрата]] – [[Основна теорема на анализата]] – [[Канторов дијагонален аргумент]] – [[Четирибојна теорема]] – [[Цорнова лема]] – [[Ојлеров идентитет]] – [[Класификациони теореми за рамнините]] – [[Гаус-Бонетова теорема]] – [[Квадратен реципроцитет]] – [[Рајман-Рохова теорема]]. === Важни хипотези === ''Видете [[список на хипотези]] за повеќе'' :Ова се дел од главните засега нерешени проблеми во математиката. :[[Голдбахова хипотеза]] – [[Хипотеза за простите броеви]] – [[Риманова хипотеза]] – [[Поинкарева хипотеза]] – [[Лолацова хипотеза]] – [[Класи на коплексност P и NP|P=NP?]] – отворени [[Хилбертови проблеми]]. === Историјата и светот на математиката === ''Поврзано: [[Список на теми во историјата на математиката]]'' :[[Историја на математиката]] – [[Математички времеплов]] – [[Математичари]] – [[Филдсов медал]] – [[Абелова награда]] – [[Милениумски наградни проблеми]] – [[Интернационален математички сојуз]] – [[Математички натпревари]] – [[Латерално мислење]] – [[математичко образование]] – [[Математички способности и пол]] ==Математиката како тема во уметноста и во популарната култура== * „Компаративна алгебра“ - песна на македонскиот поет [[Анте Поповски]].<ref>Анте Поповски, ''Дрво што крвави''. Скопје: Детска радост, Наша книга, Македонска книга, Култура, Мисла, 1991, стр. 56.</ref> * „Мала вежба по математика со синот“ - песна на македонскиот поет Анте Поповски.<ref>Анте Поповски, ''Дрво што крвави''. Скопје: Детска радост, Наша книга, Македонска книга, Култура, Мисла, 1991, стр. 106.</ref> * „Елементот на бројките“ — песна на македонскиот поет Анте Поповски.<ref>Анте Поповски, ''Поезија''. Наша книга, Скопје, 1990, стр. 251-252.</ref> * „Математичарот и Андреј Семјонович“ - краток расказ на рускиот писател [[Данил Хармс]].<ref>Danil Harms, ''Sto slučajeva''. Beograd: Laguna, 2016, стр. 30-33.</ref> * „Бог ѝ се поклонува на математиката“ ([[англиски]]: ''God Bows To Math'') - песна на американската [[Рок-музика|рок]]-група [[Минитмен (рок-група)|Минитмен]] (''Minutemen'') од 1984 година.<ref>[https://www.discogs.com/Minutemen-Double-Nickels-On-The-Dime/release/421057 Discogs, Minutemen ‎– Double Nickels On The Dime (пристапено на 22.1.2021)]</ref> * „Читање, пишување и аритметика“ (англиски: ''Reading, Writing And Arithmetic'') — музички албум на англиската [[Рок-музика|рок]]-група Сандејс (''The Sundays'') од 1988 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/12335-The-Sundays-Reading-Writing-And-Arithmetic The Sundays – Reading, Writing And Arithmetic (пристапено на 26.3.2024)]</ref> * „Кинеска аритметика“ (''Chinese Arithmetic'') - песна на американската [[Рок-музика|рок]]-група [[Феит ноу мор]] (''Faith No More'') од 1987 година.<ref>[https://www.discogs.com/Faith-No-More-Introduce-Yourself/master/15671 DISCOGS, Faith No More ‎– Introduce Yourself (пристапено на 19.8.2020)]</ref> == Извор == * Kline, Morris, ''Mathematical Thought from Ancient to Modern Times'', Oxford University Press, USA; Мека подвеска (1 март 1990). ISBN 0-19-506135-7. == Поврзано == {{Портал|Математика}} * [[Математички проблем]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Mathematics}} * [https://www.e-matematika.mk/ Е-математика] — наставен интерактивен портал со видеа {{mk}} * [https://ukim.edu.mk/wp-content/uploads/2025/06/matematicki_leksikon.pdf Математички лексикон] (PDF) — опширно дело во издание на [[УКИМ]] {{mk}} {{Mathematics-footer}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Математика| ]] [[Категорија:Формални науки]] [[Категорија:Грцизми]] nchgukz27k7sde8dhburudca7n5asnl 5539072 5539071 2026-04-15T05:54:15Z Bjankuloski06 332 5539072 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Euclid.jpg|мини|десно|[[Евклид]], детаљ од „Атинска школа“ од [[Рафаело Санти]].]] '''Математика''' претставува [[логичка строгост|логички строго]] изучување на теми, како: [[квантитет]],<ref name="OED">{{cite web |url=http://oed.com/view/Entry/114974 |title=mathematics, ''n.'' |publisher=Oxford University Press |website=Oxford English Dictionary |year=2012 |access-date=16 јуни 2012 |quote=''The science of space, number, quantity, and arrangement, whose methods involve logical reasoning and usually the use of symbolic notation, and which includes geometry, arithmetic, algebra, and analysis.'' |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116075558/https://www.oed.com/view/Entry/114974 |archive-date=16 ноември 2019 |url-status=live }}</ref> [[структура]],<ref>{{наведена книга |title=Mathematical Logic and the Foundations of Mathematics: An Introductory Survey |publisher=Dover |author=Нибон, Г.Т. |year=1963 |page=[https://books.google.com/books?id=tCXxf4vbXCcC&pg=PA4 4] |isbn=978-0-486-41712-7 |quote=''Mathematics&nbsp;... is simply the study of abstract structures, or formal patterns of connectedness.''}}</ref> [[простор]]<ref name="OED" /> и [[промена]].<ref>{{наведена книга |title=Calculus Concepts: An Informal Approach to the Mathematics of Change |publisher=Cengage Learning |first1=Доналд Р. |last1=Латор |first2=Џон В. |last2=Кенли |first3=Шери С. |last3=Бигерс |first4=Лаурел Р. |last4=Карпентер |first5=Ирис Б. |last5=Рид |first6=Синтија Р. |last6=Харис |year=2011 |page=[https://books.google.com/books?id=1Ebu2Tij4QsC&pg=PA2 2] |isbn=978-1-4390-4957-0 |quote=''Calculus is the study of change—how things change, and how quickly they change.''}}</ref><ref>{{наведена книга |title=Applied Mathematics |publisher=Tata McGraw–Hill Education |author=Рамана |year=2007 |page=[https://books.google.com/books?id=XCRC6BeKhIIC&pg=SA2–PA10 2.10] |isbn=978-0-07-066753-2 |quote=The mathematical study of change, motion, growth or decay is calculus.}}</ref><ref>{{наведена книга |title=An Invitation to Mathematics: From Competitions to Research |publisher=Springer |author=Зајглер, Гунтер М. |year=2011 |page=[https://books.google.com/books?id=9TATfteVeVYC&pg=PR7 vii] |isbn=978-3-642-19532-7 |chapter=What Is Mathematics?}}</ref> Исто така, математиката е збир од знаења кој претставува предмет на [[дедуктивно расудување]], почнувајќи со [[аксиома|аксиоми]] и [[дефиниција|дефиниции]]. Математиката се користи во [[наука]]та, [[инженерство]]то, [[геодезија]]та, [[медицина]]та и [[економија]]та. Зборот „математика“ доаѓа од [[Старогрчки јазик|старогрчкиот]] збор ''μάθημα'' (''матема'') што значи ''наука'', ''знаење'' или ''учење'' и ''μαθηματικός'' (''математикос''), што значи ''љубител на учењето''.<ref>{{cite web |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=ma/qhma |title=''μάθημα'' |author=Liddell & Scott |date=1940 |website=A Greek–English Lexicon |publisher=Oxford: Clarendon Press |access-date=21 јануари 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=http://drmj.eu/search/математика |title=математика |last= |first= |date= |website=Дигитален речник на македонскиот јазик |publisher= |access-date=22 јануари 2021}}</ref> == Историја == {{Главна|Историја на математиката}} Еволуцијата на математиката може да се гледа како серија на сè поголема апстракција, или можеби ширење на темите. Првата апстракција веројатно била апстракцијата на [[број|броевите]]. Констатацијата дека две јаболка и две круши имаат нешто заедничко, имено дека ги пополнуваат рацете на точно еден човек, било епохално откритие за човештвото. Притоа праисториските народи не само што научиле да [[Броење|бројат]] „конкретни'' предмети, туку и „апстрактни'' квантитети, како [[време]] - [[ден]]ови, [[годишно време|годишни времиња]] и [[година|години]]. [[Аритметика]]та (како на пр. [[собирање]], [[одземање]], [[множење]] и [[делење]]) дошле како природен редослед. Монолитските споменици сведочат за постоењето и на [[геометрија]]та. За секој понатамошен чекор било потребно [[писмо]] или некој друг принцип на запомнување на броеви како [[црти]] или јаженца со јазли наречени [[кипу]] кои се користеле во [[Инка-царство|царството на Инките]] за зачувување на бројчени податоци. Уште од почетокот на запишаната историја, главните потреби за математиката биле оданочувањето и трговијата, соодносот меѓу броевите, мерење на земја и претскажување на астрономски настани. Овие потреби се општо поврзани со категориите во математиката: „квантитет'', „структура'', „простор'' и „промена''. Оттогаш математиката е многу проширена со многу плодородно заемно дејство меѓу неа и другите науки. == Инспирација, чиста и применета математика и естетиката == {{Главна|Математичка убавина}} Математиката се јавува секаде каде што постојат комплицирани проблеми со квантитет, структура, простор или промена. Најпрвин овие се јавувале во [[трговија]]та, [[мерење на земја]] и подоцна во [[астрономија]]та; денес, проблеми за математичарите се јавуваат кај сите науки, а многу проблеми исто така се јавуват и во самата математика. [[Исак Њутн|Њутн]] ја измислил [[математичка анализа|анализата на бесконечно мали вредности]] и [[Фејман]] неговата [[Фејманова патна интеграла]] користејќи се со комбинација од расудување и физички набљудувања, како и денешната [[теорија на струните]] која претставува инспирација за нови математички подвизи. Дел од математиката е релевантна само на она кое ја инспирирало, и се применува за решавање на понатамошни проблеми во таа област. Но често математиката која е инспирирана од едно нешто се покажува како корисна во многу сфери.Кај речиси сите научни предмети, експлозијата на знаење во научното доба е директно одговорно за специјализацијата во математиката. Една главна поделба е помеѓу [[чиста математика]] и [[применета математика]]. Во рамките на применетата математика постојат две главни области, [[статистика]] и [[информатика]].Многу математичари зборуваат за ''елеганцијата'' на математиката, нејзината вродена [[естетика]] и внатрешната [[убавина]]. Постои и убавина во итриот доказ, како [[Евклид]]овиот доказ дека постојат бесконечно многу [[прост број|прости броеви]]. == Нотација, јазик и строгост == {{Главна|Математичка нотација}} Речиси сета математичка нотација која ја користиме денес не била измислена сè до 16 век. Пред тоа, математиката била испишувана со зборови, маконтрпна процедура која ја ограничувала математичката иновација. Современата нотација му ја олеснува математиката на стручњакот, но почетниците често ја гледаат како баук. Таа е екстремно збиена: неколку знаци содржат голем број информации. Математичкиот јазик е исто така тежок за почетници. Дури и обичните зборови како ''или'' и ''само'' имаат попрецизно значење отколку кај секојдневниот говор. Математичарите, како правниците, се стремат да бидат што по недвосмислени и јасни. Исто така збунувачки за почетниците се зборовите ''отвори'' и ''поле'' кои во математиката имаат посебно значење и [[математички жаргон|математичкиот жаргон]] содржи технички изрази како „хомеоморфизам“ и ''интегралност''. Математичарите ја нарекуваат прецизноста во математиката и логиката „строгост“. Строгоста на фундаментално ниво е предмет на [[математички доказ]]. Математичарите се трудат нивните теореми да следат од аксиоми по пат на систематично расудување. Ова служи за избегнување на погрешни „теореми“, засновани на погрешливи интуиции, кои се имаат случено доста пати во историјата (како на пример кај [[математичка анализа|математичката анализа]]). Нивото на строгоста во математиката варирала пред времето; грците очекувале детални аргументи, но веќе во времето на [[Исак Њутн]] методите биле помалку строги. Денес математичарите расправаат за [[компјутеризиран доказ|компјутеризирани докази]]. Традиционално аксиомите се сметаат за „вистини очигледни сами по себе“, но дека нивната замисла е проблематична. На формално ниво, аксиомата е само една нишка од знаци, која има внатрешно значење само во контекст на целосно изводливи формули кај [[аксиоматички систем|аксиоматичкиот систем]]. == Дали математиката е наука? == [[Карл Фридрих Гаус]] ја нарекол математиката „Кралица на науките“. Ако сметаме дека [[наука]]та треба да се занимава само со физичкиот свет, тогаш математиката, или барем чистата математика, не е наука. [[Кар Попер]] сметал дека математиката не е експериментално погрешлива и затоа не е наука. Друг став кај некои полиња (како кај теоретската физика) е дека математиката треба да содржи аксиоми кои соодветствуваат на реалноста. Всушност, теоретскиот физичар, J. M. Циман, се има искажано дека смета дека науката е ''јавно знаење'' и затоа математиката ѝ припаѓа на неа. [http://info.med.yale.edu/therarad/summers/ziman.htm] Во секој случај, математиката има многу заедничко со физичките науки, особено со истражувањето на логичките последици од хипотезите. [[Интуиција]]та и [[експеримент]]ацијата исто така играат улога во обликувањето на [[хипотеза|хипотезите]] како во математиката, така и во другите науки. Ставовите на математичарите по оваа тема се различни. Додека некои математичари што се занимаваат со [[применета матекатика]] се сметаат за научници, оние кои работат на чиста математика сметаат дека се повеќе [[логика|логичари]], отколку научници и затоа дека се во основа, [[Филозофија|филозофи]]. Мнозина математичари сметаат дека со тоа што математиката се нарекува наука се омаловажува нејзината естетска улога, и нејзината теорија во традиционалните седум [[уметност]]и; други пак, решаваат да ја игнорираат поврзаноста на математиката со науките. == Преглед на математичките полиња == Како што споменавме погоре, главните математички дисциплини настанале со потребите во трговијата, односите помеѓу броевите, мерењет на земја и претскажувањето на [[астрономија|астрономски]] појави. Овие четири потреби соодветствуваат на поделбата на математичката тематика на квантитет, структура, простор и промена (т.е. [[аритметика]], [[алгебра]], [[геометрија]] и [[математичка анализа|анализа]]). Изучувањето на квантитетот започнува со [[број|броеви]], најпрвин познатите [[придоден број|природни броеви]] и [[цел број|цели броеви]] и нивните [[аритметика|аримтетички]] операции, кои се окарактеризирани во самата [[аритметика]]. Подлабоките својства на целите броеви се изучуваат во [[теорија на броеви|теоријата на броевите]]. Изучувањето на структурата започнало со истражувањето врз [[питагорина тројка|Питагорината тројка]]. [[Нелоит]]ските споменици на [[Британски Острови|Британските Острови]] се направени со помош на Питагорини тројки. Потоа ова довело до пронајдокот на поапстрактни броеви, како квадратниот [[корен (математика)|корен]]. Подлабоките структурни својства на броевите кои се изучуваат во [[апстрактна алгебра|аптрактната алгебра]] и истражувањето врз [[група (математика)|групи]], [[коло (математика)|кола]], [[поле (математика)|полиња]] и други апстрактни бројни системи. Исто така тука спаѓа и важниот систем на [[вектор (просторен)|вектори]], генерализирани до [[векторски простор]]и кои се изучуваат и во [[линеарна алгебра|линеарната алгебра]]. Изучувањето на векторите ги содинува трите фундаментални математички полиња, квантитет, структура и простор. Изучувањето на просторот започнало со [[геоматрија]]та, со почеток во [[Евклидова геометрија|Евклидовата геометрија]]. [[Тригонометрија]]та ги содеинува просторот и бројот. Современиото изучувње на просторот вклучува и повеќе димензии, [[Неевклидова геометрија|неевклидовите геометрии]] (окои се од суштинско значење за [[општа релативност|општата релативност]]) и [[топологија]]та. Просторот и квантитетот играат улога кај [[аналитичка геометрија|аналитичката геометрија]], [[диференцијална геометрија|диференцијалната геометрија]] и [[алгебарска геометрија|алгебарската геометрија]]. Во рамките на дифиренцијалната геометрија постојат концептите [[влакнести снопови]] и анализа на [[многуобразност]]и. Во рамките на алгебарската геометрија постои и опис на геометриски тела како множества на решенија на [[полином]]ни равенки, кои ги соедниваат концептите на квантитет и простор, како и изучувањето на [[тополошки групи]], кои пак ги соединуваат структурата и просторот. [[Ли група|Ли групите]] се користат за изучување на простор, структура и промена. [[Топологија]]та во сета своја разгранетост веројатно е најбрзо растечката област во математиката од 20 век. Проучувањето и описот на промени е честа тема на [[природна наука|природните науки]] и [[математичка анализа|математичката анализа]] и истиот претставува многу корисна алатка. Главниот концепт за опис на промена на квантитет е [[функција (математика)|функцијата]]. Многу проблеми природно водат до нивниот квантитет и степенот на промена, како и до методите на [[диференцијални равенки]]. Броевите се чија помош се изразуваат континуираните квантитети се нарекуваат [[реални броеви]], а деталното истражување на нивните својства и својствата на реално-борјните функции се нарекува [[реална анализа]]. Овие се генерализирани, со додавање на [[квадратен корен|квандратниот корен]] од -1 на [[комплексен број|комплексни броеви]], кои се изучуваат во [[комплексна анализа|комплексната анализа]]. [[Функционална анализа|Функционалната анализа]] се концентрира на (обично бесконечно-димензионални) простори на функциите. Една од честите примени на функционалната анализа е кај [[квантна механика|квантната механика]]. Многу природни појави се објаснуваат со [[динамички систем]]и; [[теорија на хаосот|теоријата на хаосот]] ги прецизира начините на кои многу од овие системи прикажуваат непредвидливо, но сепак [[детерминационен систем (математика)|детерминационо]] однесување. По ''квантитетот'', ''структурата'', ''просторот'' и ''промената'' постојат области на чиста математика на кои може да им се пријде само до дедуктивно расудување. За разјаснување на [[основи на математиката|основите на математиката]] биле измислени полињата [[математичка логика]] и [[теорија на множествата]]. Математичката логика која се дели на [[теорија на рекурзија]], [[теорија на модели]], и [[доказна теорија]], денеска е тесноповрзана со [[информатика]]та. Кога [[комјутер]]ите биле за првпат измислени, математичарите обликувале неколку важни теоретски концепти во [[информатика]]та, коие водат до полињата на [[Теорија на пресметливост|теоријата на пресметливоста]], [[теорија на пресметковна комплексност|теоријата на пресметковната комплексност]] и [[информациска теорија|информациската теорија]]. Многу од овие теми денес се истражуваат во рамките на [[теоретска информатика|теоретската информатика]]. Математичките полиња кои се занимаваат со информатиката се нарекуваат [[дискретна математика]]. == Главни теми во математиката == === Квантитет === :Квантитетот почнува со броење и мерење. :{| style="border:1px solid #999; text-align:center; margin: auto;" cellspacing="20" | <math>1, 2, \ldots \,</math> || <math>\ldots, -1, 0, 1, \ldots \,</math> || <math>\frac{1}{2}, \frac{2}{3}, 0.125,\ldots \,</math> || <math>\pi, e, \sqrt{2},\ldots \,</math> || <math>i, 3i+2, e^{i\pi/3},\ldots \,</math> |- | [[Природен број|Природни броеви]]|| [[Цел број|Цели броеви]] || [[Рационален број|Рационални бреоеви]] || [[Реален број|Реални броеви]] || [[Комплексен број|Комплексни броеви]] |} :[[Број]] – [[Хиперкомплексен број|Хиперкомплексни броеви]] – [[Кватернион]]и – [[Октонион]]и – [[Седенион]]и – [[Хиперреален број|Хиперреални броеви]] – [[Надреален број|Надреални броеви]] – [[Реден број|Редни броеви]] – [[Прост број|Прости броеви]] – [[P-адичен број|''p''-адични броеви]] – [[Целобројна низа|Целобројни низи]] – [[математичка константа|математички константи]] – [[Називи на броеви]] – [[Бесконечност]] – [[Коренување|Основа]] === Структура === :Поимување на големина, симетрија и [[математичка структура]]. :{| style="border:1px solid #999; text-align:center; margin: auto;" cellspacing="15" | <math>36 \div 9 = 4</math> || [[Податотека:Elliptic curve simple.png|96px]] || [[Податотека:Rubik float.png|96px]] || [[Податотека:Group diagram d6.svg|96px]] || [[Податотека:Lattice of the divisibility of 60.svg|96px]] |- | [[Аритметика]] || [[Теорија на броеви]] || [[Апстрактна алгебра]] || [[Теорија на групи]] || [[Броен ред]] |} :[[Моноид]]и – [[Коло (математика)|Кола]] – [[Поле (математика)|Полиња]] – [[Линеарна алгебра]] – [[Алгебарска геометрија]]– [[Универзална алгебра]] === Простор === :Визуелен пристап кон математиката. :{| style="border:1px solid #999; text-align:center; margin: auto;" cellspacing="15" | [[Податотека:Pythagorean.svg|96px]] || [[Податотека:Taylorsine.svg|96px]] || [[Податотека:Osculating circle.svg|96px]] || [[Податотека:Torus.jpg|96px]] || [[Податотека:Koch curve.svg|96px]] |- |[[Геометрија]] || [[Тригонометрија]] || [[Диференцијална геометрија]] || [[Топологија]] || [[Фрактална геометрија]] |} :[[Алгебарска геометрија]] – [[Диференцијална топологија]] – [[Алгебарска топологија]] – [[Линеарна алгебра]] – [[Комбинаторска геометрија]] – [[Многуобразие|Многуобразија]] === Промена === :начин на исразување и работа со промени кај математичките функции и промени помеѓу броевите. :{| style="border:1px solid #999; text-align:center; margin: auto;" cellspacing="20" | [[Податотека:Integral_as_region_under_curve.png|96px]] || [[Податотека:Vectorfield_jaredwf.png|96px]] || <math>\frac{d^2}{dx^2} y = \frac{d}{dx} y + c</math> || [[Податотека:Limitcycle.jpg|96px]] || [[Податотека:LorenzAttractor.png|96px]] |- | [[Математичка анализа]] || [[Векторска анализа]]|| [[Диференцијална равенка|Диференцијални равенки]] || [[Динамички систем]]и || [[Теорија на хаосот]] |} :[[Математичка анализа|Анализа]] – [[Реална анализа]] – [[Комплексна анализа]] – [[Функционална анализа]] – [[Специјални функции]] – [[Мера]] – [[Хармониска анализа]] – [[Анализа на варијации]] === Темели и методи === :Приоди кон спознавањето на природата на математиката. :{| style="border:1px solid #999; text-align:center; margin: auto;" cellspacing="15" | <math> P \Rightarrow Q \,</math>|| [[Податотека:Venn_A_intersect_B.svg|128px]] || [[Податотека:MorphismComposition-01.png|96px]] |- | [[Математичка логика]] || [[Теорија на множества]] || [[Теорија на категории]] || |} :[[Основи на математиката]] – [[Филозофија на математиката]] – [[Интуиционизам]] – [[Конструктивизам (математика)|Конструктивизам]] – [[Доказна теорија]] – [[Теорија на модели]] – [[Обратна математика]] === Дискретна математика === :[[Дискретна математика|Дискретната математика]] содржи техники кои се применуваат врз тела кои можат да имаат само специфични, засебни вредности. :{| style="border:1px solid #999; text-align:center; margin: auto;" cellspacing="15" | <math>\begin{matrix} (1,2,3) & (1,3,2) \\ (2,1,3) & (2,3,1) \\ (3,1,2) & (3,2,1) \end{matrix}</math> || || [[Податотека:Caesar3.svg|96px]] || [[Податотека:6n-graf.svg|96px]] |- | [[Комбинаторика]] || [[Пресметковна теорија]] || [[Криптографија]] || [[Теорија на графи]] |} : [[Теорија на пресметковност]] – [[Теорија на пресметковна комплексност]] – [[Информациска теорија]] === Применета математика === :[[Применета математика|Применетата математика]] има за задача да развива нова математика за решавање на проблеми во вистинскиот живот. :[[Математичка физика]] – [[Механика]] – [[Механика на течностите]] – [[Бројчена анализа]] – [[Оптимизација (математика)|Оптимизација]] – [[Веројатност]] – [[Статистика]] – [[Математичка економика]] – [[Финансова математика]] – [[Теорија на игрите]] – [[Математичка биологија]] – [[Криптографија]] – [[Математиката и архитектурата]] – [[Математика на музичките скали]] === Важни теореми === :Следниве теореми ги интересираат и математичарите и не-математичарите. :Видете [[список на теореми]] за повеќе :[[Питагорина теорема]] – [[Последна Ферматова теорема]] – [[Геделова теорема за нецелосност|Геделови теореми за нецелосност]] – [[Основна теорема на аритметиката]] – [[Основна теорема на алгебрата]] – [[Основна теорема на анализата]] – [[Канторов дијагонален аргумент]] – [[Четирибојна теорема]] – [[Цорнова лема]] – [[Ојлеров идентитет]] – [[Класификациони теореми за рамнините]] – [[Гаус-Бонетова теорема]] – [[Квадратен реципроцитет]] – [[Рајман-Рохова теорема]]. === Важни хипотези === ''Видете [[список на хипотези]] за повеќе'' :Ова се дел од главните засега нерешени проблеми во математиката. :[[Голдбахова хипотеза]] – [[Хипотеза за простите броеви]] – [[Риманова хипотеза]] – [[Поинкарева хипотеза]] – [[Лолацова хипотеза]] – [[Класи на коплексност P и NP|P=NP?]] – отворени [[Хилбертови проблеми]]. === Историјата и светот на математиката === ''Поврзано: [[Список на теми во историјата на математиката]]'' :[[Историја на математиката]] – [[Математички времеплов]] – [[Математичари]] – [[Филдсов медал]] – [[Абелова награда]] – [[Милениумски наградни проблеми]] – [[Интернационален математички сојуз]] – [[Математички натпревари]] – [[Латерално мислење]] – [[математичко образование]] – [[Математички способности и пол]] ==Математиката како тема во уметноста и во популарната култура== * „Компаративна алгебра“ - песна на македонскиот поет [[Анте Поповски]].<ref>Анте Поповски, ''Дрво што крвави''. Скопје: Детска радост, Наша книга, Македонска книга, Култура, Мисла, 1991, стр. 56.</ref> * „Мала вежба по математика со синот“ - песна на македонскиот поет Анте Поповски.<ref>Анте Поповски, ''Дрво што крвави''. Скопје: Детска радост, Наша книга, Македонска книга, Култура, Мисла, 1991, стр. 106.</ref> * „Елементот на бројките“ — песна на македонскиот поет Анте Поповски.<ref>Анте Поповски, ''Поезија''. Наша книга, Скопје, 1990, стр. 251-252.</ref> * „Математичарот и Андреј Семјонович“ - краток расказ на рускиот писател [[Данил Хармс]].<ref>Danil Harms, ''Sto slučajeva''. Beograd: Laguna, 2016, стр. 30-33.</ref> * „Бог ѝ се поклонува на математиката“ ([[англиски]]: ''God Bows To Math'') - песна на американската [[Рок-музика|рок]]-група [[Минитмен (рок-група)|Минитмен]] (''Minutemen'') од 1984 година.<ref>[https://www.discogs.com/Minutemen-Double-Nickels-On-The-Dime/release/421057 Discogs, Minutemen ‎– Double Nickels On The Dime (пристапено на 22.1.2021)]</ref> * „Читање, пишување и аритметика“ (англиски: ''Reading, Writing And Arithmetic'') — музички албум на англиската [[Рок-музика|рок]]-група Сандејс (''The Sundays'') од 1988 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/12335-The-Sundays-Reading-Writing-And-Arithmetic The Sundays – Reading, Writing And Arithmetic (пристапено на 26.3.2024)]</ref> * „Кинеска аритметика“ (''Chinese Arithmetic'') - песна на американската [[Рок-музика|рок]]-група [[Феит ноу мор]] (''Faith No More'') од 1987 година.<ref>[https://www.discogs.com/Faith-No-More-Introduce-Yourself/master/15671 DISCOGS, Faith No More ‎– Introduce Yourself (пристапено на 19.8.2020)]</ref> == Извор == * Kline, Morris, ''Mathematical Thought from Ancient to Modern Times'', Oxford University Press, USA; Мека подвеска (1 март 1990). ISBN 0-19-506135-7. == Поврзано == {{Портал|Математика}} * [[Математички проблем]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Mathematics}} * [https://www.e-matematika.mk/ Е-математика] — наставен интерактивен портал со видеа {{mk}} * [https://ukim.edu.mk/wp-content/uploads/2025/06/matematicki_leksikon.pdf Математички лексикон] (PDF) — опширно дело во издание на [[УКИМ]] {{mk}} {{Mathematics-footer}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Математика| ]] [[Категорија:Формални науки]] [[Категорија:Грцизми]] 2kwla194gfqnw9hdn6mhwi3qsdcu4fj 5539073 5539072 2026-04-15T05:54:36Z Bjankuloski06 332 5539073 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Euclid.jpg|мини|десно|[[Евклид]], детаљ од „Атинска школа“ од [[Рафаело Санти]].]] '''Математика''' претставува [[логичка строгост|логички строго]] изучување на теми, како: [[квантитет]],<ref name="OED">{{cite web |url=http://oed.com/view/Entry/114974 |title=mathematics, ''n.'' |publisher=Oxford University Press |website=Oxford English Dictionary |year=2012 |access-date=16 јуни 2012 |quote=''The science of space, number, quantity, and arrangement, whose methods involve logical reasoning and usually the use of symbolic notation, and which includes geometry, arithmetic, algebra, and analysis.'' |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116075558/https://www.oed.com/view/Entry/114974 |archive-date=16 ноември 2019 |url-status=live }}</ref> [[структура]],<ref>{{наведена книга |title=Mathematical Logic and the Foundations of Mathematics: An Introductory Survey |publisher=Dover |author=Нибон, Г.Т. |year=1963 |page=[https://books.google.com/books?id=tCXxf4vbXCcC&pg=PA4 4] |isbn=978-0-486-41712-7 |quote=''Mathematics&nbsp;... is simply the study of abstract structures, or formal patterns of connectedness.''}}</ref> [[простор]]<ref name="OED" /> и [[промена]].<ref>{{наведена книга |title=Calculus Concepts: An Informal Approach to the Mathematics of Change |publisher=Cengage Learning |first1=Доналд Р. |last1=Латор |first2=Џон В. |last2=Кенли |first3=Шери С. |last3=Бигерс |first4=Лаурел Р. |last4=Карпентер |first5=Ирис Б. |last5=Рид |first6=Синтија Р. |last6=Харис |year=2011 |page=[https://books.google.com/books?id=1Ebu2Tij4QsC&pg=PA2 2] |isbn=978-1-4390-4957-0 |quote=''Calculus is the study of change—how things change, and how quickly they change.''}}</ref><ref>{{наведена книга |title=Applied Mathematics |publisher=Tata McGraw–Hill Education |author=Рамана |year=2007 |page=[https://books.google.com/books?id=XCRC6BeKhIIC&pg=SA2–PA10 2.10] |isbn=978-0-07-066753-2 |quote=The mathematical study of change, motion, growth or decay is calculus.}}</ref><ref>{{наведена книга |title=An Invitation to Mathematics: From Competitions to Research |publisher=Springer |author=Зајглер, Гунтер М. |year=2011 |page=[https://books.google.com/books?id=9TATfteVeVYC&pg=PR7 vii] |isbn=978-3-642-19532-7 |chapter=What Is Mathematics?}}</ref> Исто така, математиката е збир од знаења кој претставува предмет на [[дедуктивно расудување]], почнувајќи со [[аксиома|аксиоми]] и [[дефиниција|дефиниции]]. Математиката се користи во [[наука]]та, [[инженерство]]то, [[геодезија]]та, [[медицина]]та и [[економија]]та. Зборот „математика“ доаѓа од [[Старогрчки јазик|старогрчкиот]] збор ''μάθημα'' (''матема'') што значи ''наука'', ''знаење'' или ''учење'' и ''μαθηματικός'' (''математикос''), што значи ''љубител на учењето''.<ref>{{cite web |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=ma/qhma |title=''μάθημα'' |author=Liddell & Scott |date=1940 |website=A Greek–English Lexicon |publisher=Oxford: Clarendon Press |access-date=21 јануари 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=http://drmj.eu/search/математика |title=математика |last= |first= |date= |website=Дигитален речник на македонскиот јазик |publisher= |access-date=22 јануари 2021}}</ref> == Историја == {{Главна|Историја на математиката}} Еволуцијата на математиката може да се гледа како серија на сè поголема апстракција, или можеби ширење на темите. Првата апстракција веројатно била апстракцијата на [[број|броевите]]. Констатацијата дека две јаболка и две круши имаат нешто заедничко, имено дека ги пополнуваат рацете на точно еден човек, било епохално откритие за човештвото. Притоа праисториските народи не само што научиле да [[Броење|бројат]] „конкретни'' предмети, туку и „апстрактни'' квантитети, како [[време]] - [[ден]]ови, [[годишно време|годишни времиња]] и [[година|години]]. [[Аритметика]]та (како на пр. [[собирање]], [[одземање]], [[множење]] и [[делење]]) дошле како природен редослед. Монолитските споменици сведочат за постоењето и на [[геометрија]]та. За секој понатамошен чекор било потребно [[писмо]] или некој друг принцип на запомнување на броеви како [[црти]] или јаженца со јазли наречени [[кипу]] кои се користеле во [[Инка-царство|царството на Инките]] за зачувување на бројчени податоци. Уште од почетокот на запишаната историја, главните потреби за математиката биле оданочувањето и трговијата, соодносот меѓу броевите, мерење на земја и претскажување на астрономски настани. Овие потреби се општо поврзани со категориите во математиката: „квантитет'', „структура'', „простор'' и „промена''. Оттогаш математиката е многу проширена со многу плодородно заемно дејство меѓу неа и другите науки. == Инспирација, чиста и применета математика и естетиката == {{Главна|Математичка убавина}} Математиката се јавува секаде каде што постојат комплицирани проблеми со квантитет, структура, простор или промена. Најпрвин овие се јавувале во [[трговија]]та, [[мерење на земја]] и подоцна во [[астрономија]]та; денес, проблеми за математичарите се јавуваат кај сите науки, а многу проблеми исто така се јавуват и во самата математика. [[Исак Њутн|Њутн]] ја измислил [[математичка анализа|анализата на бесконечно мали вредности]] и [[Фејман]] неговата [[Фејманова патна интеграла]] користејќи се со комбинација од расудување и физички набљудувања, како и денешната [[теорија на струните]] која претставува инспирација за нови математички подвизи. Дел од математиката е релевантна само на она кое ја инспирирало, и се применува за решавање на понатамошни проблеми во таа област. Но често математиката која е инспирирана од едно нешто се покажува како корисна во многу сфери.Кај речиси сите научни предмети, експлозијата на знаење во научното доба е директно одговорно за специјализацијата во математиката. Една главна поделба е помеѓу [[чиста математика]] и [[применета математика]]. Во рамките на применетата математика постојат две главни области, [[статистика]] и [[информатика]].Многу математичари зборуваат за ''елеганцијата'' на математиката, нејзината вродена [[естетика]] и внатрешната [[убавина]]. Постои и убавина во итриот доказ, како [[Евклид]]овиот доказ дека постојат бесконечно многу [[прост број|прости броеви]]. == Нотација, јазик и строгост == {{Главна|Математичка нотација}} Речиси сета математичка нотација која ја користиме денес не била измислена сè до 16 век. Пред тоа, математиката била испишувана со зборови, маконтрпна процедура која ја ограничувала математичката иновација. Современата нотација му ја олеснува математиката на стручњакот, но почетниците често ја гледаат како баук. Таа е екстремно збиена: неколку знаци содржат голем број информации. Математичкиот јазик е исто така тежок за почетници. Дури и обичните зборови како ''или'' и ''само'' имаат попрецизно значење отколку кај секојдневниот говор. Математичарите, како правниците, се стремат да бидат што по недвосмислени и јасни. Исто така збунувачки за почетниците се зборовите ''отвори'' и ''поле'' кои во математиката имаат посебно значење и [[математички жаргон|математичкиот жаргон]] содржи технички изрази како „хомеоморфизам“ и ''интегралност''. Математичарите ја нарекуваат прецизноста во математиката и логиката „строгост“. Строгоста на фундаментално ниво е предмет на [[математички доказ]]. Математичарите се трудат нивните теореми да следат од аксиоми по пат на систематично расудување. Ова служи за избегнување на погрешни „теореми“, засновани на погрешливи интуиции, кои се имаат случено доста пати во историјата (како на пример кај [[математичка анализа|математичката анализа]]). Нивото на строгоста во математиката варирала пред времето; грците очекувале детални аргументи, но веќе во времето на [[Исак Њутн]] методите биле помалку строги. Денес математичарите расправаат за [[компјутеризиран доказ|компјутеризирани докази]]. Традиционално аксиомите се сметаат за „вистини очигледни сами по себе“, но дека нивната замисла е проблематична. На формално ниво, аксиомата е само една нишка од знаци, која има внатрешно значење само во контекст на целосно изводливи формули кај [[аксиоматички систем|аксиоматичкиот систем]]. == Дали математиката е наука? == [[Карл Фридрих Гаус]] ја нарекол математиката „Кралица на науките“. Ако сметаме дека [[наука]]та треба да се занимава само со физичкиот свет, тогаш математиката, или барем чистата математика, не е наука. [[Кар Попер]] сметал дека математиката не е експериментално погрешлива и затоа не е наука. Друг став кај некои полиња (како кај теоретската физика) е дека математиката треба да содржи аксиоми кои соодветствуваат на реалноста. Всушност, теоретскиот физичар, J. M. Циман, се има искажано дека смета дека науката е ''јавно знаење'' и затоа математиката ѝ припаѓа на неа. [http://info.med.yale.edu/therarad/summers/ziman.htm] Во секој случај, математиката има многу заедничко со физичките науки, особено со истражувањето на логичките последици од хипотезите. [[Интуиција]]та и [[експеримент]]ацијата исто така играат улога во обликувањето на [[хипотеза|хипотезите]] како во математиката, така и во другите науки. Ставовите на математичарите по оваа тема се различни. Додека некои математичари што се занимаваат со [[применета матекатика]] се сметаат за научници, оние кои работат на чиста математика сметаат дека се повеќе [[логика|логичари]], отколку научници и затоа дека се во основа, [[Филозофија|филозофи]]. Мнозина математичари сметаат дека со тоа што математиката се нарекува наука се омаловажува нејзината естетска улога, и нејзината теорија во традиционалните седум [[уметност]]и; други пак, решаваат да ја игнорираат поврзаноста на математиката со науките. == Преглед на математичките полиња == Како што споменавме погоре, главните математички дисциплини настанале со потребите во трговијата, односите помеѓу броевите, мерењет на земја и претскажувањето на [[астрономија|астрономски]] појави. Овие четири потреби соодветствуваат на поделбата на математичката тематика на квантитет, структура, простор и промена (т.е. [[аритметика]], [[алгебра]], [[геометрија]] и [[математичка анализа|анализа]]). Изучувањето на квантитетот започнува со [[број|броеви]], најпрвин познатите [[придоден број|природни броеви]] и [[цел број|цели броеви]] и нивните [[аритметика|аримтетички]] операции, кои се окарактеризирани во самата [[аритметика]]. Подлабоките својства на целите броеви се изучуваат во [[теорија на броеви|теоријата на броевите]]. Изучувањето на структурата започнало со истражувањето врз [[питагорина тројка|Питагорината тројка]]. [[Нелоит]]ските споменици на [[Британски Острови|Британските Острови]] се направени со помош на Питагорини тројки. Потоа ова довело до пронајдокот на поапстрактни броеви, како квадратниот [[корен (математика)|корен]]. Подлабоките структурни својства на броевите кои се изучуваат во [[апстрактна алгебра|аптрактната алгебра]] и истражувањето врз [[група (математика)|групи]], [[коло (математика)|кола]], [[поле (математика)|полиња]] и други апстрактни бројни системи. Исто така тука спаѓа и важниот систем на [[вектор (просторен)|вектори]], генерализирани до [[векторски простор]]и кои се изучуваат и во [[линеарна алгебра|линеарната алгебра]]. Изучувањето на векторите ги содинува трите фундаментални математички полиња, квантитет, структура и простор. Изучувањето на просторот започнало со [[геоматрија]]та, со почеток во [[Евклидова геометрија|Евклидовата геометрија]]. [[Тригонометрија]]та ги содеинува просторот и бројот. Современиото изучувње на просторот вклучува и повеќе димензии, [[Неевклидова геометрија|неевклидовите геометрии]] (окои се од суштинско значење за [[општа релативност|општата релативност]]) и [[топологија]]та. Просторот и квантитетот играат улога кај [[аналитичка геометрија|аналитичката геометрија]], [[диференцијална геометрија|диференцијалната геометрија]] и [[алгебарска геометрија|алгебарската геометрија]]. Во рамките на дифиренцијалната геометрија постојат концептите [[влакнести снопови]] и анализа на [[многуобразност]]и. Во рамките на алгебарската геометрија постои и опис на геометриски тела како множества на решенија на [[полином]]ни равенки, кои ги соедниваат концептите на квантитет и простор, како и изучувањето на [[тополошки групи]], кои пак ги соединуваат структурата и просторот. [[Ли група|Ли групите]] се користат за изучување на простор, структура и промена. [[Топологија]]та во сета своја разгранетост веројатно е најбрзо растечката област во математиката од 20 век. Проучувањето и описот на промени е честа тема на [[природна наука|природните науки]] и [[математичка анализа|математичката анализа]] и истиот претставува многу корисна алатка. Главниот концепт за опис на промена на квантитет е [[функција (математика)|функцијата]]. Многу проблеми природно водат до нивниот квантитет и степенот на промена, како и до методите на [[диференцијални равенки]]. Броевите се чија помош се изразуваат континуираните квантитети се нарекуваат [[реални броеви]], а деталното истражување на нивните својства и својствата на реално-борјните функции се нарекува [[реална анализа]]. Овие се генерализирани, со додавање на [[квадратен корен|квандратниот корен]] од -1 на [[комплексен број|комплексни броеви]], кои се изучуваат во [[комплексна анализа|комплексната анализа]]. [[Функционална анализа|Функционалната анализа]] се концентрира на (обично бесконечно-димензионални) простори на функциите. Една од честите примени на функционалната анализа е кај [[квантна механика|квантната механика]]. Многу природни појави се објаснуваат со [[динамички систем]]и; [[теорија на хаосот|теоријата на хаосот]] ги прецизира начините на кои многу од овие системи прикажуваат непредвидливо, но сепак [[детерминационен систем (математика)|детерминационо]] однесување. По ''квантитетот'', ''структурата'', ''просторот'' и ''промената'' постојат области на чиста математика на кои може да им се пријде само до дедуктивно расудување. За разјаснување на [[основи на математиката|основите на математиката]] биле измислени полињата [[математичка логика]] и [[теорија на множествата]]. Математичката логика која се дели на [[теорија на рекурзија]], [[теорија на модели]], и [[доказна теорија]], денеска е тесноповрзана со [[информатика]]та. Кога [[комјутер]]ите биле за првпат измислени, математичарите обликувале неколку важни теоретски концепти во [[информатика]]та, коие водат до полињата на [[Теорија на пресметливост|теоријата на пресметливоста]], [[теорија на пресметковна комплексност|теоријата на пресметковната комплексност]] и [[информациска теорија|информациската теорија]]. Многу од овие теми денес се истражуваат во рамките на [[теоретска информатика|теоретската информатика]]. Математичките полиња кои се занимаваат со информатиката се нарекуваат [[дискретна математика]]. == Главни теми во математиката == === Квантитет === :Квантитетот почнува со броење и мерење. :{| style="border:1px solid #999; text-align:center; margin: auto;" cellspacing="20" | <math>1, 2, \ldots \,</math> || <math>\ldots, -1, 0, 1, \ldots \,</math> || <math>\frac{1}{2}, \frac{2}{3}, 0.125,\ldots \,</math> || <math>\pi, e, \sqrt{2},\ldots \,</math> || <math>i, 3i+2, e^{i\pi/3},\ldots \,</math> |- | [[Природен број|Природни броеви]]|| [[Цел број|Цели броеви]] || [[Рационален број|Рационални бреоеви]] || [[Реален број|Реални броеви]] || [[Комплексен број|Комплексни броеви]] |} :[[Број]] – [[Хиперкомплексен број|Хиперкомплексни броеви]] – [[Кватернион]]и – [[Октонион]]и – [[Седенион]]и – [[Хиперреален број|Хиперреални броеви]] – [[Надреален број|Надреални броеви]] – [[Реден број|Редни броеви]] – [[Прост број|Прости броеви]] – [[P-адичен број|''p''-адични броеви]] – [[Целобројна низа|Целобројни низи]] – [[математичка константа|математички константи]] – [[Називи на броеви]] – [[Бесконечност]] – [[Коренување|Основа]] === Структура === :Поимување на големина, симетрија и [[математичка структура]]. :{| style="border:1px solid #999; text-align:center; margin: auto;" cellspacing="15" | <math>36 \div 9 = 4</math> || [[Податотека:Elliptic curve simple.png|96px]] || [[Податотека:Rubik float.png|96px]] || [[Податотека:Group diagram d6.svg|96px]] || [[Податотека:Lattice of the divisibility of 60.svg|96px]] |- | [[Аритметика]] || [[Теорија на броеви]] || [[Апстрактна алгебра]] || [[Теорија на групи]] || [[Броен ред]] |} :[[Моноид]]и – [[Коло (математика)|Кола]] – [[Поле (математика)|Полиња]] – [[Линеарна алгебра]] – [[Алгебарска геометрија]]– [[Универзална алгебра]] === Простор === :Визуелен пристап кон математиката. :{| style="border:1px solid #999; text-align:center; margin: auto;" cellspacing="15" | [[Податотека:Pythagorean.svg|96px]] || [[Податотека:Taylorsine.svg|96px]] || [[Податотека:Osculating circle.svg|96px]] || [[Податотека:Torus.jpg|96px]] || [[Податотека:Koch curve.svg|96px]] |- |[[Геометрија]] || [[Тригонометрија]] || [[Диференцијална геометрија]] || [[Топологија]] || [[Фрактална геометрија]] |} :[[Алгебарска геометрија]] – [[Диференцијална топологија]] – [[Алгебарска топологија]] – [[Линеарна алгебра]] – [[Комбинаторска геометрија]] – [[Многуобразие|Многуобразија]] === Промена === :начин на исразување и работа со промени кај математичките функции и промени помеѓу броевите. :{| style="border:1px solid #999; text-align:center; margin: auto;" cellspacing="20" | [[Податотека:Integral_as_region_under_curve.png|96px]] || [[Податотека:Vectorfield_jaredwf.png|96px]] || <math>\frac{d^2}{dx^2} y = \frac{d}{dx} y + c</math> || [[Податотека:Limitcycle.jpg|96px]] || [[Податотека:LorenzAttractor.png|96px]] |- | [[Математичка анализа]] || [[Векторска анализа]]|| [[Диференцијална равенка|Диференцијални равенки]] || [[Динамички систем]]и || [[Теорија на хаосот]] |} :[[Математичка анализа|Анализа]] – [[Реална анализа]] – [[Комплексна анализа]] – [[Функционална анализа]] – [[Специјални функции]] – [[Мера]] – [[Хармониска анализа]] – [[Анализа на варијации]] === Темели и методи === :Приоди кон спознавањето на природата на математиката. :{| style="border:1px solid #999; text-align:center; margin: auto;" cellspacing="15" | <math> P \Rightarrow Q \,</math>|| [[Податотека:Venn_A_intersect_B.svg|128px]] || [[Податотека:MorphismComposition-01.png|96px]] |- | [[Математичка логика]] || [[Теорија на множества]] || [[Теорија на категории]] || |} :[[Основи на математиката]] – [[Филозофија на математиката]] – [[Интуиционизам]] – [[Конструктивизам (математика)|Конструктивизам]] – [[Доказна теорија]] – [[Теорија на модели]] – [[Обратна математика]] === Дискретна математика === :[[Дискретна математика|Дискретната математика]] содржи техники кои се применуваат врз тела кои можат да имаат само специфични, засебни вредности. :{| style="border:1px solid #999; text-align:center; margin: auto;" cellspacing="15" | <math>\begin{matrix} (1,2,3) & (1,3,2) \\ (2,1,3) & (2,3,1) \\ (3,1,2) & (3,2,1) \end{matrix}</math> || || [[Податотека:Caesar3.svg|96px]] || [[Податотека:6n-graf.svg|96px]] |- | [[Комбинаторика]] || [[Пресметковна теорија]] || [[Криптографија]] || [[Теорија на графовите]] |} : [[Теорија на пресметковност]] – [[Теорија на пресметковна комплексност]] – [[Информациска теорија]] === Применета математика === :[[Применета математика|Применетата математика]] има за задача да развива нова математика за решавање на проблеми во вистинскиот живот. :[[Математичка физика]] – [[Механика]] – [[Механика на течностите]] – [[Бројчена анализа]] – [[Оптимизација (математика)|Оптимизација]] – [[Веројатност]] – [[Статистика]] – [[Математичка економика]] – [[Финансова математика]] – [[Теорија на игрите]] – [[Математичка биологија]] – [[Криптографија]] – [[Математиката и архитектурата]] – [[Математика на музичките скали]] === Важни теореми === :Следниве теореми ги интересираат и математичарите и не-математичарите. :Видете [[список на теореми]] за повеќе :[[Питагорина теорема]] – [[Последна Ферматова теорема]] – [[Геделова теорема за нецелосност|Геделови теореми за нецелосност]] – [[Основна теорема на аритметиката]] – [[Основна теорема на алгебрата]] – [[Основна теорема на анализата]] – [[Канторов дијагонален аргумент]] – [[Четирибојна теорема]] – [[Цорнова лема]] – [[Ојлеров идентитет]] – [[Класификациони теореми за рамнините]] – [[Гаус-Бонетова теорема]] – [[Квадратен реципроцитет]] – [[Рајман-Рохова теорема]]. === Важни хипотези === ''Видете [[список на хипотези]] за повеќе'' :Ова се дел од главните засега нерешени проблеми во математиката. :[[Голдбахова хипотеза]] – [[Хипотеза за простите броеви]] – [[Риманова хипотеза]] – [[Поинкарева хипотеза]] – [[Лолацова хипотеза]] – [[Класи на коплексност P и NP|P=NP?]] – отворени [[Хилбертови проблеми]]. === Историјата и светот на математиката === ''Поврзано: [[Список на теми во историјата на математиката]]'' :[[Историја на математиката]] – [[Математички времеплов]] – [[Математичари]] – [[Филдсов медал]] – [[Абелова награда]] – [[Милениумски наградни проблеми]] – [[Интернационален математички сојуз]] – [[Математички натпревари]] – [[Латерално мислење]] – [[математичко образование]] – [[Математички способности и пол]] ==Математиката како тема во уметноста и во популарната култура== * „Компаративна алгебра“ - песна на македонскиот поет [[Анте Поповски]].<ref>Анте Поповски, ''Дрво што крвави''. Скопје: Детска радост, Наша книга, Македонска книга, Култура, Мисла, 1991, стр. 56.</ref> * „Мала вежба по математика со синот“ - песна на македонскиот поет Анте Поповски.<ref>Анте Поповски, ''Дрво што крвави''. Скопје: Детска радост, Наша книга, Македонска книга, Култура, Мисла, 1991, стр. 106.</ref> * „Елементот на бројките“ — песна на македонскиот поет Анте Поповски.<ref>Анте Поповски, ''Поезија''. Наша книга, Скопје, 1990, стр. 251-252.</ref> * „Математичарот и Андреј Семјонович“ - краток расказ на рускиот писател [[Данил Хармс]].<ref>Danil Harms, ''Sto slučajeva''. Beograd: Laguna, 2016, стр. 30-33.</ref> * „Бог ѝ се поклонува на математиката“ ([[англиски]]: ''God Bows To Math'') - песна на американската [[Рок-музика|рок]]-група [[Минитмен (рок-група)|Минитмен]] (''Minutemen'') од 1984 година.<ref>[https://www.discogs.com/Minutemen-Double-Nickels-On-The-Dime/release/421057 Discogs, Minutemen ‎– Double Nickels On The Dime (пристапено на 22.1.2021)]</ref> * „Читање, пишување и аритметика“ (англиски: ''Reading, Writing And Arithmetic'') — музички албум на англиската [[Рок-музика|рок]]-група Сандејс (''The Sundays'') од 1988 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/12335-The-Sundays-Reading-Writing-And-Arithmetic The Sundays – Reading, Writing And Arithmetic (пристапено на 26.3.2024)]</ref> * „Кинеска аритметика“ (''Chinese Arithmetic'') - песна на американската [[Рок-музика|рок]]-група [[Феит ноу мор]] (''Faith No More'') од 1987 година.<ref>[https://www.discogs.com/Faith-No-More-Introduce-Yourself/master/15671 DISCOGS, Faith No More ‎– Introduce Yourself (пристапено на 19.8.2020)]</ref> == Извор == * Kline, Morris, ''Mathematical Thought from Ancient to Modern Times'', Oxford University Press, USA; Мека подвеска (1 март 1990). ISBN 0-19-506135-7. == Поврзано == {{Портал|Математика}} * [[Математички проблем]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Mathematics}} * [https://www.e-matematika.mk/ Е-математика] — наставен интерактивен портал со видеа {{mk}} * [https://ukim.edu.mk/wp-content/uploads/2025/06/matematicki_leksikon.pdf Математички лексикон] (PDF) — опширно дело во издание на [[УКИМ]] {{mk}} {{Mathematics-footer}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Математика| ]] [[Категорија:Формални науки]] [[Категорија:Грцизми]] nahepypq678o1bimib17swt4iv2rd1p 0 1310 5539065 5516505 2026-04-15T05:51:02Z Bjankuloski06 332 /* Формирање */ Правописна исправка, replaced: симптотичк → симптотск 5539065 wikitext text/x-wiki {{ПојВрска|Оваа статија е за Сонцето како ѕвезда. За други значења видете [[Сонце (појаснување)]].}} {{Infobox | bodystyle = border-collapse:collapse | title = Сонце [[Image:Sun symbol (black).svg|24px|☉]] | image = [[File:Spots July.jpg|frameless|upright=1.5]] | caption = Сонцето во видливиот дел на спектарот при што е филтрирана белата светлина на 8 јули 2014 година. Можат да се забележат [[рабно затемнување|рабното затемнување]] и бројните [[сончева дамка|сончеви дамки]]. | headerstyle = background:#FCC857 | labelstyle = padding:2px | datastyle = padding:2px <!-- section break, rows 1-19--> | header1 = Податоци добиени од набљудувањата | label2 = Средно растојание<br>од [[Земја]]та | data2 = {{вред|1.496|e=8|u=км}}<br>8&nbsp;мин 19&nbsp;с со [[брзина на светлината]] | label3 = [[Привидна ѕвездена величина|Видлива сјајност]] (''V'') | data3 = −26,74<ref name=nssdc>{{Наведена мрежна страница |last=Williams |first=D. R. |date=1 July 2013 |title=Sun Fact Sheet |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/sunfact.html |publisher=NASA Goddard Space Flight Center |accessdate=12 August 2013 |archive-date=2010-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100715200549/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/sunfact.html |url-status=dead }}</ref> | label4 = [[Апсолутна ѕвездена величина|Апсолутна величина]] | data4 = 4,83<ref name=nssdc /> | label5 = [[Спектрална класификација]] | data5 = G2V | label6 = [[Металичност]] | data6 = ''Z'' = 0,0122<ref>{{Наведено списание |last1=Asplund |first1=M. |last2=Grevesse |first2=N. |last3=Sauval |first3=A. J. |date=2006 |title=The new solar abundances - Part I: the observations |journal=Communications in Asteroseismology |volume=147 |pages=76–79 |bibcode=2006CoAst.147...76A |doi=10.1553/cia147s76}}</ref> | label7 = [[Аголна големина]] | data7 = 31,6–32,7′<ref>{{Наведена мрежна страница |title=Eclipse 99: Frequently Asked Questions |url=http://education.gsfc.nasa.gov/eclipse/pages/faq.html |publisher=NASA |accessdate=24 October 2010 |archive-date=2010-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527142627/http://education.gsfc.nasa.gov/eclipse/pages/faq.html |url-status=dead }}</ref> | header10 = [[Орбита]]лни особености | label11 = Средно растојание<br>од центарот на [[Млечен Пат|Млечниот Пат]] | data11 = ≈ {{вред|2.7|e=17|u=км}}<br>{{вред|27200|u=сг}} | label12 = [[Галактичка година|Галактички период]] | data12 = (2,25–2,50){{e|8}} [[јулијанска година (астрономија)|a]] | label13 = [[Брзина]] | data13 = ≈ {{вред|220|u=км/с}} (во орбита околу центарот на галаксијата) <br>≈ {{вред|20|u=км/с}} (релативно во однос на просечната брзина на останатите ѕвезди во соседството) <br>≈ {{вред|370|u=км/с}}<ref>{{Наведено списание |last=Hinshaw |first=G. |display-authors=etal |date=2009 |title=Five-year Wilkinson Microwave Anisotropy Probe observations: data processing, sky maps, and basic results |journal=[[The Astrophysical Journal Supplement Series]] |volume=180 |issue=2 |pages=225–245 |arxiv=0803.0732 |bibcode=2009ApJS..180..225H |doi=10.1088/0067-0049/180/2/225}}</ref> (релативно во однос на [[космичко позадинско значење|космичкото позадинско зрачење]]) <!-- section break, rows 20-39 --> | header20 = Физички особености | label21 = Екваторски [[полупречник]] | data21 = {{вред|696342|65|u=км}}<ref name=arxiv1203_4898>{{Наведено списание |last1=Emilio |first1=M. |last2=Kuhn |first2=J. R. |last3=Bush |first3=R. I. |last4=Scholl |first4=I. F. |date=2012 |title=Measuring the Solar Radius from Space during the 2003 and 2006 Mercury Transits |journal=[[The Astrophysical Journal]] |volume=750 |issue=2 |page=135 |arxiv=1203.4898 |bibcode=2012ApJ...750..135E |doi=10.1088/0004-637X/750/2/135}}</ref> <br>109 × Земјени полупречници<ref name=sse/> | label22 = Екваторска [[обиколка]] | data22 = {{вред|4.379|e=6|u=км}}<ref name=sse/><br>109 × Земјини обиколки<ref name=sse>{{Наведена мрежна страница |title=Solar System Exploration: Planets: Sun: Facts & Figures |url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080102034758/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric |archivedate=2 January 2008 |publisher=NASA }}</ref> | label23 = [[Сплеснатост]] | data23 = {{вред|9|e=-6}} | label24 = [[Површина]] | data24 = {{вред|6.09|e=12|u=км²}}<ref name=sse/><br>{{вред|12000}} × Земјени површини<ref name=sse/> | label25 = [[Зафатнина]] | data25 = {{вред|1.41|e=18|u=км³}}<ref name=sse/><!-- NASA source has "1.412 x 10^18 km^3", which is 1.412 × 10^27 m^3 (basic arithmetic, also verified using the formula for volume of a sphere), but the Sun is not a sphere, and their radius is off a bit from what we have above, so we need to at least round a bit--><br>{{вред|1300000}} × Земјини зафатнини | label26 = [[Маса]] | data26 = {{вред|1.98855|.00025|e=30|u=kg}}<ref name=nssdc/><br>{{вред|333000}} × Земјени маси<ref name=nssdc/><!-- NASA Sun Fact Sheet states 333,000, a figure coherent with data already present in en.wiki --> | label27 = Просечна [[густина]] | data27 = {{вред|1.408|u=г/см³}}<ref name=nssdc/><ref name=sse/><ref>{{Наведена мрежна страница |last=Ko |first=M. |date=1999 |title=Density of the Sun |url=http://hypertextbook.com/facts/1999/MayKo.shtml |editor=Elert, G. |work=The Physics Factbook}}</ref><br>{{вред|0.255}} × Земјени густини<ref name=nssdc/><ref name=sse/> | label28 = Јадрена [[густина]] (модел) | data28 = {{вред|162.2|u=г/см³}}<ref name=nssdc/><br>{{вред|12.4}} × Земјини густини | label29 = Екваторска [[површинска гравитација]] | data29 = {{вред|274.0|u=м/с²}}<ref name=nssdc/><br>{{вред|27.94|u=[[g-сила|''g'']]}}<br>{{вред|27542.29|u=''[[cgs]]''}}<br>28 × Земјени<ref name=sse/> | label30 = [[Прва космичка брзина за Сонцето]]<br>(од површината) | data30 = {{вред|617.7|u=км/с}}<ref name=sse/><br>55 × Земјина<ref name=sse/> | label31 = Температура | data31 = Центар (модел): {{вред|1.57|e=7|u=K}}<ref name=nssdc/><br>[[Фотосфера]] (делотворна): {{вред|5778|u=K}}<ref name=nssdc/><br> [[Сончева корона|Корона]]: ≈ {{вред|5|e=6|u=K}} | label32 = [[Сјајност]] (L_{[[Image:Sun symbol.svg|10px]]}) | data32 = {{вред|3.846|e=26|u=W}}<ref name=nssdc/><br>≈ {{вред|3.75|e=28|u=[[лумен (единица)|lm]]}}<br>≈ {{вред|98|u=lm/W}} [[сјајна ефикасност|ефикасност]] | label33 = Средна јачина на [[зрачење]]то&nbsp;<br>(I_{[[Image:Sun symbol.svg|10px]]}) | data33 = {{вред|2.009|e=7|u=W·m⁻²·sr⁻¹}} | label34 = Старост | data34 = ≈4,6 милијарди години<ref name="Bonanno">{{Наведено списание |last=Bonanno |first=A. |last2=Schlattl |first2=H. |last3=Paternò |first3=L. |date=2008 |title=The age of the Sun and the relativistic corrections in the EOS |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=390 |issue=3 |pages=1115–1118 |arxiv=astro-ph/0204331 |bibcode=2002A&A...390.1115B |doi=10.1051/0004-6361:20020749 }}</ref><ref>{{Наведено списание|url=//www.sciencemag.org/content/338/6107/651.full|title=The Absolute Chronology and Thermal Processing of Solids in the Solar Protoplanetary Disk|date=2 November 2012|accessdate=17 March 2014|doi=10.1126/science.1226919 |journal=Science|volume=338 |issue= 6107 |pages=651–655|bibcode = 2012Sci...338..651C }}{{Registration required}}</ref> <!-- section break, rows 40-49 --> | header40 = [[Вртење|Вртежни]] особености | label41 = [[Закосеност на оската|Закосеност]] | data41 = 7,25°<ref name=nssdc/><br>(во однос на [[еклиптика]]та)<br>67,23°<br>(во однос на [[галактичка рамнина|галактичката рамнина]]) | label42 = [[Ректасцензија]]<br>од Северниот Пол<ref name="iau-iag">{{Наведена мрежна страница |last1=Seidelmann |first1=P. K. |display-authors=etal |title=Report Of The IAU/IAG Working Group On Cartographic Coordinates And Rotational Elements Of The Planets And Satellites: 2000 |url=http://www.hnsky.org/iau-iag.htm |date=2000 |accessdate=22 March 2006 |archive-date=2020-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512151452/http://www.hnsky.org/iau-iag.htm |url-status=dead }}</ref> | data42 = 286,13°<br>{{nowrap|19 ч 4 мин 30 с}} | label43 = [[Деклинација]]<br>од Северниот Пол | data43 = +63,87°<br>63° 52' северно | label44 = Ѕвезден [[сончево вртење|вртежен период]] <br>(при екваторот) | data44 = 25,05 денови<ref name=nssdc/> | label45 = (на 16° должина) | data45 = 25,38 денови<ref name=nssdc/><br>{{nowrap|25 д 9 ч 7 мин 12 с}}<ref name="iau-iag"/> | label46 = (на половите) | data46 = 34,4 денови<ref name=nssdc/><!-- derived from T = ( 14.37 - 2.33 sin^2 L - 1.56 sin^4 L ) deg/day, L = 90 deg --> | label47 = Вртежна брзина<br>(на екваторот) | data47 = {{вред|7.189|e=3|u=км/ч}}<ref name="sse"/><!-- Derived from NASA source: equatorial circumference of 4,379,000 kilometres divided by sidereal rotation period of 609.12 hours; maybe this kind of basic calculation could be done in some generic template code? --> <!-- section break, rows 50-69 --> | header50 = Состав на [[фотосфера]]та (според маса) | label51 = [[водород]] | data51 = 73,46%<ref>{{Наведена мрежна страница |title=The Sun's Vital Statistics |url=http://solar-center.stanford.edu/vitalstats.html |publisher=Stanford Solar Center |accessdate=29 July 2008 |archive-date=2012-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120703061116/http://solar-center.stanford.edu/vitalstats.html |url-status=dead }} Citing {{Наведена книга |last=Eddy |first=J. |date=1979 |title=A New Sun: The Solar Results From Skylab |url=http://history.nasa.gov/SP-402/contents.htm |page=37 |publisher=NASA |id=NASA SP-402 |access-date=2015-09-06 |archive-date=2015-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150113155042/http://history.nasa.gov/SP-402/contents.htm |url-status=dead }}</ref> | label52 = [[хелиум]] | data52 = 24,85% | label53 = [[кислород]] | data53 = 0,77% | label54 = [[јаглерод]] | data54 = 0,29% | label55 = [[железо]] | data55 = 0,16% | label56 = [[неон]] | data56 = 0,12% | label57 = [[азот]] | data57 = 0,09% | label58 = [[силициум]] | data58 = 0,07% | label59 = [[магнезиум]] | data59 = 0,05% | label60 = [[сулфур]] | data60 = 0,04% }} '''Сонце''' ([[Латински јазик|латински]]: ''Sol'') — ѕвезда што се наоѓа во средиштето на [[Сончев Систем|Сончевиот Систем]].<ref>{{ДРМЈ|Сонце}}</ref> [[Земјата]] и друга материја (вклучувајчи други [[планета|планети]], [[астероид]]и, [[метеороид]]и, [[комета|комети]] и [[вселенска прашина]]) [[орбита|орбитираат]] околу Сонцето,<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.nasa.gov/lb/audience/forkids/home/F_Ames_What_is_the_Solar_System_Text.html |title=What is the solar system? |accessdate=2009-02-11 |archive-date=2008-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080703001522/http://www.nasa.gov/lb/audience/forkids/home/F_Ames_What_is_the_Solar_System_Text.html |url-status=dead }}</ref> кое самото претставува 98,6 % од целокупната [[маса]] на сончевиот Систем, а тежи околу 200.000 пати повеќе од Земјата. Тоа е масивна, речиси совршена [[сфера]] од топла [[плазма]], загреана до вжареност со реакции на [[јадрено соединување]] во неговото јадро, зрачејќи ја енергијата од неговата површина главно како [[Светлина|видлива светлина]] и [[инфрацрвено зрачење]] со 10 % при [[Ултравиолетово зрачење|ултравиолетови]] енергии. Тоа е убедливо најважниот извор на енергија за [[живот]]от на [[Земја (планета)|Земјата]]. [[Енергија]]та од Сонцето, во форма на сончева светлина, го одржува скоро целиот живот на Земјата преку [[фотосинтеза]]<ref name=Simon2001>{{Citation| last = Simon | first = Anne| year = 2001| title = The real science behind the X-files : microbes, meteorites, and mutants| pages = 25–27| url = https://books.google.com/books?id=1gXImRmz7u8C&dq=bacteria+that+live+with+out+the+sun&pg=PA25| isbn = 0684856182| publisher = Simon & Schuster| location = New York}}</ref> и ја управува Земјината [[клима]] и време. Сонцето е предмет на почитување во многу култури. Тоа е основна тема за астрономски истражувања уште од [[Стар век|антиката]]. Сонцето орбитира околу [[Галактичко Средиште|Галактичкот Средиште]] на растојание од 24.000 до 28.000 [[Светлосна година|светлосни години]]. Од Земјата е оддалечено {{Вред|1|u=[[астрономска единица]]}} (1.496×10⁸ км) или на околу 8 светлосни минути. [[Сончев полупречник|Неговиот полупречник]] е околу {{Вред|1391400|u=км}} ({{Вред|864600|u=ми}}), 109 пати повеќе од Земјата. [[Сончева маса|Неговата маса]] е околу 330.000 пати поголема од онаа на Земјата, што сочинува околу 99,86 % од вкупната маса на Сончевиот Систем. Приближно три четвртини од [[Маса (физика)|масата]] на Сонцето се состои од [[водород]] (~ 73 %); остатокот е главно [[хелиум]] (~25 %), со многу помали количини на потешки елементи, вклучувајќи [[кислород]], [[јаглерод]], [[неон]] и [[железо]]. Сонцето е [[Жолто џуџе|ѕвезда од главната низа од G-тип]] (G2V), неформално наречена [[жолто џуџе]], иако нејзината светлина е всушност бела. Сонцето било формирано приближно пред 4,6 милијарди години<ref group="б" name="short">All numbers in this article are [[short scale]]. One billion is 10⁹, or 1,000,000,000.</ref> од [[Гравитациски колапс|гравитациониот колапс]] на материјата во подрачје на голем [[молекуларен облак]]. Поголемиот дел од оваа материја се собрал во средиштето, додека остатокот се претворил во орбитален диск кој станал [[Настанок и развој на Сончевиот Систем|Сончев Систем]]. Средишната маса станала толку жешка и густа што на крајот иницирала [[Јадрено соединување|јаглеродно соединување]] во неговото [[Сончево јадро|јадро]]. Секоја секунда, сончевото јадро се спојува околу 600&nbsp;милијарди [[килограм]]и (кг) водород во хелиум и претвора 4&nbsp;милијарди килограми [[Еднаквост на масата и енергијата|материја во енергија]]. За околу 4 до 7 милијарди години од денес, кога [[Ѕвездена нуклеосинтеза|соединувањето на водородот]] во јадрото на Сонцето ќе се намали до точка каде што Сонцето повеќе нема да е во [[хидростатичка рамнотежа]], неговото јадро ќе претрпи значително зголемување на густината и температурата што ќе предизвика неговите надворешни слоеви да се прошират и на крајот претварајќи го Сонцето во [[црвен џин]]. Овој процес ќе го направи Сонцето доволно големо за да ја направи Земјата непогодна за живот околу пет милијарди години од сегашноста. По фазата на црвениот џин, моделите сугерираат дека Сонцето ќе ги отфрли своите надворешни слоеви и ќе стане густ тип на ѕвезда ([[бело џуџе]]) и повеќе нема да произведува енергија со спојување, но сепак ќе свети и ќе испушта топлина од претходното соединување, по можеби трилиони години. После тоа, Спнцето би требало да стане супер густо [[црно џуџе]], кое испушта незначителна енергија. == Етимологија == Англискиот збор ''sun'' е развиен од [[Староанглиски јазик|староанглискиот]] {{Јаз|ang|sunne}}. Когнатите се појавуваат во други [[германски јазици]], вклучувајќи го и [[Западнофризиски јазик|западнофризиското]] {{Јаз|fy|sinne}}, [[Холандски јазик|холандското]] {{Јаз|nl|zon}}, [[Долногермански јазик|долногерманското]] {{Јаз|nds|Sünn}}, стандарден германски {{Јаз|de|Sonne}}, [[Баварски јазик|баварското]] {{Јаз|bar|Sunna}}, [[Старонордиски јазик|старонордиското]] {{Јаз|non|sunna}}, и [[Готски јазик|готското]] {{Јаз|got|sunnō}}. Сите овие зборови потекнуваат од прагерманскиот {{Јаз|gem-x-proto|*sunnōn}}.<ref name="BARNHART776">{{Наведена книга|title=The Barnhart Concise Dictionary of Etymology|last=Barnhart|first=R.K.|date=1995|publisher=HarperCollins|isbn=978-0-06-270084-1|page=776}}</ref><ref name="Orel">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/Orel-AHandbookOfGermanicEtymology/mode/2up|title=A Handbook of Germanic Etymology|last=Orel|first=Vladimir|publisher=[[Brill Publishers]]|year=2003|isbn=978-9-00-412875-0|location=Leiden|page=[https://archive.org/details/Orel-AHandbookOfGermanicEtymology/mode/2up/search/sun 41]|author-link=Vladimir Orel|via=[[Internet Archive]]}}</ref> Ова е на крајот поврзано со зборот за ''сонце'' во другите гранки на [[Индоевропски јазици|индоевропското јазично]] семејство, иако во повеќето случаи се наоѓа [[номинатив]]но стебло со ''l'', наместо [[генитив]]от во ''n'', како на пример во [[Латински јазик|латинското]] {{Јаз|la|sōl}}, [[Старогрчки јазик|старогрчкото]] {{Јаз|grc|ἥλιος}} ( {{Трансл|grc|hēlios}}), [[Велшки јазик|велшки]] {{Јаз|cy|haul}} и [[Чешки јазик|чешки]] {{Јаз|cs|slunce}}, како и санскрит {{Јаз|sa|स्वर्}} ({{Трансл|sa|svár}}) и [[Персиски јазик|персиски]] {{Јаз|fa|خور}} ({{Трансл|fa|xvar}}). Стеблото преживеало и во прагермански, како {{Јаз|gem-x-proto|*sōwelan}}, од што се појавила готското {{Јаз|got|sauil}} (заедно со {{Јаз|got|sunnō}}) и старонордиското {{Јаз|non|sól}} (заедно со поетското {{Јаз|non|sunna}}), а преку него зборовите за ''сонце'' во современите скандинавски јазици: [[Шведски јазик|шведски]] и [[Дански јазик|дански]] {{Јаз|sv|sol}} и [[Исландски јазик|исландски]] {{Јаз|is|sól}} итн.<ref name="Orel" /> Главните придавки за Сонцето се ''сончеви'' за сончева светлина и, во технички контекст, ''сончеви'' ( {{IPAc-en|ˈ|s|oʊ|l|ər}}),<ref name="OED2">{{OED|solar}}</ref> од латински {{Јаз|la|sol}} <ref>{{Наведена книга|title=Oxford Universal Dictionary on Historical Principles|last=Little|first=William|last2=Fowler|first2=H. W.|last3=Coulson|first3=J.|year=1955|edition=3rd|chapter=Sol|asin=B000QS3QVQ|chapter-url=https://archive.org/details/oxforduniversald07litt}}</ref> — кое има употреба во термини како што се ''сончев ден'', ''[[затемнување на Сонцето]]'' и ''Сончев систем''. Од грчкото {{Трансл|grc|helios}} доаѓа ретката придавка ''хелијак.'' <ref>{{OED|heliac}}</ref> На англиски, грчките и латинските зборови се појавуваат во поезијата како персонификација на Сонцето, [[Хелиј (митологија)|Хелиос]] и Сол,<ref name="OED">{{OED|Sol}}</ref> додека во научната фантастика ''Сол'' може да се користи за да се разликува Сонцето од другите ѕвезди. Терминот ''„сол''“ со мала буква ''s'' го користат планетарните астрономи за времетраењето на еден сончев ден на друга планета како што е [[Марс (планета)|Марс]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/mer/images/pia01892.html|title=Opportunity's View, Sol 959 (Vertical)|date=15 November 2006|publisher=[[NASA]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022155351/http://www.nasa.gov/mission_pages/mer/images/pia01892.html|archive-date=22 October 2012|accessdate=1 August 2007}}</ref> Англиското име за делничен ден ''[[Недела]]'' потекнува од староанглиското име {{Јаз|ang|Sunnandæg}} „сончев ден“, германска интерпретација на латинската фраза {{Јаз|la|[[Dies (deity)|diēs]] sōlis}}, самиот превод на старогрчкио е {{Јаз|grc|ἡμέρα ἡλίου}} „ден на сонцето“.<ref name="BARNHART778">{{Наведена книга|title=The Barnhart Concise Dictionary of Etymology|last=Barnhart|first=R. K.|date=1995|publisher=HarperCollins|isbn=978-0-06-270084-1|page=778}}</ref> Астрономскиот симбол за Сонцето е круг со точка,[[Податотека:Sun_symbol_(fixed_width).svg|16x16пкс|☉]].<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C|title=Allen's Astrophysical Quantities|last=Allen|first=Clabon W.|last2=Cox|first2=Arthur N.|date=2000|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|isbn=978-0-38-798746-0|editor-last=Cox|editor-first=Arthur N.|edition=4th|page=2|author-link=Clabon Allen|via=[[Google Books]]}}</ref> Се користи за единици како што се ''M'' _☉ ([[Сончева маса]]), ''R''_☉ ( [[Сончев полупречник]]) и ''L''_☉ ([[Сончева сјајност]]).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803100516843|title=solar mass|work=Oxford Reference|language=en|accessdate=2024-05-26}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=4gmSOrXIQUEC&dq=%22solar+radius%22&pg=PA349|title=Encyclopedia of the Solar System|last=Weissman|first=Paul|last2=McFadden|first2=Lucy-Ann|last3=Johnson|first3=Torrence|date=1998-09-18|publisher=Academic Press|isbn=978-0-08-057313-7|pages=349, 820|language=en}}</ref> == Општи карактеристики == Сонцето е [[Жолто џуџе|ѕвезда од главната низа од G-тип]] која сочинува околу 99,86% од масата на Сончевиот Систем.<ref name="Woolfson00">{{Наведено списание|last=Woolfson|first=M.|date=2000|title=The origin and evolution of the solar system|url=http://inis.jinr.ru/sl/vol1/_djvu/P_Physics/Woolfson%20M.M.%20Origin%20and%20evolution%20of%20the%20solar%20system%20(IOP)(425s).pdf|journal=[[Astronomy & Geophysics]]|volume=41|issue=1|page=12|bibcode=2000A&G....41a..12W|doi=10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x|archive-url=https://web.archive.org/web/20200711133403/http://inis.jinr.ru/sl/vol1/_djvu/P_Physics/Woolfson%20M.M.%20Origin%20and%20evolution%20of%20the%20solar%20system%20(IOP)(425s).pdf|archive-date=11 July 2020|access-date=12 April 2020|doi-access=free}}</ref> Има [[Апсолутна ѕвездена величина|апсолутна магнитуда]] од +4,83, што се проценува дека е посветла од околу 85% од ѕвездите во [[Млечен Пат|Млечниот Пат]], од кои повеќето се [[Црвено џуџе|црвени џуџиња]].<ref>{{Наведени вести|url=http://www.space.com/scienceastronomy/060130_mm_single_stars.html|title=Astronomers Had it Wrong: Most Stars are Single|last=Than|first=K.|date=2006|access-date=1 August 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20101221093125/http://www.space.com/scienceastronomy/060130_mm_single_stars.html|archive-date=21 December 2010|publisher=Space.com}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Lada|first=C. J.|year=2006|title=Stellar multiplicity and the initial mass function: Most stars are single|journal=[[Astrophysical Journal Letters]]|volume=640|issue=1|pages=L63–L66|arxiv=astro-ph/0601375|bibcode=2006ApJ...640L..63L|doi=10.1086/503158}}</ref> Сонцето е помасивно од 95% од блиските ѕвезди од 7 парсеци. (~ 23 светлосни години.) <ref>{{Наведено списание|last=Robles|first=José A.|last2=Lineweaver|first2=Charles H.|last3=Grether|first3=Daniel|last4=Flynn|first4=Chris|last5=Egan|first5=Chas A.|last6=Pracy|first6=Michael B.|last7=Holmberg|first7=Johan|last8=Gardner|first8=Esko|date=September 2008|title=A Comprehensive Comparison of the Sun to Other Stars: Searching for Self-Selection Effects|url=https://iopscience.iop.org/article/10.1086/589985/fulltext/73840.text.html|journal=The Astrophysical Journal|volume=684|issue=1|pages=691–706|arxiv=0805.2962|bibcode=2008ApJ...684..691R|doi=10.1086/589985|access-date=24 May 2024}}</ref> Сонцето содржи[[Ѕвездено население|население I]], кое означува дека ѕвездата е богата со тешки елементи.{{efn|name=heavy elements}} <ref name="zeilik">{{Наведена книга|title=Introductory Astronomy & Astrophysics|last=Zeilik|first=M. A.|last2=Gregory|first2=S. A.|publisher=Saunders College Publishing|year=1998|isbn=978-0-03-006228-5|edition=4th|page=322}}</ref> Неговото формирање пред приближно 4,6 милијарди години можеби било предизвикани од ударни бранови од една или повеќе блиски [[Супернова|супернови]].<ref name="Connelly2012">{{Наведено списание|last=Connelly|first=James N.|last2=Bizzarro|first2=Martin|last3=Krot|first3=Alexander N.|last4=Nordlund|first4=Åke|last5=Wielandt|first5=Daniel|last6=Ivanova|first6=Marina A.|date=2 November 2012|title=The Absolute Chronology and Thermal Processing of Solids in the Solar Protoplanetary Disk|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=338|issue=6107|pages=651–655|bibcode=2012Sci...338..651C|doi=10.1126/science.1226919|pmid=23118187}}</ref><ref name="Falk">{{Наведено списание|last=Falk|first=S. W.|last2=Lattmer|first2=J. M.|last3=Margolis|first3=S. H.|year=1977|title=Are supernovae sources of presolar grains?|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=270|issue=5639|pages=700–701|bibcode=1977Natur.270..700F|doi=10.1038/270700a0}}</ref> Ова го сугерира големото изобилство на тешки елементи во Сончевиот Систем, како што се [[злато]]то и [[ураниум]]от, во однос на изобилството на овие елементи во таканареченото [[Ѕвездено население|население II]], ѕвезди сиромашни со тешки елементи. Тешките елементи најверодостојно би можеле да бидат произведени со ендотермни јадрени реакции за време на супернова, или со менување на формата преку впивање на неутрони во масивна ѕвезда од втората генерација. Сонцето е убедливо најсветлото тело на небото гледано од Земјата, со [[Привидна ѕвездена величина|привидна величина]] од -26,74.<ref>{{Наведено списание|last=Burton|first=W. B.|date=1986|title=Stellar parameters|journal=[[Space Science Reviews]]|volume=43|issue=3–4|pages=244–250|doi=10.1007/BF00190626}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Bessell|first=M. S.|last2=Castelli|first2=F.|last3=Plez|first3=B.|date=1998|title=Model atmospheres broad-band colors, bolometric corrections and temperature calibrations for O–M stars|journal=[[Astronomy and Astrophysics]]|volume=333|pages=231–250|bibcode=1998A&A...333..231B}}</ref> Како ѕвезда е околу 13&nbsp;милијарди пати посветла од следната најсветла ѕвезда, [[Сириус]], која има привидна светлинска величина од -1,46.<ref name="Hoffleit1991">{{Наведена книга|url=http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?HR%202491|title=Bright Star Catalogue|last=Hoffleit|first=D.|date=1991|publisher=[[Centre de Données astronomiques de Strasbourg|CDS]]|edition=5th Revised|chapter=HR 2491|bibcode=1991bsc..book.....H|display-authors=etal|author-link=Dorrit Hoffleit}}</ref> 1 [[астрономска единица]] (околу 150 милиони километри) се дефинира како средно растојание помеѓу средиштата на Сонцето и Земјата. Моменталното растојание варира за околу ± 2,5 милиони км или 1,55 милиони милји додека Земјата се движи од перихел на ~ 3 јануари до афел на ~ 4 јули.<ref name="USNO2">{{Cite web|url=http://aa.usno.navy.mil/data/docs/EarthSeasons.php|title=Equinoxes, Solstices, Perihelion, and Aphelion, 2000–2020|date=31 January 2008|publisher=[[US Naval Observatory]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013000301/http://aa.usno.navy.mil/data/docs/EarthSeasons.php|archive-date=13 October 2007|url-status=live|access-date=17 July 2009}}</ref> На своето просечно растојание, светлината патува од сончевиот хоризонт до хоризонтот на Земјата за околу 8 минути и 20 секунди,<ref>{{Cite web|url=https://phys.org/news/2013-04-sunlight-earth.html|title=How long does it take sunlight to reach the Earth?|last=Cain|first=Fraser|date=15 April 2013|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220302095547/https://phys.org/news/2013-04-sunlight-earth.html|archive-date=2 March 2022|url-status=live|access-date=2 March 2022|website=phys.org}}</ref> додека на светлината од најблиските точки на Сонцето и Земјата и се потребни околу две секунди помалку. Енергијата на оваа сончева светлина го поддржува речиси целиот живот на Земјата<ref group="б">[[Hydrothermal vent communities]] live so deep under the sea that they have no access to sunlight. Bacteria instead use sulfur compounds as an energy source, via [[chemosynthesis]].</ref> преку процесот на фотосинтеза<ref>{{cite web|url=https://scied.ucar.edu/learning-zone/earth-system/energy-from-sun|title=The Sun's Energy: An Essential Part of the Earth System|website=Center for Science Education|access-date=24 May 2024}}</ref>, и ја поттикнува климата и времето на Земјата.<ref>{{cite web|url=https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691153834/the-suns-influence-on-climate|title=The Sun's Influence on Climate|date=23 June 2015|publisher=Princeton University Press|language=en|access-date=24 May 2024}}</ref> Сонцето нема дефинитивна граница, но неговата густина се намалува експоненцијално со зголемување на висината над [[фотосфера]]та .<ref name="Beer et al, 2012-41">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=zKA0tZg0HwEC&pg=PA41|title=Cosmogenic Radionuclides: Theory and Applications in the Terrestrial and Space Environments|last=Beer|first=J.|last2=McCracken|first2=K.|last3=von Steiger|first3=R.|date=2012|publisher=[[Springer Science+Business Media]]|isbn=978-3-642-14651-0|page=41}}</ref> За целите на мерењето, полупречникот на Сонцето се смета за растојание од неговото средиште до работ на фотосферата, привидната видлива површина на Сонцето.<ref name="Phillips1995-73">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=idwBChjVP0gC&pg=PA73|title=Guide to the Sun|last=Phillips|first=K. J. H.|date=1995|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-39788-9|page=73}}</ref> Според оваа мерка, Сонцето е речиси совршена сфера со [[сплеснатост]] проценета на 9&nbsp;милионити дел,<ref name="Godier">{{Наведено списание|last=Godier|first=S.|last2=Rozelot|first2=J.-P.|date=2000|title=The solar oblateness and its relationship with the structure of the tachocline and of the Sun's subsurface|url=http://aa.springer.de/papers/0355001/2300365.pdf|journal=[[Astronomy and Astrophysics]]|volume=355|pages=365–374|bibcode=2000A&A...355..365G|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510022519/http://aa.springer.de/papers/0355001/2300365.pdf|archive-date=10 May 2011|access-date=22 February 2006|bibcode-access=free}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2008/02oct_oblatesun/|title=How Round is the Sun?|last=Phillips|first=Tony|date=2 October 2008|access-date=7 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329081811/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2008/02oct_oblatesun|archive-date=29 March 2019|publisher=NASA Science}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2011/06feb_fullsun/|title=First Ever STEREO Images of the Entire Sun|last=Phillips|first=Tony|date=6 February 2011|access-date=7 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110308024941/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2011/06feb_fullsun/|archive-date=8 March 2011|publisher=NASA}}</ref> што значи дека неговиот поларен пречник се разликува од неговиот екваторијален пречник за само 10 километри.<ref name="perfect sphere">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/science/2012/aug/16/sun-perfect-sphere-nature|title=Sun is the most perfect sphere ever observed in nature|last=Jones|first=G.|date=16 August 2012|work=[[The Guardian]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303022045/http://www.theguardian.com/science/2012/aug/16/sun-perfect-sphere-nature|archive-date=3 March 2014|accessdate=19 August 2013}}</ref> Плимниот ефект на планетите е слаб и не влијае значително на обликот на Сонцето.<ref name="Schutz2003">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=P_T0xxhDcsIC&pg=PA98|title=Gravity from the ground up|last=Schutz|first=B. F.|publisher=Cambridge University Press|year=2003|isbn=978-0-521-45506-0|pages=98–99}}</ref> ===Вртење=== {{Главна|Сончево вртење}} Сонцето се [[вртење|врти]] побрзо на својот екватор отколку на неговите полови. Ова диференцијално вртење е предизвикано од конвективното движење поради пренос на топлина и [[Кориолисова сила|Кориолисовата сила]] поради вртење на Сонцето. Во референтната рамка дефинирана од ѕвездите, периодот на вртење е приближно 25,6 дена на екваторот и 33,5 дена на половите. Гледано од Земјата додека орбитира околу Сонцето, очигледниот период на вртење на Сонцето на неговиот екватор е околу 28 дена.<ref name="Phillips1995-78">{{Cite book |last=Phillips |first=K. J. H. |title=Guide to the Sun |year=1995 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-39788-9 |url=https://books.google.com/books?id=idwBChjVP0gC&pg=PA78 |pages=78–79}}</ref> Гледано од гледна точка над неговиот северен пол, Сонцето се врти спротивно од стрелките на часовникот околу својата оска на вртење.{{efn|name=rotation}}<ref name="spaceacademy">{{Cite web |title=The Anticlockwise Solar System |url=https://www.spaceacademy.net.au/library/notes/anticlok.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807081832/https://www.spaceacademy.net.au/library/notes/anticlok.htm |archive-date=7 August 2020 |access-date=2 July 2020 |publisher=Australian Space Academy}}</ref> Истражувањето на сончевите аналози покажува дека раното Сонце се вртело до десет пати побрзо отколку денес. Ова би ја направило површината многу поактивна, со поголема емисија на Х-зраци и УВ-зраци. Сончевите дамки би покривале 5-30% од површината.<ref>{{cite conference | title=The Sun in time: age, rotation, and magnetic activity of the Sun and solar-type stars and effects on hosted planets | last1=Guinan | first1=Edward F. | last2=Engle | first2=Scott G. | conference=The Ages of Stars, Proceedings of the International Astronomical Union, IAU Symposium | volume=258 | pages=395–408 | date=June 2009 | doi=10.1017/S1743921309032050 | arxiv=0903.4148 | bibcode=2009IAUS..258..395G }}</ref> Стапката на вртење постепено се забавувле со магнетно сопирање, бидејќи магнетното поле на Сонцето комуницирало со сончевиот ветер.<ref>{{cite journal | title=Magnetic Braking of Sun-like and Low-mass Stars: Dependence on Coronal Temperature | last1=Pantolmos | first1=George | last2=Matt | first2=Sean P. | journal=The Astrophysical Journal | volume=849 | issue=2 | at=id. 83 | date=November 2017 | doi=10.3847/1538-4357/aa9061 | doi-access=free | arxiv=1710.01340 | bibcode=2017ApJ...849...83P }}</ref> Остатокот од тоа брзо исконско вртење сè уште опстојува во јадрото на Сонцето, за кое е откриено дека се врти со брзина од еднаш неделно; четири пати поголема од просечната стапка на вртење на површината.<ref>{{cite journal | title=Asymptotic g modes: Evidence for a rapid rotation of the solar core | last1=Fossat | first1=E. | last2=Boumier | first2=P. | last3=Corbard | first3=T. | last4=Provost | first4=J. | last5=Salabert | first5=D. | last6=Schmider | first6=F. X. | last7=Gabriel | first7=A. H. | last8=Grec | first8=G. | last9=Renaud | first9=C. | last10=Robillot | first10=J. M. | last11=Roca-Cortés | first11=T. | last12=Turck-Chièze | first12=S. | last13=Ulrich | first13=R. K. | last14=Lazrek | first14=M. | journal=Astronomy & Astrophysics | volume=604 | at=id. A40 | date=August 2017 | doi=10.1051/0004-6361/201730460 | arxiv=1708.00259 | bibcode=2017A&A...604A..40F }}</ref><ref>{{cite web | title=ESA, NASA's SOHO Reveals Rapidly Rotating Solar Core | first=Susannah | last=Darling | date=August 1, 2017 | publisher=[[NASA]] | url=https://www.nasa.gov/science-research/heliophysics/esa-nasas-soho-reveals-rapidly-rotating-solar-core/ | access-date=2024-05-31 }}</ref> === Хемиски состав === {{Главна|Молекули во ѕвездите}} Сонцето главно се состои од елементите [[водород]] и [[хелиум]]. Во овој период од животот на Сонцето, тие сочинуваат 74,9% и 23,8%, соодветно, од [[Сончева маса|масата на Сонцето]] во [[фотосферата]].<ref name=lodders>{{cite journal |doi=10.1086/375492 |last=Lodders |first=Katharina|author-link=Katharina Lodders |date=10 July 2003 |title=Solar System Abundances and Condensation Temperatures of the Elements |journal=The Astrophysical Journal |volume=591 |issue=2 |pages=1220–1247 |url=http://weft.astro.washington.edu/courses/astro557/LODDERS.pdf |bibcode=2003ApJ...591.1220L |access-date=1 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151107043527/http://weft.astro.washington.edu/courses/astro557/LODDERS.pdf |archive-date=7 November 2015 |url-status=dead |citeseerx=10.1.1.666.9351 |s2cid=42498829 }}<br />{{Cite journal |last=Lodders |first=K. |author-link=Katharina Lodders|title=Abundances and Condensation Temperatures of the Elements |url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/metsoc2003/pdf/5272.pdf |journal=[[Meteoritics & Planetary Science]] |volume=38 |issue=suppl |page=5272 |date=2003 |bibcode=2003M&PSA..38.5272L |access-date=3 August 2008 |archive-date=13 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513163004/http://www.lpi.usra.edu/meetings/metsoc2003/pdf/5272.pdf |url-status=live }}</ref> Сите потешки елементи, наречени метали во астрономијата, сочинуваат помалку од 2% од масата, со кислород (околу 1% од масата на Сонцето), јаглерод (0,3%), неон (0,2%) и железо (0,2%).<ref name=hkt2004>{{Cite book |last1=Hansen |first1=C. J. |last2=Kawaler |first2=S. A. |last3=Trimble |first3=V. |title=Stellar Interiors: Physical Principles, Structure, and Evolution |pages=19–20 |edition=2nd |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |date=2004 |isbn=978-0-387-20089-7}}</ref> Оригиналниот хемиски состав на Сонцето бил наследен од [[меѓуѕвездена средина|меѓуѕвездената средина]] од која настанала. Првично, составот на Сонцето се состоел од околу 71,1% водород, 27,4% хелиум и 1,5% потешки елементи.[53] Водородот и поголемиот дел од хелиумот на Сонцето би биле произведени со нуклеосинтезата на [[Големата експлозија|Биг Бенг]] во првите 20 минути од вселената, а потешките елементи биле произведени од претходните генерации на ѕвезди пред да се формира Сонцето и се рашириле во меѓуѕвездената средина за време на последните фази на ѕвездениот живот и со настани како што се суперновите.<ref name="hkt2004_78">{{Cite book |last1=Hansen |first1=C. J. |title=Stellar Interiors: Physical Principles, Structure, and Evolution |last2=Kawaler |first2=S. A. |last3=Trimble |first3=V. |year=2004 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |isbn=978-0-387-20089-7 |edition=2nd |pages=77–78}}</ref> Од формирањето на Сонцето, главниот процес на соединување вклучува соединување на водород во хелиум. Во текот на изминатите 4,6 милијарди години, количината на хелиум и неговата местоположба во рамките на Сонцето постепено се менувало. Процентот на [[хелиум]] во јадрото се зголемило од околу 24% на околу 60% поради соединување, а дел од хелиумот и тешките елементи се населиле од фотосферата кон средиштето на Сонцето поради гравитацијата. Пропорциите на потешките елементи се непроменети. Топлината се пренесува нанадвор од јадрото на Сонцето со зрачење наместо со конвекција, така што производите од соединување не се подигнуваат нанадвор со топлина; тие остануваат во јадрото,<ref name=hkt2004_9.2.3>{{Cite book |last1=Hansen |first1=C. J. |last2=Kawaler |first2=S. A. |last3=Trimble |first3=V. |title=Stellar Interiors: Physical Principles, Structure, and Evolution |pages=§&nbsp;9.2.3 |no-pp=yes |edition=2nd |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |year=2004 |isbn=978-0-387-20089-7}}</ref> и постепено започнало да се формира внатрешно јадро на хелиум кое не можело да се спои бидејќи во тој момент јадрото на Сонцето не било доволно жешко или густо за да го спои хелиумот. Во сегашната фотосфера, фракцијата на хелиумот е намалена, а металичноста е само 84% од она што било во протоѕвездената фаза (пред да започне јадреното соединување). Во иднина, хелиумот ќе продолжи да се акумулира во јадрото, а за околу 5 милијарди години ова постепено акумулирање на крајот ќе предизвика Сонцето да излезе од главната низа и да стане црвен џин.<ref>{{cite journal | last=Iben | first=Icko Jnr. | title=Stellar Evolution. II. The Evolution of a 3 M_☉ Star from the Main Sequence Through Core Helium Burning | url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1965-11-15_142_4/page/1446 | journal=Astrophysical Journal | volume=142 | page=1447 | date=November 1965 | doi=10.1086/148429 | bibcode=1965ApJ...142.1447I }}</ref> Хемискиот состав на фотосферата вообичаено се смета за претставник на составот на исконскиот Сончев Систем.<ref name="aller1968">{{Cite journal |last=Aller |first=L. H. |title=The chemical composition of the Sun and the solar system |journal=Proceedings of the Astronomical Society of Australia |volume=1 |issue=4 |page=133 |date=1968 |bibcode=1968PASA....1..133A|doi=10.1017/S1323358000011048|s2cid=119759834 |doi-access=free }}</ref> Вообичаено, изобилството на сончеви тешки елементи опишани погоре се мери и со користење на спектроскопија на фотосферата на Сонцето и со мерење на изобилството во метеорити кои никогаш не биле загреани до температури на топење. Се смета дека овие метеорити го задржуваат составот на протоѕвезденото Сонце и затоа не се засегнати од таложењето на тешки елементи. Двата методи генерално добро се согласуваат.<ref name="basu2008">{{Cite journal |last1=Basu |first1=S. |last2=Antia |first2=H. M. |year=2008 |title=Helioseismology and Solar Abundances |journal=[[Physics Reports]] |volume=457 |issue=5–6 |pages=217–283 |arxiv=0711.4590 |bibcode=2008PhR...457..217B |doi=10.1016/j.physrep.2007.12.002 |s2cid=119302796}}</ref> == Структура и јадрено соединување == {{Main|Стандарден сончев модел}} [[Податотека:Sun poster mk.svg|thumb|upright=2.25|left|Илустрација на структурата на Сонцето]]{{-}} === Јадро === {{Main|Сончево јадро}} [[Сончево јадро|Јадрото]] на Сонцето е најважниот дел од него. Тоа е како мотор. Тоа ја дава светлината и ги дава тие честички внатре во Сонцето. Секогаш кога Сонцето сјае, испушта енергија околу милион атомски бомби. Сончевото јадро се смета дека се протега од средиштето до 0,2 до 0,25 сончеви полупречници..<ref name="Garcia2007">{{Cite journal |last=García |first=R. |date=2007 |title=Tracking solar gravity modes: the dynamics of the solar core |url=https://archive.org/details/sim_science_2007-06-15_316_5831/page/1590 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=316 |issue=5831 |pages=1591–1593 |bibcode=2007Sci...316.1591G |doi=10.1126/science.1140598 |pmid=17478682 |s2cid=35285705|display-authors=etal }}</ref> Густината изнесува од {{val|150|u=g|up=cm3}}<ref name="Basu">{{Cite journal | last1=Basu | first1=Sarbani | last2=Chaplin | first2=William J. | last3=Elsworth | first3=Yvonne | last4=New | first4=Roger | last5=Serenelli | first5=Aldo M. |year=2009 |title=Fresh insights on the structure of the solar core | url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2009-07-10_699_2/page/1402 |journal=[[The Astrophysical Journal]] |volume=699 |issue=2 |pages=1403–1417 |arxiv=0905.0651 |bibcode=2009ApJ...699.1403B |doi=10.1088/0004-637X/699/2/1403|s2cid=11044272 }}</ref><ref name="NASA1">{{Cite web |date=18 January 2007 |title=NASA/Marshall Solar Physics |url=http://solarscience.msfc.nasa.gov/interior.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329081742/https://solarscience.msfc.nasa.gov/interior.shtml |archive-date=29 March 2019 |access-date=11 July 2009 |publisher=[[Marshall Space Flight Center]]}}</ref> (150 пати повеќе од густината на водата на Земјата), а температурата изнесува приближно 13.600.000 келвини<ref name="NASA1" /> (додека на површината на Сонцето изнесува околу 5.800 К). Неодамнешна анализа на мисијата [[SOHO]] е наклонета кон побрзата стапка на ротација во јадрото отколку во остатокот од [[зрачен слој|зрачниот слој]]. Во поголемиот дел од постоењето на Сонцето енергијата се добива со [[јадрено соединување]] преку серија чекори наречени п-п ([[протонско-протонски ланец]])<ref>{{Cite conference |last=Broggini |first=C. |date=2003 |title=Physics in Collision, Proceedings of the XXIII International Conference: Nuclear Processes at Solar Energy |url=http://www.slac.stanford.edu/econf/C030626 |conference=XXIII Physics in Collisions Conference |location=Zeuthen, Germany |page=21 |arxiv=astro-ph/0308537 |bibcode=2003phco.conf...21B |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421113407/http://www.slac.stanford.edu/econf/C030626/ |archive-date=21 April 2017 |access-date=12 August 2013 |url-status=live}}</ref>; овој процес го претвора [[водородот]] во [[хелиум]]. Во моментов, 0,8% од енергијата генерирана на Сонцето доаѓа од друга низа на реакции, наречена [[јаглеродно-азотно-кислороден циклус]]; пропорцијата што доаѓа од овој циклус се очекува да се зголеми како што Сонцето станува постаро и посјајно.<ref name="jpcs271_1_012031">{{Cite journal |last1=Goupil |first1=M. J. |last2=Lebreton |first2=Y. |last3=Marques |first3=J. P. |last4=Samadi |first4=R. |last5=Baudin |first5=F. |date=2011 |title=Open issues in probing interiors of solar-like oscillating main sequence stars 1. From the Sun to nearly suns |journal=[[Journal of Physics: Conference Series]] |volume=271 |issue=1 |page=012031 |arxiv=1102.0247 |bibcode=2011JPhCS.271a2031G |doi=10.1088/1742-6596/271/1/012031|s2cid=4776237 }}</ref><ref>{{Cite journal |last=The Borexino Collaboration |date=2020 |title=Experimental evidence of neutrinos produced in the CNO fusion cycle in the Sun |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2934-0 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=587 |issue=? |pages=577–582 |arxiv=2006.15115 |bibcode=2020Natur.587..577B |doi=10.1038/s41586-020-2934-0 |pmid=33239797 |s2cid=227174644 |access-date=26 November 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127093809/https://www.nature.com/articles/s41586-020-2934-0 |url-status=live }}</ref> Јадрото е единственото место во Сонцето кое што произведува значително количество на топлина преку соединување: остатокот од ѕвездата се загрева со енергија која што се пренесува надвор од јадрото. Севкупната енергија добиена со соединување во јадрото мора да патува преку многу последователни слоеви до сончевата фотосфера пред да се ослободи во вселената како сончева светлина или кинетичка енергија на честичките.<ref name="Phillips1995-47">{{Cite book |last=Phillips |first=K. J. H. |title=Guide to the Sun |year=1995 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-39788-9 |url=https://books.google.com/books?id=idwBChjVP0gC&pg=PA47 |pages=47–53}}</ref><ref name=Zirker2002-15>{{Cite book |last=Zirker |first=J. B. |date=2002 |title=Journey from the Center of the Sun |pages=[https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk/page/15 15–34] |publisher=[[Princeton University Press]] |isbn=978-0-691-05781-1 |url=https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk/page/15 }}</ref> [[Податотека:Proton-proton reaction chain.svg|thumb|Илустрација на синџир на реакција протон-протон, од формирање на водород [[деутериум]], [[хелиум-3]] и правилен [[хелиум-4]]|лево]] Р-р низата се појавува околу {{val|9.2|e=37}} пати секоја секунда во сончевото јадро. Бидејќи оваа реакција користи четири протони, претвора околу 3.7{{e|38}} протони (водород јадро) во хелиум јадро секоја секунда. Сепак, на секој протон (во просек) му требаат околу 9 милијарди години за да се спои со друг со помош на синџирот протон-протон. Спојувањето на четири слободни протони (јадра на водород) во една алфа-честичка (јадро на хелиум) ослободува околу 0,7% од сплотената маса како енергија<ref>{{Cite book |last=Shu |first=F. H. |url=https://archive.org/details/physicaluniverse00shuf/page/102 |title=The Physical Universe: An Introduction to Astronomy |year=1982 |publisher=University Science Books |isbn=978-0-935702-05-7 |page=[https://archive.org/details/physicaluniverse00shuf/page/102 102]}}</ref>, така што Сонцето ослободува енергија со стапка на конверзија маса-енергија од 4,26 милијарди kg/s (за што се потребни 600 милијарди kg водород<ref>{{Cite web |year=2012 |title=Ask Us: Sun |url=https://helios.gsfc.nasa.gov/qa_sun.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180903223810/https://helios.gsfc.nasa.gov/qa_sun.html |archive-date=3 September 2018 |access-date=13 July 2017 |website=Cosmicopia |publisher=NASA}}</ref>), за ({{val|3.846|e=26|u=W}}),<ref name="nssdc" /> или 9.192{{e|10}} мегатони ТНТ во секунда. Големата излезна моќност на Сонцето главно се должи на огромната големина и густина на неговото јадро (во споредба со Земјата и телата на Земјата), при што се генерира само прилично мала количина на енергија по кубен метар. Теоретските модели на внатрешноста на Сонцето укажуваат на максимална густина на моќност, или производство на енергија, од приближно 276,5 вати на кубен метар во средиштето на јадрото,<ref>{{Cite web |last=Cohen |first=H. |date=9 November 1998 |title=Table of temperatures, power densities, luminosities by radius in the Sun |url=http://fusedweb.llnl.gov/CPEP/Chart_Pages/5.Plasmas/Sunlayers.html |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20011129122524/http%3A//fusedweb%2Ellnl%2Egov/cpep/chart_pages/5%2Eplasmas/sunlayers%2Ehtml |archive-date=29 November 2001 |access-date=30 August 2011 |publisher=Contemporary Physics Education Project}}</ref> што, според Карл Крушелнички, е приближно иста густина на моќност во купот компост<ref>{{Cite web |date=17 April 2012 |title=Lazy Sun is less energetic than compost |url=http://www.abc.net.au/science/articles/2012/04/17/3478276.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140306123113/http://www.abc.net.au/science/articles/2012/04/17/3478276.htm |archive-date=6 March 2014 |access-date=25 February 2014 |website=[[Australian Broadcasting Corporation]]}}</ref>. Стапката на јадреното соединување многу зависи од густината и температурата. Стапката на соединување во јадрото е во рамнотежа која сама по себе се поправа, така што малку повисока стапка на соединување би предизвикала јадрото да се загрее повеќе и да се шири малку наспроти тежината на надворешните слоеви, и на тој начин прави да се намали стапката на соединување и да се поправи грешката; а малку пониска стапка би предизвикала ладење на јадрото и мало стеснување, и на тој начин прави да се зголеми стапката на соединување и повторно да се врати на сегашното ниво. [[Протон]]ите со висока енергија ([[гама-зраци]]те) кои се ослободуваат за време на реакциите со соединување се апсорбираат во само неколку милиметри во сончевата плазма и потоа повторно се реемитуваат во случаен правец (и на малку пониска енергија)- така што е потребно повеќе време за [[зрачење]]то да стигне до површината на Сонцето. Се проценува дека “времето за патување на фотонот” изнесува помеѓу 10 000 и 170 000 години. По крајното патување низ надворешниот слој до видливата “површина” на фотосферата, фотоните се ослободуваат како видлива светлина. Секој гама-зрак во јадрото на Сонцето се претвора во неколку милиони видливи светлосни протони пред да се ослободи во [[вселена]]та. Неутрините исто така се ослободуваат со реакции на соединување во јадрото, но за разлика од фотоните тие ретко реагираат со материја, така што речиси сите се способни веднаш да се ослободат од Сонцето. Долго време мерењата на бројот на неутрини создадени во Сонцето покажале дека тие биле помали од тоа што теориите го предвиделе дури за 3. Ова несовпаѓање неодамна било решено со откривањето на ефектите на осцилирањето на неутрините: Сонцето, всушност, емитува онолку неутрини колку што се теоретски предвидени, но на детекторите на неутрини им недостасувале 2/3 од нив бидејќи неутрините го промениле вкусот.<ref>{{Cite journal |last1=Haubold |first1=H. J. |last2=Mathai |first2=A. M. |date=1994 |title=Solar Nuclear Energy Generation & The Chlorine Solar Neutrino Experiment |volume=320 |issue=1994 |pages=102–116 |journal=[[AIP Conference Proceedings]] |arxiv=astro-ph/9405040 |bibcode=1995AIPC..320..102H |doi=10.1063/1.47009|citeseerx=10.1.1.254.6033|s2cid=14622069 }}</ref><ref>{{Cite web |last=Myers |first=S. T. |date=18 February 1999 |title=Lecture 11 – Stellar Structure I: Hydrostatic Equilibrium |url=http://www.aoc.nrao.edu/~smyers/courses/astro12/L11.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110512180052/http://www.aoc.nrao.edu/~smyers/courses/astro12/L11.html |archive-date=12 May 2011 |access-date=15 July 2009 |website=Introduction to Astrophysics II}}</ref> === Зрачен слој === {{Main|Зрачен слој}} [[File:Heat Transfer in Stars.svg|thumb|300x300px|Илустрација на внатрешната структура на различни ѕвезди врз основа на масата. Сонцето во средината има внатрешен зрачен слој и надворешен струевит слој.]] Зрачниот слој е најдебелиот слој на Сонцето, со 0,45 сончеви полупречници. Од јадрото до околу 0,7 сончеви радиуси, топлинското зрачење е основното средство за пренос на енергија.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://mynasa.nasa.gov/worldbook/sun_worldbook.html |publisher=NASA |title=Sun |website=World Book at NASA |access-date=10 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510142009/http://mynasa.nasa.gov/worldbook/sun_worldbook.html |archive-date=10 May 2013}}</ref> Температурата паѓа од приближно 7 милиони на 2 милиони келвини со зголемување на растојанието од јадрото. Овој температурен градиент е помал од вредноста на адијабатската стапка на пропуст и затоа не може да ја поттикне конвекцијата, што објаснува зошто преносот на енергија низ овој слој е со зрачење наместо со топлинска конвекција. Јоните од водород и хелиум испуштаат фотони, кои патуваат само кратко растојание пред да бидат реапсорбирани од други јони.Густината паѓа стократно (од 20 000 kg/m3 на 200 kg/m3) помеѓу 0,25 сончеви полупречници и 0,7 полупречници, врвот на зрачниот слој. === Тахоклина === {{Main|Тахоклина}} [[Тахоклина]] е преодно подрачје на Сонцето помеѓу зрачната внатрешност и диференцијално вртечкиот надворешен струевит слој. Ова е надворешната третина на Сонцето (по полупречник). Ова предизвикува многу големо смолкнување во подрачјето при наглите промени во вртежната брзина. Струевитата надворешност се врти како нормална течност со диференцијално вртење, каде половите вртат бавно, а екваторот се врти брзо. Зрачната внатрешност покажува цврстотелесно вртење, веројатно поради фосилното поле. Вртежната брзина низ внатрешноста е приближно еднаква на вртежната брзината при средните должини, т.е. помеѓу бавните полови и брзиот екватор. тахоклината се наоѓа на највеќе 70 % од растојанието до јадрото до површината, со дебелина од 0,04 Сончеви полупречници. Ова значи дека подрачјето има многу голем профил на смолкнување, што е е ден начин на образување на големоразмерни магнетни полиња.<ref>{{Cite book |last=Tobias |first=S. M. |title=Fluid Dynamics and Dynamos in Astrophysics and Geophysics |date=2005 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=978-0-8493-3355-2 |editor-first=A. M. | editor-last=Soward |pages=193–235 |chapter=The solar tachocline: Formation, stability and its role in the solar dynamo |access-date=22 August 2020 |display-editors=etal |chapter-url=https://books.google.com/books?id=PLNwoJ6qFoEC&pg=PA193 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029102001/https://books.google.com/books?id=PLNwoJ6qFoEC&pg=PA193 |archive-date=29 October 2020 |url-status=live}}</ref> === Струевит слој === {{Main|Струевит слој}} Струевитиот слој на Сонцето се протега од 0,7 сончеви полупречници (500.000 км) до блиску до површината. Во овој слој, сончевата плазма не е доволно густа или жешка за да ја пренесе топлинската енергија на внатрешноста нанадвор преку зрачење. Наместо тоа, густината на плазмата е доволно мала за да дозволи струевитите слоеви да се развијат и да ја придвижат енергијата на Сонцето нанадвор кон неговата површина. Материјалот загреан на тахоклинот ја зема топлината и се шири, а со тоа ја намалува неговата густина и дозволува да се крене. Како резултат на тоа, уредно движење на масата се развива во термални ќелии кои носат најголем дел од топлината нанадвор кон фотосферата на Сонцето горе. Штом материјалот дифузно и радијативно ќе се олади веднаш под фотосферската површина, неговата густина се зголемува и тоне до основата на струевитиот слој, каде што повторно ја зема топлината од врвот на струевитиот слој и струевитиот циклус продолжува. На [[фотосфера]]та, температурата се намалила за 350 пати на 5.700 К (9.800 °F), а густината на само 0,2 g/m3 (околу 1/10.000 од густината на воздухот на ниво на морето и 1 милионити дел од густината на внатрешниот слој).<ref name=NASA1 /> Топлинските столбови на струевитиот слој формираат отпечаток на површината на Сонцето што му дава зрнест изглед наречен [[Зрно (сончева физика)|сончева гранулација]] во најмал размер и [[Суперзрновитост|супергранулација]] во поголеми размери. Турбулентната конвекција во овој надворешен дел од сончевата внатрешност одржува „мали“ динамо дејства над волуменот на Сонцето блиску до површината. Топлинските столбови на Сонцето се Бенарови ќелии и имаат облик на приближно шестоаголни призми.<ref>{{Cite book |last=Mullan |first=D. J |title=From the Sun to the Great Attractor |date=2000 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |isbn=978-3-540-41064-5 |editor-last=Page | editor-first=D. |page=22 |chapter=Solar Physics: From the Deep Interior to the Hot Corona |access-date=22 August 2020 |editor-last2=Hirsch, J.G. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=rk5fxs55_OkC&pg=PA22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417080656/https://books.google.com/books?id=rk5fxs55_OkC&pg=PA22 |archive-date=17 April 2021 |url-status=live}}</ref> === Корона === [[Сончева корона|Короната]] e најодалечениот слој од сонцето<ref>{{cite web | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/iris/multimedia/layerzoo.html | title=Layers of the Sun - NASA }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.thesuntoday.org/solar-facts/powering-the-sun/ | title=Layers of the Sun | date=2019-03-02 }}</ref><ref>{{cite web | url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/science/objects/sun1.html | title=Imagine the Universe! }}</ref>. Таа може да достигне температури повеќе од милиони [[Целзиус|°C]]. Короната (Сонцето) испушта енергија достигајќи 9,3 трилиони милји (околу 14484096000000&nbsp;км), подалеку и од [[Плутон]]. Таа енергија всушност не штити од меѓугалаксичните ветрови. Исто така како и на Земјата, има посебна гравитација, па не ја пушта Земјата и останатите планети да се изгубат во просторот. === Фотосфера === {{Main|Фотосфера}} [[Податотека:Highest resolution photo of Sun (NSF) as of January 20, 2020.jpg|thumb|alt=A miasma of plasma|Слика на површинските структури на Сонцето слични на клетки]] [[Фотосфера]]та е површината на Сонцето. Површината не е толку цврста, како што се другите делови, а и испушта гасови. Температурата на површината достига до 10.000 [[Целзиус|°C]] Видливата површина на Сонцето, [[фотосферата]], е слој кој го прави Сонцето видливо на светлина.<ref name=Abhyankar1977 /> Над фотосферата видливата сончева светлина слободно може да се шири во вселената и нејзината енергија целосно го одбегнува Сонцето. Промената во непроѕирноста се должи на намалувањето на H−јоните, кои лесно апсорбираат видлива светлина. Обратно од тоа, видливата светлина која што ја гледаме се создава кога електроните реагираат заедно со водород атомите за да се добијат H−јоните.<ref name="Gibson">{{Cite book |last=Gibson |first=Edward G. |date=1973 |title=The Quiet Sun (NASA SP-303) |publisher=NASA |asin=B0006C7RS0}}</ref><ref name="Shu">{{Cite book |last=Shu |first=F. H. |title=The Physics of Astrophysics |volume=1 |publisher=University Science Books |year=1991 |isbn=978-0-935702-64-4}}</ref> Фотосферата е десетици и стотици километри густа и на тој начин е малку повеќе непроѕирна од воздухот на Земјата. Поради тоа што горниот дел на фотосферата е поладен отколку долниот дел, Сонцето изгледа посветло во центарот отколку на краевите. Сончевата светлина има приближно спектар на црно тело што упатува на температура од 6 000 К која распрснува со апсорбирачки атомски линии од слабите слоеви над фотосферата. Фотосферата има густина од ~1023 m−3.<ref>{{cite journal |last1=Rast |first1=M. |last2=Nordlund |first2=Å. |last3=Stein |first3=R. |last4=Toomre |first4=J. |date=1993 |title=Ionization Effects in Three-Dimensional Solar Granulation Simulations |journal=[[The Astrophysical Journal Letters]] |volume=408 |issue=1 |page=L53–L56 |bibcode=1993ApJ...408L..53R |doi=10.1086/186829|doi-access=free }}</ref> За време на првичните студии на оптичкиот спектар на фотосферата се сметало дека некои апсорбирачки линии не кореспондираат со ниту еден хемиски елемент тогаш познат на Земјата. Во 1868, [[Норман Локиер]] претпоставувал дека овие апсорбирачки линии се создале биле новиот елемент кој тој го нарекол [[хелиум]] по грчкиот бог на сонцето Хелиос. Дури после 25 години се открило дека овој елемент се наоѓа на Земјата. === Атмосфера === {{Main|Ѕвездена атмосфера}} Деловите од Сонцето кои се наоѓаат над фотосферата се сите заедно наречени [[сончева атмосфера]]. Тие може да се видат преку телескопи кои оперираат низ електромагнетниот спектар, од радио преку видлива светлина до [[гама-зраци]], и кои вклучуваат пет основни слојни: [[сончев минимум|најниската температура]], [[хромосфера]]та, [[преодно подрачје|преодното подрачје]], [[Сончева корона|короната]] и [[хелиосфера]]та. [[Хелиосфера]]та се шири нанадвор покрај орбитата на Плутон па сè до хелиопаузата каде што формира остра предна граница со меѓуѕвездена средна. Најстудениот дел на Соцето е регионот на температурниот минимум кој се наоѓа на 500&nbsp;км над фотосферата и изнесува {{val|4100|ul=K|fmt=commas}}.<ref name="Abhyankar1977">{{Cite journal |last=Abhyankar |first=K. D. |date=1977 |title=A Survey of the Solar Atmospheric Models |url=http://prints.iiap.res.in/handle/2248/510 |url-status=live |journal=[[Bulletin of the Astronomical Society of India]] |volume=5 |pages=40–44 |bibcode=1977BASI....5...40A |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512151641/http://prints.iiap.res.in/handle/2248/510 |archive-date=12 May 2020 |access-date=12 July 2009}}</ref>. Овој дел од Сонцето е доволно ладен за да ги поддржи простите молекули како што се [[јаглерод моноксид]] и [[вода]], коишто можат да се забележат преку нивниот спектар на апсорбирање.<ref name="Solanki1994">{{Cite journal |last1=Solanki |first1=S. K. |last2=Livingston |first2=W. |last3=Ayres |first3=T. |date=1994 |title=New Light on the Heart of Darkness of the Solar Chromosphere |url=https://archive.org/details/sim_science_1994-01-07_263_5143/page/n68 |journal=[[Science (journal)|Science]] |pmid=17748350 |volume=263 |issue=5143 |pages=64–66 |bibcode=1994Sci...263...64S |doi=10.1126/science.263.5143.64 |s2cid=27696504 }}</ref>[[Хромосфера]]та, преодното подрачје и короната се многу пожешки од површината на Сонцето.<ref name="Abhyankar1977" /> Причината за тоа сè уште не е докажана; доказите покажуваат дека Алфa брановите имаат доволно енергија да ја загреат короната..<ref>{{Cite journal |last=De Pontieu |first=B. |date=2007 |title=Chromospheric Alfvénic Waves Strong Enough to Power the Solar Wind |url=https://archive.org/details/sim_science_2007-12-07_318_5856/page/1574 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=318 |issue=5856 |pages=1574–1577 |bibcode=2007Sci...318.1574D |doi=10.1126/science.1151747 |pmid=18063784 |s2cid=33655095|display-authors=etal}}</ref> [[Податотека:171879main LimbFlareJan12 lg.jpg|thumb|Преодниот регион на Сонцето снимен од сончевиот оптички телескоп на [[Хиноде (сателит)|Хиноде]]|left]] Над температурниот минимален слој има слој дебел околу {{val|2000|u=km|fmt=commas}}, доминиран од спектарни линии на емисија и апсорпција. Тој слој е наречен [[хромосфера]], кој доаѓа од грчкиот збор ''chroma'' што значи боја бидејќи хромосферата е видлива како обоена светлина на почетокот и на крајот на затемнувањето на Сонцето.<ref name="autogenerated1" /> Температурата на хромосферата постепено се зголемува во висина од и околу {{val|20000|u=K|fmt=commas}} во близина на врвот. Во горниот дел од хромосферата хелиумот делумно се јонизира.<ref name="Hansteen1997">{{Cite journal |last1=Hansteen |first1=V. H. |last2=Leer |first2=E. |last3=Holzer |first3=T. E. |date=1997 |title=The role of helium in the outer solar atmosphere |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1997-06-10_482_1/page/498 |journal=[[The Astrophysical Journal]] |volume=482 |issue=1 |pages=498–509 |bibcode=1997ApJ...482..498H |doi=10.1086/304111|doi-access=free }}</ref> Над хромосферата се наоѓа преодно подрачје тенко околу {{val|200|u=km}} каде што температурата расте брзо од околу {{val|20000|u=K|fmt=commas}} во горниот дел на хромосферата до {{val|1000000|u=K|fmt=commas}} на короната.<ref name="Erdelyi2007">{{Cite journal |last1=Erdèlyi |first1=R. |last2=Ballai |first2=I. |date=2007 |title=Heating of the solar and stellar coronae: a review |journal=Astron. Nachr. |volume=328 |issue=8 |pages=726–733 |bibcode=2007AN....328..726E |doi=10.1002/asna.200710803 |doi-access=free}}</ref>. Зголемувањето на температурата е овозможено од целосното јонизирање на хелиумот во премински регион кој во голема мера го намалува ладењето на плазмата. Транзитниот регион не се наоѓа на точно дефинирана висина. Поточно речено, тој формира еден вид на нимбус околу обележјата на хромосферата и е во постојано хаотично движење. Транзитниот регион не е лесно видлив од површината на Земјата, но лесно може да се набљудува од вселената преку инструменти чувствителни на екстремни [[ултравиолетови зраци]].<ref name="Dwivedi2006">{{Cite journal |last=Dwivedi |first=B. N. |date=2006 |title=Our ultraviolet Sun |url=http://www.iisc.ernet.in/currsci/sep102006/587.pdf |url-status=live |journal=[[Current Science]] |volume=91 |issue=5 |pages=587–595 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201025001339/http://www.iisc.ernet.in/currsci/sep102006/587.pdf |archive-date=25 October 2020 |access-date=22 March 2015}}</ref> Короната е надворешната проширена атмосфера на Сонцето, која по зафатнина е многу поголема од Сонцето. Короната постојано се проширува во вселената формирајќи [[сончев ветер]]. Долната корона, која што е многу блиску до површината на Сонцето, има густина на честичките од околу 10¹⁵&nbsp;m⁻³ to 10¹⁶&nbsp;m⁻³.<ref name=Hansteen1997 />{{efn|name=particle density}}. Просечната температура на короната и на сончевиот ветер изнесува околу 1-2 милиони К, додека во најжешките региони изнесува дури и до околу од 8-20 милиони келвини. Иако сè уште не постои целосна теорија за да се објасни температурата на короната, барем дел од неговата топлина е познато дека е од магнетно повторно поврзување.<ref name=Erdelyi2007 /><ref name="Russell2001">{{Cite book |last=Russell |first=C. T. |title=Space Weather (Geophysical Monograph) |date=2001 |publisher=[[American Geophysical Union]] |isbn=978-0-87590-984-4 |editor-last=Song | editor-first=Paul |pages=73–88 |chapter=Solar wind and interplanetary magnetic filed: A tutorial |access-date=11 July 2009 |editor-last2=Singer | editor-first2=Howard J. |editor-last3=Siscoe | editor-first3=George L. |editor-link3=George Siscoe |chapter-url=http://www-ssc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/SolWindTutorial.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001131951/http://www-ssc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/SolWindTutorial.pdf |archive-date=1 October 2018 |url-status=live}}</ref> Хелиосферата, која што претставува шуплина околу Сонцето која се полни со [[плазма]]та од сончевиот ветер. Се шири од приближно 20 сончеви полупречници до надворешните рабови на сончевиот Систем. Нејзината внатрешна грaница се дефинира како слој во којшто протокот на сончевиот ветер станува побрз од брзината на Алфa брановите<ref>{{Cite book |last1=Emslie |first1=A. G |last2=Miller |first2=J. A. |year=2003 |chapter=Particle Acceleration |chapter-url=https://books.google.com/books?id=W_oZYFplXX0C&pg=PA275 |editor=Dwivedi, B. N. |title=Dynamic Sun |page=275 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-81057-9}}</ref>, на приближно 20 сончеви полупречници (0,1 AU). Турбуленцијата и динамичните сили надвор од оваа граница не можат да влијаат на обликот на внатрешната сончева корона бидејќи информацијата може да патува само со брзина на алфа-брановите. Сончевиот ветер постојано патува нанадвор преку хелиосферата<ref>{{Cite web |date=22 April 2003 |title=A Star with two North Poles |url=https://science.nasa.gov/headlines/y2003/22apr_currentsheet.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090718014855/https://science.nasa.gov/headlines/y2003/22apr_currentsheet.htm |archive-date=18 July 2009 |website=Science @ NASA |publisher=NASA}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Riley |first1=P. |last2=Linker |first2=J. A. |last3=Mikić |first3=Z. |date=2002 |title=Modeling the heliospheric current sheet: Solar cycle variations |journal=[[Journal of Geophysical Research]] |volume=107 |issue=A7 |pages=SSH 8–1 |bibcode=2002JGRA..107.1136R |doi=10.1029/2001JA000299 |id=CiteID 1136 |doi-access=free}}</ref> обликувајќи го сончевото магнетно поле во спирала сè додека не удри во хелиопаузата повеќе од {{val|50|u=AU}} од Земјата. Во декември 2004 година, сондата ''Војаџер 1'' поминала низ ударен фронт за кој се смета дека е дел од хелиопаузата..<ref>{{Cite press release |title=The Distortion of the Heliosphere: Our Interstellar Magnetic Compass |date=2005 |publisher=[[European Space Agency]] |url=http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=16394 |access-date=22 March 2006 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120604110953/http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=16394 |archive-date=4 June 2012 }} {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200511052656/http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=16394 |date=2020-05-11 }}</ref> Кон крајот на 2012 година, Војаџер 1 забележал значително зголемување на судирите на космичките зраци и остар пад на честичките со пониска енергија од сончевиот ветер, што сугерирало дека сондата поминала низ хелиопаузата и влегла во [[меѓуѕвездена средина|меѓуѕвездената средина]],<ref>{{Cite press release |last=Landau | first=Elizabeth|url=https://voyager.jpl.nasa.gov/news/details.php?article_id=44|title=Voyager 1 Helps Solve Interstellar Medium Mystery|publisher=[[Jet Propulsion Laboratory]]|date=October 29, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230803125531/https://voyager.jpl.nasa.gov/news/details.php?article_id=44|archive-date=August 3, 2023}}</ref> и навистина го сторила тоа на 25 август 2012 година, на приближно 122 астрономски единици (18 Tm) од Сонцето.<ref>{{Cite web|url=https://voyager.jpl.nasa.gov/mission/interstellar-mission/|title=Interstellar Mission|publisher=[[Jet Propulsion Laboratory]]|access-date=14 May 2021|archive-date=14 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914060928/https://voyager.jpl.nasa.gov/mission/interstellar-mission/#:~:text=On%20Aug.,billion%20kilometers)%20from%20the%20sun.|url-status=live}}</ref> Хелиосферата има хелиоопашка која се протега зад неа поради необичното движење на Сонцето низ галаксијата.<ref>{{cite web |last1=Dunbar |first1=Brian |title=Components of the Heliosphere |url=https://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/heliosphere-components.html |website=NASA |date=2 March 2015 |access-date=20 March 2021 |archive-date=8 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808183941/https://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/heliosphere-components.html |url-status=live }}</ref> === Сончево зрачење === {{Main|Сончево зрачење|Сончева озраченост}} [[Податотека:Sun in fog in Lysekil.jpg|right|thumb|Сонцето видено низ слаба магла]] Сонцето емитира светлина низ видливиот спектар, така што неговата боја е бела, со показател на [[CIE 1931 боја-простор|CIE]] блиску (0,3, 0,3), кога се гледа од вселената или кога Сонцето е високо на небото. Сончевото зрачење по бранова должина достигнува врв во зелениот дел од спектарот кога се гледа од вселената.<ref>{{cite news |title=What Color is the Sun? |work=Universe Today |url=http://www.universetoday.com/18689/color-of-the-sun/ |url-status=live |access-date=23 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160525215525/http://www.universetoday.com/18689/color-of-the-sun/ |archive-date=25 May 2016}}</ref><ref>{{cite web |title=What Color is the Sun? |url=http://solar-center.stanford.edu/SID/activities/GreenSun.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171030154449/http://solar-center.stanford.edu/SID/activities/GreenSun.html |archive-date=30 October 2017 |access-date=23 May 2016 |publisher=[[Stanford University|Stanford]] Solar Center}}</ref> Кога Сонцето е многу ниско на небото, атмосферското расејување го прави Сонцето жолто, црвено, портокалово или магента, а во ретки случаи дури и зелено или сино. И покрај неговата типична белина (бели сончеви зраци, бела амбиентална светлина, бело осветлување на Месечината итн.), некои култури го прикажуваат Сонцето како жолто, а некои дури и црвено; Причините за тоа се културни и често предмет на дебата.<ref name="yellow sun paradox">{{Cite journal |last=Wilk |first=S. R. |date=2009 |title=The Yellow Sun Paradox |url=http://www.osa-opn.org/Content/ViewFile.aspx?id=11147 |url-status=dead |journal=[[Optics & Photonics News]] |pages=12–13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120618183229/http://www.osa-opn.org/Content/ViewFile.aspx?id=11147 |archive-date=18 June 2012}}</ref> Сонцето е класифицирано како ѕвезда G2, што значи дека е ѕвезда од главната низа од типот G, со 2 што покажува дека неговата површинска температура е во вториот опсег од класата G. [[Сончева константа|Сончевата константа]] е количината на енергија што ја депонира Сонцето по единица површина што е директно изложена на сончева светлина. Сончевата константа е еднаква на приближно {{val|1368|u=W/m2|fmt=commas}} (вати на квадратен метар) на растојание од една астрономска единица (AU) од Сонцето (т.е. на или во близина на орбитата на Земјата)..<ref name="TSI">{{cite web |title=Construction of a Composite Total Solar Irradiance (TSI) Time Series from 1978 to present |url=http://www.pmodwrc.ch/pmod.php?topic=tsi/composite/SolarConstant |date=24 May 2006 |website=pmodwrc |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110801183920/http://www.pmodwrc.ch/pmod.php?topic=tsi%2Fcomposite%2FSolarConstant |archive-date=1 August 2011 |access-date=5 October 2005}}</ref> Сончевата светлина на површината на Земјата е ослабена од Земјината атмосфера, така што помалку енергија пристигнува на површината (поблиску до 1.000 W/m2) во јасни услови кога Сонцето е блиску до зенитот.<ref name="El-Sharkawi2005">{{Cite book |last=El-Sharkawi |first=Mohamed A. |title=Electric energy |date=2005 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-8493-3078-0 |url=https://books.google.com/books?id=UokcachsYcYC&pg=PA87 |pages=87–88}}</ref> Сончевата светлина на врвот на [[Земјината атмосфера]] е составена (од вкупната енергија) од околу 50% инфрацрвена светлина, 40% видлива светлина и 10% ултравиолетова светлина.<ref name="Solar radiation">{{cite encyclopedia |entry=Radiation (Solar) |encyclopedia=Encyclopedia of Atmospheric Sciences |year=2003 |last=Fu |first=Qiang |title=Radiation (SOLAR) |editor-last1=Curry |editor-first1=Judith A. |editor-last2=Pyle |editor-first2=John A. |publisher=Elsevier |pages=1859–1863 |doi=10.1016/B0-12-227090-8/00334-1 |isbn=978-0-12-227090-1 |url=http://curry.eas.gatech.edu/Courses/6140/ency/Chapter3/Ency_Atmos/Radiation_Solar.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121101070344/http://curry.eas.gatech.edu/Courses/6140/ency/Chapter3/Ency_Atmos/Radiation_Solar.pdf |archive-date=1 November 2012 |access-date=29 December 2012}}</ref> Атмосферата филтрира над 70% од сончевата ултравиолетова светлина, особено на пократките бранови должини.<ref>{{cite web |title=Reference Solar Spectral Irradiance: Air Mass 1.5 |url=http://rredc.nrel.gov/solar/spectra/am1.5/ |website=NREL |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512190812/https://rredc.nrel.gov/solar//spectra/am1.5/ |archive-date=12 May 2019 |access-date=12 November 2009}}</ref> Сончевото ултравиолетово зрачење ја јонизира горната атмосфера на Земјата, создавајќи електрично спроводлива јоносфера.<ref name="Phillips1995">{{Cite book |last=Phillips |first=K. J. H. |title=Guide to the Sun |url=https://books.google.com/books?id=idwBChjVP0gC&pg=PA14 |date=1995 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-39788-9 |pages=14–15, 34–38}}</ref> [[Ултравиолетово зрачење|Ултравиолетовата]] светлина од Сонцето има [[Антисепса|антисептички]] својства и може да се користи за дезинфекција на алати и вода. Ова зрачење предизвикува [[Сончеви изгореници|изгореници од сонце]], а има и други биолошки ефекти како што се производство на [[витамин Д]] и сончање. Тоа е главната причина за [[рак на кожа]]та.<ref>{{Cite journal |last=Barsh |first=G. S. |date=2003 |title=What Controls Variation in Human Skin Color? |journal=[[PLOS Biology]] |volume=1 |issue=1 |page=e7 |doi=10.1371/journal.pbio.0000027 |pmc=212702 |pmid=14551921 |doi-access=free }}</ref> Ултравиолетовата светлина е силно ослабена од озонската обвивка на Земјата, така што количината на УВ во голема мера варира во зависност од географската ширина и е делумно одговорна за многу биолошки адаптации, вклучително и варијации во бојата на човечката кожа во различни подрачја на Земјата. [[Податотека:Earth to Sun - en.png|alt=150 million kilometers from Sun to Earth|thumb|300x300px|Откако ќе излезат од површината на Сонцето, неутрината и фотоните патуваат со [[брзина на светлината]].|left]] Високо-енергетските фотонски гама зраци првично ослободени со реакции на јадрено соединување речиси веднаш се впиваат од [[плазма|сончевата плазма]] на зрачниот слој, обично по патувањето само неколку милиметри. Повторната емисија се случува во случаен правец и обично со малку помала енергија. Со оваа низа на емисии и апсорпции, потребно е долго време зрачењето да стигне до површината на Сонцето. Проценките за времето на патување на фотонот се движат помеѓу 10.000 и 170.000 години.<ref name="NASA">{{cite web |date=2007 |title=Ancient sunlight |url=http://sunearthday.nasa.gov/2007/locations/ttt_sunlight.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090515085541/http://sunearthday.nasa.gov/2007/locations/ttt_sunlight.php |archive-date=15 May 2009 |access-date=24 June 2009 |website=Technology Through Time |publisher=NASA |issue=50}}</ref> Спротивно на тоа, потребни се само 2,3 секунди за [[Неутрино|неутрината]], кои сочинуваат околу 2% од вкупното производство на енергија на Сонцето, да стигнат до површината. Бидејќи пренесувањето на енергија во Сонцето е процес кој вклучува фотони во термодинамичка рамнотежа со материјата, временската скала на пренос на енергија на Сонцето е подолга, од редот на 30.000.000 години. Ова е време кое би му било потребно на Сонцето да се врати во стабилна состојба доколку ненадејно се промени стапката на генерирање енергија во неговото јадро..<ref>{{Cite journal |last=Stix |first=M. |date=2003 |title=On the time scale of energy transport in the sun |journal=[[Solar Physics (journal)|Solar Physics]] |volume=212 |issue=1 |pages=3–6 |bibcode=2003SoPh..212....3S |doi=10.1023/A:1022952621810 |s2cid=118656812}}</ref> Електронските неутрина се ослободуваат со реакции на [[јадрено соединување]], но, за разлика од [[фотон]]ите, тие ретко влегуваат во заемно дејство со материјата, така што речиси сите се способни веднаш да избегаат од Сонцето. Сепак, мерењата на бројот на овие неутрина произведени на Сонцето се помали од теориите предвидени со фактор 3. Во 2001 година, откривањето на осцилацијата на неутрината го решило несовпаѓањето: Сонцето го емитува бројот на електронски неутрина предвиден со теоријата, но На детекторите за неутрино им недостасуваа 2⁄3 бидејќи неутрината го промениле вкусот до моментот кога биле откриени.<ref name="Schlattl">{{Cite journal |last=Schlattl |first=H. |date=2001 |title=Three-flavor oscillation solutions for the solar neutrino problem |journal=[[Physical Review D]] |volume=64 |issue=1 |page=013009 |arxiv=hep-ph/0102063 |bibcode=2001PhRvD..64a3009S |doi=10.1103/PhysRevD.64.013009 |s2cid=117848623}}</ref> === Магнетно поле === Сонцето е магнетно активна ѕвезда. Силното променливо [[магнетно поле]] варира од година на година и го менува правецот на секои 11 години околу сончевиот максимум.<ref name="doi10.1146/annurev-astro-081913-040012">{{Cite journal |doi=10.1146/annurev-astro-081913-040012 |title=Solar Dynamo Theory |journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |volume=52 |pages=251–290 |year=2014 |last1=Charbonneau |first1=P. |bibcode=2014ARA&A..52..251C|s2cid=17829477 |doi-access=free }}</ref><ref name="Zirker2002-119">{{Cite book |last=Zirker |first=J. B. |date=2002 |title=Journey from the Center of the Sun |pages=[https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk/page/119 119–120] |publisher=[[Princeton University Press]] |isbn=978-0-691-05781-1 |url=https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk/page/119 }}</ref><ref name="Lang">{{Cite book |last=Lang |first=Kenneth R. |date=2008 |title=The Sun from Space |page=75 |publisher=[[Springer-Verlag]] |isbn=978-3-540-76952-1}}</ref> Сонцето има ѕвездено магнетно поле кое варира низ неговата површина. Неговото поларно поле е 1–2 гаус (0,0001–0,0002 Т), додека полето е типично 3.000 гауси (0,3 Т) во карактеристики на Сонцето наречени сончеви дамки и 10–100 гаус (0,001–0,01 Т). Магнетното поле варира во време и местоположба. Сончевото магнетно поле придонесува за многуте ефекти кои сите заедно се нарекуваат сончева активност, вклучувајќи ги сончевите дамки на површината на Сонцето, сончевите пламени, и варијациите во сончевиот ветер кои преносуваат материјал низ сончевиот Систем. Ефектите од сончевата активност на Земјата вклучуваат и поларна светлина на умерена до висока географска широчина како и нарушувањето на радио комуникацијата и електричната струја. Се смета дека сончевата активност има одиграно главна улога во создавањето и еволуцијата на [[сончев Систем|Сончевиот Систем]]. Сончевата активност ја менува структурата на надворешната атмосфера на Земјата. Севкупната материја на Сонцето е во форма на гас и плазма поради неговите високи температури. Ова придонесува сонцето да може да ротира побрзо околу неговиот екватор (околу 25 дена) отколку на повисока географска широчина (околу 35 дена околу неговите полови). Диференцијалното ротирање доведува до искривување на линиите на магнетното поле со тек на време предизвикувајќи ерупција на дупки на магнетното поле на површината на Сонцето и формирање на сончевите пеѓи и сончеви проминенции. Ова искривување придонесува за 11 годишниот циклус на магнетна активност како што сончевото магнетно поле го менува својот правец на секои 11 години. Сончевото магнетно поле се шири далеку над самото Сонце. Магнетно-обликуваната плазма на сончевиот ветер го пренесува сончевото магнетно поле во вселената образувајќи го она што се нарекува меѓупланетарно магнетно поле. Бидејќи плазмата може да се движи само по линиите на магнетното поле, меѓупланетарното магнетно поле првенствено се растегнува далеку од Сонцето. Меѓупланетарното магнето поле е многу посилно од двополната составница на сончевото магнетно поле. === Сончеви дамки === {{Главна|Сончева дамка}} [[Податотека:The Largest Sunspot Group (noao0114).tiff|thumb|Голема група сончеви дамки забележани во бела светлина]] Кога Сонцето се набљудува со соодветна филтрација, најпрвин се забележуваат неговите [[Сончева дамка|дамки]] кои претставуваат јасно видливи делови на површината коишто изгледаат потемни од нивното опкружување поради ниските температури. Сончевите дамки претставуваат делови на висока магнетна активност каде што струењети е инхибирано од силни магнетни полиња намалувајќи го преносот на енергијата од жешката внатрешност до површината. Магнетното поле овозможува силно загревање во короната кое што формира активни делови коишто претставуваат извор на сончеви пламени. Најголемите сончеви дамки може да имаат пречник долг 80 000 км<ref name="Sunspot2001">{{cite web |date=30 March 2001 |title=The Largest Sunspot in Ten Years |url=http://www.gsfc.nasa.gov/gsfc/spacesci/solarexp/sunspot.htm |publisher=[[Goddard Space Flight Center]] |access-date=10 July 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070823050403/http://www.gsfc.nasa.gov/gsfc/spacesci/solarexp/sunspot.htm |archive-date=23 August 2007}}</ref>. Бројот на видливи сончеви дамки не е постојан, но варира во текот на 11 годишниот циклус познат како сончев циклус. На вообичаен сончев минимум, неколку сончеви дамки се видливи, а повремено не може да се види ниту една. Оние коишто се појавуваат на високи сончеви висини. Како што сончевиот циклус напредува, бројот на сончевите дамки се зголемува и тие се приближуваат до екваторот на Сонцето. Ова е феномен кој е опишан според законот на Спорер. Сончевите дамки вообичаено се појавуваат во парови со спротивна магнетна поларност. Сончевиот Систем има огромно влијание врз времето во вселената како и врз климата на Земјата бидејќи светлината има директна врска со магнетната активност. Во 17 век, сончевиот циклус целосно запрел за време од неколку декади; многу малку сончеви дамки биле забележани за време на овој период. Овој период е познат и како минимумот на Маундер или Мало ледено доба во кое што Европа доживела многу ниски температури. Кога Сонцето се набљудува со соодветна филтрација прво нешто што се забележува се неговите дамки кои претставуваат јасно видливи делови на површината коишто изгледаат потемни од нивното опкружување поради ниските температури. Сончевите дамки претставуваат делови на висока магнетна активност каде што струењети е инхибирано од силни магнетни полиња намалувајќи го преносот на енергијата од жешката внатрешност до површината. Магнетното поле овозможува силно загревање во короната кое што формира активни делови коишто претставуваат извор на сончеви пламени. Најголемите сончеви дамки може да имаат пречник долг 80 000 км. Бројот на видливи сончеви дамки не е постојан, но варира во текот на 11 годишниот циклус познат како сончев циклус.<ref>{{Cite news |date=16 February 2001 |title=Sun flips magnetic field |url=http://edition.cnn.com/2001/TECH/space/02/16/sun.flips/ |work=[[CNN]] |access-date=11 July 2009 |archive-date=21 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150121063331/http://edition.cnn.com/2001/TECH/space/02/16/sun.flips/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Phillips |first=T. |date=15 February 2001 |title=The Sun Does a Flip |url=https://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast15feb_1.htm |publisher=NASA |access-date=11 July 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090512121817/https://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast15feb_1.htm |archive-date=12 May 2009 }}</ref> На вообичаен сончев минимум, неколку сончеви дамки се видливи, а повремено не може да се види ниту една. Оние коишто се појавуваат на високи сончеви висини. Како што сончевиот циклус напредува, бројот на сончевите дамки се зголемува и тие се приближуваат до екваторот на Сонцето. Ова е феномен кој е опишан според законот на Спорер. Сончевите дамки вообичаено се појавуваат во парови со спротивна магнетна поларност. Сончевиот Систем има огромно влијание врз времето во вселената како и врз климата на Земјата бидејќи светлината има директна врска со магнетната активност. Во 17 век, сончевиот циклус целосно запрел за време од неколку декади; многу малку сончеви дамки биле забележани за време на овој период. Овој период е познат и како минимумот на Маундер или Мало ледено доба во кое што Европа доживела многу ниски температури. === Животен циклус === {{Главна|Сончев циклус}} [[Податотека:Solar Life Cycle mk.svg|мини|десно|500п|Животниот циклус на Сонцето]] [[Податотека:Solar-cycle-data.png|thumb|Мерења од 2005 година на варијации на сончевиот циклус во текот на претходните 30 години|десно]] [[File:The Solar Cycle XRay hi.jpg|thumb|десно|300px|Сончев циклус: монтажа на слики од десет годишен период, на кој се прикажани промените во сончевата активност за време на циклусот на сончевите дамки, по 30 август 1991 година до 6 септември 2001 година. Заслуга: мисијата Јоко [[Институт за вселенски и астрономски науки|ISAS]] (Јапонија) и [[НАСА]] (САД).]] Магнетното поле на Сонцето доведува до многу ефекти кои колективно се нарекуваат сончева активност. [[Сончев блесок|Сончевите блесоци]] и [[Короналните експлозии|короналните масовни исфрлања]] имаат тенденција да се појават кај групите на сончевите дамки. Од короналните дупки на фотосферската површина се испуштаат променливи струи на [[сончев ветар]] со голема брзина. И короналните масовни исфрлања и брзите струи на сончевиот ветер носат плазма и меѓупланетарното магнетно поле нанадвор во Сончевиот Систем.<ref name=Zirker2002>{{Cite book |last=Zirker |first=J. B. |date=2002 |title=Journey from the Center of the Sun |pages=[https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk/page/120 120–127] |publisher=[[Princeton University Press]] |isbn=978-0-691-05781-1 |url=https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk/page/120 }}</ref> Ефектите од сончевата активност на Земјата вклучуваат поларни зраци на умерени до високи географски широчини и нарушување на радио комуникациите и електричната енергија. Се смета дека сончевиот циклус одиграл голема улога во формирањето и развојот на Сончевиот Систем.<ref>{{cite journal |last1=Nandy |first1=Dibyendu |last2=Martens |first2=Petrus C. H. |last3=Obridko |first3=Vladimir |last4=Dash |first4=Soumyaranjan |last5=Georgieva |first5=Katya |title=Solar evolution and extrema: current state of understanding of long-term solar variability and its planetary impacts |journal=Progress in Earth and Planetary Science |date=5 July 2021 |volume=8 |issue=1 |pages=40 |doi=10.1186/s40645-021-00430-x |doi-access=free |bibcode=2021PEPS....8...40N |issn=2197-4284}}</ref> Некои научници сметаат дека долготрајната секуларна промена во бројот на сончевите дамки е поврзана со долгорочната промена на сончевото зрачење,<ref>{{cite journal |last1=Willson |first1=R. C. |last2=Hudson |first2=H. S. |date=1991 |title=The Sun's luminosity over a complete solar cycle |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1991-05-02_351_6321/page/42 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=351 |issue=6321 |pages=42–44 |doi=10.1038/351042a0 |bibcode=1991Natur.351...42W|s2cid=4273483 }}</ref> што, пак, може да влијае на долгорочната клима на Земјата.<ref>{{cite journal |author-link=John A. Eddy |last=Eddy |first=John A. |title=The Maunder Minimum |url=https://archive.org/details/sim_science_1976-06-18_192_4245/page/1188 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=192 |issue=4245 |pages=1189–1202 |date=June 1976 |pmid=17771739 |doi=10.1126/science.192.4245.1189 |jstor=1742583 |bibcode=1976Sci...192.1189E|s2cid=33896851 }}</ref> Сончевиот циклус влијае на временските услови во вселената, вклучувајќи ги и оние околу Земјата. На пример, во 17 век, сончевиот циклус се сметало дека целосно престанал неколку децении; неколку сончеви дамки биле забележани во периодот познат како [[Маундеров минимум]]. Ова се совпаднало во времето со периодот на малото ледено доба, кога Европа доживеала невообичаено ниски температури.<ref name="Lean">{{Cite journal |last1=Lean |first1=J. |author-link=Judith Lean |last2=Skumanich |first2=A. |last3=White |first3=O. |date=1992 |title=Estimating the Sun's radiative output during the Maunder Minimum |journal=[[Geophysical Research Letters]] |volume=19 |issue=15 |pages=1591–1594 |doi=10.1029/92GL01578 |bibcode=1992GeoRL..19.1591L |url=https://zenodo.org/record/1231321 |access-date=16 December 2019 |archive-date=11 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511052658/https://zenodo.org/record/1231321 |url-status=live }}</ref> Претходните продолжени минимуми биле откриени преку анализа на прстените на дрвјата и се смета дека се совпаѓаа со глобалните температури пониски од просечните.<ref>{{Cite book |last1=Mackay |first1=R. M. |last2=Khalil |first2=M. A. K |chapter=Greenhouse gases and global warming |chapter-url=https://books.google.com/books?id=tQBS3bAX8fUC&q=solar+minimum+dendochronology&pg=PA1 |editor-last=Singh | editor-first=S. N. |date=2000 |title=Trace Gas Emissions and Plants |pages=1–28 |publisher=[[Springer (publisher)|Springer]] |isbn=978-0-7923-6545-7 |access-date=3 November 2020 |archive-date=17 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417054703/https://books.google.com/books?id=tQBS3bAX8fUC&q=solar+minimum+dendochronology&pg=PA1 |url-status=live }}</ref> === Сончев ветер === [[Сончев ветер|Сончевиот ветер]] претставува струја од честички испуштени при голема брзина од горните слоеви на сончевата атмосфера, во главно електрони и протони. Иако овој губиток на масата на Сонцето е безначаен а густината на сончевиот ветер е мала, честичките се движат со огромна брзина и вршат огромно влијание врз телата во сончевиот Систем. Познати ефекти на сончевиот ветер се [[поларна светлина|оларната светлина]] и насочување на опашот на кометите спротивно од Сонцето. Во близина на Земјата Земјиното магнетно поле ги заробува честичките на сончевиот ветер и ги насочува кон магнетните полови. Доколку честичките на сончевиот ветер се движат со брзина од повеќе стотици километри на час, при сударот со честичките на Земјината атмосфера доаѓадо јонизирање на гас и појавата на светлина. Оваа појава се сретнува и во поларните подрачја, и токму и поради тоа го добила и името поларна светлина или Аврора бореалис (односно Аврора аустралис на јужната Земјина полутопка). Доколку сончевата активност е поголема, зголеменото делување на сончевиот ветер може да доведе до појава на поларна светлост и на помала географска ширина. Во такви услови постои можност сметање или оштетување на радио-комуникативните уреди на Земјата и вештачките сателити. Кометите во близина на Сонцето се загреваат, така што заледената поврина на кометите испарува и ослободува облак од гас и прашина од честички. Со делувањето на честичките во сончевиот ветер, облакот се обликува во форма на опаш на кометата. Доклку сончевиот ветер доаѓа од правецот на Сонцето, тој го потиснува опашот на кометата во спротивен правец. === Сончеви пламени === [[Сончев пламен|Сончевиот пламен]] претставува голема експлозија во атмосферата на Сонцето којшто ослободува 6 x 1025 џули енергија. Овој термин исто така се користи за да се означи сличен феномен во останатите ѕвезди, каде што терминот ѕвезден пламен се употребува. Сончевите пламени влијаат на сите слоеви од сончевата атмосфера (фотосфера, корона и хромосфера), загревајќи ја плазмата до десетици милиони келвини и зголемувајќи ја брзината на [[електрони]]те, [[протони]]те и потешките [[јони]] речиси до брзината на светлината. Тие произведуваат зрачење низ електромагнетниот спектар на сите бранови должини, од радио бранови до [[гама-зраци]]. Повеќето пламени се создаваат во активните региони околу сончевите дамки, каде што силните магнетни полиња пенетрираат во фотосферата за да ја поврзат короната со сончевата внатртешност. Пламените се засилуваат со ненадејно ослободување на магнетна енергија складирана во короната. Ако сончевиот пламен е изворедно силен може да предизвика исфрлање на коронарна маса. Рендгенските зраци и УВ-зрачењето ослободени од сончевите пламени може да влијаат на Земјината јоносфера и да ги прекинат радио комуникациите на далечина. Директните радио емитувања на дециметрични бранови должини може да влијаат на работењето на радарите и другите апарати коишто работата на овие честоти. Сочевите пламени за првпат биле забележани на Сонцето од страна на Ричард Кристофер Керингтон и Ричард Ходсон во 1859 како видливи посветли места во рамките на група од сончеви дамки. Ѕвездените пламени исто така биле забележани на разни видови ѕвезди. Честотата на појавување на сончевите пламени варира, од неолку пати на ден кога Сонцето е особено активно до помалку од еднаш неделно кога Сонцето е тивко. Големите пламени поретко се појавуваат од помалите. Сончевата активност варира во единаесет годишниот циклус (сончевиот циклус). На врвот на циклусот има повеќе сончеви дамки а со тоа и повеќе сончеви пламени. == Годишни времиња == Како што на Земјата има [[пролет]], [[лето]], [[есен]] и [[зима]], така и на сонцето постојат годишни времиња. На Сонцето се наречени „сончеви сезони“ и траат по приближно 11 години секоја. Сезоните имаат различен карактер, и нашата технологија и заедницата може да реагира на нив, а дури и времето на Земјата. === Објаснување === Сончевиот минимум е сезоната кога Сонцето користи најмалку енергија и има најмалку таканаречени [[сончеви дамки]]. Сончевиот максимум е спротивното. ==Животни фази== [[Податотека:The life cycle of a Sun-like star (annotated).jpg|thumb|upright=2|Преглед на развојот на ѕвезда како Сонцето, од колабирачка протоѕвезда лево до сцената на црвен џин десно]] Сонцето денес е приближно на половина пат низ главниот дел од својот животен век. Не се променило драматично во повеќе од четири милијарди години<ref group=б name=short /> и ќе остане прилично стабилно уште околу пет милијарди. Меѓутоа, откако ќе престане соединувањето на водородот во неговото јадро, Сонцето ќе претрпи драматични промени, и внатрешно и надворешно. === Настанок === {{further|Настанок и развој на Сончевиот Систем}} Сонцето е создадено пред околу 4,57 милијарди години кога молекуларниот облак од водород експлодирал.<ref name=Zirker2002-7>{{Cite book |last=Zirker |first=Jack B. |title=Journey from the Center of the Sun |url=https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk_f4e3 |date=2002 |publisher=[[Princeton University Press]] |isbn=978-0-691-05781-1 |pages=[https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk_f4e3/page/n26 7]–8}}</ref> Сончевото создавање се пресметува на два начина: денешните последователни години на Сонцето се одредени со помош на компјутерски модели<ref name="Bonanno" /> на ѕвезден развој и нуклеокосмохронологијата и изнесува дека постои околу 4,57 милијарди години. Ова речиси се совпаѓа со радиометричната дата на најстарата материја на Сончевиот Систем која е стара 4,567 милијарди години.<ref>{{Cite journal |last1=Amelin |first1=Y. |last2=Krot |first2=A. |last3=Hutcheon |first3=I. |last4=Ulyanov |first4=A. |title=Lead isotopic ages of chondrules and calcium-aluminum-rich inclusions |url=https://archive.org/details/sim_science_2002-09-06_297_5587/page/1678 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=297 |issue=5587 |pages=1678–1683 |date=2002 |doi=10.1126/science.1073950 |pmid=12215641|bibcode=2002Sci...297.1678A|s2cid=24923770 }}</ref><ref name="nature436">{{Cite journal |last1=Baker |first1=J. |last2=Bizzarro |first2=M. |last3=Wittig |first3=N. |last4=Connelly |first4=J. |last5=Haack |first5=H. |title=Early planetesimal melting from an age of 4.5662 Gyr for differentiated meteorites |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-08-25_436_7054/page/1126 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=436 |issue=7054 |pages=1127–1131 |date=2005 |pmid=16121173 |doi=10.1038/nature03882|bibcode=2005Natur.436.1127B|s2cid=4304613 }}</ref> Иследувањата на древните метеорити откриваат траги од стабилни јадра на краткотрајни изотопи, како што е [[железо-60]], кои се формираат само во експлодирани, краткотрајни ѕвезди. Ова покажува дека една или повеќе [[Супернова|супернови]] мора да се случиле во близина на местото каде што се формирало Сонцето. Ударниот бран од блиската супернова би го активирал формирањето на Сонцето со компресирање на материјата во [[молекуларен облак|молекуларниот облак]] и предизвикувајќи одредени подрачја да колабираат под нивната гравитација.<ref>{{Cite journal |last1=Williams |first1=J. |title=The astrophysical environment of the solar birthplace |journal=Contemporary Physics |volume=51 |issue=5 |pages=381–396 |year=2010 |doi=10.1080/00107511003764725 |bibcode=2010ConPh..51..381W |arxiv=1008.2973 |citeseerx=10.1.1.740.2876|s2cid=118354201 }}</ref> Како што еден фрагмент од облакот се рушел, тој исто така започнал да се врти поради зачувувањето на аголниот момент и да се загрева со зголемениот притисок.<ref>{{Cite web |last=Glozman |first=Igor |date=2022 |title=Formation of the Solar System |url=https://people.highline.edu/iglozman/classes/astronotes/solsys_form.htm |access-date=2022-01-16 |website=[[Highline College]] |publication-place=Des Moines, WA |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326035535/https://people.highline.edu/iglozman/classes/astronotes/solsys_form.htm |url-status=live }}</ref> Поголемиот дел од масата се концентрирал во средиштето, додека остатокот се израмнил во диск кој би станал планети и други тела на Сончевиот Систем.<ref>{{cite journal|last1=D'Angelo|first1=G.|last2=Lubow | first2=S. H. |title=Three-dimensional Disk-Planet Torques in a Locally Isothermal Disk|journal=The Astrophysical Journal|date=2010|volume=724|issue=1|pages=730–747|doi=10.1088/0004-637X/724/1/730|arxiv = 1009.4148 |bibcode = 2010ApJ...724..730D |s2cid=119204765}}</ref><ref>{{cite book|last1=Lubow|first1=S. H.|last2=Ida | first2=S. |chapter=Planet Migration |bibcode=2010exop.book..347L| title=Exoplanets |publisher=University of Arizona Press, Tucson, AZ| editor=S. Seager. |pages=347–371|year=2011|arxiv=1004.4137 }}</ref> Gravity and pressure within the core of the cloud generated a lot of heat as it accumulated more matter from the surrounding disk, eventually triggering [[stellar nucleosynthesis|nuclear fusion]].<ref>{{Cite web |last=Jones |first=Andrew Zimmerman |date=May 30, 2019 |title=How Stars Make All of the Elements |url=https://www.thoughtco.com/stellar-nucleosynthesis-2699311 |access-date=2023-01-16 |website=[[ThoughtCo]] |language=en |archive-date=11 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230711191648/https://www.thoughtco.com/stellar-nucleosynthesis-2699311 |url-status=live }}</ref> Ѕвездите [[HD 162826]] и [[HD 186302]] споделуваат сличности со Сонцето и затоа се претпоставува дека се неговите ѕвездени браќа и сестри, формирани во истиот молекуларен облак.<ref>{{cite web|url=http://www.natureworldnews.com/articles/6974/20140509/astronomers-find-suns-sibling-called-hd-162826.htm|title=Astronomers Find Sun's Sibling 'HD 162826'|date=May 9, 2014|publisher=Nature World News|access-date=2022-01-16|archive-date=3 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235530/http://www.natureworldnews.com/articles/6974/20140509/astronomers-find-suns-sibling-called-hd-162826.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.universetoday.com/140598/astronomers-find-one-of-the-suns-sibling-stars-born-from-the-same-solar-nebula-billion-of-years-ago/ |title=Astronomers Find One of the Sun's Sibling Stars. Born From the Same Solar Nebula Billions of Years Ago |first=Matt |last=Williams |date=2018-11-21 |website=[[Universe Today]] |access-date=2022-10-07 |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326035623/https://www.universetoday.com/140598/astronomers-find-one-of-the-suns-sibling-stars-born-from-the-same-solar-nebula-billion-of-years-ago/ |url-status=live }}</ref> === Главна низа === [[File:Evolution of a Sun-like star.svg|thumb|Развој на ѕвезда слична на Сонцето. Трагата на ѕвезда со една сончева маса на [[Херцшпрунг-Раселовиот дијаграм]] е прикажана од главната низа до сцената пост-асимптотична-џиновска гранка.|300x300px]] Сонцето е на половина пат од негвиот развој за кое време реакциите на [[јадрено соединување]] во неговото јадро го претвораат водородот во хелиум. Секоја секунда, повеќе од четири милијарди килограми материја се претвораат во енергија во јадрото на Сонцето, произведувајќи неутрина и сончево зрачење. Со оваа брзина, Сонцето досега претворило околу 100 пати поголема од масата на Земјата во енергија, околу 0,03% од вкупната сончева маса. Сонцето ќе помине вкупно околу 10 до 11 милијарди години како ѕвезда од [[главната низа]] пред фазата на претварање во [[црвен џин]].<ref>{{Cite book |last1=Goldsmith |first1=D. |last2=Owen |first2=T. |title=The search for life in the universe |url=https://books.google.com/books?id=Q17NmHY6wloC&pg=PA96 |page=96 |publisher=University Science Books |date=2001 |isbn=978-1-891389-16-0 |access-date=22 August 2020 |archive-date=30 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030203521/https://books.google.com/books?id=Q17NmHY6wloC&pg=PA96 |url-status=live }}</ref> На 8 милијарди години, Сонцето ќе биде во најжешката точка според вселенската опсерваторија Гаја на ЕСА во 2022 година.<ref>{{Cite web |author=News Staff |date=2022-08-12 |title=ESA's Gaia Mission Sheds New Light on Past and Future of Our Sun |url=https://www.sci.news/astronomy/sun-future-11093.html |access-date=2022-08-15 |website=Sci.News: Breaking Science News |language=en-US |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404001136/https://www.sci.news/astronomy/sun-future-11093.html |url-status=live }}</ref> Сонцето постепено станува потопло во неговото јадро, потопло на површината, поголемо во полупречник и посветло за време на неговото време на главната низа: од почетокот на животот на неговата главна низа, тоа се проширило во полупречник за 15% и површината се зголемило во температурата од 5.620 K (9.660 °F) на 5.772 K (9.930 °F), што резултира со 48% зголемување на сјајноста од 0,677 сончеви сјајности до неговата денешна сончева светлина 1,0. Ова се случува затоа што атомите на хелиум во јадрото имаат поголема средна молекуларна тежина од атомите на водород што биле споени, што резултира со помал топлински притисок. Затоа, јадрото се намалува, дозволувајќи им на надворешните слоеви на Сонцето да се приближат до средиштето, ослободувајќи ја гравитациската потенцијална енергија. Според виријалната теорема, половина од оваа ослободена гравитациона енергија оди во загревање, што доведува до постепено зголемување на брзината со која се јавува соединување и со тоа зголемување на сјајноста. Овој процес се забрзува бидејќи јадрото постепено станува погусто.<ref name="carroll_ostlie"/> Во моментов, таа се зголемува во осветленоста за околу 1% на секои 100 милиони години. Од денес, ќе бидат потребни најмалку 1 милијарда години за да се исцрпи течната вода од Земјата од таквото зголемување.<ref>{{cite web | first=Puneet | last=Kollipara | url=https://www.science.org/content/article/earth-wont-die-soon-thought | title=Earth Won't Die as Soon as Thought | work=Science | date=22 January 2014 | access-date=24 May 2015 | archive-date=12 November 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023013/https://www.sciencemag.org/news/2014/01/earth-wont-die-soon-thought | url-status=live }}</ref> После тоа, Земјата ќе престане да може да поддржува сложен, повеќеклеточен живот и последните преостанати повеќеклеточни организми на планетата ќе претрпат конечно, целосно масовно изумирање.<ref name="Snyder-BeattieAndBonsall2022">{{cite journal |last1=Snyder-Beattie |first1=Andrew E. |last2=Bonsall |first2=Michael B. |date=30 March 2022 |title=Catastrophe risk can accelerate unlikely evolutionary transitions |journal=Proceedings of the Royal Society B |volume=289 |issue=1971 |doi=10.1098/rspb.2021.2711 |pmid=35350860 |pmc=8965398 }}</ref> === Формирање === [[File:Sun red giant.svg|thumb|left|Големината на денешното Сонце (денес во [[главната низа]]) во споредба со неговата проценета големина за време на фазата на [[црвен џин]] во иднина]] Сонцето нема доволно маса за да експлодира како [[супернова]]. Наместо тоа, кога ќе му снема водород во јадрото за приближно 5 милијарди години, соединувањето на водородот на јадрото ќе престане и нема да има ништо што ќе го спречи јадрото да се стегне. Ослободувањето на гравитационата потенцијална енергија ќе предизвика зголемување на сјајноста на Сонцето, завршувајќи ја фазата на главната низа и доведувајќи го Сонцето да се прошири во следните милијарда години: прво во [[подџин]], а потоа во [[црвен џин]].<ref name="carroll_ostlie">{{Наведена книга|title=An introduction to modern astrophysics|last=Carroll|first=Bradley W.|last2=Ostlie|first2=Dal A|date=2017|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-42216-1|edition=Second|location=Cambridge, United Kingdom|pages=350, 447, 448, 457}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.space.com/22471-red-giant-stars.html|title=Red Giant Stars: Facts, Definition & the Future of the Sun|last=Redd|first=Nola Taylor|work=space.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160209042249/http://www.space.com/22471-red-giant-stars.html|archive-date=9 February 2016|accessdate=20 February 2016}}</ref><ref name="schroder">{{Наведено списание|last=Schröder|first=K.-P.|last2=Connon Smith|first2=R.|year=2008|title=Distant future of the Sun and Earth revisited|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=386|issue=1|pages=155–163|arxiv=0801.4031|bibcode=2008MNRAS.386..155S|doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x|doi-access=free}}</ref> Загревањето поради гравитациско собирање, исто така, ќе доведе до проширување на Сонцето и соединување на водород во обвивка веднаш надвор од јадрото, каде што останува нефузиран водород, што придонесува за зголемена сјајност, која на крајот ќе достигне повеќе од 1.000 пати поголема од неговата сегашна сјајност. Кога Сонцето ќе влезе во фазата на својата [[Гранка на црвени џинови|црвена џиновска гранка]] (ЦЏГ), тоа ќе ги проголта (и многу веројатно ќе ги уништи) [[Меркур (планета)|Меркур]] и [[Венера (планета)|Венера]]. Според еден труд од 2008 година, орбитата на Земјата првично ќе се прошири на најмногу {{Convert|1.5|AU|e6km e6mi}} поради губењето на масата на Сонцето. Сепак, орбитата на Земјата потоа ќе почне да се намалува поради [[Плимна сила|плимните сили]] (и, на крајот, влечење од долната хромосфера) така што ќе биде проголтана од Сонцето за време на врвот на фазата на гранката на црвениот џин за 7,59 милијарди години, 3,8 и 1&nbsp;милиони години откако Меркур и Венера соодветно ќе ја доживеат истата судбина. Кога Сонцето ќе го достигне врвот на гранката на црвениот џин, ќе биде околу 256 пати поголемо отколку што е денес, со полупречник од {{Convert|1.19|AU|e6km e6mi}}.<ref name="sackmann">{{Наведено списание|last=Boothroyd|first=Arnold I.|last2=Sackmann|first2=I.-Juliana|date=January 1, 1999|title=The CNO Isotopes: Deep Circulation in Red Giants and First and Second Dredge-up|url=https://iopscience.iop.org/article/10.1086/306546|journal=The Astrophysical Journal|publisher=The American Astronomical Society (AAS), The Institute of Physics (IOP)|volume=510|issue=1|pages=232–250|arxiv=astro-ph/9512121|bibcode=1999ApJ...510..232B|doi=10.1086/306546}}</ref> Сонцето ќе помине околу милијарда години во [[Гранка на црвени џинови|црвената џиновска гранка]] и ќе изгуби околу една третина од својата маса. По црвено-џиновската гранка, на Сонцето ќе му останат приближно 120 милиони години активен живот, но претходно ќе се случат неколку настани. Прво, јадрото (полно со дегенериран хелиум) насилно се запали во [[Хелиумски блесок|хелиумскиот блиц]]; се проценува дека 6% од јадрото - самото 40% од масата на Сонцето - ќе се претвори во јаглерод во рок од неколку минути преку [[Троен алфа-процес|тројниот алфа-процес]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://faculty.wcas.northwestern.edu/~infocom/The%20Website/end.html|title=The End Of The Sun|last=Taylor|first=David|publisher=Northwestern University|archive-url=https://web.archive.org/web/20190522175414/http://faculty.wcas.northwestern.edu/~infocom/The%20Website/end.html|archive-date=22 May 2019|accessdate=24 May 2015}}</ref> Тогаш Сонцето се намалува на околу 10 пати од неговата денешна големина и 50 пати поголема од сјајноста, со температура малку пониска од денешната. Потоа ќе стигне до [[црвена грутка]] или [[хоризонтална гранка]], но ѕвездата на металичноста на Сонцето не се развива во сина боја по хоризонталната гранка. Наместо тоа, ќе стане умерено поголемо и посветло над околу 100&nbsp;милиони години додека продолжува да реагира со хелиум во јадрото. Кога хелиумот ќе се исцрпи, Сонцето ќе го повтори проширувањето што го следело кога водородот во јадрото бил исцрпен. Овој пат, сепак, сето тоа се случува побрзо, а Сонцето станува поголемо и посветло. Ова е фаза на [[асимптотска гранка на џинови|асимптотската гранка на џинови]], а Сонцето наизменично реагира водород во обвивка или хелиум во подлабока обвивка. По околу 20&nbsp;милиони години на раната асимптотична џиновска гранка, Сонцето ќе стане сè понестабилно, со брзи загуби на маса и [[Асимптотска гранка на џинови|топлински импулси]] кои ја зголемуваат големината и сјајноста неколку стотини години на секои 100.000&nbsp;години. Топлинските импулси стануваат поголеми секој пат, при што подоцнежните импулси ја туркаат осветленоста до дури 5.000 пати повеќе од сегашното ниво. И покрај ова, максималниот полупречник на Сонцето нема да биде толку голем како во неговиот максимум: 179 R☉ или околу 0.832 астрономски единици (124.5 милиони километри).<ref name="agb">{{Наведено списание|last=Vassiliadis|first=E.|last2=Wood|first2=P. R.|year=1993|title=Evolution of low- and intermediate-mass stars to the end of the asymptotic giant branch with mass loss|journal=The Astrophysical Journal|volume=413|page=641|bibcode=1993ApJ...413..641V|doi=10.1086/173033|doi-access=free}}</ref> Моделите варираат во зависност од стапката и времето на губење на масата. Моделите кои имаат поголема загуба на маса на гранката на црвениот џин произведуваат помали, помалку светлечки ѕвезди на врвот на асимптотичната џиновска гранка, можеби само 2.000 пати поголема сјајност и помалку од 200 пати поголема од полупречникот. За Сонцето се предвидуваат четири топлински импулси пред целосно да ја изгуби својата надворешна обвивка и да почне да прави [[планетарна маглина]].<ref name="SunIII">{{Наведено списание|last=Sackmann|first=I.-J.|last2=Boothroyd|first2=A. I.|last3=Kraemer|first3=K. E.|date=1993|title=Our Sun. III. Present and Future|journal=The Astrophysical Journal|volume=418|pages=457–468|bibcode=1993ApJ...418..457S|doi=10.1086/173407}}</ref> Пост-асимптотичната џиновска гранка е уште побрза. Осветленоста останува приближно константна како што се зголемува температурата, при што исфрлената половина од масата на Сонцето станува јонизирана во [[планетарна маглина]] кога изложеното јадро достигнува {{Convert|30,000|K|F}}, како да е во некој вид [[сина јамка]]. Конечното голо јадро, [[бело џуџе]], ќе има температура од над {{Convert|100,000|K|F}} и содржат околу 54,05% од денешната маса на Сонцето.(Симулациите покажуваат дека Сонцето може да биде меѓу најмалку масивните ѕвезди способни да формираат планетарна маглина.<ref>{{Наведено списание|last=Gesicki|first=K.|last2=Zijlstra|first2=A. A.|last3=Miller Bertolami|first3=M. M.|year=2018|title=The mysterious age invariance of the planetary nebula luminosity function bright cut-off|journal=Nature Astronomy|volume=2|pages=580–584|arxiv=1805.02643|bibcode=2018NatAs...2..580G|doi=10.1038/s41550-018-0453-9}}</ref>) Планетарната маглина ќе се распрсне на околу 10.000 години, но белото џуџе ќе преживее трилиони години пред да избледи во хипотетичко супер-густо [[црно џуџе]].<ref name="bloecker1">{{Наведено списание|last=Bloecker|first=T.|year=1995|title=Stellar evolution of low and intermediate-mass stars. I. Mass loss on the AGB and its consequences for stellar evolution|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=297|page=727|bibcode=1995A&A...297..727B}}</ref><ref name="bloecker2">{{Наведено списание|last=Bloecker|first=T.|year=1995|title=Stellar evolution of low- and intermediate-mass stars. II. Post-AGB evolution|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=299|page=755|bibcode=1995A&A...299..755B}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Christensen-Dalsgaard|first=Jørgen|year=2021|title=Solar structure and evolution|journal=Living Reviews in Solar Physics|volume=18|page=2|arxiv=2007.06488|bibcode=2021LRSP...18....2C|doi=10.1007/s41116-020-00028-3}}</ref> Како такво, нема да испушта повеќе енергија за уште подолго време отколку што е бело џуџе.<ref name="Johnson-Groh 2020 j255">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.livescience.com/black-dwarf-supernovae-end-universe.html|title=The end of the universe may be marked by 'black dwarf supernova' explosions|last=Johnson-Groh|first=Mara|date=August 25, 2020|work=Live Science|archive-url=https://web.archive.org/web/20230602022731/https://www.livescience.com/black-dwarf-supernovae-end-universe.html|archive-date=2 June 2023|accessdate=November 24, 2023}}</ref> == Местоположба == === Сончев Систем === [[Податотека:Solar_System_true_color.jpg|алт=see caption|мини| Сончевиот Систем, со големини на Сонцето и планети во размер. Копнените планети се десно, гасните и ледените џинови се лево.]] Сонцето има осум познати планети кои орбитираат околу него. Ова вклучува четири [[Земјовидна планета|земјовидни планети]] ([[Меркур (планета)|Меркур]], [[Венера (планета)|Венера]], [[Земја (планета)|Земја]] и [[Марс (планета)|Марс]]), два [[Гасовит џин|гасни џинови]] ([[Јупитер]] и [[Сатурн (планета)|Сатурн]]) и два [[Леден џин|ледени џинови]] ([[Уран (планета)|Уран]] и [[Нептун]]). Сончевиот Систем, исто така, има девет тела кои генерално се сметаат за [[Џуџеста планета|џуџести планети]] и уште неколку кандидати, [[астероиден појас]], бројни [[Комета|комети]] и голем број ледени тела кои лежат надвор од орбитата на Нептун. Шест од планетите и многу помали тела имаат и свои [[Природен сателит|природни сателити]]: особено, сателитските системи на Јупитер, Сатурн и Уран на некој начин се како минијатурни верзии на Сончевиот Систем.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=xl50rOf5V08C&pg=PA265|title=Physics and Chemistry of the Solar System|date=2004|publisher=Elsevier|isbn=9780080470122|editor-last=Lewis|editor-first=John|edition=2|page=265}}</ref> Сонцето е придвижено од гравитационата сила на планетите. Средиштето на Сонцето се движи околу барицентарот на Сончевиот Систем, во опсег од 0,1 до 2,2 сончеви полупречници. Движењето на Сонцето околу барицентарот приближно се повторува на секои 179&nbsp;години, вртежливо за околу 30° пред се поради [[Орбитален период|орбиталниот период]] на Јупитер и Сатурн.<ref>{{Наведено списание|last=Jose|first=Paul D.|date=Apr 1965|title=Sun's Motion and Sunspots|url=http://www.landscheidt.info/pdf/jose1965.pdf|journal=[[The Astronomical Journal]]|volume=70|issue=3|pages=193–200|bibcode=1965AJ.....70..193J|doi=10.1086/109714|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322184010/http://www.landscheidt.info/pdf/jose1965.pdf|archive-date=22 March 2020|access-date=22 March 2020}}</ref> === Небесно соседство === Сончевиот Систем е опкружен со [[Месен Меѓуѕвезден Облак]], иако не е јасно дали е вграден во него или дали е во регионот каде што облакот комуницира со соседниот [[Г-облак]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://interstellar.jpl.nasa.gov/interstellar/probe/introduction/neighborhood.html|title=Our Local Galactic Neighborhood|date=5 June 2013|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20131121061128/http://interstellar.jpl.nasa.gov/interstellar/probe/introduction/neighborhood.html|archive-date=21 November 2013}}</ref><ref>[http://www.centauri-dreams.org/?p=14203 Into the Interstellar Void], Centauri Dreams, 5 June 2013</ref> Двата простори се [[Меѓуѕвезден облак|меѓуѕвездени облаци]] во регионот познат како [[Месен Меур]] широк 300 светлосни години. [[Список на најблиски ѕвезди|На десет светлосни години од Сонцето]] има релативно малку ѕвезди, а најблиску е тројниот ѕвезден систем [[Алфа Кентаур]], кој е оддалечен околу 4,4 светлосни години и во Г-облакот. Алфа Кентаурите А и Б претставуваат тесно врзан пар ѕвезди слични на Сонцето, додека најблиската до Земјата, малото [[црвено џуџе]] [[Проксима Кентаур]], кружи околу парот поблиску на растојание од 0,2 светлосни години. Во 2016 година, било потврдено дека потенцијално [[Вонсончева планета|населлива вонсончева планета]] кружи околу Проксима Кентаур, наречена Проксима Кентаур б, најблиската потврдена вонсончева планета до Сонцето.<ref name="proxima b discovery paper">{{Наведено списание|last=Anglada-Escudé|first=Guillem|last2=Amado|first2=Pedro J.|last3=Barnes|first3=John|last4=Berdiñas|first4=Zaira M.|last5=Butler|first5=R. Paul|last6=Coleman|first6=Gavin A. L.|last7=de la Cueva|first7=Ignacio|last8=Dreizler|first8=Stefan|last9=Endl|first9=Michael|displayauthors=3|year=2016|title=A terrestrial planet candidate in a temperate orbit around Proxima Centauri|url=https://www.nature.com/articles/nature19106|journal=Nature|volume=536|issue=7617|pages=437–440|arxiv=1609.03449|bibcode=2016Natur.536..437A|doi=10.1038/nature19106|pmid=27558064}}</ref> Следните најблиски познати фусори и непријателски планети до Сонцето се црвеното џуџе [[Барнардова Ѕвезда|Барнардова ѕвезда]] (на 5,9&nbsp;ly), најблиските [[Кафеаво џуџе|кафеави џуџиња]] на бинарниот систем [[Луман 16]] (6,6&nbsp;ly), најблискиот познат непријателски или слободно лебдечки [[Планета|објект со планетарна маса]] со помала од 10 од масата на Јупитер како и црвените џуџиња Волк 359 (7.8&nbsp;ly) и Лаланд 21185 (8.3&nbsp;ly). Следниот најблизок на 8.6&nbsp;ly е [[Сириус]], [[Список на најсјајни ѕвезди|најсветлата ѕвезда]] на ноќното небо на Земјата, со приближно двојно поголема маса на Сонцето, орбитирана од најблиското [[бело џуџе]] до Земјата, Сириус Б. Други системи во рок од десет светлосни години се двојниот црвено-џуџест систем Лујтен 726-8 ( 8.7&nbsp;ly) и осаменото црвено џуџе Рос 154 (9.7&nbsp;ly).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.solstation.com/stars/s10ly.htm|title=Stars within 10 light years|work=SolStation|accessdate=2 April 2007|archive-date=2007-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20070216125505/http://www.solstation.com/stars/s10ly.htm|url-status=dead}}</ref> Најблиската осамена ѕвезда слична на Сонцето до Сончевиот Систем е Тау Цети на 11,9 светлосни години. Има приближно 80% од масата на Сонцето, но само 60% од неговата сјајност.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.solstation.com/stars/tau-ceti.htm|title=Tau Ceti|work=SolStation|accessdate=2 April 2007|archive-date=2007-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20070103202726/http://www.solstation.com/stars/tau-ceti.htm|url-status=dead}}</ref> Најблиската и невидлива група ѕвезди надвор од непосредното небесно соседство е Движечката група ''Голема'' Мечка‎ на приближно 80 светлосни години, која е во рамките на Месниот Меур, како најблиското, како и [[Ѕвездено јато|ѕвезденото јато]] кои лежат на нејзиниот раб. Месниот Меур е шуплина или супермеур во форма на песочен часовник во меѓуѕвездената средина со ширина од околу 300 светлосни години. Меурот е преполн со плазма со висока температура, што сугерира дека е производ на неколку неодамнешни супернови.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://science.nasa.gov/headlines/y2003/06jan_bubble.htm|title=Near-Earth Supernovas|work=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20060813160705/https://science.nasa.gov/headlines/y2003/06jan_bubble.htm|archive-date=13 August 2006|accessdate=23 July 2006}}</ref> Месниот Меур е мал супермеур во споредба со соседните пошироки [[Гулдов Појас|Гоулдов Појас]] и Редклифски Бран, секоја од илјадници светлосни години во должина, од кои сите се дел од Орионовиот Крак, кој ги содржи повеќето невозможни видливи ѕвезди на [[Млечен Пат|Млечниот Пат.]] Најблиските области за формирање на ѕвезди се [[Јужна Круна (соѕвездие)|Молекуларниот облак Јужна Круна]], облак комплексот ''Rho Ophiuchi'' и Молекуларниот облак Бик, вториот лежи веднаш зад Месниот Меур и е дел од Редклифскиот Бран. Непомогнато видливи објекти во овие региони од илјада светлосни години кон Галактичкото Средиште оддалечен 26 илјади светлосни години се објекти како Шаула и нанадвор во [[Галактичка рамнина|галактичката рамнина]] како што е Елнат. === Движење === [[Податотека:Motion_of_Sun,_Earth_and_Moon_around_the_Milky_Way.jpg|мини|Општото движење и ориентација на Сонцето и Земјата и Месечината како сателити на Сончевиот Систем.]] Бидејќи е дел од галаксијата Млечен Пат, Сонцето, земајќи го целиот Сончев Систем, се движи на орбитален начин околу [[Галактичко Средиште|средиштето на Галаксијата]] со просечна брзина од 230&nbsp;km/s (828.000&nbsp;km/h) или 143&nbsp;mi/s (514.000&nbsp;mph),<ref name="StarChild">{{Наведена мрежна страница|url=http://starchild.gsfc.nasa.gov/docs/StarChild/questions/question18.html|title=StarChild Question of the Month – Does the Sun move around the Milky Way?|date=February 2000|work=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20231030090914/https://starchild.gsfc.nasa.gov/docs/StarChild/questions/question18.html|archive-date=Oct 30, 2023}}</ref> земајќи околу 220-250&nbsp;милиони [[Година|земјини години]] за да се заврши револуција ([[галактичка година]]),<ref name="Siegel 2018 n418">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.forbes.com/sites/startswithabang/2018/08/30/our-motion-through-space-isnt-a-vortex-but-something-far-more-interesting/|title=Our Motion Through Space Isn't A Vortex, But Something Far More Interesting|last=Siegel|first=Ethan|date=August 30, 2018|work=Forbes|archive-url=https://web.archive.org/web/20231125013457/https://www.forbes.com/sites/startswithabang/2018/08/30/our-motion-through-space-isnt-a-vortex-but-something-far-more-interesting/?sh=1cfdeca37ec2|archive-date=November 25, 2023|accessdate=November 25, 2023}}</ref> откако го направило тоа околу 20 пати од формирањето на Сонцето.<ref name="Currin 2020 t043">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.livescience.com/how-long-galactic-year.html|title=How long is a galactic year?|last=Currin|first=Grant|date=August 30, 2020|work=Live Science|archive-url=https://web.archive.org/web/20231125013457/https://www.livescience.com/how-long-galactic-year.html|archive-date=25 November 2023|accessdate=November 25, 2023}}</ref> Насоката на движењето на Сонцето, Сончевиот врв, е приближно во насока на ѕвездата [[Вега]].<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=rTe5HaRsAS4C&pg=PA114|title=Three Hundred and Sixty Five Starry Nights: An Introduction to Astronomy for Every Night of the Year|last=Raymo|first=Chet|publisher=Touchstone|year=1990|isbn=9780671766061}}</ref> [[Податотека:Milky_Way_Arms_ssc2008-10.svg|мини|Идеализираната орбита на Сонцето околу Галактичкото Средиште во уметнички приказ од врвот надолу на моменталниот распоред на Млечниот Пат.]] Сонцето орбитира околу средиштето на Млечниот Пат и се движи во правец на соѕвездието Лебед со брзина од повеќе од 220 километри во секунда (490.000 милји на час). Едноставен модел на движење на ѕвезда во галаксијата ги дава галактичките координати X, Y и Z (вртежни координати така што средиштето на галаксијата секогаш е во насока X) како: <math display="block">X(t)=X(0)+\frac{U(0)}\kappa\sin(\kappa t)+\frac{V(0)}{2B}(1-\cos(\kappa t))</math> <math display="block">Y(t)=Y(0)+2A\left(X(0)+\frac{V(0)}{2B}\right)t-\frac{\Omega_0}{B\kappa}V(0)\sin(\kappa t)+\frac{2\Omega_0}{\kappa^2}U(0)(1-\cos(\kappa t))</math> <math display="block">Z(t)=\frac{W(0)}\nu\sin(\nu t)+Z(0)\cos(\nu t)</math> каде U, V и W се соодветните брзини во однос на месниот стандард на мирување, A и B се Ортовите константи, <math>\Omega_0=A-B</math> е аголната брзина на галактичко втење за месниот стандард на мирување, <math>\kappa=\sqrt{-4\Omega_0B}</math> е „епицикличната честота“, а ν е честота на вертикална осцилација. <ref>{{cite journal |last1=B. Fuchs |display-authors=etal |title=The search for the origin of the Local Bubble redivivus |journal=[[MNRAS]] |volume=373 |issue=3 |pages=993–1003 |year=2006 |doi=10.1111/j.1365-2966.2006.11044.x |doi-access=free |arxiv=astro-ph/0609227 |bibcode=2006MNRAS.373..993F|s2cid=15460224 }}</ref> За сонцето, сегашните вредности на {{mvar|U}}, {{mvar|V}}, and {{mvar|W}} се проценети како <math>(U(0),V(0),W(0))=(10.00, 5.25, 7.17)</math>, а проценките за другите константи се A = 15,5 km/s/kpc, B = -12,2 km/s/kpc, κ = 37 km/s/kpc, и ν=74 km/s/kpc. Познати се показатели X(0) и Y(0) дека се нула, а Z(0) се проценува дека е 17 парсеци.<ref>{{cite journal |last=Bobylev |first=Vadim V. |year=2010 |title=Searching for Stars Closely Encountering with the Solar System |journal=Astronomy Letters |volume=36 |issue=3 |pages=220–226 |doi=10.1134/S1063773710030060 |arxiv=1003.2160 |bibcode=2010AstL...36..220B|s2cid=118374161 }}</ref> Овој модел имплицира дека Сонцето циркулира околу точка која самата се движи околу галаксијата. Периодот на кружење на Сонцето околу точката е<math>2\pi/\kappa</math> што, користејќи ја еквивалентноста дека парсек е еднаков на 1 km/s по 0,978 милиони години, доаѓа до 166 милиони години, пократко од времето потребно за точката да ја обиколи галаксијата. Во координатите (X, Y), Сонцето опишува елипса околу точката, чија должина во насока Y е 1035 парсеци и чија ширина во насока X е 691 парсек. Подвижната точка е моментално на <math display="block">X=\frac{V(0)}{2B}=-215\text{ parsec}</math> <math display="block">Y=\frac{2\Omega_0}{\kappa^2}U(0)=405\text{ parsec}.</math> Осцилацијата во насока {{mvar|Z}} го носи Сонцето 98 парсеци над галактичката рамнина и исто растојание под него, со период од 83&nbsp;милиони години, приближно 2,7 пати по орбита.<ref>{{cite book |last1=Moore |first1=Patrick |last2=Rees |first2=Robin |title=Patrick Moore's Data Book of Astronomy |year=2014 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-1-139-49522-6}}</ref> Иако <math>2\pi/\Omega_0</math> е 222 милиони годиним износот на <math>\Omega</math> во точката околу која циркулира Сонцето е<math display="block">\Omega\approx\Omega_0-\frac{2A}{R_0}\Delta X\approx 26.1\text{ km/s/kpc}</math> што одговара на 235&nbsp;милиони години, а тоа е времето кое е потребно за да се заобиколи еднаш околу галаксијата. Други ѕвезди со иста вредност на <math>X+V/(2B)</math> треба да одвои исто време за да ја обиколи галаксијата како Сонцето и на тој начин да остане во истата општа близина како Сонцето. Орбитата на Сонцето околу Млечниот Пат е нарушена поради нееднаквата распространетост на масата во Млечниот Пат, како што е онаа во и помеѓу галактичките спирални краци. На Сончевиот Систем му требаат околу 225-250 милиони години за да заврши една орбита низ Млечниот Пат ([[галактичка година]]),<ref name="fn10">{{cite web |last=Leong |first=S. |title=Period of the Sun's Orbit around the Galaxy (Cosmic Year) |url=http://hypertextbook.com/facts/2002/StacyLeong.shtml |website=The Physics Factbook |date=2002 |access-date=10 May 2007 |archive-date=22 August 2011 |archive-url=https://www.webcitation.org/617GgQWCh?url=http://hypertextbook.com/facts/2002/StacyLeong.shtml |url-status=live }}</ref> па се смета дека има завршено 20-25 орбити за време на животот на Сонцето. Орбиталната брзина на Сончевиот Систем околу средиштето на Млечниот Пат е приближно 251 km/s (156 mi/s).<ref name="space.newscientist.com">{{Cite journal |last=Croswell |first=Ken |author-link=Ken Croswell |date=2008 |title=Milky Way keeps tight grip on its neighbor |url=https://www.newscientist.com/article/dn12652-milky-way-keeps-a-light-grip-on-speedy-neighbours.html#.VQ7JD46WnCY |journal=[[New Scientist]] |volume=199 |issue=2669 |page=8 |doi=10.1016/S0262-4079(08)62026-6 |access-date=15 September 2017 |archive-date=11 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511052658/https://www.newscientist.com/article/dn12652-milky-way-keeps-a-light-grip-on-speedy-neighbours/?ignored=irrelevant#.VQ7JD46WnCY |url-status=live }}</ref> Со оваа брзина, потребни се околу 1.190 години за Сончевиот Систем да помине растојание од 1 светлосна година, или 7 дена за да помине 1 АЕ.<ref>{{Cite book |last=Garlick |first=M.A. |title=The Story of the Solar System |page=[https://archive.org/details/storyofsolarsyst00garl/page/46 46] |publisher=Cambridge University Press |date=2002 |isbn=978-0-521-80336-6 |url=https://archive.org/details/storyofsolarsyst00garl/page/46}}</ref> Млечниот Пат се движи во однос на космичкото микробраново позадинско зрачење (CMB) во правец на соѕвездието [[Водна Змија (соѕвездие)|Водна Змија]] со брзина од 550 km/s, но бидејќи Сонцето се движи во однос на Галактичкото Средиште во правец на Лебед (галактичка географска должина 90°, на повеќе од 200 км/сек.<ref>Table 3 of {{Cite journal |last=Kogut |first=A. |date=1993 |title=Dipole Anisotropy in the COBE Differential Microwave Radiometers First-Year Sky Maps |journal=[[Astrophysical Journal]] |volume=419 |issue=1993 |page=1 |arxiv=astro-ph/9312056 |doi=10.1086/173453 |bibcode=1993ApJ...419....1K |display-authors=etal}}</ref>] Ова е 132° оддалечено од Лебед. == Историја на набљудување == === Рано разбирање === [[Податотека:Solvognen_DO-6865_2000.jpg|мини|Сончевата кочија влечена од коњ е скулптура за која се верува дека илустрира важен дел од митологијата на нордиското бронзено време.]] Во многу праисториски и антички култури, се сметало дека Сонцето е сончево божество или друг [[Натприродно|натприроден]] ентитет.<ref name="e488">{{Наведена книга|title=The Magick of Birthdays|last=Hawthorn|first=Hannah|date=2022|publisher=Penguin|isbn=978-0-593-53854-8|publication-place=New York|page=103}}</ref><ref name="t793">{{Наведена книга|title=The Sun|last=Singh|first=Madanjeet|date=1993|publisher=ABRAMS|isbn=978-0-8109-3838-0|publication-place=New York|page=305}}</ref> Во почетокот на првиот милениум п.н.е., [[Вавилонска астрономија|вавилонските астрономи]] забележале дека движењето на Сонцето по должина на [[еклиптика]]та не е униформно, иако не знаеле зошто; денес е познато дека ова се должи на движењето на Земјата во елипсовидна орбита, се движи побрзо кога е поблиску до Сонцето во [[перихел]] и се движи побавно кога е подалеку во [[афел]].<ref>{{Наведена книга|title=Babylon to Voyager and beyond: a history of planetary astronomy|last=Leverington|first=David|date=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-80840-8|pages=6–7}}</ref> Еден од првите луѓе кој понудил научно или филозофско објаснување за Сонцето бил [[Стара Грција|грчкиот]] филозоф Анаксагора. Тој образложил дека тоа е џиновска запалена метална топка уште поголема од земјата на [[Пелопонез]] и дека Месечината ја рефлектира светлината на Сонцето.<ref>{{Наведено списание|last=Sider|first=D.|date=1973|title=Anaxagoras on the Size of the Sun|journal=[[Classical Philology (journal)|Classical Philology]]|volume=68|issue=2|pages=128–129|doi=10.1086/365951|jstor=269068}}</ref> [[Ератостен]] го проценил растојанието помеѓу Земјата и Сонцето во третиот век пред нашата ера како „безброј стадиуми од 400 и 80.000“, чиј превод е двосмислен, што подразбира или 4.080.000 стадиуми (755.000&nbsp;км) или 804.000.000 стадиони (148 до 153&nbsp;милиони километри или 0,99 до 1,02 АЕ); последната вредност е точна во рок од неколку проценти. Во првиот век од нашата ера, [[Клавдиј Птоломеј|Птоломеј]] го проценил растојанието како 1.210 пати повеќе од полупречникот на Земјата, приближно 7.71 милиони километри.<ref>{{Наведено списание|last=Goldstein|first=B. R.|date=1967|title=The Arabic Version of Ptolemy's Planetary Hypotheses|journal=Transactions of the American Philosophical Society|volume=57|issue=4|pages=9–12|doi=10.2307/1006040|jstor=1006040}}</ref> Теоријата дека Сонцето е средиште околу кој орбитираат планетите првпат била предложена од античкиот Грк Аристарх од Самос во третиот век п.н.е.,<ref>{{Наведено списание|last=Stahl|first=William Harris|date=1945|title=The Greek Heliocentric Theory and Its Abandonment|journal=Transactions and Proceedings of the American Philological Association|volume=76|pages=321–332|doi=10.2307/283344|issn=0065-9711|jstor=283344}}</ref> и подоцна усвоена од Селевк Селевкиски (види [[Хелиоцентричен систем|Хелиоцентризам]]).<ref>{{Наведена книга|url=https://oxfordre.com/classics/view/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-5799|title=Oxford Research Encyclopedia of Classics|last=Toomer|first=G. J.|date=2016-03-07|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-938113-5|language=en|chapter=Seleucus (5), of Seleuceia, astronomer|doi=10.1093/acrefore/9780199381135.013.5799|access-date=2024-05-27}}</ref> Ова гледиште е развиено во подетален математички модел на хелиоцентричен систем во 16 век од [[Никола Коперник]].<ref>{{Наведена книга|title=Astronomy 2e|last=Fraknoi|first=Andrew|last2=Morrison|first2=David|last3=Wolff|first3=Sidney|date=2022-03-09|publisher=OpenStax|language=English|chapter=2.4 The Birth of Modern Astronomy|access-date=2024-05-27|chapter-url=https://openstax.org/books/astronomy-2e/pages/2-4-the-birth-of-modern-astronomy}}</ref> === Развој на научно разбирање === [[Податотека:Sun-bonatti.png|мини|Сол, Сонцето, од изданието на ''Liber astronomiae'' на Гвидо Бонати од 1550 година]] Набљудувањата на сончевите дамки биле забележани за време на [[Хан (династија)|династијата Хан]] (206 п.н.е. – 220 г. н.е.) од кинески астрономи, кои одржувале записи за овие набљудувања со векови. [[Авероес]], исто така, дал опис на сончевите дамки во 12 век.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.alchemywebsite.com/islam21.html|title=Averroes As A Physician|last=Ead|first=Hamed A.|publisher=[[University of Cairo]]|year=1998|access-date=2024-05-27}}</ref> Пронајдокот на телескопот на почетокот на 17 век овозможило детални набљудувања на сончевите дамки од страна на Томас Хариот, [[Галилео Галилеј]] и други астрономи. Галилеј претпоставил дека сончевите дамки се наоѓаат на површината на Сонцето наместо мали тела кои минуваат помеѓу Земјата и Сонцето.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/galilei_galileo.shtml|title=Galileo Galilei (1564–1642)|publisher=BBC|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929134432/http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/galilei_galileo.shtml|archive-date=29 September 2018|accessdate=22 March 2006}}</ref> Арапските астрономски придонеси го вклучуваат откритието на ел-Батани дека насоката на [[Апсида (астрономија)|апсидата]] на Сонцето (местото во орбитата на Сонцето наспроти неподвижните ѕвезди каде што се смета дека се движи најбавно) се менува.<ref>{{Наведена книга|title=A short History of scientific ideas to 1900|last=Singer|first=C.|publisher=Oxford University Press|year=1959|page=151}}</ref> (Во современите хелиоцентрични термини, ова е предизвикано од постепено движење на афелот на орбитата на Земјата). Ибн Јунус набљудувал повеќе од 10.000 записи за местоположбата на Сонцето многу години користејќи голем [[астролаб]].<ref>{{Наведена книга|title=The Cambridge Illustrated History of the World's Science|last=Ronan|first=C.|publisher=Cambridge University Press|year=1983|pages=201–244|chapter=The Arabian Science}} at pp. 213–214.</ref> Од набљудување на преминот на Венера во 1032 година, персискиот астроном и полимат [[Авицена]] заклучил дека Венера е поблиску до Земјата отколку Сонцето.<ref name="Goldstein">{{Наведено списание|last=Goldstein|first=Bernard R.|date=March 1972|title=Theory and Observation in Medieval Astronomy|journal=[[Isis (journal)|Isis]]|volume=63|issue=1|pages=39–47 [44]|bibcode=1972Isis...63...39G|doi=10.1086/350839}}</ref> Во 1677 година, [[Едмонд Халеј]] забележал премин на Меркур преку Сонцето, што го навело да сфати дека набљудувањата на сончевата паралакса на планетата (поидеално користејќи го преминот на Венера) може да се користат за [[Тригонометрија|тригонометриски]] да се одредат растојанијата помеѓу Земјата, [[Венера (планета)|Венера]] и Сонцето. Внимателните набљудувања на преминот на Венера во 1769 година им овозможиле на астрономите да го пресметаат просечното растојание Земја-Сонце на 150,838,800 километри, само 0,8% поголема од современата вредност.<ref>{{Наведено списание|last=Teets|first=Donald|date=December 2003|title=Transits of Venus and the Astronomical Unit|url=http://www.maa.org/sites/default/files/pdf/pubs/mm_dec03-Venus.pdf|journal=Mathematics Magazine|volume=76|pages=335–348|doi=10.1080/0025570X.2003.11953207|jstor=3654879|archive-url=https://web.archive.org/web/20220203080207/https://www.maa.org/sites/default/files/pdf/pubs/mm_dec03-Venus.pdf|archive-date=3 February 2022|access-date=3 April 2022}}</ref> [[Податотека:BBSO_full-disk_H-alpha_2002-07-26_153931_color.png|лево|мини| Сонце како што се гледа во H-алфа светлина]] Во 1666 година, [[Исак Њутн]] ја набљудувал сончевата светлина со помош на [[Призма (оптика)|призма]] и докажал дека се состои од светлина со многу бои.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/newton_isaac.shtml|title=Sir Isaac Newton (1643–1727)|work=BBC Teach|access-date=22 March 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20150310093436/http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/newton_isaac.shtml|archive-date=10 March 2015|publisher=BBC}}</ref> Во 1800 година, [[Вилијам Хершел]] открил [[Инфрацрвено зрачење|инфрацрвено]] зрачење надвор од црвениот дел од сончевиот спектар.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://coolcosmos.ipac.caltech.edu/cosmic_classroom/classroom_activities/herschel_bio.html|title=Herschel Discovers Infrared Light|publisher=Cool Cosmos|archive-url=https://web.archive.org/web/20120225094516/http://coolcosmos.ipac.caltech.edu/cosmic_classroom/classroom_activities/herschel_bio.html|archive-date=25 February 2012|accessdate=22 March 2006}}</ref> 19 век забележал исто така напредок во спектроскопските испитувања на Сонцето; [[Јозеф фон Фраунхофер|Џозеф фон Фраунхофер]] снимил повеќе од 600 [[Спектрална линија|спектрални линии]], од кои најсилните сè уште често се нарекуваат линии на Фраунхофер. 20 век донел неколку специјализирани системи за набљудување на Сонцето, особено на различни бранови должини со тесен појас, како што се оние што користат калциум H (396,9&nbsp;nm), К (393,37&nbsp;nm) и водород-алфа (656,46&nbsp;nm).<ref>{{Наведена книга|title=Instruments of Science, An Historical Encyclopedia|last=Wolfschmidt|first=Gudrun|publisher=Science Museum, London, and National Museum of American History, Smithsonian Institution|year=1998|isbn=9780815315612|editor-last=Warner|editor-first=Deborah Jean|pages=147–148|chapter=Instruments for observing the Corona|editor-last2=Bud|editor-first2=Robert|chapter-url=https://books.google.com/books?id=1AsFdUxOwu8C&pg=PA148}}</ref> За време на раните испитувања на оптичкиот спектар на фотосферата, биле пронајдени некои линии на впивање кои не одговараат на ниту еден [[хемиски елемент]] тогаш познат на Земјата. Во 1868 година, Норман Локиер претпоставил дека тие линии на впивање биле предизвикани од нов елемент што тој го нарекол ''хелиум'', според грчкиот бог на Сонцето [[Хелиј (митологија)|Хелиј]]. Дваесет и пет години подоцна, хелиумот бил изолиран на Земјата.<ref name="Lockyer">{{Наведена мрежна страница|url=http://www-solar.mcs.st-andrews.ac.uk/~clare/Lockyer/helium.html|title=Discovery of Helium|last=Parnel|first=C.|publisher=University of St Andrews|archive-url=https://web.archive.org/web/20151107043457/http://www-solar.mcs.st-andrews.ac.uk/~clare/Lockyer/helium.html|archive-date=7 November 2015|accessdate=22 March 2006}}</ref> Во раните години на современата научна ера, изворот на енергијата на Сонцето претставувал значајна загатка. [[Вилијам Томсон Келвин|Лордот Келвин]] сугерирал дека Сонцето е течно тело кое постепено се лади и зрачи внатрешно складиште на топлина.<ref name="kelvin">{{Наведено списание|last=Thomson|first=W.|date=1862|title=On the Age of the Sun's Heat|url=http://zapatopi.net/kelvin/papers/on_the_age_of_the_suns_heat.html|journal=[[Macmillan's Magazine]]|volume=5|pages=388–393|archive-url=https://web.archive.org/web/20060925190954/http://zapatopi.net/kelvin/papers/on_the_age_of_the_suns_heat.html|archive-date=25 September 2006|access-date=25 August 2006}}</ref> Келвин и [[Херман фон Хелмолц|Херман фон Хелмхолц]] потоа предложиле механизам за гравитациска контракција за да го објаснат излезот на енергија, но проценката на возраста била само 20 милиони години, многу помалку од временскиот распон од најмалку 300&nbsp;милиони години предложено од некои геолошки откритија од тоа време.<ref name="kelvin" /><ref>{{Наведено списание|last=Stacey|first=Frank D.|year=2000|title=Kelvin's age of the Earth paradox revisited|journal=[[Journal of Geophysical Research]]|volume=105|issue=B6|pages=13155–13158|bibcode=2000JGR...10513155S|doi=10.1029/2000JB900028|doi-access=free}}</ref> Во 1890 година, Џозеф Локиер, кој открил хелиум во сончевиот спектар, предложил метеоритска хипотеза за формирање и развој на Сонцето.<ref>{{Наведено списание|last=Lockyer|first=J. N.|year=1890|title=The meteoritic hypothesis; a statement of the results of a spectroscopic inquiry into the origin of cosmical systems|journal=London and New York|bibcode=1890mhsr.book.....L}}</ref> Дури во 1904 година било понудено документирано решение. [[Ернест Радерфорд]] предложил дека излезот на Сонцето може да се одржува со внатрешен извор на топлина и предложил [[Радиоактивност|радиоактивно распаѓање]] како извор.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.philosophy.umd.edu/Faculty/LDarden/sciinq/|title=The Nature of Scientific Inquiry|last=Darden|first=L.|year=1998|archive-url=https://web.archive.org/web/20120817040843/http://www.philosophy.umd.edu/Faculty/LDarden/sciinq/|archive-date=17 August 2012|accessdate=25 August 2006}}</ref> Сепак, [[Алберт Ајнштајн]] би бил тој што би обезбедил суштинска трага за изворот на излезната енергија на Сонцето со неговата релација [[Еднаквост на масата и енергијата|маса-енергија]] {{Безпрелом|''E'' {{=}} ''mc''²}}.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=0CO2iwfzRJkC&pg=PA12|title=The Universe in a Nutshell|last=Hawking|first=S. W.|date=2001|publisher=Bantam Books|isbn=978-0-553-80202-3|page=12|author-link=Stephen Hawking}}</ref> Во 1920 година, Сер [[Артур Едингтон]] предложил дека притисоците и температурите во јадрото на Сонцето може да произведат реакција на јадрено соединување кое го споила водородот (протоните) во јадрата на хелиумот, што резултирало со производство на енергија од нето промената на масата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.esa.int/esaSC/SEMDYPXO4HD_index_0.html|title=Studying the stars, testing relativity: Sir Arthur Eddington|date=2005|work=Space Science|publisher=[[European Space Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121020174459/http://www.esa.int/esaSC/SEMDYPXO4HD_index_0.html|archive-date=20 October 2012|accessdate=1 August 2007}}</ref> Преовладувањето на водородот на Сонцето било потврдено во 1925 година од Сесилија Пејн користејќи ја теоријата на јонизација развиена од Мегнад Саха. Теоретскиот концепт на соединување бил развиен во 1930-тите од астрофизичарите [[Субраманијан Чандрасекар]] и [[Ханс Бете]]. Ханс Бете ги пресметал деталите за двете главни јадрени реакции кои произведуваат енергија што го напојуваат Сонцето.<ref name="Bethe">{{Наведено списание|last=Bethe|first=H.|last2=Critchfield|first2=C.|date=1938|title=On the Formation of Deuterons by Proton Combination|journal=[[Physical Review]]|volume=54|issue=10|page=862|bibcode=1938PhRv...54Q.862B|doi=10.1103/PhysRev.54.862.2}}</ref><ref name="Bethe2">{{Наведено списание|last=Bethe|first=H.|date=1939|title=Energy Production in Stars|journal=[[Physical Review]]|volume=55|issue=1|pages=434–456|bibcode=1939PhRv...55..434B|doi=10.1103/PhysRev.55.434|pmid=17835673|doi-access=free}}</ref> Во 1957 година, Маргарет Бурбиџ, Џефри Бурбиџ, [[Вилјам Алфред Фаулер|Вилијам Фаулер]] и Фред Хојл покажале дека повеќето елементи во вселената се синтетизирани со јадрени реакции во ѕвездите, некои како Сонцето.<ref>{{Наведено списание|last=Burbidge|first=E. M.|last2=Burbidge|first2=G. R.|last3=Fowler|first3=W. A.|last4=Hoyle|first4=F.|year=1957|title=Synthesis of the Elements in Stars|url=https://authors.library.caltech.edu/45747/1/BURrmp57.pdf|journal=[[Reviews of Modern Physics]]|volume=29|issue=4|pages=547–650|bibcode=1957RvMP...29..547B|doi=10.1103/RevModPhys.29.547|archive-url=https://web.archive.org/web/20180723054833/https://authors.library.caltech.edu/45747/1/BURrmp57.pdf|archive-date=23 July 2018|access-date=12 April 2020|doi-access=free}}</ref> === Сончевите мисии во вселената === [[Податотека:Pioneer-6-9.jpg|мини|Илустрација на Пионер 6, 7, 8 и 9]] Првите сателити дизајнирани за долгорочно набљудување на Сонцето од меѓупланетарниот простор билеПионер 6, 7, 8 и 9 на НАСА, кои биле лансирани помеѓу 1959 и 1968 година. Овие сонди кружеле околу Сонцето на растојание слично на она на Земјата и ги направиле првите детални мерења на сончевиот ветер и сончевото магнетно поле. Пионер 9 работел особено долго време, пренесувајќи податоци до мај 1983 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.astronautix.com/craft/pio6789e.htm|title=Pioneer 6-7-8-9-E|last=Wade|first=M.|date=2008|publisher=[[Encyclopedia Astronautica]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20060422075141/http://www.astronautix.com/craft/pio6789e.htm|archive-date=22 April 2006|accessdate=22 March 2006}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://solarsystem.nasa.gov/missions/profile.cfm?MCode=Pioneer_09|title=Solar System Exploration: Missions: By Target: Our Solar System: Past: Pioneer 9|publisher=[[NASA]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120402205810/http://solarsystem.nasa.gov/missions/profile.cfm?MCode=Pioneer_09|archive-date=2 April 2012|accessdate=30 October 2010|quote=NASA maintained contact with Pioneer 9 until May 1983}}</ref> Во 1970-тите, две вселенски летала Хелиос и телескоп Аполо Скајлаб им дале на научниците значајни нови податоци за сончевиот ветер и сончевата корона. Сондите Хелиос 1 и 2 биле американско-германска соработка што го проучувала сончевиот ветер од орбитата што го носела леталото во орбитата на Меркур во перихел.<ref name="Burlaga2001">{{Наведено списание|last=Burlaga|first=L. F.|year=2001|title=Magnetic Fields and plasmas in the inner heliosphere: Helios results|url=https://zenodo.org/record/1259695|journal=Planetary and Space Science|volume=49|issue=14–15|pages=1619–1627|bibcode=2001P&SS...49.1619B|doi=10.1016/S0032-0633(01)00098-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20200713051926/https://zenodo.org/record/1259695|archive-date=13 July 2020|access-date=25 August 2019}}</ref> Вселенската станица Скајлаб, лансирана од НАСА во 1973 година, вклучувала модул за сончева опсерваторија наречена планината на телескопот Аполо, со кој управувале астронаути кои живееле на станицата.<ref name="Dwivedi2006"/> Скајлаб ги направил првите временски решени набљудувања на сончевиот премински регион и на ултравиолетовите емисии од сончевата корона. Откритијата ги вклучиле првите набљудувања на коронални масовни исфрлања, тогаш наречени „коронални транзиенти“ и [[Коронална дупка|коронални дупки]], кои денес се познати дека се тесно поврзани со сончевиот ветер. [[Податотека:Smm.jpg|лево|мини| Цртеж на Сончева максимална мисија]] Во 1980 година, сондите Solar Maximum Mission биле лансирани од НАСА. Ова вселенско летало било дизајнирано да ги набљудува гама зраците, [[Рендгенски зраци|рендгенските зраци]] и [[Ултравиолетово зрачење|УВ]] зрачењето од сончевите блесоци за време на висока сончева активност и сончева сјајност. Меѓутоа, само неколку месеци по лансирањето, дефект на електрониката предизвикал сондата да премине во режим на подготвеност и следните три години ги поминало во оваа неактивна состојба. Во 1984 година, мисијата Спејс шатл [[Челенџер (шатл)|''Челинџер'']] STS-41C го извадил сателитот и ја поправил неговата електроника пред повторно да го пушти во орбитата. Сончевата максимална мисија последователно доби илјадници слики од сончевата корона пред повторно да влезе во атмосферата на Земјата во јуни 1989 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://web.hao.ucar.edu/public/research/svosa/smm/smm_mission.html|title=Solar Maximum Mission Overview|last=Burkepile|first=C. J.|date=1998|archive-url=https://web.archive.org/web/20060405183758/http://web.hao.ucar.edu/public/research/svosa/smm/smm_mission.html|archive-date=5 April 2006|accessdate=22 March 2006}}</ref> Лансиран во 1991 година, јапонскиот сателит Јокох (''Сончев зрак'') набљудувал сончеви блесоци на бранови должини на Х-зраци. Податоците од мисијата им овозможиле на научниците да идентификуваат неколку различни типови на ракети и покажала дека короната подалеку од регионите на најголема активност е многу подинамична и поактивна отколку што претходно се претпоставуваше. Јокох забележал цел сончев циклус, но отишол во режим на подготвеност кога прстенесто затемнување во 2001 година го натерало да ја изгуби својата позиција кон Сонцето. Тој бил уништен со атмосферско повторно влегување во 2005 година.<ref>{{Наведена изјава за печат|access-date=22 March 2006}}</ref> Сончевата и хелиосферската опсерваторија, заеднички изградена од [[Европска вселенска агенција|Европската вселенска агенција]] и НАСА, била лансирана на 2 декември 1995 година. Првично наменета да служи двегодишна мисија,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.universetoday.com/138664/22-years-of-the-sun-from-soho/|title=22 Years of the Sun from SOHO|last=Gough|first=Evan|date=26 February 2018|work=Universe Today|accessdate=31 May 2024}}</ref> SOHO останува во функција според податоци од 2024 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.universetoday.com/166353/someone-just-found-sohos-5000th-comet/|title=Someone Just Found SOHO's 5,000th Comet|last=Atkinson|first=Nancy|date=28 March 2024|work=Universe Today|accessdate=31 May 2024}}</ref> Сместена на [[Лагранжова точка|Лагранжовата точка]] помеѓу Земјата и Сонцето (на која гравитациското влечење од двете е еднакво), SOHO обезбедува постојан поглед на Сонцето на многу бранови должини од неговото лансирање.<ref name="Dwivedi2006"/> Покрај директното набљудување на Сонцето, SOHO овозможил откривање на голем број [[Комета|комети]], главно ситни [[Околусончева комета|комети]] кои горат додека поминуваат покрај Сонцето.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://sungrazer.nrl.navy.mil/|title=Sungrazing Comets|date=13 March 2015|publisher=[[Large Angle and Spectrometric Coronagraph|LASCO]] ([[US Naval Research Laboratory]])|archive-url=https://web.archive.org/web/20150525060147/http://sungrazer.nrl.navy.mil/|archive-date=25 May 2015|accessdate=19 March 2009}}</ref> [[Податотека:The_Ulysses_spacecraft_undergoes_testing_at_the_vacuum_spin-balancing_facility_in_ESTEC.jpg|мини|Тестирање на вселенското летало <nowiki><i id="mwBes">Улис</i></nowiki>]] [[Податотека:Parker_Solar_Probe_spacecraft_model.png|мини|Уметничка изведба на сончевата сонда Паркер]] Сите овие сателити го набљудувале Сонцето од рамнината на еклиптиката, и така само детално ги набљудувале неговите екваторијални региони. Сондата <nowiki><i id="mwBfM">Улис</i></nowiki> била лансирана во 1990 година за да ги проучува поларните региони на Сонцето. Најпрвин отпатувала до Јупитер, за да „шутне“ во орбитата што ќе го однесе далеку над рамнината на еклиптиката. Откако ''Улис'' стапил во својата планирана орбита, почнал да го набљудува сончевиот ветер и јачината на магнетното поле на високи сончеви географски широчини, откривајќи дека сончевиот ветер од големите географски широчини се движи на околу 750&nbsp;km/s, што било побавно од очекуваното, и дека имало големи магнетни бранови кои се појавувале од големите географски широчини кои ги расфрлале галактичките космички зраци.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/mission_primary.html|title=Ulysses: Primary Mission Results|last=[[Jet Propulsion Laboratory|JPL]]/[[California Institute of Technology|CALTECH]]|year=2005|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20060106150819/http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/mission_primary.html|archive-date=6 January 2006|accessdate=22 March 2006}}</ref> Елементарното изобилство во фотосферата е добро познато од спектроскопските проучувања, но составот на внатрешноста на Сонцето е послабо разбрано. Мисијата за враќање на примерок од сончев ветер, Генеза, била дизајнирана да им овозможи на астрономите директно да го измерат составот на сончевиот материјал.<ref>{{Наведено списание|last=Calaway|first=M. J.|last2=Stansbery|first2=Eileen K.|last3=Keller|first3=Lindsay P.|date=2009|title=Genesis capturing the Sun: Solar wind irradiation at Lagrange 1|url=https://zenodo.org/record/1259269|journal=[[Nuclear Instruments and Methods in Physics Research B]]|volume=267|issue=7|pages=1101–1108|bibcode=2009NIMPB.267.1101C|doi=10.1016/j.nimb.2009.01.132|archive-url=https://web.archive.org/web/20200511052700/https://zenodo.org/record/1259269|archive-date=11 May 2020|access-date=13 July 2019}}</ref> == Религиозни аспекти == [[Податотека:太阳神鸟金饰_Golden_Sun_Bird.png|мини| Златен украс на сонцето и бесмртните птици од древните луѓе Шу. Средината на сончевиот модел со дванаесет точки околу кои четири птици летаат во иста насока спротивно од стрелките на часовникот. [[Шу (кралство)|Античко Кралство Шу]], што се совпаѓа со династијата Шанг .]] Сончевите божества играат голема улога во многу светски религии и митологии.<ref name="APLLondon">{{Наведена книга|title=The Dictionary of Mythology: An A–Z of Themes, Legends, and Heroes|last=Coleman|first=J. A.|last2=Davidson|first2=George|publisher=Arcturus Publishing Limited|year=2015|isbn=978-1-78404-478-7|location=London|page=316}}</ref> Обожувањето на Сонцето било во средината за цивилизациите како што се [[Стар Египет|древните Египќани]], [[Царство на Инките|Инките]] од Јужна Америка и [[Ацтеки]]те од денешно Мексико. Во религиите како што е [[Хиндуизам|хиндуизмот]], Сонцето сè уште се смета за бог, познат како Сурија. Многу антички споменици биле изградени имајќи ги предвид сончевите феномени; на пример, камените [[мегалит]]и точно го означуваат појасот или зимската [[Сонцестој|краткоденица]] (на пример во Набта Плаја, Египет; Мнајдра, Малта; и [[Стоунхенџ]], Англија); Њугранџ, праисториска планина изградена од човекот во Ирска, била дизајнирана да ја открие зимската краткоденица; пирамидата Ел Кастиљо во [[Чичен Ица]] во Мексико е дизајнирана да фрла сенки во форма на змии кои се качуваат по [[Пирамида (архитектура)|пирамидата]] на пролетната и есенската [[рамноденица]].<ref>{{Наведено списание|last=Šprajc|first=Ivan|last2=Nava|first2=Pedro Francisco Sanchéz|date=21 March 2018|title=El Sol en Chichén Itza y Dzibilchaltún. La Supuesta Importancia de los Equinoccios en Mesoamérica|url=https://arqueologiamexicana.mx/mexico-antiguo/el-sol-en-chichen-itza-y-dzibilchaltun-la-supuesta-importancia-de-los-equinoccios-en|journal=[[Arqueología Mexicana]]|language=es|volume=XXV|pages=26–31}}</ref> Старите [[Сумер]]и верувале дека Сонцето е Уту,<ref name="BlackGreen1992">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=05LXAAAAMAAJ&q=Inana|title=Gods, Demons and Symbols of Ancient Mesopotamia: An Illustrated Dictionary|last=Black|first=Jeremy|last2=Green|first2=Anthony|publisher=The British Museum Press|year=1992|isbn=978-0-7141-1705-8|pages=182–184|access-date=22 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120094829/https://books.google.com/books?id=05LXAAAAMAAJ&q=Inana|archive-date=20 November 2020}}</ref><ref name="Nemet1998">{{Наведување|last=Nemet-Nejat|first=Karen Rhea|year=1998|title=Daily Life in Ancient Mesopotamia|publisher=Greenwood|isbn=978-0-313-29497-6|page=[https://archive.org/details/dailylifeinancie00neme/page/203 203]|url=https://archive.org/details/dailylifeinancie00neme/page/203}}</ref> богот на правдата и брат близнак на Инана, небесната кралица која била идентификувана како планетата Венера. Подоцна, Уту бил идентификуван со [[Источносемитски јазици|источносемитскиот]] бог Шамаш. Уту се сметал за божество-помошник, кое им помагало во неволја. [[Податотека:Maler_der_Grabkammer_der_Nefertari_001.jpg|мини|Ра од гробот на Нефертари, 13-ти&nbsp;век&nbsp;п.н.е]] Најмалку од [[Четврта египетска династија|четвртата династија]] на древниот Египет, Сонцето се обожавало како [[Ра|богот Ра]], прикажано како божество со глава на сокол над кое е надминато сончевиот диск и опкружено со змија. Во периодот на [[Ново Кралство|Новото Кралство]], Сонцето се поистоветувало со буба. Во форма на сончевиот диск [[Атон]], Сонцето имало кратко оживување за време на периодот Амарна, кога повторно станало најистакнато, ако не само, божество за фараонот Ахенатон.<ref>{{Наведена книга|title=Religion and Ritual in Ancient Egypt|last=Teeter|first=Emily|publisher=Cambridge University Press|year=2011|isbn=978-0-521-84855-8|location=New York}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Ancient Egyptian Religion: an Interpretation|last=Frankfort|first=Henri|publisher=Dover Publications|year=2011|isbn=978-0-486-41138-5}}</ref> Египќаните го прикажувале богот Ра како носен преку небото, придружуван од помали богови, а за Грците тој бил Хелиј, носен од кочија влечена од огнени коњи. Од владеењето на [[Елагабал]] во [[Распад на Римското Царство|доцното Римско Царство,]] роденденот на Сонцето бил празник кој се прославувал како [[Непобедливо Сонце|Sol Invictus]] (буквално „Непобедено Сонце“) веднаш по зимската краткоденица, која можеби била претходник на [[Божиќ]]. Што се однесува до [[Неподвижна ѕвезда|неподвижните ѕвезди]], Сонцето се сметало од Земјата дека се врти еднаш годишно по [[еклиптика]]та низ [[зодијак]]от, и затоа грчките астрономи го категоризирале како една од седумте планети (грчки ''планети'', „скитник“); именувањето на деновите на неделите по седумте планети датира од [[Римско Царство|римскиот период]].<ref name="oed">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/american_english/planet|title=Planet|date=December 2007|publisher=Oxford Dictionaries|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402154243/http://www.oxforddictionaries.com/definition/american_english/planet|archive-date=2 April 2015|accessdate=22 March 2015}}</ref><ref name="almagest">{{Наведено списание|last=Goldstein|first=Bernard R.|year=1997|title=Saving the phenomena : the background to Ptolemy's planetary theory|journal=Journal for the History of Astronomy|volume=28|issue=1|pages=1–12|bibcode=1997JHA....28....1G|doi=10.1177/002182869702800101}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Ptolemy's Almagest|last=Ptolemy|last2=Toomer|first2=G.J.|publisher=Princeton University Press|year=1998|isbn=978-0-691-00260-6}}</ref> Во прото-индоевропската религија, Сонцето било персонифицирано како божица <nowiki><i id="mwBrs">*Сех <sub id="mwBrw">2</sub></nowiki> ул<nowiki></i></nowiki> .<ref>{{Наведена енциклопедија|access-date=20 October 2017}}</ref><ref name="MALLORY129">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/insearchofindoeu00jpma|title=In Search of the Indo-Europeans: Language, Archaeology and Myth|last=Mallory|first=J. P.|publisher=[[Thames & Hudson]]|year=1989|isbn=978-0-500-27616-7|page=[https://archive.org/details/insearchofindoeu00jpma/page/129 129]|url-access=registration}}</ref> Дериватите на оваа божица во [[Индоевропски јазици|индоевропските јазици]] ги вклучуваат [[Старонордиски јазик|старонордискиот]] ''Сол'', [[санскрит]]скиот ''сурија'', [[Галски јазик|галскиот]] ''сулис'', [[Литвански јазик|литванскиот]] ''[[Сауле]]'' и [[Словенски јазици|словенскиот]] ''Солнце''.<ref name="MALLORY129" /> Во [[Старогрчка религија|античката грчка религија]], божеството на сонцето бил машкиот бог Хелиј,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0130%3Acard%3D371|title=Hesiod, ''Theogony'' line 371|date=15 September 2021|work=Perseus Digital Library|archive-url=https://web.archive.org/web/20210915222218/https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0130:card%3D371|archive-date=2021-09-15|accessdate=2024-05-28}}</ref> кој во подоцнежните времиња бил синкретизиран со [[Аполон]].<ref>{{Наведена книга|title=Greek Religion|last=Burkert|first=Walter|publisher=Harvard University Press|year=1985|isbn=978-0-674-36281-9|location=Cambridge|page=120|author-link=Walter Burkert}}</ref> Во [[Библија]]та, Малахија 4:2 го спомнува „Сонцето на правдата“,<ref>{{Bibleverse||Malachi|4:2|9}}</ref><ref>{{Наведување|title=Bible, Book of Malachi|publisher=King James Version|url=https://www.biblegateway.com/passage/?search=Malachi+4&version=KJV|access-date=20 October 2017|archivedate=20 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171020140215/https://www.biblegateway.com/passage/?search=Malachi+4&version=KJV}}</ref> што некои [[Христијанство|христијани]] го протолкувале како упатување на [[Месија]]та ([[Исус Христос|Христос]]).<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=SUkWAAAAMAAJ&q=sol+iustitiae+malachiae+IV+2&pg=PA86|title=The Category of the Aesthetic in the Philosophy of Saint Bonaventure|last=Spargo|first=Emma Jane Marie|publisher=The Franciscan Institute|year=1953|location=St. Bonaventure, New York; E. Nauwelaerts, Louvain, Belgium; F. Schöningh, Paderborn, Germany|page=86|access-date=3 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417054707/https://books.google.com/books?id=SUkWAAAAMAAJ&q=sol+iustitiae+malachiae+IV+2&pg=PA86|archive-date=17 April 2021}}</ref> Во античката римска култура, [[недела]] бил денот на богот на сонцето. Во паганството, Сонцето било извор на живот, давајќи топлина и просветлување. Тоа бил центар на популарниот култ меѓу Римјаните, кои чекале во зори за да ги видат првите сончеви зраци додека се молеле. Прославата на [[Краткодневица|зимската краткоденица]] (која влијаела на Божиќ) била дел од римскиот култ на непобеденото Сонце. Тој бил усвоен како сабота од христијаните. Симболот на светлината бил пагански празник усвоен од христијаните, а можеби и најважниот што не потекнува од еврејските традиции. Христијанските цркви биле изградени така што собранието гледало кон изгрејсонцето.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=qugouOh3KjMC&pg=PA22|title=A History of Christianity|last=Chadwick|first=Owen|publisher=St. Martin's Press|year=1998|isbn=978-0-312-18723-1|page=22|access-date=15 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160518085001/https://books.google.com/books?id=qugouOh3KjMC&pg=PA22|archive-date=18 May 2016}}</ref> Тонатиух, богот на сонцето на Ацтеките,<ref name="Townsend1979">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/statecosmosinart00town|title=State and Cosmos in the Art of Tenochtitlan|last=Townsend|first=Richard|publisher=Dumbarton Oaks|year=1979|location=Washington, DC|page=[https://archive.org/details/statecosmosinart00town/page/66 66]|access-date=2024-05-28|url-access=registration}}</ref> бил тесно поврзан со практикувањето на човечки жртви.<ref name="Townsend1979" /> Божицата на сонцето Аматерасу е најважното божество во [[Шинтоизам|шинтоистичката]] религија,<ref name="Roberts 110">{{Наведена книга|title=Japanese Mythology A To Z|last=Roberts|first=Jeremy|publisher=[[Chelsea House Publishers]]|year=2010|isbn=978-1-60413-435-3|edition=2nd|location=New York|pages=4–5}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=The Sacred Scriptures of the Japanese|last=Wheeler|first=Post|publisher=Henry Schuman|year=1952|isbn=978-1-4254-8787-4|location=New York|pages=393–395}}</ref> и се верува дека таа е директен предок на сите јапонски цареви.<ref name="Roberts 110" /> ==Сонцето како тема во уметноста и во популарната култура== Сонцето се јавува како тема во бројни дела од [[уметност]]а и [[Популарна култура|популарната култура]]. ===Сонцето како тема во народното творештво=== * „Јана и сонцето“ — македонска народна песна.<ref>''Македонски народни балади'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 7-8.</ref> * „Ќерката на Сонцето“ — кавкаска народна приказна.<ref>''Кавкаске бајке''. Београд: Народња књига, 1963, стр. 37-48.</ref> * „Шуревите на Сонцето“ — унгарска народна приказна.<ref>''Мађарске бајке''. Београд: Народња књига, 1974, стр. 5-15.</ref> * „Месечината и сонцето“ (српски: ''Мјесец и сунце'') — српска [[Народна книжевност|народна песна]].<ref name="ReferenceA">''Народне лирске песме''. Београд: Просвета, 1963, стр. 101.</ref> * „Сонцето се ожени со девојка“ (српски: ''Сунце се с дјевојком ожени'') — српска [[Народна книжевност|народна песна]].<ref name="ReferenceA"/> ===Сонцето како тема во книжевноста=== * „Сонцето на овој ден“ (српски: ''Сунце овог дана'') — песна во проза на српскиот писател [[Иво Андриќ]] од 1933 година.<ref>Иво Андрић, ''Ex Ponto - Немири - Лирика''. Београд: Просвета, 1977, стр. 221-224.</ref> * „[[Залезот на сонцето (драма на Исак Бабел)|Залезот на сонцето]]“ - драма на советскиот писател [[Исак Бабел]] од 1928 година.<ref>Nada Marinković, „Isak Babelj“, во I. E. Babelj, ''Crvena konjica''. Beograd: Rad, 1969, стр. 123-126.</ref> * „Сонцето на Италија“ — расказ на Исак Бабел.<ref>I. E. Babelj, ''Crvena konjica''. Beograd: Rad, 1969, стр. 20-22.</ref> * „Петлето ветроказ и сонцето“ — кус расказ за деца на ангискиот писател [[Доналд Басет]] од 1967 година.<ref>Доналд Бисет, ''Разговори со еден тигар''. Култура, Македонска книга, Мисла, Наша книга и Детска радост, Скопје, 1993, стр. 48-50.</ref> * „Сонце“ — расказ на македонската писателка [[Виолета Бојковска]].<ref>''Очудувања 1-2'', Бегемот, Скопје, 2018, стр. 82-86.</ref> * „Зајдисонце“ — песна на францускиот поет [[Пол Верлен]].<ref>Пол Верлен, ''Есенска песна''. Скопје: Македонска книга, 1987, стр. 14.</ref> * „Плажа песок сонце плажа“ — кус расказ на македонскиот писател [[Драган Георгиевски]] од [[2013]] година.<ref>Драган Георгиевски, ''Метаморфузија'', Темплум, Скопје, 2013.</ref> * „Познавање на ѕвездите“ — песна на словенечкиот поет [[Отон Жупанчич]].<ref>Отон Жупанчич, „Цицибан“ (второ издание), „Кочо Рацин“, Скопје, 1959, стр. 60.</ref> * „Додека трае сонцето“ — расказ на италијанскиот писател [[Итало Калвино]].<ref>Italo Kalvino, ''Nove kosmikomike''. Beograd: Rad, 1999, стр. 43-50.</ref> * „Сончева бура“ - расказ на италијанскиот писател Итало Калвино.<ref>Italo Kalvino, ''Nove kosmikomike''. Beograd: Rad, 1999, стр. 51-60.</ref> * „[[Под сонцето на јагуарот]]“ — збирка раскази на италијанскиот писател Итало Калвино од 1986 година.<ref>Лилјана Узуновиќ, „Читателот во земјата на романите или за нишката на Шехерезада“, во: Итало Калвино, ''Ако една зимска ноќ некој патник''. Скопје: Магор, 2012, стр. 226.</ref> * „Сонце“ — песна на македонскиот поет [[Васил Куноски]].<ref>Васил Куноски, ''Песни''. Скопје: Просветно дело, Редакција „Детска радост“, 2004, стр. 30.</ref> * „Ќе се дружам со сонцето“ (српски: ''Družiću se sa suncem'') — песна на српската поетеса [[Десанка Максимовиќ]] од [[1983]] година.<ref>Desanka Maksimović, ''Izabrane pesme'' (peto dopunjeno izdanje). Beograd: BIGZ, 1985, стр. 118.</ref> * „Сонце искористено како епитаф“ - песна на српскиот поет [[Бранко Миљковиќ]].<ref>Бранко Миљковиќ, ''Избор''. Скопје: Мисла, Култура и Македонска книга, 1988, стр. 98-99.</ref> * „Затемнување на сонцето“ — кус расказ на македонската писателка [[Сања Михајловиќ-Костадиновска]] од 2018 година.<ref>Сања Михајловиќ-Костадиновска, ''(Бес)конечни модели на расказот''. Скопје: Бегемот, 2018, стр. 73.</ref> * „Брачниот живот на сонцето“ - песна на унгарскиот поет [[Шандор Петефи]].<ref>Šandor Petefi, ''Sloboda i ljubav''. Beograd: Rad, 1969, стр. 42.</ref> * „Имитирање на сонцето“ (''Podražavanje sunca'') - циклус песни на српскиот поет [[Васко Попа]] од [[1962]]-[[1968]], со песните: „Смртта на сончевиот татко“, „Слепото сонце“, „Судир во зенитот“, „Подготовки за дочек“, „Полноќно сонце“, „Туѓо сонце“, „Имитирање на сонцето“.<ref>Vasko Popa, ''Pesme''. Beograd: Bigz, 1978, стр. 95-101.</ref> * „Утрински игри“ — песна на македонскиот поет [[Живко Ризовски]] од 1995 година.<ref>Живко Ст. Ризовски, ''Дете и светулка''. Скопје: Наша книга, 1995, стр. 37.</ref> * „Сонцето и облакот“ — расказ на италијанскиот писател [[Џани Родари]].<ref>Џани Родари, ''Приказни по телефон''. Култура, Македонска книга, Мисла, Наша книга и Детска радост, Скопје, 1993.</ref> * „Сончева песна“ — песна на македонскиот поет [[Стојан Тарапуза]].<ref>Стојан Тарапуза, ''Сон на тркала'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2015, стр. 7.</ref> * „Сонцето се скрило“ — песна на Стојан Тарапуза.<ref>Стојан Тарапуза, ''Сон на тркала'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2015, стр. 93.</ref> * „Сонцето генерал“ — песна на македонскиот поет [[Васе Тодоров - Шлеговец]].<ref>Васе Тодоров - Шлеговец, ''Магија на детството''. Скопје: александар & александар, 2000, стр. 13-14.</ref> * „Западот на Сонцето“ - песна на германскиот поет [[Хајнрих Хајне]].<ref>Hajnrih Hajne, ''Pesme''. Beograd: Rad, 1964, стр. 75-76.</ref> * „Залезот на Сонцето“ - песна на германскиот поет Хајнрих Хајне.<ref>Hajnrih Hajne, ''Pesme''. Beograd: Rad, 1964, стр. 59-60.</ref> * „Ајде зајди јасно сонце“ - песна на македонскиот поет Наум Целакоски од 1998 година.<ref>Наум Целакоски, ''Пролог'', 1998, стр. 9.</ref> * „Нешто за сонцето и стапиците за волци“ - расказ на македонскиот писател [[Живко Чинго]] од 1963 година.<ref>Живко Чинго, ''Пасквелија''. Скопје: Култура, 1968, стр. 175-184.</ref> * „Зајдисонце“ - книга на македонската писателка [[Катерина Џатева]].<ref>„Читај, патувај, уживај – Саем на книга 2016 – програма на активности“, Антолог, 2016.</ref> * „Сонцето и телото“ - песна на македонскиот поет [[Ацо Шопов]].<ref>Ацо Шопов, ''Песни''. Скопје: Македонска книга, Мисла и Култура, 1988, стр. 139.</ref> * „Црно сонце“ - песна на македонскиот поет Ацо Шопов.<ref>Ацо Шопов, ''Песни''. Скопје: Македонска книга, Мисла и Култура, 1988, стр. 101-102.</ref> * „Пак црно сонце“ - песна на македонскиот поет Ацо Шопов.<ref>Ацо Шопов, ''Песни''. Скопје: Македонска книга, Мисла и Култура, 1988, стр. 103.</ref> * „И уште еднаш црно сонце“ - песна на македонскиот поет Ацо Шопов.<ref>Ацо Шопов, ''Песни''. Скопје: Македонска книга, Мисла и Култура, 1988, стр. 104-105.</ref> ===Сонцето како тема во музиката=== * „Зајди, зајди, јасно сонце“ - македонска народна песна.<ref>''Macedonian Folklore Classics'', Aleksandar Sarievski. Macedonian Radio and Television.</ref> * „Изгрејсонце“ ([[англиски]]: ''Sunrise'') - песна на австралиската рок-група [[Ајсхаус]] (''Icehouse'') од 1987 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=uG9ec2ColjY YouTube, Icehouse - Man Of Colours (1987 full album) (пристапено на 8.10.2017)]</ref> * „Обожавај го сонцето“ ([[англиски]]: ''Worship The Sun'') — песна од истоимениот музички албум на американската рок-група ''Allah-Las'' од 2014 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/720916-Allah-Las-Worship-The-Sun Allah-Las – Worship The Sun (пристапено на 22.11.2023)]</ref> * „Кога заоѓа сонцето“ (англиски: ''When the sun goes down'') - песна на британската рок-група [[Арктик манкис]] (''Arctic Monkeys'') од 2006 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=EqkBRVukQmE YouTube, Arctic Monkeys - When The Sun Goes Down (пристапено на 21.12.2016)]</ref> * „Сонцето секогаш заоѓа на ТВ“ (англиски: ''The Sun Always Shines On TV'') - песна на норвешката [[поп]]-група [[А-ха]] (''A-ha'').<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=a3ir9HC9vYg YouTube,a-ha - The Sun Always Shines On TV (пристапено на 31.12.2016)]</ref> * „Деца на сонцето“ ([[српски]]: ''Deca sunca'') - песна на македонската група [[Бастион (музичка група)|Бастион]].<ref>Bastion works & rew>>works, AG Records, PMG Recordings, Lithium Records.</ref> * „Набљудувај го изгрејсонцето“ (англиски: ''Watch the Sunrise'') - песна на американската [[Поп-музика|поп]]-група [[Биг стар]] (''Big Star'') од 1972 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=_G4rBCsLwSs YouTube, Big Star - Watch the Sunrise (пристапено на 18.6.2017)]</ref> * „Доаѓа сонцето“ (англиски: ''Here Comes The Sun'') - песна на британската група [[Битлси]] од 1969 година.<ref name="discogs.com">[https://www.discogs.com/The-Beatles-Abbey-Road/release/2498807 DISCOGS, The Beatles ‎– The Beatles (пристапено на 27.6.2019)]</ref> * „Кралот-Сонце“ (англиски: ''Sun King'') - песна на Битлси од 1969 година.<ref name="discogs.com"/> * „Кој го сака сонцето“ (англиски: ''Who Loves The Sun'') - песна на американската [[Рок-музика|рок]]-група [[Велвет Андерграунд]] (''Velvet Underground'') од 1970 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Velvet-Underground-Loaded/master/35308 DISCOGS, The Velvet Underground ‎– Loaded (пристапено на 19.12.2017)]</ref> * „На сонце“ (англиски: ''In the sun'') - песна на американската [[Рок-музика|рок]]-група [[Блонди]] (''Blondie'') од 1976 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=dRCJ6C6Bcm4 YouTube, In the Sun - Blondie (пристапено на 8.2.2017)]</ref> * „Сонце, пиштол, бегај“ (англиски: ''Sun, Gun, Run'') - песна на американската група ''Boredoms'' од 1990 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Gc-8Q5sjayI YouTube, Soul Discharge '99 (full album) - Boredoms (пристапено на 11.9.2017)]</ref> * „Изгревање на сонцето“ ([[англиски]]: ''Sun Arise'') — песна на англиската рок-група ''The Godfathers''.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=3snEOcOm8ms&list=OLAK5uy_nroakuPnPOxxa7p5r6gOf6KiNMFytBEww&index=5 YouTube, Sun Arise (пристапено на 1.11.2022)]</ref> * „Химна на сонцето“ (англиски: ''Anthem Of The Sun'') — музички албум на американската рок-група ''[[The Grateful Dead]]'' од 1968 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/18447-The-Grateful-Dead-Anthem-Of-The-Sun DISCOGS, The Grateful Dead – Anthem Of The Sun (пристапено на 11.11.2022)]</ref> * „[[The Path of the Sun (музички албум)|Патеката на сонцето]]“ (англиски: ''The Path of the Sun'') - албум на македонската енто-група Dragan Dautovski Quartet.<ref>Dragan Dautovski Quartet, The Path of the Sun. Dragan Dautovski - DDQ Music, DDQM 002, 2008.</ref> * „Во кралството на сонцето што умира“ (англиски: ''Within The Realm Of A Dying Sun'') - албум на британската група [[Дед кен денс]] (''Dead Can Dance'') од 1987 година.<ref>[https://www.discogs.com/Dead-Can-Dance-Within-The-Realm-Of-A-Dying-Sun/master/7490 Discogs, Dead Can Dance ‎– Within The Realm Of A Dying Sun (пристапено на 24.5.2020)]</ref> * „Црно сонце“ ([[англиски]]: ''Black Sun'') - песна на британската група Дед кен денс од 1990 година.<ref>[https://www.discogs.com/Dead-Can-Dance-Aion/release/233854 Discogs, Dead Can Dance ‎– Aion (пристапено на 15.7.2020)]</ref> * „Чекајќи го сонцето“ (''Waiting For The Sun'') - албум на американската рок-група [[Дорс]] (''The Doors'') од 1968 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Doors-Waiting-For-The-Sun/release/509488 Discogs, The Doors ‎– Waiting For The Sun (пристапено на 20.5.2020)]</ref> * „Чекајќи го сонцето“ (англиски: ''Waiting For The Sun'') - песна на Дорс од 1970 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Doors-Morrison-Hotel/master/45415 Discogs, Nhe Doors ‎– Morrison Hotel (пристапено на 9.8.2020)]</ref> * „Саботно сонце“ ([[англиски]]: ''Saturday Sun'') - песна на британскиот [[Поп-музика|поп]]-рок пејач [[Ник Дрејк]] (''Nick Drake'').<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=QwaqO3i_eQA YouTube, Saturday Sun (пристапено на 25.3.2019)]</ref> * „Топење на сонце“ (англиски: ''Melting in the Sun'') - песна на австралиската поп-рок група ''INXS'' од 1984 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=P_ttK_K7rS0&list=PLA460CD07C5EAEA92&index=2 YouTube, The Swing - 02 - Melting In The Sun (пристапено на 6.7.2017)]</ref> * „Нема да дозволам да ми зајде сонцето“ (англиски: ''I won't let the sun go down on me'') - песна на британскиот поп-пејач [[Ник Кершо]] (''Nik Kershaw'').<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=9c-P7BTvmQ0 YouTube, Nik Kershaw - I Won't Let The Sun Go Down On Me (пристапено на 31.12.2016)]</ref> * „Зајдисонце во Ватерло“ (англиски: ''Waterloo Sunset'') - песна на британската рок-група [[Кинкс]] (''The Kinks'') од 1967 година.<ref name="youtube.com">[https://www.youtube.com/watch?v=Bs843y51Q_M The Kinks - Something Else 1967 (Full Vinyl 2003) (пристапено на 16.2.2019)]</ref> * „Мрзливото старо сонце“ (англиски: ''Lazy Old Sun'') - песна на Кинкс од 1967 година.<ref name="youtube.com"/> * „Изгрејсонце“ (англиски: ''Rising Sun'') - песна на австралиската поп-рок група [[Колд Чизел]] (''Cold Chisel'') од 1980 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=YxfLLf4pXfU YouTube, Cold Chisel - ''East'' (1980) Full Album (пристапено на 29.9.2017)]</ref> * „Далечно сонце“ (англиски: ''Distant Sun'') - песна на австралиската поп-група [[Краудед хаус]] (''Crowded House'') од 1986 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=DJ5IR7hlZ8g YouTube, Crowded House (Full Album) - Crowded House 1986 (пристапено на 21.6.2017)]</ref> * „Изгрејсонце“ (англиски: ''Sun Arise'') - песна на американскиот рок-музичар [[Алис Купер]] (''Alice Cooper'').<ref>Alice Cooper, Love it to death & Killer, Some Wax Recordings, SW 126-2, 2003.</ref> * „Хартиена вреќа и сонцето“ (англиски: ''A Paper Bag And The Sun'') - композиција на американската [[џез]]-група [[Лаунџ лизардс]] (''The Lounge Lizards'') од 1989 година.<ref>[https://www.discogs.com/Lounge-Lizards-Voice-Of-Chunk/release/1639429 Discogs, Lounge Lizards ‎– Voice Of Chunk (пристапено на 9.1.2021)].</ref> * „Црно сонце“ (англиски: ''Black Sun'') - песна на британската рок-група [[Луп]] (''Loop'') од 1989 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=6bQYcbShXH0 YouTube, Loop - Black Sun (пристапено на 5.2.2017)]</ref> * „Сонцето свети“ (англиски: ''Sun Is Shining'') — песна на јамајската [[реге]]-група ''Bob Marley & The Wailers'' од 1978 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/66065-Bob-Marley-The-Wailers-Kaya Bob Marley & The Wailers – Kaya (пристапено на 14.4.2023)]</ref> * „Златно сонце“ - песна на македонската рок-група [[Мизар]] од 1988 година.<ref>''Мизар'', Lithium records, CD 014, 2003.</ref> * „Горе на сонцето“ ([[англиски]]: ''Up On The Sun'') — песна од истоимениот музички албум на американската рок-група [[Мит папетс]] (Meat Puppets) од 1985 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/29855-Meat-Puppets-Up-On-The-Sun Meat Puppets – Up On The Sun (пристапено на 28.3.2023)]</ref> * „Сончева светлина“ (англиски: ''Sunshine'') — песна на американската [[соул-музика|соул]]-група [[О'Џејс]] (''The O'Jays'') од 1972 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ZKxtiJABTxs YouTube, Back Stabbers 1972 - The O'Jays (пристапено на 30.5.2019)]</ref> * „Паднав од сонцето“ (англиски: ''Fell From The Sun'') — песна на британската рок-група ''Pale Saints'' од 1990 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/9506-Pale-Saints-The-Comforts-Of-Madness DISCOGS, Pale Saints – The Comforts Of Madness (пристапено на 8.6.2023)]</ref> * „Ноќно сонце во Блоа“ (англиски: ''Night Sun in Blois'') — композиција на францускиот [[џез]]-музичар [[Мишел Петручијани]] (''Michel Petrucciani'').<ref>''Michel Petrucciani'', Dreifus Jazz, TIDE 9144-2, 1996.</ref> * „[[Сонце и месечина (албум)|Сонце и месечина]]“ — музички албум на македонската поп-пејачка [[Александра Пилева]] од 2005 година. * „Постави ги контролните направи за срцето на сонцето“ ([[англиски]]: ''Set The Controls For The Heart Of The Sun'') — песна на британската [[Рок-музика|рок]]-група [[Пинк флојд]] од 1969 година.<ref>[https://www.discogs.com/Pink-Floyd-Ummagumma/release/1645802 Discogs, Pink Floyd – Ummagumma (пристапено на 13 февруари 2021)]</ref> * „Дебело старо сонце“ ([[англиски]]: ''Fat Old Sun'') — песна на Пинк флојд од 1970 година.<ref>[https://www.discogs.com/Pink-Floyd-Atom-Heart-Mother/release/2644617 Discogs, Pink Floyd – Atom Heart Mother (пристапено на 2.3.2021)]</ref> * „Сонце-Црна дупка“ (англиски: ''Black Hole Sun'') — песна на американската рок-група [[Саундгарден]] (''Soundgarden'') од 1994 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=bnWyYqr93PY YouTube, Soundgarden - Superunknown (Full Album) HD (пристапено на 8.1.2017)]</ref> * „Сонцето се крева“ (англиски: ''Sun's Coming Up'') — песна на австралиската група ''[[Tame Impala]]'' од 2012 година.<ref>[https://www.discogs.com/Tame-Impala-Lonerism/release/3924235 DISCOGS, Tame Impala – Lonerism (пристапено на 4.4.2021)]</ref> * „Мамбо-сонце“ (англиски: ''Mambo Sun'') — песна на британската рок-група [[Т. Рекс]] (''T.Rex'') од 1971 година.<ref>[https://www.discogs.com/T-Rex-Electric-Warrior/master/72458 DISCOGS, T. Rex ‎– Electric Warrior (пристапено на 8.3.2018)]</ref> * „Црвено сонце“ (англиски: ''Red Sun'') — песна на американската [[Рок-музика|рок]]-група Тин вајт роуп (''Thin White Rope'') од 1988 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/213911-Thin-White-Rope-In-The-Spanish-Cave Thin White Rope – In The Spanish Cave (пристапено на 30.12.2023)]</ref> * „Сончева светлина“ ([[англиски]]: ''Sunshine'') — песна на американска [[рап]]-група [[Џангл брадерс]] (''Jungle Brothers'') од 1989 година.<ref>[https://www.discogs.com/Jungle-Brothers-Done-By-The-Forces-Of-Nature/master/116800 Discogs, Jungle Brothers ‎– Done By The Forces Of Nature (пристапено на 30 март 2021)]</ref> * „Погледни во сонцето“ (англиски: ''Look Into The Sun'') — песна на британската рок-група [[Џетро тал]] (''Jethro Tull'') од 1969 година.<ref>[https://www.discogs.com/Jethro-Tull-Stand-Up/release/1209024 Discogs, Jethro Tull ‎– Stand Up (пристапено на 10.12.2020)]</ref> * „Под големото црно сонце“ (англиски: ''Under The Big Black Sun'') — песна од истоимениот музички албум на американската рок-група ''[[X (рок-група)|X]]'' од 1982 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/97600-X-Under-The-Big-Black-Sun X (5) – Under The Big Black Sun (пристапено на 16.12.2023)]</ref> ===Сонцето како тема во филмот=== * „[[Сонце зад решетки (филм)|Сонце зад решетки]]“ - македонски [[филм]] од 1957 година, во [[режија]] на [[Славко Јаневски]]. * [[Деца на сонцето (филм)|Деца на сонцето]]“ - македонски [[филм]] од 2014 година.<ref>„Македонска премиера на „Деца на сонцето“ на „Манаки“, Дневник, година XVIII, број 5570, петок, 19 септември 2014, стр. 23.</ref> == Поврзано == * [[Сончев Систем]] * [[Сончева маса]] * [[Сончева плоча]] == Забелешки == {{reflist|group=note}} {{notelist | notes = {{efn | name = heavy elements | In astronomical sciences, the term ''heavy elements'' (or ''metals'') refers to all chemical elements except hydrogen and helium. }} {{efn | name = particle density | Earth's atmosphere near sea level has a particle density of about 2{{e|25}}&nbsp;m⁻³. }} {{efn | name=rotation | Counterclockwise is also the direction of revolution around the Sun for objects in the Solar System and is the direction of axial spin for most objects. }} }} == Наводи == {{наводи|2}} ==Дополнителна литература == {{Library resources box |by=no |onlinebooksabout=yes |others= |about=yes |label=Sun |viaf= |lccn= |lcheading=Sun |wikititle= }} * {{Cite book |last=Cohen |first=Richard |date=2010 |title=Chasing the Sun: The Epic Story of the Star That Gives Us Life |url=https://archive.org/details/chasingsunepicst0000cohe |publisher=Simon & Schuster |isbn=978-1-4000-6875-3}} * {{Cite journal |last=Hudson |first=Hugh |date=2008 |title=Solar Activity |journal=Scholarpedia |volume=3 |issue=3 |page=3967 |doi=10.4249/scholarpedia.3967|bibcode=2008SchpJ...3.3967H |doi-access=free }} * {{Cite journal |last=Thompson |first=M.J. |date=August 2004 |title=Solar interior: Helioseismology and the Sun's interior |journal=Astronomy & Geophysics|volume=45 |issue=4 |doi=10.1046/j.1468-4004.2003.45421.x |pages=21–25|bibcode=2004A&G....45d..21T |doi-access=free }} == Надворешни врски == {{Spoken Wikipedia|date=2021-06-07|En-Sun.ogg}} {{Sister project links|Sun|v=no|n=no|b=no|s=no}} * [http://www.discovery.info.tm Discovery Македонија] * [http://lunaf.com/bulgarian/geomagnitni-buri/ Сонцето и времето на Земјата] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100605002432/http://lunaf.com/bulgarian/geomagnitni-buri/ |date=2010-06-05 }} * [http://www.astronomycast.com/astronomy/episode-30-the-sun-spots-and-all/ Astronomy Cast: The Sun] * [http://www.acrim.com/ Satellite observations of solar luminosity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170611210135/http://acrim.com/ |date=11 June 2017 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=qpMRtvFD8ek&hl=fr Animation – The Future of the Sun] * [https://www.youtube.com/watch?v=6tmbeLTHC_0 "Thermonuclear Art – The Sun In Ultra-HD"] | Goddard Space Flight Center * [https://www.youtube.com/watch?v=l3QQQu7QLoM "A Decade of Sun"] | Goddard Space Flight Center {{Сонце}} {{Сончев Систем}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Сонце| ]] [[Категорија:Сончев Систем]] [[Категорија:Ѕвезди]] [[Категорија:Именувани ѕвезди]] [[Категорија:Извори на светлина]] [[Категорија:Астрономски тела познати од стариот век]] [[Категорија:Жолти џуџиња]] [[Категорија:Вселенски плазми]] pcs8mv34tn0rimbxpe0dipx43atkzbn 0 1330 5539015 5323807 2026-04-14T20:48:31Z ~2026-22999-50 132238 Директор на фотографија: Љубе Петковски 5539015 wikitext text/x-wiki {{Закосен наслов}}Директор на фотографија : Љубе Петковски {{Инфокутија за филм | name = Јужна патека | image = | image_size = 120 | caption = Плакат за филмот | director = [[Стево Црвенковски]] | producer = | writer = Стево Црвенковски<br />Гојко Шкариќ | narrator = | starring = [[Коле Ангеловски]]<br />[[Неда Арнериќ]]<br />[[Петар Арсовски]]<br />[[Марин Бабиќ]]<br />[[Александар Берчек]]<br />[[Маја Оџаклиевска]]<br />[[Милица Стојанова]]<br>[[Александар Ѓорѓиев]] | music = [[Љупчо Константинов]] | cinematography = | editing = [[Чемчев Вангел-Лаки]] | distributor = [[Вардар филм]] | released = [[1982]] | runtime = 108 минути | country = [[СР Македонија]], [[СФРЈ]] | language = [[македонски]] | budget = | preceded_by = | followed_by = | website = | amg_id = | imdb_id = | MIFC = 64 }} '''Јужна патека''' — [[Македонска кинематографија|македонски]] [[филм]] од [[1982]] година, во [[режија]] на [[Стево Црвенковски]], кој е и автор на [[сценарио]]то, заедно со Гојко Шкариќ. Главните улоги ги толкуваат: [[Коле Ангеловски]], [[Неда Арнериќ]], [[Петар Арсовски]], [[Александар Берчек]], [[Маја Оџаклиевска]] и [[Милица Стојанова]].<ref>{{Imdb title|id=0181621}}</ref> ==Синопсис== Во домот, во кој постојано се слушаат расправиите на мајката Неда и нејзината ќерка, се очекува пристигнувањето на синот Ѓорѓи, по завршувањето на постдипломските студии во друг [[град]]. Мајката, која нема големи приходи, принудена е да ја изнајмува едната соба од куќата на потстанари. Веднаш по пристигнувањето во домот, Ѓорѓи се соочува со новата потстанарка. На негово големо изненадување, тоа е Ана, неговата поранешна девојка. Не можејќи да се снајде во неочекуваната ситуација, Ѓорѓи веднаш оди кај својот другар Данчо. Ја наоѓа само неговата сопруга, која го известува дека нивниот [[брак]] се распаѓа...<ref>[http://www.maccinema.com/FilmProgram.aspx Кинотека на македонија (пристапено на 2.10.2018)]</ref> ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == {{МИФЦ|64|Јужна патека}} {{Филм-никулец}} {{Филм-мак-никулец}} {{МакедонскиФилм}} [[Категорија:Македонски филмови од 1980-тите]] [[Категорија:Филмови од 1982 година]] [[Категорија:Филмови на македонски јазик]] [[Категорија:Филмови на Стево Црвенковски]] [[Категорија:Филмови со Коле Ангеловски]] [[Категорија:Филмови со Неда Арнериќ]] [[Категорија:Филмови со Петар Арсовски]] [[Категорија:Филмови со Александар Берчек]] [[Категорија:Филмови со Маја Оџаклиевска]] [[Категорија:Филмови со Милица Стојанова]] [[Категорија:Филмови со Мајда Тушар]] [[Категорија:Појавено во 1982 година во Македонија]] [[Категорија:Појавено во 1982 година во Југославија]] bnqibg0rigspfp2cgy23kuhaz7r3oqw 0 7502 5539138 5532706 2026-04-15T09:34:48Z Buli 2648 5539138 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за научник | name = Леонард Ојлер{{малзак|Leonhard Euler}} | box_width = 300п | image = Leonhard Euler - Jakob Emanuel Handmann (Kunstmuseum Basel).jpg | caption = Портрет од 1753 | birth_date = {{роден на|15|април|1707}} | birth_place = {{роден во|Базел}}, [[Швајцарија]] | death_date = {{починал на|18|септември|1783}}) | death_place = {{починал во|Санкт Петербур}}, [[Руска Империја|Русија]] | residence = [[Прусија]]<br />[[Русија]]<br />[[Швајцарија]] | citizenship = | nationality = [[Швајцарија|Швајцарец]] | ethnicity = | field = [[Математичар]] и [[физичар]] | work_institutions = [[Руска Академија на Науките|Царска Руска Академија на Науките]]<br /> [[Пруска Академија на Науките|Берлинска Академија]] | alma_mater = [[Базелски универзитет]] | doctoral_advisor = [[Јохан Бернули]] | doctoral_students = [[Јохан Фридрих Хенерт|Јохан Хенерт]]<br />[[Жозеф Лагранж]] | known_for = [[е (математичка константа)|Ојлеров број]] | author_abbrev_bot = | author_abbrev_zoo = | influences = | influenced = | prizes = | religion = [[Калвинизам|Калвинист]]<ref>{{наведена книга|title=Scientists of Faith|author=Dan Graves|location=Grand Rapids, MI|year=1996|publisher=Kregel Resources|pages=85–86}}</ref> | footnotes = | signature = Euler signature.jpg }} '''Леонард Паул Ојлер''' ([[Германски јазик|германски]]: ''Leonhard Paul Euler''; [[15 април]] [[1707]] — [[18 септември]] [[1783]]) — [[Швајцарија|швајцарски]] [[математичар]] и [[физичар]], еден од пронаоѓачите на чистата [[математика]]. Не само што открил и докажал важни теореми во предметите како [[геометрија]], [[калкулус]], [[механика]] и теоријата на броеви, туку и развил методи за решавање на проблеми во набљудувачката [[астрономија]] и демонстрирал практична примена на математиката во [[технологија]]та и во секојдневниот живот. Основите на математиката, Ојлер ги изучил од [[Јохан Бернули]], еден од првите математичари во [[Европа]] во тоа време. Ојлер бил близок пријател со неговите синови Даниел и Николас. Во [[1727]] година се преселил во [[Петроград]] каде што се вклучил во Академијата на науки во [[1733]]. == Животопис == Леонард Ојлер е роден во [[Базел]], [[Швајцарија]], како син на Паул Ојлер, свештеник во реформистичката црква, и на Маргарет Брукер, ќерка на свештеник. Имал две помлади сестри, Ана Марија и Марија Магдалена. Набрзо по раѓањето на Леонард, Ојлерови се преселиле од Базел во градот [[Рихен]], каде што Ојлер го поминал најголем дел од своето детство. Паул Ојлер бил пријател на [[Јохан Бернули|Бернулиевото]] семејство, кој тогаш се сметал за [[Европа|европски]] водечки [[математичар]], кој веројатно најмногу влијаел на младиот Леонард. Ојлеровите први значајни школувања започнале во Базел, каде што бил испратен да живее со својата баба од мајка. На возраст од тринаесет години, Ојлер дипломирал на Универзитетот на Базел и во [[1723]] година се здобил со дипломата магистер по [[филозофија]] за тезата „Споредба на филозофиите на [[Декарт]] и [[Њутн]]“. Во тоа време следел постојани саботни часови од Јохан Бернули, кој набрзо открил дека неговиот ученик поседува неверојатен талент за математика.<ref name="childhood">{{наведена книга |last= James |first= Ioan |title= Remarkable Mathematicians: From Euler to von Neumann |publisher= Cambridge |date= 2002|pages=2 |id= ISBN 0-521-52094-0}}</ref> Ојлер во тоа време студирал [[теологија]], [[Грчки јазик|грчки]] и [[Хебрејски јазик|хебрејски]] по наговор на неговиот татко, со цел да стане свештеник, но Јохан Бернули го убедил Паул Ојлер дека судбината на неговиот син е да стане математичар. Во [[1726]] година, Ојлер ја завршил својата докторска теза со наслов ''De Sono''<ref>{{PDFlink|[http://www.17centurymaths.com/contents/euler/e002tr.pdf Превод на Ојлеровата диплома на англиски од Ијан Брус]|232&nbsp;[[Кибибајт|KiB]]}}</ref> и во [[1727]] година се пријавил на натпреварот на Париската академија, каде што проблемот таа година бил да се најде најпогодниот начин да се сместат јарболите на брод. На натпреварот, Ојлер го освоил второто место, зад [[Пјер Бугер]], познат како „таткото на морнарската архитектурата“. Ојлер веднаш потоа ја освоил оваа долго посакувана годишна награда, која ја добивал уште 12 пати подоцна во неговата кариера.<ref name="prize">{{наведено списание| author = Calinger, Ronald | year = 1996| title = Leonhard Euler: The First St. Petersburg Years (1727–1741)| journal = Historia Mathematica| volume = 23| issue = 2| pages = 156}}</ref> [[Податотека:Leonhard Euler.jpg|мини|десно|130п|Леонард Ојлер]] == Творештво == Ојлер се смета за ненадминат математичар на [[XVIII век]] и еден од најдобрите на сите времиња. Тој е, исто така, еден од најпродуктивните математичари: неговите собрани дела исполнуваат 60-80 четвороделни тома. Има направено многу важни откритија во различни полиња, како што се: [[калкулус]] и графичка теорија. Исто така, тој е творец на најголемиот дел од модерната математичка терминологија и нотација, особено во делот на [[математичка анализа|математичката анализа]], како на пример, нотацијата за [[математичка функција]].<ref name="function">{{наведена книга| last = Dunham| first = William| title = Euler: The Master of Us All| year = 1999| publisher=The Mathematical Association of America | pages = 17}}</ref> Исто така, Ојлер е познат и по својата работа во областа на [[механика]]та, [[оптика]]та и [[астрономија]]та. === Придонеси за математиката === Ојлер работел на скоро сите области во [[математика]]та: [[геометрија]], [[калкулус]], [[тригонометрија]], [[алгебра]], теорија за броевите, како и во [[физика]]та, месечевата теорија и други области од физиката. Меѓу математичарите, единствено Унгарецот [[Пал Ердеш]], математичар на [[XX век]], бил слично продуктивен како Ојлер. === Математичка нотација === [[Податотека:Pm1234-Euler1755.png|мини|десно|Ојлеровата нотација е многу блиска на современата. Извадок од ''Диференцијално сметање'', објавено во [[1755]] година]] Ојлер претставил и популаризирал неколку нотациони конвенции низ многубројни негови распространети учебници. Најважно од сè е објавувањето на концептот на [[функција]]та,<ref name="function" /> т.е. тој бил првиот кој напишал <code>f(x)</code>, каде што f е функција на аргументот x. Тој, исто така, ја претставил модерната нотација на [[Тригонометрија|тригонометриските функции]], буквата e како база на природен [[логаритам]] (денес познат и како Ојлеров број), грчката буква Σ (сигма) за сумирање и буквата i како [[имагинарна единица]].<ref name=Boyer>{{наведена книга|title = A History of Mathematics|last= Boyer|first=Carl B|author2= Uta C. Merzbach|publisher= [[John Wiley & Sons]]|id= ISBN 0-471-54397-7|pages = 439–445}}</ref> Употребата на грчката буква π ≈ 3,14159 (пи) која го изразува односот на должината на кружницата со нејзиниот пречник, исто така, била популаризирана од Ојлер, иако не потекнува од неговото творештво.<ref name="pi">{{Наведена мрежна страница| url = http://www.stephenwolfram.com/publications/talks/mathml/mathml2.html| title = Mathematical Notation: Past and Future|access-date= 14 August 2006| last = Wolfram| first = Stephen}}</ref> === Математичка анализа === Во [[XVIII век]], математичките истражувања се темелеле на достигнувањата во областа на [[Математичка анализа|анализата]], а членовите на семејството Бернули, кои биле блиски пријатели на семејството Ојлер биле заслужни за голем број откритија во ова поле. Благодарение на нивното влијание, Ојлер се фокусирал на изучување на математичката анализа. Иако некои негови [[доказ]]и според современите стандарди не биле прифатливи,<ref name="bazel">-{Gerhard Wanner, Ernst Harrier}-, -{''Analysis by its history''}-, -{Springer}-, [[2005]], стр. 62</ref> неговите идеи биле основа за многу понатамошни достигнувања. Ојлер е познат по големиот придонес во областа на [[степенов ред|степеновите редови]], прикажувањето на [[Функција (математика)|функција]] во облик на збир на бесконечно многу собироци, како што е: :<math>e^x = \sum_{n=0}^\infty {x^n \over n!} = \lim_{n \to \infty}\left(\frac{1}{0!} + \frac{x}{1!} + \frac{x^2}{2!} + \cdots + \frac{x^n}{n!}\right)</math> и нивната честа употреба. Значајно Ојелрово откритие е и развојот на бројот [[Број е|''e'']] и [[Инверзна функција|инверзната]] [[Тангенс|тангенсна функција]] во степеновиот ред. Неговата слободна употреба на степновите редови му овозможила да го реши познатиот [[Базелски проблем]] во [[1735]] година:<ref name="bazel"/> :<math>\lim_{n \to \infty}\left(\frac{1}{1^2} + \frac{1}{2^2} + \frac{1}{3^2} + \cdots + \frac{1}{n^2}\right) = \frac{\pi ^2}{6}.</math> [[Податотека:Euler's formula.svg|мини|180п|[[Геометрија|Геометриска]] интерпретација на [[Ојлерова формула|Ојлеровата формула]]]] Ојлер ја вовел и употребата на [[Експоненцијална функција|експоненцијалната функција]] и [[Логаритам|логаритмите]] во аналитилчките докази. Тој открил начин како да се изразат различни логаритамски функции со помош на степеновите редови и успешни ги дефинирал логаритмите од бегативните и [[комплексен број|комплексни броеви]], со што го проширил доменот на математичката примена на логаритмите.<ref name="Boyer"/> Тој, исто така, ја дефинирал и [[експоненцијална функција|експоненцијалната функција]] за [[комплексни броеви|комплексните броеви]] и ја открил нејзината поврзаност со [[тригонометриска функција|тригонометриските функции]]. За произволен [[реален број]] [[фи (буква)|φ]], според [[Ојлерова формула|Ојлеровата формула]] важи еднаквоста :<math>e^{i\varphi} = \cos \varphi + i\sin \varphi.\,</math> Во случај кога <math>\varphi = \pi</math>, настанатата формула е позната како [[Ојлеров идентитет]], :<math>e^{i \pi} +1 = 0 \ </math> Оваа формула во книгата на [[Ричард Фајнман]] е наречена „најзначајна математичка формула“, бидејќи во еден израз со користење на операциите собирање, множење и степенување, наведени се 5 значајни константи: 0, 1, ''e'', ''i'' и π.<ref name="Feynman">-{Richard Feynman}-, -{''The Feynman Lectures on Physics: Volume I''}-, 1970, глава 22: Алгебра</ref> Читателите на математичкото списание ''Математикал Интелиџенсер'' (''Mathematical Intelligencer'') во [[1988]] година, овој идентитет го прогласиле за ''најубавата математичка формула на сите времиња''.<ref name=MathInt>-{David Wells}-, -{''Are these the most beautiful?''}-, -{Mathematical Intelligencer}-, [[1990]], бр. 12, стр. 37-41<br /> -{David Wells}-, -{''Which is the most beautiful?''}-, -{Mathematical Intelligencer}-, 1988, бр. 10, стр. 30-31<br /> Видете уште: {{Наведена мрежна страница |url=http://www.maa.org/mathtourist/mathtourist_03_12_07.html |title=''The Mathematical Tourist'' |author=Ivars Peterson |publisher= |accessdate=19 јуни 2008 |archive-date=2007-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070519014323/http://www.maa.org/mathtourist/mathtourist_03_12_07.html |url-status=dead }}</ref> Интересно е дека меѓу првопласираните формули на тоа гласање се нашле три кои ги открил Ојлер.<ref name=MathInt/> Меѓу останатото, Ојлер ја разработил и теоријата на [[трансцендентална функција]], воведувајќи ја [[гама-функција]]та и нови методи за решавање на степените. Откривајќи начин за пресмнетка на определен [[интеграл]] со комплексни граници, тој го навестил развојот на [[Комплексна анализа|комплексната анализа]]. Тој работел на полето на [[Функционална анализа|функционалната анализа]] и ја дал познатата [[Ојлер-Лагранжова формула]]. Ојлер бил првиот математичар кој користел аналитички методи за решавање на проблемите од [[Теорија на броеви|теоријата на броеви]]. На тој начин, тој соединил две различни математички гранки и вовел нова област во истражувањето - [[аналитичка теорија на броеви]].Во процесот на воведување на новото поле, Ојлер ги создал теориите на [[хипергеометриски ред]]овиа, [[Хиперболична функција|хиперболична тригонометриска функција]] и аналитичката теорија на [[Генерализирано верижноп отстапување|верижните отстапувања]]. Ојлер докажал дека има бесконечно многу [[Прост број|прости броеви]], користејќи ја дивергентноста на [[хармониски редови|хармониските редови]] и употребувајќи аналитички методи за да дојде до одредени сознанија за начинот на кој простите броеви се распоредени во групата на природните броеви. Ојлеровите придонеси на ова поле овозможиле да се открие [[теорема за прости броеви|теоремата за прости броеви]].<ref name="analiza">-{William Dunham}-, -{''Euler: The Master of Us All''}-, -{The Mathematical Association of America}-, [[1999]], глава 3-4</ref> === Теорија на броеви === Ојлеровиот интерес за [[Теорија на броеви|теоријата на броеви]] го поттикнал [[Кристијан Голдбах]], негов пријател од Петроградската академија. Доста негови работи на ова поле биле засновани на делата на [[Пјер де Ферма]]. Ојлер развил некои негови идеи и утврдил неколку [[хипотеза|хипотези]]. Ојлер ја поврзал природата на простите броеви со идејата на математичката анализа. Тој дошол до доказот дека сумата на реципрочната вредност на простите броеви дивергира, при што е откриена врска меѓу [[Бернхард Риман|Римановата]] [[Риманова зета-функција|зета-функција]] и простите броеви, денес позната како Ојлерова формула за Римановата зета-функција. Ојлер ги докажал [[Исак Њутн|Њутновите]] [[Њутнови идентитети|идентитети]], [[Мала Фермаова теорема|малата Фермаова теорема]], [[Фермаова теорема за збир на квадратите|Фермаовата теорема за збир на квадратите]] и дал значаен придонес во [[Лагранж]]овата [[Лагранжова теорема за четири квадрати|теорема за четири квадратиа]]. Покрај тоа, тој тој ја вовел [[Ојлерова фи функција|функција]] φ(''n''), која го дава бројот на сите позитивни цели броеви помали од цел број ''n'', кои со него се [[заемно прости броеви|заемно прости]]. Со користењето на особините на оваа функција, Ојлер ја воопштил малата Фермаова теорема, а тој резултат денес е познат како [[Ојлерова теорема]]. Тој дал значаен придонес и во разбирањето на [[Совршен број|совршените броеви]], кои ги фасцинирале математичарите уште од времето на [[Евклид]], направил очигледен напредок во формулирањето на [[Теорема за прости броеви|торемата за прости броеви]] и ја поставил хипотезата која подоцна е докажана како закон на квадратни реипротитети. Денес, тие концепти се сметаат за основни за теоремата за теорија на броеви, а Ојлер со своите идеи укажал на патот по кој подоцна продолжил [[Карл Фридрих Гаус]].<ref name="numbertheory">{{наведена книга| last = Dunham| first = William| title = Euler: The Master of Us All | year = 1999| publisher=The Mathematical Association of America |department= 1,4}}</ref> До [[1772]] година, Ојлер докажал дека <math>2^{31}- 1 = 2147483647</math> е ([[Мерсенов број|Мерсенов]]) прост број. Тоа бил најголемиот пресметан прост број сѐ [[1867]] година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://primes.utm.edu/notes/by_year.html |title=''The largest known prime by year: A Brief History'' |author=Chris Caldwell|publisher= |accessdate=20 јуни 2008}}</ref> === Теорија на графови === {{Главна|Кенигсбершки мостови}} [[Податотека:Konigsberg bridges.png|рамка|десно|Географска карта на [[Калининград|Кенигсберг]] од Ојлерово време, која која прикажува вистински распоред на седум [[мост]]ови со нагласување на текот на реката [[Прегола (река)|Прегел]] и самите мостови.]] Во [[1736]] година, Ојлер го решил проблемот познат како ''Седум мостови на Кенигсберг''.<ref name="mostovi">-{Gerald Alexanderson}-, -{''Euler and Königsberg's bridges: a historical view''}-, -{Bulletin of the American Mathematical Society}-, јули [[2006]], бр. 43, стр. 567</ref> Главниот град на [[Прусија]], [[Калининград|Кенигсберг]], денес [[Калининград]] се наоѓал на реката [[Прегола (река)|Прегел]] и на негова територија се наоѓале и два големи речни острова, кои биле поврзани со остатокот од градот и меѓусебно со помош на седум [[мост]]ови. Се поставувало прашањето дали е можно да се појде од една точка и да се врати на неа, така што секој мост да се помине точно еднаш. Тоа, според дадените услови не е можно, што значи дека Ојлеровиот пат не постои. Ова решение се смета за прва теорема на [[Теорија на графови|теоријата на графови]], односно теоријата на планарни графови.<ref name="mostovi"/> Формулата, која ги поврзува бројот на темиња (''V''), рабови (''E'') и страни (''F'') на испакнат [[полиедар]], <math>V-E+F=2</math>, исто така, е заслуга на Ојлер.<ref>-{Peter R. Cromwell}-, -{''Polyhedra''}-, -{Cambridge University Press}-, [[Кембриџ]], [[1997]] стр. 189-190</ref> Константата, која се јавува во наведената формула е позната како Ојлерова одлика на графовите или било кој друг објект и е во блиска врска со неговиот [[Род (математика)|род]].<ref>-{Alan Gibbons}-, -{''Algorithmic Graph Theory''}-, -{Cambridge University Press}-, [[Кембриџ]], [[1985]], стр. 72</ref> Изучувањето и генерализацијата на наведените формули кои ги истражувале и [[Огистен Луј Коши|Коши]]<ref name="Kosi">-{A.L. Cauchy}-, -{''Recherche sur les polyèdres—premier mémoire''}-, -{Journal de l'Ecole Polytechnique}-, [[1813]], бр. 9, стр. 66-86</ref> и [[Симон Антоан Жан Л'Улије|Л'Улије]],<ref name="Lhuillier">-{S.A.J. L'Huillier}-, -{''Mémoire sur la polyèdrométrie''}-, -{Annales de Mathématiques}-, 1861, бр. 3, стр. 169-189</ref> биле основа на [[топологија]]та. === Аналитичка геометрија === Ојлеровиот придонес во [[Аналитичка геометрија|аналитичката геометрија]] се состои во формулација на равенства кои опишуваат [[конус]], [[цилиндар]] и различни вртежни површини. Пред тоа, тој докажал дека најкраткото растојание меѓу две точки на искривена површина се претвора во [[отсечка]], доколку таа површина се претстави на [[рамнина]]. Ојлер бил првиот математичар којшто ги проучувал сите криви заедно и темелно се занимавал со трансценденталната функција (на пр. [[синусоида]]та). Ојлер напишал книга за поделбата на кривите и површините. Во ''Вовед во анализата на бесконечно величини'' се наоѓа комплетна и исцрпна дискусија за [[Поларен координатен систем|поларните координати]], кои се дадени во современ облик. Тој докажал и неколку теореми во општата геометрија, меѓу кои и тврдењето дека [[тежиште]]то, [[ортоцентар]]от и центарот на опишаната [[кружница]] во [[триаголник]] секогаш и припаѓаат на една иста [[права (линија)|права]]. Во негова чест, таа права е наречена [[Ојлерова права]]. === Применета математика === Некои од Ојлеровите значајни достигувања ги вклучуваат: решавањето на [[реални проблеми|реалните проблеми]] со примена на аналитички методи и опишување на многубројната примена на [[Бернулиеви бројеви|Бернулиевите броеви]], [[Фурјеов ред|Фурјеовите редови]], [[Венов дијаграм|Веновите дијаграми]], [[Ојлерови бројеви|Ојлеровите броеви]], константите[[Број е|e]] и [[Пи|π]], [[Верижно расложување|верижните разложувања]] и [[интеграл]]ите. Тој направил целина од [[Готфрид Вилхелм Лајбниц|Лајбницовото]] [[диференцијално сметање]] и [[Исак Њутн|Њутновите]] [[методи на флуксија]] и измислил начин со кој била многу полесна примената на методите на анализата во решавањето на физичките проблеми. Ојлер направил и големи чекори во зголемувањето на [[Бројчена апроксимација|бројчената апроксимација]] на интегралите, така што ја вовел и употребил [[Ојлерова апроксимација|Ојлеровата апроксимација]]. Меѓу најзначајните методи се [[Ојлерова метода|Ојлеровата метода]] и [[Ојлер-Маклоренова формула|Ојлер-Малореновата формула]]. Најпосле, тој ја олеснил употребата на [[диференцијална равенка|диференцијалните равенки]], водени од т.н. [[Ојлер-Маскерониева константа]]: :<math>\gamma = \lim_{n \rightarrow \infty } \left( 1+ \frac{1}{2} + \frac{1}{3} + \frac{1}{4} + \cdots + \frac{1}{n} - \ln(n) \right).</math> Зборовите на [[Пјер Симон Лаплас|Лаплас]] за Ојлер се следниве: {{цитатник|''Читајте го Ојлер, читајте го Ојлер, тој е наш заеднички учител.''<ref>name=strojk</ref>}} === Физика и астрономија === Ојлер помогнал во развивањето на [[Ојлер-Бернулиева равенка за гредата|Ојлер-Бернулиевата равенка за гредата]], која станала срж на инженерството. Покрај успешната примена на аналитичките алатки за проблемите во класичната математика, Ојлер, исто така, ги применувал овие техники за проблемите со небесни тела. Низ текот на неговата кариера, неговата работа во [[астрономија]]та била забележана од неколку луѓе од Париската академија. Неговите достигнувања вклучуваат дефинирање на орбитите на [[Комета|кометите]] и други небесни тела со огромна точност, а разбирајќи ја природата на кометите, тој ја пресметал паралаксата на [[Сонце]]то. Неговите пресметки, исто така, придонеле за развивање на точни табели за [[географска должина]].<ref>Youschkevitch, A P; Biography in ''Dictionary of Scientific Biography'' (New York 1970–1990).</ref> Покрај тоа, Ојлер направил важни придонеси и во [[оптика]]та. Не се согласувал со [[Њутн]]овата корпускуларна теорија за светлината во ''Opticks'' (Оптика), каде што тоа била главната идеја. Неговата работа од [[1740]] година во врска со оптиката помогнала за тоа теоријата на бранот на светлината предложена од [[Кристијан Хајгенс]], да стане доминантен начин на размислување, сѐ до развивањето на [[Квантна теорија на светлината|квантната теорија на светлината]].<ref name="optics">{{наведено списание | author = Home, R.W. | year = 1988 | title = Leonhard Euler's 'Anti-Newtonian' Theory of Light | journal = Annals of Science | volume = 45 | issue = 5 | pages = 521–533}}</ref> == Лична филозофија и религиозни верувања == Ојлер и неговиот пријател [[Даниел Бернули]] биле противници на [[Лајбниц]]овиот [[монизам]] и филозофијата на [[Кристијан Волф]]. Ојлер инсистирал дека знаењето е пронајдено во оној дел на основата на прецизните квантитативни права, нешто што монизмот и науката на Волф не можеле да го направат. Ојлеровите потпирања на [[религија]]та можеби, исто така, придонеле за неговата одбивност кон доктрината. Тој отишол толку далеку, што идеите на Волф да ги нарекувал „пагански и атеистички“.<ref name="wolff">{{наведено списание| author = Calinger, Ronald | year = 1996| title = Leonhard Euler: The First St. Petersburg Years (1727–1741)| journal = Historia Mathematica| volume = 23| issue = 2| pages = 153–154}}</ref> Повеќето што се знае за религиските верувања на Ојлер е извлечено од писмата до една германска принцеза и неговата претходна работа ''Rettung der Göttlichen Offenbahrung Gegen die Einwürfe der Freygeister'' (Одбрана на божественото откровение против критиките на слободните мислители). Овие дела го претставуваат Ојлер како чесен [[христијанин]] со големи познавања од [[Библија|та]].<ref name="theology">{{наведено списание| last = Euler| first = Leonhard | editor = Orell-Fussli| year = 1960| title = Rettung der Göttlichen Offenbahrung Gegen die Einwürfe der Freygeister| journal = Leonhardi Euleri Opera Omnia (series 3)| volume = 12 }}</ref> Во тој поглед, постои позната анегдота, инспирирана од аргументите на Ојлер во секуларната битка на [[филозофија]]та и религијата, која била одржана за време на Ојлеровото второ исклучување од академијата Св. Петербург: :[[Франција|Францускиот]] филозоф [[Дени Дидро]] бил во посета на [[Русија]] на покана од царицата Катарина. Но, таа била известена дека аргументите за [[атеизам]] на филозофот влијаат на некои членови од судот, па така го замолила Ојлер да му се спротивстави на Французинот. Дидро подоцна бил известен дека еден образован математичар пронашол доказ за постоењето на [[Бог]] и се сложил да го види доказот. Ојлер се појавил пред самиот Дидро и со тон на огромна убедливост објавил: „Господине, оттука Бог постои“. Дидро, за кој целата математика била глупост, стоел глувонемо додека звуците на кикотење се наслушнувале од судот. Засрамен, побарал да ја напушти [[Русија]], барање коешто великодушно го одобрила царицата. Колку и да е забавна оваа анегдота, во секој случај таа е лажна, поради тоа што Дидро бил многу способен математичар, кој подоцна објавил расправа на темата претходно дискутирана со Ојлер. === Дела === [[Податотека:Methodus inveniendi - Leonhard Euler - 1744.jpg|мини|180п|Насловна страница на Ојлеровото дело''Methodus inveniendi lineas curvas'' ([[1744]])]] {| class="wikitable" |- bgcolor="#CCCCCC" ! Година !! Дело |- | [[1736]] || ''Mechanica'' |- | [[1739]] || ''Tentamen novae theoriae musica'' |- | [[1744]] || ''Methodus inveniendi lineas curvas'' |- | [[1748]] || ''Introduction to Analysis of the Infinite'' |- | [[1755]] || ''Institutiones calculi differentialis'' |- | [[1756]] || ''Theoria motus corporum solidorum'' |} == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{wikisource author|Leonhard Euler}} {{wikiquote|Leonhard Euler}} {{commons|Leonhard Euler}} * [http://www.britannica.com/eb/article-9033216/Leonhard-Euler Статија на Енциклопедија Британика] * [http://www.eulerarchive.org/ Архива за Ојлер] * [http://www.leonhard-euler.ch/ Ојлеров комитет на Швајцарската Академија на Науките] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110520092329/http://www.leonhard-euler.ch/ |date=2011-05-20 }} * [http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/References/Euler.html Наводи за Леонард Ојлер] * [http://www.euler-2007.ch/en/index.htm Тристагодишнина на Ојлер, 2007] * [http://www.eulersociety.org/ Ојлеровото општество] * [http://www.pdmi.ras.ru/EIMI/2007/AG/ Ојлеров конгрес 2007]—Петроград, Русија * [http://www.gresham.ac.uk/event.asp?PageId=45&EventId=518 „''Euler - 300th anniversary lecture“''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081227054759/http://www.gresham.ac.uk/event.asp?PageId=45&EventId=518 |date=2008-12-27 }}, од Робин Вилсон на колеџот Грешам, 9 мај 2007 (достапна за симнување како видео или аудио податотеки) * [http://www.projecteuler.net Проект Ојлер] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210602232829/https://projecteuler.net/ |date=2021-06-02 }} * [http://www.math.dartmouth.edu/~euler/historica/family-tree.html Семејно дрво на Ојлерови] * [http://tiger.towson.edu/~gstiff1/eulerbio.htm Биографија на Леонард Ојлер] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080206092050/http://tiger.towson.edu/~gstiff1/eulerbio.htm |date=2008-02-06 }} * [http://mathsforeurope.digibel.be/Euler.html#6.%20Other%20work%20from%20Euler Биографија на Леонард Ојлер] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080110084503/http://mathsforeurope.digibel.be/Euler.html#6.%20Other%20work%20from%20Euler |date=2008-01-10 }} {{Избрана}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ојлер, Леонард}} [[Категорија:Швајцарски математичари]] [[Категорија:Швајцарски физичари]] [[Категорија:Писатели од 18 век]] [[Категорија:Математичари од 18 век]] [[Категорија:Швајцарски христијани]] [[Категорија:Членови на Пруската академија на науките]] [[Категорија:Членови на Француската академија на науките]] [[Категорија:Членови на Кралското друштво]] [[Категорија:Членови на Кралската шведска академија на науките]] [[Категорија:Почесни членови на Петербуршката академија на науките]] [[Категорија:Редовни членови на Петербуршката академија на науките]] [[Категорија:Хидродинамичари]] [[Категорија:Членови на Американската академија на уметностите и науките]] [[Категорија:Членови на Торинската академија на науките]] [[Категорија:Починати во Санкт Петербург]] jsyisu3cipqsjjwb9tuikcuxkyj6n3z 5539140 5539138 2026-04-15T09:35:11Z Buli 2648 5539140 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за научник | name = Леонард Ојлер{{малзак|Leonhard Euler}} | box_width = 300п | image = Leonhard Euler - Jakob Emanuel Handmann (Kunstmuseum Basel).jpg | caption = Портрет од 1753 | birth_date = {{роден на|15|април|1707}} | birth_place = {{роден во|Базел}}, [[Швајцарија]] | death_date = {{починал на|18|септември|1783}}) | death_place = {{починал во|Санкт Петербур}}, [[Руска Империја|Русија]] | residence = [[Прусија]]<br />[[Русија]]<br />[[Швајцарија]] | citizenship = | nationality = [[Швајцарија|Швајцарец]] | ethnicity = | field = [[Математичар]] и [[физичар]] | work_institutions = [[Руска Академија на Науките|Царска Руска Академија на Науките]]<br /> [[Пруска Академија на Науките|Берлинска Академија]] | alma_mater = [[Базелски универзитет]] | doctoral_advisor = [[Јохан Бернули]] | doctoral_students = [[Јохан Фридрих Хенерт|Јохан Хенерт]]<br />[[Жозеф Лагранж]] | known_for = [[е (математичка константа)|Ојлеров број]] | author_abbrev_bot = | author_abbrev_zoo = | influences = | influenced = | prizes = | religion = [[Калвинизам|Калвинист]]<ref>{{наведена книга|title=Scientists of Faith|author=Dan Graves|location=Grand Rapids, MI|year=1996|publisher=Kregel Resources|pages=85–86}}</ref> | footnotes = | signature = Euler signature.jpg }} '''Леонард Паул Ојлер''' ([[Германски јазик|германски]]: ''Leonhard Paul Euler''; [[15 април]] [[1707]] — [[18 септември]] [[1783]]) — [[Швајцарија|швајцарски]] [[математичар]] и [[физичар]], еден од пронаоѓачите на чистата [[математика]]. Не само што открил и докажал важни теореми во предметите како [[геометрија]], [[калкулус]], [[механика]] и теоријата на броеви, туку и развил методи за решавање на проблеми во набљудувачката [[астрономија]] и демонстрирал практична примена на математиката во [[технологија]]та и во секојдневниот живот. Основите на математиката, Ојлер ги изучил од [[Јохан Бернули]], еден од првите математичари во [[Европа]] во тоа време. Ојлер бил близок пријател со неговите синови Даниел и Николас. Во [[1727]] година се преселил во [[Петроград]] каде што се вклучил во Академијата на науки во [[1733]]. == Животопис == Леонард Ојлер е роден во [[Базел]], [[Швајцарија]], како син на Паул Ојлер, свештеник во реформистичката црква, и на Маргарет Брукер, ќерка на свештеник. Имал две помлади сестри, Ана Марија и Марија Магдалена. Набрзо по раѓањето на Леонард, Ојлерови се преселиле од Базел во градот [[Рихен]], каде што Ојлер го поминал најголем дел од своето детство. Паул Ојлер бил пријател на [[Јохан Бернули|Бернулиевото]] семејство, кој тогаш се сметал за [[Европа|европски]] водечки [[математичар]], кој веројатно најмногу влијаел на младиот Леонард. Ојлеровите први значајни школувања започнале во Базел, каде што бил испратен да живее со својата баба од мајка. На возраст од тринаесет години, Ојлер дипломирал на Универзитетот на Базел и во [[1723]] година се здобил со дипломата магистер по [[филозофија]] за тезата „Споредба на филозофиите на [[Декарт]] и [[Њутн]]“. Во тоа време следел постојани саботни часови од Јохан Бернули, кој набрзо открил дека неговиот ученик поседува неверојатен талент за математика.<ref name="childhood">{{наведена книга |last= James |first= Ioan |title= Remarkable Mathematicians: From Euler to von Neumann |publisher= Cambridge |date= 2002|pages=2 |id= ISBN 0-521-52094-0}}</ref> Ојлер во тоа време студирал [[теологија]], [[Грчки јазик|грчки]] и [[Хебрејски јазик|хебрејски]] по наговор на неговиот татко, со цел да стане свештеник, но Јохан Бернули го убедил Паул Ојлер дека судбината на неговиот син е да стане математичар. Во [[1726]] година, Ојлер ја завршил својата докторска теза со наслов ''De Sono''<ref>{{PDFlink|[http://www.17centurymaths.com/contents/euler/e002tr.pdf Превод на Ојлеровата диплома на англиски од Ијан Брус]|232&nbsp;[[Кибибајт|KiB]]}}</ref> и во [[1727]] година се пријавил на натпреварот на Париската академија, каде што проблемот таа година бил да се најде најпогодниот начин да се сместат јарболите на брод. На натпреварот, Ојлер го освоил второто место, зад [[Пјер Бугер]], познат како „таткото на морнарската архитектурата“. Ојлер веднаш потоа ја освоил оваа долго посакувана годишна награда, која ја добивал уште 12 пати подоцна во неговата кариера.<ref name="prize">{{наведено списание| author = Calinger, Ronald | year = 1996| title = Leonhard Euler: The First St. Petersburg Years (1727–1741)| journal = Historia Mathematica| volume = 23| issue = 2| pages = 156}}</ref> == Творештво == Ојлер се смета за ненадминат математичар на [[XVIII век]] и еден од најдобрите на сите времиња. Тој е, исто така, еден од најпродуктивните математичари: неговите собрани дела исполнуваат 60-80 четвороделни тома. Има направено многу важни откритија во различни полиња, како што се: [[калкулус]] и графичка теорија. Исто така, тој е творец на најголемиот дел од модерната математичка терминологија и нотација, особено во делот на [[математичка анализа|математичката анализа]], како на пример, нотацијата за [[математичка функција]].<ref name="function">{{наведена книга| last = Dunham| first = William| title = Euler: The Master of Us All| year = 1999| publisher=The Mathematical Association of America | pages = 17}}</ref> Исто така, Ојлер е познат и по својата работа во областа на [[механика]]та, [[оптика]]та и [[астрономија]]та. === Придонеси за математиката === Ојлер работел на скоро сите области во [[математика]]та: [[геометрија]], [[калкулус]], [[тригонометрија]], [[алгебра]], теорија за броевите, како и во [[физика]]та, месечевата теорија и други области од физиката. Меѓу математичарите, единствено Унгарецот [[Пал Ердеш]], математичар на [[XX век]], бил слично продуктивен како Ојлер. === Математичка нотација === [[Податотека:Pm1234-Euler1755.png|мини|десно|Ојлеровата нотација е многу блиска на современата. Извадок од ''Диференцијално сметање'', објавено во [[1755]] година]] Ојлер претставил и популаризирал неколку нотациони конвенции низ многубројни негови распространети учебници. Најважно од сè е објавувањето на концептот на [[функција]]та,<ref name="function" /> т.е. тој бил првиот кој напишал <code>f(x)</code>, каде што f е функција на аргументот x. Тој, исто така, ја претставил модерната нотација на [[Тригонометрија|тригонометриските функции]], буквата e како база на природен [[логаритам]] (денес познат и како Ојлеров број), грчката буква Σ (сигма) за сумирање и буквата i како [[имагинарна единица]].<ref name=Boyer>{{наведена книга|title = A History of Mathematics|last= Boyer|first=Carl B|author2= Uta C. Merzbach|publisher= [[John Wiley & Sons]]|id= ISBN 0-471-54397-7|pages = 439–445}}</ref> Употребата на грчката буква π ≈ 3,14159 (пи) која го изразува односот на должината на кружницата со нејзиниот пречник, исто така, била популаризирана од Ојлер, иако не потекнува од неговото творештво.<ref name="pi">{{Наведена мрежна страница| url = http://www.stephenwolfram.com/publications/talks/mathml/mathml2.html| title = Mathematical Notation: Past and Future|access-date= 14 August 2006| last = Wolfram| first = Stephen}}</ref> === Математичка анализа === Во [[XVIII век]], математичките истражувања се темелеле на достигнувањата во областа на [[Математичка анализа|анализата]], а членовите на семејството Бернули, кои биле блиски пријатели на семејството Ојлер биле заслужни за голем број откритија во ова поле. Благодарение на нивното влијание, Ојлер се фокусирал на изучување на математичката анализа. Иако некои негови [[доказ]]и според современите стандарди не биле прифатливи,<ref name="bazel">-{Gerhard Wanner, Ernst Harrier}-, -{''Analysis by its history''}-, -{Springer}-, [[2005]], стр. 62</ref> неговите идеи биле основа за многу понатамошни достигнувања. Ојлер е познат по големиот придонес во областа на [[степенов ред|степеновите редови]], прикажувањето на [[Функција (математика)|функција]] во облик на збир на бесконечно многу собироци, како што е: :<math>e^x = \sum_{n=0}^\infty {x^n \over n!} = \lim_{n \to \infty}\left(\frac{1}{0!} + \frac{x}{1!} + \frac{x^2}{2!} + \cdots + \frac{x^n}{n!}\right)</math> и нивната честа употреба. Значајно Ојелрово откритие е и развојот на бројот [[Број е|''e'']] и [[Инверзна функција|инверзната]] [[Тангенс|тангенсна функција]] во степеновиот ред. Неговата слободна употреба на степновите редови му овозможила да го реши познатиот [[Базелски проблем]] во [[1735]] година:<ref name="bazel"/> :<math>\lim_{n \to \infty}\left(\frac{1}{1^2} + \frac{1}{2^2} + \frac{1}{3^2} + \cdots + \frac{1}{n^2}\right) = \frac{\pi ^2}{6}.</math> [[Податотека:Euler's formula.svg|мини|180п|[[Геометрија|Геометриска]] интерпретација на [[Ојлерова формула|Ојлеровата формула]]]] Ојлер ја вовел и употребата на [[Експоненцијална функција|експоненцијалната функција]] и [[Логаритам|логаритмите]] во аналитилчките докази. Тој открил начин како да се изразат различни логаритамски функции со помош на степеновите редови и успешни ги дефинирал логаритмите од бегативните и [[комплексен број|комплексни броеви]], со што го проширил доменот на математичката примена на логаритмите.<ref name="Boyer"/> Тој, исто така, ја дефинирал и [[експоненцијална функција|експоненцијалната функција]] за [[комплексни броеви|комплексните броеви]] и ја открил нејзината поврзаност со [[тригонометриска функција|тригонометриските функции]]. За произволен [[реален број]] [[фи (буква)|φ]], според [[Ојлерова формула|Ојлеровата формула]] важи еднаквоста :<math>e^{i\varphi} = \cos \varphi + i\sin \varphi.\,</math> Во случај кога <math>\varphi = \pi</math>, настанатата формула е позната како [[Ојлеров идентитет]], :<math>e^{i \pi} +1 = 0 \ </math> Оваа формула во книгата на [[Ричард Фајнман]] е наречена „најзначајна математичка формула“, бидејќи во еден израз со користење на операциите собирање, множење и степенување, наведени се 5 значајни константи: 0, 1, ''e'', ''i'' и π.<ref name="Feynman">-{Richard Feynman}-, -{''The Feynman Lectures on Physics: Volume I''}-, 1970, глава 22: Алгебра</ref> Читателите на математичкото списание ''Математикал Интелиџенсер'' (''Mathematical Intelligencer'') во [[1988]] година, овој идентитет го прогласиле за ''најубавата математичка формула на сите времиња''.<ref name=MathInt>-{David Wells}-, -{''Are these the most beautiful?''}-, -{Mathematical Intelligencer}-, [[1990]], бр. 12, стр. 37-41<br /> -{David Wells}-, -{''Which is the most beautiful?''}-, -{Mathematical Intelligencer}-, 1988, бр. 10, стр. 30-31<br /> Видете уште: {{Наведена мрежна страница |url=http://www.maa.org/mathtourist/mathtourist_03_12_07.html |title=''The Mathematical Tourist'' |author=Ivars Peterson |publisher= |accessdate=19 јуни 2008 |archive-date=2007-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070519014323/http://www.maa.org/mathtourist/mathtourist_03_12_07.html |url-status=dead }}</ref> Интересно е дека меѓу првопласираните формули на тоа гласање се нашле три кои ги открил Ојлер.<ref name=MathInt/> Меѓу останатото, Ојлер ја разработил и теоријата на [[трансцендентална функција]], воведувајќи ја [[гама-функција]]та и нови методи за решавање на степените. Откривајќи начин за пресмнетка на определен [[интеграл]] со комплексни граници, тој го навестил развојот на [[Комплексна анализа|комплексната анализа]]. Тој работел на полето на [[Функционална анализа|функционалната анализа]] и ја дал познатата [[Ојлер-Лагранжова формула]]. Ојлер бил првиот математичар кој користел аналитички методи за решавање на проблемите од [[Теорија на броеви|теоријата на броеви]]. На тој начин, тој соединил две различни математички гранки и вовел нова област во истражувањето - [[аналитичка теорија на броеви]].Во процесот на воведување на новото поле, Ојлер ги создал теориите на [[хипергеометриски ред]]овиа, [[Хиперболична функција|хиперболична тригонометриска функција]] и аналитичката теорија на [[Генерализирано верижноп отстапување|верижните отстапувања]]. Ојлер докажал дека има бесконечно многу [[Прост број|прости броеви]], користејќи ја дивергентноста на [[хармониски редови|хармониските редови]] и употребувајќи аналитички методи за да дојде до одредени сознанија за начинот на кој простите броеви се распоредени во групата на природните броеви. Ојлеровите придонеси на ова поле овозможиле да се открие [[теорема за прости броеви|теоремата за прости броеви]].<ref name="analiza">-{William Dunham}-, -{''Euler: The Master of Us All''}-, -{The Mathematical Association of America}-, [[1999]], глава 3-4</ref> === Теорија на броеви === Ојлеровиот интерес за [[Теорија на броеви|теоријата на броеви]] го поттикнал [[Кристијан Голдбах]], негов пријател од Петроградската академија. Доста негови работи на ова поле биле засновани на делата на [[Пјер де Ферма]]. Ојлер развил некои негови идеи и утврдил неколку [[хипотеза|хипотези]]. Ојлер ја поврзал природата на простите броеви со идејата на математичката анализа. Тој дошол до доказот дека сумата на реципрочната вредност на простите броеви дивергира, при што е откриена врска меѓу [[Бернхард Риман|Римановата]] [[Риманова зета-функција|зета-функција]] и простите броеви, денес позната како Ојлерова формула за Римановата зета-функција. Ојлер ги докажал [[Исак Њутн|Њутновите]] [[Њутнови идентитети|идентитети]], [[Мала Фермаова теорема|малата Фермаова теорема]], [[Фермаова теорема за збир на квадратите|Фермаовата теорема за збир на квадратите]] и дал значаен придонес во [[Лагранж]]овата [[Лагранжова теорема за четири квадрати|теорема за четири квадратиа]]. Покрај тоа, тој тој ја вовел [[Ојлерова фи функција|функција]] φ(''n''), која го дава бројот на сите позитивни цели броеви помали од цел број ''n'', кои со него се [[заемно прости броеви|заемно прости]]. Со користењето на особините на оваа функција, Ојлер ја воопштил малата Фермаова теорема, а тој резултат денес е познат како [[Ојлерова теорема]]. Тој дал значаен придонес и во разбирањето на [[Совршен број|совршените броеви]], кои ги фасцинирале математичарите уште од времето на [[Евклид]], направил очигледен напредок во формулирањето на [[Теорема за прости броеви|торемата за прости броеви]] и ја поставил хипотезата која подоцна е докажана како закон на квадратни реипротитети. Денес, тие концепти се сметаат за основни за теоремата за теорија на броеви, а Ојлер со своите идеи укажал на патот по кој подоцна продолжил [[Карл Фридрих Гаус]].<ref name="numbertheory">{{наведена книга| last = Dunham| first = William| title = Euler: The Master of Us All | year = 1999| publisher=The Mathematical Association of America |department= 1,4}}</ref> До [[1772]] година, Ојлер докажал дека <math>2^{31}- 1 = 2147483647</math> е ([[Мерсенов број|Мерсенов]]) прост број. Тоа бил најголемиот пресметан прост број сѐ [[1867]] година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://primes.utm.edu/notes/by_year.html |title=''The largest known prime by year: A Brief History'' |author=Chris Caldwell|publisher= |accessdate=20 јуни 2008}}</ref> === Теорија на графови === {{Главна|Кенигсбершки мостови}} [[Податотека:Konigsberg bridges.png|рамка|десно|Географска карта на [[Калининград|Кенигсберг]] од Ојлерово време, која која прикажува вистински распоред на седум [[мост]]ови со нагласување на текот на реката [[Прегола (река)|Прегел]] и самите мостови.]] Во [[1736]] година, Ојлер го решил проблемот познат како ''Седум мостови на Кенигсберг''.<ref name="mostovi">-{Gerald Alexanderson}-, -{''Euler and Königsberg's bridges: a historical view''}-, -{Bulletin of the American Mathematical Society}-, јули [[2006]], бр. 43, стр. 567</ref> Главниот град на [[Прусија]], [[Калининград|Кенигсберг]], денес [[Калининград]] се наоѓал на реката [[Прегола (река)|Прегел]] и на негова територија се наоѓале и два големи речни острова, кои биле поврзани со остатокот од градот и меѓусебно со помош на седум [[мост]]ови. Се поставувало прашањето дали е можно да се појде од една точка и да се врати на неа, така што секој мост да се помине точно еднаш. Тоа, според дадените услови не е можно, што значи дека Ојлеровиот пат не постои. Ова решение се смета за прва теорема на [[Теорија на графови|теоријата на графови]], односно теоријата на планарни графови.<ref name="mostovi"/> Формулата, која ги поврзува бројот на темиња (''V''), рабови (''E'') и страни (''F'') на испакнат [[полиедар]], <math>V-E+F=2</math>, исто така, е заслуга на Ојлер.<ref>-{Peter R. Cromwell}-, -{''Polyhedra''}-, -{Cambridge University Press}-, [[Кембриџ]], [[1997]] стр. 189-190</ref> Константата, која се јавува во наведената формула е позната како Ојлерова одлика на графовите или било кој друг објект и е во блиска врска со неговиот [[Род (математика)|род]].<ref>-{Alan Gibbons}-, -{''Algorithmic Graph Theory''}-, -{Cambridge University Press}-, [[Кембриџ]], [[1985]], стр. 72</ref> Изучувањето и генерализацијата на наведените формули кои ги истражувале и [[Огистен Луј Коши|Коши]]<ref name="Kosi">-{A.L. Cauchy}-, -{''Recherche sur les polyèdres—premier mémoire''}-, -{Journal de l'Ecole Polytechnique}-, [[1813]], бр. 9, стр. 66-86</ref> и [[Симон Антоан Жан Л'Улије|Л'Улије]],<ref name="Lhuillier">-{S.A.J. L'Huillier}-, -{''Mémoire sur la polyèdrométrie''}-, -{Annales de Mathématiques}-, 1861, бр. 3, стр. 169-189</ref> биле основа на [[топологија]]та. === Аналитичка геометрија === Ојлеровиот придонес во [[Аналитичка геометрија|аналитичката геометрија]] се состои во формулација на равенства кои опишуваат [[конус]], [[цилиндар]] и различни вртежни површини. Пред тоа, тој докажал дека најкраткото растојание меѓу две точки на искривена површина се претвора во [[отсечка]], доколку таа површина се претстави на [[рамнина]]. Ојлер бил првиот математичар којшто ги проучувал сите криви заедно и темелно се занимавал со трансценденталната функција (на пр. [[синусоида]]та). Ојлер напишал книга за поделбата на кривите и површините. Во ''Вовед во анализата на бесконечно величини'' се наоѓа комплетна и исцрпна дискусија за [[Поларен координатен систем|поларните координати]], кои се дадени во современ облик. Тој докажал и неколку теореми во општата геометрија, меѓу кои и тврдењето дека [[тежиште]]то, [[ортоцентар]]от и центарот на опишаната [[кружница]] во [[триаголник]] секогаш и припаѓаат на една иста [[права (линија)|права]]. Во негова чест, таа права е наречена [[Ојлерова права]]. === Применета математика === Некои од Ојлеровите значајни достигувања ги вклучуваат: решавањето на [[реални проблеми|реалните проблеми]] со примена на аналитички методи и опишување на многубројната примена на [[Бернулиеви бројеви|Бернулиевите броеви]], [[Фурјеов ред|Фурјеовите редови]], [[Венов дијаграм|Веновите дијаграми]], [[Ојлерови бројеви|Ојлеровите броеви]], константите[[Број е|e]] и [[Пи|π]], [[Верижно расложување|верижните разложувања]] и [[интеграл]]ите. Тој направил целина од [[Готфрид Вилхелм Лајбниц|Лајбницовото]] [[диференцијално сметање]] и [[Исак Њутн|Њутновите]] [[методи на флуксија]] и измислил начин со кој била многу полесна примената на методите на анализата во решавањето на физичките проблеми. Ојлер направил и големи чекори во зголемувањето на [[Бројчена апроксимација|бројчената апроксимација]] на интегралите, така што ја вовел и употребил [[Ојлерова апроксимација|Ојлеровата апроксимација]]. Меѓу најзначајните методи се [[Ојлерова метода|Ојлеровата метода]] и [[Ојлер-Маклоренова формула|Ојлер-Малореновата формула]]. Најпосле, тој ја олеснил употребата на [[диференцијална равенка|диференцијалните равенки]], водени од т.н. [[Ојлер-Маскерониева константа]]: :<math>\gamma = \lim_{n \rightarrow \infty } \left( 1+ \frac{1}{2} + \frac{1}{3} + \frac{1}{4} + \cdots + \frac{1}{n} - \ln(n) \right).</math> Зборовите на [[Пјер Симон Лаплас|Лаплас]] за Ојлер се следниве: {{цитатник|''Читајте го Ојлер, читајте го Ојлер, тој е наш заеднички учител.''<ref>name=strojk</ref>}} === Физика и астрономија === Ојлер помогнал во развивањето на [[Ојлер-Бернулиева равенка за гредата|Ојлер-Бернулиевата равенка за гредата]], која станала срж на инженерството. Покрај успешната примена на аналитичките алатки за проблемите во класичната математика, Ојлер, исто така, ги применувал овие техники за проблемите со небесни тела. Низ текот на неговата кариера, неговата работа во [[астрономија]]та била забележана од неколку луѓе од Париската академија. Неговите достигнувања вклучуваат дефинирање на орбитите на [[Комета|кометите]] и други небесни тела со огромна точност, а разбирајќи ја природата на кометите, тој ја пресметал паралаксата на [[Сонце]]то. Неговите пресметки, исто така, придонеле за развивање на точни табели за [[географска должина]].<ref>Youschkevitch, A P; Biography in ''Dictionary of Scientific Biography'' (New York 1970–1990).</ref> Покрај тоа, Ојлер направил важни придонеси и во [[оптика]]та. Не се согласувал со [[Њутн]]овата корпускуларна теорија за светлината во ''Opticks'' (Оптика), каде што тоа била главната идеја. Неговата работа од [[1740]] година во врска со оптиката помогнала за тоа теоријата на бранот на светлината предложена од [[Кристијан Хајгенс]], да стане доминантен начин на размислување, сѐ до развивањето на [[Квантна теорија на светлината|квантната теорија на светлината]].<ref name="optics">{{наведено списание | author = Home, R.W. | year = 1988 | title = Leonhard Euler's 'Anti-Newtonian' Theory of Light | journal = Annals of Science | volume = 45 | issue = 5 | pages = 521–533}}</ref> == Лична филозофија и религиозни верувања == Ојлер и неговиот пријател [[Даниел Бернули]] биле противници на [[Лајбниц]]овиот [[монизам]] и филозофијата на [[Кристијан Волф]]. Ојлер инсистирал дека знаењето е пронајдено во оној дел на основата на прецизните квантитативни права, нешто што монизмот и науката на Волф не можеле да го направат. Ојлеровите потпирања на [[религија]]та можеби, исто така, придонеле за неговата одбивност кон доктрината. Тој отишол толку далеку, што идеите на Волф да ги нарекувал „пагански и атеистички“.<ref name="wolff">{{наведено списание| author = Calinger, Ronald | year = 1996| title = Leonhard Euler: The First St. Petersburg Years (1727–1741)| journal = Historia Mathematica| volume = 23| issue = 2| pages = 153–154}}</ref> Повеќето што се знае за религиските верувања на Ојлер е извлечено од писмата до една германска принцеза и неговата претходна работа ''Rettung der Göttlichen Offenbahrung Gegen die Einwürfe der Freygeister'' (Одбрана на божественото откровение против критиките на слободните мислители). Овие дела го претставуваат Ојлер како чесен [[христијанин]] со големи познавања од [[Библија|та]].<ref name="theology">{{наведено списание| last = Euler| first = Leonhard | editor = Orell-Fussli| year = 1960| title = Rettung der Göttlichen Offenbahrung Gegen die Einwürfe der Freygeister| journal = Leonhardi Euleri Opera Omnia (series 3)| volume = 12 }}</ref> Во тој поглед, постои позната анегдота, инспирирана од аргументите на Ојлер во секуларната битка на [[филозофија]]та и религијата, која била одржана за време на Ојлеровото второ исклучување од академијата Св. Петербург: :[[Франција|Францускиот]] филозоф [[Дени Дидро]] бил во посета на [[Русија]] на покана од царицата Катарина. Но, таа била известена дека аргументите за [[атеизам]] на филозофот влијаат на некои членови од судот, па така го замолила Ојлер да му се спротивстави на Французинот. Дидро подоцна бил известен дека еден образован математичар пронашол доказ за постоењето на [[Бог]] и се сложил да го види доказот. Ојлер се појавил пред самиот Дидро и со тон на огромна убедливост објавил: „Господине, оттука Бог постои“. Дидро, за кој целата математика била глупост, стоел глувонемо додека звуците на кикотење се наслушнувале од судот. Засрамен, побарал да ја напушти [[Русија]], барање коешто великодушно го одобрила царицата. Колку и да е забавна оваа анегдота, во секој случај таа е лажна, поради тоа што Дидро бил многу способен математичар, кој подоцна објавил расправа на темата претходно дискутирана со Ојлер. === Дела === [[Податотека:Methodus inveniendi - Leonhard Euler - 1744.jpg|мини|180п|Насловна страница на Ојлеровото дело''Methodus inveniendi lineas curvas'' ([[1744]])]] {| class="wikitable" |- bgcolor="#CCCCCC" ! Година !! Дело |- | [[1736]] || ''Mechanica'' |- | [[1739]] || ''Tentamen novae theoriae musica'' |- | [[1744]] || ''Methodus inveniendi lineas curvas'' |- | [[1748]] || ''Introduction to Analysis of the Infinite'' |- | [[1755]] || ''Institutiones calculi differentialis'' |- | [[1756]] || ''Theoria motus corporum solidorum'' |} == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{wikisource author|Leonhard Euler}} {{wikiquote|Leonhard Euler}} {{commons|Leonhard Euler}} * [http://www.britannica.com/eb/article-9033216/Leonhard-Euler Статија на Енциклопедија Британика] * [http://www.eulerarchive.org/ Архива за Ојлер] * [http://www.leonhard-euler.ch/ Ојлеров комитет на Швајцарската Академија на Науките] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110520092329/http://www.leonhard-euler.ch/ |date=2011-05-20 }} * [http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/References/Euler.html Наводи за Леонард Ојлер] * [http://www.euler-2007.ch/en/index.htm Тристагодишнина на Ојлер, 2007] * [http://www.eulersociety.org/ Ојлеровото општество] * [http://www.pdmi.ras.ru/EIMI/2007/AG/ Ојлеров конгрес 2007]—Петроград, Русија * [http://www.gresham.ac.uk/event.asp?PageId=45&EventId=518 „''Euler - 300th anniversary lecture“''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081227054759/http://www.gresham.ac.uk/event.asp?PageId=45&EventId=518 |date=2008-12-27 }}, од Робин Вилсон на колеџот Грешам, 9 мај 2007 (достапна за симнување како видео или аудио податотеки) * [http://www.projecteuler.net Проект Ојлер] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210602232829/https://projecteuler.net/ |date=2021-06-02 }} * [http://www.math.dartmouth.edu/~euler/historica/family-tree.html Семејно дрво на Ојлерови] * [http://tiger.towson.edu/~gstiff1/eulerbio.htm Биографија на Леонард Ојлер] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080206092050/http://tiger.towson.edu/~gstiff1/eulerbio.htm |date=2008-02-06 }} * [http://mathsforeurope.digibel.be/Euler.html#6.%20Other%20work%20from%20Euler Биографија на Леонард Ојлер] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080110084503/http://mathsforeurope.digibel.be/Euler.html#6.%20Other%20work%20from%20Euler |date=2008-01-10 }} {{Избрана}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ојлер, Леонард}} [[Категорија:Швајцарски математичари]] [[Категорија:Швајцарски физичари]] [[Категорија:Писатели од 18 век]] [[Категорија:Математичари од 18 век]] [[Категорија:Швајцарски христијани]] [[Категорија:Членови на Пруската академија на науките]] [[Категорија:Членови на Француската академија на науките]] [[Категорија:Членови на Кралското друштво]] [[Категорија:Членови на Кралската шведска академија на науките]] [[Категорија:Почесни членови на Петербуршката академија на науките]] [[Категорија:Редовни членови на Петербуршката академија на науките]] [[Категорија:Хидродинамичари]] [[Категорија:Членови на Американската академија на уметностите и науките]] [[Категорија:Членови на Торинската академија на науките]] [[Категорија:Починати во Санкт Петербург]] mq463z08nev4s6cuu28eze1mwpptahn 5539142 5539140 2026-04-15T09:36:14Z Buli 2648 5539142 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за научник | name = Леонард Ојлер{{малзак|Leonhard Euler}} | box_width = 300п | image = Leonhard Euler - Jakob Emanuel Handmann (Kunstmuseum Basel).jpg | caption = Портрет од 1753 | birth_date = {{роден на|15|април|1707}} | birth_place = {{роден во|Базел}}, [[Швајцарија]] | death_date = {{починал на|18|септември|1783}}) | death_place = {{починал во|Санкт Петербур}}, [[Руска Империја|Русија]] | residence = [[Прусија]]<br />[[Русија]]<br />[[Швајцарија]] | citizenship = | nationality = [[Швајцарија|Швајцарец]] | ethnicity = | field = [[Математичар]] и [[физичар]] | work_institutions = [[Руска Академија на Науките|Царска Руска Академија на Науките]]<br /> [[Пруска Академија на Науките|Берлинска Академија]] | alma_mater = [[Базелски универзитет]] | doctoral_advisor = [[Јохан Бернули]] | doctoral_students = [[Јохан Фридрих Хенерт|Јохан Хенерт]]<br />[[Жозеф Лагранж]] | known_for = [[е (математичка константа)|Ојлеров број]] | author_abbrev_bot = | author_abbrev_zoo = | influences = | influenced = | prizes = | religion = [[Калвинизам|Калвинист]]<ref>{{наведена книга|title=Scientists of Faith|author=Dan Graves|location=Grand Rapids, MI|year=1996|publisher=Kregel Resources|pages=85–86}}</ref> | footnotes = | signature = Euler's signature.svg }} '''Леонард Паул Ојлер''' ([[Германски јазик|германски]]: ''Leonhard Paul Euler''; [[15 април]] [[1707]] — [[18 септември]] [[1783]]) — [[Швајцарија|швајцарски]] [[математичар]] и [[физичар]], еден од пронаоѓачите на чистата [[математика]]. Не само што открил и докажал важни теореми во предметите како [[геометрија]], [[калкулус]], [[механика]] и теоријата на броеви, туку и развил методи за решавање на проблеми во набљудувачката [[астрономија]] и демонстрирал практична примена на математиката во [[технологија]]та и во секојдневниот живот. Основите на математиката, Ојлер ги изучил од [[Јохан Бернули]], еден од првите математичари во [[Европа]] во тоа време. Ојлер бил близок пријател со неговите синови Даниел и Николас. Во [[1727]] година се преселил во [[Петроград]] каде што се вклучил во Академијата на науки во [[1733]]. == Животопис == Леонард Ојлер е роден во [[Базел]], [[Швајцарија]], како син на Паул Ојлер, свештеник во реформистичката црква, и на Маргарет Брукер, ќерка на свештеник. Имал две помлади сестри, Ана Марија и Марија Магдалена. Набрзо по раѓањето на Леонард, Ојлерови се преселиле од Базел во градот [[Рихен]], каде што Ојлер го поминал најголем дел од своето детство. Паул Ојлер бил пријател на [[Јохан Бернули|Бернулиевото]] семејство, кој тогаш се сметал за [[Европа|европски]] водечки [[математичар]], кој веројатно најмногу влијаел на младиот Леонард. Ојлеровите први значајни школувања започнале во Базел, каде што бил испратен да живее со својата баба од мајка. На возраст од тринаесет години, Ојлер дипломирал на Универзитетот на Базел и во [[1723]] година се здобил со дипломата магистер по [[филозофија]] за тезата „Споредба на филозофиите на [[Декарт]] и [[Њутн]]“. Во тоа време следел постојани саботни часови од Јохан Бернули, кој набрзо открил дека неговиот ученик поседува неверојатен талент за математика.<ref name="childhood">{{наведена книга |last= James |first= Ioan |title= Remarkable Mathematicians: From Euler to von Neumann |publisher= Cambridge |date= 2002|pages=2 |id= ISBN 0-521-52094-0}}</ref> Ојлер во тоа време студирал [[теологија]], [[Грчки јазик|грчки]] и [[Хебрејски јазик|хебрејски]] по наговор на неговиот татко, со цел да стане свештеник, но Јохан Бернули го убедил Паул Ојлер дека судбината на неговиот син е да стане математичар. Во [[1726]] година, Ојлер ја завршил својата докторска теза со наслов ''De Sono''<ref>{{PDFlink|[http://www.17centurymaths.com/contents/euler/e002tr.pdf Превод на Ојлеровата диплома на англиски од Ијан Брус]|232&nbsp;[[Кибибајт|KiB]]}}</ref> и во [[1727]] година се пријавил на натпреварот на Париската академија, каде што проблемот таа година бил да се најде најпогодниот начин да се сместат јарболите на брод. На натпреварот, Ојлер го освоил второто место, зад [[Пјер Бугер]], познат како „таткото на морнарската архитектурата“. Ојлер веднаш потоа ја освоил оваа долго посакувана годишна награда, која ја добивал уште 12 пати подоцна во неговата кариера.<ref name="prize">{{наведено списание| author = Calinger, Ronald | year = 1996| title = Leonhard Euler: The First St. Petersburg Years (1727–1741)| journal = Historia Mathematica| volume = 23| issue = 2| pages = 156}}</ref> == Творештво == Ојлер се смета за ненадминат математичар на [[XVIII век]] и еден од најдобрите на сите времиња. Тој е, исто така, еден од најпродуктивните математичари: неговите собрани дела исполнуваат 60-80 четвороделни тома. Има направено многу важни откритија во различни полиња, како што се: [[калкулус]] и графичка теорија. Исто така, тој е творец на најголемиот дел од модерната математичка терминологија и нотација, особено во делот на [[математичка анализа|математичката анализа]], како на пример, нотацијата за [[математичка функција]].<ref name="function">{{наведена книга| last = Dunham| first = William| title = Euler: The Master of Us All| year = 1999| publisher=The Mathematical Association of America | pages = 17}}</ref> Исто така, Ојлер е познат и по својата работа во областа на [[механика]]та, [[оптика]]та и [[астрономија]]та. === Придонеси за математиката === Ојлер работел на скоро сите области во [[математика]]та: [[геометрија]], [[калкулус]], [[тригонометрија]], [[алгебра]], теорија за броевите, како и во [[физика]]та, месечевата теорија и други области од физиката. Меѓу математичарите, единствено Унгарецот [[Пал Ердеш]], математичар на [[XX век]], бил слично продуктивен како Ојлер. === Математичка нотација === [[Податотека:Pm1234-Euler1755.png|мини|десно|Ојлеровата нотација е многу блиска на современата. Извадок од ''Диференцијално сметање'', објавено во [[1755]] година]] Ојлер претставил и популаризирал неколку нотациони конвенции низ многубројни негови распространети учебници. Најважно од сè е објавувањето на концептот на [[функција]]та,<ref name="function" /> т.е. тој бил првиот кој напишал <code>f(x)</code>, каде што f е функција на аргументот x. Тој, исто така, ја претставил модерната нотација на [[Тригонометрија|тригонометриските функции]], буквата e како база на природен [[логаритам]] (денес познат и како Ојлеров број), грчката буква Σ (сигма) за сумирање и буквата i како [[имагинарна единица]].<ref name=Boyer>{{наведена книга|title = A History of Mathematics|last= Boyer|first=Carl B|author2= Uta C. Merzbach|publisher= [[John Wiley & Sons]]|id= ISBN 0-471-54397-7|pages = 439–445}}</ref> Употребата на грчката буква π ≈ 3,14159 (пи) која го изразува односот на должината на кружницата со нејзиниот пречник, исто така, била популаризирана од Ојлер, иако не потекнува од неговото творештво.<ref name="pi">{{Наведена мрежна страница| url = http://www.stephenwolfram.com/publications/talks/mathml/mathml2.html| title = Mathematical Notation: Past and Future|access-date= 14 August 2006| last = Wolfram| first = Stephen}}</ref> === Математичка анализа === Во [[XVIII век]], математичките истражувања се темелеле на достигнувањата во областа на [[Математичка анализа|анализата]], а членовите на семејството Бернули, кои биле блиски пријатели на семејството Ојлер биле заслужни за голем број откритија во ова поле. Благодарение на нивното влијание, Ојлер се фокусирал на изучување на математичката анализа. Иако некои негови [[доказ]]и според современите стандарди не биле прифатливи,<ref name="bazel">-{Gerhard Wanner, Ernst Harrier}-, -{''Analysis by its history''}-, -{Springer}-, [[2005]], стр. 62</ref> неговите идеи биле основа за многу понатамошни достигнувања. Ојлер е познат по големиот придонес во областа на [[степенов ред|степеновите редови]], прикажувањето на [[Функција (математика)|функција]] во облик на збир на бесконечно многу собироци, како што е: :<math>e^x = \sum_{n=0}^\infty {x^n \over n!} = \lim_{n \to \infty}\left(\frac{1}{0!} + \frac{x}{1!} + \frac{x^2}{2!} + \cdots + \frac{x^n}{n!}\right)</math> и нивната честа употреба. Значајно Ојелрово откритие е и развојот на бројот [[Број е|''e'']] и [[Инверзна функција|инверзната]] [[Тангенс|тангенсна функција]] во степеновиот ред. Неговата слободна употреба на степновите редови му овозможила да го реши познатиот [[Базелски проблем]] во [[1735]] година:<ref name="bazel"/> :<math>\lim_{n \to \infty}\left(\frac{1}{1^2} + \frac{1}{2^2} + \frac{1}{3^2} + \cdots + \frac{1}{n^2}\right) = \frac{\pi ^2}{6}.</math> [[Податотека:Euler's formula.svg|мини|180п|[[Геометрија|Геометриска]] интерпретација на [[Ојлерова формула|Ојлеровата формула]]]] Ојлер ја вовел и употребата на [[Експоненцијална функција|експоненцијалната функција]] и [[Логаритам|логаритмите]] во аналитилчките докази. Тој открил начин како да се изразат различни логаритамски функции со помош на степеновите редови и успешни ги дефинирал логаритмите од бегативните и [[комплексен број|комплексни броеви]], со што го проширил доменот на математичката примена на логаритмите.<ref name="Boyer"/> Тој, исто така, ја дефинирал и [[експоненцијална функција|експоненцијалната функција]] за [[комплексни броеви|комплексните броеви]] и ја открил нејзината поврзаност со [[тригонометриска функција|тригонометриските функции]]. За произволен [[реален број]] [[фи (буква)|φ]], според [[Ојлерова формула|Ојлеровата формула]] важи еднаквоста :<math>e^{i\varphi} = \cos \varphi + i\sin \varphi.\,</math> Во случај кога <math>\varphi = \pi</math>, настанатата формула е позната како [[Ојлеров идентитет]], :<math>e^{i \pi} +1 = 0 \ </math> Оваа формула во книгата на [[Ричард Фајнман]] е наречена „најзначајна математичка формула“, бидејќи во еден израз со користење на операциите собирање, множење и степенување, наведени се 5 значајни константи: 0, 1, ''e'', ''i'' и π.<ref name="Feynman">-{Richard Feynman}-, -{''The Feynman Lectures on Physics: Volume I''}-, 1970, глава 22: Алгебра</ref> Читателите на математичкото списание ''Математикал Интелиџенсер'' (''Mathematical Intelligencer'') во [[1988]] година, овој идентитет го прогласиле за ''најубавата математичка формула на сите времиња''.<ref name=MathInt>-{David Wells}-, -{''Are these the most beautiful?''}-, -{Mathematical Intelligencer}-, [[1990]], бр. 12, стр. 37-41<br /> -{David Wells}-, -{''Which is the most beautiful?''}-, -{Mathematical Intelligencer}-, 1988, бр. 10, стр. 30-31<br /> Видете уште: {{Наведена мрежна страница |url=http://www.maa.org/mathtourist/mathtourist_03_12_07.html |title=''The Mathematical Tourist'' |author=Ivars Peterson |publisher= |accessdate=19 јуни 2008 |archive-date=2007-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070519014323/http://www.maa.org/mathtourist/mathtourist_03_12_07.html |url-status=dead }}</ref> Интересно е дека меѓу првопласираните формули на тоа гласање се нашле три кои ги открил Ојлер.<ref name=MathInt/> Меѓу останатото, Ојлер ја разработил и теоријата на [[трансцендентална функција]], воведувајќи ја [[гама-функција]]та и нови методи за решавање на степените. Откривајќи начин за пресмнетка на определен [[интеграл]] со комплексни граници, тој го навестил развојот на [[Комплексна анализа|комплексната анализа]]. Тој работел на полето на [[Функционална анализа|функционалната анализа]] и ја дал познатата [[Ојлер-Лагранжова формула]]. Ојлер бил првиот математичар кој користел аналитички методи за решавање на проблемите од [[Теорија на броеви|теоријата на броеви]]. На тој начин, тој соединил две различни математички гранки и вовел нова област во истражувањето - [[аналитичка теорија на броеви]].Во процесот на воведување на новото поле, Ојлер ги создал теориите на [[хипергеометриски ред]]овиа, [[Хиперболична функција|хиперболична тригонометриска функција]] и аналитичката теорија на [[Генерализирано верижноп отстапување|верижните отстапувања]]. Ојлер докажал дека има бесконечно многу [[Прост број|прости броеви]], користејќи ја дивергентноста на [[хармониски редови|хармониските редови]] и употребувајќи аналитички методи за да дојде до одредени сознанија за начинот на кој простите броеви се распоредени во групата на природните броеви. Ојлеровите придонеси на ова поле овозможиле да се открие [[теорема за прости броеви|теоремата за прости броеви]].<ref name="analiza">-{William Dunham}-, -{''Euler: The Master of Us All''}-, -{The Mathematical Association of America}-, [[1999]], глава 3-4</ref> === Теорија на броеви === Ојлеровиот интерес за [[Теорија на броеви|теоријата на броеви]] го поттикнал [[Кристијан Голдбах]], негов пријател од Петроградската академија. Доста негови работи на ова поле биле засновани на делата на [[Пјер де Ферма]]. Ојлер развил некои негови идеи и утврдил неколку [[хипотеза|хипотези]]. Ојлер ја поврзал природата на простите броеви со идејата на математичката анализа. Тој дошол до доказот дека сумата на реципрочната вредност на простите броеви дивергира, при што е откриена врска меѓу [[Бернхард Риман|Римановата]] [[Риманова зета-функција|зета-функција]] и простите броеви, денес позната како Ојлерова формула за Римановата зета-функција. Ојлер ги докажал [[Исак Њутн|Њутновите]] [[Њутнови идентитети|идентитети]], [[Мала Фермаова теорема|малата Фермаова теорема]], [[Фермаова теорема за збир на квадратите|Фермаовата теорема за збир на квадратите]] и дал значаен придонес во [[Лагранж]]овата [[Лагранжова теорема за четири квадрати|теорема за четири квадратиа]]. Покрај тоа, тој тој ја вовел [[Ојлерова фи функција|функција]] φ(''n''), која го дава бројот на сите позитивни цели броеви помали од цел број ''n'', кои со него се [[заемно прости броеви|заемно прости]]. Со користењето на особините на оваа функција, Ојлер ја воопштил малата Фермаова теорема, а тој резултат денес е познат како [[Ојлерова теорема]]. Тој дал значаен придонес и во разбирањето на [[Совршен број|совршените броеви]], кои ги фасцинирале математичарите уште од времето на [[Евклид]], направил очигледен напредок во формулирањето на [[Теорема за прости броеви|торемата за прости броеви]] и ја поставил хипотезата која подоцна е докажана како закон на квадратни реипротитети. Денес, тие концепти се сметаат за основни за теоремата за теорија на броеви, а Ојлер со своите идеи укажал на патот по кој подоцна продолжил [[Карл Фридрих Гаус]].<ref name="numbertheory">{{наведена книга| last = Dunham| first = William| title = Euler: The Master of Us All | year = 1999| publisher=The Mathematical Association of America |department= 1,4}}</ref> До [[1772]] година, Ојлер докажал дека <math>2^{31}- 1 = 2147483647</math> е ([[Мерсенов број|Мерсенов]]) прост број. Тоа бил најголемиот пресметан прост број сѐ [[1867]] година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://primes.utm.edu/notes/by_year.html |title=''The largest known prime by year: A Brief History'' |author=Chris Caldwell|publisher= |accessdate=20 јуни 2008}}</ref> === Теорија на графови === {{Главна|Кенигсбершки мостови}} [[Податотека:Konigsberg bridges.png|рамка|десно|Географска карта на [[Калининград|Кенигсберг]] од Ојлерово време, која која прикажува вистински распоред на седум [[мост]]ови со нагласување на текот на реката [[Прегола (река)|Прегел]] и самите мостови.]] Во [[1736]] година, Ојлер го решил проблемот познат како ''Седум мостови на Кенигсберг''.<ref name="mostovi">-{Gerald Alexanderson}-, -{''Euler and Königsberg's bridges: a historical view''}-, -{Bulletin of the American Mathematical Society}-, јули [[2006]], бр. 43, стр. 567</ref> Главниот град на [[Прусија]], [[Калининград|Кенигсберг]], денес [[Калининград]] се наоѓал на реката [[Прегола (река)|Прегел]] и на негова територија се наоѓале и два големи речни острова, кои биле поврзани со остатокот од градот и меѓусебно со помош на седум [[мост]]ови. Се поставувало прашањето дали е можно да се појде од една точка и да се врати на неа, така што секој мост да се помине точно еднаш. Тоа, според дадените услови не е можно, што значи дека Ојлеровиот пат не постои. Ова решение се смета за прва теорема на [[Теорија на графови|теоријата на графови]], односно теоријата на планарни графови.<ref name="mostovi"/> Формулата, која ги поврзува бројот на темиња (''V''), рабови (''E'') и страни (''F'') на испакнат [[полиедар]], <math>V-E+F=2</math>, исто така, е заслуга на Ојлер.<ref>-{Peter R. Cromwell}-, -{''Polyhedra''}-, -{Cambridge University Press}-, [[Кембриџ]], [[1997]] стр. 189-190</ref> Константата, која се јавува во наведената формула е позната како Ојлерова одлика на графовите или било кој друг објект и е во блиска врска со неговиот [[Род (математика)|род]].<ref>-{Alan Gibbons}-, -{''Algorithmic Graph Theory''}-, -{Cambridge University Press}-, [[Кембриџ]], [[1985]], стр. 72</ref> Изучувањето и генерализацијата на наведените формули кои ги истражувале и [[Огистен Луј Коши|Коши]]<ref name="Kosi">-{A.L. Cauchy}-, -{''Recherche sur les polyèdres—premier mémoire''}-, -{Journal de l'Ecole Polytechnique}-, [[1813]], бр. 9, стр. 66-86</ref> и [[Симон Антоан Жан Л'Улије|Л'Улије]],<ref name="Lhuillier">-{S.A.J. L'Huillier}-, -{''Mémoire sur la polyèdrométrie''}-, -{Annales de Mathématiques}-, 1861, бр. 3, стр. 169-189</ref> биле основа на [[топологија]]та. === Аналитичка геометрија === Ојлеровиот придонес во [[Аналитичка геометрија|аналитичката геометрија]] се состои во формулација на равенства кои опишуваат [[конус]], [[цилиндар]] и различни вртежни површини. Пред тоа, тој докажал дека најкраткото растојание меѓу две точки на искривена површина се претвора во [[отсечка]], доколку таа површина се претстави на [[рамнина]]. Ојлер бил првиот математичар којшто ги проучувал сите криви заедно и темелно се занимавал со трансценденталната функција (на пр. [[синусоида]]та). Ојлер напишал книга за поделбата на кривите и површините. Во ''Вовед во анализата на бесконечно величини'' се наоѓа комплетна и исцрпна дискусија за [[Поларен координатен систем|поларните координати]], кои се дадени во современ облик. Тој докажал и неколку теореми во општата геометрија, меѓу кои и тврдењето дека [[тежиште]]то, [[ортоцентар]]от и центарот на опишаната [[кружница]] во [[триаголник]] секогаш и припаѓаат на една иста [[права (линија)|права]]. Во негова чест, таа права е наречена [[Ојлерова права]]. === Применета математика === Некои од Ојлеровите значајни достигувања ги вклучуваат: решавањето на [[реални проблеми|реалните проблеми]] со примена на аналитички методи и опишување на многубројната примена на [[Бернулиеви бројеви|Бернулиевите броеви]], [[Фурјеов ред|Фурјеовите редови]], [[Венов дијаграм|Веновите дијаграми]], [[Ојлерови бројеви|Ојлеровите броеви]], константите[[Број е|e]] и [[Пи|π]], [[Верижно расложување|верижните разложувања]] и [[интеграл]]ите. Тој направил целина од [[Готфрид Вилхелм Лајбниц|Лајбницовото]] [[диференцијално сметање]] и [[Исак Њутн|Њутновите]] [[методи на флуксија]] и измислил начин со кој била многу полесна примената на методите на анализата во решавањето на физичките проблеми. Ојлер направил и големи чекори во зголемувањето на [[Бројчена апроксимација|бројчената апроксимација]] на интегралите, така што ја вовел и употребил [[Ојлерова апроксимација|Ојлеровата апроксимација]]. Меѓу најзначајните методи се [[Ојлерова метода|Ојлеровата метода]] и [[Ојлер-Маклоренова формула|Ојлер-Малореновата формула]]. Најпосле, тој ја олеснил употребата на [[диференцијална равенка|диференцијалните равенки]], водени од т.н. [[Ојлер-Маскерониева константа]]: :<math>\gamma = \lim_{n \rightarrow \infty } \left( 1+ \frac{1}{2} + \frac{1}{3} + \frac{1}{4} + \cdots + \frac{1}{n} - \ln(n) \right).</math> Зборовите на [[Пјер Симон Лаплас|Лаплас]] за Ојлер се следниве: {{цитатник|''Читајте го Ојлер, читајте го Ојлер, тој е наш заеднички учител.''<ref>name=strojk</ref>}} === Физика и астрономија === Ојлер помогнал во развивањето на [[Ојлер-Бернулиева равенка за гредата|Ојлер-Бернулиевата равенка за гредата]], која станала срж на инженерството. Покрај успешната примена на аналитичките алатки за проблемите во класичната математика, Ојлер, исто така, ги применувал овие техники за проблемите со небесни тела. Низ текот на неговата кариера, неговата работа во [[астрономија]]та била забележана од неколку луѓе од Париската академија. Неговите достигнувања вклучуваат дефинирање на орбитите на [[Комета|кометите]] и други небесни тела со огромна точност, а разбирајќи ја природата на кометите, тој ја пресметал паралаксата на [[Сонце]]то. Неговите пресметки, исто така, придонеле за развивање на точни табели за [[географска должина]].<ref>Youschkevitch, A P; Biography in ''Dictionary of Scientific Biography'' (New York 1970–1990).</ref> Покрај тоа, Ојлер направил важни придонеси и во [[оптика]]та. Не се согласувал со [[Њутн]]овата корпускуларна теорија за светлината во ''Opticks'' (Оптика), каде што тоа била главната идеја. Неговата работа од [[1740]] година во врска со оптиката помогнала за тоа теоријата на бранот на светлината предложена од [[Кристијан Хајгенс]], да стане доминантен начин на размислување, сѐ до развивањето на [[Квантна теорија на светлината|квантната теорија на светлината]].<ref name="optics">{{наведено списание | author = Home, R.W. | year = 1988 | title = Leonhard Euler's 'Anti-Newtonian' Theory of Light | journal = Annals of Science | volume = 45 | issue = 5 | pages = 521–533}}</ref> == Лична филозофија и религиозни верувања == Ојлер и неговиот пријател [[Даниел Бернули]] биле противници на [[Лајбниц]]овиот [[монизам]] и филозофијата на [[Кристијан Волф]]. Ојлер инсистирал дека знаењето е пронајдено во оној дел на основата на прецизните квантитативни права, нешто што монизмот и науката на Волф не можеле да го направат. Ојлеровите потпирања на [[религија]]та можеби, исто така, придонеле за неговата одбивност кон доктрината. Тој отишол толку далеку, што идеите на Волф да ги нарекувал „пагански и атеистички“.<ref name="wolff">{{наведено списание| author = Calinger, Ronald | year = 1996| title = Leonhard Euler: The First St. Petersburg Years (1727–1741)| journal = Historia Mathematica| volume = 23| issue = 2| pages = 153–154}}</ref> Повеќето што се знае за религиските верувања на Ојлер е извлечено од писмата до една германска принцеза и неговата претходна работа ''Rettung der Göttlichen Offenbahrung Gegen die Einwürfe der Freygeister'' (Одбрана на божественото откровение против критиките на слободните мислители). Овие дела го претставуваат Ојлер како чесен [[христијанин]] со големи познавања од [[Библија|та]].<ref name="theology">{{наведено списание| last = Euler| first = Leonhard | editor = Orell-Fussli| year = 1960| title = Rettung der Göttlichen Offenbahrung Gegen die Einwürfe der Freygeister| journal = Leonhardi Euleri Opera Omnia (series 3)| volume = 12 }}</ref> Во тој поглед, постои позната анегдота, инспирирана од аргументите на Ојлер во секуларната битка на [[филозофија]]та и религијата, која била одржана за време на Ојлеровото второ исклучување од академијата Св. Петербург: :[[Франција|Францускиот]] филозоф [[Дени Дидро]] бил во посета на [[Русија]] на покана од царицата Катарина. Но, таа била известена дека аргументите за [[атеизам]] на филозофот влијаат на некои членови од судот, па така го замолила Ојлер да му се спротивстави на Французинот. Дидро подоцна бил известен дека еден образован математичар пронашол доказ за постоењето на [[Бог]] и се сложил да го види доказот. Ојлер се појавил пред самиот Дидро и со тон на огромна убедливост објавил: „Господине, оттука Бог постои“. Дидро, за кој целата математика била глупост, стоел глувонемо додека звуците на кикотење се наслушнувале од судот. Засрамен, побарал да ја напушти [[Русија]], барање коешто великодушно го одобрила царицата. Колку и да е забавна оваа анегдота, во секој случај таа е лажна, поради тоа што Дидро бил многу способен математичар, кој подоцна објавил расправа на темата претходно дискутирана со Ојлер. === Дела === [[Податотека:Methodus inveniendi - Leonhard Euler - 1744.jpg|мини|180п|Насловна страница на Ојлеровото дело''Methodus inveniendi lineas curvas'' ([[1744]])]] {| class="wikitable" |- bgcolor="#CCCCCC" ! Година !! Дело |- | [[1736]] || ''Mechanica'' |- | [[1739]] || ''Tentamen novae theoriae musica'' |- | [[1744]] || ''Methodus inveniendi lineas curvas'' |- | [[1748]] || ''Introduction to Analysis of the Infinite'' |- | [[1755]] || ''Institutiones calculi differentialis'' |- | [[1756]] || ''Theoria motus corporum solidorum'' |} == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{wikisource author|Leonhard Euler}} {{wikiquote|Leonhard Euler}} {{commons|Leonhard Euler}} * [http://www.britannica.com/eb/article-9033216/Leonhard-Euler Статија на Енциклопедија Британика] * [http://www.eulerarchive.org/ Архива за Ојлер] * [http://www.leonhard-euler.ch/ Ојлеров комитет на Швајцарската Академија на Науките] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110520092329/http://www.leonhard-euler.ch/ |date=2011-05-20 }} * [http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/References/Euler.html Наводи за Леонард Ојлер] * [http://www.euler-2007.ch/en/index.htm Тристагодишнина на Ојлер, 2007] * [http://www.eulersociety.org/ Ојлеровото општество] * [http://www.pdmi.ras.ru/EIMI/2007/AG/ Ојлеров конгрес 2007]—Петроград, Русија * [http://www.gresham.ac.uk/event.asp?PageId=45&EventId=518 „''Euler - 300th anniversary lecture“''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081227054759/http://www.gresham.ac.uk/event.asp?PageId=45&EventId=518 |date=2008-12-27 }}, од Робин Вилсон на колеџот Грешам, 9 мај 2007 (достапна за симнување како видео или аудио податотеки) * [http://www.projecteuler.net Проект Ојлер] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210602232829/https://projecteuler.net/ |date=2021-06-02 }} * [http://www.math.dartmouth.edu/~euler/historica/family-tree.html Семејно дрво на Ојлерови] * [http://tiger.towson.edu/~gstiff1/eulerbio.htm Биографија на Леонард Ојлер] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080206092050/http://tiger.towson.edu/~gstiff1/eulerbio.htm |date=2008-02-06 }} * [http://mathsforeurope.digibel.be/Euler.html#6.%20Other%20work%20from%20Euler Биографија на Леонард Ојлер] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080110084503/http://mathsforeurope.digibel.be/Euler.html#6.%20Other%20work%20from%20Euler |date=2008-01-10 }} {{Избрана}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ојлер, Леонард}} [[Категорија:Швајцарски математичари]] [[Категорија:Швајцарски физичари]] [[Категорија:Писатели од 18 век]] [[Категорија:Математичари од 18 век]] [[Категорија:Швајцарски христијани]] [[Категорија:Членови на Пруската академија на науките]] [[Категорија:Членови на Француската академија на науките]] [[Категорија:Членови на Кралското друштво]] [[Категорија:Членови на Кралската шведска академија на науките]] [[Категорија:Почесни членови на Петербуршката академија на науките]] [[Категорија:Редовни членови на Петербуршката академија на науките]] [[Категорија:Хидродинамичари]] [[Категорија:Членови на Американската академија на уметностите и науките]] [[Категорија:Членови на Торинската академија на науките]] [[Категорија:Починати во Санкт Петербург]] ltlyxen2namduy2oujikuxrluwz6fwn 0 9922 5539075 5237360 2026-04-15T05:55:01Z -wuppertaler 116956 changed one image (more recent, no shadows, better contrast) 5539075 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=октомври 2009}} [[File:Augsburg - Markt.jpg|thumb|Аугсбург]] [[Податотека:DEU Augsburg COA 1811.svg|thumb|Грбот на Аугсбург]] '''Аугсбург''' — [[град]] во [[Германија|германската]] [[Сојузни покраини во Германија|сојузна држава]] [[Баварија]]. Тој е седиште на [[Швабија|швапскиот]] административен регион и е сместен на спојот на реките [[Вертах]] и [[Лех (река)|Лех]]. Има 276.193 жители според [[попис]]от од [[2004]] г. == Познати личности == * [[Ханс Холбајн Постариот]], сликар * [[Ханс Холбајн Помладиот]], сликар == Галерија со слики == <br><gallery class=center caption="Аугсбург - Augsburg"> Augsburg-276-Maximilianstr 53-57-gje.jpg Augsburg-250-Maximilianstr 46-Schaezler-Palais-Herkulesbrunnen-gje.jpg Augsburg-292-Maximilianstr 58-gje.jpg Augsburg-Dom-04-gje.jpg Augsburg-Dom-42-Kreuzgang-Grabplatten-gje.jpg Augsburg-Fuggerei-08-gje.jpg Augsburg-St Anna-02-gje.jpg Augsburg-St Ulrich+Afra-18-gje.jpg Augsburg-St Ulrich+Afra-38-Seitenaltar links-gje.jpg Augsburg-304-Maximilianstr 65+67-gje.jpg </gallery> {{Швапски Сојуз}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Аугсбург| ]] [[Категорија:Слободни царски градови]] [[Категорија:Градови во Баварија]] [[Категорија:Држави и територии распаднати во 1803 година]] [[Категорија:Универзитетски градови во Германија]] [[Категорија:Безокружни градови во Баварија]] [[Категорија:Светско наследство во Германија]] e35f4q6c06j49o32kdqtoctd5hrl3b5 0 10814 5539025 5521630 2026-04-14T22:12:44Z Bjankuloski06 332 5539025 wikitext text/x-wiki {{Народен херој |слика=[[Податотека:Vera-aceva.jpg|центар|250п]] |опис =Вера Ацева |дидаскалија=Вера Ацева |датум на раѓање={{роден на|24|ноември|1919}} |место на раѓање={{роден во|Ореовец (Прилепско)|}} |држава на раѓање= |датум на смрт={{починал на|10|ноември|2006}} ('''87''' год.) |место на смрт={{починал во|Скопје|}} |држава на смрт= |професија=работничка |функција=[[Градоначалник на Град Скопје|Градоначалник на Скопје]] |мандат= [[1948]]<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Официјален портал на град Скопје|url=http://www.skopje.gov.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=0&tabid=72|accessdate=19 декември 2011|archive-date=2011-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20110215072056/http://www.skopje.gov.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=0&tabid=72|url-status=dead}}</ref> |претходник=[[Душко Лукарски]] |наследник=[[Аспарух Каневче]] |КПЈ=[[1940]]. |народен херој=[[29 ноември]] [[1953]] |одликувања={{{!}} style="background:transparent"{{!}} {{!}} {{Орден народног хероја}} {{!}}{{!}} {{Орден заслуга за народ1}} {{!}}{{!}} {{Орден братства и јединства}} {{!}}- {{!}} {{Орден рада2}} {{!}}{{!}} {{Орден за храброст}} {{!}}{{!}} {{Партизанска споменица 1941.}} {{!}}} }} '''Вера Ацева - Доста''' ({{родена во|Ореовец (Прилепско)}}, {{роден на|24|ноември|1919}} - {{починала во|Скопје}}, {{починала на|10|ноември|2006}}) — македонски комунист, учесник во [[НОБ]] и [[народен херој на Југославија]], прогласена на 29 ноември 1953 година.<ref>„Народни херои од Македонија“, Наша книга, Скопје, 1973, стр. 57</ref> Носител на [[Партизанска споменица 1941]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Жените на Македонија во НОВ 1941-1945|last=Весковиќ-Вангели|first=д-р. Вера|last2=Јовановиќ|first2=Марија|publisher=Институт за Национална Историја|year=1976|isbn=|location=Скопје|pages=985}}</ref> == Помеѓу двете светски војни == Поради лошата материјална состојба, Ацева е принудена да го прекине образованието по завршувањето на втор клас гимназија и да се вработи. Работела во тутунската индустрија.<ref>Darko Stuparić “Revolucionari i bez funkcija”, “Otokar Keršovani”, Rijeka, 1975, 405 str.</ref> Револуционерните традиции во семејството Ацеви оставиле силен печат во формирањето на личноста на Вера. Од 1935 година му припаѓала на напредното младинско движење и учествувала во сите акции што ги организирала партијата во [[Прилеп]].<ref name=":0" /> На работничкото движење му пристапува на 16 години. Станува член на [[КПЈ]] на почетокот на 1939 година. Во септември 1940 година, на Покраинската конференција, е избрана за член на Покраинскиот комитет на КПЈ за Македонија. Од септември 1940 до ноември 1941 година е секретар на Месниот комитет во Прилеп. Во времето на подготовките за вооруженото [[Ден на востанието на Македонија|востание]], таа раководела со Воениот комитет во Прилеп, како резултат на таа дејност дошло до формирањето на [[Прилепски партизански одред „Гоце Делчев“|Првиот прилепски партизански одред]], чија акција од 11 октомври 1941 година на полицискиот участок во Прилеп, е земена како дата за почетокот на вооруженото востание во Македонија.<ref name=":0" /> Во ноември 1941 година таа заминува во Скопје и ја презема функцијата член на ПК на КПЈ. == НОВ == Ацева била еден од организаторите на првите прилепски партизански одреди. На почетокот од [[1942]] година работи во ПК КПЈ во [[Скопје]], а потоа е партиски инструктор во [[Струмица]], [[Битола]] и [[Штип]]. Во август [[1943]] година станува комесар на [[Шарски партизански одред|Шарскиот партизански одред]], а кога на [[11 ноември]] [[1943]] година е формирана [[Прва македонско-косовска бригада|Првата македонско-косовска бригада]], Ацева е избрана за заменик-политички комесар. На таа функција е до јануари [[1944]] година кога станува политички секретар на Третиот и на Четвртиот областен комитет на [[Сојуз на комунистите на Македонија|КПМ]]. Во август 1944 година учествува на Првото заседание на [[АСНОМ]], на кое е избрана во неговиот [[Президиум на АСНОМ|Президиум]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.slvesnik.com.mk/Issues/0B06AFA2DCBB4B42B443C52DC94D844E.pdf |title=Службен весник на федералната единица Македонија во Демократска и Федеративна Југославија, 1/1945, 47-48 стр. |accessdate=2011-12-20 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924102748/http://www.slvesnik.com.mk/Issues/0B06AFA2DCBB4B42B443C52DC94D844E.pdf |url-status=dead }}</ref> == По ослободувањето == [[Податотека:Tito sa ženama narodnim herojima iz Srbije i Makedonije.jpg|мини|лево|Вера Ацева заедно со жени-народни херои кај претседателот [[Јосип Броз Тито]], 1955]] [[Податотека:Partizanska_spomenica_1941,_eksponat_u_muzeju_u_Beloj_Crkvi.jpg|десно|мини|200x200пкс|Вера Ацева е носител Партизанската споменица 1941.]] По ослободувањето Ацева врши повеќе раководни функции. Во [[1948]] била [[Градоначалник на Град Скопје]]. На Петтиот конгрес на КПЈ во јули 1948 година е избрана во Централниот комитет на КПЈ. Во март [[1949]] година, при реконструкцијата на [[Влада на Македонија од декември 1946|Владата на НРМ]], е избрана за министер за земјоделство.<ref>[http://www.slvesnik.com.mk/Issues/23870D7572054070987909740AF10413.pdf Службен весник на Народна Република Македонија, 35/60, 1 стр.]</ref> Во [[Влада на Македонија од 1951|Владата од 1951 година]] е избрана за министер - претседател на Советот за народно здравје и социјални грижи. Избрана е за член на [[Извршен совет на Собранието на Македонија од февруари 1953|Извршниот совет од февруари 1953 година]], од [[Извршен совет на Собранието на Македонија од декември 1953|декември 1953 година]] и од [[Извршен совет на Собранието на Македонија од 1958|1958 година]]. На [[27 септември]] [[1960]] година е разрешена од должноста претседател на Републичкиот Совет за социјална политика и комунални прашања.<ref>[http://www.slvesnik.com.mk/Issues/B146A7A4C43846DCBE3D0E12DBB475ED.pdf Службен весник на Народна Република Македонија, 8/48, 1 стр.]</ref> Потоа била член на Сојузниот извршен совет. Била пратеник во повеќе свикувања на Собранието на НРМ и на [[СФРЈ]]. Во [[1960]] година Ацева доаѓа во судир со тогашниот секретар на [[Сојуз на комунистите на Македонија|Сојузот на комунистите на Македонија]], [[Лазар Колишевски]], обвинувајќи го дека заедно со [[Видое Смилевски - Бато]] ги донесува одлуките надвор од Извршниот комитет на СКМ. На седницата од [[18 октомври]] [[1960]] од [[Белград]] доаѓа [[Александар Ранковиќ]], кој застанува на страната на Колишевски. Ацева е принудена да се повлече и е преместена на работа во Белград.<ref>Крсте Црвенковски, Мирче Томовски „Заробена вистина“, „Култура“, Скопје, 2003, 149-151 стр.</ref> Во [[1991]] година ја објавува својата книга „Писмо до Светозар Вукмановиќ – Темпо“. ==Документи== <gallery> Податотека:Ovlasuvanje za Vera Aceva.pdf|Овластување и директиви за Вера Ацева од Президиумот на АСНОМ. Податотека:Vera Aceva.jpg|Вера Ацева народен херој File:Pismo od Boro Causev do Vera Aceva.jpg|Писмо испратено до Вера Ацева од Боро Чаушев. </gallery> == Поврзано == * [[Дончо Ацев]] * [[Пара Ацева]] * [[Мирче Ацев - Оровчанецот]] * [[Георги Ацев]] * [[Петар Ацев]] * [[Мирче Ацев]] * [[Димче Ацев]] * [[Менка Ацева]] == Наводи == {{CommonsCat|Vera Aceva}} {{наводи}} {{Градоначалник-Скопје}} {{Народни херои на Македонија}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ацева, Вера}} [[Категорија:Македонски комунисти]] [[Категорија:Југословенски комунисти]] [[Категорија:Народни херои на Југославија од Македонија]] [[Категорија:Народни херои на Југославија]] [[Категорија:Југословенски партизани]] [[Категорија:Дејци на КПМ]] [[Категорија:Делегати на Првото заседание на АСНОМ]] [[Категорија:Луѓе од Прилеп]] [[Категорија:Ореовец (Прилепско)]] [[Категорија:Борци на Првата македонско-косовска бригада]] [[Категорија:Делегати на АВНОЈ]] [[Категорија:Ацеви]] [[Категорија:Македонски општественици]] [[Категорија:Носители на Орденот на трудот]] [[Категорија:Носители на Партизанска споменица од 1941]] [[Категорија:Делегати на Второто заседание на АСНОМ]] [[Категорија:Градоначалници на Град Скопје]] heej0j4a5twj3t3tgk3sck9y7x5l18w 5539026 5539025 2026-04-14T22:13:17Z Bjankuloski06 332 5539026 wikitext text/x-wiki {{Народен херој |слика=[[Податотека:Vera Aceva.jpg|центар|250п]] |опис =Вера Ацева |дидаскалија=Вера Ацева |датум на раѓање={{роден на|24|ноември|1919}} |место на раѓање={{роден во|Ореовец (Прилепско)|}} |држава на раѓање= |датум на смрт={{починал на|10|ноември|2006}} ('''87''' год.) |место на смрт={{починал во|Скопје|}} |држава на смрт= |професија=работничка |функција=[[Градоначалник на Град Скопје|Градоначалник на Скопје]] |мандат= [[1948]]<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Официјален портал на град Скопје|url=http://www.skopje.gov.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=0&tabid=72|accessdate=19 декември 2011|archive-date=2011-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20110215072056/http://www.skopje.gov.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=0&tabid=72|url-status=dead}}</ref> |претходник=[[Душко Лукарски]] |наследник=[[Аспарух Каневче]] |КПЈ=[[1940]]. |народен херој=[[29 ноември]] [[1953]] |одликувања={{{!}} style="background:transparent"{{!}} {{!}} {{Орден народног хероја}} {{!}}{{!}} {{Орден заслуга за народ1}} {{!}}{{!}} {{Орден братства и јединства}} {{!}}- {{!}} {{Орден рада2}} {{!}}{{!}} {{Орден за храброст}} {{!}}{{!}} {{Партизанска споменица 1941.}} {{!}}} }} '''Вера Ацева - Доста''' ({{родена во|Ореовец (Прилепско)}}, {{роден на|24|ноември|1919}} - {{починала во|Скопје}}, {{починала на|10|ноември|2006}}) — македонски комунист, учесник во [[НОБ]] и [[народен херој на Југославија]], прогласена на 29 ноември 1953 година.<ref>„Народни херои од Македонија“, Наша книга, Скопје, 1973, стр. 57</ref> Носител на [[Партизанска споменица 1941]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Жените на Македонија во НОВ 1941-1945|last=Весковиќ-Вангели|first=д-р. Вера|last2=Јовановиќ|first2=Марија|publisher=Институт за Национална Историја|year=1976|isbn=|location=Скопје|pages=985}}</ref> == Помеѓу двете светски војни == Поради лошата материјална состојба, Ацева е принудена да го прекине образованието по завршувањето на втор клас гимназија и да се вработи. Работела во тутунската индустрија.<ref>Darko Stuparić “Revolucionari i bez funkcija”, “Otokar Keršovani”, Rijeka, 1975, 405 str.</ref> Револуционерните традиции во семејството Ацеви оставиле силен печат во формирањето на личноста на Вера. Од 1935 година му припаѓала на напредното младинско движење и учествувала во сите акции што ги организирала партијата во [[Прилеп]].<ref name=":0" /> На работничкото движење му пристапува на 16 години. Станува член на [[КПЈ]] на почетокот на 1939 година. Во септември 1940 година, на Покраинската конференција, е избрана за член на Покраинскиот комитет на КПЈ за Македонија. Од септември 1940 до ноември 1941 година е секретар на Месниот комитет во Прилеп. Во времето на подготовките за вооруженото [[Ден на востанието на Македонија|востание]], таа раководела со Воениот комитет во Прилеп, како резултат на таа дејност дошло до формирањето на [[Прилепски партизански одред „Гоце Делчев“|Првиот прилепски партизански одред]], чија акција од 11 октомври 1941 година на полицискиот участок во Прилеп, е земена како дата за почетокот на вооруженото востание во Македонија.<ref name=":0" /> Во ноември 1941 година таа заминува во Скопје и ја презема функцијата член на ПК на КПЈ. == НОВ == Ацева била еден од организаторите на првите прилепски партизански одреди. На почетокот од [[1942]] година работи во ПК КПЈ во [[Скопје]], а потоа е партиски инструктор во [[Струмица]], [[Битола]] и [[Штип]]. Во август [[1943]] година станува комесар на [[Шарски партизански одред|Шарскиот партизански одред]], а кога на [[11 ноември]] [[1943]] година е формирана [[Прва македонско-косовска бригада|Првата македонско-косовска бригада]], Ацева е избрана за заменик-политички комесар. На таа функција е до јануари [[1944]] година кога станува политички секретар на Третиот и на Четвртиот областен комитет на [[Сојуз на комунистите на Македонија|КПМ]]. Во август 1944 година учествува на Првото заседание на [[АСНОМ]], на кое е избрана во неговиот [[Президиум на АСНОМ|Президиум]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.slvesnik.com.mk/Issues/0B06AFA2DCBB4B42B443C52DC94D844E.pdf |title=Службен весник на федералната единица Македонија во Демократска и Федеративна Југославија, 1/1945, 47-48 стр. |accessdate=2011-12-20 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924102748/http://www.slvesnik.com.mk/Issues/0B06AFA2DCBB4B42B443C52DC94D844E.pdf |url-status=dead }}</ref> == По ослободувањето == [[Податотека:Tito sa ženama narodnim herojima iz Srbije i Makedonije.jpg|мини|лево|Вера Ацева заедно со жени-народни херои кај претседателот [[Јосип Броз Тито]], 1955]] [[Податотека:Partizanska_spomenica_1941,_eksponat_u_muzeju_u_Beloj_Crkvi.jpg|десно|мини|200x200пкс|Вера Ацева е носител Партизанската споменица 1941.]] По ослободувањето Ацева врши повеќе раководни функции. Во [[1948]] била [[Градоначалник на Град Скопје]]. На Петтиот конгрес на КПЈ во јули 1948 година е избрана во Централниот комитет на КПЈ. Во март [[1949]] година, при реконструкцијата на [[Влада на Македонија од декември 1946|Владата на НРМ]], е избрана за министер за земјоделство.<ref>[http://www.slvesnik.com.mk/Issues/23870D7572054070987909740AF10413.pdf Службен весник на Народна Република Македонија, 35/60, 1 стр.]</ref> Во [[Влада на Македонија од 1951|Владата од 1951 година]] е избрана за министер - претседател на Советот за народно здравје и социјални грижи. Избрана е за член на [[Извршен совет на Собранието на Македонија од февруари 1953|Извршниот совет од февруари 1953 година]], од [[Извршен совет на Собранието на Македонија од декември 1953|декември 1953 година]] и од [[Извршен совет на Собранието на Македонија од 1958|1958 година]]. На [[27 септември]] [[1960]] година е разрешена од должноста претседател на Републичкиот Совет за социјална политика и комунални прашања.<ref>[http://www.slvesnik.com.mk/Issues/B146A7A4C43846DCBE3D0E12DBB475ED.pdf Службен весник на Народна Република Македонија, 8/48, 1 стр.]</ref> Потоа била член на Сојузниот извршен совет. Била пратеник во повеќе свикувања на Собранието на НРМ и на [[СФРЈ]]. Во [[1960]] година Ацева доаѓа во судир со тогашниот секретар на [[Сојуз на комунистите на Македонија|Сојузот на комунистите на Македонија]], [[Лазар Колишевски]], обвинувајќи го дека заедно со [[Видое Смилевски - Бато]] ги донесува одлуките надвор од Извршниот комитет на СКМ. На седницата од [[18 октомври]] [[1960]] од [[Белград]] доаѓа [[Александар Ранковиќ]], кој застанува на страната на Колишевски. Ацева е принудена да се повлече и е преместена на работа во Белград.<ref>Крсте Црвенковски, Мирче Томовски „Заробена вистина“, „Култура“, Скопје, 2003, 149-151 стр.</ref> Во [[1991]] година ја објавува својата книга „Писмо до Светозар Вукмановиќ – Темпо“. ==Документи== <gallery> Податотека:Ovlasuvanje za Vera Aceva.pdf|Овластување и директиви за Вера Ацева од Президиумот на АСНОМ. Pismo od Boro Causev do Vera Aceva.jpg|Писмо испратено до Вера Ацева од Боро Чаушев. </gallery> == Поврзано == * [[Дончо Ацев]] * [[Пара Ацева]] * [[Мирче Ацев - Оровчанецот]] * [[Георги Ацев]] * [[Петар Ацев]] * [[Мирче Ацев]] * [[Димче Ацев]] * [[Менка Ацева]] == Наводи == {{CommonsCat|Vera Aceva}} {{наводи}} {{Градоначалник-Скопје}} {{Народни херои на Македонија}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ацева, Вера}} [[Категорија:Македонски комунисти]] [[Категорија:Југословенски комунисти]] [[Категорија:Народни херои на Југославија од Македонија]] [[Категорија:Народни херои на Југославија]] [[Категорија:Југословенски партизани]] [[Категорија:Дејци на КПМ]] [[Категорија:Делегати на Првото заседание на АСНОМ]] [[Категорија:Луѓе од Прилеп]] [[Категорија:Ореовец (Прилепско)]] [[Категорија:Борци на Првата македонско-косовска бригада]] [[Категорија:Делегати на АВНОЈ]] [[Категорија:Ацеви]] [[Категорија:Македонски општественици]] [[Категорија:Носители на Орденот на трудот]] [[Категорија:Носители на Партизанска споменица од 1941]] [[Категорија:Делегати на Второто заседание на АСНОМ]] [[Категорија:Градоначалници на Град Скопје]] 0wnw9ijauu6dbyrutr19pwoz71cnhih 5539027 5539026 2026-04-14T22:13:59Z Bjankuloski06 332 /* Документи */ 5539027 wikitext text/x-wiki {{Народен херој |слика=[[Податотека:Vera Aceva.jpg|центар|250п]] |опис =Вера Ацева |дидаскалија=Вера Ацева |датум на раѓање={{роден на|24|ноември|1919}} |место на раѓање={{роден во|Ореовец (Прилепско)|}} |држава на раѓање= |датум на смрт={{починал на|10|ноември|2006}} ('''87''' год.) |место на смрт={{починал во|Скопје|}} |држава на смрт= |професија=работничка |функција=[[Градоначалник на Град Скопје|Градоначалник на Скопје]] |мандат= [[1948]]<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Официјален портал на град Скопје|url=http://www.skopje.gov.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=0&tabid=72|accessdate=19 декември 2011|archive-date=2011-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20110215072056/http://www.skopje.gov.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=0&tabid=72|url-status=dead}}</ref> |претходник=[[Душко Лукарски]] |наследник=[[Аспарух Каневче]] |КПЈ=[[1940]]. |народен херој=[[29 ноември]] [[1953]] |одликувања={{{!}} style="background:transparent"{{!}} {{!}} {{Орден народног хероја}} {{!}}{{!}} {{Орден заслуга за народ1}} {{!}}{{!}} {{Орден братства и јединства}} {{!}}- {{!}} {{Орден рада2}} {{!}}{{!}} {{Орден за храброст}} {{!}}{{!}} {{Партизанска споменица 1941.}} {{!}}} }} '''Вера Ацева - Доста''' ({{родена во|Ореовец (Прилепско)}}, {{роден на|24|ноември|1919}} - {{починала во|Скопје}}, {{починала на|10|ноември|2006}}) — македонски комунист, учесник во [[НОБ]] и [[народен херој на Југославија]], прогласена на 29 ноември 1953 година.<ref>„Народни херои од Македонија“, Наша книга, Скопје, 1973, стр. 57</ref> Носител на [[Партизанска споменица 1941]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Жените на Македонија во НОВ 1941-1945|last=Весковиќ-Вангели|first=д-р. Вера|last2=Јовановиќ|first2=Марија|publisher=Институт за Национална Историја|year=1976|isbn=|location=Скопје|pages=985}}</ref> == Помеѓу двете светски војни == Поради лошата материјална состојба, Ацева е принудена да го прекине образованието по завршувањето на втор клас гимназија и да се вработи. Работела во тутунската индустрија.<ref>Darko Stuparić “Revolucionari i bez funkcija”, “Otokar Keršovani”, Rijeka, 1975, 405 str.</ref> Револуционерните традиции во семејството Ацеви оставиле силен печат во формирањето на личноста на Вера. Од 1935 година му припаѓала на напредното младинско движење и учествувала во сите акции што ги организирала партијата во [[Прилеп]].<ref name=":0" /> На работничкото движење му пристапува на 16 години. Станува член на [[КПЈ]] на почетокот на 1939 година. Во септември 1940 година, на Покраинската конференција, е избрана за член на Покраинскиот комитет на КПЈ за Македонија. Од септември 1940 до ноември 1941 година е секретар на Месниот комитет во Прилеп. Во времето на подготовките за вооруженото [[Ден на востанието на Македонија|востание]], таа раководела со Воениот комитет во Прилеп, како резултат на таа дејност дошло до формирањето на [[Прилепски партизански одред „Гоце Делчев“|Првиот прилепски партизански одред]], чија акција од 11 октомври 1941 година на полицискиот участок во Прилеп, е земена како дата за почетокот на вооруженото востание во Македонија.<ref name=":0" /> Во ноември 1941 година таа заминува во Скопје и ја презема функцијата член на ПК на КПЈ. == НОВ == Ацева била еден од организаторите на првите прилепски партизански одреди. На почетокот од [[1942]] година работи во ПК КПЈ во [[Скопје]], а потоа е партиски инструктор во [[Струмица]], [[Битола]] и [[Штип]]. Во август [[1943]] година станува комесар на [[Шарски партизански одред|Шарскиот партизански одред]], а кога на [[11 ноември]] [[1943]] година е формирана [[Прва македонско-косовска бригада|Првата македонско-косовска бригада]], Ацева е избрана за заменик-политички комесар. На таа функција е до јануари [[1944]] година кога станува политички секретар на Третиот и на Четвртиот областен комитет на [[Сојуз на комунистите на Македонија|КПМ]]. Во август 1944 година учествува на Првото заседание на [[АСНОМ]], на кое е избрана во неговиот [[Президиум на АСНОМ|Президиум]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.slvesnik.com.mk/Issues/0B06AFA2DCBB4B42B443C52DC94D844E.pdf |title=Службен весник на федералната единица Македонија во Демократска и Федеративна Југославија, 1/1945, 47-48 стр. |accessdate=2011-12-20 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924102748/http://www.slvesnik.com.mk/Issues/0B06AFA2DCBB4B42B443C52DC94D844E.pdf |url-status=dead }}</ref> == По ослободувањето == [[Податотека:Tito sa ženama narodnim herojima iz Srbije i Makedonije.jpg|мини|лево|Вера Ацева заедно со жени-народни херои кај претседателот [[Јосип Броз Тито]], 1955]] [[Податотека:Partizanska_spomenica_1941,_eksponat_u_muzeju_u_Beloj_Crkvi.jpg|десно|мини|200x200пкс|Вера Ацева е носител Партизанската споменица 1941.]] По ослободувањето Ацева врши повеќе раководни функции. Во [[1948]] била [[Градоначалник на Град Скопје]]. На Петтиот конгрес на КПЈ во јули 1948 година е избрана во Централниот комитет на КПЈ. Во март [[1949]] година, при реконструкцијата на [[Влада на Македонија од декември 1946|Владата на НРМ]], е избрана за министер за земјоделство.<ref>[http://www.slvesnik.com.mk/Issues/23870D7572054070987909740AF10413.pdf Службен весник на Народна Република Македонија, 35/60, 1 стр.]</ref> Во [[Влада на Македонија од 1951|Владата од 1951 година]] е избрана за министер - претседател на Советот за народно здравје и социјални грижи. Избрана е за член на [[Извршен совет на Собранието на Македонија од февруари 1953|Извршниот совет од февруари 1953 година]], од [[Извршен совет на Собранието на Македонија од декември 1953|декември 1953 година]] и од [[Извршен совет на Собранието на Македонија од 1958|1958 година]]. На [[27 септември]] [[1960]] година е разрешена од должноста претседател на Републичкиот Совет за социјална политика и комунални прашања.<ref>[http://www.slvesnik.com.mk/Issues/B146A7A4C43846DCBE3D0E12DBB475ED.pdf Службен весник на Народна Република Македонија, 8/48, 1 стр.]</ref> Потоа била член на Сојузниот извршен совет. Била пратеник во повеќе свикувања на Собранието на НРМ и на [[СФРЈ]]. Во [[1960]] година Ацева доаѓа во судир со тогашниот секретар на [[Сојуз на комунистите на Македонија|Сојузот на комунистите на Македонија]], [[Лазар Колишевски]], обвинувајќи го дека заедно со [[Видое Смилевски - Бато]] ги донесува одлуките надвор од Извршниот комитет на СКМ. На седницата од [[18 октомври]] [[1960]] од [[Белград]] доаѓа [[Александар Ранковиќ]], кој застанува на страната на Колишевски. Ацева е принудена да се повлече и е преместена на работа во Белград.<ref>Крсте Црвенковски, Мирче Томовски „Заробена вистина“, „Култура“, Скопје, 2003, 149-151 стр.</ref> Во [[1991]] година ја објавува својата книга „Писмо до Светозар Вукмановиќ – Темпо“. ==Документи== <gallery> Податотека:Ovlasuvanje za Vera Aceva.pdf|Овластување и директиви за Вера Ацева од [[Президиум на АСНОМ|Президиумот на АСНОМ]]. Pismo od Boro Causev do Vera Aceva.jpg|Писмо испратено до Вера Ацева од [[Боро Чаушев]]. </gallery> == Поврзано == * [[Дончо Ацев]] * [[Пара Ацева]] * [[Мирче Ацев - Оровчанецот]] * [[Георги Ацев]] * [[Петар Ацев]] * [[Мирче Ацев]] * [[Димче Ацев]] * [[Менка Ацева]] == Наводи == {{CommonsCat|Vera Aceva}} {{наводи}} {{Градоначалник-Скопје}} {{Народни херои на Македонија}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ацева, Вера}} [[Категорија:Македонски комунисти]] [[Категорија:Југословенски комунисти]] [[Категорија:Народни херои на Југославија од Македонија]] [[Категорија:Народни херои на Југославија]] [[Категорија:Југословенски партизани]] [[Категорија:Дејци на КПМ]] [[Категорија:Делегати на Првото заседание на АСНОМ]] [[Категорија:Луѓе од Прилеп]] [[Категорија:Ореовец (Прилепско)]] [[Категорија:Борци на Првата македонско-косовска бригада]] [[Категорија:Делегати на АВНОЈ]] [[Категорија:Ацеви]] [[Категорија:Македонски општественици]] [[Категорија:Носители на Орденот на трудот]] [[Категорија:Носители на Партизанска споменица од 1941]] [[Категорија:Делегати на Второто заседание на АСНОМ]] [[Категорија:Градоначалници на Град Скопје]] 1jts3e02r0mwtg9niwdbp6nimjzf73f 5539028 5539027 2026-04-14T22:14:18Z Bjankuloski06 332 /* Документи */ 5539028 wikitext text/x-wiki {{Народен херој |слика=[[Податотека:Vera Aceva.jpg|центар|250п]] |опис =Вера Ацева |дидаскалија=Вера Ацева |датум на раѓање={{роден на|24|ноември|1919}} |место на раѓање={{роден во|Ореовец (Прилепско)|}} |држава на раѓање= |датум на смрт={{починал на|10|ноември|2006}} ('''87''' год.) |место на смрт={{починал во|Скопје|}} |држава на смрт= |професија=работничка |функција=[[Градоначалник на Град Скопје|Градоначалник на Скопје]] |мандат= [[1948]]<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Официјален портал на град Скопје|url=http://www.skopje.gov.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=0&tabid=72|accessdate=19 декември 2011|archive-date=2011-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20110215072056/http://www.skopje.gov.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=0&tabid=72|url-status=dead}}</ref> |претходник=[[Душко Лукарски]] |наследник=[[Аспарух Каневче]] |КПЈ=[[1940]]. |народен херој=[[29 ноември]] [[1953]] |одликувања={{{!}} style="background:transparent"{{!}} {{!}} {{Орден народног хероја}} {{!}}{{!}} {{Орден заслуга за народ1}} {{!}}{{!}} {{Орден братства и јединства}} {{!}}- {{!}} {{Орден рада2}} {{!}}{{!}} {{Орден за храброст}} {{!}}{{!}} {{Партизанска споменица 1941.}} {{!}}} }} '''Вера Ацева - Доста''' ({{родена во|Ореовец (Прилепско)}}, {{роден на|24|ноември|1919}} - {{починала во|Скопје}}, {{починала на|10|ноември|2006}}) — македонски комунист, учесник во [[НОБ]] и [[народен херој на Југославија]], прогласена на 29 ноември 1953 година.<ref>„Народни херои од Македонија“, Наша книга, Скопје, 1973, стр. 57</ref> Носител на [[Партизанска споменица 1941]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Жените на Македонија во НОВ 1941-1945|last=Весковиќ-Вангели|first=д-р. Вера|last2=Јовановиќ|first2=Марија|publisher=Институт за Национална Историја|year=1976|isbn=|location=Скопје|pages=985}}</ref> == Помеѓу двете светски војни == Поради лошата материјална состојба, Ацева е принудена да го прекине образованието по завршувањето на втор клас гимназија и да се вработи. Работела во тутунската индустрија.<ref>Darko Stuparić “Revolucionari i bez funkcija”, “Otokar Keršovani”, Rijeka, 1975, 405 str.</ref> Револуционерните традиции во семејството Ацеви оставиле силен печат во формирањето на личноста на Вера. Од 1935 година му припаѓала на напредното младинско движење и учествувала во сите акции што ги организирала партијата во [[Прилеп]].<ref name=":0" /> На работничкото движење му пристапува на 16 години. Станува член на [[КПЈ]] на почетокот на 1939 година. Во септември 1940 година, на Покраинската конференција, е избрана за член на Покраинскиот комитет на КПЈ за Македонија. Од септември 1940 до ноември 1941 година е секретар на Месниот комитет во Прилеп. Во времето на подготовките за вооруженото [[Ден на востанието на Македонија|востание]], таа раководела со Воениот комитет во Прилеп, како резултат на таа дејност дошло до формирањето на [[Прилепски партизански одред „Гоце Делчев“|Првиот прилепски партизански одред]], чија акција од 11 октомври 1941 година на полицискиот участок во Прилеп, е земена како дата за почетокот на вооруженото востание во Македонија.<ref name=":0" /> Во ноември 1941 година таа заминува во Скопје и ја презема функцијата член на ПК на КПЈ. == НОВ == Ацева била еден од организаторите на првите прилепски партизански одреди. На почетокот од [[1942]] година работи во ПК КПЈ во [[Скопје]], а потоа е партиски инструктор во [[Струмица]], [[Битола]] и [[Штип]]. Во август [[1943]] година станува комесар на [[Шарски партизански одред|Шарскиот партизански одред]], а кога на [[11 ноември]] [[1943]] година е формирана [[Прва македонско-косовска бригада|Првата македонско-косовска бригада]], Ацева е избрана за заменик-политички комесар. На таа функција е до јануари [[1944]] година кога станува политички секретар на Третиот и на Четвртиот областен комитет на [[Сојуз на комунистите на Македонија|КПМ]]. Во август 1944 година учествува на Првото заседание на [[АСНОМ]], на кое е избрана во неговиот [[Президиум на АСНОМ|Президиум]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.slvesnik.com.mk/Issues/0B06AFA2DCBB4B42B443C52DC94D844E.pdf |title=Службен весник на федералната единица Македонија во Демократска и Федеративна Југославија, 1/1945, 47-48 стр. |accessdate=2011-12-20 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924102748/http://www.slvesnik.com.mk/Issues/0B06AFA2DCBB4B42B443C52DC94D844E.pdf |url-status=dead }}</ref> == По ослободувањето == [[Податотека:Tito sa ženama narodnim herojima iz Srbije i Makedonije.jpg|мини|лево|Вера Ацева заедно со жени-народни херои кај претседателот [[Јосип Броз Тито]], 1955]] [[Податотека:Partizanska_spomenica_1941,_eksponat_u_muzeju_u_Beloj_Crkvi.jpg|десно|мини|200x200пкс|Вера Ацева е носител Партизанската споменица 1941.]] По ослободувањето Ацева врши повеќе раководни функции. Во [[1948]] била [[Градоначалник на Град Скопје]]. На Петтиот конгрес на КПЈ во јули 1948 година е избрана во Централниот комитет на КПЈ. Во март [[1949]] година, при реконструкцијата на [[Влада на Македонија од декември 1946|Владата на НРМ]], е избрана за министер за земјоделство.<ref>[http://www.slvesnik.com.mk/Issues/23870D7572054070987909740AF10413.pdf Службен весник на Народна Република Македонија, 35/60, 1 стр.]</ref> Во [[Влада на Македонија од 1951|Владата од 1951 година]] е избрана за министер - претседател на Советот за народно здравје и социјални грижи. Избрана е за член на [[Извршен совет на Собранието на Македонија од февруари 1953|Извршниот совет од февруари 1953 година]], од [[Извршен совет на Собранието на Македонија од декември 1953|декември 1953 година]] и од [[Извршен совет на Собранието на Македонија од 1958|1958 година]]. На [[27 септември]] [[1960]] година е разрешена од должноста претседател на Републичкиот Совет за социјална политика и комунални прашања.<ref>[http://www.slvesnik.com.mk/Issues/B146A7A4C43846DCBE3D0E12DBB475ED.pdf Службен весник на Народна Република Македонија, 8/48, 1 стр.]</ref> Потоа била член на Сојузниот извршен совет. Била пратеник во повеќе свикувања на Собранието на НРМ и на [[СФРЈ]]. Во [[1960]] година Ацева доаѓа во судир со тогашниот секретар на [[Сојуз на комунистите на Македонија|Сојузот на комунистите на Македонија]], [[Лазар Колишевски]], обвинувајќи го дека заедно со [[Видое Смилевски - Бато]] ги донесува одлуките надвор од Извршниот комитет на СКМ. На седницата од [[18 октомври]] [[1960]] од [[Белград]] доаѓа [[Александар Ранковиќ]], кој застанува на страната на Колишевски. Ацева е принудена да се повлече и е преместена на работа во Белград.<ref>Крсте Црвенковски, Мирче Томовски „Заробена вистина“, „Култура“, Скопје, 2003, 149-151 стр.</ref> Во [[1991]] година ја објавува својата книга „Писмо до Светозар Вукмановиќ – Темпо“. ==Документи== <gallery> Податотека:Ovlasuvanje za Vera Aceva.pdf|Овластување и директиви за Вера Ацева од [[Президиум на АСНОМ|Президиумот на АСНОМ]]. Pismo od Boro Causev do Vera Aceva.jpg|Писмо на [[Боро Чаушев]] до Вера Ацева. </gallery> == Поврзано == * [[Дончо Ацев]] * [[Пара Ацева]] * [[Мирче Ацев - Оровчанецот]] * [[Георги Ацев]] * [[Петар Ацев]] * [[Мирче Ацев]] * [[Димче Ацев]] * [[Менка Ацева]] == Наводи == {{CommonsCat|Vera Aceva}} {{наводи}} {{Градоначалник-Скопје}} {{Народни херои на Македонија}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ацева, Вера}} [[Категорија:Македонски комунисти]] [[Категорија:Југословенски комунисти]] [[Категорија:Народни херои на Југославија од Македонија]] [[Категорија:Народни херои на Југославија]] [[Категорија:Југословенски партизани]] [[Категорија:Дејци на КПМ]] [[Категорија:Делегати на Првото заседание на АСНОМ]] [[Категорија:Луѓе од Прилеп]] [[Категорија:Ореовец (Прилепско)]] [[Категорија:Борци на Првата македонско-косовска бригада]] [[Категорија:Делегати на АВНОЈ]] [[Категорија:Ацеви]] [[Категорија:Македонски општественици]] [[Категорија:Носители на Орденот на трудот]] [[Категорија:Носители на Партизанска споменица од 1941]] [[Категорија:Делегати на Второто заседание на АСНОМ]] [[Категорија:Градоначалници на Град Скопје]] 93f0ph2leht4zvhjusiv3qgrqnzdn9k 0 11806 5539023 5467382 2026-04-14T22:09:26Z Bjankuloski06 332 5539023 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Горно Врановци | слика = Поглед на Горно Врановци.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото | општина = {{општинскигрб|Општина Чашка}} | регион = {{грб|Вардарски Регион}} | област = [[Гроот]] | население = 318 | година = 2021 | поштенски број = 1413 | повикувачки број = 043 | надморска височина = 679 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=40 | lat_sec=52 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=33 | lon_sec=24 | слава = | мрежно место = | карта = Горно Врановци во Општина Чашка.svg }} '''Горно Врановци''' — село во областа [[Гроот]], во [[Општина Чашка]], во околината на градот [[Велес]]. Селото претставувало неофицијална [[главен град|престолнина]] на тогашната [[Демократска Федерална Македонија]], при што во него била сместена извршната и законодавната власт. Овие куќи денес се претворени во музеи, заедно со печатницата „Гоце Делчев“, од каде е излезен првиот број на весникот [[Нова Македонија|„Нова Македонија“]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://tirekovmirece.com/Novost/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE-%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%BE-%D0%92%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%B8-%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BE|title=Историското Горно Врановци заборавено|work=Ти Реков Ми Рече|accessdate=2025-08-02}}</ref> == Потекло и значење на името == Денешното село порано се нарекувало '''Врановци''', како што е запишано и во историските документи од {{римски|15}} век. Подоцна, во истата област (во долината на Бабуна) било основано село со исто име. За да се разликуваат двете села, ги добиле имињата Горно и [[Долно Врановци]].<ref name=":0" /> == Географија и местоположба == [[Податотека:Чешма во Горно Врановци.jpg|мини|300п|лево|Селска чешма]] Ова некогаш мошне големо село се наоѓа во областа [[Гроот]], во северозападниот дел на територијата на [[Општина Чашка]], во средното сливно подрачје на реката [[Тополка]], од нејзината десна страна.<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last= Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=2 август 2018|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|page=76}}</ref> Селото е планинско, на надморска височина од 700 метри. Од градот [[Велес]], селото е оддалечено 27 километри.<ref name="енциклопедија" /> До селото води асфалтен пат, кој се двои од [[Регионален пат 2344|регионалниот пат 2344]] после селото [[Лисиче (Велешко)|Лисиче]]. Куќите на селото се распоредени во широката долина на [[Врановска Река]], која е десна притока на [[Тополка]]. Долината е всечена помеѓу гребенот на [[Голешница]] на север и Соколица на југ. Околни села се [[Лисиче (Велешко)|Лисиче]], [[Мелница (Велешко)|Мелница]], [[Дреново (Велешко)|Дреново]], [[Горно Јаболчиште]], [[Долно Јаболчиште]] и [[Нежилово (Велешко)|Нежилово]]. Мештаните со вода за пиење се служат од извори соѕидани во чешми. Во атарот на селото има повеќе извори, наречени Градиште, Студенчиште, Свињарник, Невестинец, Кончарев Извор, Прерог, Горни Пржов, Долни Пржов и други.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.scribd.com/document/518386200/65-%D0%9E%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82-%D0%91%D0%B0%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%A2%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%B5-%D0%88-%D0%A2%D1%80%D0%B8%D1%84%D1%83%D0%BD%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B8|title=Област Бабуне и Тополке|last=Трифуноски|first=Јован|authorlink=Јован Трифуноски|page=278-281|date=1977|publisher=[[Хрватска академија на науките и уметностите]]|isbn=|location=[[Загреб]]|oclc=}}</ref> Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Соколица, Градиште, Бегови Вирови, Бегов Врв, Грло, Бел Камен, Жабин Преслап, Жабина Река, Горни и Долни Прегор, Мала и Стара Корија, Суроџиово, Милевица, Станковица, Дебело Корито, Демировска Река, Дедовец, Лакаровец, Осмарово, Луково Поле и други.<ref name=":0" /> Горно Врановци кога имало 800 домаќинства била од збиен тип и во него имало 11 големи маала, наречени по главните родови. Сепак, состојбата во 1960-тите била различна и многу од маалата лежеле во руини поради иселувањето на населението.<ref name=":0" /> == Историја == Во селото има старини и остатоци од разни културни епохи, но тие не се испитани детално. Местото Градиште се наоѓа на падините на гребенот Соколица, југозападно од селото, каде има остатоци од стари ѕидови. Покрај местото има јак истоимен извор.<ref name=":0" /> Оскудни се информациите и за основањето на денешното село и неговото минато. Меѓутоа, некои податоци говорат дека селото е старо. Во историските извори првпат се споменува како Врановци во 1476 година. До крајот на {{римски|18}} и {{римски|19}} век, селото имало само христијанско население. Потоа, тука се населиле бројни [[Мијаци|мијачки]] [[Македонци-муслимани|Торбеши]] од селата во сливот на [[Радика]]. Некои од христијаните во селото веројатно го примиле исламот и тако останале во него.<ref name=":0" /> Последните христијани од Врановци го напуштиле селото во текот на {{римски|19}} век. Родот Ѓорчевци преминал во [[Бистрица (Велешко)|Бистрица]], а други иселеници имало во селата [[Богомила]], [[Еловец]] и други. Последниот христијански род се иселил околу 1860 година и денес живеат во [[Дреново (Велешко)|Дреново]] (Кратовци). На старите христијани потсетуваат и некои топографски називи: Станковица, Иванов Рид, Црков, Луковско Поле и други.<ref name=":0" /> Со текот на годините поради природниот прираст и малите доселувања, селото прераснало во големо. Но, земјиштето на кое е сместено селото не е многу продуктивно, поради што мештаните барале други извори на заработка. Се занимавале со стариот мијачки занат, ѕидарството и воденичарството. Во еден период, мештаните од ова село имале воденици по цела средна и источна Македонија.<ref name=":0" /> Поради овие занимања, мештаните често патувале, заработувале пари и воведувале новини во своите куќи, па затоа и важело за едно од најнапредните села во денешниот велешки крај. Постоел и пазарен ден (петок), кога доаѓале жителите на 15 околни села. Во селото имало 4 пекарници, 5 бакалници, 2 кафани и 2 месарници.<ref name=":0" /> Селото имало значајна улога за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]].<ref name=":0" /> Така, во времето на [[Македонија во Втората светска војна|НОБ]] во селото бил сместен Штабот на дивизијата, имало болница, печатница и други установи.<ref name="енциклопедија" /> На 29 октомври 1944 година, во Горно Врановци бил објавен првиот број на весникот „[[Нова Македонија]]“, каде што се наоѓа и првата печатница во ослободената Македонија, денес претворена во музеј. Весникот кој сè на сè имал точно 8 страници излегол во мал тираж, бил дистрибуиран до бригади, штабови и многу здруженија и претставувал прв официјален документ испечатен на кодифициран [[македонски јазик]]. Во периодот 1954-1966 година се случиле огромни промени: од околу 800 стари торбешки домаќинства (во 1954 г.) со околу 3.500 жители, Горно Врановци спаднало на само 10 такви домаќинства. Сите заминале во Турција. Во 1957 година бил укинат и пазарниот ден. Неколку стотина напуштени куќи станале руини, а биле срушени и две џамии и големата училишна зграда за 500 ученици.<ref name=":0" /> За време на торбешкото иселување, во селото почнале да се населуваат [[Албанци]] од разни села од [[Косово и Метохија|Косово]], како и од [[Горно Јаболчиште]] во изворишниот дел на Тополка. Од Косово дошле 40 домаќинства, а тие заминувале од таму поради крвна одмазда. Бидејќи крвната одмазда продолжила, некои од овие домаќинства го напуштиле селото и заминале во Скопје или во Турција.<ref name=":0" /> <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:Меморијален музеј на Президиумот на АСНОМ во Горно Врановци.jpg|Меморијален музеј на Президиумот на АСНОМ Податотека:Меморијален музеј на ЦК на КП на Македонија во Горно Врановци 2.jpg|Меморијален музеј на ЦК на КП на Македонија Податотека:Меморијален музеј на ОЗНА во Горно Врановци.jpg|Меморијален музеј на ОЗНА Податотека:Меморијален музеј на Главниот штаб на НОВ и ПОМ во Горно Врановци.jpg|Меморијален музеј на Главниот штаб на НОВ и ПОМ </gallery> == Стопанство == Атарот е мошне голем и зафаќа простор од 37,5&nbsp;км². На него преовладуваат шумите на површина од 2.456,4 [[хектар]]и, потоа следуваат пасиштата на површина од 833,6 хектари, а на обработливото земјиште отпаѓаат 229,6 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, има мешовита земјоделска функција. Покрај тоа, селото има поволни природни погодности за развиток на туризмот, односно и рекреативна функција.<ref name="енциклопедија" /> Во селото имало добри услови за сточарство, со добри паши на Студенчица, Бел Камен, Прегор и Невестинец на Голешница. Мештаните на селото основале две заеднички бачила: по едно на Прегор и на Невестинец.<ref name=":0" /> <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:Напуштен хотел во Горно Врановци.jpg|Воздушен поглед на хотелот Податотека:Напуштен хотел во Горно Врановци 2.jpg|Поглед на хотелот Податотека:Напуштен хотел во Горно Врановци 3.jpg|Поглед на хотелот Податотека:Напуштен хотел во Горно Врановци 4.jpg|Руинираниот хотел </gallery> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|3354 |1953|3847 |1961|738 |1971|177 |1981|184 |1991|174 |1994|221 |2002|199 |2021|318 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Горно Врановци живееле 1.900 жители, сите [[Македонци-муслимани|Македонци муслимани]].<ref name=":2">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 157.]</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 2.500 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_39_39-41_BITOLJ_(MONASTIR)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Во пописите од 1948 и 1953 година, Горно Врановци е '''најголемото село''' по број на жители во [[Македонија]] со 3.847 жители во 1953 година, а поголемо и од неколку помали градови во тој период како [[Крива Паланка]], [[Неготино]], [[Виница]], [[Кратово]] и други. Во средината на 1950-тите години селото значително се празни, бидејќи голем дел од населението се иселува во [[Измир]] ([[Турција]]), така што во следната пописна 1961 година, регистрирани се само 738 жители, или 3.109 жители помалку од минатиот попис. Во 1994 година, бројот се намалил на 221 жител, од кои 207 биле Албанци, 11 Турци и еден Македонец.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Горно Врановци живееле 199 жители, од кои 189 [[Македонски Албанци|Албанци]], 9 [[Македонски Турци|Турци]] и 1 [[Македонци|Македонец]].<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=2 август 2025}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 318 жители, од кои 1 [[Македонци|Македонец]], 304 [[Македонски Албанци|Албанци]], 5 [[Македонски Турци|Турци]], 1 [[Македонски Бошњаци|Бошњак]] и 7 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во Горно Врановци: {| class="wikitable" |- ! Година ! Македонци ! Албанци ! Турци ! Срби ! Бошњаци ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|Лица без под.|Лица без податоци}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" |'''1948''' |— |— |— |— |— |— |— |'''3.354''' |- style="text-align:center;" |'''1953''' |47 |2 |3.780 |5 |— |13 |— |'''3.847''' |- style="text-align:center;" |'''1961''' |2 |209 |524 |3 |0 |0 |— |'''738''' |- style="text-align:center;" |'''1971''' |1 |146 |28 |1 |— |1 |— |'''177''' |- style="text-align:center;" |'''1981''' |1 |138 |39 |0 |— |6 |— |'''184''' |- style="text-align:center;" |'''1991''' |2 |151 |15 |0 |— |6 |— |'''174''' |- style="text-align:center;" |'''1994''' |1 |207 |11 |0 |— |2 |— |'''221''' |- style="text-align:center;" |'''2002''' |1 |189 |9 |0 |0 |0 |— |'''199''' |- style="text-align:center;" |'''2021''' |1 |304 |5 |0 |1 |0 |7 |'''318''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948-2021), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> === Родови === Горно Врановци денес е албанско село, но некогаш било торбешко (македонско муслиманско) село.<ref name=":0" /> Според истражувањата на [[Јован Трифуноски]] во 1967 година, родови во селото се: * '''Торбешки родови:''' Во селото во 1967 година имало останато само 10 торбешки семејства, но тие требало во секое време да се иселат во [[Турција]]. Некои од торбешките родови кои живееле во селото се викале, ''Аџи-Ќосеви'', ''Селимовци'', ''Шабановци'', ''Елезовци'', ''Капушовци'', ''Арслановци'', ''Мемедовци'' и други. * '''Албански родови:''' **'''Доселеници:''' околу 23 албански семејства во ова село се доселени од околината на [[Урошевац]] и [[Гнилане]] во [[Република Косово|Косово]], од местата [[Витина]], [[Златаре]], [[Камена Глава]], [[Стари Качаник]], [[Фираја]] и други, додека останатите 15 албански семејства се доселени од селото [[Горно Јаболчиште]], таму имале роднини, ''Лонгуровци'', ''Штутка'', ''Сенца'' и други. == Иселеништво == Ова село броело некогаш 800 торбешки (македонски муслимански) семејства. Но, нивното иселување во [[Турција]] било толку силно што денес се целосно иселени од селото. Околу 790 торбешки семејства од ова село се имаат иселено во [[Турција]]. Најголемиот број во [[Измир]]. Само мал дел од нив се иселени во [[Велес]], [[Штип]] и [[Радовиш]].<ref name=":0" /> Според евиденцијата којашто ја водат иселениците, денес од ова село по потекло има околу 14.000 луѓе. == Општествени установи == * [[ПУ „Лирија“ - Горно Врановци|Подрачно основно училиште „Лирија“]], петгодишно основно училиште во состав на [[ОУ „Лирија“ - Горно Јаболчиште]] == Самоуправа и политика == Селото влегува во рамките на [[Општина Чашка]], која била проширена по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото се наоѓало во некогашната [[Општина Чашка]]. Во периодот од 1965 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Титов Велес. Селото припаѓало на некогашната општина Чашка во периодот од 1955 до 1965 година. Во периодот 1952-1955, селото било седиште на тогашната Општина Горно Врановци, во која покрај селото Горно Врановци, се наоѓале и селата Дреново и Лисиче. Општината Горно Врановци постоела и во периодот 1950-1952 година, кога во нејзе единствено припаѓало селото Горно Врановци. === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 2230 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместено во просториите на основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 282 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Локални избори во Македонија (2021)|локалните избори во 2021 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 269 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url= https://ep.sec.mk/election/results/electionType/local/electionYear/2021/electionRound/21/municipality/589/pollingStation/23470|title=Резултати|work=[[Државна изборна комисија]]|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=2 август 2025}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Културно наследство * Покрај селото како целина, во селото како [[Список на културно наследство на Македонија|културно наследство на Македонија]] се прогласени и џамијата, како и три од петте спомен-куќи претворени во музеи ;Музеи * [[Меморијален музеј на ОЗНА]], меморијален музеј, објектот е во распаѓање * [[Меморијален музеј на Президиумот на АСНОМ]], меморијален музеј и културно наследство на Македонија * [[Меморијален музеј на ЦК на КП на Македонија]], меморијален музеј и културно наследство на Македонија * [[Меморијален музеј на Главниот штаб на НОВ и ПОМ]], меморијален музеј и културно наследство на Македонија * [[Меморијален музеј Партизанска печатница „Гоце Делчев“]], меморијален музеј ;Џамии * [[Џамија (Горно Врановци)|Џамија]], главната селска џамија, исто така прогласена за културно наследство ;Реки * [[Врановска Река]] — мала река низ селото, притока на Тополка <!--== Редовни настани == == Личности == == Култура и спорт ==--> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:Врановска Река низ Горно Врановци.jpg|Реката низ селото Податотека:Поранешен индустриски објект во Горно Врановци.jpg|Поранешен индустриски објект Податотека:Објект во Горно Врановци.jpg|Објект во селото </gallery> == Поврзано == * [[Општина Чашка]] * [[Гроот]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Gorno Vranovci}} {{Општина Чашка}} {{КНМ-Чашка}} [[Категорија:Горно Врановци| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Велешки села]] [[Категорија:Села во Општина Чашка]] 80l25chqe8xbq43htzsgpsw6ia83w8q 0 13088 5538934 5420684 2026-04-14T16:43:46Z -wuppertaler 116956 photo added 5538934 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} [[File:GER Ingolstadt, Münster Zur Schönen Unserer Lieben Frau, Südturm, Aussicht 0026.jpg|thumb]] '''Инголштат''' ({{langx|de|Ingolstadt}}) — [[град]] во централна [[Баварија]], [[Германија]]. Низ него поминува реката [[Дунав]]. Има околу 121,801 жител, со што тој е меѓу шесте најголеми градови во Баварија. [[Податотека:Flagge Ingolstadt.svg|мини|Знаме на Инголштат]] Седиштето на германскиот [[автомобил]]ски производител [[Ауди]] се наоѓа во Инголштат, како и седиштата на електронските продавници MediaMarkt и Saturn. Инголштат е поврзан со [[Нирнберг]] преку 300 [[км/ч]] брза железничка линија. {{Гер-никулец}} {{Градови во Германија}} {{Окрузи во Баварија}} {{Дунав}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Инголштат| ]] [[Категорија:Градови во Баварија]] [[Категорија:Универзитетски градови во Германија]] [[Категорија:Безокружни градови во Баварија]] [[Категорија:Населени места на Дунав]] lsmegpow907a20qtmqiqs6tzr5hpcj2 0 15230 5539216 5515863 2026-04-15T10:31:35Z Bjankuloski06 332 /* top */ Јазична исправка, replaced: хост → домаќин (3) 5539216 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} {{внимание}} '''Паркирање домен''' или паркирање ДНС (domain parking, DNS parking) е услуга што ја нуди веб-домаќин на клиенти со цел зачувување на некое име на домен за идна употреба. Веб-домаќинот го регистрира името на доменот и го „паркира“ на [[опслужувач]], каде што тоа чека да се активира. Со ова, домаќинот обезбедува достапност на името на доменот за својот клиент, односно оневозможува некој друг да го регистрира тоа име во меѓувреме. Како рекламна практика, паркирањето на домени се користи и за прибирање приход од посетите кои доаѓаат на неразвино мрежно место, или до домен со име кое привлекува случајни посетители. Кога ја посетуваат адресата, посетителите се пренасочуваат на страница што содржи релевантни огласи и врски. Врските може да бидат насочени кон предвидените интереси на посетителите. На пример, доменот oslabi.com.mk може да води кон страница со врски за дијети и лекови за намалување на телесната тежина. Уште една употреба на паркирањето домени е пренасочување кон друго мрежно место од истиот сопственик. Паркирањето домени се дели на монетизирано (генерира приход) и немонетизирано. Кај првото се покажуваат огласи. Кај второто, најчесто се поставува порака од типот „Во изработка“, „Наскоро ќе се вдомува...“ („Under Construction“ или „Coming Soon“). ---- Може да се дополни овој напис околу Паркирањето на домен.<br /> Инаку овој сервис или како веќе сакате, настанал не за стварање на профит преку рекламирање или зачувување на доменот, туку првенствено за:<br /> Пренасочување на сообраќајот од оден домен кон друг, можеби најдобро е преку пример. Ги имате следните домени [http://www.makwin.com/] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090918202734/http://makwin.com/ |date=2009-09-18 }}'''makwin'''.com, makwin.com.mk, и овој makwin.info. и сакате односно имате една презентација па сакате вашите посетители секогаш, кој и да било домен да го изберат-кликнат ќе им се прикажува една те иста страница.<br /> Зошто е оваа потребно. Кога имате една компанија и таа има своја презентација моше да ги закупи сите тие основни домени '''.com''', '''.info''', '''.biz''', и во случајов национален '''.mk''' домен таа компанија многу подобро ќе котира и ќе изгледа посериозно на своите потенцијални клиенти.<br /> Еве каде јас личо тоа го употребив ако изберете badzo.biz и badzo.com.mk и во двата случаја ќе ви се прикаже иста презентација. Мислам дека оваа е сепак основната замисла за постоењето на '''пракирање домени'''!!! == Надворешни врски == {{информатика-никулец}} * [http://en.wikipedia.org/wiki/Domain_parking Domain parking], напис на англиската Википедија * [http://www.webopedia.com/TERM/D/DNS_parking.html DNS parking] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060718125654/http://www.webopedia.com/TERM/D/DNS_parking.html |date=2006-07-18 }}, дефиниција на Вебопедија [[Категорија:Семрежје]] [[fr:Nom de domaine#Parking de noms de domaine]] n2dcfd5654rqx68ttf4ynaszs0ar4h3 4 20515 5538890 5538855 2026-04-14T14:09:53Z Виолетова 1975 /* Дискусија за „Политичари, правници и верски водачи“ */ 5538890 wikitext text/x-wiki <!---------------------------------------------------------------------------------> <!-------Вам ви благодари помошниот тим на Википедија (pro's making woners)------> <!---------------------------------------------------------------------------------> {{Селска чешма}}<br /> __NEWSECTIONLINK__ <div id="содржина"> __TOC__ <div id="дискусии"> [[Категорија:Википедија:Селска чешма| ]] [[Категорија:Википедија:Заедница|Селска чешма]] == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 20:45, 16 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:ZI Jony@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 14:21, 18 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Tiven2240@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == Годишна оценка на Упатствата за спроведување на Универзалниот правилник на однесување (УПнО) == <section begin="announcement-content" /> Ве известувам дека започна периодот на годишна оценка на Упатствата за спроведување на Универзалниот правилник на однесување. Можете да давате предлози за промени до 9 февруари 2026&nbsp;г. Ова е првиот од неколкуте чекори на годишната проценја. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Прочитајте повеќе за ова и учествувајте во разговор на страницата на УПнО на Мета]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координативната комисија на Универзалниот правилник на однесување]] (U4C) е глобална група посветена на правично и доследно спроведување на УПнО. Оваа годишна проценка е планирана и спроведена од U4C. За повеќе информации за должностите на U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|погледајте ја нејзината повелба]]. Споделете ги овие информации со други членови на вашата заедница кајшто е соодветно. -- Во соработка со U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|разговор]])<section end="announcement-content" /> 22:01, 19 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Keegan (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Начела и напатствија на Википедија == Почитувани уредници, ja отворам оваа дискусија во согласност со [[ВП:ГЛАСННН]]. Во продолжение секоја недела ќе биде отворена по една тема за која треба да ги одредиме насоките на значајност за нашата Википедија, и на која прво добро е да се дискутира, а потоа можеби и да се гласа. При оформувањето на статиите за начела и напаствија, како и за значајност, во врска со луѓе, настани и друго, земени се предвид неколку јазични Википедии, како англиската, српската и хрватската. Да нагласам дека Википедија на англиски јазик има построги правила од другите јазични Википедии, претпоставувам затоа што се смета за светска енциклопедија, и некои теми кои се важни локално во земјите, на англиската не сметаат дека треба да ги има. Сепак и таму има исклучоци. Исто така, добро е да се нагласи и да се има на ум дека дел од овие службени страници се создавани пред 20 години, и можно е да има потреба од нивно прегледување и дополнување. === [[Википедија:Што не е Википедија]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:40 ч. на 8 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> Да започнеме со [[Википедија:Што не е Википедија|што не е Википедија]]. Википедија не е хартиена енциклопедија, не е речник, не е трибина, ниту пак говорница од било кој вид, не е ни разговорен форум или средство за пропаганда и рекламирање. Википедија не е збирка на надворешни врски, галерии на слики или медиуми. Википедија на македонски јазик не е национална енциклопедија на Македонците. Википедија не е услужник на бесплатно вдомување или мрежен простор, не е експеримент за демократија или каков било друг политички систем. Нејзиниот основен метод на одлучување на консензус е преку уредување и дискусија, не преку постојано гласање. Повеќе на секоја од ставките има на линкот [[Википедија:Што не е Википедија|што не е Википедија]]. ==== Дискусија за „Што не е Википедија“ ==== {{коментар}} Според мене, треба да имаме слобода да бришеме кориснички страници на Википедијанци на кои корисникот си пишува реклама за себе и она што го работи. Налетувам на такви, скоро имаше некој масер се рекламира на корисничката страница. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:42, 8 февруари 2026 (CET) :{{коментар}}Според мене, секаков вид на рекмалација директна или индиректна мора одма да се отстранува без никаква дебата или дискусија. Без разлика дали е на корисничка страница, подобрување во статија, новосоздадена страница и останато. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:01, 8 февруари 2026 (CET) :Па некако оваа страница има опфатено доволно, јас немам забелешки или некакви сугестии што да се наведе дополнително. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 16:27, 9 февруари 2026 (CET) :Исто и јас. :) [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 20:53, 9 февруари 2026 (CET) {{коментар}}Се согласувам дека секаков вид на рекмалација директна или индиректна треба да се отстранува без никаква дискусија.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> :{{Коментар}} Вака. Малку пристапот да е подиректен и поконкретен. На пример глеам се дискутира за тоа Што не е википедија? Значи мој предлог е за ова, и за сите идни дискусии, да се преземе англиската верзија на напатствијата, да се видат од сите нас и да се даде коментар кои поттпочки од англиското напатствије би го трганеле или замениле со друго. Ова го зборам од проста причина што англиските напатствија се едни од најелаборираните, па дури и претерано детализирани, ние можеме да ги земем само општите начела. Во овој случај ок си е се. Се сложувам со напишаното за тоа што не е Википедија, ако имам некој поконкретен дел за додавање, ќе пишам тука. Следните да бидат со поконкретни забелешки што се прифаќа, а што не на нашата Википедија. Во однос на кориснички страници, ние сме бришеле и порано само вулгарности. Рекламирање не би требало да е проблем, според мене. Пропагираме сите ние на нашите кориснички страници. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 18:50, 15 февруари 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (настани)]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:30 ч. на 15 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> Многу настани добиваат покриеност во вестите, а сепак не се од историска или трајна важност. Настан може да биде доволно интересен за новинарите и уредниците на вестите, но тоа не секогаш е доволно значајно за да има статија на Википедија. При оценувањето на настанот, уредниците треба да оценат различни аспекти на настанот и покриеноста: влијанието, длабочината, времетраењето, географскиот опсег, разновидноста и веродостојноста на покривањето, како и дали покривањето е рутинско. ;Трајни ефекти Настанот што е преседан или катализатор за нешто друго од трајно значење, најверојатно ќе биде значаен. На пример, во САД, убиството на детето Адам Волш на крајот довело до донесување на Закон за заштита и безбедност на децата, наречен Закон Адам Волш. Овој настан се смета за значаен. Настаните кои имаат трајно дејство од историско значење веројатно ќе бидат знајачни. Ова вклучува, на пример, природни катастрофи после кои останува широко распространето уништување, а обновата на уништеното може да доведе до смена на населението, и можно е да влијае врз изборите. Помал земјотрес или бура со мало или никакво влијание врз човечката популација веројатно не е значаен за да има статија на Википедија. ;Географски опсег Значајните настани обично имаат значително влијание врз широк регион, домен или широко распространета општествена група. Настанот кој влијае врз локално подрачје и го известуваат само медиумите во блискиот регион веројатно нема да биде значаен. ;Длабочина на покриеност Еден настан мора да добие голема или длабинска покриеност за да биде значаен. Длабочина на покривање вклучува анализа што ги става настаните во контекст, како што често се среќава во книгите, долгометражни написи во големите списанија за вести или на ТВ. ;Времетраење на покриеноста Значајните настани обично добиваат медиумска покриеност која е во подолг временски период. Времетраењето на известувањето по медиуми е силен показател за тоа дали некој настан има минливо или трајно значење. Тоа што некој настан се случил неодамна сам по себе не го прави незначаен. ;Разновидност на извори Се очекува значајна национална или меѓународна медиумска покриеност за некој настан да биде забележлив. Известувањето со широк опсег има тенденција да укаже на значајност, освен кога медиумите препишуваат и преобјавуваат исти вести едни од други. ;Рутинско покривање Според политиката на Википедија дека не е весник, рутинското покривање на вести за работи како што се објави не се доволна основа за статија. Рутинските настани, како што се спортски натпревари, филмски премиери, прес-конференции итн., може подобро да се опфатат како дел од друга статија, ако воопшто се значајни. Медиумски објави за настани кои се вообичаени, секојдневни, или се обични предмети што не се истакнуваат — веројатно не се значјани за да имаат своја статија на енциклопедија. ;Сензационализам Таблоид или жолтото новинарство како што се нарекува, обично се смета за лоша основа за статија во енциклопедија, поради недостатокот на проверка на фактите својствени за сензационалистичко известување и објавување на скандали. Википедија не е место за скандали или озборувања. ;Кривични дела Написите за криминални дејствија, особено оние што спаѓаат во категоријата „вонредни вести“, често се предмет на дискусии за бришење. ;Луѓе значајни за само еден настан Луѓето познати само во врска со еден настан генерално не треба да имаат статија напишана за нив. Ако настанот е многу значаен, тогаш наместо тоа, обично треба да се напише статија за настанот. ;Идни настани Поединечните закажани или очекувани идни настани треба да бидат вклучени само ако настанот е значаен, и речиси сигурно ќе се одржи. Датумите не се дефинитивни додека настанот навистина не се случи, бидејќи дури и значајните настани може да бидат откажани или одложени во последен момент поради голем инцидент (ваков случај на одложување беше во текот на пандемијата). Меѓу идните настани кои се соодветни за да се отвори за нив страница пред време спаѓаат: избори, Олимписки игри, Евровизија, европски и светски првенства. ;Алтернативи за бришење Ако значајноста на настанот е доведена во прашање, но тој е првенствено поврзан со одредена личност, компанија или организација или текстот може да биде дел од друга статија со поширока тема, тогаш треба да се употреби спојувањето на содржините. Сепак, треба да се внимава на настанот да не му се даде непотребна тежина. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (настани)|Значајност на настаните]]. ==== Дискусија за „Настани“ ==== {{коментар}} Според мене, овој дел добро ги покрива сите можни ситуации поврзани со настаните. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:32, 15 февруари 2026 (CET)<br> {{коментар}} Сметам дека аргументите се добро образложени и се согласувам со нив. - [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 11:07, 18 февруари 2026 (CET) <br> {{коментар}} Се солгасувам со горенаведените коментари. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:30, 18 февруари 2026 (CET) <br> {{коментар}} Добри се предлозите и правилата наведени во посебната страница, немам дополнителни коментари. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:11, 18 февруари 2026 (CET)<br> {{коментар}} Овој дел е усогласен со соодветниот дел на другите јазици и јасен за оние што го читаат. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:14, 19 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Исто и јас се согласувам со коментари на колегите. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:03, 21 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Добро се образложени аргументите и се согласувам со нив.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Автобиографија]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:50 ч. на 22 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> *Пишувањето автобиографии е обесхрабрено, бидејќи е тешко да се напише неутрална, проверлива автобиографија, а има и многу замки. *Автобиографијата често е пристрасна, и обично напишано е само позитивното за личноста. *Автобиографиите се често непроверливи. Ако единствениот извор за одреден факт за вас сте вие самите, читателите не можат да го потврдат тоа. *Автобиографиите можат да содржат оригинално истражување. Луѓето често вклучуваат информации во автобиографии кои никогаш претходно не биле објавени или се резултат на знаење за нештата од прва рака. Википедија е енциклопедија и не смее да содржи претходно необјавени информации, ниту дозволува оригинално истражување. *Под „автобиографија“ не се подразбира само биографијата што сте ја напишале сами за себе, туку и биографијата што сте ја платиле или сте наредиле некој друг да ја напише во ваше име. *Тешко е да се пишува неутрално и објективно за себе, затоа треба да дозволите другите да пишуваат. Би требало да почекате некој друг да напише статија за вас и вашите постигнувања. *Во јасни случаи, дозволено е уредување на страници поврзани со вас, како: враќање на вандализам; но само ако тоа е очигледен вандализам, а не содржински спор. *Ако не сте значајни според начелата на Википедија, пишување на статија за себе ја крши политиката која вели дека Википедија не е место за бесплатна реклама. * Ако вашиот живот и достигнувања се проверливи и навистина од значење за да ве има на енциклопедија, некој друг веројатно ќе создаде статија за вас порано или подоцна. Повеќе на линкот: [[Википедија:Автобиографија]] ==== Дискусија за „Автобиографија“ ==== {{коментар}} - Се согласувам со наведените правила поврзани со автобиографија. Ние сме мала заедница, и знам дека се случило низ минатото некои личности сами за себе да си напишат статија, често не е бришена таквата статија, туку е само досредена, доколку личноста е значајна за да ја има во енциклопедија. Сепак, во најголем дел, би требало да се обесхрабрат автобиографски статии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:58, 22 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Автобиографијата, поточно пишување на автобиографија, треба да биде обесхрабрено и недозволиво за Википедија. Пристрасноста при пишување на таква статија е на највисоко ниво, а објективноста ниска. Напатствијата се во ред, се согласувам и замолувам секој да реагира ако забележи вакви случаеви. Ова е едно од основните правила на Википедија и треба строго и доследно да се почитува.--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 09:48, 23 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Целосна поддршка за сѐ претходно кажано. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:17, 23 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Се сложувам со сѐ. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 17:34, 24 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Да, и јас го делам истото мислење. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 11:52, 27 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Се согласувам. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 13:57, 28 февруари 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Биографии на живи личности]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:50 ч. на 1 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> *Статија за жива личност треба да биде напишана одговорно, внимателно и со непристрасен тон, да се избегнува потценување, но да се избегнува и претерување. *Контроверзниот материјал за живи личности што е без извори или со слаби извори треба веднаш да се отстрани, и без дискусија. *Не користете јавни записи што вклучуваат лични податоци, како што се датум на раѓање, вредност на домот, сообраќајни казни, регистрации на возила и домашна или деловна адреса. *Никогаш не користете самообјавени извори (вклучувајќи книги, списанија, интернет страници, блогови, подкасти или објави на социјалните мрежи) како извори на материјал за жива личност, освен ако не се напишани или објавени од самото лице. *Не внесувајте озборувања во статиите. Секогаш прво прашајте се: Дали изворот е веродостоен? Дали материјалот е вистинит? И, дури и ако е вистинит, дали е релевантен за неутрална статија за личноста за која е статијата? *На администраторите им е дозволено да спроведат отстранување на јасни прекршувања на БЖЛ со заштита на страницата или со блокирање на прекршителот/прекршителите. *Избегнувајте приказ на жртва. *Во случај на јавна личност, ќе има повеќе доверливи извори, а БЖЛ треба едноставно да документира што известуваат тие извори. *Поради зголемена злоупотреба и [[Кражба на идентитет|кражба на идентитет]], луѓето сè повеќе ги сметаат своите вистински имиња и датуми на раѓање за приватни информации. Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации. Не може да бришеме лични податоци по барање на личноста доколку се јавно достапни во веродостојни извори. Но, доколку личноста на која се однесува статијата се спротивставува на објавувањето на датум на раѓање, а податоците не биле претходно објавени од веродостојни извори, бидете внимателни и наведете ја само годината на раѓање. Исто така, статиите не треба да ја содржат адресата, електронската пошта, телефонскиот број или други контакт информации на личноста за која станува збор, но генерално е дозволено да се вклучи линк до официјалната интернет страница на личноста во делот „Надворешни врски“, иако тој линк може да ги содржи горенаведените информации. *Дали ќе се отстрани име или погрешно родово именување на жива личност која е трансродово лице, е прашање на уредничка проценка доколку веќе се појавило во сигурни извори. *Со тоа што некој бил спомнат во вестите, не значи дека треба да добие статија на Википедија. *Жива личност обвинета за кривично дело се смета за невина сè додека не биде осудена од суд. Уредниците генерално не треба да вклучуваат текст што сугерира дека лицето е осомничено, дека е лице од интерес или е обвинето за вршење на кривично дело, освен ако не е обезбедена осуда за тоа кривично дело, или повеќе доверливи извори веќе го објавиле името на обвинетиот во врска со кривичното дело. *БЖЛ се применува насекаде на Википедија каде што се споменуваат живи личности, вклучувајќи страници за разговор, описи на уредувања, кориснички страници, слики и категории. *Корисничките имиња што содржат клеветнички, очигледно лажни или спорни изјави или материјал за живи лица треба веднаш да бидат блокирани и отстранети од сите промени. *Сликите од живи личности не треба да се користат надвор од контекст за да се прикаже тоа лице во лажно или неповолно светло. *Имињата на категориите се самообјаснувачки, па затоа вклучувањето на одредена биографија во одредена категорија мора да биде оправдано со соодветен текст кој има сигурни извори во самата статија. Пример за ова е додавање на Категорија:Криминалци, или категоризацијата на живите личности според религија или сексуална ориентација. *Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи. *Уредниците кои постојано додаваат или враќаат контроверзен материјал во БЖЛ кој не е поткрепен со извори или е поткрепен со лоши извори, може да бидат блокирани поради нарушување на проектот. Повеќе на линкот: [[Википедија:Биографии на живи личности]] ==== Дискусија за „Биографии на живи личности“ ==== {{коментар}} - Јас сум ЗА да се применуваат овие начела. Инаку, ме збуни делот со горна старосна граница, и дека „лицата над 115 години се сметаат за починати“. Имавме случај со некој борец за кој немаше извори за тоа кога починал, па стана збунувачко како да се реши тој проблем. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:56, 1 март 2026 (CET)<br> {{Коментар}} Целосно се согласувам. Јас сум за поголема и построга контрола за тоа за кој се прави статија. Да нема статии за недоволно афирмирани личности, без разлика од која област се. Не сме реклама ние. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 14:08, 3 март 2026 (CET) {{коментар}} Јас имам две забелешки во врска со овие начела. Прво, ако лични податоци се објавени во веродостојни извори, не смее да се врши цензура по барање на личноста (на пр. ако јавно е објавен точниот датум на раѓање, тогаш тој датум слбодно може да се наведе во статијата). Второ, начелото за лицата над 115 години нема логика затоа што може да има повеќе живи лица над 115 години, но само едно лице може да се смета за најстара личност во светот. Мислам дека ова начело треба да се преработи и да гласи „Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи.“. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 22:53, 3 март 2026 (CET) :За лицата над 115 години го сменив како што предлагаш. :Вториот дел за лични податоци, тоа што го предлагаш го има [[Википедија:Биографии на живи личности|веќе содржано во реченицата]]: :„Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации.“ :Мислам дека таа реченица го покрива тоа што го велиш. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:56, 4 март 2026 (CET) ::{{одговор|Виолетова}} Да, го покрива, но погоре се наведени реченици коишто се противречни на тоа. Ако датумот на раѓање е јавно објавен и лицето се противи да биде наведен во статијата, тогаш која реченица се зема предвид? --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 09:41, 6 март 2026 (CET) ::Коректност! [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-14346-24|&#126;2026-14346-24]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-14346-24|разговор]]) 09:43, 6 март 2026 (CET) :::@[[Корисник:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] :::Кире, овде имам извадено дел од речениците, а не сè, затоа стои линк до целата страница со правилата, каде што пишува на крајот: Повеќе на линкот. Треба проектната да се прочита, бидејќи се разбира дека важат сите реченици кои се на страницата со начела и напатствија. Односно, доколку е јавен податокот за датум на раѓање, не го земаме предвид човекот што се буни. Овде го вклучив примерот дека доколку не е јавно објавен датумот и човекот не сака да му стои на статијата, би требало да го испочитуваме. Дури има предвидена ситуација кога има своја интернет страница на која ставил вистинско име и датум на раѓање, ние смееме да ја ставиме во надворешните врски на статијата. Неколку различни ситуации се опфатени на [[Википедија:Биографии на живи личности|главната страница за БЖЛ]] и тие се тие што важат. Овде се само извадоци, дека е голема таа страница цела да се псотави на Селска чешма. Поздрав [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 11:45, 6 март 2026 (CET) ::::{{одговор|Виолетова}} Да, за напишаното во начелото зборувам, а не за она коешто е напишано на оваа страница. Најпрвин е наведена реченицата „Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации.“, а потоа пишува „Доколку личноста на која се однесува статијата се спротивставува на објавувањето на датум на раѓање, бидете внимателни и наведете ја само годината на раѓање.“. Ова нема логика. Ако лицето не сака јавно да биде објавен неговиот датум на раѓање, тогаш тоа треба да биде отстрането од изворите коишто се користат на Википедија (откако ќе биде избришано од тие извори, тогаш природно ќе биде избришано и од Википедија затоа што повеќе нема да има веродостојни извори во коишто е наведено). Но, ако лицето бара тоа да биде отстрането само од Википедија, а притоа да остане наведено во други извори, тогаш се работи за цензура на јавно објавени податоци и тоа не е дозволено дури и да е по барање на лицето за коешто се однесува податокот. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 12:07, 6 март 2026 (CET) :::::Не знам каде не се разбираме, тоа што го објаснуваш е тоа како треба да се постапи, всушност. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:45, 6 март 2026 (CET) ::::::Се разбираме дека е така, но во начелото е напишано поинаку. За да биде појасно, можеби изрично треба да ставиме дека не може да бришеме лични податоци по барање на личноста доколку се јавно достапни во веродостојни извори (Во иднина те молам секое дополнување пишувај го како нов коментар затоа што јас овој одговор го пишав на твојот првичен коментар којшто потоа беше дополнет и затоа напишав уште еден коментар подолу дека се согласувам со дополнетото. Инаку, се создава впечаток дека не се разбираме.). --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 18:53, 6 март 2026 (CET) ::::Гледам дека си го дополнила текстот додека го пишував одговорот, па затоа дополнително ќе одговорам и на дополнетиот текст. Да, така треба да биде, но во начелото не е напишано на тој начин. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 12:08, 6 март 2026 (CET) {{коментар}} - Јас сум ЗА, со тоа што сметам дека треба да има контрола за тоа за кој ја пишува статијата, како и начелото што го спомна Кирил погоре „Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи.“; според мене има смисла. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 13:28, 5 март 2026 (CET) {{коментар}} Се согласувам, и за лицата над 115 години да се преработи. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 18:30, 5 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Креативни професии]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:57 ч. на 8 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> Во овој дел да ги разгледаме значајноста на луѓето да имаат статија според тоа која професија ја вршат, се разгледуваат професорските, научните и креативните професии: професори, научници, и креативните професии (писатели, музичари, сликари, архитекти, новинари). *Записите во списоци каде е дозволено човек сам да се пријави и запише, не придонесуваат за значајност. Исто така, интернет страниците за вработените или членовите на една организација, не се доволен показател за значајност. *Веродостојна биографија на 200 страници за личност, издадена од независен извор и не е платена од човекот за чија биографија станува збор, која детално го покрива животот на тоа лице е прифатлив извор, додека извод од матична книга на родените или списокот од формуларот за изборно ливче, не е. *Луѓето кои ги исполнуваат основните критериуми, може да се сметаат за значајни без да ги исполнуваат дополнителните критериуми подолу. ;Професори, наставници, академици и научници *Наставници и професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование, не се значајни за енциклопедија само поради таа професија. Но ако се занимаваат и со друга дејност, како на пример, наука, сликарство, музика, пишување, политика и друго, можат да стекнат значајност да имаат своја енсиклопедиска статија поради дополнителната активност, и во таков случај се оценуваат според вообичаените правила за значајност во професијата. *Сите членови на [[МАНУ]] се значајни за да имаат статија на Википедија. Исто така и членови на странските академии на науките се доволно значајни. *Дел од критериумите: # Лицето има добиено високо престижна академска награда или чест на национално или меѓународно ниво ([[23 Октомври (награда)]], [[Награда „11 Октомври“]], [[Награда „Мито Хаџи Василев - Јасмин“]], на пример). # Лицето било избрано за член на високо селективно и престижно научно друштво или здружение (на пр., Национална академија на науките или Кралското друштво) или член на големо научно здружение кое го задржува статусот на колеги како високо селективна чест (на пр., соработник на Институтот за електрични и електронски инженери или институт за електронски инженери). # Академската работа на лицето има значително влијание во областа на високото образование, влијае врз значителен број академски институции. Овој критериум исто така, може да биде задоволен ако лицето развило значаен нов концепт, техника или идеја, лицето направило значајно откритие или решило голем проблем во својата академска дисциплина. Во овој случај, неопходно е експлицитно да се докаже, со значителен број на упатувања на академски публикации на истражувачи различни од личноста за која станува збор, дека овој придонес навистина нашироко се смета за значаен и нашироко се припишува на личноста за која станува збор. # Лицето било именувано за угледен професор во голема институција за високо образование и истражување, именувано за претседател што укажува на споредливо ниво на постигнувања или еквивалентна позиција во земји каде што ваквите именувања се невообичаени. # Лицето е дел од основачите на некоја голема или значајна образовна институција. # Лицето имало значително влијание надвор од академската заедница во нивниот академски капацитет. # Лицето е главен уредник на големо, добро воспоставено академско списание во нивната предметна област. Во овој критериум не спаѓаат списанија кои се во рамките на псевдо науката. *Псевдонаучникот, исто така, може да биде доволно значаен за сопствена статија, ако неговата теза е особено распространета или добро позната, или ако има голем број научни трудови насочени кон побивање или отфрлање на псевдонаучната природа на неговата теза. ;Креативни професии Ова упатство се однесува на автори, писатели, уредници, новинари, филмаџии, фотографи, уметници, сликари, вајари, архитекти и други креативни професионалци. Такво лице е значајно ако: * Личноста се смета за важна личност или е широко цитирана од врсниците или наследниците; или * Личноста е позната по тоа што поттикнува значаен нов концепт, теорија или техника; или * Лицето создало или одиграло голема улога во заедничкото создавање на значајно или добро познато дело или колективно дело. Дополнително, таквото дело мора да било примарен предмет на повеќе независни периодични статии или рецензии, или на независно и значајно дело (на пример, книга, филм или телевизиска серија, но обично не само една епизода од телевизиска серија); или * Работата (или делата) на личноста: (а) станала значаен споменик, (б) била суштински дел од значајна изложба, (в) добила значително критичко внимание или (г) била претставена во постојаните збирки на неколку значајни галерии или музеи. Подолу се наведени попрецизните критериуми за овие професии. ;Музичари Текстописците или композиторите (без разлика дали се од популарната музика, црковни песни или други стилови) може да се сметаат генерално за значајни ако создале голем број нашироко познати дела. '''Естраден музичар''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * има издадено најмалку еден студиски албум кој има добиено сертификација на издавачката куќа (сребрена, златна или платина); * добитник е на награди на музички фестивали на регионално, национално или меѓународно ниво; * има издадено неколку песни со повеќемилионски прегледи на музичките сервиси (YouTube, Spotify, Deezer итн.); * има значителен број следбеници/претплатници на официјален канал или профил на музички услуги во однос на населението на земјата во која живее угледни секундарни извори, или музички експерти изјавиле дека музичарот се истакнува во одреден жанр, музичко движење, период или област. '''Класичен инструментален музичар''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * завршил конзерваториум или музичка академија (исклучоци се многу успешни (самоуки) солисти/„чудо од деца“); * објавил снимка кај етаблирана издавачка куќа за класична музика; * настапувал/а во добро познат камерен ансамбл или оркестар најмалку пет години; * соработувал/а со други значајни естрадни или други класични музичари (види критериуми погоре). '''Класичен музичар-солист''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * дипломирал конзерваториум или музичка академија; * објавил снимка кај етаблирана издавачка куќа за класична музика; * пеел во реномирана оперска куќа надвор од својата татковина најмалку две години/сезони; * оперски солист во националната оперска куќа (во Опера и балет, на пример). Соработувал со значајни естрадни или други класични музичари (види критериуми погоре). ;Уметници, сликари, вајари, фотографи Уметникот, вклучувајќи илустратори, фотографи, скулптори, сликари итн., ги исполнува критериумите и може да се смета за значаен: * ако е цитиран/а во дела за историја на уметност или нивни еквиваленти; * ако освоил/а престижна награда за уметност; * ако има одржано најмалку една изложба во музеј, галерија или уметничка институција; * доколку неговите самостојни дела се изложени во национален или меѓународно признат музеј; * ако бил/а клучна фигура во забележително уметничко движење; * ако работел/а во кралски дворец како штитеник на крал, или бил раководител на државна уметничка институција; * ако е автор на најмалку две дела кои се сметаат за културно и историски значајни; * ако е член на престижно уметничко друштво како [[Друштво на ликовните уметници на Македонија]], на пример. Уметници кои цртаат графити, улични уметници и уметници од слични нетрадиционални формати може да ги исполнат критериумите доколку добиле значително внимание од медиумите или критичките автори на национално или меѓународно ниво за неколку нивни дела (или изведби). ;Писатели '''Писател, поет, романсиер,драматург, раскажувач''' има енциклопедиско значење ако исполнува барем два од следниве услови: * единствен е или главен автор на две или повеќе дела објавени од одредена издавачка куќа (платени услуги за печатење од страна на самиот автор не се бројат); * добитник е на престижни награди ([[Нобелова награда за литература]], [[Друштво на писателите на Македонија#Награди|наградите кои ги доделува ДПМ]], [[Пулицерова награда]] итн.); * дел е од барем една издадена збирка на поети / романсиери/ драматурзи/ раскажувачи. Членовите на [[Друштво на писателите на Македонија]] автоматски се сметаат за значајни, поради тоа што за прием во друштвото, ДПМ има слични критериуми како горенаведените. '''Книжевен преведувач''' обично е доволно значаен за сопствена статија ако исполнува некој од следниве критериуми: * автор е на неколку преводи кои се забележителни по самите нивни преводи; * автор е на голем број преводи на литературни дела; * запишан е како преведувач во книжевно-историска енциклопедија; * добитник е на престижни награди за преведувачи, како што се наградата на „Гете институт“ или наградата за превод Оксфорд-Вајденфелд и други. Зборот „писател“ овде се однесува на сите автори на текстуални дела. Ова вклучува автори и на фикција (која вклучува поезија). ;Глумци и режисери '''Глумец''' обично е забележлив ако исполнува барем еден од следниве критериуми: * има водечка улога во филм кој бил дел од редовната кино понуда; * има водечка улога во позната ТВ серија која се прикажува на националните канали; * има водечка улога во филм или ТВ серија што е добитник на престижна национална награда или повисока награда; * имал неколку главни улоги во добро познат национален или регионален театар (на пр. [[Македонски народен театар]], [[Народен театар (Битола)|Битолски театар]], [[Народен театар „Јордан Хаџи Константинов – Џинот“|Велешкиот театар]]); * одиграл/а улога што добила големо покривање на националните медиуми или за улогата бил/а наградена со престижна награда (на пример, [[Оскар]]). '''Режисерот''' е генерално значаен ако исполнува барем еден од овие критериуми: * режирал филм кој бил дел од редовната кино понуда; * режирал позната ТВ серија која се прикажува на националните канали; * режирал филм или ТВ серија што освоиле престижна национална награда или награда на повисоко ниво; * режирал најмалку две претстави во познат национален или регионален театар; * награден е со престижна награда или добил широко покривање на националните медиуми за неговата или нејзината режисерска улога. ;Архитекти '''Архитектите''' веројатно заслужуваат статија: * ако се цитирани во прегледни дела за историја на уметноста или нивни еквиваленти; * доколку освоиле престижна награда; * ако дизајнирале најмалку две згради кои веќе биле значајни за да имаат своја статија на Википедија, или се сметаат за културно и историски познати објекти; * ако се (или биле) членови на престижно друштво (МАНУ, Европската академија на науките и уметностите, итн.) ;Новинари '''Новинарите''' се значајни за да имаат своја статија доколку исполнуваат некој од следниве критериуми: #Нивната работа е наградена со некоја значајна награда од областа на новинарството. (Во Македонија, на пример, добитник на [[Награда „Мито Хаџи Василев - Јасмин“]]). Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Значајност на луѓе по професии“ ==== {{коментар}} - ЗА: според мене ги опфаќа сите ситуации поврзани со овие професии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 21:04, 8 март 2026 (CET)<br> {{коментар}} Да напоменам секој од овие профили е професор нема (наставници) сите се професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование кои се прогласени за најдобри просветни работници од Сојуз на просветни работници на Македонија заслужуваат да имаат статија? Дали овие личности ( професори) кои имаат објавувано во меѓународни научни списанија и домашни научни списанија свои трудови и се признати професори и на глобално ниво треба да имаат своја статија? - [[User:lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 11 март. :[[User:lili Arsova|Lili]], мое мислење искрено е дека прогласувањето од страна на Сојуз на просветни работници не е некоја висока или престижна награда. А за вториот дел што го споменуваш, ако професорот објавува научни трудови во списанија кои се признати, значи се занимава со наука, тогаш важат критериумите за научници. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:13, 11 март 2026 (CET) {{коментар}} - ЗА: Се сложувам со горе наведеното. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 07:40, 12 март 2026 (CET) {{Коментар}} - убаво опфатено, нормалмо не може се во детали, но опфаќа што треба и не треба. Да се има предвид ова кога се прават статии од ваков тип.--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 11:31, 13 март 2026 (CET) {{Коментар}} - Според мене одлично е опфатено, ама како што нагласи Никола не може сѐ во детали, се сложувам со горенаведеното и гласам ЗА. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 19:28, 14 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Кралски семејства и благородници]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:22 ч. на 15 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Членови на кралски семејства''' кои обично ги исполнуваат критериумите за значајност вклучуваат: * владетели, поглавари и суверени (цареви, кралеви, кралици, големи војводи, султани, принцови, итн.) кои некогаш владееле со општо призната држава или постари, споредливо организирани општества; * други полноправни членови, чие членство во семејството е стекнато со раѓање или брак, кои во секој момент од животот биле во доминантна положба. Не е неопходно овие луѓе цел живот да бидат членови на кралски семејства. За членовите кои не биле на владејачка позиција во текот на нивниот живот или оние кои не се (или не биле) полноправни членови на семејството поради моргански брак, важат истите критериуми како за благородништвото. '''Благородниците''', од историјата или од сегашноста, не заслужуваат своја статија само затоа што припаѓаат на благородничко семејство. Благородниците кои ги исполнуваат критериумите за статија но поради друга заслуга, како што се оние кои поседуваат големи имоти или на друг начин значително влијаат врз условите за живот на многу други луѓе, веројатно ќе заслужат статија во енциклопедија. Ваквите статии првенствено треба да содржат информации што покажуваат дека личноста ги исполнува критериумите, а не смее да содржи само информации за титули, хералдика или семејни врски. Статија за благородничко семејство или благородна титула (на пр. Војводата од Корнвол) може да е значајна за енциклопедија, и потоа на таква статија може да се додадат информации за поединци кои пак, не се значајни да имаат сопствена статија. '''Напомена:''' При именување на статиите за кралски фигури и благородници би требало да се придржуваме на неколку правила: кога имаме само име и земја, името на статијата би требало да ги содржи името на личноста и земјата од која потекнува или со која владее. За некои кралеви и владетели кои имаат исто или слично име, за да нема забуна за кого се работи, во заграда да се стави земјата ([[Карло III (Шпанија)]] или [[Стефан I (Унгарија)]]. Луиза (надвојвотка од Австрија), како што е: [[Золта (голем везир на Унгарците)]], со тоа што титулата ако не е на почеток на реченица не се пишува со голема буква. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Кралски семејства и благородници“ ==== {{коментар}} - Ова е кус и јасен дел. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:23, 15 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} - Немам што да надополнам, сметам дека е во ред напишаното, гласам ЗА. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:27, 15 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} - Не знам дали коментаров е на вистинското место, но сметам дека треба да се направи некој ред и стандард во именување на статии на благородници и владетели, дали треба да го пишува само името, титулата, семејстовото, државата, со запирки, во загради итн. Сега има неколку различни начини. - [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 12:09, 18 март 2026 (CET) :Јас сметам дека треба со загради, дека 90 % од статиите на нашата Википедија сѐ со загради и изгледа многу подобро естетски наспроти со запирки. Ама мора да се воведе принцип по кој ќе следиме сите за да не сме во забуна кога создаваме такви статии. На пример: [[Бенџамин Колинс Броди (прв баронет)]], а син му исто се викал само разликата е дека бил втор баронет ([[:en:Sir_Benjamin_Collins_Brodie,_2nd_Baronet|Sir Benjamin Collins Brodie, 2nd Baronet]]). [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:53, 18 март 2026 (CET) ::[[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] Сосема си во право дека треба и тоа да го вметнеме. Како што вели Јован, кај нас најголем дел статии на кои им треба дообјаснување, не се со запирка, туку со заграда. Може така да остане и за владетелите и благородниците? Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 14:10, 18 март 2026 (CET) :::Имаме и вакви примери како [[Карола од Васа]], дали би било подобро да биде Карола (Васа) или пак Карола (Саксонија), а што правиме пак со [[:en:Archduchess Louise of Austria|Archduchess Louise of Austria]] дали тука титулата би била во или надвор од заградата како Надвојвотка Луиза (Австрија) или пак Луиза (Надвојвотка од Австрија) [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 14:16, 18 март 2026 (CET) ::::Кога оди само име и земја, најчесто е баш така, името и земјата, и тоа е обично за историски личности, дека немале презимиња класично како денес, туку местото од каде потекнуваат се претворало во презиме: [[Тома Аквински]] - местото од каде потекнувал (Аквино) се претворило во презиме. За некои кралеви и владетели кои имаат исто или слично име, за да нема забуна како што гледам се практикувало кај нас во заграда да се стави земјата ([[Карло III (Шпанија)]] или [[Стефан I (Унгарија)]]. Луиза (надвојвотка од Австрија) веројатно пологично според другиве примери би било да е така, како што е: [[Золта (голем везир на Унгарците)]], со тоа што ми се чини дека титулата ако не е на почеток на реченица не се пишува со голема буква. Да проверам за ова. А за овие и други примери, убаво е да се изјасни уште некој, па да ги вметнеме во начелата и напатствијата. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 14:51, 18 март 2026 (CET) {{коментар}} Сум согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 21:07, 18 март 2026 (CET) {{Коментар}} ОК е се, мислам дека сите благородници заслужуваат статија, освен тие титуларни кои немале општествена улога. Мислам за нив треба помалку да се посвети простор (пример, во егзил без никаква функција или задолженија во опшствество). Ова е мое мислење, не велам дека сум во право хехе. Што се однесува за именување, името на статијата треба да биде само името на личноста и бројот (I, II, III итн). Доколку има случај на две личности со исто име и ист број во заграда да се пише локација, а ако и таа е иста, тогаш година на влеадеење/ раѓање). Не сум за име со географски епитет, пример Александар Југословенски, ова не е традиционално во македонскиот јазик, освен за една личност - Александар Македонски. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 11:11, 19 март 2026 (CET) {{Коментар}} Ги вметнав правилата во делот '''Напомена'''. Се надевам во ред е вака. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 13:25, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} -Во ред е, јасни се правилата. [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] <small>([[User talk:Natasa Stardelova|разговор]])</small> 18:09, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} -Во ред е, јасни се правилата и согласна сум со истите.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 08:40, 24 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Политичари, правници и верски водачи]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:10 ч. на 22 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Политичар или државен службеник''' веројатно може да се смета за значаен ако исполнува барем еден од следниве критериуми: * ако е шеф на држава или влада (премиер), генерален гувернер, министер, член на законодавно собрание или на еквивалентна позиција на национално ниво на унитарна држава или на федерално ниво на сојузна држава; * има или извршува внатрепартиска функција на национално ниво во партија која е или била застапена во законодавното собрание на една држава: лидер на партија, член на партиски комитет, секретар на партија, претседател (или еквивалентна функција) во здружение поврзано со партијата; * има или извршува важни локални, регионални или национални задачи кои носат значителна моќ на тоа ниво (на пр. градоначалник, окружен префект) има или има раководно место во национално тело; * ако е генерален секретар или има еквивалентна висока позиција во важна меѓувладина организација; * ако има јасно соодветна моќ и влијание, или добил големо внимание од националните медиуми од неговото време (или медиуми кои биле широко транскрибирани во историски дела), дури и ако не бил на една од горенаведените официјални функции; * политичари, градоначалници, пратеници или други функционери за кои има содржина во повеќе веродостојни извори. Политичарите кои припаѓаат исклучиво на следните категории обично не се значајни ако се: * кандидати за политичка функција (со можен исклучок на особено добро објавени кандидати за важни позиции); * лице кое врши внатрепартиска функција на локално ниво; * „обични“ претставници без посебна моќ или медиумско покривање во локалните или регионалните или национални собранија; * биографијата е достапна само на страница коде мора да биде објавена, односно на мрежното место на општината или собранието или фирмата/институтот во кој работат. '''Правно лице, адвокат, судија''' е веројатно значаен ако тој или таа исполнува еден од овие критериуми: * судија во врховен суд или апелационен суд на една земја (на државно ниво или пошироко); * судија во меѓународен суд (на пример, [[Хашки трибунал]], [[Постојан арбитражен суд]], [[Меѓународен кривичен суд]], [[Европски суд за човекови права]] или [[Суд за правда на Европската Унија]]); * раководител на државен орган поврзан со судството (на пример, Државен судски совет или Државно правобранителство), Народен правобранител; * раководител на понизок суд или има друга водечка правна позиција во високата администрација; * експерт во дефинирана правна област, било како научник или како правник, и е автор на правно нефикционално дело објавено од признат издавач. '''Свештеник, духовник или еквивалентен верски водач''' во религијата кој ги исполнува следните критериуми генерално заслужува своја статија: * папа, патријарх, архиепископ, епископ или има еквивалентна позиција во нехристијанските религии; * верски службеник со значајни секуларни административни должности (на пр. колонијални службеници, итн.) кој некогаш бил важен авторитет во тоа општество; * автор на пишано дело /книга, (или неколку) објавени од етаблирани (верски и/или секуларни) издавачи; * има јасно соодветна моќ и влијание или добил големо внимание на националните медиуми, дури и ако нема еден од горенаведените наслови. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Политичари, правници и верски водачи“ ==== {{коментар}} - Јасни се правилата. Би сакала само да се размисли за биографии на градоначалници дали сите по дифолт се значајни, или тој дел ќе треба да го надополниме со уште некој услов? - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:38, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} : Според мене сите градоначелници по дифолт не се значајни. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 23:54, 22 март 2026 (CET) : Исто така би додал професор на Универзитетот. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 00:03, 23 март 2026 (CET) ::За професори имавме претходно дека професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование, не се значајни за енциклопедија само поради таа професија. ::А за градоначалници, не знам ете, има некои што биле многу активни во својот мандат, направиле некакви промени/ подобрување на условите во општината/ нешто различно. Такви секако е добро да се вметнат во енциклопедија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 09:48, 23 март 2026 (CET) :::Мислувам на професорите во високо образование со научни трудови. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:25, 23 март 2026 (CET) :::{{одговор|Виолетова}} Кои критериуми за значајност би се применувале за градоначалниците? Сите градоначалници имаат јавно достапни биографии во веродостојни извори и сите јавно објавуваат отчети во коишто наведуваат што имаат направено. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 00:19, 26 март 2026 (CET) ::::Како стои во моментов сите градоначалници се сметаат за значајни. ::::Инаку, можеби градоначалници кои не биле активни и не направиле разлика, подобрување на условите за живеење во општината за време на својот мандат, без разлика што даваат отчет (тоа е затоа што мораат) да не се енциклопедиски значајни. Сите ги знаеме или сме чуле за градоначалниците во чиј мандат општината напредувала, сигурно има и некои, можеби па ретки случаи, кога не сториле ништо значајно за време на својот мандат. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:42, 26 март 2026 (CET) {{коментар}} :@[[Корисник:Виолетова|Виолетова]] И јас би рекол дека се јасни. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:13, 23 март 2026 (CET) {{коментар}} : Јасни се правилата.За биографии на градоначалници подржувам дека не се сите значајни да имаат статија. - [[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 08:47, 24 март 2026 (CET) {{коментар}} Според мене, многу поголем проблем е да има статија за секој пратеник во законодавниот дом отколку за секој градоначалник. Во многу земји, како што е Македонија, на избори нема отворени листи и се гласа за пратеничка листа предложена од политичка партија. Лице коешто станало пратеник затоа што се нашло на пратеничка листа и чијашто биографија за првпат јавно била објавена на мрежното место на законодавниот дом мислам дека не заслужува да има статија. Со градоначалниците е многу поразлично затоа што на избори директно се гласа за нив и нивните биографии се јавно достапни уште за време на предизборните кампањи. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 00:29, 26 март 2026 (CET) :Имаш право [[User:Kiril Simeonovski|Кире]], не се значајни од енциклопедиска гледна точка, без разлика дали ќе им најдеме биографија. Мислам дека таквите лица се опфатени со делот: ''„обични“ претставници без посебна моќ или медиумско покривање во локалните или регионалните или национални собранија.'' Ако некој влегол да биде пратеник, и ништо не слушаме за тоа лице: ниту дава изјави, ниту е јавно експонирано лице, ниту учествува во емисии, ниту излегува на говорница да зборува, освен што крева рака кога партијата ќе му наложи, нема енциклопедиско значење, или поиаку кажано по завршување на мандатот тоа лице ќе биде заборавено, грубо кажано. Има такви пратеници, а има и градоначалници што не прават нешто корисно или значајно за својата општина. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 09:35, 26 март 2026 (CET) {{коментар}} Според мене правилата се јасни и имаат смисла. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 12:46, 27 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} Исто според мене правилата се јасни. И како што нагласи Кирил повеќето пратеници не се релеватни за Википедија, ама градоначалниците имаат поголем општествен придонес и можеби се сите доволно значајни. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:58, 27 март 2026 (CET) {{Коментар}} За исте овие: Треба личноста да има значајна општествена позиција (државна, лидерска, универзитетска). Само што е градоначалник или член на собрание, НЕ ТРЕБА ДА ИМА СТАТИИ! Ја сум за бришење на вакви статии за луѓе кои цел живот се приватни бизнисмени и само 4 години години биле градоначалник и оп статија? Зошто? Не е битен човекот за Македонија, може бил за мал број граѓани на кој бил градиначалник, но општо не е битен како и ние што сме тука. Дури ние на Википедија сме побитни од таквите особи. Истото важи и за политичари и верскки лидери. Верски лидери кои имате значајна позиција во организацијата или преродбеничка улога ок, но обични попови оџи не. Мое мислење ова. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 14:06, 27 март 2026 (CET) :Мислам дека речениците за верски водачи не споменуваат дека секој поп или оџа е значаен, ама ќе ги проверам уште еднаш. :Инаку за градоначалници кои не се значајни поради таа позиција, а кои пред и потоа биле бизнисмени, имаме наредна дискусија и за претприемачи (така се наречени) ќе ги дискутираме. Ако не е значаен ни како бизнисмен, значи не е значаен по ниедна основа да влезе во енциклопедија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:54, 27 март 2026 (CET) Кои ќе биде услов за градоначалници да имаат својата статија? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 21:01, 27 март 2026 (CET) :Дискусијата ќе заврши во недела 20:10 ч., да видиме дали ќе има и други предлози, но според мене, јас би го додала делот: :Градоначалници ќе се сметаат за значајни доколку се активни во својот мандат, направиле некакви промени и/или подобрување на условите во општината, биле медиумски активни. :- [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:15, 27 март 2026 (CET) {{коментар}} Ако на англиската Википедија има место за над 500 македонски фудбалери (на македонската се значително помалку), не гледам зошто градоначалниците, како и останати личности (со поддржани наводи) не заслужуваат да бидат присутни на Википедија. Мислам дека улогата на Википедија треба повеќе да биде хроничарска, а не оценувачка. На нашата Википедија ѝ недостасуваат статии, особено за Македонија, па не би требало да ставаме дополнителни услови. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:30, 28 март 2026 (CET) :Сосема се согласувам дека ние не сме тие кои треба да судиме. Кога е некој важен за историјата на градот, државата, секако е значаен да биде вметнат во енциклопедија, и на Википедија. :п.с. За спортистите ќе отворам да дискутираме по две недел, така ми се во план темите, и ќе треба тогаш да ги прегледаме тие критериуми. А на англиската Википедија гледам дека последниве години често се појавуваат статии кои ги прекршуваат нивните правила, а тоа е веќе тема за друг разговор. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:59, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}} - Додаден е условот за значајност на политичари, градоначалници, пратеници или други функционери да има содржина во повеќе веродостојни извори, односно не се значајни доколку биографијата е достапна само на страница коде мора да биде објавена, односно на мрежното место на општината или собранието или фирмата/институтот во кој работат. ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:00 ч. на 29 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Претприемачите''' веројатно ќе бидат значајни ако се честа тема во општите медиуми или медиумите што се занимаваат со бизнис (на пр. Економист, и слично). Извршни директори, претседатели на корпорации или одбори на компании од јавен интерес, исто така, често може да се сметаат за значајни, како и стопанственици кои имаат некаква општествена заслуга, на пример: раководат со општествено важна приватна фирма, со голем број на вработени, ланец на продавници, и слично. Некои '''уредници на Википедија''' имаат свои статија, но тоа што уредуваат на Википедија не ги прави значајни, туку енциклопедиската значајност ја стекнале според други критериуми (писатели, музичари, научници, сликари и др.). Уредниците не смеат да создаваат или да уредуваат статии за себе. За нив важат правилата споменати во другите начела и напатствија, односно важно е да се следат упатствата за [[Википедија:Биографии на живи личности|биографии на живи личности]], и да се внимава да на [[Википедија:Конфликт на интерес|конфликт на интерес]] и [[Википедија:Без свои истражувања|без свои истражувања]] '''Измислен лик''' или друг фиктивен феномен (вклучувајќи места, предмети, концепти или суштества) може да биде значаен или да има енциклопедиска вредност, доколку исполнува еден од овие критериуми: * се споменува повеќе од еднаш и има поголемо значење во добро познато дело, филм, серија, без оглед на фиктивниот свет во кој се појавува или оригиналната франшиза (не се бројат маркетиншките материјали, фандомите и фан-фикцијата); * има документирано влијание врз културата и општеството надвор од оригиналното дело; * се споменува во неколку различни дела, но не тривијално, случајно, или со исмевање. Ако ликот не ги исполнува горенаведените критериуми, треба да се провери дали неговиот опис може да се вклучи во статијата за оригиналното дело. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави“ ==== {{коментар}} - јасно е претставено -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:29, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}} согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 20:46, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}}-Според мене е јасно. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 10:35, 1 април 2026 (CEST) {{коментар}}-Се согласувам, јасно е претставено. [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] <small>([[User talk:Natasa Stardelova|разговор]])</small> 10:35, 1 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Убаво скоцкано, да се следи треба. Знаеме случаеви кога се објавувале статии за ваков тип на луѓе. Најчесто како вршење услуга од некој корисник. Таа пракса треба да се забрани и да се почитуваат овие напатствија. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 20:27, 4 април 2026 (CEST) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Спортисти]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:00 ч. на 5 април 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Спортистот''' е значаен: #Aко во повеќе медиуми и извори се пишува за неговите постигнувања во спортот во кој е активен, се сметаат и големи интервјуа дадени од спортистот. #Aко освоил значајна титула, или бил дел од екипен спорт во кој била освоена висока награда. #Спортските биографии мора да вклучуваат барем еден навод на извор што обезбедува значајно известување за темата. #Ако спортистот постигнал значаен државен или меѓународен рекорд или друг вид на успех. #Ако добил значајна награда, или за Македонија ја добил државната награда „8 Септември“ за остварување во спортот. '''Професионалните спортисти''' кои барем две години заработувале за живот од тој спорт, најверојатно имаат енциклопедиска значајност. Следуваат разни спортови и некои дополнителни критериуми за нив: '''Фудбал, кошарка, ракомет, одбојка''': #Оние клубови и поединци од овие спортови кои учестуваат на меѓународни натпревари и добиваат медиумско покривање, имаат енциклопедиска значајност. '''Тенис''' ако исполнува некој од следниве критериуми: #Член е на „Меѓународна тениска сала на славните“. #Се натпреварува на еден од професионалните турнири од највисоко ниво: #Гранд слем турнири ([[Отворено првенство на Австралија]], [[Отворено првенство на Франција]], првенствата на Вимблдон или [[Отворено првенство на САД]]). #Мажи: се натпреваруваат на меѓународните АТП турнеи. #Жени: се натпреваруваат на светските турнири за жени. #Има тениски рекорд признат од Меѓународна тениска федерација, Здружение на тениски професионалци или Женска тениска асоцијација. #За јуниори, потребно е да постои значителна медиумска покриеност, како и да освоиле некоја од меѓународните јуниорски титули. Ова упатство важи подеднакво и за играчите во сингл и за играчите во двојки. Значајност за спортистите кои се натпреваруваат во областа на '''[[атлетика]]та''' ако исполнуваат некои од критериумите што следат: #Завршил меѓу првите 8 во натпреварување на највисоко ниво надвор од Олимписките игри и светските првенства. Поединечните настани на овие првенства мора да содржат или неколку трки или проширени групи (на пр., Европско првенство во атлетика, или кој било од 6-те големи светски маратони), или на кое било друго големо меѓународно натпреварување на сениорско ниво. #Освоил индивидуален златен медал на Светското првенство во атлетика до 20 години или Светското првенство во атлетика до 18 години. #Да има освоено национално првенство за сениори во својата земја, со исклучок на оние кои никогаш не биле рангирани меѓу првите 60 на листата на водечки светски атлетичари на крајот од дадена календарска година. #Да има освоено елитно првенство во повеќе значајни улични трки (вклучувајќи ја и истата трка повеќе пати) или да има воспоставено историја на високо конкурентни, непобеднички настапи во многу значајни трки (најмалку 10 меѓу првите три). #Да има светски или континентален рекорд (вклучувајќи светски јуниорски рекорди, светски најдобри резултати за млади и светски рекорди во возрасни групи за мајстори) потврден или забележан од надлежното официјално тело. #Да има ознака што го сместила спортистот меѓу првите 12 во светот за таа календарска година во натпревар без штафета што се оспорува или е примен на сениорските Светски првенства или Олимписки игри, или некој друг соодветен настап. #Да има ознака без штафета наведена на листата на сениори на сите времиња на Светскиот атлетски клуб или друг соодветен список. #Да биде примен/а во Националната сала на славните на атлетските спортови или во Куќата на славните на Американскиот клуб на тркачи на друмски патеки. Значајна '''улична трка''' ако исполнува некој од следниве критериуми: #Има меѓународно елитно поле (како што е дефинирано според стандардите на Светската атлетика за таа година) од најмалку 5 различни националности. #Добива емитувано или кабелско телевизиско покривање надвор од локалниот пазар (доколку покривањето е преку интернет, страницата мора да биде независна од спортот, на пример Universal Sports). #Трката е место на исклучителни изведби или рекорди. #Редовно има повеќе од 1.000 натпреварувачи. #Се одржува на иста патека или дистанца континуирано во период од над 5 години. '''Бадминтон, велосипедизам, бокс, крикет, уметничко лизгање, скијање, голф, гимнастика, јавање коњи, хокеј на мраз, кикбокс, мешани боречки вештини, трки со мотори, пливање''': #Тимот или поединецот имаат високи меѓународни постигнувања во тој спорт, објавени во повеќе веродостојни извори. '''Тренери, капитени, судии и клубови''' (општо) веројатно е дека постои значајно медиумско покритие за нив ако ги исполнуваат следниве критериуми: #Професионално е активен како судија или тренер на тој спорт. #Ако тренирале многу значајни спортисти кои освојувале високи меѓународни награди и признанија. #Ако биле официјален главен тренер или капитен на олимписки тим за земјата. #Тренери кои вовеле значајна техника или метод на тренинг и се широко признати како основачи на новиот метод. #Клубови кои добиле големо меѓународно известување за нивните успеси и имаат резиме составено од многу успешни меѓународни натпреварувачи, или олимпијци. Ако успехот на клубот главно се должи на еден тренер, тогаш само тренерот е значаен. '''Аматерски натпревари''' немаат енциклопедиска значајност, било да станува збор за училишни или студентски натпревари. За '''спортските арени, стадионите''' и другите спортски објекти нема критериуми за претпоставена значајност, затоа се сметаат за достојни за енциклопедиска статија. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (спорт)|Спорт]] ==== Дискусија за „Спортисти“ ==== {{коментар}} - критериумите предложени овде се комбинација од англиската и хрватската Википедија за значајност. Не сум толку по спортот, ама мислам дека опфатено е сè. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:04, 5 април 2026 (CEST) {{коментар}} јас исто мислам. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 22:29, 5 април 2026 (CEST) {{коментар}} - Според мене напишаното е добро, но мора подобро да се расчисти прашањето за значајноста кај македонските фудбалери, кошаркари и ракометари, бидејќи тоа се најпопуларните спортови кај нас. Мислам дека е малку нелогично на други јазични Википедии да има повеќе статии за македонски спортисти од тој тип, отколку кај нас. Затоа треба да се разгледа дали треба да имаме поголем опфат за домашни спортисти. Од друга страна, за меѓународните спортисти треба јасно да се дефинираат критериуми — дали е доволен настап во прва/втора/трета лига, дали е потребна репрезентација, меѓународни натпревари, награди, итн. Вака, без конкретни правила, секогаш ќе има различни толкувања и несогласувања. Ако се постават јасни критериуми, ќе биде многу полесно и поконзистентно за сите понатаму. '''Мој заклучок:''' Треба да бидат опфатени сите македонски спортисти што настапуваат на професионално ниво, со исклучок на оние кои се активни само аматерски или се во рана фаза од кариерата; како праг може да се земе најмалку три години професионален ангажман. <br> <br> (јас само ги гледам најпопуларните спортови, па немам коментар за атлетика, хокеј и останатите спортови, така да се согласувам со напишаното дека е јасно) [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:21, 7 април 2026 (CEST) :Интересен факт е дека критериумите на англиската се многу ригорозни, а од друга страна таму има наши спортисти за кои ние уште немаме статија. Мислам дека тоа се должи, не е дека не заслужуваат тие спортисти да бидат и кај нас, туку никој не се позанимавал со нив за да ги создаде нивните статии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 11:28, 7 април 2026 (CEST) {{коментар}} Делот за „аматерски натпревари“ дека не се значајни од енциклопедиска гледна точка треба да отпадне со оглед дека Олимписките игри во голем дел од 20 век биле аматерски натпревари. Исто така и [[универзијада|универзитетските игри]] се значајни настани кои се веќе дел од Википедија. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 20:23, 7 април 2026 (CEST) :Со оглед дека оваа Википедија е македонска и треба што повеќе да се опфатат личности од Македонија, би требало во неа да се опфатат и спортистите кои освоиле пласман на државни првенства, спортистите на Македонија и на градови, учесниците на олимпијади и светски првенства.[[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 20:56, 7 април 2026 (CEST) ::Универзијада е на светско ниво, веројатно под студентски и училишни натпревари се мисли на внатре во рамки на школо, факултет, (од англиската Википедија е тој дел преземен) или така нешто, моја претпоставка. Треба да се дефинира тоа подобро. ::За спортистите на Македонија што ги споменуваш, мислам дека се опфатени тие спортисти во почетниот дел, кој вели: ::*Ако спортистот постигнал значаен државен или меѓународен рекорд или друг вид на успех. ::*Ако добил значајна награда, или за Македонија ја добил државната награда „8 Септември“ за остварување во спортот. ::Ние дури и немаме статија за таа награда, треба да создадеме, а треба и некој повик да намениме да се пишува за македонскиот спорт, дека волонтерите можеби нема да се сетат сами да пополнат такви празнини. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 21:11, 7 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Комплицирана тема, но сепак опфаќа добри напатствија. Лично сметам аматерски спортисти и спортисти кои не се дел од национални и меѓународни натрепварувања да немаат статии на Википедија. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 15:22, 9 април 2026 (CEST) {{коментар}} Се согласувам со критериумот да се пишуваат статии само доколку клубот и поединците од тој клуб учествуваат во меѓународни настани и имаат медиумска покриеност, бидејќи доколку го нема тогаш ние без малку за секој поединец во Македонија треба да имаме статија, бидејќи играл во некој клуб од екипен спорт во втора или трета општинска лига. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:18, 9 април 2026 (CEST) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (книги)|Книги]] === <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:10 ч. на 12 април 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> Иако поимот „[[книга]]“ е широко дефиниран, овие критериуми не важат за следните видови публикации: [[Стрип|стрипови]]; списанија; референтни дела како што се речници, енциклопедии, атласи и алманаси; публикации специфични за музика како што се книги со упатства и нотација и либрета; прирачници за упатства; и книги за подготовка за испити. Може да се развијат специфични упатства за таквите видови книги. Дотогаш, ова упатство може да биде поучно по аналогија. Критериумите наведени подолу важат за [[Е-книга|книги во електронска форма]], како и за традиционални книги и [[манга]]. Е-книга што не ги исполнува критериумите од ова упатство е сепак значајна ако ги исполнува критериумите од упатството за значајност за содржина специфична за интернет страници. Е-книга што ги исполнува критериумите од ова начело не мора да ги исполнува критериумите од начелото за интернет содржина за да биде значајна. *Книгата се смета за значајна ако проверливо исполнува, преку сигурни извори, барем '''еден''' од следниве критериуми: # Книгата била предмет на обработка или цитирање на две или повеќе важни објавени дела што се појавуваат во извори кои се независни од самата книга. Ова може да вклучува објавени дела во сите форми, како што се статии во весници, други книги, телевизиски документарци, списоци на бестселери, и рецензии. Ова ''ги исклучува'' медиумските препечатувања на соопштенија за медиумите, или други публикации каде што авторот, неговиот издавач, агент или други самозаинтересирани страни рекламираат или зборуваат за книгата. # Книгата освоила значајна [[:Категорија:Книжевни награди|литературна награда]]. # Книгата е сметана од сигурни извори за значаен придонес во која било од науките, хуманистичките науки или уметностите, или поттикнала снимање на значаен филм, или друга уметничка форма, или пак друг важен настан, политичко или религиозно движење. # Книгата е, или била, повеќе години предмет на настава во две или повеќе училишта, колеџи, универзитети ''или'' постдипломски програми во која било одредена земја. # Авторот на книгата е толку историски значаен што кое било од пишаните дела на авторот може да се смета за значајно. Петте претходни критериуми не важат за сè уште необјавени книги. *Самоиздаваштвото, и/или објавувањето и плаќањето за објавување на книгата од страна на самиот автор, не се во корелација со значајноста.<ref>Постојат издавачи на книги кои печатат по нарачка, а сепак стои името на издавачката куќа како издавач, и за ова треба да се внимава.</ref> Постојат исклучоци, како што се „Рана наука во Оксфорд“ од [[Роберт Гинтер]] и „Тамерлан“ од [[Едгар Алан По]], но обете книги би се сметале за значајни врз основа на (на пример) критериум 1 и критериум 5 од горните општи критериуми. На многу самоиздадени книги им се доделени ISBN броеви, и може да се наведат во национална библиотека, односно може да се најдат преку пребарување на интернет, на пример, или може да се продаваат кај големи продавачи на книги преку интернет, на [[Amazon.com]], на пример. Но, тоа што книгата има ISBN број, или ја има на пребарување, посебно понудена да се купи, ништо од ова не е доказ за значајност. *Статиите за книги што '''сè уште не се објавени''' се прифаќаат само ако не се исклучени од политиката дека „Википедија не е кристална топка“ за да предвидува настани и појави, и само доколку авторот или значењето на книгата се значајни сами по себе. *Во врска со значајноста на книги кои се издадени пред повеќе од 100 години, треба да преовлада здравиот разум. За дела на Македонци, веројатноста е голема таквите книги да се енциклопедиски значајни да имаат за своја статија. За дела на автори од светот, можните основи за утврдување на значајност вклучуваат: колку широко е цитирана или споменувана во пишани извори таа книга, бројот на изданија на книгата, дали е препечатена, славата што книгата ја ужива или ја уживала во минатото, нејзиното место во историјата на литературата, нејзината вредност како историски извор и нејзината старост. *Статиите за книги не треба да бидат преопширни. Насловот на статијата за книга треба да е во превод на македонски јазик, (оригиналното име во заграда), како што би гласел насловот доколку книгата ја држиме во раце и ја читаме на македонски јазик. Иако една книга може да биде значајна, вообичаено не е препорачливо да има посебна статија за лик или појава од книгата. Постојат исклучоци, особено во случај на многу познати книги. На пример, „[[Божиќна приказна]]“ од [[Чарлс Дикенс]] може да има посебна статија за нејзиниот протагонист, [[Ебенезер Скруџ]], или серијалот [[Песна за мраз и оган]], книги по кои е снимена серијата [[Игра на тронови]], има неколку карактери кои заслужуваат посебна статија, како [[Денерис Таргариен]], [[Џејми Ланистер]], и неколку други. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (книги)]] ==== Дискусија за „Книги“ ==== {{коментар}} - Јас лично за „статии за книги што сè уште не се објавени“ би ги исклучила сите да ги нема, а другите критериуми ми се прифатливи. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:09, 12 април 2026 (CEST) {{коментар}} - Правилата се јасни и концизни, делот „статии за книги што сè уште не се објавени“ може да се исклучи, со тоа што може да бидат вклучени во статијата на авторот, доколку се работи за книги од серијал кој е сам по себе значаен, како на пример [[Песна за мраз и оган]]. - [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 13:36, 14 април 2026 (CEST) == Придавка од „Карнија“ == Денешна тема на уредувачкиот ден e „Венци на Јужните Варовнички Алпи“ во која спаѓаат и „Карнските Алпи“ односно „Карниските Алпи“. Со оглед дека основата на зборот е покраината „Карнија“ правејќи напоредна споредба со Калифорнија (единствен топоним кој завршува на „рнија“ како Карнија), придавката треба да е „карниски“ која е полесно изговорлива на македонски јазик. Во македонските речници го нема топонимот Карнија и следствено ни придаваката произлезена од него. Доколку мнозинството се сложува соодветно би ја променил оваа придавка. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:24, 19 февруари 2026 (CET) :И мене ми се чини дека карниски е точно, споредено со Калифорнија и калифорниски. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 17:55, 19 февруари 2026 (CET) :Се согласувам и јас. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 14:37, 20 февруари 2026 (CET) ::@[[Корисник:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]]@[[Корисник:Виолетова|Виолетова]]@[[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] Интересен случај, бидејќи покраината е всушност на македонски Корушка, но дури и словенечката Википедија користи Карнијске Алпе, така што се согласувам да бидат Карниски Алпи. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:13, 23 февруари 2026 (CET) :::Променето. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 21:11, 23 февруари 2026 (CET) == Турски имиња за селата во Егејска Македонија == Зошто се употребуват турски називи за поранешни турски села во Егејска Македонија? Тоа не се македонски називи ниту македонски села (сегашни или поранешни). Јас мислувам дека нема потреба да се дава предноста на турски називи, каде тоа не су повеќе турски села. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 14:23, 22 февруари 2026 (CET) :Здраво. Дали може да ни посочите за кои села поточно станува збор? На пример, Дедели нема друго име освен ова име кое потекнува од турскиот јазик, каде и живееле Турци. Поздрав--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 09:50, 23 февруари 2026 (CET) ::Станува збор за селата во на пример Кожанско и Кајларско - [[Кожани (општина)]] или [[Еордеја (општина)]]. Тука нема потреба за турски називи. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:44, 23 февруари 2026 (CET) :::@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Како во Македонија, така и во егејскиот дел, топонимите ние не ги менуваме, особено што имињата кои ги споменуваш се присутни и во литературата (изворите). --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:07, 23 февруари 2026 (CET) :Како сакате, ама давањето предноста на стари турски топоними во однос на грчките сегашни каде живеат Грци а не Турци е грешка. И во турскиот дел на Тракија многи грчки топоними се заменети со турски. Јас мислувам дека треба си гледаме нашите македонски топоними, а не да даваме предноста на стари турски топоними во однос на сегашните грчки. На пример [[Бахче Ловаси]] во место на Кипари. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:49, 24 февруари 2026 (CET) == Fishfer980 == a channel who believes that he will be popular one day. He makes minecraft content [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-16754-05|&#126;2026-16754-05]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-16754-05|разговор]]) 13:32, 16 март 2026 (CET) == Fishfer980 == a channel who believes that he will be popular one day. He makes minecraft content [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-16754-05|&#126;2026-16754-05]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-16754-05|разговор]]) 13:33, 16 март 2026 (CET) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|разговор]])</bdi> 12:15, 19 март 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 13:21, 31 март 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:TRistovski-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Пораката ја испрати Корисник:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 19:11, 3 април 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:ZI Jony@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Facundo Jainikoski == Има ли некој врски во ФФМ да проверува дали е овој аргентинскиот фудбалер со македонско потекло? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:13, 5 април 2026 (CEST) :~Кој знае и ФФМ дали имаат информација за неговото потекло, дека момчето е во Аргентина родено. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:14, 5 април 2026 (CEST) :Мене многу ми личи на финско презиме. [[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] <small>([[Разговор со корисник:Bjankuloski06|разговор]])</small> 22:46, 5 април 2026 (CEST) t7tk5mtsas5j8sfq725125i987epdxn 5538994 5538890 2026-04-14T19:35:46Z Jtasevski123 69538 /* Дискусија за „Книги“ */ 5538994 wikitext text/x-wiki <!---------------------------------------------------------------------------------> <!-------Вам ви благодари помошниот тим на Википедија (pro's making woners)------> <!---------------------------------------------------------------------------------> {{Селска чешма}}<br /> __NEWSECTIONLINK__ <div id="содржина"> __TOC__ <div id="дискусии"> [[Категорија:Википедија:Селска чешма| ]] [[Категорија:Википедија:Заедница|Селска чешма]] == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 20:45, 16 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:ZI Jony@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 14:21, 18 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Tiven2240@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == Годишна оценка на Упатствата за спроведување на Универзалниот правилник на однесување (УПнО) == <section begin="announcement-content" /> Ве известувам дека започна периодот на годишна оценка на Упатствата за спроведување на Универзалниот правилник на однесување. Можете да давате предлози за промени до 9 февруари 2026&nbsp;г. Ова е првиот од неколкуте чекори на годишната проценја. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Прочитајте повеќе за ова и учествувајте во разговор на страницата на УПнО на Мета]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координативната комисија на Универзалниот правилник на однесување]] (U4C) е глобална група посветена на правично и доследно спроведување на УПнО. Оваа годишна проценка е планирана и спроведена од U4C. За повеќе информации за должностите на U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|погледајте ја нејзината повелба]]. Споделете ги овие информации со други членови на вашата заедница кајшто е соодветно. -- Во соработка со U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|разговор]])<section end="announcement-content" /> 22:01, 19 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Keegan (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Начела и напатствија на Википедија == Почитувани уредници, ja отворам оваа дискусија во согласност со [[ВП:ГЛАСННН]]. Во продолжение секоја недела ќе биде отворена по една тема за која треба да ги одредиме насоките на значајност за нашата Википедија, и на која прво добро е да се дискутира, а потоа можеби и да се гласа. При оформувањето на статиите за начела и напаствија, како и за значајност, во врска со луѓе, настани и друго, земени се предвид неколку јазични Википедии, како англиската, српската и хрватската. Да нагласам дека Википедија на англиски јазик има построги правила од другите јазични Википедии, претпоставувам затоа што се смета за светска енциклопедија, и некои теми кои се важни локално во земјите, на англиската не сметаат дека треба да ги има. Сепак и таму има исклучоци. Исто така, добро е да се нагласи и да се има на ум дека дел од овие службени страници се создавани пред 20 години, и можно е да има потреба од нивно прегледување и дополнување. === [[Википедија:Што не е Википедија]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:40 ч. на 8 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> Да започнеме со [[Википедија:Што не е Википедија|што не е Википедија]]. Википедија не е хартиена енциклопедија, не е речник, не е трибина, ниту пак говорница од било кој вид, не е ни разговорен форум или средство за пропаганда и рекламирање. Википедија не е збирка на надворешни врски, галерии на слики или медиуми. Википедија на македонски јазик не е национална енциклопедија на Македонците. Википедија не е услужник на бесплатно вдомување или мрежен простор, не е експеримент за демократија или каков било друг политички систем. Нејзиниот основен метод на одлучување на консензус е преку уредување и дискусија, не преку постојано гласање. Повеќе на секоја од ставките има на линкот [[Википедија:Што не е Википедија|што не е Википедија]]. ==== Дискусија за „Што не е Википедија“ ==== {{коментар}} Според мене, треба да имаме слобода да бришеме кориснички страници на Википедијанци на кои корисникот си пишува реклама за себе и она што го работи. Налетувам на такви, скоро имаше некој масер се рекламира на корисничката страница. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:42, 8 февруари 2026 (CET) :{{коментар}}Според мене, секаков вид на рекмалација директна или индиректна мора одма да се отстранува без никаква дебата или дискусија. Без разлика дали е на корисничка страница, подобрување во статија, новосоздадена страница и останато. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:01, 8 февруари 2026 (CET) :Па некако оваа страница има опфатено доволно, јас немам забелешки или некакви сугестии што да се наведе дополнително. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 16:27, 9 февруари 2026 (CET) :Исто и јас. :) [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 20:53, 9 февруари 2026 (CET) {{коментар}}Се согласувам дека секаков вид на рекмалација директна или индиректна треба да се отстранува без никаква дискусија.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> :{{Коментар}} Вака. Малку пристапот да е подиректен и поконкретен. На пример глеам се дискутира за тоа Што не е википедија? Значи мој предлог е за ова, и за сите идни дискусии, да се преземе англиската верзија на напатствијата, да се видат од сите нас и да се даде коментар кои поттпочки од англиското напатствије би го трганеле или замениле со друго. Ова го зборам од проста причина што англиските напатствија се едни од најелаборираните, па дури и претерано детализирани, ние можеме да ги земем само општите начела. Во овој случај ок си е се. Се сложувам со напишаното за тоа што не е Википедија, ако имам некој поконкретен дел за додавање, ќе пишам тука. Следните да бидат со поконкретни забелешки што се прифаќа, а што не на нашата Википедија. Во однос на кориснички страници, ние сме бришеле и порано само вулгарности. Рекламирање не би требало да е проблем, според мене. Пропагираме сите ние на нашите кориснички страници. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 18:50, 15 февруари 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (настани)]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:30 ч. на 15 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> Многу настани добиваат покриеност во вестите, а сепак не се од историска или трајна важност. Настан може да биде доволно интересен за новинарите и уредниците на вестите, но тоа не секогаш е доволно значајно за да има статија на Википедија. При оценувањето на настанот, уредниците треба да оценат различни аспекти на настанот и покриеноста: влијанието, длабочината, времетраењето, географскиот опсег, разновидноста и веродостојноста на покривањето, како и дали покривањето е рутинско. ;Трајни ефекти Настанот што е преседан или катализатор за нешто друго од трајно значење, најверојатно ќе биде значаен. На пример, во САД, убиството на детето Адам Волш на крајот довело до донесување на Закон за заштита и безбедност на децата, наречен Закон Адам Волш. Овој настан се смета за значаен. Настаните кои имаат трајно дејство од историско значење веројатно ќе бидат знајачни. Ова вклучува, на пример, природни катастрофи после кои останува широко распространето уништување, а обновата на уништеното може да доведе до смена на населението, и можно е да влијае врз изборите. Помал земјотрес или бура со мало или никакво влијание врз човечката популација веројатно не е значаен за да има статија на Википедија. ;Географски опсег Значајните настани обично имаат значително влијание врз широк регион, домен или широко распространета општествена група. Настанот кој влијае врз локално подрачје и го известуваат само медиумите во блискиот регион веројатно нема да биде значаен. ;Длабочина на покриеност Еден настан мора да добие голема или длабинска покриеност за да биде значаен. Длабочина на покривање вклучува анализа што ги става настаните во контекст, како што често се среќава во книгите, долгометражни написи во големите списанија за вести или на ТВ. ;Времетраење на покриеноста Значајните настани обично добиваат медиумска покриеност која е во подолг временски период. Времетраењето на известувањето по медиуми е силен показател за тоа дали некој настан има минливо или трајно значење. Тоа што некој настан се случил неодамна сам по себе не го прави незначаен. ;Разновидност на извори Се очекува значајна национална или меѓународна медиумска покриеност за некој настан да биде забележлив. Известувањето со широк опсег има тенденција да укаже на значајност, освен кога медиумите препишуваат и преобјавуваат исти вести едни од други. ;Рутинско покривање Според политиката на Википедија дека не е весник, рутинското покривање на вести за работи како што се објави не се доволна основа за статија. Рутинските настани, како што се спортски натпревари, филмски премиери, прес-конференции итн., може подобро да се опфатат како дел од друга статија, ако воопшто се значајни. Медиумски објави за настани кои се вообичаени, секојдневни, или се обични предмети што не се истакнуваат — веројатно не се значјани за да имаат своја статија на енциклопедија. ;Сензационализам Таблоид или жолтото новинарство како што се нарекува, обично се смета за лоша основа за статија во енциклопедија, поради недостатокот на проверка на фактите својствени за сензационалистичко известување и објавување на скандали. Википедија не е место за скандали или озборувања. ;Кривични дела Написите за криминални дејствија, особено оние што спаѓаат во категоријата „вонредни вести“, често се предмет на дискусии за бришење. ;Луѓе значајни за само еден настан Луѓето познати само во врска со еден настан генерално не треба да имаат статија напишана за нив. Ако настанот е многу значаен, тогаш наместо тоа, обично треба да се напише статија за настанот. ;Идни настани Поединечните закажани или очекувани идни настани треба да бидат вклучени само ако настанот е значаен, и речиси сигурно ќе се одржи. Датумите не се дефинитивни додека настанот навистина не се случи, бидејќи дури и значајните настани може да бидат откажани или одложени во последен момент поради голем инцидент (ваков случај на одложување беше во текот на пандемијата). Меѓу идните настани кои се соодветни за да се отвори за нив страница пред време спаѓаат: избори, Олимписки игри, Евровизија, европски и светски првенства. ;Алтернативи за бришење Ако значајноста на настанот е доведена во прашање, но тој е првенствено поврзан со одредена личност, компанија или организација или текстот може да биде дел од друга статија со поширока тема, тогаш треба да се употреби спојувањето на содржините. Сепак, треба да се внимава на настанот да не му се даде непотребна тежина. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (настани)|Значајност на настаните]]. ==== Дискусија за „Настани“ ==== {{коментар}} Според мене, овој дел добро ги покрива сите можни ситуации поврзани со настаните. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:32, 15 февруари 2026 (CET)<br> {{коментар}} Сметам дека аргументите се добро образложени и се согласувам со нив. - [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 11:07, 18 февруари 2026 (CET) <br> {{коментар}} Се солгасувам со горенаведените коментари. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:30, 18 февруари 2026 (CET) <br> {{коментар}} Добри се предлозите и правилата наведени во посебната страница, немам дополнителни коментари. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:11, 18 февруари 2026 (CET)<br> {{коментар}} Овој дел е усогласен со соодветниот дел на другите јазици и јасен за оние што го читаат. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:14, 19 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Исто и јас се согласувам со коментари на колегите. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:03, 21 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Добро се образложени аргументите и се согласувам со нив.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Автобиографија]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:50 ч. на 22 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> *Пишувањето автобиографии е обесхрабрено, бидејќи е тешко да се напише неутрална, проверлива автобиографија, а има и многу замки. *Автобиографијата често е пристрасна, и обично напишано е само позитивното за личноста. *Автобиографиите се често непроверливи. Ако единствениот извор за одреден факт за вас сте вие самите, читателите не можат да го потврдат тоа. *Автобиографиите можат да содржат оригинално истражување. Луѓето често вклучуваат информации во автобиографии кои никогаш претходно не биле објавени или се резултат на знаење за нештата од прва рака. Википедија е енциклопедија и не смее да содржи претходно необјавени информации, ниту дозволува оригинално истражување. *Под „автобиографија“ не се подразбира само биографијата што сте ја напишале сами за себе, туку и биографијата што сте ја платиле или сте наредиле некој друг да ја напише во ваше име. *Тешко е да се пишува неутрално и објективно за себе, затоа треба да дозволите другите да пишуваат. Би требало да почекате некој друг да напише статија за вас и вашите постигнувања. *Во јасни случаи, дозволено е уредување на страници поврзани со вас, како: враќање на вандализам; но само ако тоа е очигледен вандализам, а не содржински спор. *Ако не сте значајни според начелата на Википедија, пишување на статија за себе ја крши политиката која вели дека Википедија не е место за бесплатна реклама. * Ако вашиот живот и достигнувања се проверливи и навистина од значење за да ве има на енциклопедија, некој друг веројатно ќе создаде статија за вас порано или подоцна. Повеќе на линкот: [[Википедија:Автобиографија]] ==== Дискусија за „Автобиографија“ ==== {{коментар}} - Се согласувам со наведените правила поврзани со автобиографија. Ние сме мала заедница, и знам дека се случило низ минатото некои личности сами за себе да си напишат статија, често не е бришена таквата статија, туку е само досредена, доколку личноста е значајна за да ја има во енциклопедија. Сепак, во најголем дел, би требало да се обесхрабрат автобиографски статии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:58, 22 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Автобиографијата, поточно пишување на автобиографија, треба да биде обесхрабрено и недозволиво за Википедија. Пристрасноста при пишување на таква статија е на највисоко ниво, а објективноста ниска. Напатствијата се во ред, се согласувам и замолувам секој да реагира ако забележи вакви случаеви. Ова е едно од основните правила на Википедија и треба строго и доследно да се почитува.--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 09:48, 23 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Целосна поддршка за сѐ претходно кажано. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:17, 23 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Се сложувам со сѐ. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 17:34, 24 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Да, и јас го делам истото мислење. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 11:52, 27 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Се согласувам. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 13:57, 28 февруари 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Биографии на живи личности]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:50 ч. на 1 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> *Статија за жива личност треба да биде напишана одговорно, внимателно и со непристрасен тон, да се избегнува потценување, но да се избегнува и претерување. *Контроверзниот материјал за живи личности што е без извори или со слаби извори треба веднаш да се отстрани, и без дискусија. *Не користете јавни записи што вклучуваат лични податоци, како што се датум на раѓање, вредност на домот, сообраќајни казни, регистрации на возила и домашна или деловна адреса. *Никогаш не користете самообјавени извори (вклучувајќи книги, списанија, интернет страници, блогови, подкасти или објави на социјалните мрежи) како извори на материјал за жива личност, освен ако не се напишани или објавени од самото лице. *Не внесувајте озборувања во статиите. Секогаш прво прашајте се: Дали изворот е веродостоен? Дали материјалот е вистинит? И, дури и ако е вистинит, дали е релевантен за неутрална статија за личноста за која е статијата? *На администраторите им е дозволено да спроведат отстранување на јасни прекршувања на БЖЛ со заштита на страницата или со блокирање на прекршителот/прекршителите. *Избегнувајте приказ на жртва. *Во случај на јавна личност, ќе има повеќе доверливи извори, а БЖЛ треба едноставно да документира што известуваат тие извори. *Поради зголемена злоупотреба и [[Кражба на идентитет|кражба на идентитет]], луѓето сè повеќе ги сметаат своите вистински имиња и датуми на раѓање за приватни информации. Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации. Не може да бришеме лични податоци по барање на личноста доколку се јавно достапни во веродостојни извори. Но, доколку личноста на која се однесува статијата се спротивставува на објавувањето на датум на раѓање, а податоците не биле претходно објавени од веродостојни извори, бидете внимателни и наведете ја само годината на раѓање. Исто така, статиите не треба да ја содржат адресата, електронската пошта, телефонскиот број или други контакт информации на личноста за која станува збор, но генерално е дозволено да се вклучи линк до официјалната интернет страница на личноста во делот „Надворешни врски“, иако тој линк може да ги содржи горенаведените информации. *Дали ќе се отстрани име или погрешно родово именување на жива личност која е трансродово лице, е прашање на уредничка проценка доколку веќе се појавило во сигурни извори. *Со тоа што некој бил спомнат во вестите, не значи дека треба да добие статија на Википедија. *Жива личност обвинета за кривично дело се смета за невина сè додека не биде осудена од суд. Уредниците генерално не треба да вклучуваат текст што сугерира дека лицето е осомничено, дека е лице од интерес или е обвинето за вршење на кривично дело, освен ако не е обезбедена осуда за тоа кривично дело, или повеќе доверливи извори веќе го објавиле името на обвинетиот во врска со кривичното дело. *БЖЛ се применува насекаде на Википедија каде што се споменуваат живи личности, вклучувајќи страници за разговор, описи на уредувања, кориснички страници, слики и категории. *Корисничките имиња што содржат клеветнички, очигледно лажни или спорни изјави или материјал за живи лица треба веднаш да бидат блокирани и отстранети од сите промени. *Сликите од живи личности не треба да се користат надвор од контекст за да се прикаже тоа лице во лажно или неповолно светло. *Имињата на категориите се самообјаснувачки, па затоа вклучувањето на одредена биографија во одредена категорија мора да биде оправдано со соодветен текст кој има сигурни извори во самата статија. Пример за ова е додавање на Категорија:Криминалци, или категоризацијата на живите личности според религија или сексуална ориентација. *Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи. *Уредниците кои постојано додаваат или враќаат контроверзен материјал во БЖЛ кој не е поткрепен со извори или е поткрепен со лоши извори, може да бидат блокирани поради нарушување на проектот. Повеќе на линкот: [[Википедија:Биографии на живи личности]] ==== Дискусија за „Биографии на живи личности“ ==== {{коментар}} - Јас сум ЗА да се применуваат овие начела. Инаку, ме збуни делот со горна старосна граница, и дека „лицата над 115 години се сметаат за починати“. Имавме случај со некој борец за кој немаше извори за тоа кога починал, па стана збунувачко како да се реши тој проблем. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:56, 1 март 2026 (CET)<br> {{Коментар}} Целосно се согласувам. Јас сум за поголема и построга контрола за тоа за кој се прави статија. Да нема статии за недоволно афирмирани личности, без разлика од која област се. Не сме реклама ние. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 14:08, 3 март 2026 (CET) {{коментар}} Јас имам две забелешки во врска со овие начела. Прво, ако лични податоци се објавени во веродостојни извори, не смее да се врши цензура по барање на личноста (на пр. ако јавно е објавен точниот датум на раѓање, тогаш тој датум слбодно може да се наведе во статијата). Второ, начелото за лицата над 115 години нема логика затоа што може да има повеќе живи лица над 115 години, но само едно лице може да се смета за најстара личност во светот. Мислам дека ова начело треба да се преработи и да гласи „Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи.“. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 22:53, 3 март 2026 (CET) :За лицата над 115 години го сменив како што предлагаш. :Вториот дел за лични податоци, тоа што го предлагаш го има [[Википедија:Биографии на живи личности|веќе содржано во реченицата]]: :„Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации.“ :Мислам дека таа реченица го покрива тоа што го велиш. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:56, 4 март 2026 (CET) ::{{одговор|Виолетова}} Да, го покрива, но погоре се наведени реченици коишто се противречни на тоа. Ако датумот на раѓање е јавно објавен и лицето се противи да биде наведен во статијата, тогаш која реченица се зема предвид? --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 09:41, 6 март 2026 (CET) ::Коректност! [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-14346-24|&#126;2026-14346-24]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-14346-24|разговор]]) 09:43, 6 март 2026 (CET) :::@[[Корисник:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] :::Кире, овде имам извадено дел од речениците, а не сè, затоа стои линк до целата страница со правилата, каде што пишува на крајот: Повеќе на линкот. Треба проектната да се прочита, бидејќи се разбира дека важат сите реченици кои се на страницата со начела и напатствија. Односно, доколку е јавен податокот за датум на раѓање, не го земаме предвид човекот што се буни. Овде го вклучив примерот дека доколку не е јавно објавен датумот и човекот не сака да му стои на статијата, би требало да го испочитуваме. Дури има предвидена ситуација кога има своја интернет страница на која ставил вистинско име и датум на раѓање, ние смееме да ја ставиме во надворешните врски на статијата. Неколку различни ситуации се опфатени на [[Википедија:Биографии на живи личности|главната страница за БЖЛ]] и тие се тие што важат. Овде се само извадоци, дека е голема таа страница цела да се псотави на Селска чешма. Поздрав [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 11:45, 6 март 2026 (CET) ::::{{одговор|Виолетова}} Да, за напишаното во начелото зборувам, а не за она коешто е напишано на оваа страница. Најпрвин е наведена реченицата „Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации.“, а потоа пишува „Доколку личноста на која се однесува статијата се спротивставува на објавувањето на датум на раѓање, бидете внимателни и наведете ја само годината на раѓање.“. Ова нема логика. Ако лицето не сака јавно да биде објавен неговиот датум на раѓање, тогаш тоа треба да биде отстрането од изворите коишто се користат на Википедија (откако ќе биде избришано од тие извори, тогаш природно ќе биде избришано и од Википедија затоа што повеќе нема да има веродостојни извори во коишто е наведено). Но, ако лицето бара тоа да биде отстрането само од Википедија, а притоа да остане наведено во други извори, тогаш се работи за цензура на јавно објавени податоци и тоа не е дозволено дури и да е по барање на лицето за коешто се однесува податокот. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 12:07, 6 март 2026 (CET) :::::Не знам каде не се разбираме, тоа што го објаснуваш е тоа како треба да се постапи, всушност. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:45, 6 март 2026 (CET) ::::::Се разбираме дека е така, но во начелото е напишано поинаку. За да биде појасно, можеби изрично треба да ставиме дека не може да бришеме лични податоци по барање на личноста доколку се јавно достапни во веродостојни извори (Во иднина те молам секое дополнување пишувај го како нов коментар затоа што јас овој одговор го пишав на твојот првичен коментар којшто потоа беше дополнет и затоа напишав уште еден коментар подолу дека се согласувам со дополнетото. Инаку, се создава впечаток дека не се разбираме.). --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 18:53, 6 март 2026 (CET) ::::Гледам дека си го дополнила текстот додека го пишував одговорот, па затоа дополнително ќе одговорам и на дополнетиот текст. Да, така треба да биде, но во начелото не е напишано на тој начин. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 12:08, 6 март 2026 (CET) {{коментар}} - Јас сум ЗА, со тоа што сметам дека треба да има контрола за тоа за кој ја пишува статијата, како и начелото што го спомна Кирил погоре „Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи.“; според мене има смисла. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 13:28, 5 март 2026 (CET) {{коментар}} Се согласувам, и за лицата над 115 години да се преработи. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 18:30, 5 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Креативни професии]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:57 ч. на 8 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> Во овој дел да ги разгледаме значајноста на луѓето да имаат статија според тоа која професија ја вршат, се разгледуваат професорските, научните и креативните професии: професори, научници, и креативните професии (писатели, музичари, сликари, архитекти, новинари). *Записите во списоци каде е дозволено човек сам да се пријави и запише, не придонесуваат за значајност. Исто така, интернет страниците за вработените или членовите на една организација, не се доволен показател за значајност. *Веродостојна биографија на 200 страници за личност, издадена од независен извор и не е платена од човекот за чија биографија станува збор, која детално го покрива животот на тоа лице е прифатлив извор, додека извод од матична книга на родените или списокот од формуларот за изборно ливче, не е. *Луѓето кои ги исполнуваат основните критериуми, може да се сметаат за значајни без да ги исполнуваат дополнителните критериуми подолу. ;Професори, наставници, академици и научници *Наставници и професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование, не се значајни за енциклопедија само поради таа професија. Но ако се занимаваат и со друга дејност, како на пример, наука, сликарство, музика, пишување, политика и друго, можат да стекнат значајност да имаат своја енсиклопедиска статија поради дополнителната активност, и во таков случај се оценуваат според вообичаените правила за значајност во професијата. *Сите членови на [[МАНУ]] се значајни за да имаат статија на Википедија. Исто така и членови на странските академии на науките се доволно значајни. *Дел од критериумите: # Лицето има добиено високо престижна академска награда или чест на национално или меѓународно ниво ([[23 Октомври (награда)]], [[Награда „11 Октомври“]], [[Награда „Мито Хаџи Василев - Јасмин“]], на пример). # Лицето било избрано за член на високо селективно и престижно научно друштво или здружение (на пр., Национална академија на науките или Кралското друштво) или член на големо научно здружение кое го задржува статусот на колеги како високо селективна чест (на пр., соработник на Институтот за електрични и електронски инженери или институт за електронски инженери). # Академската работа на лицето има значително влијание во областа на високото образование, влијае врз значителен број академски институции. Овој критериум исто така, може да биде задоволен ако лицето развило значаен нов концепт, техника или идеја, лицето направило значајно откритие или решило голем проблем во својата академска дисциплина. Во овој случај, неопходно е експлицитно да се докаже, со значителен број на упатувања на академски публикации на истражувачи различни од личноста за која станува збор, дека овој придонес навистина нашироко се смета за значаен и нашироко се припишува на личноста за која станува збор. # Лицето било именувано за угледен професор во голема институција за високо образование и истражување, именувано за претседател што укажува на споредливо ниво на постигнувања или еквивалентна позиција во земји каде што ваквите именувања се невообичаени. # Лицето е дел од основачите на некоја голема или значајна образовна институција. # Лицето имало значително влијание надвор од академската заедница во нивниот академски капацитет. # Лицето е главен уредник на големо, добро воспоставено академско списание во нивната предметна област. Во овој критериум не спаѓаат списанија кои се во рамките на псевдо науката. *Псевдонаучникот, исто така, може да биде доволно значаен за сопствена статија, ако неговата теза е особено распространета или добро позната, или ако има голем број научни трудови насочени кон побивање или отфрлање на псевдонаучната природа на неговата теза. ;Креативни професии Ова упатство се однесува на автори, писатели, уредници, новинари, филмаџии, фотографи, уметници, сликари, вајари, архитекти и други креативни професионалци. Такво лице е значајно ако: * Личноста се смета за важна личност или е широко цитирана од врсниците или наследниците; или * Личноста е позната по тоа што поттикнува значаен нов концепт, теорија или техника; или * Лицето создало или одиграло голема улога во заедничкото создавање на значајно или добро познато дело или колективно дело. Дополнително, таквото дело мора да било примарен предмет на повеќе независни периодични статии или рецензии, или на независно и значајно дело (на пример, книга, филм или телевизиска серија, но обично не само една епизода од телевизиска серија); или * Работата (или делата) на личноста: (а) станала значаен споменик, (б) била суштински дел од значајна изложба, (в) добила значително критичко внимание или (г) била претставена во постојаните збирки на неколку значајни галерии или музеи. Подолу се наведени попрецизните критериуми за овие професии. ;Музичари Текстописците или композиторите (без разлика дали се од популарната музика, црковни песни или други стилови) може да се сметаат генерално за значајни ако создале голем број нашироко познати дела. '''Естраден музичар''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * има издадено најмалку еден студиски албум кој има добиено сертификација на издавачката куќа (сребрена, златна или платина); * добитник е на награди на музички фестивали на регионално, национално или меѓународно ниво; * има издадено неколку песни со повеќемилионски прегледи на музичките сервиси (YouTube, Spotify, Deezer итн.); * има значителен број следбеници/претплатници на официјален канал или профил на музички услуги во однос на населението на земјата во која живее угледни секундарни извори, или музички експерти изјавиле дека музичарот се истакнува во одреден жанр, музичко движење, период или област. '''Класичен инструментален музичар''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * завршил конзерваториум или музичка академија (исклучоци се многу успешни (самоуки) солисти/„чудо од деца“); * објавил снимка кај етаблирана издавачка куќа за класична музика; * настапувал/а во добро познат камерен ансамбл или оркестар најмалку пет години; * соработувал/а со други значајни естрадни или други класични музичари (види критериуми погоре). '''Класичен музичар-солист''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * дипломирал конзерваториум или музичка академија; * објавил снимка кај етаблирана издавачка куќа за класична музика; * пеел во реномирана оперска куќа надвор од својата татковина најмалку две години/сезони; * оперски солист во националната оперска куќа (во Опера и балет, на пример). Соработувал со значајни естрадни или други класични музичари (види критериуми погоре). ;Уметници, сликари, вајари, фотографи Уметникот, вклучувајќи илустратори, фотографи, скулптори, сликари итн., ги исполнува критериумите и може да се смета за значаен: * ако е цитиран/а во дела за историја на уметност или нивни еквиваленти; * ако освоил/а престижна награда за уметност; * ако има одржано најмалку една изложба во музеј, галерија или уметничка институција; * доколку неговите самостојни дела се изложени во национален или меѓународно признат музеј; * ако бил/а клучна фигура во забележително уметничко движење; * ако работел/а во кралски дворец како штитеник на крал, или бил раководител на државна уметничка институција; * ако е автор на најмалку две дела кои се сметаат за културно и историски значајни; * ако е член на престижно уметничко друштво како [[Друштво на ликовните уметници на Македонија]], на пример. Уметници кои цртаат графити, улични уметници и уметници од слични нетрадиционални формати може да ги исполнат критериумите доколку добиле значително внимание од медиумите или критичките автори на национално или меѓународно ниво за неколку нивни дела (или изведби). ;Писатели '''Писател, поет, романсиер,драматург, раскажувач''' има енциклопедиско значење ако исполнува барем два од следниве услови: * единствен е или главен автор на две или повеќе дела објавени од одредена издавачка куќа (платени услуги за печатење од страна на самиот автор не се бројат); * добитник е на престижни награди ([[Нобелова награда за литература]], [[Друштво на писателите на Македонија#Награди|наградите кои ги доделува ДПМ]], [[Пулицерова награда]] итн.); * дел е од барем една издадена збирка на поети / романсиери/ драматурзи/ раскажувачи. Членовите на [[Друштво на писателите на Македонија]] автоматски се сметаат за значајни, поради тоа што за прием во друштвото, ДПМ има слични критериуми како горенаведените. '''Книжевен преведувач''' обично е доволно значаен за сопствена статија ако исполнува некој од следниве критериуми: * автор е на неколку преводи кои се забележителни по самите нивни преводи; * автор е на голем број преводи на литературни дела; * запишан е како преведувач во книжевно-историска енциклопедија; * добитник е на престижни награди за преведувачи, како што се наградата на „Гете институт“ или наградата за превод Оксфорд-Вајденфелд и други. Зборот „писател“ овде се однесува на сите автори на текстуални дела. Ова вклучува автори и на фикција (која вклучува поезија). ;Глумци и режисери '''Глумец''' обично е забележлив ако исполнува барем еден од следниве критериуми: * има водечка улога во филм кој бил дел од редовната кино понуда; * има водечка улога во позната ТВ серија која се прикажува на националните канали; * има водечка улога во филм или ТВ серија што е добитник на престижна национална награда или повисока награда; * имал неколку главни улоги во добро познат национален или регионален театар (на пр. [[Македонски народен театар]], [[Народен театар (Битола)|Битолски театар]], [[Народен театар „Јордан Хаџи Константинов – Џинот“|Велешкиот театар]]); * одиграл/а улога што добила големо покривање на националните медиуми или за улогата бил/а наградена со престижна награда (на пример, [[Оскар]]). '''Режисерот''' е генерално значаен ако исполнува барем еден од овие критериуми: * режирал филм кој бил дел од редовната кино понуда; * режирал позната ТВ серија која се прикажува на националните канали; * режирал филм или ТВ серија што освоиле престижна национална награда или награда на повисоко ниво; * режирал најмалку две претстави во познат национален или регионален театар; * награден е со престижна награда или добил широко покривање на националните медиуми за неговата или нејзината режисерска улога. ;Архитекти '''Архитектите''' веројатно заслужуваат статија: * ако се цитирани во прегледни дела за историја на уметноста или нивни еквиваленти; * доколку освоиле престижна награда; * ако дизајнирале најмалку две згради кои веќе биле значајни за да имаат своја статија на Википедија, или се сметаат за културно и историски познати објекти; * ако се (или биле) членови на престижно друштво (МАНУ, Европската академија на науките и уметностите, итн.) ;Новинари '''Новинарите''' се значајни за да имаат своја статија доколку исполнуваат некој од следниве критериуми: #Нивната работа е наградена со некоја значајна награда од областа на новинарството. (Во Македонија, на пример, добитник на [[Награда „Мито Хаџи Василев - Јасмин“]]). Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Значајност на луѓе по професии“ ==== {{коментар}} - ЗА: според мене ги опфаќа сите ситуации поврзани со овие професии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 21:04, 8 март 2026 (CET)<br> {{коментар}} Да напоменам секој од овие профили е професор нема (наставници) сите се професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование кои се прогласени за најдобри просветни работници од Сојуз на просветни работници на Македонија заслужуваат да имаат статија? Дали овие личности ( професори) кои имаат објавувано во меѓународни научни списанија и домашни научни списанија свои трудови и се признати професори и на глобално ниво треба да имаат своја статија? - [[User:lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 11 март. :[[User:lili Arsova|Lili]], мое мислење искрено е дека прогласувањето од страна на Сојуз на просветни работници не е некоја висока или престижна награда. А за вториот дел што го споменуваш, ако професорот објавува научни трудови во списанија кои се признати, значи се занимава со наука, тогаш важат критериумите за научници. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:13, 11 март 2026 (CET) {{коментар}} - ЗА: Се сложувам со горе наведеното. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 07:40, 12 март 2026 (CET) {{Коментар}} - убаво опфатено, нормалмо не може се во детали, но опфаќа што треба и не треба. Да се има предвид ова кога се прават статии од ваков тип.--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 11:31, 13 март 2026 (CET) {{Коментар}} - Според мене одлично е опфатено, ама како што нагласи Никола не може сѐ во детали, се сложувам со горенаведеното и гласам ЗА. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 19:28, 14 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Кралски семејства и благородници]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:22 ч. на 15 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Членови на кралски семејства''' кои обично ги исполнуваат критериумите за значајност вклучуваат: * владетели, поглавари и суверени (цареви, кралеви, кралици, големи војводи, султани, принцови, итн.) кои некогаш владееле со општо призната држава или постари, споредливо организирани општества; * други полноправни членови, чие членство во семејството е стекнато со раѓање или брак, кои во секој момент од животот биле во доминантна положба. Не е неопходно овие луѓе цел живот да бидат членови на кралски семејства. За членовите кои не биле на владејачка позиција во текот на нивниот живот или оние кои не се (или не биле) полноправни членови на семејството поради моргански брак, важат истите критериуми како за благородништвото. '''Благородниците''', од историјата или од сегашноста, не заслужуваат своја статија само затоа што припаѓаат на благородничко семејство. Благородниците кои ги исполнуваат критериумите за статија но поради друга заслуга, како што се оние кои поседуваат големи имоти или на друг начин значително влијаат врз условите за живот на многу други луѓе, веројатно ќе заслужат статија во енциклопедија. Ваквите статии првенствено треба да содржат информации што покажуваат дека личноста ги исполнува критериумите, а не смее да содржи само информации за титули, хералдика или семејни врски. Статија за благородничко семејство или благородна титула (на пр. Војводата од Корнвол) може да е значајна за енциклопедија, и потоа на таква статија може да се додадат информации за поединци кои пак, не се значајни да имаат сопствена статија. '''Напомена:''' При именување на статиите за кралски фигури и благородници би требало да се придржуваме на неколку правила: кога имаме само име и земја, името на статијата би требало да ги содржи името на личноста и земјата од која потекнува или со која владее. За некои кралеви и владетели кои имаат исто или слично име, за да нема забуна за кого се работи, во заграда да се стави земјата ([[Карло III (Шпанија)]] или [[Стефан I (Унгарија)]]. Луиза (надвојвотка од Австрија), како што е: [[Золта (голем везир на Унгарците)]], со тоа што титулата ако не е на почеток на реченица не се пишува со голема буква. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Кралски семејства и благородници“ ==== {{коментар}} - Ова е кус и јасен дел. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:23, 15 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} - Немам што да надополнам, сметам дека е во ред напишаното, гласам ЗА. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:27, 15 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} - Не знам дали коментаров е на вистинското место, но сметам дека треба да се направи некој ред и стандард во именување на статии на благородници и владетели, дали треба да го пишува само името, титулата, семејстовото, државата, со запирки, во загради итн. Сега има неколку различни начини. - [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 12:09, 18 март 2026 (CET) :Јас сметам дека треба со загради, дека 90 % од статиите на нашата Википедија сѐ со загради и изгледа многу подобро естетски наспроти со запирки. Ама мора да се воведе принцип по кој ќе следиме сите за да не сме во забуна кога создаваме такви статии. На пример: [[Бенџамин Колинс Броди (прв баронет)]], а син му исто се викал само разликата е дека бил втор баронет ([[:en:Sir_Benjamin_Collins_Brodie,_2nd_Baronet|Sir Benjamin Collins Brodie, 2nd Baronet]]). [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:53, 18 март 2026 (CET) ::[[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] Сосема си во право дека треба и тоа да го вметнеме. Како што вели Јован, кај нас најголем дел статии на кои им треба дообјаснување, не се со запирка, туку со заграда. Може така да остане и за владетелите и благородниците? Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 14:10, 18 март 2026 (CET) :::Имаме и вакви примери како [[Карола од Васа]], дали би било подобро да биде Карола (Васа) или пак Карола (Саксонија), а што правиме пак со [[:en:Archduchess Louise of Austria|Archduchess Louise of Austria]] дали тука титулата би била во или надвор од заградата како Надвојвотка Луиза (Австрија) или пак Луиза (Надвојвотка од Австрија) [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 14:16, 18 март 2026 (CET) ::::Кога оди само име и земја, најчесто е баш така, името и земјата, и тоа е обично за историски личности, дека немале презимиња класично како денес, туку местото од каде потекнуваат се претворало во презиме: [[Тома Аквински]] - местото од каде потекнувал (Аквино) се претворило во презиме. За некои кралеви и владетели кои имаат исто или слично име, за да нема забуна како што гледам се практикувало кај нас во заграда да се стави земјата ([[Карло III (Шпанија)]] или [[Стефан I (Унгарија)]]. Луиза (надвојвотка од Австрија) веројатно пологично според другиве примери би било да е така, како што е: [[Золта (голем везир на Унгарците)]], со тоа што ми се чини дека титулата ако не е на почеток на реченица не се пишува со голема буква. Да проверам за ова. А за овие и други примери, убаво е да се изјасни уште некој, па да ги вметнеме во начелата и напатствијата. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 14:51, 18 март 2026 (CET) {{коментар}} Сум согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 21:07, 18 март 2026 (CET) {{Коментар}} ОК е се, мислам дека сите благородници заслужуваат статија, освен тие титуларни кои немале општествена улога. Мислам за нив треба помалку да се посвети простор (пример, во егзил без никаква функција или задолженија во опшствество). Ова е мое мислење, не велам дека сум во право хехе. Што се однесува за именување, името на статијата треба да биде само името на личноста и бројот (I, II, III итн). Доколку има случај на две личности со исто име и ист број во заграда да се пише локација, а ако и таа е иста, тогаш година на влеадеење/ раѓање). Не сум за име со географски епитет, пример Александар Југословенски, ова не е традиционално во македонскиот јазик, освен за една личност - Александар Македонски. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 11:11, 19 март 2026 (CET) {{Коментар}} Ги вметнав правилата во делот '''Напомена'''. Се надевам во ред е вака. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 13:25, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} -Во ред е, јасни се правилата. [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] <small>([[User talk:Natasa Stardelova|разговор]])</small> 18:09, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} -Во ред е, јасни се правилата и согласна сум со истите.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 08:40, 24 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Политичари, правници и верски водачи]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:10 ч. на 22 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Политичар или државен службеник''' веројатно може да се смета за значаен ако исполнува барем еден од следниве критериуми: * ако е шеф на држава или влада (премиер), генерален гувернер, министер, член на законодавно собрание или на еквивалентна позиција на национално ниво на унитарна држава или на федерално ниво на сојузна држава; * има или извршува внатрепартиска функција на национално ниво во партија која е или била застапена во законодавното собрание на една држава: лидер на партија, член на партиски комитет, секретар на партија, претседател (или еквивалентна функција) во здружение поврзано со партијата; * има или извршува важни локални, регионални или национални задачи кои носат значителна моќ на тоа ниво (на пр. градоначалник, окружен префект) има или има раководно место во национално тело; * ако е генерален секретар или има еквивалентна висока позиција во важна меѓувладина организација; * ако има јасно соодветна моќ и влијание, или добил големо внимание од националните медиуми од неговото време (или медиуми кои биле широко транскрибирани во историски дела), дури и ако не бил на една од горенаведените официјални функции; * политичари, градоначалници, пратеници или други функционери за кои има содржина во повеќе веродостојни извори. Политичарите кои припаѓаат исклучиво на следните категории обично не се значајни ако се: * кандидати за политичка функција (со можен исклучок на особено добро објавени кандидати за важни позиции); * лице кое врши внатрепартиска функција на локално ниво; * „обични“ претставници без посебна моќ или медиумско покривање во локалните или регионалните или национални собранија; * биографијата е достапна само на страница коде мора да биде објавена, односно на мрежното место на општината или собранието или фирмата/институтот во кој работат. '''Правно лице, адвокат, судија''' е веројатно значаен ако тој или таа исполнува еден од овие критериуми: * судија во врховен суд или апелационен суд на една земја (на државно ниво или пошироко); * судија во меѓународен суд (на пример, [[Хашки трибунал]], [[Постојан арбитражен суд]], [[Меѓународен кривичен суд]], [[Европски суд за човекови права]] или [[Суд за правда на Европската Унија]]); * раководител на државен орган поврзан со судството (на пример, Државен судски совет или Државно правобранителство), Народен правобранител; * раководител на понизок суд или има друга водечка правна позиција во високата администрација; * експерт во дефинирана правна област, било како научник или како правник, и е автор на правно нефикционално дело објавено од признат издавач. '''Свештеник, духовник или еквивалентен верски водач''' во религијата кој ги исполнува следните критериуми генерално заслужува своја статија: * папа, патријарх, архиепископ, епископ или има еквивалентна позиција во нехристијанските религии; * верски службеник со значајни секуларни административни должности (на пр. колонијални службеници, итн.) кој некогаш бил важен авторитет во тоа општество; * автор на пишано дело /книга, (или неколку) објавени од етаблирани (верски и/или секуларни) издавачи; * има јасно соодветна моќ и влијание или добил големо внимание на националните медиуми, дури и ако нема еден од горенаведените наслови. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Политичари, правници и верски водачи“ ==== {{коментар}} - Јасни се правилата. Би сакала само да се размисли за биографии на градоначалници дали сите по дифолт се значајни, или тој дел ќе треба да го надополниме со уште некој услов? - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:38, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} : Според мене сите градоначелници по дифолт не се значајни. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 23:54, 22 март 2026 (CET) : Исто така би додал професор на Универзитетот. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 00:03, 23 март 2026 (CET) ::За професори имавме претходно дека професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование, не се значајни за енциклопедија само поради таа професија. ::А за градоначалници, не знам ете, има некои што биле многу активни во својот мандат, направиле некакви промени/ подобрување на условите во општината/ нешто различно. Такви секако е добро да се вметнат во енциклопедија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 09:48, 23 март 2026 (CET) :::Мислувам на професорите во високо образование со научни трудови. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:25, 23 март 2026 (CET) :::{{одговор|Виолетова}} Кои критериуми за значајност би се применувале за градоначалниците? Сите градоначалници имаат јавно достапни биографии во веродостојни извори и сите јавно објавуваат отчети во коишто наведуваат што имаат направено. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 00:19, 26 март 2026 (CET) ::::Како стои во моментов сите градоначалници се сметаат за значајни. ::::Инаку, можеби градоначалници кои не биле активни и не направиле разлика, подобрување на условите за живеење во општината за време на својот мандат, без разлика што даваат отчет (тоа е затоа што мораат) да не се енциклопедиски значајни. Сите ги знаеме или сме чуле за градоначалниците во чиј мандат општината напредувала, сигурно има и некои, можеби па ретки случаи, кога не сториле ништо значајно за време на својот мандат. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:42, 26 март 2026 (CET) {{коментар}} :@[[Корисник:Виолетова|Виолетова]] И јас би рекол дека се јасни. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:13, 23 март 2026 (CET) {{коментар}} : Јасни се правилата.За биографии на градоначалници подржувам дека не се сите значајни да имаат статија. - [[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 08:47, 24 март 2026 (CET) {{коментар}} Според мене, многу поголем проблем е да има статија за секој пратеник во законодавниот дом отколку за секој градоначалник. Во многу земји, како што е Македонија, на избори нема отворени листи и се гласа за пратеничка листа предложена од политичка партија. Лице коешто станало пратеник затоа што се нашло на пратеничка листа и чијашто биографија за првпат јавно била објавена на мрежното место на законодавниот дом мислам дека не заслужува да има статија. Со градоначалниците е многу поразлично затоа што на избори директно се гласа за нив и нивните биографии се јавно достапни уште за време на предизборните кампањи. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 00:29, 26 март 2026 (CET) :Имаш право [[User:Kiril Simeonovski|Кире]], не се значајни од енциклопедиска гледна точка, без разлика дали ќе им најдеме биографија. Мислам дека таквите лица се опфатени со делот: ''„обични“ претставници без посебна моќ или медиумско покривање во локалните или регионалните или национални собранија.'' Ако некој влегол да биде пратеник, и ништо не слушаме за тоа лице: ниту дава изјави, ниту е јавно експонирано лице, ниту учествува во емисии, ниту излегува на говорница да зборува, освен што крева рака кога партијата ќе му наложи, нема енциклопедиско значење, или поиаку кажано по завршување на мандатот тоа лице ќе биде заборавено, грубо кажано. Има такви пратеници, а има и градоначалници што не прават нешто корисно или значајно за својата општина. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 09:35, 26 март 2026 (CET) {{коментар}} Според мене правилата се јасни и имаат смисла. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 12:46, 27 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} Исто според мене правилата се јасни. И како што нагласи Кирил повеќето пратеници не се релеватни за Википедија, ама градоначалниците имаат поголем општествен придонес и можеби се сите доволно значајни. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:58, 27 март 2026 (CET) {{Коментар}} За исте овие: Треба личноста да има значајна општествена позиција (државна, лидерска, универзитетска). Само што е градоначалник или член на собрание, НЕ ТРЕБА ДА ИМА СТАТИИ! Ја сум за бришење на вакви статии за луѓе кои цел живот се приватни бизнисмени и само 4 години години биле градоначалник и оп статија? Зошто? Не е битен човекот за Македонија, може бил за мал број граѓани на кој бил градиначалник, но општо не е битен како и ние што сме тука. Дури ние на Википедија сме побитни од таквите особи. Истото важи и за политичари и верскки лидери. Верски лидери кои имате значајна позиција во организацијата или преродбеничка улога ок, но обични попови оџи не. Мое мислење ова. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 14:06, 27 март 2026 (CET) :Мислам дека речениците за верски водачи не споменуваат дека секој поп или оџа е значаен, ама ќе ги проверам уште еднаш. :Инаку за градоначалници кои не се значајни поради таа позиција, а кои пред и потоа биле бизнисмени, имаме наредна дискусија и за претприемачи (така се наречени) ќе ги дискутираме. Ако не е значаен ни како бизнисмен, значи не е значаен по ниедна основа да влезе во енциклопедија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:54, 27 март 2026 (CET) Кои ќе биде услов за градоначалници да имаат својата статија? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 21:01, 27 март 2026 (CET) :Дискусијата ќе заврши во недела 20:10 ч., да видиме дали ќе има и други предлози, но според мене, јас би го додала делот: :Градоначалници ќе се сметаат за значајни доколку се активни во својот мандат, направиле некакви промени и/или подобрување на условите во општината, биле медиумски активни. :- [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:15, 27 март 2026 (CET) {{коментар}} Ако на англиската Википедија има место за над 500 македонски фудбалери (на македонската се значително помалку), не гледам зошто градоначалниците, како и останати личности (со поддржани наводи) не заслужуваат да бидат присутни на Википедија. Мислам дека улогата на Википедија треба повеќе да биде хроничарска, а не оценувачка. На нашата Википедија ѝ недостасуваат статии, особено за Македонија, па не би требало да ставаме дополнителни услови. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:30, 28 март 2026 (CET) :Сосема се согласувам дека ние не сме тие кои треба да судиме. Кога е некој важен за историјата на градот, државата, секако е значаен да биде вметнат во енциклопедија, и на Википедија. :п.с. За спортистите ќе отворам да дискутираме по две недел, така ми се во план темите, и ќе треба тогаш да ги прегледаме тие критериуми. А на англиската Википедија гледам дека последниве години често се појавуваат статии кои ги прекршуваат нивните правила, а тоа е веќе тема за друг разговор. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:59, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}} - Додаден е условот за значајност на политичари, градоначалници, пратеници или други функционери да има содржина во повеќе веродостојни извори, односно не се значајни доколку биографијата е достапна само на страница коде мора да биде објавена, односно на мрежното место на општината или собранието или фирмата/институтот во кој работат. ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:00 ч. на 29 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Претприемачите''' веројатно ќе бидат значајни ако се честа тема во општите медиуми или медиумите што се занимаваат со бизнис (на пр. Економист, и слично). Извршни директори, претседатели на корпорации или одбори на компании од јавен интерес, исто така, често може да се сметаат за значајни, како и стопанственици кои имаат некаква општествена заслуга, на пример: раководат со општествено важна приватна фирма, со голем број на вработени, ланец на продавници, и слично. Некои '''уредници на Википедија''' имаат свои статија, но тоа што уредуваат на Википедија не ги прави значајни, туку енциклопедиската значајност ја стекнале според други критериуми (писатели, музичари, научници, сликари и др.). Уредниците не смеат да создаваат или да уредуваат статии за себе. За нив важат правилата споменати во другите начела и напатствија, односно важно е да се следат упатствата за [[Википедија:Биографии на живи личности|биографии на живи личности]], и да се внимава да на [[Википедија:Конфликт на интерес|конфликт на интерес]] и [[Википедија:Без свои истражувања|без свои истражувања]] '''Измислен лик''' или друг фиктивен феномен (вклучувајќи места, предмети, концепти или суштества) може да биде значаен или да има енциклопедиска вредност, доколку исполнува еден од овие критериуми: * се споменува повеќе од еднаш и има поголемо значење во добро познато дело, филм, серија, без оглед на фиктивниот свет во кој се појавува или оригиналната франшиза (не се бројат маркетиншките материјали, фандомите и фан-фикцијата); * има документирано влијание врз културата и општеството надвор од оригиналното дело; * се споменува во неколку различни дела, но не тривијално, случајно, или со исмевање. Ако ликот не ги исполнува горенаведените критериуми, треба да се провери дали неговиот опис може да се вклучи во статијата за оригиналното дело. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави“ ==== {{коментар}} - јасно е претставено -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:29, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}} согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 20:46, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}}-Според мене е јасно. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 10:35, 1 април 2026 (CEST) {{коментар}}-Се согласувам, јасно е претставено. [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] <small>([[User talk:Natasa Stardelova|разговор]])</small> 10:35, 1 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Убаво скоцкано, да се следи треба. Знаеме случаеви кога се објавувале статии за ваков тип на луѓе. Најчесто како вршење услуга од некој корисник. Таа пракса треба да се забрани и да се почитуваат овие напатствија. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 20:27, 4 април 2026 (CEST) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Спортисти]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:00 ч. на 5 април 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Спортистот''' е значаен: #Aко во повеќе медиуми и извори се пишува за неговите постигнувања во спортот во кој е активен, се сметаат и големи интервјуа дадени од спортистот. #Aко освоил значајна титула, или бил дел од екипен спорт во кој била освоена висока награда. #Спортските биографии мора да вклучуваат барем еден навод на извор што обезбедува значајно известување за темата. #Ако спортистот постигнал значаен државен или меѓународен рекорд или друг вид на успех. #Ако добил значајна награда, или за Македонија ја добил државната награда „8 Септември“ за остварување во спортот. '''Професионалните спортисти''' кои барем две години заработувале за живот од тој спорт, најверојатно имаат енциклопедиска значајност. Следуваат разни спортови и некои дополнителни критериуми за нив: '''Фудбал, кошарка, ракомет, одбојка''': #Оние клубови и поединци од овие спортови кои учестуваат на меѓународни натпревари и добиваат медиумско покривање, имаат енциклопедиска значајност. '''Тенис''' ако исполнува некој од следниве критериуми: #Член е на „Меѓународна тениска сала на славните“. #Се натпреварува на еден од професионалните турнири од највисоко ниво: #Гранд слем турнири ([[Отворено првенство на Австралија]], [[Отворено првенство на Франција]], првенствата на Вимблдон или [[Отворено првенство на САД]]). #Мажи: се натпреваруваат на меѓународните АТП турнеи. #Жени: се натпреваруваат на светските турнири за жени. #Има тениски рекорд признат од Меѓународна тениска федерација, Здружение на тениски професионалци или Женска тениска асоцијација. #За јуниори, потребно е да постои значителна медиумска покриеност, како и да освоиле некоја од меѓународните јуниорски титули. Ова упатство важи подеднакво и за играчите во сингл и за играчите во двојки. Значајност за спортистите кои се натпреваруваат во областа на '''[[атлетика]]та''' ако исполнуваат некои од критериумите што следат: #Завршил меѓу првите 8 во натпреварување на највисоко ниво надвор од Олимписките игри и светските првенства. Поединечните настани на овие првенства мора да содржат или неколку трки или проширени групи (на пр., Европско првенство во атлетика, или кој било од 6-те големи светски маратони), или на кое било друго големо меѓународно натпреварување на сениорско ниво. #Освоил индивидуален златен медал на Светското првенство во атлетика до 20 години или Светското првенство во атлетика до 18 години. #Да има освоено национално првенство за сениори во својата земја, со исклучок на оние кои никогаш не биле рангирани меѓу првите 60 на листата на водечки светски атлетичари на крајот од дадена календарска година. #Да има освоено елитно првенство во повеќе значајни улични трки (вклучувајќи ја и истата трка повеќе пати) или да има воспоставено историја на високо конкурентни, непобеднички настапи во многу значајни трки (најмалку 10 меѓу првите три). #Да има светски или континентален рекорд (вклучувајќи светски јуниорски рекорди, светски најдобри резултати за млади и светски рекорди во возрасни групи за мајстори) потврден или забележан од надлежното официјално тело. #Да има ознака што го сместила спортистот меѓу првите 12 во светот за таа календарска година во натпревар без штафета што се оспорува или е примен на сениорските Светски првенства или Олимписки игри, или некој друг соодветен настап. #Да има ознака без штафета наведена на листата на сениори на сите времиња на Светскиот атлетски клуб или друг соодветен список. #Да биде примен/а во Националната сала на славните на атлетските спортови или во Куќата на славните на Американскиот клуб на тркачи на друмски патеки. Значајна '''улична трка''' ако исполнува некој од следниве критериуми: #Има меѓународно елитно поле (како што е дефинирано според стандардите на Светската атлетика за таа година) од најмалку 5 различни националности. #Добива емитувано или кабелско телевизиско покривање надвор од локалниот пазар (доколку покривањето е преку интернет, страницата мора да биде независна од спортот, на пример Universal Sports). #Трката е место на исклучителни изведби или рекорди. #Редовно има повеќе од 1.000 натпреварувачи. #Се одржува на иста патека или дистанца континуирано во период од над 5 години. '''Бадминтон, велосипедизам, бокс, крикет, уметничко лизгање, скијање, голф, гимнастика, јавање коњи, хокеј на мраз, кикбокс, мешани боречки вештини, трки со мотори, пливање''': #Тимот или поединецот имаат високи меѓународни постигнувања во тој спорт, објавени во повеќе веродостојни извори. '''Тренери, капитени, судии и клубови''' (општо) веројатно е дека постои значајно медиумско покритие за нив ако ги исполнуваат следниве критериуми: #Професионално е активен како судија или тренер на тој спорт. #Ако тренирале многу значајни спортисти кои освојувале високи меѓународни награди и признанија. #Ако биле официјален главен тренер или капитен на олимписки тим за земјата. #Тренери кои вовеле значајна техника или метод на тренинг и се широко признати како основачи на новиот метод. #Клубови кои добиле големо меѓународно известување за нивните успеси и имаат резиме составено од многу успешни меѓународни натпреварувачи, или олимпијци. Ако успехот на клубот главно се должи на еден тренер, тогаш само тренерот е значаен. '''Аматерски натпревари''' немаат енциклопедиска значајност, било да станува збор за училишни или студентски натпревари. За '''спортските арени, стадионите''' и другите спортски објекти нема критериуми за претпоставена значајност, затоа се сметаат за достојни за енциклопедиска статија. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (спорт)|Спорт]] ==== Дискусија за „Спортисти“ ==== {{коментар}} - критериумите предложени овде се комбинација од англиската и хрватската Википедија за значајност. Не сум толку по спортот, ама мислам дека опфатено е сè. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:04, 5 април 2026 (CEST) {{коментар}} јас исто мислам. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 22:29, 5 април 2026 (CEST) {{коментар}} - Според мене напишаното е добро, но мора подобро да се расчисти прашањето за значајноста кај македонските фудбалери, кошаркари и ракометари, бидејќи тоа се најпопуларните спортови кај нас. Мислам дека е малку нелогично на други јазични Википедии да има повеќе статии за македонски спортисти од тој тип, отколку кај нас. Затоа треба да се разгледа дали треба да имаме поголем опфат за домашни спортисти. Од друга страна, за меѓународните спортисти треба јасно да се дефинираат критериуми — дали е доволен настап во прва/втора/трета лига, дали е потребна репрезентација, меѓународни натпревари, награди, итн. Вака, без конкретни правила, секогаш ќе има различни толкувања и несогласувања. Ако се постават јасни критериуми, ќе биде многу полесно и поконзистентно за сите понатаму. '''Мој заклучок:''' Треба да бидат опфатени сите македонски спортисти што настапуваат на професионално ниво, со исклучок на оние кои се активни само аматерски или се во рана фаза од кариерата; како праг може да се земе најмалку три години професионален ангажман. <br> <br> (јас само ги гледам најпопуларните спортови, па немам коментар за атлетика, хокеј и останатите спортови, така да се согласувам со напишаното дека е јасно) [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:21, 7 април 2026 (CEST) :Интересен факт е дека критериумите на англиската се многу ригорозни, а од друга страна таму има наши спортисти за кои ние уште немаме статија. Мислам дека тоа се должи, не е дека не заслужуваат тие спортисти да бидат и кај нас, туку никој не се позанимавал со нив за да ги создаде нивните статии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 11:28, 7 април 2026 (CEST) {{коментар}} Делот за „аматерски натпревари“ дека не се значајни од енциклопедиска гледна точка треба да отпадне со оглед дека Олимписките игри во голем дел од 20 век биле аматерски натпревари. Исто така и [[универзијада|универзитетските игри]] се значајни настани кои се веќе дел од Википедија. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 20:23, 7 април 2026 (CEST) :Со оглед дека оваа Википедија е македонска и треба што повеќе да се опфатат личности од Македонија, би требало во неа да се опфатат и спортистите кои освоиле пласман на државни првенства, спортистите на Македонија и на градови, учесниците на олимпијади и светски првенства.[[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 20:56, 7 април 2026 (CEST) ::Универзијада е на светско ниво, веројатно под студентски и училишни натпревари се мисли на внатре во рамки на школо, факултет, (од англиската Википедија е тој дел преземен) или така нешто, моја претпоставка. Треба да се дефинира тоа подобро. ::За спортистите на Македонија што ги споменуваш, мислам дека се опфатени тие спортисти во почетниот дел, кој вели: ::*Ако спортистот постигнал значаен државен или меѓународен рекорд или друг вид на успех. ::*Ако добил значајна награда, или за Македонија ја добил државната награда „8 Септември“ за остварување во спортот. ::Ние дури и немаме статија за таа награда, треба да создадеме, а треба и некој повик да намениме да се пишува за македонскиот спорт, дека волонтерите можеби нема да се сетат сами да пополнат такви празнини. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 21:11, 7 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Комплицирана тема, но сепак опфаќа добри напатствија. Лично сметам аматерски спортисти и спортисти кои не се дел од национални и меѓународни натрепварувања да немаат статии на Википедија. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 15:22, 9 април 2026 (CEST) {{коментар}} Се согласувам со критериумот да се пишуваат статии само доколку клубот и поединците од тој клуб учествуваат во меѓународни настани и имаат медиумска покриеност, бидејќи доколку го нема тогаш ние без малку за секој поединец во Македонија треба да имаме статија, бидејќи играл во некој клуб од екипен спорт во втора или трета општинска лига. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:18, 9 април 2026 (CEST) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (книги)|Книги]] === <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:10 ч. на 12 април 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> Иако поимот „[[книга]]“ е широко дефиниран, овие критериуми не важат за следните видови публикации: [[Стрип|стрипови]]; списанија; референтни дела како што се речници, енциклопедии, атласи и алманаси; публикации специфични за музика како што се книги со упатства и нотација и либрета; прирачници за упатства; и книги за подготовка за испити. Може да се развијат специфични упатства за таквите видови книги. Дотогаш, ова упатство може да биде поучно по аналогија. Критериумите наведени подолу важат за [[Е-книга|книги во електронска форма]], како и за традиционални книги и [[манга]]. Е-книга што не ги исполнува критериумите од ова упатство е сепак значајна ако ги исполнува критериумите од упатството за значајност за содржина специфична за интернет страници. Е-книга што ги исполнува критериумите од ова начело не мора да ги исполнува критериумите од начелото за интернет содржина за да биде значајна. *Книгата се смета за значајна ако проверливо исполнува, преку сигурни извори, барем '''еден''' од следниве критериуми: # Книгата била предмет на обработка или цитирање на две или повеќе важни објавени дела што се појавуваат во извори кои се независни од самата книга. Ова може да вклучува објавени дела во сите форми, како што се статии во весници, други книги, телевизиски документарци, списоци на бестселери, и рецензии. Ова ''ги исклучува'' медиумските препечатувања на соопштенија за медиумите, или други публикации каде што авторот, неговиот издавач, агент или други самозаинтересирани страни рекламираат или зборуваат за книгата. # Книгата освоила значајна [[:Категорија:Книжевни награди|литературна награда]]. # Книгата е сметана од сигурни извори за значаен придонес во која било од науките, хуманистичките науки или уметностите, или поттикнала снимање на значаен филм, или друга уметничка форма, или пак друг важен настан, политичко или религиозно движење. # Книгата е, или била, повеќе години предмет на настава во две или повеќе училишта, колеџи, универзитети ''или'' постдипломски програми во која било одредена земја. # Авторот на книгата е толку историски значаен што кое било од пишаните дела на авторот може да се смета за значајно. Петте претходни критериуми не важат за сè уште необјавени книги. *Самоиздаваштвото, и/или објавувањето и плаќањето за објавување на книгата од страна на самиот автор, не се во корелација со значајноста.<ref>Постојат издавачи на книги кои печатат по нарачка, а сепак стои името на издавачката куќа како издавач, и за ова треба да се внимава.</ref> Постојат исклучоци, како што се „Рана наука во Оксфорд“ од [[Роберт Гинтер]] и „Тамерлан“ од [[Едгар Алан По]], но обете книги би се сметале за значајни врз основа на (на пример) критериум 1 и критериум 5 од горните општи критериуми. На многу самоиздадени книги им се доделени ISBN броеви, и може да се наведат во национална библиотека, односно може да се најдат преку пребарување на интернет, на пример, или може да се продаваат кај големи продавачи на книги преку интернет, на [[Amazon.com]], на пример. Но, тоа што книгата има ISBN број, или ја има на пребарување, посебно понудена да се купи, ништо од ова не е доказ за значајност. *Статиите за книги што '''сè уште не се објавени''' се прифаќаат само ако не се исклучени од политиката дека „Википедија не е кристална топка“ за да предвидува настани и појави, и само доколку авторот или значењето на книгата се значајни сами по себе. *Во врска со значајноста на книги кои се издадени пред повеќе од 100 години, треба да преовлада здравиот разум. За дела на Македонци, веројатноста е голема таквите книги да се енциклопедиски значајни да имаат за своја статија. За дела на автори од светот, можните основи за утврдување на значајност вклучуваат: колку широко е цитирана или споменувана во пишани извори таа книга, бројот на изданија на книгата, дали е препечатена, славата што книгата ја ужива или ја уживала во минатото, нејзиното место во историјата на литературата, нејзината вредност како историски извор и нејзината старост. *Статиите за книги не треба да бидат преопширни. Насловот на статијата за книга треба да е во превод на македонски јазик, (оригиналното име во заграда), како што би гласел насловот доколку книгата ја држиме во раце и ја читаме на македонски јазик. Иако една книга може да биде значајна, вообичаено не е препорачливо да има посебна статија за лик или појава од книгата. Постојат исклучоци, особено во случај на многу познати книги. На пример, „[[Божиќна приказна]]“ од [[Чарлс Дикенс]] може да има посебна статија за нејзиниот протагонист, [[Ебенезер Скруџ]], или серијалот [[Песна за мраз и оган]], книги по кои е снимена серијата [[Игра на тронови]], има неколку карактери кои заслужуваат посебна статија, како [[Денерис Таргариен]], [[Џејми Ланистер]], и неколку други. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (книги)]] ==== Дискусија за „Книги“ ==== {{коментар}} - Јас лично за „статии за книги што сè уште не се објавени“ би ги исклучила сите да ги нема, а другите критериуми ми се прифатливи. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:09, 12 април 2026 (CEST) {{коментар}} - Правилата се јасни и концизни, делот „статии за книги што сè уште не се објавени“ може да се исклучи, со тоа што може да бидат вклучени во статијата на авторот, доколку се работи за книги од серијал кој е сам по себе значаен, како на пример [[Песна за мраз и оган]]. - [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 13:36, 14 април 2026 (CEST) {{коментар}} - Правилата се јасни според мене според ова напишаново, иако не сум многу информиран околу оваа тема. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 21:35, 14 април 2026 (CEST) == Придавка од „Карнија“ == Денешна тема на уредувачкиот ден e „Венци на Јужните Варовнички Алпи“ во која спаѓаат и „Карнските Алпи“ односно „Карниските Алпи“. Со оглед дека основата на зборот е покраината „Карнија“ правејќи напоредна споредба со Калифорнија (единствен топоним кој завршува на „рнија“ како Карнија), придавката треба да е „карниски“ која е полесно изговорлива на македонски јазик. Во македонските речници го нема топонимот Карнија и следствено ни придаваката произлезена од него. Доколку мнозинството се сложува соодветно би ја променил оваа придавка. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:24, 19 февруари 2026 (CET) :И мене ми се чини дека карниски е точно, споредено со Калифорнија и калифорниски. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 17:55, 19 февруари 2026 (CET) :Се согласувам и јас. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 14:37, 20 февруари 2026 (CET) ::@[[Корисник:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]]@[[Корисник:Виолетова|Виолетова]]@[[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] Интересен случај, бидејќи покраината е всушност на македонски Корушка, но дури и словенечката Википедија користи Карнијске Алпе, така што се согласувам да бидат Карниски Алпи. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:13, 23 февруари 2026 (CET) :::Променето. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 21:11, 23 февруари 2026 (CET) == Турски имиња за селата во Егејска Македонија == Зошто се употребуват турски називи за поранешни турски села во Егејска Македонија? Тоа не се македонски називи ниту македонски села (сегашни или поранешни). Јас мислувам дека нема потреба да се дава предноста на турски називи, каде тоа не су повеќе турски села. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 14:23, 22 февруари 2026 (CET) :Здраво. Дали може да ни посочите за кои села поточно станува збор? На пример, Дедели нема друго име освен ова име кое потекнува од турскиот јазик, каде и живееле Турци. Поздрав--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 09:50, 23 февруари 2026 (CET) ::Станува збор за селата во на пример Кожанско и Кајларско - [[Кожани (општина)]] или [[Еордеја (општина)]]. Тука нема потреба за турски називи. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:44, 23 февруари 2026 (CET) :::@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Како во Македонија, така и во егејскиот дел, топонимите ние не ги менуваме, особено што имињата кои ги споменуваш се присутни и во литературата (изворите). --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:07, 23 февруари 2026 (CET) :Како сакате, ама давањето предноста на стари турски топоними во однос на грчките сегашни каде живеат Грци а не Турци е грешка. И во турскиот дел на Тракија многи грчки топоними се заменети со турски. Јас мислувам дека треба си гледаме нашите македонски топоними, а не да даваме предноста на стари турски топоними во однос на сегашните грчки. На пример [[Бахче Ловаси]] во место на Кипари. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:49, 24 февруари 2026 (CET) == Fishfer980 == a channel who believes that he will be popular one day. He makes minecraft content [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-16754-05|&#126;2026-16754-05]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-16754-05|разговор]]) 13:32, 16 март 2026 (CET) == Fishfer980 == a channel who believes that he will be popular one day. He makes minecraft content [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-16754-05|&#126;2026-16754-05]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-16754-05|разговор]]) 13:33, 16 март 2026 (CET) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|разговор]])</bdi> 12:15, 19 март 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 13:21, 31 март 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:TRistovski-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Пораката ја испрати Корисник:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 19:11, 3 април 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:ZI Jony@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Facundo Jainikoski == Има ли некој врски во ФФМ да проверува дали е овој аргентинскиот фудбалер со македонско потекло? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:13, 5 април 2026 (CEST) :~Кој знае и ФФМ дали имаат информација за неговото потекло, дека момчето е во Аргентина родено. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:14, 5 април 2026 (CEST) :Мене многу ми личи на финско презиме. [[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] <small>([[Разговор со корисник:Bjankuloski06|разговор]])</small> 22:46, 5 април 2026 (CEST) s36130tigcvmvhn3q19t05dzeu2ki3s 5538995 5538994 2026-04-14T19:36:12Z Jtasevski123 69538 /* Дискусија за „Книги“ */ 5538995 wikitext text/x-wiki <!---------------------------------------------------------------------------------> <!-------Вам ви благодари помошниот тим на Википедија (pro's making woners)------> <!---------------------------------------------------------------------------------> {{Селска чешма}}<br /> __NEWSECTIONLINK__ <div id="содржина"> __TOC__ <div id="дискусии"> [[Категорија:Википедија:Селска чешма| ]] [[Категорија:Википедија:Заедница|Селска чешма]] == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 20:45, 16 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:ZI Jony@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 14:21, 18 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Tiven2240@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == Годишна оценка на Упатствата за спроведување на Универзалниот правилник на однесување (УПнО) == <section begin="announcement-content" /> Ве известувам дека започна периодот на годишна оценка на Упатствата за спроведување на Универзалниот правилник на однесување. Можете да давате предлози за промени до 9 февруари 2026&nbsp;г. Ова е првиот од неколкуте чекори на годишната проценја. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Прочитајте повеќе за ова и учествувајте во разговор на страницата на УПнО на Мета]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координативната комисија на Универзалниот правилник на однесување]] (U4C) е глобална група посветена на правично и доследно спроведување на УПнО. Оваа годишна проценка е планирана и спроведена од U4C. За повеќе информации за должностите на U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|погледајте ја нејзината повелба]]. Споделете ги овие информации со други членови на вашата заедница кајшто е соодветно. -- Во соработка со U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|разговор]])<section end="announcement-content" /> 22:01, 19 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Keegan (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Начела и напатствија на Википедија == Почитувани уредници, ja отворам оваа дискусија во согласност со [[ВП:ГЛАСННН]]. Во продолжение секоја недела ќе биде отворена по една тема за која треба да ги одредиме насоките на значајност за нашата Википедија, и на која прво добро е да се дискутира, а потоа можеби и да се гласа. При оформувањето на статиите за начела и напаствија, како и за значајност, во врска со луѓе, настани и друго, земени се предвид неколку јазични Википедии, како англиската, српската и хрватската. Да нагласам дека Википедија на англиски јазик има построги правила од другите јазични Википедии, претпоставувам затоа што се смета за светска енциклопедија, и некои теми кои се важни локално во земјите, на англиската не сметаат дека треба да ги има. Сепак и таму има исклучоци. Исто така, добро е да се нагласи и да се има на ум дека дел од овие службени страници се создавани пред 20 години, и можно е да има потреба од нивно прегледување и дополнување. === [[Википедија:Што не е Википедија]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:40 ч. на 8 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> Да започнеме со [[Википедија:Што не е Википедија|што не е Википедија]]. Википедија не е хартиена енциклопедија, не е речник, не е трибина, ниту пак говорница од било кој вид, не е ни разговорен форум или средство за пропаганда и рекламирање. Википедија не е збирка на надворешни врски, галерии на слики или медиуми. Википедија на македонски јазик не е национална енциклопедија на Македонците. Википедија не е услужник на бесплатно вдомување или мрежен простор, не е експеримент за демократија или каков било друг политички систем. Нејзиниот основен метод на одлучување на консензус е преку уредување и дискусија, не преку постојано гласање. Повеќе на секоја од ставките има на линкот [[Википедија:Што не е Википедија|што не е Википедија]]. ==== Дискусија за „Што не е Википедија“ ==== {{коментар}} Според мене, треба да имаме слобода да бришеме кориснички страници на Википедијанци на кои корисникот си пишува реклама за себе и она што го работи. Налетувам на такви, скоро имаше некој масер се рекламира на корисничката страница. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:42, 8 февруари 2026 (CET) :{{коментар}}Според мене, секаков вид на рекмалација директна или индиректна мора одма да се отстранува без никаква дебата или дискусија. Без разлика дали е на корисничка страница, подобрување во статија, новосоздадена страница и останато. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:01, 8 февруари 2026 (CET) :Па некако оваа страница има опфатено доволно, јас немам забелешки или некакви сугестии што да се наведе дополнително. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 16:27, 9 февруари 2026 (CET) :Исто и јас. :) [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 20:53, 9 февруари 2026 (CET) {{коментар}}Се согласувам дека секаков вид на рекмалација директна или индиректна треба да се отстранува без никаква дискусија.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> :{{Коментар}} Вака. Малку пристапот да е подиректен и поконкретен. На пример глеам се дискутира за тоа Што не е википедија? Значи мој предлог е за ова, и за сите идни дискусии, да се преземе англиската верзија на напатствијата, да се видат од сите нас и да се даде коментар кои поттпочки од англиското напатствије би го трганеле или замениле со друго. Ова го зборам од проста причина што англиските напатствија се едни од најелаборираните, па дури и претерано детализирани, ние можеме да ги земем само општите начела. Во овој случај ок си е се. Се сложувам со напишаното за тоа што не е Википедија, ако имам некој поконкретен дел за додавање, ќе пишам тука. Следните да бидат со поконкретни забелешки што се прифаќа, а што не на нашата Википедија. Во однос на кориснички страници, ние сме бришеле и порано само вулгарности. Рекламирање не би требало да е проблем, според мене. Пропагираме сите ние на нашите кориснички страници. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 18:50, 15 февруари 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (настани)]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:30 ч. на 15 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> Многу настани добиваат покриеност во вестите, а сепак не се од историска или трајна важност. Настан може да биде доволно интересен за новинарите и уредниците на вестите, но тоа не секогаш е доволно значајно за да има статија на Википедија. При оценувањето на настанот, уредниците треба да оценат различни аспекти на настанот и покриеноста: влијанието, длабочината, времетраењето, географскиот опсег, разновидноста и веродостојноста на покривањето, како и дали покривањето е рутинско. ;Трајни ефекти Настанот што е преседан или катализатор за нешто друго од трајно значење, најверојатно ќе биде значаен. На пример, во САД, убиството на детето Адам Волш на крајот довело до донесување на Закон за заштита и безбедност на децата, наречен Закон Адам Волш. Овој настан се смета за значаен. Настаните кои имаат трајно дејство од историско значење веројатно ќе бидат знајачни. Ова вклучува, на пример, природни катастрофи после кои останува широко распространето уништување, а обновата на уништеното може да доведе до смена на населението, и можно е да влијае врз изборите. Помал земјотрес или бура со мало или никакво влијание врз човечката популација веројатно не е значаен за да има статија на Википедија. ;Географски опсег Значајните настани обично имаат значително влијание врз широк регион, домен или широко распространета општествена група. Настанот кој влијае врз локално подрачје и го известуваат само медиумите во блискиот регион веројатно нема да биде значаен. ;Длабочина на покриеност Еден настан мора да добие голема или длабинска покриеност за да биде значаен. Длабочина на покривање вклучува анализа што ги става настаните во контекст, како што често се среќава во книгите, долгометражни написи во големите списанија за вести или на ТВ. ;Времетраење на покриеноста Значајните настани обично добиваат медиумска покриеност која е во подолг временски период. Времетраењето на известувањето по медиуми е силен показател за тоа дали некој настан има минливо или трајно значење. Тоа што некој настан се случил неодамна сам по себе не го прави незначаен. ;Разновидност на извори Се очекува значајна национална или меѓународна медиумска покриеност за некој настан да биде забележлив. Известувањето со широк опсег има тенденција да укаже на значајност, освен кога медиумите препишуваат и преобјавуваат исти вести едни од други. ;Рутинско покривање Според политиката на Википедија дека не е весник, рутинското покривање на вести за работи како што се објави не се доволна основа за статија. Рутинските настани, како што се спортски натпревари, филмски премиери, прес-конференции итн., може подобро да се опфатат како дел од друга статија, ако воопшто се значајни. Медиумски објави за настани кои се вообичаени, секојдневни, или се обични предмети што не се истакнуваат — веројатно не се значјани за да имаат своја статија на енциклопедија. ;Сензационализам Таблоид или жолтото новинарство како што се нарекува, обично се смета за лоша основа за статија во енциклопедија, поради недостатокот на проверка на фактите својствени за сензационалистичко известување и објавување на скандали. Википедија не е место за скандали или озборувања. ;Кривични дела Написите за криминални дејствија, особено оние што спаѓаат во категоријата „вонредни вести“, често се предмет на дискусии за бришење. ;Луѓе значајни за само еден настан Луѓето познати само во врска со еден настан генерално не треба да имаат статија напишана за нив. Ако настанот е многу значаен, тогаш наместо тоа, обично треба да се напише статија за настанот. ;Идни настани Поединечните закажани или очекувани идни настани треба да бидат вклучени само ако настанот е значаен, и речиси сигурно ќе се одржи. Датумите не се дефинитивни додека настанот навистина не се случи, бидејќи дури и значајните настани може да бидат откажани или одложени во последен момент поради голем инцидент (ваков случај на одложување беше во текот на пандемијата). Меѓу идните настани кои се соодветни за да се отвори за нив страница пред време спаѓаат: избори, Олимписки игри, Евровизија, европски и светски првенства. ;Алтернативи за бришење Ако значајноста на настанот е доведена во прашање, но тој е првенствено поврзан со одредена личност, компанија или организација или текстот може да биде дел од друга статија со поширока тема, тогаш треба да се употреби спојувањето на содржините. Сепак, треба да се внимава на настанот да не му се даде непотребна тежина. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (настани)|Значајност на настаните]]. ==== Дискусија за „Настани“ ==== {{коментар}} Според мене, овој дел добро ги покрива сите можни ситуации поврзани со настаните. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:32, 15 февруари 2026 (CET)<br> {{коментар}} Сметам дека аргументите се добро образложени и се согласувам со нив. - [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 11:07, 18 февруари 2026 (CET) <br> {{коментар}} Се солгасувам со горенаведените коментари. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:30, 18 февруари 2026 (CET) <br> {{коментар}} Добри се предлозите и правилата наведени во посебната страница, немам дополнителни коментари. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:11, 18 февруари 2026 (CET)<br> {{коментар}} Овој дел е усогласен со соодветниот дел на другите јазици и јасен за оние што го читаат. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:14, 19 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Исто и јас се согласувам со коментари на колегите. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:03, 21 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Добро се образложени аргументите и се согласувам со нив.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Автобиографија]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:50 ч. на 22 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> *Пишувањето автобиографии е обесхрабрено, бидејќи е тешко да се напише неутрална, проверлива автобиографија, а има и многу замки. *Автобиографијата често е пристрасна, и обично напишано е само позитивното за личноста. *Автобиографиите се често непроверливи. Ако единствениот извор за одреден факт за вас сте вие самите, читателите не можат да го потврдат тоа. *Автобиографиите можат да содржат оригинално истражување. Луѓето често вклучуваат информации во автобиографии кои никогаш претходно не биле објавени или се резултат на знаење за нештата од прва рака. Википедија е енциклопедија и не смее да содржи претходно необјавени информации, ниту дозволува оригинално истражување. *Под „автобиографија“ не се подразбира само биографијата што сте ја напишале сами за себе, туку и биографијата што сте ја платиле или сте наредиле некој друг да ја напише во ваше име. *Тешко е да се пишува неутрално и објективно за себе, затоа треба да дозволите другите да пишуваат. Би требало да почекате некој друг да напише статија за вас и вашите постигнувања. *Во јасни случаи, дозволено е уредување на страници поврзани со вас, како: враќање на вандализам; но само ако тоа е очигледен вандализам, а не содржински спор. *Ако не сте значајни според начелата на Википедија, пишување на статија за себе ја крши политиката која вели дека Википедија не е место за бесплатна реклама. * Ако вашиот живот и достигнувања се проверливи и навистина од значење за да ве има на енциклопедија, некој друг веројатно ќе создаде статија за вас порано или подоцна. Повеќе на линкот: [[Википедија:Автобиографија]] ==== Дискусија за „Автобиографија“ ==== {{коментар}} - Се согласувам со наведените правила поврзани со автобиографија. Ние сме мала заедница, и знам дека се случило низ минатото некои личности сами за себе да си напишат статија, често не е бришена таквата статија, туку е само досредена, доколку личноста е значајна за да ја има во енциклопедија. Сепак, во најголем дел, би требало да се обесхрабрат автобиографски статии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:58, 22 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Автобиографијата, поточно пишување на автобиографија, треба да биде обесхрабрено и недозволиво за Википедија. Пристрасноста при пишување на таква статија е на највисоко ниво, а објективноста ниска. Напатствијата се во ред, се согласувам и замолувам секој да реагира ако забележи вакви случаеви. Ова е едно од основните правила на Википедија и треба строго и доследно да се почитува.--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 09:48, 23 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Целосна поддршка за сѐ претходно кажано. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:17, 23 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Се сложувам со сѐ. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 17:34, 24 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Да, и јас го делам истото мислење. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 11:52, 27 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Се согласувам. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 13:57, 28 февруари 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Биографии на живи личности]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:50 ч. на 1 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> *Статија за жива личност треба да биде напишана одговорно, внимателно и со непристрасен тон, да се избегнува потценување, но да се избегнува и претерување. *Контроверзниот материјал за живи личности што е без извори или со слаби извори треба веднаш да се отстрани, и без дискусија. *Не користете јавни записи што вклучуваат лични податоци, како што се датум на раѓање, вредност на домот, сообраќајни казни, регистрации на возила и домашна или деловна адреса. *Никогаш не користете самообјавени извори (вклучувајќи книги, списанија, интернет страници, блогови, подкасти или објави на социјалните мрежи) како извори на материјал за жива личност, освен ако не се напишани или објавени од самото лице. *Не внесувајте озборувања во статиите. Секогаш прво прашајте се: Дали изворот е веродостоен? Дали материјалот е вистинит? И, дури и ако е вистинит, дали е релевантен за неутрална статија за личноста за која е статијата? *На администраторите им е дозволено да спроведат отстранување на јасни прекршувања на БЖЛ со заштита на страницата или со блокирање на прекршителот/прекршителите. *Избегнувајте приказ на жртва. *Во случај на јавна личност, ќе има повеќе доверливи извори, а БЖЛ треба едноставно да документира што известуваат тие извори. *Поради зголемена злоупотреба и [[Кражба на идентитет|кражба на идентитет]], луѓето сè повеќе ги сметаат своите вистински имиња и датуми на раѓање за приватни информации. Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации. Не може да бришеме лични податоци по барање на личноста доколку се јавно достапни во веродостојни извори. Но, доколку личноста на која се однесува статијата се спротивставува на објавувањето на датум на раѓање, а податоците не биле претходно објавени од веродостојни извори, бидете внимателни и наведете ја само годината на раѓање. Исто така, статиите не треба да ја содржат адресата, електронската пошта, телефонскиот број или други контакт информации на личноста за која станува збор, но генерално е дозволено да се вклучи линк до официјалната интернет страница на личноста во делот „Надворешни врски“, иако тој линк може да ги содржи горенаведените информации. *Дали ќе се отстрани име или погрешно родово именување на жива личност која е трансродово лице, е прашање на уредничка проценка доколку веќе се појавило во сигурни извори. *Со тоа што некој бил спомнат во вестите, не значи дека треба да добие статија на Википедија. *Жива личност обвинета за кривично дело се смета за невина сè додека не биде осудена од суд. Уредниците генерално не треба да вклучуваат текст што сугерира дека лицето е осомничено, дека е лице од интерес или е обвинето за вршење на кривично дело, освен ако не е обезбедена осуда за тоа кривично дело, или повеќе доверливи извори веќе го објавиле името на обвинетиот во врска со кривичното дело. *БЖЛ се применува насекаде на Википедија каде што се споменуваат живи личности, вклучувајќи страници за разговор, описи на уредувања, кориснички страници, слики и категории. *Корисничките имиња што содржат клеветнички, очигледно лажни или спорни изјави или материјал за живи лица треба веднаш да бидат блокирани и отстранети од сите промени. *Сликите од живи личности не треба да се користат надвор од контекст за да се прикаже тоа лице во лажно или неповолно светло. *Имињата на категориите се самообјаснувачки, па затоа вклучувањето на одредена биографија во одредена категорија мора да биде оправдано со соодветен текст кој има сигурни извори во самата статија. Пример за ова е додавање на Категорија:Криминалци, или категоризацијата на живите личности според религија или сексуална ориентација. *Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи. *Уредниците кои постојано додаваат или враќаат контроверзен материјал во БЖЛ кој не е поткрепен со извори или е поткрепен со лоши извори, може да бидат блокирани поради нарушување на проектот. Повеќе на линкот: [[Википедија:Биографии на живи личности]] ==== Дискусија за „Биографии на живи личности“ ==== {{коментар}} - Јас сум ЗА да се применуваат овие начела. Инаку, ме збуни делот со горна старосна граница, и дека „лицата над 115 години се сметаат за починати“. Имавме случај со некој борец за кој немаше извори за тоа кога починал, па стана збунувачко како да се реши тој проблем. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:56, 1 март 2026 (CET)<br> {{Коментар}} Целосно се согласувам. Јас сум за поголема и построга контрола за тоа за кој се прави статија. Да нема статии за недоволно афирмирани личности, без разлика од која област се. Не сме реклама ние. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 14:08, 3 март 2026 (CET) {{коментар}} Јас имам две забелешки во врска со овие начела. Прво, ако лични податоци се објавени во веродостојни извори, не смее да се врши цензура по барање на личноста (на пр. ако јавно е објавен точниот датум на раѓање, тогаш тој датум слбодно може да се наведе во статијата). Второ, начелото за лицата над 115 години нема логика затоа што може да има повеќе живи лица над 115 години, но само едно лице може да се смета за најстара личност во светот. Мислам дека ова начело треба да се преработи и да гласи „Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи.“. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 22:53, 3 март 2026 (CET) :За лицата над 115 години го сменив како што предлагаш. :Вториот дел за лични податоци, тоа што го предлагаш го има [[Википедија:Биографии на живи личности|веќе содржано во реченицата]]: :„Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации.“ :Мислам дека таа реченица го покрива тоа што го велиш. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:56, 4 март 2026 (CET) ::{{одговор|Виолетова}} Да, го покрива, но погоре се наведени реченици коишто се противречни на тоа. Ако датумот на раѓање е јавно објавен и лицето се противи да биде наведен во статијата, тогаш која реченица се зема предвид? --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 09:41, 6 март 2026 (CET) ::Коректност! [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-14346-24|&#126;2026-14346-24]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-14346-24|разговор]]) 09:43, 6 март 2026 (CET) :::@[[Корисник:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] :::Кире, овде имам извадено дел од речениците, а не сè, затоа стои линк до целата страница со правилата, каде што пишува на крајот: Повеќе на линкот. Треба проектната да се прочита, бидејќи се разбира дека важат сите реченици кои се на страницата со начела и напатствија. Односно, доколку е јавен податокот за датум на раѓање, не го земаме предвид човекот што се буни. Овде го вклучив примерот дека доколку не е јавно објавен датумот и човекот не сака да му стои на статијата, би требало да го испочитуваме. Дури има предвидена ситуација кога има своја интернет страница на која ставил вистинско име и датум на раѓање, ние смееме да ја ставиме во надворешните врски на статијата. Неколку различни ситуации се опфатени на [[Википедија:Биографии на живи личности|главната страница за БЖЛ]] и тие се тие што важат. Овде се само извадоци, дека е голема таа страница цела да се псотави на Селска чешма. Поздрав [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 11:45, 6 март 2026 (CET) ::::{{одговор|Виолетова}} Да, за напишаното во начелото зборувам, а не за она коешто е напишано на оваа страница. Најпрвин е наведена реченицата „Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации.“, а потоа пишува „Доколку личноста на која се однесува статијата се спротивставува на објавувањето на датум на раѓање, бидете внимателни и наведете ја само годината на раѓање.“. Ова нема логика. Ако лицето не сака јавно да биде објавен неговиот датум на раѓање, тогаш тоа треба да биде отстрането од изворите коишто се користат на Википедија (откако ќе биде избришано од тие извори, тогаш природно ќе биде избришано и од Википедија затоа што повеќе нема да има веродостојни извори во коишто е наведено). Но, ако лицето бара тоа да биде отстрането само од Википедија, а притоа да остане наведено во други извори, тогаш се работи за цензура на јавно објавени податоци и тоа не е дозволено дури и да е по барање на лицето за коешто се однесува податокот. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 12:07, 6 март 2026 (CET) :::::Не знам каде не се разбираме, тоа што го објаснуваш е тоа како треба да се постапи, всушност. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:45, 6 март 2026 (CET) ::::::Се разбираме дека е така, но во начелото е напишано поинаку. За да биде појасно, можеби изрично треба да ставиме дека не може да бришеме лични податоци по барање на личноста доколку се јавно достапни во веродостојни извори (Во иднина те молам секое дополнување пишувај го како нов коментар затоа што јас овој одговор го пишав на твојот првичен коментар којшто потоа беше дополнет и затоа напишав уште еден коментар подолу дека се согласувам со дополнетото. Инаку, се создава впечаток дека не се разбираме.). --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 18:53, 6 март 2026 (CET) ::::Гледам дека си го дополнила текстот додека го пишував одговорот, па затоа дополнително ќе одговорам и на дополнетиот текст. Да, така треба да биде, но во начелото не е напишано на тој начин. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 12:08, 6 март 2026 (CET) {{коментар}} - Јас сум ЗА, со тоа што сметам дека треба да има контрола за тоа за кој ја пишува статијата, како и начелото што го спомна Кирил погоре „Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи.“; според мене има смисла. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 13:28, 5 март 2026 (CET) {{коментар}} Се согласувам, и за лицата над 115 години да се преработи. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 18:30, 5 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Креативни професии]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:57 ч. на 8 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> Во овој дел да ги разгледаме значајноста на луѓето да имаат статија според тоа која професија ја вршат, се разгледуваат професорските, научните и креативните професии: професори, научници, и креативните професии (писатели, музичари, сликари, архитекти, новинари). *Записите во списоци каде е дозволено човек сам да се пријави и запише, не придонесуваат за значајност. Исто така, интернет страниците за вработените или членовите на една организација, не се доволен показател за значајност. *Веродостојна биографија на 200 страници за личност, издадена од независен извор и не е платена од човекот за чија биографија станува збор, која детално го покрива животот на тоа лице е прифатлив извор, додека извод од матична книга на родените или списокот од формуларот за изборно ливче, не е. *Луѓето кои ги исполнуваат основните критериуми, може да се сметаат за значајни без да ги исполнуваат дополнителните критериуми подолу. ;Професори, наставници, академици и научници *Наставници и професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование, не се значајни за енциклопедија само поради таа професија. Но ако се занимаваат и со друга дејност, како на пример, наука, сликарство, музика, пишување, политика и друго, можат да стекнат значајност да имаат своја енсиклопедиска статија поради дополнителната активност, и во таков случај се оценуваат според вообичаените правила за значајност во професијата. *Сите членови на [[МАНУ]] се значајни за да имаат статија на Википедија. Исто така и членови на странските академии на науките се доволно значајни. *Дел од критериумите: # Лицето има добиено високо престижна академска награда или чест на национално или меѓународно ниво ([[23 Октомври (награда)]], [[Награда „11 Октомври“]], [[Награда „Мито Хаџи Василев - Јасмин“]], на пример). # Лицето било избрано за член на високо селективно и престижно научно друштво или здружение (на пр., Национална академија на науките или Кралското друштво) или член на големо научно здружение кое го задржува статусот на колеги како високо селективна чест (на пр., соработник на Институтот за електрични и електронски инженери или институт за електронски инженери). # Академската работа на лицето има значително влијание во областа на високото образование, влијае врз значителен број академски институции. Овој критериум исто така, може да биде задоволен ако лицето развило значаен нов концепт, техника или идеја, лицето направило значајно откритие или решило голем проблем во својата академска дисциплина. Во овој случај, неопходно е експлицитно да се докаже, со значителен број на упатувања на академски публикации на истражувачи различни од личноста за која станува збор, дека овој придонес навистина нашироко се смета за значаен и нашироко се припишува на личноста за која станува збор. # Лицето било именувано за угледен професор во голема институција за високо образование и истражување, именувано за претседател што укажува на споредливо ниво на постигнувања или еквивалентна позиција во земји каде што ваквите именувања се невообичаени. # Лицето е дел од основачите на некоја голема или значајна образовна институција. # Лицето имало значително влијание надвор од академската заедница во нивниот академски капацитет. # Лицето е главен уредник на големо, добро воспоставено академско списание во нивната предметна област. Во овој критериум не спаѓаат списанија кои се во рамките на псевдо науката. *Псевдонаучникот, исто така, може да биде доволно значаен за сопствена статија, ако неговата теза е особено распространета или добро позната, или ако има голем број научни трудови насочени кон побивање или отфрлање на псевдонаучната природа на неговата теза. ;Креативни професии Ова упатство се однесува на автори, писатели, уредници, новинари, филмаџии, фотографи, уметници, сликари, вајари, архитекти и други креативни професионалци. Такво лице е значајно ако: * Личноста се смета за важна личност или е широко цитирана од врсниците или наследниците; или * Личноста е позната по тоа што поттикнува значаен нов концепт, теорија или техника; или * Лицето создало или одиграло голема улога во заедничкото создавање на значајно или добро познато дело или колективно дело. Дополнително, таквото дело мора да било примарен предмет на повеќе независни периодични статии или рецензии, или на независно и значајно дело (на пример, книга, филм или телевизиска серија, но обично не само една епизода од телевизиска серија); или * Работата (или делата) на личноста: (а) станала значаен споменик, (б) била суштински дел од значајна изложба, (в) добила значително критичко внимание или (г) била претставена во постојаните збирки на неколку значајни галерии или музеи. Подолу се наведени попрецизните критериуми за овие професии. ;Музичари Текстописците или композиторите (без разлика дали се од популарната музика, црковни песни или други стилови) може да се сметаат генерално за значајни ако создале голем број нашироко познати дела. '''Естраден музичар''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * има издадено најмалку еден студиски албум кој има добиено сертификација на издавачката куќа (сребрена, златна или платина); * добитник е на награди на музички фестивали на регионално, национално или меѓународно ниво; * има издадено неколку песни со повеќемилионски прегледи на музичките сервиси (YouTube, Spotify, Deezer итн.); * има значителен број следбеници/претплатници на официјален канал или профил на музички услуги во однос на населението на земјата во која живее угледни секундарни извори, или музички експерти изјавиле дека музичарот се истакнува во одреден жанр, музичко движење, период или област. '''Класичен инструментален музичар''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * завршил конзерваториум или музичка академија (исклучоци се многу успешни (самоуки) солисти/„чудо од деца“); * објавил снимка кај етаблирана издавачка куќа за класична музика; * настапувал/а во добро познат камерен ансамбл или оркестар најмалку пет години; * соработувал/а со други значајни естрадни или други класични музичари (види критериуми погоре). '''Класичен музичар-солист''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * дипломирал конзерваториум или музичка академија; * објавил снимка кај етаблирана издавачка куќа за класична музика; * пеел во реномирана оперска куќа надвор од својата татковина најмалку две години/сезони; * оперски солист во националната оперска куќа (во Опера и балет, на пример). Соработувал со значајни естрадни или други класични музичари (види критериуми погоре). ;Уметници, сликари, вајари, фотографи Уметникот, вклучувајќи илустратори, фотографи, скулптори, сликари итн., ги исполнува критериумите и може да се смета за значаен: * ако е цитиран/а во дела за историја на уметност или нивни еквиваленти; * ако освоил/а престижна награда за уметност; * ако има одржано најмалку една изложба во музеј, галерија или уметничка институција; * доколку неговите самостојни дела се изложени во национален или меѓународно признат музеј; * ако бил/а клучна фигура во забележително уметничко движење; * ако работел/а во кралски дворец како штитеник на крал, или бил раководител на државна уметничка институција; * ако е автор на најмалку две дела кои се сметаат за културно и историски значајни; * ако е член на престижно уметничко друштво како [[Друштво на ликовните уметници на Македонија]], на пример. Уметници кои цртаат графити, улични уметници и уметници од слични нетрадиционални формати може да ги исполнат критериумите доколку добиле значително внимание од медиумите или критичките автори на национално или меѓународно ниво за неколку нивни дела (или изведби). ;Писатели '''Писател, поет, романсиер,драматург, раскажувач''' има енциклопедиско значење ако исполнува барем два од следниве услови: * единствен е или главен автор на две или повеќе дела објавени од одредена издавачка куќа (платени услуги за печатење од страна на самиот автор не се бројат); * добитник е на престижни награди ([[Нобелова награда за литература]], [[Друштво на писателите на Македонија#Награди|наградите кои ги доделува ДПМ]], [[Пулицерова награда]] итн.); * дел е од барем една издадена збирка на поети / романсиери/ драматурзи/ раскажувачи. Членовите на [[Друштво на писателите на Македонија]] автоматски се сметаат за значајни, поради тоа што за прием во друштвото, ДПМ има слични критериуми како горенаведените. '''Книжевен преведувач''' обично е доволно значаен за сопствена статија ако исполнува некој од следниве критериуми: * автор е на неколку преводи кои се забележителни по самите нивни преводи; * автор е на голем број преводи на литературни дела; * запишан е како преведувач во книжевно-историска енциклопедија; * добитник е на престижни награди за преведувачи, како што се наградата на „Гете институт“ или наградата за превод Оксфорд-Вајденфелд и други. Зборот „писател“ овде се однесува на сите автори на текстуални дела. Ова вклучува автори и на фикција (која вклучува поезија). ;Глумци и режисери '''Глумец''' обично е забележлив ако исполнува барем еден од следниве критериуми: * има водечка улога во филм кој бил дел од редовната кино понуда; * има водечка улога во позната ТВ серија која се прикажува на националните канали; * има водечка улога во филм или ТВ серија што е добитник на престижна национална награда или повисока награда; * имал неколку главни улоги во добро познат национален или регионален театар (на пр. [[Македонски народен театар]], [[Народен театар (Битола)|Битолски театар]], [[Народен театар „Јордан Хаџи Константинов – Џинот“|Велешкиот театар]]); * одиграл/а улога што добила големо покривање на националните медиуми или за улогата бил/а наградена со престижна награда (на пример, [[Оскар]]). '''Режисерот''' е генерално значаен ако исполнува барем еден од овие критериуми: * режирал филм кој бил дел од редовната кино понуда; * режирал позната ТВ серија која се прикажува на националните канали; * режирал филм или ТВ серија што освоиле престижна национална награда или награда на повисоко ниво; * режирал најмалку две претстави во познат национален или регионален театар; * награден е со престижна награда или добил широко покривање на националните медиуми за неговата или нејзината режисерска улога. ;Архитекти '''Архитектите''' веројатно заслужуваат статија: * ако се цитирани во прегледни дела за историја на уметноста или нивни еквиваленти; * доколку освоиле престижна награда; * ако дизајнирале најмалку две згради кои веќе биле значајни за да имаат своја статија на Википедија, или се сметаат за културно и историски познати објекти; * ако се (или биле) членови на престижно друштво (МАНУ, Европската академија на науките и уметностите, итн.) ;Новинари '''Новинарите''' се значајни за да имаат своја статија доколку исполнуваат некој од следниве критериуми: #Нивната работа е наградена со некоја значајна награда од областа на новинарството. (Во Македонија, на пример, добитник на [[Награда „Мито Хаџи Василев - Јасмин“]]). Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Значајност на луѓе по професии“ ==== {{коментар}} - ЗА: според мене ги опфаќа сите ситуации поврзани со овие професии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 21:04, 8 март 2026 (CET)<br> {{коментар}} Да напоменам секој од овие профили е професор нема (наставници) сите се професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование кои се прогласени за најдобри просветни работници од Сојуз на просветни работници на Македонија заслужуваат да имаат статија? Дали овие личности ( професори) кои имаат објавувано во меѓународни научни списанија и домашни научни списанија свои трудови и се признати професори и на глобално ниво треба да имаат своја статија? - [[User:lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 11 март. :[[User:lili Arsova|Lili]], мое мислење искрено е дека прогласувањето од страна на Сојуз на просветни работници не е некоја висока или престижна награда. А за вториот дел што го споменуваш, ако професорот објавува научни трудови во списанија кои се признати, значи се занимава со наука, тогаш важат критериумите за научници. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:13, 11 март 2026 (CET) {{коментар}} - ЗА: Се сложувам со горе наведеното. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 07:40, 12 март 2026 (CET) {{Коментар}} - убаво опфатено, нормалмо не може се во детали, но опфаќа што треба и не треба. Да се има предвид ова кога се прават статии од ваков тип.--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 11:31, 13 март 2026 (CET) {{Коментар}} - Според мене одлично е опфатено, ама како што нагласи Никола не може сѐ во детали, се сложувам со горенаведеното и гласам ЗА. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 19:28, 14 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Кралски семејства и благородници]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:22 ч. на 15 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Членови на кралски семејства''' кои обично ги исполнуваат критериумите за значајност вклучуваат: * владетели, поглавари и суверени (цареви, кралеви, кралици, големи војводи, султани, принцови, итн.) кои некогаш владееле со општо призната држава или постари, споредливо организирани општества; * други полноправни членови, чие членство во семејството е стекнато со раѓање или брак, кои во секој момент од животот биле во доминантна положба. Не е неопходно овие луѓе цел живот да бидат членови на кралски семејства. За членовите кои не биле на владејачка позиција во текот на нивниот живот или оние кои не се (или не биле) полноправни членови на семејството поради моргански брак, важат истите критериуми како за благородништвото. '''Благородниците''', од историјата или од сегашноста, не заслужуваат своја статија само затоа што припаѓаат на благородничко семејство. Благородниците кои ги исполнуваат критериумите за статија но поради друга заслуга, како што се оние кои поседуваат големи имоти или на друг начин значително влијаат врз условите за живот на многу други луѓе, веројатно ќе заслужат статија во енциклопедија. Ваквите статии првенствено треба да содржат информации што покажуваат дека личноста ги исполнува критериумите, а не смее да содржи само информации за титули, хералдика или семејни врски. Статија за благородничко семејство или благородна титула (на пр. Војводата од Корнвол) може да е значајна за енциклопедија, и потоа на таква статија може да се додадат информации за поединци кои пак, не се значајни да имаат сопствена статија. '''Напомена:''' При именување на статиите за кралски фигури и благородници би требало да се придржуваме на неколку правила: кога имаме само име и земја, името на статијата би требало да ги содржи името на личноста и земјата од која потекнува или со која владее. За некои кралеви и владетели кои имаат исто или слично име, за да нема забуна за кого се работи, во заграда да се стави земјата ([[Карло III (Шпанија)]] или [[Стефан I (Унгарија)]]. Луиза (надвојвотка од Австрија), како што е: [[Золта (голем везир на Унгарците)]], со тоа што титулата ако не е на почеток на реченица не се пишува со голема буква. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Кралски семејства и благородници“ ==== {{коментар}} - Ова е кус и јасен дел. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:23, 15 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} - Немам што да надополнам, сметам дека е во ред напишаното, гласам ЗА. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:27, 15 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} - Не знам дали коментаров е на вистинското место, но сметам дека треба да се направи некој ред и стандард во именување на статии на благородници и владетели, дали треба да го пишува само името, титулата, семејстовото, државата, со запирки, во загради итн. Сега има неколку различни начини. - [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 12:09, 18 март 2026 (CET) :Јас сметам дека треба со загради, дека 90 % од статиите на нашата Википедија сѐ со загради и изгледа многу подобро естетски наспроти со запирки. Ама мора да се воведе принцип по кој ќе следиме сите за да не сме во забуна кога создаваме такви статии. На пример: [[Бенџамин Колинс Броди (прв баронет)]], а син му исто се викал само разликата е дека бил втор баронет ([[:en:Sir_Benjamin_Collins_Brodie,_2nd_Baronet|Sir Benjamin Collins Brodie, 2nd Baronet]]). [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:53, 18 март 2026 (CET) ::[[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] Сосема си во право дека треба и тоа да го вметнеме. Како што вели Јован, кај нас најголем дел статии на кои им треба дообјаснување, не се со запирка, туку со заграда. Може така да остане и за владетелите и благородниците? Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 14:10, 18 март 2026 (CET) :::Имаме и вакви примери како [[Карола од Васа]], дали би било подобро да биде Карола (Васа) или пак Карола (Саксонија), а што правиме пак со [[:en:Archduchess Louise of Austria|Archduchess Louise of Austria]] дали тука титулата би била во или надвор од заградата како Надвојвотка Луиза (Австрија) или пак Луиза (Надвојвотка од Австрија) [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 14:16, 18 март 2026 (CET) ::::Кога оди само име и земја, најчесто е баш така, името и земјата, и тоа е обично за историски личности, дека немале презимиња класично како денес, туку местото од каде потекнуваат се претворало во презиме: [[Тома Аквински]] - местото од каде потекнувал (Аквино) се претворило во презиме. За некои кралеви и владетели кои имаат исто или слично име, за да нема забуна како што гледам се практикувало кај нас во заграда да се стави земјата ([[Карло III (Шпанија)]] или [[Стефан I (Унгарија)]]. Луиза (надвојвотка од Австрија) веројатно пологично според другиве примери би било да е така, како што е: [[Золта (голем везир на Унгарците)]], со тоа што ми се чини дека титулата ако не е на почеток на реченица не се пишува со голема буква. Да проверам за ова. А за овие и други примери, убаво е да се изјасни уште некој, па да ги вметнеме во начелата и напатствијата. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 14:51, 18 март 2026 (CET) {{коментар}} Сум согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 21:07, 18 март 2026 (CET) {{Коментар}} ОК е се, мислам дека сите благородници заслужуваат статија, освен тие титуларни кои немале општествена улога. Мислам за нив треба помалку да се посвети простор (пример, во егзил без никаква функција или задолженија во опшствество). Ова е мое мислење, не велам дека сум во право хехе. Што се однесува за именување, името на статијата треба да биде само името на личноста и бројот (I, II, III итн). Доколку има случај на две личности со исто име и ист број во заграда да се пише локација, а ако и таа е иста, тогаш година на влеадеење/ раѓање). Не сум за име со географски епитет, пример Александар Југословенски, ова не е традиционално во македонскиот јазик, освен за една личност - Александар Македонски. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 11:11, 19 март 2026 (CET) {{Коментар}} Ги вметнав правилата во делот '''Напомена'''. Се надевам во ред е вака. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 13:25, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} -Во ред е, јасни се правилата. [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] <small>([[User talk:Natasa Stardelova|разговор]])</small> 18:09, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} -Во ред е, јасни се правилата и согласна сум со истите.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 08:40, 24 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Политичари, правници и верски водачи]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:10 ч. на 22 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Политичар или државен службеник''' веројатно може да се смета за значаен ако исполнува барем еден од следниве критериуми: * ако е шеф на држава или влада (премиер), генерален гувернер, министер, член на законодавно собрание или на еквивалентна позиција на национално ниво на унитарна држава или на федерално ниво на сојузна држава; * има или извршува внатрепартиска функција на национално ниво во партија која е или била застапена во законодавното собрание на една држава: лидер на партија, член на партиски комитет, секретар на партија, претседател (или еквивалентна функција) во здружение поврзано со партијата; * има или извршува важни локални, регионални или национални задачи кои носат значителна моќ на тоа ниво (на пр. градоначалник, окружен префект) има или има раководно место во национално тело; * ако е генерален секретар или има еквивалентна висока позиција во важна меѓувладина организација; * ако има јасно соодветна моќ и влијание, или добил големо внимание од националните медиуми од неговото време (или медиуми кои биле широко транскрибирани во историски дела), дури и ако не бил на една од горенаведените официјални функции; * политичари, градоначалници, пратеници или други функционери за кои има содржина во повеќе веродостојни извори. Политичарите кои припаѓаат исклучиво на следните категории обично не се значајни ако се: * кандидати за политичка функција (со можен исклучок на особено добро објавени кандидати за важни позиции); * лице кое врши внатрепартиска функција на локално ниво; * „обични“ претставници без посебна моќ или медиумско покривање во локалните или регионалните или национални собранија; * биографијата е достапна само на страница коде мора да биде објавена, односно на мрежното место на општината или собранието или фирмата/институтот во кој работат. '''Правно лице, адвокат, судија''' е веројатно значаен ако тој или таа исполнува еден од овие критериуми: * судија во врховен суд или апелационен суд на една земја (на државно ниво или пошироко); * судија во меѓународен суд (на пример, [[Хашки трибунал]], [[Постојан арбитражен суд]], [[Меѓународен кривичен суд]], [[Европски суд за човекови права]] или [[Суд за правда на Европската Унија]]); * раководител на државен орган поврзан со судството (на пример, Државен судски совет или Државно правобранителство), Народен правобранител; * раководител на понизок суд или има друга водечка правна позиција во високата администрација; * експерт во дефинирана правна област, било како научник или како правник, и е автор на правно нефикционално дело објавено од признат издавач. '''Свештеник, духовник или еквивалентен верски водач''' во религијата кој ги исполнува следните критериуми генерално заслужува своја статија: * папа, патријарх, архиепископ, епископ или има еквивалентна позиција во нехристијанските религии; * верски службеник со значајни секуларни административни должности (на пр. колонијални службеници, итн.) кој некогаш бил важен авторитет во тоа општество; * автор на пишано дело /книга, (или неколку) објавени од етаблирани (верски и/или секуларни) издавачи; * има јасно соодветна моќ и влијание или добил големо внимание на националните медиуми, дури и ако нема еден од горенаведените наслови. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Политичари, правници и верски водачи“ ==== {{коментар}} - Јасни се правилата. Би сакала само да се размисли за биографии на градоначалници дали сите по дифолт се значајни, или тој дел ќе треба да го надополниме со уште некој услов? - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:38, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} : Според мене сите градоначелници по дифолт не се значајни. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 23:54, 22 март 2026 (CET) : Исто така би додал професор на Универзитетот. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 00:03, 23 март 2026 (CET) ::За професори имавме претходно дека професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование, не се значајни за енциклопедија само поради таа професија. ::А за градоначалници, не знам ете, има некои што биле многу активни во својот мандат, направиле некакви промени/ подобрување на условите во општината/ нешто различно. Такви секако е добро да се вметнат во енциклопедија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 09:48, 23 март 2026 (CET) :::Мислувам на професорите во високо образование со научни трудови. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:25, 23 март 2026 (CET) :::{{одговор|Виолетова}} Кои критериуми за значајност би се применувале за градоначалниците? Сите градоначалници имаат јавно достапни биографии во веродостојни извори и сите јавно објавуваат отчети во коишто наведуваат што имаат направено. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 00:19, 26 март 2026 (CET) ::::Како стои во моментов сите градоначалници се сметаат за значајни. ::::Инаку, можеби градоначалници кои не биле активни и не направиле разлика, подобрување на условите за живеење во општината за време на својот мандат, без разлика што даваат отчет (тоа е затоа што мораат) да не се енциклопедиски значајни. Сите ги знаеме или сме чуле за градоначалниците во чиј мандат општината напредувала, сигурно има и некои, можеби па ретки случаи, кога не сториле ништо значајно за време на својот мандат. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:42, 26 март 2026 (CET) {{коментар}} :@[[Корисник:Виолетова|Виолетова]] И јас би рекол дека се јасни. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:13, 23 март 2026 (CET) {{коментар}} : Јасни се правилата.За биографии на градоначалници подржувам дека не се сите значајни да имаат статија. - [[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 08:47, 24 март 2026 (CET) {{коментар}} Според мене, многу поголем проблем е да има статија за секој пратеник во законодавниот дом отколку за секој градоначалник. Во многу земји, како што е Македонија, на избори нема отворени листи и се гласа за пратеничка листа предложена од политичка партија. Лице коешто станало пратеник затоа што се нашло на пратеничка листа и чијашто биографија за првпат јавно била објавена на мрежното место на законодавниот дом мислам дека не заслужува да има статија. Со градоначалниците е многу поразлично затоа што на избори директно се гласа за нив и нивните биографии се јавно достапни уште за време на предизборните кампањи. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 00:29, 26 март 2026 (CET) :Имаш право [[User:Kiril Simeonovski|Кире]], не се значајни од енциклопедиска гледна точка, без разлика дали ќе им најдеме биографија. Мислам дека таквите лица се опфатени со делот: ''„обични“ претставници без посебна моќ или медиумско покривање во локалните или регионалните или национални собранија.'' Ако некој влегол да биде пратеник, и ништо не слушаме за тоа лице: ниту дава изјави, ниту е јавно експонирано лице, ниту учествува во емисии, ниту излегува на говорница да зборува, освен што крева рака кога партијата ќе му наложи, нема енциклопедиско значење, или поиаку кажано по завршување на мандатот тоа лице ќе биде заборавено, грубо кажано. Има такви пратеници, а има и градоначалници што не прават нешто корисно или значајно за својата општина. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 09:35, 26 март 2026 (CET) {{коментар}} Според мене правилата се јасни и имаат смисла. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 12:46, 27 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} Исто според мене правилата се јасни. И како што нагласи Кирил повеќето пратеници не се релеватни за Википедија, ама градоначалниците имаат поголем општествен придонес и можеби се сите доволно значајни. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:58, 27 март 2026 (CET) {{Коментар}} За исте овие: Треба личноста да има значајна општествена позиција (државна, лидерска, универзитетска). Само што е градоначалник или член на собрание, НЕ ТРЕБА ДА ИМА СТАТИИ! Ја сум за бришење на вакви статии за луѓе кои цел живот се приватни бизнисмени и само 4 години години биле градоначалник и оп статија? Зошто? Не е битен човекот за Македонија, може бил за мал број граѓани на кој бил градиначалник, но општо не е битен како и ние што сме тука. Дури ние на Википедија сме побитни од таквите особи. Истото важи и за политичари и верскки лидери. Верски лидери кои имате значајна позиција во организацијата или преродбеничка улога ок, но обични попови оџи не. Мое мислење ова. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 14:06, 27 март 2026 (CET) :Мислам дека речениците за верски водачи не споменуваат дека секој поп или оџа е значаен, ама ќе ги проверам уште еднаш. :Инаку за градоначалници кои не се значајни поради таа позиција, а кои пред и потоа биле бизнисмени, имаме наредна дискусија и за претприемачи (така се наречени) ќе ги дискутираме. Ако не е значаен ни како бизнисмен, значи не е значаен по ниедна основа да влезе во енциклопедија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:54, 27 март 2026 (CET) Кои ќе биде услов за градоначалници да имаат својата статија? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 21:01, 27 март 2026 (CET) :Дискусијата ќе заврши во недела 20:10 ч., да видиме дали ќе има и други предлози, но според мене, јас би го додала делот: :Градоначалници ќе се сметаат за значајни доколку се активни во својот мандат, направиле некакви промени и/или подобрување на условите во општината, биле медиумски активни. :- [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:15, 27 март 2026 (CET) {{коментар}} Ако на англиската Википедија има место за над 500 македонски фудбалери (на македонската се значително помалку), не гледам зошто градоначалниците, како и останати личности (со поддржани наводи) не заслужуваат да бидат присутни на Википедија. Мислам дека улогата на Википедија треба повеќе да биде хроничарска, а не оценувачка. На нашата Википедија ѝ недостасуваат статии, особено за Македонија, па не би требало да ставаме дополнителни услови. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:30, 28 март 2026 (CET) :Сосема се согласувам дека ние не сме тие кои треба да судиме. Кога е некој важен за историјата на градот, државата, секако е значаен да биде вметнат во енциклопедија, и на Википедија. :п.с. За спортистите ќе отворам да дискутираме по две недел, така ми се во план темите, и ќе треба тогаш да ги прегледаме тие критериуми. А на англиската Википедија гледам дека последниве години често се појавуваат статии кои ги прекршуваат нивните правила, а тоа е веќе тема за друг разговор. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:59, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}} - Додаден е условот за значајност на политичари, градоначалници, пратеници или други функционери да има содржина во повеќе веродостојни извори, односно не се значајни доколку биографијата е достапна само на страница коде мора да биде објавена, односно на мрежното место на општината или собранието или фирмата/институтот во кој работат. ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:00 ч. на 29 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Претприемачите''' веројатно ќе бидат значајни ако се честа тема во општите медиуми или медиумите што се занимаваат со бизнис (на пр. Економист, и слично). Извршни директори, претседатели на корпорации или одбори на компании од јавен интерес, исто така, често може да се сметаат за значајни, како и стопанственици кои имаат некаква општествена заслуга, на пример: раководат со општествено важна приватна фирма, со голем број на вработени, ланец на продавници, и слично. Некои '''уредници на Википедија''' имаат свои статија, но тоа што уредуваат на Википедија не ги прави значајни, туку енциклопедиската значајност ја стекнале според други критериуми (писатели, музичари, научници, сликари и др.). Уредниците не смеат да создаваат или да уредуваат статии за себе. За нив важат правилата споменати во другите начела и напатствија, односно важно е да се следат упатствата за [[Википедија:Биографии на живи личности|биографии на живи личности]], и да се внимава да на [[Википедија:Конфликт на интерес|конфликт на интерес]] и [[Википедија:Без свои истражувања|без свои истражувања]] '''Измислен лик''' или друг фиктивен феномен (вклучувајќи места, предмети, концепти или суштества) може да биде значаен или да има енциклопедиска вредност, доколку исполнува еден од овие критериуми: * се споменува повеќе од еднаш и има поголемо значење во добро познато дело, филм, серија, без оглед на фиктивниот свет во кој се појавува или оригиналната франшиза (не се бројат маркетиншките материјали, фандомите и фан-фикцијата); * има документирано влијание врз културата и општеството надвор од оригиналното дело; * се споменува во неколку различни дела, но не тривијално, случајно, или со исмевање. Ако ликот не ги исполнува горенаведените критериуми, треба да се провери дали неговиот опис може да се вклучи во статијата за оригиналното дело. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави“ ==== {{коментар}} - јасно е претставено -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:29, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}} согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 20:46, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}}-Според мене е јасно. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 10:35, 1 април 2026 (CEST) {{коментар}}-Се согласувам, јасно е претставено. [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] <small>([[User talk:Natasa Stardelova|разговор]])</small> 10:35, 1 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Убаво скоцкано, да се следи треба. Знаеме случаеви кога се објавувале статии за ваков тип на луѓе. Најчесто како вршење услуга од некој корисник. Таа пракса треба да се забрани и да се почитуваат овие напатствија. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 20:27, 4 април 2026 (CEST) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Спортисти]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:00 ч. на 5 април 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Спортистот''' е значаен: #Aко во повеќе медиуми и извори се пишува за неговите постигнувања во спортот во кој е активен, се сметаат и големи интервјуа дадени од спортистот. #Aко освоил значајна титула, или бил дел од екипен спорт во кој била освоена висока награда. #Спортските биографии мора да вклучуваат барем еден навод на извор што обезбедува значајно известување за темата. #Ако спортистот постигнал значаен државен или меѓународен рекорд или друг вид на успех. #Ако добил значајна награда, или за Македонија ја добил државната награда „8 Септември“ за остварување во спортот. '''Професионалните спортисти''' кои барем две години заработувале за живот од тој спорт, најверојатно имаат енциклопедиска значајност. Следуваат разни спортови и некои дополнителни критериуми за нив: '''Фудбал, кошарка, ракомет, одбојка''': #Оние клубови и поединци од овие спортови кои учестуваат на меѓународни натпревари и добиваат медиумско покривање, имаат енциклопедиска значајност. '''Тенис''' ако исполнува некој од следниве критериуми: #Член е на „Меѓународна тениска сала на славните“. #Се натпреварува на еден од професионалните турнири од највисоко ниво: #Гранд слем турнири ([[Отворено првенство на Австралија]], [[Отворено првенство на Франција]], првенствата на Вимблдон или [[Отворено првенство на САД]]). #Мажи: се натпреваруваат на меѓународните АТП турнеи. #Жени: се натпреваруваат на светските турнири за жени. #Има тениски рекорд признат од Меѓународна тениска федерација, Здружение на тениски професионалци или Женска тениска асоцијација. #За јуниори, потребно е да постои значителна медиумска покриеност, како и да освоиле некоја од меѓународните јуниорски титули. Ова упатство важи подеднакво и за играчите во сингл и за играчите во двојки. Значајност за спортистите кои се натпреваруваат во областа на '''[[атлетика]]та''' ако исполнуваат некои од критериумите што следат: #Завршил меѓу првите 8 во натпреварување на највисоко ниво надвор од Олимписките игри и светските првенства. Поединечните настани на овие првенства мора да содржат или неколку трки или проширени групи (на пр., Европско првенство во атлетика, или кој било од 6-те големи светски маратони), или на кое било друго големо меѓународно натпреварување на сениорско ниво. #Освоил индивидуален златен медал на Светското првенство во атлетика до 20 години или Светското првенство во атлетика до 18 години. #Да има освоено национално првенство за сениори во својата земја, со исклучок на оние кои никогаш не биле рангирани меѓу првите 60 на листата на водечки светски атлетичари на крајот од дадена календарска година. #Да има освоено елитно првенство во повеќе значајни улични трки (вклучувајќи ја и истата трка повеќе пати) или да има воспоставено историја на високо конкурентни, непобеднички настапи во многу значајни трки (најмалку 10 меѓу првите три). #Да има светски или континентален рекорд (вклучувајќи светски јуниорски рекорди, светски најдобри резултати за млади и светски рекорди во возрасни групи за мајстори) потврден или забележан од надлежното официјално тело. #Да има ознака што го сместила спортистот меѓу првите 12 во светот за таа календарска година во натпревар без штафета што се оспорува или е примен на сениорските Светски првенства или Олимписки игри, или некој друг соодветен настап. #Да има ознака без штафета наведена на листата на сениори на сите времиња на Светскиот атлетски клуб или друг соодветен список. #Да биде примен/а во Националната сала на славните на атлетските спортови или во Куќата на славните на Американскиот клуб на тркачи на друмски патеки. Значајна '''улична трка''' ако исполнува некој од следниве критериуми: #Има меѓународно елитно поле (како што е дефинирано според стандардите на Светската атлетика за таа година) од најмалку 5 различни националности. #Добива емитувано или кабелско телевизиско покривање надвор од локалниот пазар (доколку покривањето е преку интернет, страницата мора да биде независна од спортот, на пример Universal Sports). #Трката е место на исклучителни изведби или рекорди. #Редовно има повеќе од 1.000 натпреварувачи. #Се одржува на иста патека или дистанца континуирано во период од над 5 години. '''Бадминтон, велосипедизам, бокс, крикет, уметничко лизгање, скијање, голф, гимнастика, јавање коњи, хокеј на мраз, кикбокс, мешани боречки вештини, трки со мотори, пливање''': #Тимот или поединецот имаат високи меѓународни постигнувања во тој спорт, објавени во повеќе веродостојни извори. '''Тренери, капитени, судии и клубови''' (општо) веројатно е дека постои значајно медиумско покритие за нив ако ги исполнуваат следниве критериуми: #Професионално е активен како судија или тренер на тој спорт. #Ако тренирале многу значајни спортисти кои освојувале високи меѓународни награди и признанија. #Ако биле официјален главен тренер или капитен на олимписки тим за земјата. #Тренери кои вовеле значајна техника или метод на тренинг и се широко признати како основачи на новиот метод. #Клубови кои добиле големо меѓународно известување за нивните успеси и имаат резиме составено од многу успешни меѓународни натпреварувачи, или олимпијци. Ако успехот на клубот главно се должи на еден тренер, тогаш само тренерот е значаен. '''Аматерски натпревари''' немаат енциклопедиска значајност, било да станува збор за училишни или студентски натпревари. За '''спортските арени, стадионите''' и другите спортски објекти нема критериуми за претпоставена значајност, затоа се сметаат за достојни за енциклопедиска статија. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (спорт)|Спорт]] ==== Дискусија за „Спортисти“ ==== {{коментар}} - критериумите предложени овде се комбинација од англиската и хрватската Википедија за значајност. Не сум толку по спортот, ама мислам дека опфатено е сè. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:04, 5 април 2026 (CEST) {{коментар}} јас исто мислам. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 22:29, 5 април 2026 (CEST) {{коментар}} - Според мене напишаното е добро, но мора подобро да се расчисти прашањето за значајноста кај македонските фудбалери, кошаркари и ракометари, бидејќи тоа се најпопуларните спортови кај нас. Мислам дека е малку нелогично на други јазични Википедии да има повеќе статии за македонски спортисти од тој тип, отколку кај нас. Затоа треба да се разгледа дали треба да имаме поголем опфат за домашни спортисти. Од друга страна, за меѓународните спортисти треба јасно да се дефинираат критериуми — дали е доволен настап во прва/втора/трета лига, дали е потребна репрезентација, меѓународни натпревари, награди, итн. Вака, без конкретни правила, секогаш ќе има различни толкувања и несогласувања. Ако се постават јасни критериуми, ќе биде многу полесно и поконзистентно за сите понатаму. '''Мој заклучок:''' Треба да бидат опфатени сите македонски спортисти што настапуваат на професионално ниво, со исклучок на оние кои се активни само аматерски или се во рана фаза од кариерата; како праг може да се земе најмалку три години професионален ангажман. <br> <br> (јас само ги гледам најпопуларните спортови, па немам коментар за атлетика, хокеј и останатите спортови, така да се согласувам со напишаното дека е јасно) [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:21, 7 април 2026 (CEST) :Интересен факт е дека критериумите на англиската се многу ригорозни, а од друга страна таму има наши спортисти за кои ние уште немаме статија. Мислам дека тоа се должи, не е дека не заслужуваат тие спортисти да бидат и кај нас, туку никој не се позанимавал со нив за да ги создаде нивните статии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 11:28, 7 април 2026 (CEST) {{коментар}} Делот за „аматерски натпревари“ дека не се значајни од енциклопедиска гледна точка треба да отпадне со оглед дека Олимписките игри во голем дел од 20 век биле аматерски натпревари. Исто така и [[универзијада|универзитетските игри]] се значајни настани кои се веќе дел од Википедија. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 20:23, 7 април 2026 (CEST) :Со оглед дека оваа Википедија е македонска и треба што повеќе да се опфатат личности од Македонија, би требало во неа да се опфатат и спортистите кои освоиле пласман на државни првенства, спортистите на Македонија и на градови, учесниците на олимпијади и светски првенства.[[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 20:56, 7 април 2026 (CEST) ::Универзијада е на светско ниво, веројатно под студентски и училишни натпревари се мисли на внатре во рамки на школо, факултет, (од англиската Википедија е тој дел преземен) или така нешто, моја претпоставка. Треба да се дефинира тоа подобро. ::За спортистите на Македонија што ги споменуваш, мислам дека се опфатени тие спортисти во почетниот дел, кој вели: ::*Ако спортистот постигнал значаен државен или меѓународен рекорд или друг вид на успех. ::*Ако добил значајна награда, или за Македонија ја добил државната награда „8 Септември“ за остварување во спортот. ::Ние дури и немаме статија за таа награда, треба да создадеме, а треба и некој повик да намениме да се пишува за македонскиот спорт, дека волонтерите можеби нема да се сетат сами да пополнат такви празнини. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 21:11, 7 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Комплицирана тема, но сепак опфаќа добри напатствија. Лично сметам аматерски спортисти и спортисти кои не се дел од национални и меѓународни натрепварувања да немаат статии на Википедија. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 15:22, 9 април 2026 (CEST) {{коментар}} Се согласувам со критериумот да се пишуваат статии само доколку клубот и поединците од тој клуб учествуваат во меѓународни настани и имаат медиумска покриеност, бидејќи доколку го нема тогаш ние без малку за секој поединец во Македонија треба да имаме статија, бидејќи играл во некој клуб од екипен спорт во втора или трета општинска лига. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:18, 9 април 2026 (CEST) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (книги)|Книги]] === <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:10 ч. на 12 април 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> Иако поимот „[[книга]]“ е широко дефиниран, овие критериуми не важат за следните видови публикации: [[Стрип|стрипови]]; списанија; референтни дела како што се речници, енциклопедии, атласи и алманаси; публикации специфични за музика како што се книги со упатства и нотација и либрета; прирачници за упатства; и книги за подготовка за испити. Може да се развијат специфични упатства за таквите видови книги. Дотогаш, ова упатство може да биде поучно по аналогија. Критериумите наведени подолу важат за [[Е-книга|книги во електронска форма]], како и за традиционални книги и [[манга]]. Е-книга што не ги исполнува критериумите од ова упатство е сепак значајна ако ги исполнува критериумите од упатството за значајност за содржина специфична за интернет страници. Е-книга што ги исполнува критериумите од ова начело не мора да ги исполнува критериумите од начелото за интернет содржина за да биде значајна. *Книгата се смета за значајна ако проверливо исполнува, преку сигурни извори, барем '''еден''' од следниве критериуми: # Книгата била предмет на обработка или цитирање на две или повеќе важни објавени дела што се појавуваат во извори кои се независни од самата книга. Ова може да вклучува објавени дела во сите форми, како што се статии во весници, други книги, телевизиски документарци, списоци на бестселери, и рецензии. Ова ''ги исклучува'' медиумските препечатувања на соопштенија за медиумите, или други публикации каде што авторот, неговиот издавач, агент или други самозаинтересирани страни рекламираат или зборуваат за книгата. # Книгата освоила значајна [[:Категорија:Книжевни награди|литературна награда]]. # Книгата е сметана од сигурни извори за значаен придонес во која било од науките, хуманистичките науки или уметностите, или поттикнала снимање на значаен филм, или друга уметничка форма, или пак друг важен настан, политичко или религиозно движење. # Книгата е, или била, повеќе години предмет на настава во две или повеќе училишта, колеџи, универзитети ''или'' постдипломски програми во која било одредена земја. # Авторот на книгата е толку историски значаен што кое било од пишаните дела на авторот може да се смета за значајно. Петте претходни критериуми не важат за сè уште необјавени книги. *Самоиздаваштвото, и/или објавувањето и плаќањето за објавување на книгата од страна на самиот автор, не се во корелација со значајноста.<ref>Постојат издавачи на книги кои печатат по нарачка, а сепак стои името на издавачката куќа како издавач, и за ова треба да се внимава.</ref> Постојат исклучоци, како што се „Рана наука во Оксфорд“ од [[Роберт Гинтер]] и „Тамерлан“ од [[Едгар Алан По]], но обете книги би се сметале за значајни врз основа на (на пример) критериум 1 и критериум 5 од горните општи критериуми. На многу самоиздадени книги им се доделени ISBN броеви, и може да се наведат во национална библиотека, односно може да се најдат преку пребарување на интернет, на пример, или може да се продаваат кај големи продавачи на книги преку интернет, на [[Amazon.com]], на пример. Но, тоа што книгата има ISBN број, или ја има на пребарување, посебно понудена да се купи, ништо од ова не е доказ за значајност. *Статиите за книги што '''сè уште не се објавени''' се прифаќаат само ако не се исклучени од политиката дека „Википедија не е кристална топка“ за да предвидува настани и појави, и само доколку авторот или значењето на книгата се значајни сами по себе. *Во врска со значајноста на книги кои се издадени пред повеќе од 100 години, треба да преовлада здравиот разум. За дела на Македонци, веројатноста е голема таквите книги да се енциклопедиски значајни да имаат за своја статија. За дела на автори од светот, можните основи за утврдување на значајност вклучуваат: колку широко е цитирана или споменувана во пишани извори таа книга, бројот на изданија на книгата, дали е препечатена, славата што книгата ја ужива или ја уживала во минатото, нејзиното место во историјата на литературата, нејзината вредност како историски извор и нејзината старост. *Статиите за книги не треба да бидат преопширни. Насловот на статијата за книга треба да е во превод на македонски јазик, (оригиналното име во заграда), како што би гласел насловот доколку книгата ја држиме во раце и ја читаме на македонски јазик. Иако една книга може да биде значајна, вообичаено не е препорачливо да има посебна статија за лик или појава од книгата. Постојат исклучоци, особено во случај на многу познати книги. На пример, „[[Божиќна приказна]]“ од [[Чарлс Дикенс]] може да има посебна статија за нејзиниот протагонист, [[Ебенезер Скруџ]], или серијалот [[Песна за мраз и оган]], книги по кои е снимена серијата [[Игра на тронови]], има неколку карактери кои заслужуваат посебна статија, како [[Денерис Таргариен]], [[Џејми Ланистер]], и неколку други. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (книги)]] ==== Дискусија за „Книги“ ==== {{коментар}} - Јас лично за „статии за книги што сè уште не се објавени“ би ги исклучила сите да ги нема, а другите критериуми ми се прифатливи. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:09, 12 април 2026 (CEST) {{коментар}} - Правилата се јасни и концизни, делот „статии за книги што сè уште не се објавени“ може да се исклучи, со тоа што може да бидат вклучени во статијата на авторот, доколку се работи за книги од серијал кој е сам по себе значаен, како на пример [[Песна за мраз и оган]]. - [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 13:36, 14 април 2026 (CEST) {{коментар}} - Правилата се јасни според мене од ова напишаново, иако не сум многу информиран околу оваа тема. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 21:35, 14 април 2026 (CEST) == Придавка од „Карнија“ == Денешна тема на уредувачкиот ден e „Венци на Јужните Варовнички Алпи“ во која спаѓаат и „Карнските Алпи“ односно „Карниските Алпи“. Со оглед дека основата на зборот е покраината „Карнија“ правејќи напоредна споредба со Калифорнија (единствен топоним кој завршува на „рнија“ како Карнија), придавката треба да е „карниски“ која е полесно изговорлива на македонски јазик. Во македонските речници го нема топонимот Карнија и следствено ни придаваката произлезена од него. Доколку мнозинството се сложува соодветно би ја променил оваа придавка. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:24, 19 февруари 2026 (CET) :И мене ми се чини дека карниски е точно, споредено со Калифорнија и калифорниски. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 17:55, 19 февруари 2026 (CET) :Се согласувам и јас. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 14:37, 20 февруари 2026 (CET) ::@[[Корисник:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]]@[[Корисник:Виолетова|Виолетова]]@[[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] Интересен случај, бидејќи покраината е всушност на македонски Корушка, но дури и словенечката Википедија користи Карнијске Алпе, така што се согласувам да бидат Карниски Алпи. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:13, 23 февруари 2026 (CET) :::Променето. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 21:11, 23 февруари 2026 (CET) == Турски имиња за селата во Егејска Македонија == Зошто се употребуват турски називи за поранешни турски села во Егејска Македонија? Тоа не се македонски називи ниту македонски села (сегашни или поранешни). Јас мислувам дека нема потреба да се дава предноста на турски називи, каде тоа не су повеќе турски села. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 14:23, 22 февруари 2026 (CET) :Здраво. Дали може да ни посочите за кои села поточно станува збор? На пример, Дедели нема друго име освен ова име кое потекнува од турскиот јазик, каде и живееле Турци. Поздрав--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 09:50, 23 февруари 2026 (CET) ::Станува збор за селата во на пример Кожанско и Кајларско - [[Кожани (општина)]] или [[Еордеја (општина)]]. Тука нема потреба за турски називи. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:44, 23 февруари 2026 (CET) :::@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Како во Македонија, така и во егејскиот дел, топонимите ние не ги менуваме, особено што имињата кои ги споменуваш се присутни и во литературата (изворите). --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:07, 23 февруари 2026 (CET) :Како сакате, ама давањето предноста на стари турски топоними во однос на грчките сегашни каде живеат Грци а не Турци е грешка. И во турскиот дел на Тракија многи грчки топоними се заменети со турски. Јас мислувам дека треба си гледаме нашите македонски топоними, а не да даваме предноста на стари турски топоними во однос на сегашните грчки. На пример [[Бахче Ловаси]] во место на Кипари. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:49, 24 февруари 2026 (CET) == Fishfer980 == a channel who believes that he will be popular one day. He makes minecraft content [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-16754-05|&#126;2026-16754-05]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-16754-05|разговор]]) 13:32, 16 март 2026 (CET) == Fishfer980 == a channel who believes that he will be popular one day. He makes minecraft content [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-16754-05|&#126;2026-16754-05]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-16754-05|разговор]]) 13:33, 16 март 2026 (CET) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|разговор]])</bdi> 12:15, 19 март 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 13:21, 31 март 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:TRistovski-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Пораката ја испрати Корисник:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 19:11, 3 април 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:ZI Jony@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Facundo Jainikoski == Има ли некој врски во ФФМ да проверува дали е овој аргентинскиот фудбалер со македонско потекло? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:13, 5 април 2026 (CEST) :~Кој знае и ФФМ дали имаат информација за неговото потекло, дека момчето е во Аргентина родено. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:14, 5 април 2026 (CEST) :Мене многу ми личи на финско презиме. [[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] <small>([[Разговор со корисник:Bjankuloski06|разговор]])</small> 22:46, 5 април 2026 (CEST) 3sx9434n7m9koj0b5sjr7yfchtwuvdl 5539019 5538995 2026-04-14T21:34:53Z Marco Mitrovich 114460 /* Дискусија за „Книги“ */ 5539019 wikitext text/x-wiki <!---------------------------------------------------------------------------------> <!-------Вам ви благодари помошниот тим на Википедија (pro's making woners)------> <!---------------------------------------------------------------------------------> {{Селска чешма}}<br /> __NEWSECTIONLINK__ <div id="содржина"> __TOC__ <div id="дискусии"> [[Категорија:Википедија:Селска чешма| ]] [[Категорија:Википедија:Заедница|Селска чешма]] == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 20:45, 16 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:ZI Jony@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 14:21, 18 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Tiven2240@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == Годишна оценка на Упатствата за спроведување на Универзалниот правилник на однесување (УПнО) == <section begin="announcement-content" /> Ве известувам дека започна периодот на годишна оценка на Упатствата за спроведување на Универзалниот правилник на однесување. Можете да давате предлози за промени до 9 февруари 2026&nbsp;г. Ова е првиот од неколкуте чекори на годишната проценја. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Прочитајте повеќе за ова и учествувајте во разговор на страницата на УПнО на Мета]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координативната комисија на Универзалниот правилник на однесување]] (U4C) е глобална група посветена на правично и доследно спроведување на УПнО. Оваа годишна проценка е планирана и спроведена од U4C. За повеќе информации за должностите на U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|погледајте ја нејзината повелба]]. Споделете ги овие информации со други членови на вашата заедница кајшто е соодветно. -- Во соработка со U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|разговор]])<section end="announcement-content" /> 22:01, 19 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Keegan (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Начела и напатствија на Википедија == Почитувани уредници, ja отворам оваа дискусија во согласност со [[ВП:ГЛАСННН]]. Во продолжение секоја недела ќе биде отворена по една тема за која треба да ги одредиме насоките на значајност за нашата Википедија, и на која прво добро е да се дискутира, а потоа можеби и да се гласа. При оформувањето на статиите за начела и напаствија, како и за значајност, во врска со луѓе, настани и друго, земени се предвид неколку јазични Википедии, како англиската, српската и хрватската. Да нагласам дека Википедија на англиски јазик има построги правила од другите јазични Википедии, претпоставувам затоа што се смета за светска енциклопедија, и некои теми кои се важни локално во земјите, на англиската не сметаат дека треба да ги има. Сепак и таму има исклучоци. Исто така, добро е да се нагласи и да се има на ум дека дел од овие службени страници се создавани пред 20 години, и можно е да има потреба од нивно прегледување и дополнување. === [[Википедија:Што не е Википедија]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:40 ч. на 8 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> Да започнеме со [[Википедија:Што не е Википедија|што не е Википедија]]. Википедија не е хартиена енциклопедија, не е речник, не е трибина, ниту пак говорница од било кој вид, не е ни разговорен форум или средство за пропаганда и рекламирање. Википедија не е збирка на надворешни врски, галерии на слики или медиуми. Википедија на македонски јазик не е национална енциклопедија на Македонците. Википедија не е услужник на бесплатно вдомување или мрежен простор, не е експеримент за демократија или каков било друг политички систем. Нејзиниот основен метод на одлучување на консензус е преку уредување и дискусија, не преку постојано гласање. Повеќе на секоја од ставките има на линкот [[Википедија:Што не е Википедија|што не е Википедија]]. ==== Дискусија за „Што не е Википедија“ ==== {{коментар}} Според мене, треба да имаме слобода да бришеме кориснички страници на Википедијанци на кои корисникот си пишува реклама за себе и она што го работи. Налетувам на такви, скоро имаше некој масер се рекламира на корисничката страница. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:42, 8 февруари 2026 (CET) :{{коментар}}Според мене, секаков вид на рекмалација директна или индиректна мора одма да се отстранува без никаква дебата или дискусија. Без разлика дали е на корисничка страница, подобрување во статија, новосоздадена страница и останато. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:01, 8 февруари 2026 (CET) :Па некако оваа страница има опфатено доволно, јас немам забелешки или некакви сугестии што да се наведе дополнително. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 16:27, 9 февруари 2026 (CET) :Исто и јас. :) [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 20:53, 9 февруари 2026 (CET) {{коментар}}Се согласувам дека секаков вид на рекмалација директна или индиректна треба да се отстранува без никаква дискусија.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> :{{Коментар}} Вака. Малку пристапот да е подиректен и поконкретен. На пример глеам се дискутира за тоа Што не е википедија? Значи мој предлог е за ова, и за сите идни дискусии, да се преземе англиската верзија на напатствијата, да се видат од сите нас и да се даде коментар кои поттпочки од англиското напатствије би го трганеле или замениле со друго. Ова го зборам од проста причина што англиските напатствија се едни од најелаборираните, па дури и претерано детализирани, ние можеме да ги земем само општите начела. Во овој случај ок си е се. Се сложувам со напишаното за тоа што не е Википедија, ако имам некој поконкретен дел за додавање, ќе пишам тука. Следните да бидат со поконкретни забелешки што се прифаќа, а што не на нашата Википедија. Во однос на кориснички страници, ние сме бришеле и порано само вулгарности. Рекламирање не би требало да е проблем, според мене. Пропагираме сите ние на нашите кориснички страници. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 18:50, 15 февруари 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (настани)]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:30 ч. на 15 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> Многу настани добиваат покриеност во вестите, а сепак не се од историска или трајна важност. Настан може да биде доволно интересен за новинарите и уредниците на вестите, но тоа не секогаш е доволно значајно за да има статија на Википедија. При оценувањето на настанот, уредниците треба да оценат различни аспекти на настанот и покриеноста: влијанието, длабочината, времетраењето, географскиот опсег, разновидноста и веродостојноста на покривањето, како и дали покривањето е рутинско. ;Трајни ефекти Настанот што е преседан или катализатор за нешто друго од трајно значење, најверојатно ќе биде значаен. На пример, во САД, убиството на детето Адам Волш на крајот довело до донесување на Закон за заштита и безбедност на децата, наречен Закон Адам Волш. Овој настан се смета за значаен. Настаните кои имаат трајно дејство од историско значење веројатно ќе бидат знајачни. Ова вклучува, на пример, природни катастрофи после кои останува широко распространето уништување, а обновата на уништеното може да доведе до смена на населението, и можно е да влијае врз изборите. Помал земјотрес или бура со мало или никакво влијание врз човечката популација веројатно не е значаен за да има статија на Википедија. ;Географски опсег Значајните настани обично имаат значително влијание врз широк регион, домен или широко распространета општествена група. Настанот кој влијае врз локално подрачје и го известуваат само медиумите во блискиот регион веројатно нема да биде значаен. ;Длабочина на покриеност Еден настан мора да добие голема или длабинска покриеност за да биде значаен. Длабочина на покривање вклучува анализа што ги става настаните во контекст, како што често се среќава во книгите, долгометражни написи во големите списанија за вести или на ТВ. ;Времетраење на покриеноста Значајните настани обично добиваат медиумска покриеност која е во подолг временски период. Времетраењето на известувањето по медиуми е силен показател за тоа дали некој настан има минливо или трајно значење. Тоа што некој настан се случил неодамна сам по себе не го прави незначаен. ;Разновидност на извори Се очекува значајна национална или меѓународна медиумска покриеност за некој настан да биде забележлив. Известувањето со широк опсег има тенденција да укаже на значајност, освен кога медиумите препишуваат и преобјавуваат исти вести едни од други. ;Рутинско покривање Според политиката на Википедија дека не е весник, рутинското покривање на вести за работи како што се објави не се доволна основа за статија. Рутинските настани, како што се спортски натпревари, филмски премиери, прес-конференции итн., може подобро да се опфатат како дел од друга статија, ако воопшто се значајни. Медиумски објави за настани кои се вообичаени, секојдневни, или се обични предмети што не се истакнуваат — веројатно не се значјани за да имаат своја статија на енциклопедија. ;Сензационализам Таблоид или жолтото новинарство како што се нарекува, обично се смета за лоша основа за статија во енциклопедија, поради недостатокот на проверка на фактите својствени за сензационалистичко известување и објавување на скандали. Википедија не е место за скандали или озборувања. ;Кривични дела Написите за криминални дејствија, особено оние што спаѓаат во категоријата „вонредни вести“, често се предмет на дискусии за бришење. ;Луѓе значајни за само еден настан Луѓето познати само во врска со еден настан генерално не треба да имаат статија напишана за нив. Ако настанот е многу значаен, тогаш наместо тоа, обично треба да се напише статија за настанот. ;Идни настани Поединечните закажани или очекувани идни настани треба да бидат вклучени само ако настанот е значаен, и речиси сигурно ќе се одржи. Датумите не се дефинитивни додека настанот навистина не се случи, бидејќи дури и значајните настани може да бидат откажани или одложени во последен момент поради голем инцидент (ваков случај на одложување беше во текот на пандемијата). Меѓу идните настани кои се соодветни за да се отвори за нив страница пред време спаѓаат: избори, Олимписки игри, Евровизија, европски и светски првенства. ;Алтернативи за бришење Ако значајноста на настанот е доведена во прашање, но тој е првенствено поврзан со одредена личност, компанија или организација или текстот може да биде дел од друга статија со поширока тема, тогаш треба да се употреби спојувањето на содржините. Сепак, треба да се внимава на настанот да не му се даде непотребна тежина. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (настани)|Значајност на настаните]]. ==== Дискусија за „Настани“ ==== {{коментар}} Според мене, овој дел добро ги покрива сите можни ситуации поврзани со настаните. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:32, 15 февруари 2026 (CET)<br> {{коментар}} Сметам дека аргументите се добро образложени и се согласувам со нив. - [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 11:07, 18 февруари 2026 (CET) <br> {{коментар}} Се солгасувам со горенаведените коментари. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:30, 18 февруари 2026 (CET) <br> {{коментар}} Добри се предлозите и правилата наведени во посебната страница, немам дополнителни коментари. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:11, 18 февруари 2026 (CET)<br> {{коментар}} Овој дел е усогласен со соодветниот дел на другите јазици и јасен за оние што го читаат. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:14, 19 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Исто и јас се согласувам со коментари на колегите. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:03, 21 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Добро се образложени аргументите и се согласувам со нив.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Автобиографија]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:50 ч. на 22 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> *Пишувањето автобиографии е обесхрабрено, бидејќи е тешко да се напише неутрална, проверлива автобиографија, а има и многу замки. *Автобиографијата често е пристрасна, и обично напишано е само позитивното за личноста. *Автобиографиите се често непроверливи. Ако единствениот извор за одреден факт за вас сте вие самите, читателите не можат да го потврдат тоа. *Автобиографиите можат да содржат оригинално истражување. Луѓето често вклучуваат информации во автобиографии кои никогаш претходно не биле објавени или се резултат на знаење за нештата од прва рака. Википедија е енциклопедија и не смее да содржи претходно необјавени информации, ниту дозволува оригинално истражување. *Под „автобиографија“ не се подразбира само биографијата што сте ја напишале сами за себе, туку и биографијата што сте ја платиле или сте наредиле некој друг да ја напише во ваше име. *Тешко е да се пишува неутрално и објективно за себе, затоа треба да дозволите другите да пишуваат. Би требало да почекате некој друг да напише статија за вас и вашите постигнувања. *Во јасни случаи, дозволено е уредување на страници поврзани со вас, како: враќање на вандализам; но само ако тоа е очигледен вандализам, а не содржински спор. *Ако не сте значајни според начелата на Википедија, пишување на статија за себе ја крши политиката која вели дека Википедија не е место за бесплатна реклама. * Ако вашиот живот и достигнувања се проверливи и навистина од значење за да ве има на енциклопедија, некој друг веројатно ќе создаде статија за вас порано или подоцна. Повеќе на линкот: [[Википедија:Автобиографија]] ==== Дискусија за „Автобиографија“ ==== {{коментар}} - Се согласувам со наведените правила поврзани со автобиографија. Ние сме мала заедница, и знам дека се случило низ минатото некои личности сами за себе да си напишат статија, често не е бришена таквата статија, туку е само досредена, доколку личноста е значајна за да ја има во енциклопедија. Сепак, во најголем дел, би требало да се обесхрабрат автобиографски статии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:58, 22 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Автобиографијата, поточно пишување на автобиографија, треба да биде обесхрабрено и недозволиво за Википедија. Пристрасноста при пишување на таква статија е на највисоко ниво, а објективноста ниска. Напатствијата се во ред, се согласувам и замолувам секој да реагира ако забележи вакви случаеви. Ова е едно од основните правила на Википедија и треба строго и доследно да се почитува.--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 09:48, 23 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Целосна поддршка за сѐ претходно кажано. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:17, 23 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Се сложувам со сѐ. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 17:34, 24 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Да, и јас го делам истото мислење. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 11:52, 27 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Се согласувам. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 13:57, 28 февруари 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Биографии на живи личности]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:50 ч. на 1 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> *Статија за жива личност треба да биде напишана одговорно, внимателно и со непристрасен тон, да се избегнува потценување, но да се избегнува и претерување. *Контроверзниот материјал за живи личности што е без извори или со слаби извори треба веднаш да се отстрани, и без дискусија. *Не користете јавни записи што вклучуваат лични податоци, како што се датум на раѓање, вредност на домот, сообраќајни казни, регистрации на возила и домашна или деловна адреса. *Никогаш не користете самообјавени извори (вклучувајќи книги, списанија, интернет страници, блогови, подкасти или објави на социјалните мрежи) како извори на материјал за жива личност, освен ако не се напишани или објавени од самото лице. *Не внесувајте озборувања во статиите. Секогаш прво прашајте се: Дали изворот е веродостоен? Дали материјалот е вистинит? И, дури и ако е вистинит, дали е релевантен за неутрална статија за личноста за која е статијата? *На администраторите им е дозволено да спроведат отстранување на јасни прекршувања на БЖЛ со заштита на страницата или со блокирање на прекршителот/прекршителите. *Избегнувајте приказ на жртва. *Во случај на јавна личност, ќе има повеќе доверливи извори, а БЖЛ треба едноставно да документира што известуваат тие извори. *Поради зголемена злоупотреба и [[Кражба на идентитет|кражба на идентитет]], луѓето сè повеќе ги сметаат своите вистински имиња и датуми на раѓање за приватни информации. Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации. Не може да бришеме лични податоци по барање на личноста доколку се јавно достапни во веродостојни извори. Но, доколку личноста на која се однесува статијата се спротивставува на објавувањето на датум на раѓање, а податоците не биле претходно објавени од веродостојни извори, бидете внимателни и наведете ја само годината на раѓање. Исто така, статиите не треба да ја содржат адресата, електронската пошта, телефонскиот број или други контакт информации на личноста за која станува збор, но генерално е дозволено да се вклучи линк до официјалната интернет страница на личноста во делот „Надворешни врски“, иако тој линк може да ги содржи горенаведените информации. *Дали ќе се отстрани име или погрешно родово именување на жива личност која е трансродово лице, е прашање на уредничка проценка доколку веќе се појавило во сигурни извори. *Со тоа што некој бил спомнат во вестите, не значи дека треба да добие статија на Википедија. *Жива личност обвинета за кривично дело се смета за невина сè додека не биде осудена од суд. Уредниците генерално не треба да вклучуваат текст што сугерира дека лицето е осомничено, дека е лице од интерес или е обвинето за вршење на кривично дело, освен ако не е обезбедена осуда за тоа кривично дело, или повеќе доверливи извори веќе го објавиле името на обвинетиот во врска со кривичното дело. *БЖЛ се применува насекаде на Википедија каде што се споменуваат живи личности, вклучувајќи страници за разговор, описи на уредувања, кориснички страници, слики и категории. *Корисничките имиња што содржат клеветнички, очигледно лажни или спорни изјави или материјал за живи лица треба веднаш да бидат блокирани и отстранети од сите промени. *Сликите од живи личности не треба да се користат надвор од контекст за да се прикаже тоа лице во лажно или неповолно светло. *Имињата на категориите се самообјаснувачки, па затоа вклучувањето на одредена биографија во одредена категорија мора да биде оправдано со соодветен текст кој има сигурни извори во самата статија. Пример за ова е додавање на Категорија:Криминалци, или категоризацијата на живите личности според религија или сексуална ориентација. *Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи. *Уредниците кои постојано додаваат или враќаат контроверзен материјал во БЖЛ кој не е поткрепен со извори или е поткрепен со лоши извори, може да бидат блокирани поради нарушување на проектот. Повеќе на линкот: [[Википедија:Биографии на живи личности]] ==== Дискусија за „Биографии на живи личности“ ==== {{коментар}} - Јас сум ЗА да се применуваат овие начела. Инаку, ме збуни делот со горна старосна граница, и дека „лицата над 115 години се сметаат за починати“. Имавме случај со некој борец за кој немаше извори за тоа кога починал, па стана збунувачко како да се реши тој проблем. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:56, 1 март 2026 (CET)<br> {{Коментар}} Целосно се согласувам. Јас сум за поголема и построга контрола за тоа за кој се прави статија. Да нема статии за недоволно афирмирани личности, без разлика од која област се. Не сме реклама ние. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 14:08, 3 март 2026 (CET) {{коментар}} Јас имам две забелешки во врска со овие начела. Прво, ако лични податоци се објавени во веродостојни извори, не смее да се врши цензура по барање на личноста (на пр. ако јавно е објавен точниот датум на раѓање, тогаш тој датум слбодно може да се наведе во статијата). Второ, начелото за лицата над 115 години нема логика затоа што може да има повеќе живи лица над 115 години, но само едно лице може да се смета за најстара личност во светот. Мислам дека ова начело треба да се преработи и да гласи „Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи.“. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 22:53, 3 март 2026 (CET) :За лицата над 115 години го сменив како што предлагаш. :Вториот дел за лични податоци, тоа што го предлагаш го има [[Википедија:Биографии на живи личности|веќе содржано во реченицата]]: :„Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации.“ :Мислам дека таа реченица го покрива тоа што го велиш. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:56, 4 март 2026 (CET) ::{{одговор|Виолетова}} Да, го покрива, но погоре се наведени реченици коишто се противречни на тоа. Ако датумот на раѓање е јавно објавен и лицето се противи да биде наведен во статијата, тогаш која реченица се зема предвид? --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 09:41, 6 март 2026 (CET) ::Коректност! [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-14346-24|&#126;2026-14346-24]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-14346-24|разговор]]) 09:43, 6 март 2026 (CET) :::@[[Корисник:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] :::Кире, овде имам извадено дел од речениците, а не сè, затоа стои линк до целата страница со правилата, каде што пишува на крајот: Повеќе на линкот. Треба проектната да се прочита, бидејќи се разбира дека важат сите реченици кои се на страницата со начела и напатствија. Односно, доколку е јавен податокот за датум на раѓање, не го земаме предвид човекот што се буни. Овде го вклучив примерот дека доколку не е јавно објавен датумот и човекот не сака да му стои на статијата, би требало да го испочитуваме. Дури има предвидена ситуација кога има своја интернет страница на која ставил вистинско име и датум на раѓање, ние смееме да ја ставиме во надворешните врски на статијата. Неколку различни ситуации се опфатени на [[Википедија:Биографии на живи личности|главната страница за БЖЛ]] и тие се тие што важат. Овде се само извадоци, дека е голема таа страница цела да се псотави на Селска чешма. Поздрав [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 11:45, 6 март 2026 (CET) ::::{{одговор|Виолетова}} Да, за напишаното во начелото зборувам, а не за она коешто е напишано на оваа страница. Најпрвин е наведена реченицата „Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации.“, а потоа пишува „Доколку личноста на која се однесува статијата се спротивставува на објавувањето на датум на раѓање, бидете внимателни и наведете ја само годината на раѓање.“. Ова нема логика. Ако лицето не сака јавно да биде објавен неговиот датум на раѓање, тогаш тоа треба да биде отстрането од изворите коишто се користат на Википедија (откако ќе биде избришано од тие извори, тогаш природно ќе биде избришано и од Википедија затоа што повеќе нема да има веродостојни извори во коишто е наведено). Но, ако лицето бара тоа да биде отстрането само од Википедија, а притоа да остане наведено во други извори, тогаш се работи за цензура на јавно објавени податоци и тоа не е дозволено дури и да е по барање на лицето за коешто се однесува податокот. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 12:07, 6 март 2026 (CET) :::::Не знам каде не се разбираме, тоа што го објаснуваш е тоа како треба да се постапи, всушност. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:45, 6 март 2026 (CET) ::::::Се разбираме дека е така, но во начелото е напишано поинаку. За да биде појасно, можеби изрично треба да ставиме дека не може да бришеме лични податоци по барање на личноста доколку се јавно достапни во веродостојни извори (Во иднина те молам секое дополнување пишувај го како нов коментар затоа што јас овој одговор го пишав на твојот првичен коментар којшто потоа беше дополнет и затоа напишав уште еден коментар подолу дека се согласувам со дополнетото. Инаку, се создава впечаток дека не се разбираме.). --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 18:53, 6 март 2026 (CET) ::::Гледам дека си го дополнила текстот додека го пишував одговорот, па затоа дополнително ќе одговорам и на дополнетиот текст. Да, така треба да биде, но во начелото не е напишано на тој начин. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 12:08, 6 март 2026 (CET) {{коментар}} - Јас сум ЗА, со тоа што сметам дека треба да има контрола за тоа за кој ја пишува статијата, како и начелото што го спомна Кирил погоре „Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи.“; според мене има смисла. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 13:28, 5 март 2026 (CET) {{коментар}} Се согласувам, и за лицата над 115 години да се преработи. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 18:30, 5 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Креативни професии]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:57 ч. на 8 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> Во овој дел да ги разгледаме значајноста на луѓето да имаат статија според тоа која професија ја вршат, се разгледуваат професорските, научните и креативните професии: професори, научници, и креативните професии (писатели, музичари, сликари, архитекти, новинари). *Записите во списоци каде е дозволено човек сам да се пријави и запише, не придонесуваат за значајност. Исто така, интернет страниците за вработените или членовите на една организација, не се доволен показател за значајност. *Веродостојна биографија на 200 страници за личност, издадена од независен извор и не е платена од човекот за чија биографија станува збор, која детално го покрива животот на тоа лице е прифатлив извор, додека извод од матична книга на родените или списокот од формуларот за изборно ливче, не е. *Луѓето кои ги исполнуваат основните критериуми, може да се сметаат за значајни без да ги исполнуваат дополнителните критериуми подолу. ;Професори, наставници, академици и научници *Наставници и професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование, не се значајни за енциклопедија само поради таа професија. Но ако се занимаваат и со друга дејност, како на пример, наука, сликарство, музика, пишување, политика и друго, можат да стекнат значајност да имаат своја енсиклопедиска статија поради дополнителната активност, и во таков случај се оценуваат според вообичаените правила за значајност во професијата. *Сите членови на [[МАНУ]] се значајни за да имаат статија на Википедија. Исто така и членови на странските академии на науките се доволно значајни. *Дел од критериумите: # Лицето има добиено високо престижна академска награда или чест на национално или меѓународно ниво ([[23 Октомври (награда)]], [[Награда „11 Октомври“]], [[Награда „Мито Хаџи Василев - Јасмин“]], на пример). # Лицето било избрано за член на високо селективно и престижно научно друштво или здружение (на пр., Национална академија на науките или Кралското друштво) или член на големо научно здружение кое го задржува статусот на колеги како високо селективна чест (на пр., соработник на Институтот за електрични и електронски инженери или институт за електронски инженери). # Академската работа на лицето има значително влијание во областа на високото образование, влијае врз значителен број академски институции. Овој критериум исто така, може да биде задоволен ако лицето развило значаен нов концепт, техника или идеја, лицето направило значајно откритие или решило голем проблем во својата академска дисциплина. Во овој случај, неопходно е експлицитно да се докаже, со значителен број на упатувања на академски публикации на истражувачи различни од личноста за која станува збор, дека овој придонес навистина нашироко се смета за значаен и нашироко се припишува на личноста за која станува збор. # Лицето било именувано за угледен професор во голема институција за високо образование и истражување, именувано за претседател што укажува на споредливо ниво на постигнувања или еквивалентна позиција во земји каде што ваквите именувања се невообичаени. # Лицето е дел од основачите на некоја голема или значајна образовна институција. # Лицето имало значително влијание надвор од академската заедница во нивниот академски капацитет. # Лицето е главен уредник на големо, добро воспоставено академско списание во нивната предметна област. Во овој критериум не спаѓаат списанија кои се во рамките на псевдо науката. *Псевдонаучникот, исто така, може да биде доволно значаен за сопствена статија, ако неговата теза е особено распространета или добро позната, или ако има голем број научни трудови насочени кон побивање или отфрлање на псевдонаучната природа на неговата теза. ;Креативни професии Ова упатство се однесува на автори, писатели, уредници, новинари, филмаџии, фотографи, уметници, сликари, вајари, архитекти и други креативни професионалци. Такво лице е значајно ако: * Личноста се смета за важна личност или е широко цитирана од врсниците или наследниците; или * Личноста е позната по тоа што поттикнува значаен нов концепт, теорија или техника; или * Лицето создало или одиграло голема улога во заедничкото создавање на значајно или добро познато дело или колективно дело. Дополнително, таквото дело мора да било примарен предмет на повеќе независни периодични статии или рецензии, или на независно и значајно дело (на пример, книга, филм или телевизиска серија, но обично не само една епизода од телевизиска серија); или * Работата (или делата) на личноста: (а) станала значаен споменик, (б) била суштински дел од значајна изложба, (в) добила значително критичко внимание или (г) била претставена во постојаните збирки на неколку значајни галерии или музеи. Подолу се наведени попрецизните критериуми за овие професии. ;Музичари Текстописците или композиторите (без разлика дали се од популарната музика, црковни песни или други стилови) може да се сметаат генерално за значајни ако создале голем број нашироко познати дела. '''Естраден музичар''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * има издадено најмалку еден студиски албум кој има добиено сертификација на издавачката куќа (сребрена, златна или платина); * добитник е на награди на музички фестивали на регионално, национално или меѓународно ниво; * има издадено неколку песни со повеќемилионски прегледи на музичките сервиси (YouTube, Spotify, Deezer итн.); * има значителен број следбеници/претплатници на официјален канал или профил на музички услуги во однос на населението на земјата во која живее угледни секундарни извори, или музички експерти изјавиле дека музичарот се истакнува во одреден жанр, музичко движење, период или област. '''Класичен инструментален музичар''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * завршил конзерваториум или музичка академија (исклучоци се многу успешни (самоуки) солисти/„чудо од деца“); * објавил снимка кај етаблирана издавачка куќа за класична музика; * настапувал/а во добро познат камерен ансамбл или оркестар најмалку пет години; * соработувал/а со други значајни естрадни или други класични музичари (види критериуми погоре). '''Класичен музичар-солист''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * дипломирал конзерваториум или музичка академија; * објавил снимка кај етаблирана издавачка куќа за класична музика; * пеел во реномирана оперска куќа надвор од својата татковина најмалку две години/сезони; * оперски солист во националната оперска куќа (во Опера и балет, на пример). Соработувал со значајни естрадни или други класични музичари (види критериуми погоре). ;Уметници, сликари, вајари, фотографи Уметникот, вклучувајќи илустратори, фотографи, скулптори, сликари итн., ги исполнува критериумите и може да се смета за значаен: * ако е цитиран/а во дела за историја на уметност или нивни еквиваленти; * ако освоил/а престижна награда за уметност; * ако има одржано најмалку една изложба во музеј, галерија или уметничка институција; * доколку неговите самостојни дела се изложени во национален или меѓународно признат музеј; * ако бил/а клучна фигура во забележително уметничко движење; * ако работел/а во кралски дворец како штитеник на крал, или бил раководител на државна уметничка институција; * ако е автор на најмалку две дела кои се сметаат за културно и историски значајни; * ако е член на престижно уметничко друштво како [[Друштво на ликовните уметници на Македонија]], на пример. Уметници кои цртаат графити, улични уметници и уметници од слични нетрадиционални формати може да ги исполнат критериумите доколку добиле значително внимание од медиумите или критичките автори на национално или меѓународно ниво за неколку нивни дела (или изведби). ;Писатели '''Писател, поет, романсиер,драматург, раскажувач''' има енциклопедиско значење ако исполнува барем два од следниве услови: * единствен е или главен автор на две или повеќе дела објавени од одредена издавачка куќа (платени услуги за печатење од страна на самиот автор не се бројат); * добитник е на престижни награди ([[Нобелова награда за литература]], [[Друштво на писателите на Македонија#Награди|наградите кои ги доделува ДПМ]], [[Пулицерова награда]] итн.); * дел е од барем една издадена збирка на поети / романсиери/ драматурзи/ раскажувачи. Членовите на [[Друштво на писателите на Македонија]] автоматски се сметаат за значајни, поради тоа што за прием во друштвото, ДПМ има слични критериуми како горенаведените. '''Книжевен преведувач''' обично е доволно значаен за сопствена статија ако исполнува некој од следниве критериуми: * автор е на неколку преводи кои се забележителни по самите нивни преводи; * автор е на голем број преводи на литературни дела; * запишан е како преведувач во книжевно-историска енциклопедија; * добитник е на престижни награди за преведувачи, како што се наградата на „Гете институт“ или наградата за превод Оксфорд-Вајденфелд и други. Зборот „писател“ овде се однесува на сите автори на текстуални дела. Ова вклучува автори и на фикција (која вклучува поезија). ;Глумци и режисери '''Глумец''' обично е забележлив ако исполнува барем еден од следниве критериуми: * има водечка улога во филм кој бил дел од редовната кино понуда; * има водечка улога во позната ТВ серија која се прикажува на националните канали; * има водечка улога во филм или ТВ серија што е добитник на престижна национална награда или повисока награда; * имал неколку главни улоги во добро познат национален или регионален театар (на пр. [[Македонски народен театар]], [[Народен театар (Битола)|Битолски театар]], [[Народен театар „Јордан Хаџи Константинов – Џинот“|Велешкиот театар]]); * одиграл/а улога што добила големо покривање на националните медиуми или за улогата бил/а наградена со престижна награда (на пример, [[Оскар]]). '''Режисерот''' е генерално значаен ако исполнува барем еден од овие критериуми: * режирал филм кој бил дел од редовната кино понуда; * режирал позната ТВ серија која се прикажува на националните канали; * режирал филм или ТВ серија што освоиле престижна национална награда или награда на повисоко ниво; * режирал најмалку две претстави во познат национален или регионален театар; * награден е со престижна награда или добил широко покривање на националните медиуми за неговата или нејзината режисерска улога. ;Архитекти '''Архитектите''' веројатно заслужуваат статија: * ако се цитирани во прегледни дела за историја на уметноста или нивни еквиваленти; * доколку освоиле престижна награда; * ако дизајнирале најмалку две згради кои веќе биле значајни за да имаат своја статија на Википедија, или се сметаат за културно и историски познати објекти; * ако се (или биле) членови на престижно друштво (МАНУ, Европската академија на науките и уметностите, итн.) ;Новинари '''Новинарите''' се значајни за да имаат своја статија доколку исполнуваат некој од следниве критериуми: #Нивната работа е наградена со некоја значајна награда од областа на новинарството. (Во Македонија, на пример, добитник на [[Награда „Мито Хаџи Василев - Јасмин“]]). Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Значајност на луѓе по професии“ ==== {{коментар}} - ЗА: според мене ги опфаќа сите ситуации поврзани со овие професии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 21:04, 8 март 2026 (CET)<br> {{коментар}} Да напоменам секој од овие профили е професор нема (наставници) сите се професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование кои се прогласени за најдобри просветни работници од Сојуз на просветни работници на Македонија заслужуваат да имаат статија? Дали овие личности ( професори) кои имаат објавувано во меѓународни научни списанија и домашни научни списанија свои трудови и се признати професори и на глобално ниво треба да имаат своја статија? - [[User:lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 11 март. :[[User:lili Arsova|Lili]], мое мислење искрено е дека прогласувањето од страна на Сојуз на просветни работници не е некоја висока или престижна награда. А за вториот дел што го споменуваш, ако професорот објавува научни трудови во списанија кои се признати, значи се занимава со наука, тогаш важат критериумите за научници. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:13, 11 март 2026 (CET) {{коментар}} - ЗА: Се сложувам со горе наведеното. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 07:40, 12 март 2026 (CET) {{Коментар}} - убаво опфатено, нормалмо не може се во детали, но опфаќа што треба и не треба. Да се има предвид ова кога се прават статии од ваков тип.--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 11:31, 13 март 2026 (CET) {{Коментар}} - Според мене одлично е опфатено, ама како што нагласи Никола не може сѐ во детали, се сложувам со горенаведеното и гласам ЗА. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 19:28, 14 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Кралски семејства и благородници]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:22 ч. на 15 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Членови на кралски семејства''' кои обично ги исполнуваат критериумите за значајност вклучуваат: * владетели, поглавари и суверени (цареви, кралеви, кралици, големи војводи, султани, принцови, итн.) кои некогаш владееле со општо призната држава или постари, споредливо организирани општества; * други полноправни членови, чие членство во семејството е стекнато со раѓање или брак, кои во секој момент од животот биле во доминантна положба. Не е неопходно овие луѓе цел живот да бидат членови на кралски семејства. За членовите кои не биле на владејачка позиција во текот на нивниот живот или оние кои не се (или не биле) полноправни членови на семејството поради моргански брак, важат истите критериуми како за благородништвото. '''Благородниците''', од историјата или од сегашноста, не заслужуваат своја статија само затоа што припаѓаат на благородничко семејство. Благородниците кои ги исполнуваат критериумите за статија но поради друга заслуга, како што се оние кои поседуваат големи имоти или на друг начин значително влијаат врз условите за живот на многу други луѓе, веројатно ќе заслужат статија во енциклопедија. Ваквите статии првенствено треба да содржат информации што покажуваат дека личноста ги исполнува критериумите, а не смее да содржи само информации за титули, хералдика или семејни врски. Статија за благородничко семејство или благородна титула (на пр. Војводата од Корнвол) може да е значајна за енциклопедија, и потоа на таква статија може да се додадат информации за поединци кои пак, не се значајни да имаат сопствена статија. '''Напомена:''' При именување на статиите за кралски фигури и благородници би требало да се придржуваме на неколку правила: кога имаме само име и земја, името на статијата би требало да ги содржи името на личноста и земјата од која потекнува или со која владее. За некои кралеви и владетели кои имаат исто или слично име, за да нема забуна за кого се работи, во заграда да се стави земјата ([[Карло III (Шпанија)]] или [[Стефан I (Унгарија)]]. Луиза (надвојвотка од Австрија), како што е: [[Золта (голем везир на Унгарците)]], со тоа што титулата ако не е на почеток на реченица не се пишува со голема буква. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Кралски семејства и благородници“ ==== {{коментар}} - Ова е кус и јасен дел. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:23, 15 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} - Немам што да надополнам, сметам дека е во ред напишаното, гласам ЗА. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:27, 15 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} - Не знам дали коментаров е на вистинското место, но сметам дека треба да се направи некој ред и стандард во именување на статии на благородници и владетели, дали треба да го пишува само името, титулата, семејстовото, државата, со запирки, во загради итн. Сега има неколку различни начини. - [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 12:09, 18 март 2026 (CET) :Јас сметам дека треба со загради, дека 90 % од статиите на нашата Википедија сѐ со загради и изгледа многу подобро естетски наспроти со запирки. Ама мора да се воведе принцип по кој ќе следиме сите за да не сме во забуна кога создаваме такви статии. На пример: [[Бенџамин Колинс Броди (прв баронет)]], а син му исто се викал само разликата е дека бил втор баронет ([[:en:Sir_Benjamin_Collins_Brodie,_2nd_Baronet|Sir Benjamin Collins Brodie, 2nd Baronet]]). [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:53, 18 март 2026 (CET) ::[[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] Сосема си во право дека треба и тоа да го вметнеме. Како што вели Јован, кај нас најголем дел статии на кои им треба дообјаснување, не се со запирка, туку со заграда. Може така да остане и за владетелите и благородниците? Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 14:10, 18 март 2026 (CET) :::Имаме и вакви примери како [[Карола од Васа]], дали би било подобро да биде Карола (Васа) или пак Карола (Саксонија), а што правиме пак со [[:en:Archduchess Louise of Austria|Archduchess Louise of Austria]] дали тука титулата би била во или надвор од заградата како Надвојвотка Луиза (Австрија) или пак Луиза (Надвојвотка од Австрија) [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 14:16, 18 март 2026 (CET) ::::Кога оди само име и земја, најчесто е баш така, името и земјата, и тоа е обично за историски личности, дека немале презимиња класично како денес, туку местото од каде потекнуваат се претворало во презиме: [[Тома Аквински]] - местото од каде потекнувал (Аквино) се претворило во презиме. За некои кралеви и владетели кои имаат исто или слично име, за да нема забуна како што гледам се практикувало кај нас во заграда да се стави земјата ([[Карло III (Шпанија)]] или [[Стефан I (Унгарија)]]. Луиза (надвојвотка од Австрија) веројатно пологично според другиве примери би било да е така, како што е: [[Золта (голем везир на Унгарците)]], со тоа што ми се чини дека титулата ако не е на почеток на реченица не се пишува со голема буква. Да проверам за ова. А за овие и други примери, убаво е да се изјасни уште некој, па да ги вметнеме во начелата и напатствијата. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 14:51, 18 март 2026 (CET) {{коментар}} Сум согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 21:07, 18 март 2026 (CET) {{Коментар}} ОК е се, мислам дека сите благородници заслужуваат статија, освен тие титуларни кои немале општествена улога. Мислам за нив треба помалку да се посвети простор (пример, во егзил без никаква функција или задолженија во опшствество). Ова е мое мислење, не велам дека сум во право хехе. Што се однесува за именување, името на статијата треба да биде само името на личноста и бројот (I, II, III итн). Доколку има случај на две личности со исто име и ист број во заграда да се пише локација, а ако и таа е иста, тогаш година на влеадеење/ раѓање). Не сум за име со географски епитет, пример Александар Југословенски, ова не е традиционално во македонскиот јазик, освен за една личност - Александар Македонски. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 11:11, 19 март 2026 (CET) {{Коментар}} Ги вметнав правилата во делот '''Напомена'''. Се надевам во ред е вака. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 13:25, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} -Во ред е, јасни се правилата. [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] <small>([[User talk:Natasa Stardelova|разговор]])</small> 18:09, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} -Во ред е, јасни се правилата и согласна сум со истите.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 08:40, 24 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Политичари, правници и верски водачи]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:10 ч. на 22 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Политичар или државен службеник''' веројатно може да се смета за значаен ако исполнува барем еден од следниве критериуми: * ако е шеф на држава или влада (премиер), генерален гувернер, министер, член на законодавно собрание или на еквивалентна позиција на национално ниво на унитарна држава или на федерално ниво на сојузна држава; * има или извршува внатрепартиска функција на национално ниво во партија која е или била застапена во законодавното собрание на една држава: лидер на партија, член на партиски комитет, секретар на партија, претседател (или еквивалентна функција) во здружение поврзано со партијата; * има или извршува важни локални, регионални или национални задачи кои носат значителна моќ на тоа ниво (на пр. градоначалник, окружен префект) има или има раководно место во национално тело; * ако е генерален секретар или има еквивалентна висока позиција во важна меѓувладина организација; * ако има јасно соодветна моќ и влијание, или добил големо внимание од националните медиуми од неговото време (или медиуми кои биле широко транскрибирани во историски дела), дури и ако не бил на една од горенаведените официјални функции; * политичари, градоначалници, пратеници или други функционери за кои има содржина во повеќе веродостојни извори. Политичарите кои припаѓаат исклучиво на следните категории обично не се значајни ако се: * кандидати за политичка функција (со можен исклучок на особено добро објавени кандидати за важни позиции); * лице кое врши внатрепартиска функција на локално ниво; * „обични“ претставници без посебна моќ или медиумско покривање во локалните или регионалните или национални собранија; * биографијата е достапна само на страница коде мора да биде објавена, односно на мрежното место на општината или собранието или фирмата/институтот во кој работат. '''Правно лице, адвокат, судија''' е веројатно значаен ако тој или таа исполнува еден од овие критериуми: * судија во врховен суд или апелационен суд на една земја (на државно ниво или пошироко); * судија во меѓународен суд (на пример, [[Хашки трибунал]], [[Постојан арбитражен суд]], [[Меѓународен кривичен суд]], [[Европски суд за човекови права]] или [[Суд за правда на Европската Унија]]); * раководител на државен орган поврзан со судството (на пример, Државен судски совет или Државно правобранителство), Народен правобранител; * раководител на понизок суд или има друга водечка правна позиција во високата администрација; * експерт во дефинирана правна област, било како научник или како правник, и е автор на правно нефикционално дело објавено од признат издавач. '''Свештеник, духовник или еквивалентен верски водач''' во религијата кој ги исполнува следните критериуми генерално заслужува своја статија: * папа, патријарх, архиепископ, епископ или има еквивалентна позиција во нехристијанските религии; * верски службеник со значајни секуларни административни должности (на пр. колонијални службеници, итн.) кој некогаш бил важен авторитет во тоа општество; * автор на пишано дело /книга, (или неколку) објавени од етаблирани (верски и/или секуларни) издавачи; * има јасно соодветна моќ и влијание или добил големо внимание на националните медиуми, дури и ако нема еден од горенаведените наслови. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Политичари, правници и верски водачи“ ==== {{коментар}} - Јасни се правилата. Би сакала само да се размисли за биографии на градоначалници дали сите по дифолт се значајни, или тој дел ќе треба да го надополниме со уште некој услов? - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:38, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} : Според мене сите градоначелници по дифолт не се значајни. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 23:54, 22 март 2026 (CET) : Исто така би додал професор на Универзитетот. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 00:03, 23 март 2026 (CET) ::За професори имавме претходно дека професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование, не се значајни за енциклопедија само поради таа професија. ::А за градоначалници, не знам ете, има некои што биле многу активни во својот мандат, направиле некакви промени/ подобрување на условите во општината/ нешто различно. Такви секако е добро да се вметнат во енциклопедија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 09:48, 23 март 2026 (CET) :::Мислувам на професорите во високо образование со научни трудови. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:25, 23 март 2026 (CET) :::{{одговор|Виолетова}} Кои критериуми за значајност би се применувале за градоначалниците? Сите градоначалници имаат јавно достапни биографии во веродостојни извори и сите јавно објавуваат отчети во коишто наведуваат што имаат направено. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 00:19, 26 март 2026 (CET) ::::Како стои во моментов сите градоначалници се сметаат за значајни. ::::Инаку, можеби градоначалници кои не биле активни и не направиле разлика, подобрување на условите за живеење во општината за време на својот мандат, без разлика што даваат отчет (тоа е затоа што мораат) да не се енциклопедиски значајни. Сите ги знаеме или сме чуле за градоначалниците во чиј мандат општината напредувала, сигурно има и некои, можеби па ретки случаи, кога не сториле ништо значајно за време на својот мандат. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:42, 26 март 2026 (CET) {{коментар}} :@[[Корисник:Виолетова|Виолетова]] И јас би рекол дека се јасни. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:13, 23 март 2026 (CET) {{коментар}} : Јасни се правилата.За биографии на градоначалници подржувам дека не се сите значајни да имаат статија. - [[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 08:47, 24 март 2026 (CET) {{коментар}} Според мене, многу поголем проблем е да има статија за секој пратеник во законодавниот дом отколку за секој градоначалник. Во многу земји, како што е Македонија, на избори нема отворени листи и се гласа за пратеничка листа предложена од политичка партија. Лице коешто станало пратеник затоа што се нашло на пратеничка листа и чијашто биографија за првпат јавно била објавена на мрежното место на законодавниот дом мислам дека не заслужува да има статија. Со градоначалниците е многу поразлично затоа што на избори директно се гласа за нив и нивните биографии се јавно достапни уште за време на предизборните кампањи. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 00:29, 26 март 2026 (CET) :Имаш право [[User:Kiril Simeonovski|Кире]], не се значајни од енциклопедиска гледна точка, без разлика дали ќе им најдеме биографија. Мислам дека таквите лица се опфатени со делот: ''„обични“ претставници без посебна моќ или медиумско покривање во локалните или регионалните или национални собранија.'' Ако некој влегол да биде пратеник, и ништо не слушаме за тоа лице: ниту дава изјави, ниту е јавно експонирано лице, ниту учествува во емисии, ниту излегува на говорница да зборува, освен што крева рака кога партијата ќе му наложи, нема енциклопедиско значење, или поиаку кажано по завршување на мандатот тоа лице ќе биде заборавено, грубо кажано. Има такви пратеници, а има и градоначалници што не прават нешто корисно или значајно за својата општина. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 09:35, 26 март 2026 (CET) {{коментар}} Според мене правилата се јасни и имаат смисла. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 12:46, 27 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} Исто според мене правилата се јасни. И како што нагласи Кирил повеќето пратеници не се релеватни за Википедија, ама градоначалниците имаат поголем општествен придонес и можеби се сите доволно значајни. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:58, 27 март 2026 (CET) {{Коментар}} За исте овие: Треба личноста да има значајна општествена позиција (државна, лидерска, универзитетска). Само што е градоначалник или член на собрание, НЕ ТРЕБА ДА ИМА СТАТИИ! Ја сум за бришење на вакви статии за луѓе кои цел живот се приватни бизнисмени и само 4 години години биле градоначалник и оп статија? Зошто? Не е битен човекот за Македонија, може бил за мал број граѓани на кој бил градиначалник, но општо не е битен како и ние што сме тука. Дури ние на Википедија сме побитни од таквите особи. Истото важи и за политичари и верскки лидери. Верски лидери кои имате значајна позиција во организацијата или преродбеничка улога ок, но обични попови оџи не. Мое мислење ова. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 14:06, 27 март 2026 (CET) :Мислам дека речениците за верски водачи не споменуваат дека секој поп или оџа е значаен, ама ќе ги проверам уште еднаш. :Инаку за градоначалници кои не се значајни поради таа позиција, а кои пред и потоа биле бизнисмени, имаме наредна дискусија и за претприемачи (така се наречени) ќе ги дискутираме. Ако не е значаен ни како бизнисмен, значи не е значаен по ниедна основа да влезе во енциклопедија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:54, 27 март 2026 (CET) Кои ќе биде услов за градоначалници да имаат својата статија? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 21:01, 27 март 2026 (CET) :Дискусијата ќе заврши во недела 20:10 ч., да видиме дали ќе има и други предлози, но според мене, јас би го додала делот: :Градоначалници ќе се сметаат за значајни доколку се активни во својот мандат, направиле некакви промени и/или подобрување на условите во општината, биле медиумски активни. :- [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:15, 27 март 2026 (CET) {{коментар}} Ако на англиската Википедија има место за над 500 македонски фудбалери (на македонската се значително помалку), не гледам зошто градоначалниците, како и останати личности (со поддржани наводи) не заслужуваат да бидат присутни на Википедија. Мислам дека улогата на Википедија треба повеќе да биде хроничарска, а не оценувачка. На нашата Википедија ѝ недостасуваат статии, особено за Македонија, па не би требало да ставаме дополнителни услови. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:30, 28 март 2026 (CET) :Сосема се согласувам дека ние не сме тие кои треба да судиме. Кога е некој важен за историјата на градот, државата, секако е значаен да биде вметнат во енциклопедија, и на Википедија. :п.с. За спортистите ќе отворам да дискутираме по две недел, така ми се во план темите, и ќе треба тогаш да ги прегледаме тие критериуми. А на англиската Википедија гледам дека последниве години често се појавуваат статии кои ги прекршуваат нивните правила, а тоа е веќе тема за друг разговор. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:59, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}} - Додаден е условот за значајност на политичари, градоначалници, пратеници или други функционери да има содржина во повеќе веродостојни извори, односно не се значајни доколку биографијата е достапна само на страница коде мора да биде објавена, односно на мрежното место на општината или собранието или фирмата/институтот во кој работат. ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:00 ч. на 29 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Претприемачите''' веројатно ќе бидат значајни ако се честа тема во општите медиуми или медиумите што се занимаваат со бизнис (на пр. Економист, и слично). Извршни директори, претседатели на корпорации или одбори на компании од јавен интерес, исто така, често може да се сметаат за значајни, како и стопанственици кои имаат некаква општествена заслуга, на пример: раководат со општествено важна приватна фирма, со голем број на вработени, ланец на продавници, и слично. Некои '''уредници на Википедија''' имаат свои статија, но тоа што уредуваат на Википедија не ги прави значајни, туку енциклопедиската значајност ја стекнале според други критериуми (писатели, музичари, научници, сликари и др.). Уредниците не смеат да создаваат или да уредуваат статии за себе. За нив важат правилата споменати во другите начела и напатствија, односно важно е да се следат упатствата за [[Википедија:Биографии на живи личности|биографии на живи личности]], и да се внимава да на [[Википедија:Конфликт на интерес|конфликт на интерес]] и [[Википедија:Без свои истражувања|без свои истражувања]] '''Измислен лик''' или друг фиктивен феномен (вклучувајќи места, предмети, концепти или суштества) може да биде значаен или да има енциклопедиска вредност, доколку исполнува еден од овие критериуми: * се споменува повеќе од еднаш и има поголемо значење во добро познато дело, филм, серија, без оглед на фиктивниот свет во кој се појавува или оригиналната франшиза (не се бројат маркетиншките материјали, фандомите и фан-фикцијата); * има документирано влијание врз културата и општеството надвор од оригиналното дело; * се споменува во неколку различни дела, но не тривијално, случајно, или со исмевање. Ако ликот не ги исполнува горенаведените критериуми, треба да се провери дали неговиот опис може да се вклучи во статијата за оригиналното дело. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави“ ==== {{коментар}} - јасно е претставено -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:29, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}} согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 20:46, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}}-Според мене е јасно. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 10:35, 1 април 2026 (CEST) {{коментар}}-Се согласувам, јасно е претставено. [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] <small>([[User talk:Natasa Stardelova|разговор]])</small> 10:35, 1 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Убаво скоцкано, да се следи треба. Знаеме случаеви кога се објавувале статии за ваков тип на луѓе. Најчесто како вршење услуга од некој корисник. Таа пракса треба да се забрани и да се почитуваат овие напатствија. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 20:27, 4 април 2026 (CEST) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Спортисти]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:00 ч. на 5 април 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Спортистот''' е значаен: #Aко во повеќе медиуми и извори се пишува за неговите постигнувања во спортот во кој е активен, се сметаат и големи интервјуа дадени од спортистот. #Aко освоил значајна титула, или бил дел од екипен спорт во кој била освоена висока награда. #Спортските биографии мора да вклучуваат барем еден навод на извор што обезбедува значајно известување за темата. #Ако спортистот постигнал значаен државен или меѓународен рекорд или друг вид на успех. #Ако добил значајна награда, или за Македонија ја добил државната награда „8 Септември“ за остварување во спортот. '''Професионалните спортисти''' кои барем две години заработувале за живот од тој спорт, најверојатно имаат енциклопедиска значајност. Следуваат разни спортови и некои дополнителни критериуми за нив: '''Фудбал, кошарка, ракомет, одбојка''': #Оние клубови и поединци од овие спортови кои учестуваат на меѓународни натпревари и добиваат медиумско покривање, имаат енциклопедиска значајност. '''Тенис''' ако исполнува некој од следниве критериуми: #Член е на „Меѓународна тениска сала на славните“. #Се натпреварува на еден од професионалните турнири од највисоко ниво: #Гранд слем турнири ([[Отворено првенство на Австралија]], [[Отворено првенство на Франција]], првенствата на Вимблдон или [[Отворено првенство на САД]]). #Мажи: се натпреваруваат на меѓународните АТП турнеи. #Жени: се натпреваруваат на светските турнири за жени. #Има тениски рекорд признат од Меѓународна тениска федерација, Здружение на тениски професионалци или Женска тениска асоцијација. #За јуниори, потребно е да постои значителна медиумска покриеност, како и да освоиле некоја од меѓународните јуниорски титули. Ова упатство важи подеднакво и за играчите во сингл и за играчите во двојки. Значајност за спортистите кои се натпреваруваат во областа на '''[[атлетика]]та''' ако исполнуваат некои од критериумите што следат: #Завршил меѓу првите 8 во натпреварување на највисоко ниво надвор од Олимписките игри и светските првенства. Поединечните настани на овие првенства мора да содржат или неколку трки или проширени групи (на пр., Европско првенство во атлетика, или кој било од 6-те големи светски маратони), или на кое било друго големо меѓународно натпреварување на сениорско ниво. #Освоил индивидуален златен медал на Светското првенство во атлетика до 20 години или Светското првенство во атлетика до 18 години. #Да има освоено национално првенство за сениори во својата земја, со исклучок на оние кои никогаш не биле рангирани меѓу првите 60 на листата на водечки светски атлетичари на крајот од дадена календарска година. #Да има освоено елитно првенство во повеќе значајни улични трки (вклучувајќи ја и истата трка повеќе пати) или да има воспоставено историја на високо конкурентни, непобеднички настапи во многу значајни трки (најмалку 10 меѓу првите три). #Да има светски или континентален рекорд (вклучувајќи светски јуниорски рекорди, светски најдобри резултати за млади и светски рекорди во возрасни групи за мајстори) потврден или забележан од надлежното официјално тело. #Да има ознака што го сместила спортистот меѓу првите 12 во светот за таа календарска година во натпревар без штафета што се оспорува или е примен на сениорските Светски првенства или Олимписки игри, или некој друг соодветен настап. #Да има ознака без штафета наведена на листата на сениори на сите времиња на Светскиот атлетски клуб или друг соодветен список. #Да биде примен/а во Националната сала на славните на атлетските спортови или во Куќата на славните на Американскиот клуб на тркачи на друмски патеки. Значајна '''улична трка''' ако исполнува некој од следниве критериуми: #Има меѓународно елитно поле (како што е дефинирано според стандардите на Светската атлетика за таа година) од најмалку 5 различни националности. #Добива емитувано или кабелско телевизиско покривање надвор од локалниот пазар (доколку покривањето е преку интернет, страницата мора да биде независна од спортот, на пример Universal Sports). #Трката е место на исклучителни изведби или рекорди. #Редовно има повеќе од 1.000 натпреварувачи. #Се одржува на иста патека или дистанца континуирано во период од над 5 години. '''Бадминтон, велосипедизам, бокс, крикет, уметничко лизгање, скијање, голф, гимнастика, јавање коњи, хокеј на мраз, кикбокс, мешани боречки вештини, трки со мотори, пливање''': #Тимот или поединецот имаат високи меѓународни постигнувања во тој спорт, објавени во повеќе веродостојни извори. '''Тренери, капитени, судии и клубови''' (општо) веројатно е дека постои значајно медиумско покритие за нив ако ги исполнуваат следниве критериуми: #Професионално е активен како судија или тренер на тој спорт. #Ако тренирале многу значајни спортисти кои освојувале високи меѓународни награди и признанија. #Ако биле официјален главен тренер или капитен на олимписки тим за земјата. #Тренери кои вовеле значајна техника или метод на тренинг и се широко признати како основачи на новиот метод. #Клубови кои добиле големо меѓународно известување за нивните успеси и имаат резиме составено од многу успешни меѓународни натпреварувачи, или олимпијци. Ако успехот на клубот главно се должи на еден тренер, тогаш само тренерот е значаен. '''Аматерски натпревари''' немаат енциклопедиска значајност, било да станува збор за училишни или студентски натпревари. За '''спортските арени, стадионите''' и другите спортски објекти нема критериуми за претпоставена значајност, затоа се сметаат за достојни за енциклопедиска статија. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (спорт)|Спорт]] ==== Дискусија за „Спортисти“ ==== {{коментар}} - критериумите предложени овде се комбинација од англиската и хрватската Википедија за значајност. Не сум толку по спортот, ама мислам дека опфатено е сè. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:04, 5 април 2026 (CEST) {{коментар}} јас исто мислам. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 22:29, 5 април 2026 (CEST) {{коментар}} - Според мене напишаното е добро, но мора подобро да се расчисти прашањето за значајноста кај македонските фудбалери, кошаркари и ракометари, бидејќи тоа се најпопуларните спортови кај нас. Мислам дека е малку нелогично на други јазични Википедии да има повеќе статии за македонски спортисти од тој тип, отколку кај нас. Затоа треба да се разгледа дали треба да имаме поголем опфат за домашни спортисти. Од друга страна, за меѓународните спортисти треба јасно да се дефинираат критериуми — дали е доволен настап во прва/втора/трета лига, дали е потребна репрезентација, меѓународни натпревари, награди, итн. Вака, без конкретни правила, секогаш ќе има различни толкувања и несогласувања. Ако се постават јасни критериуми, ќе биде многу полесно и поконзистентно за сите понатаму. '''Мој заклучок:''' Треба да бидат опфатени сите македонски спортисти што настапуваат на професионално ниво, со исклучок на оние кои се активни само аматерски или се во рана фаза од кариерата; како праг може да се земе најмалку три години професионален ангажман. <br> <br> (јас само ги гледам најпопуларните спортови, па немам коментар за атлетика, хокеј и останатите спортови, така да се согласувам со напишаното дека е јасно) [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:21, 7 април 2026 (CEST) :Интересен факт е дека критериумите на англиската се многу ригорозни, а од друга страна таму има наши спортисти за кои ние уште немаме статија. Мислам дека тоа се должи, не е дека не заслужуваат тие спортисти да бидат и кај нас, туку никој не се позанимавал со нив за да ги создаде нивните статии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 11:28, 7 април 2026 (CEST) {{коментар}} Делот за „аматерски натпревари“ дека не се значајни од енциклопедиска гледна точка треба да отпадне со оглед дека Олимписките игри во голем дел од 20 век биле аматерски натпревари. Исто така и [[универзијада|универзитетските игри]] се значајни настани кои се веќе дел од Википедија. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 20:23, 7 април 2026 (CEST) :Со оглед дека оваа Википедија е македонска и треба што повеќе да се опфатат личности од Македонија, би требало во неа да се опфатат и спортистите кои освоиле пласман на државни првенства, спортистите на Македонија и на градови, учесниците на олимпијади и светски првенства.[[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 20:56, 7 април 2026 (CEST) ::Универзијада е на светско ниво, веројатно под студентски и училишни натпревари се мисли на внатре во рамки на школо, факултет, (од англиската Википедија е тој дел преземен) или така нешто, моја претпоставка. Треба да се дефинира тоа подобро. ::За спортистите на Македонија што ги споменуваш, мислам дека се опфатени тие спортисти во почетниот дел, кој вели: ::*Ако спортистот постигнал значаен државен или меѓународен рекорд или друг вид на успех. ::*Ако добил значајна награда, или за Македонија ја добил државната награда „8 Септември“ за остварување во спортот. ::Ние дури и немаме статија за таа награда, треба да создадеме, а треба и некој повик да намениме да се пишува за македонскиот спорт, дека волонтерите можеби нема да се сетат сами да пополнат такви празнини. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 21:11, 7 април 2026 (CEST) {{Коментар}} Комплицирана тема, но сепак опфаќа добри напатствија. Лично сметам аматерски спортисти и спортисти кои не се дел од национални и меѓународни натрепварувања да немаат статии на Википедија. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 15:22, 9 април 2026 (CEST) {{коментар}} Се согласувам со критериумот да се пишуваат статии само доколку клубот и поединците од тој клуб учествуваат во меѓународни настани и имаат медиумска покриеност, бидејќи доколку го нема тогаш ние без малку за секој поединец во Македонија треба да имаме статија, бидејќи играл во некој клуб од екипен спорт во втора или трета општинска лига. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:18, 9 април 2026 (CEST) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (книги)|Книги]] === <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:10 ч. на 12 април 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> Иако поимот „[[книга]]“ е широко дефиниран, овие критериуми не важат за следните видови публикации: [[Стрип|стрипови]]; списанија; референтни дела како што се речници, енциклопедии, атласи и алманаси; публикации специфични за музика како што се книги со упатства и нотација и либрета; прирачници за упатства; и книги за подготовка за испити. Може да се развијат специфични упатства за таквите видови книги. Дотогаш, ова упатство може да биде поучно по аналогија. Критериумите наведени подолу важат за [[Е-книга|книги во електронска форма]], како и за традиционални книги и [[манга]]. Е-книга што не ги исполнува критериумите од ова упатство е сепак значајна ако ги исполнува критериумите од упатството за значајност за содржина специфична за интернет страници. Е-книга што ги исполнува критериумите од ова начело не мора да ги исполнува критериумите од начелото за интернет содржина за да биде значајна. *Книгата се смета за значајна ако проверливо исполнува, преку сигурни извори, барем '''еден''' од следниве критериуми: # Книгата била предмет на обработка или цитирање на две или повеќе важни објавени дела што се појавуваат во извори кои се независни од самата книга. Ова може да вклучува објавени дела во сите форми, како што се статии во весници, други книги, телевизиски документарци, списоци на бестселери, и рецензии. Ова ''ги исклучува'' медиумските препечатувања на соопштенија за медиумите, или други публикации каде што авторот, неговиот издавач, агент или други самозаинтересирани страни рекламираат или зборуваат за книгата. # Книгата освоила значајна [[:Категорија:Книжевни награди|литературна награда]]. # Книгата е сметана од сигурни извори за значаен придонес во која било од науките, хуманистичките науки или уметностите, или поттикнала снимање на значаен филм, или друга уметничка форма, или пак друг важен настан, политичко или религиозно движење. # Книгата е, или била, повеќе години предмет на настава во две или повеќе училишта, колеџи, универзитети ''или'' постдипломски програми во која било одредена земја. # Авторот на книгата е толку историски значаен што кое било од пишаните дела на авторот може да се смета за значајно. Петте претходни критериуми не важат за сè уште необјавени книги. *Самоиздаваштвото, и/или објавувањето и плаќањето за објавување на книгата од страна на самиот автор, не се во корелација со значајноста.<ref>Постојат издавачи на книги кои печатат по нарачка, а сепак стои името на издавачката куќа како издавач, и за ова треба да се внимава.</ref> Постојат исклучоци, како што се „Рана наука во Оксфорд“ од [[Роберт Гинтер]] и „Тамерлан“ од [[Едгар Алан По]], но обете книги би се сметале за значајни врз основа на (на пример) критериум 1 и критериум 5 од горните општи критериуми. На многу самоиздадени книги им се доделени ISBN броеви, и може да се наведат во национална библиотека, односно може да се најдат преку пребарување на интернет, на пример, или може да се продаваат кај големи продавачи на книги преку интернет, на [[Amazon.com]], на пример. Но, тоа што книгата има ISBN број, или ја има на пребарување, посебно понудена да се купи, ништо од ова не е доказ за значајност. *Статиите за книги што '''сè уште не се објавени''' се прифаќаат само ако не се исклучени од политиката дека „Википедија не е кристална топка“ за да предвидува настани и појави, и само доколку авторот или значењето на книгата се значајни сами по себе. *Во врска со значајноста на книги кои се издадени пред повеќе од 100 години, треба да преовлада здравиот разум. За дела на Македонци, веројатноста е голема таквите книги да се енциклопедиски значајни да имаат за своја статија. За дела на автори од светот, можните основи за утврдување на значајност вклучуваат: колку широко е цитирана или споменувана во пишани извори таа книга, бројот на изданија на книгата, дали е препечатена, славата што книгата ја ужива или ја уживала во минатото, нејзиното место во историјата на литературата, нејзината вредност како историски извор и нејзината старост. *Статиите за книги не треба да бидат преопширни. Насловот на статијата за книга треба да е во превод на македонски јазик, (оригиналното име во заграда), како што би гласел насловот доколку книгата ја држиме во раце и ја читаме на македонски јазик. Иако една книга може да биде значајна, вообичаено не е препорачливо да има посебна статија за лик или појава од книгата. Постојат исклучоци, особено во случај на многу познати книги. На пример, „[[Божиќна приказна]]“ од [[Чарлс Дикенс]] може да има посебна статија за нејзиниот протагонист, [[Ебенезер Скруџ]], или серијалот [[Песна за мраз и оган]], книги по кои е снимена серијата [[Игра на тронови]], има неколку карактери кои заслужуваат посебна статија, како [[Денерис Таргариен]], [[Џејми Ланистер]], и неколку други. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (книги)]] ==== Дискусија за „Книги“ ==== {{коментар}} - Јас лично за „статии за книги што сè уште не се објавени“ би ги исклучила сите да ги нема, а другите критериуми ми се прифатливи. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:09, 12 април 2026 (CEST) {{коментар}} - Правилата се јасни и концизни, делот „статии за книги што сè уште не се објавени“ може да се исклучи, со тоа што може да бидат вклучени во статијата на авторот, доколку се работи за книги од серијал кој е сам по себе значаен, како на пример [[Песна за мраз и оган]]. - [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 13:36, 14 април 2026 (CEST) {{коментар}} - Правилата се јасни според мене од ова напишаново, иако не сум многу информиран околу оваа тема. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 21:35, 14 април 2026 (CEST) {{коментар}} Согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 23:34, 14 април 2026 (CEST) == Придавка од „Карнија“ == Денешна тема на уредувачкиот ден e „Венци на Јужните Варовнички Алпи“ во која спаѓаат и „Карнските Алпи“ односно „Карниските Алпи“. Со оглед дека основата на зборот е покраината „Карнија“ правејќи напоредна споредба со Калифорнија (единствен топоним кој завршува на „рнија“ како Карнија), придавката треба да е „карниски“ која е полесно изговорлива на македонски јазик. Во македонските речници го нема топонимот Карнија и следствено ни придаваката произлезена од него. Доколку мнозинството се сложува соодветно би ја променил оваа придавка. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:24, 19 февруари 2026 (CET) :И мене ми се чини дека карниски е точно, споредено со Калифорнија и калифорниски. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 17:55, 19 февруари 2026 (CET) :Се согласувам и јас. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 14:37, 20 февруари 2026 (CET) ::@[[Корисник:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]]@[[Корисник:Виолетова|Виолетова]]@[[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] Интересен случај, бидејќи покраината е всушност на македонски Корушка, но дури и словенечката Википедија користи Карнијске Алпе, така што се согласувам да бидат Карниски Алпи. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:13, 23 февруари 2026 (CET) :::Променето. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 21:11, 23 февруари 2026 (CET) == Турски имиња за селата во Егејска Македонија == Зошто се употребуват турски називи за поранешни турски села во Егејска Македонија? Тоа не се македонски називи ниту македонски села (сегашни или поранешни). Јас мислувам дека нема потреба да се дава предноста на турски називи, каде тоа не су повеќе турски села. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 14:23, 22 февруари 2026 (CET) :Здраво. Дали може да ни посочите за кои села поточно станува збор? На пример, Дедели нема друго име освен ова име кое потекнува од турскиот јазик, каде и живееле Турци. Поздрав--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 09:50, 23 февруари 2026 (CET) ::Станува збор за селата во на пример Кожанско и Кајларско - [[Кожани (општина)]] или [[Еордеја (општина)]]. Тука нема потреба за турски називи. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:44, 23 февруари 2026 (CET) :::@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Како во Македонија, така и во егејскиот дел, топонимите ние не ги менуваме, особено што имињата кои ги споменуваш се присутни и во литературата (изворите). --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:07, 23 февруари 2026 (CET) :Како сакате, ама давањето предноста на стари турски топоними во однос на грчките сегашни каде живеат Грци а не Турци е грешка. И во турскиот дел на Тракија многи грчки топоними се заменети со турски. Јас мислувам дека треба си гледаме нашите македонски топоними, а не да даваме предноста на стари турски топоними во однос на сегашните грчки. На пример [[Бахче Ловаси]] во место на Кипари. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:49, 24 февруари 2026 (CET) == Fishfer980 == a channel who believes that he will be popular one day. He makes minecraft content [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-16754-05|&#126;2026-16754-05]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-16754-05|разговор]]) 13:32, 16 март 2026 (CET) == Fishfer980 == a channel who believes that he will be popular one day. He makes minecraft content [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-16754-05|&#126;2026-16754-05]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-16754-05|разговор]]) 13:33, 16 март 2026 (CET) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|разговор]])</bdi> 12:15, 19 март 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 13:21, 31 март 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:TRistovski-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Пораката ја испрати Корисник:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 19:11, 3 април 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:ZI Jony@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Facundo Jainikoski == Има ли некој врски во ФФМ да проверува дали е овој аргентинскиот фудбалер со македонско потекло? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:13, 5 април 2026 (CEST) :~Кој знае и ФФМ дали имаат информација за неговото потекло, дека момчето е во Аргентина родено. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:14, 5 април 2026 (CEST) :Мене многу ми личи на финско презиме. [[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] <small>([[Разговор со корисник:Bjankuloski06|разговор]])</small> 22:46, 5 април 2026 (CEST) 1g1fhdzxuxm1tpfd6158wmc7hrk0sd7 0 24368 5539054 5406821 2026-04-15T03:54:12Z Bjankuloski06 332 /* Уреди-кориснички агенти */ Правописна исправка, replaced: брајова → Брајова 5539054 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} [[Податотека:Plage-braille-avec-touches-speciales.jpg|мини|alt=Plage braille comportant une ligne de 40 caractères brailles et plusieurs touches spéciales|Пример за помошна технологија: [[Брајова табла]] опремена со вграден компјутер, кој работи автономно.]] [[Податотека:Plage-braille-Alva.jpg|мини|alt=Plage braille comportant une ligne de 40 caractères braille|Оваа [[Брајова табла]] обезбедува само една линија Брајови знаци и се користи со компјутер за прикажување на неговиот екран.]] '''Интернет-пристапност''' ([[англ.]] ''web accessibility'') е практика преку која се овозможува мрежните места да бидат достапни за луѓето кои користат широк опсег на софтверски производи и уреди-кориснички агенти, не само стандардни [[прелистувач]]и (анг. web browsers). Ова е особено важно за луѓето со хендикеп како што е [[нарушување на видот]]. Со цел да пристапат на вебот, некои корисници имаат потреба од специјален софтвер или уреди покрај стандардниот прелистувач, или специјални прелистувачи. Дизајнирањето за пристапност е поткатегорија на добриот дизајн за [[употребливост]]. Потребите кои пристапноста треба да ги задоволи се: * '''Визуелни''': нарушувања на видот како слепилото, различни видови на слабо гледање и нарушен вид, како и различните видови далтонизам (слепило за бои). * '''Моторни/подвижност''': на пр. тешкотија или неможност да се користат рацете, меѓу кои и тресења, спорост на мускулите, губење на контрола врз мускулите итн., поради состојби како Паркинсоновата болест, дистофија на мускулите, целебрална парализа, мозочен удар... * '''Когнитивни/интелектуални''': пречки во развојот, потешкотии со учењето (дислексија, дискалкулиа итн.), како и различни когнитивни нарушувања кои од различни причини влијаат на помнењето, вниманието, развојната „зрелост“, вештини за решавање проблеми и примена на логика, итн. * '''Слушни''': глувост или нарушување на слухот, како и наглуви луѓе. * '''Напади''': фотоепилептични напади предизвикани од стробоскопски или ефекти на блескаво светло. == Придобивки од веб-пристапност == Обрнувањето внимание на пристапноста при дизајнирањето [[мрежно место|мрежни места]] често ја зголемува употребливоста за сите корисници. Добриот дизајн исто така овозможува полесен пристап за автоматизирани софтверски програми кои ги читаат содржините на мрежните места, како на пр. за машините за пребарување. Еден важен аспект на пристапноста е што овозможува на луѓето да пристапат до содржините на начин кој најмногу им одговара. Ова може да биде од полза за сите корисници, а не само за лицата со хендикеп: на пр. некои корисници може да сакаат да ја менуваат големината на текстот затоа што користат мал екран на мобилен телефон, или имаат потреба да ја користат тастатурата за контрола на компјутерот бидејќи немаат глувче или не сакаат да го користат. Графичките содржини претежно се бесполезни за машините за пребарување. Различни мрежни места повлекуваат различен степен на загриженост за пристапноста. На пример: * Мрежно место кое обезбедува информации за [[хиперкинетичко растројство со дефицит на внимание]] (ADHD) треба да биде лесно пристапен за луѓе кои имаат ADHD. * Владино мрежно место наменето за општата јавност или адресар со ресурси за луѓе во кризни состојби треба да има предвид колку што е возможно повеќе хендикепи, со цел да биде достапен за сите граѓани. Многу луѓе со делумно нарушување на видот или [[дислексија]] ќе имаат потреба да ги променат боите на текстот или позадината за да може полесно да читаат. Корисниците со дислексија или ADHD ќе имаат потреба да ги запрат подвижните слики на екранот оти им го нарушуваат вниманието. Луѓе со ADHD може да бидат збунети или одвратени од мрежни места кои се богати со врски оти може да имаат потешкотии со тоа што пред нив се поставени премногу опции. На пример, врските кои може да се активираат само со кликнување на глувчето не може да ги користат луѓе кои ја користат само тастатурата или читач на екранот за интеракција со компјутерот. Информациите обезбедени само во аудио-формат се непристапни за глуви лица, а информациите обезбедени само во графички формати се непристапни за слепи лица. Дизајнирањето на мрежни места во согласност со принципите на веб-пристапност е неопходно за да се обезбеди пристап за сите корисници. == Технологија == === Уреди-кориснички агенти === Најголем дел од луѓето го користат вебот со помош на веб-разгледувач на компјутер. Други начини за пристап на вебот се личен дигитален асистент (Personal Digital Assistant - PDA) или мобилен телефон. Честа појава е машините за пребарување да пристапуваат на содржините од вебот преку специјализирана програма наречена пајак (анг. spider). Достапна е широка палета на техники и технологии кои го олеснуваат пристапот на вебот за луѓе со хендикеп, како и за сите други корисници. Овие може да се поделат на две (неексклузивни) класи: првата е технологии што овозможуваат, наменети за надминување на хендикеп од голем размер, како слепило, а втората е технологии што помагаат, кои се однесуваат на помали нарушувања. Технологии што овозможуваат се: * Веб-разгледувачи што произведуваат звук, кои на глас ги читаат текстуалните содржнини. * Софтвер за препознавање на говор, што може да прифати изговорени наредби до компјутерот, или да овозможи диктирање. * Брајов терминал, кој се состои од [[Брајов приказник]] што се менува кој го претвора текстот во браево писмо, најчесто преку подигање и спуштање на мали клинови низ дупчиња на рамна површина, во комбинација со обична (QWERTY) или Брајова тастатура. === Технологии што помагаат === Покрај специјализираните уреди-кориснички агенти, компјутерската пристапност ја зголемуваат и низа технологии што помагаат. Овие технологии се од голема помош за луѓето со хендикеп кои го користат вебот. На пример: * Софтвер за препознавање на говор, кој може да биде полезен за оние кои имаат потешкотии во користењето на глушец или тастатура. * Софтвер за зголемување на екранот, кој го зголемува она што е прикажано на мониторот од компјутерот, со што го прави полесно за читање за луѓето со нарушен вид. * Додатоци за тастатурата кои овозможуваат полесно и поточно чукање за луѓето со потешкотии при контрола на движењето. * Софтвер за читање од екранот, кои може да ги прочитаат (преку синтетизиран говор) или одбрани елементи прикажани на мониторот (како помош за луѓето со потешкотии при читањето или учењето) или пак сè што е прикажано на мониторот (за слепи или луѓе со нарушен вид). * Софтвер за [[автоматско преведување]], кој овозможува читање на мрежни места на странски јазици, особено за лицата кои се дијагностицирани со потешкотии во учењето. === Технологии за машински превод === Софтверот кој може автоматски да преведе содржини од еден природен јазик во друг се нарекува софтвер за [[машински превод]]. Пример за ваква апликација е Бабел фиш на Алта виста, мрежни места кој може да преведе делови текст или цели мрежни места од и на англиски и најважните европски јазици. Во општ случај, ваквите преводи се несовршени. Подобри резултати се добиваат со комерцијални софтверски пакети кои се купуваат и инсталираат директно на компјутерот на корисникот. Арно ама, за ваквите технологии да бидат целосно ефективни при разгледувањето на вебот, од клучна важност е самите мрежни места да се дизајнирани пристапно. Како крајна цел на напорите за пристапност на содржините е универзалната пристапност, со која сите содржини од вебот би се направиле пристапни за сите луѓе, преку уреди-кориснички агенти. === Иницијатива за веб-пристапност === Конзорциумот В3Ц (World Wide Web Consortium – W3C) ја има покренато Иницијативата за веб-пристапност (Web Accessibility Initiative - WAI) со цел да се развијат насоки и ресурси за веб-пристапност. Преку неа се обезбедуваат материјали за поддршка со кои се овозможува разбирање и спроведување на веб-пристапност. Во 1999 година Иницијативата ги објави Насоките за пристапност на веб-содржини (Web Content Accessibility Guidelines) WCAG 1.0, кои се општоприфатени како дефинитивно упатство за како се прават пристапни мрежни места. Од 2003 година Иницијативата работи на второто издание на овие насоки, WCAG 2.0, која во моментов е во фаза на работна верзија. == Законски обврски за веб-пристапност == Сè поголем број земји имаат воведено законски решенија кои или директно се однесуваат на потребата мрежните места и другите форми на комуникација да бидат пристапни за луѓе со посебни потеби, или се однесуваат на поопштите побарувања против дискриминацијата на луѓето со посебни потреби. === САД === Во САД, Делот 508 од Актот за рехабилитација ги обврзува сите федерални агенции и нивните подизведувачи да овозможат на вработените и сите други граѓани со посебни потреби пристап до информациите (вклучително и мрежните места) во иста или слична мерка како пристапот овозможен за сите други. Законот Акт за Американците со хендикеп од 1990 година забранува дискриминација врз основа на хендикеп, а Делот 255 од Актот за телекомуникации од 1996 година ги обврзува производителите да ги прават телекомуникациските производи и услуги достапни во сите случаи, освен кога тоа бара надминување на значителни потешкотии или значително ги зголемува трошоците. Примената на последните два закони во однос на пристапноста е комплицирана и зависи од поставување преседани. На 7 септември 2006 година судијата Мерилин Хал Пател во случајот на Националната федерација на слепите против Корпорацијата Таргет пресуди дека продажен синџир со физички продавници може да биде тужен ако неговото мрежно место е непристапно за слепи лица. === Австралија === Во 2000 година, еден слеп Австралиец доби на суд против Организациониот комитет на Олимписките игри во Сиднеј со примена на Актот против дискриминација на луѓето со хендикеп од 1992 година, бидејќи Комитетот не го направил нивното мрежно место пристапно за слепи лица. Комисијата за човекови права и еднакви можности има објавено насоки за веб-пристапност поврзани со тој закон [http://www.hreoc.gov.au/disability_rights/standards/www_3/www_3.html]. Сите влади на австралиските држави имаат јавни политики и насоки за пристапност на мрежните места во јавна сопственост, кои се достапни на мрежното место на организацијата Вижн Острелија [http://www.visionaustralia.org.au/info.aspx?page=639] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20061230201723/http://www.visionaustralia.org.au/info.aspx?page=639 |date=2006-12-30 }}. === Ирска === Во Ирска, како додаток на Актот за хендикеп од 2005 година во јули 2006 година Националната управа за хендикеп објави Код на пракса за пристапни јавни сервиси [http://www.nda.ie/CntMgmtNew.nsf/D587E497372667FC80256C200073124D/9EE7337F7BB12066802571B5004E0A71?OpenDocument] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070304192004/http://www.nda.ie/CntMgmtNew.nsf/D587E497372667FC80256C200073124D/9EE7337F7BB12066802571B5004E0A71?OpenDocument |date=2007-03-04 }}. Се работи за практичен водич со кој се помага на владините служби и над 500 јавни тела да ги исполнат своите законски обврски. == Ревизија на пристапноста на мрежните места == Сè поголем број организации, компании и консултантски куќи нудат услуги на ревизија на пристапноста на мрежни места. Овие ревизии се еден вид испробување на системи преку кој се откриваат проблемите со пристапноста кои се присутни на дадено мрежно место и нудат совети и насоки за чекорите кои треба да се преземат за да се исправат тие проблеми. При ваквите ревизии се користат низа методи: * Автоматски алатки за откривање на некои од проблемите * Ревизии од технички експерти, специјалисти за веб-дизајн и пристапност, кои испитуваат претставителен примерок од страници и нудат детални повратни информации и совети врз основа на нивните наоди. * Испробување со корисници, под надзор на технички експерти, при што на обични корисници им се задаваат задачи што треба да ги извршат со користење на мрежното место, по што се прави анализа на проблемите на кои наидуваат корисниците. Секоја од овие методи има свои јаки и слаби страни: * Автоматските алатки може да обработат голем број страници за релативно кус временски период, но може да откријат само некои од проблемите со пристапност присутни на даденото мрежно место. * Ревизиите од технички експерти може да откријат голем број од проблемите, но процесот одзема доста време и многу мрежни места се преголеми за една личност да може да ги испита сите страници. * Испробувањето со корисници комбинира елементи од испробување на употребливост и пристапност. Како такво е од голема полза при откривање проблеми кои на друг начин може да бидат превидени, но мора да се користи внимателно за да се избегне влијанието на субјективниот вкус на испробуваните корисници на дизајнот. Во идеален случај, за анализа на пристапноста на едно мрежно место треба да се користи комбинација на сите три методи. == Библиографија == * {{наведена книга | first = Joe | last = Clark |author2=| year = 2003 | month = | title = Building Accessible Websites | edition = | publisher = New Riders Press | location = | id = ISBN 0-7357-1150-X | url = http://www.joeclark.org/book/ }} * {{наведена книга | first = Jim | last = Thatcher |author2=Cynthia Waddell, Shawn Henry, Sarah Swierenga, Mark Urban, Michael Burks, Paul Bohman | year = 2003 | month = | title = Constructing Accessible Web Sites | edition = Reprint | publisher = Apress (Previously by Glasshaus) | location = | id = ISBN 1-59059-148-8 | url = }} * {{наведена книга | first = John | last = Slatin |author2=Sharron Rush | year = 2002 | month = | title = Maximum Accessibility: Making Your Web Site More Usable for Everyone | edition = | publisher = Addison-Wesley Professional | location = | id = ISBN 0-201-77422-4 | url = }} * {{наведена книга | first = Michael | last = Paciello | author2 = | year = 2000 | month = | title = Web Accessibility for People with Disabilities | edition = | publisher = CMP Books | location = | id = ISBN 1-929629-08-7 | url = http://www.paciellogroup.com/resources/books.htm | access-date = 2007-02-16 | archive-date = 2012-12-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121226034247/http://www.paciellogroup.com/resources/books.htm | url-status = dead }} * {{наведени вести | last = Bangeman | first = Eric |author2= | title = Judge: ADA lawsuit against Target can proceed | publisher = Ars Technica | date = [[2006-09-10]] | url = http://arstechnica.com/news.ars/post/20060910-7705.html | accessdate = 2006-09-26 }} [[Категорија:Семрежје|Пристапност]] [[Категорија:Пристапност]] [[Категорија:Информатика]] [[Категорија:Сметачи]] 16l4lfja6lqkza343su21in5eun0s7v 0 25563 5539173 5154732 2026-04-15T10:01:52Z Пакко 4588 /* Список на населените места во Шуменска област */ 5539173 wikitext text/x-wiki <table border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" style="float:right; clear:right; margin: 0 0 1em 1em"> <tr> <th colspan="2" align=center bgcolor=#008000><span style="color:white"><big>'''Шуменска област'''</br><small>Област Шумен</small></span></th></tr> <tr><td colspan="2" align=center>[[Податотека:Shumen Province location map.svg|270px|Карта на Бугарија, Шуменска област е означена]]<br /></td></tr> <tr><td colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2"></td></tr> <tr><th colspan="2" align=center bgcolor=#008000><span style="color:white">'''мапа'''</small></th></tr> <TR><TD>'''Админ. центар''':</td><td>[[Шумен]]</td></tr> <TR valign=top><TD>'''Површина''':</td><td>3&nbsp;390,2 км&sup2;</td></tr> <TR valign=top><TD>'''Население''':</td><td>194,090 </td></tr> <TR valign=top><TD>'''Број на општини''':</td><td>10</td></tr> <TR valign=top><TD>'''Регистарска ознака''':</td><td>Н</td></tr> <TR valign=top><TD>'''Областен Управител''':</td><td>Красимир Костов</td></tr> <th colspan="2" align=center bgcolor=#008000><span style="color:white">'''информација'''</th></tr> </td></tr> </table> '''Шуменска област''' е една од 28-те [[област]]и на [[Бугарија]]. Се наоѓа ве североисточниот дел на земјата. На исток таа граничи со [[Варненска област|Варненска]], на запад со областите [[Разградска област|Разградска]] и [[Трговишка област|Трговишка]], на север — со областите [[Силистренска област|Силистренска]] и [[Добричка област|Добричка]], а на југ — со [[Бургаска област]]. Шуменска област има површина од 3&nbsp;390,2 км² и население 194,090 жители.<ref name="pop-stat-divisions">[http://pop-stat.mashke.org/bulgaria-division.htm „pop-stat.mashke.org“]</ref><ref name="population">{{in lang|en}} [http://www.citypopulation.de/Bulgaria-Cities.html „WorldCityPopulation“]</ref><ref name="divisions">{{in lang|en}} [http://www.nsi.bg/otrasalen.php?otr=53&a1=1583&a2=1584&a3=1585#cont Bulgarian National Statistical Institute - Bulgarian provinces and municipalities in 2009]</ref> == Список на населените места во Шуменска област == ''Градовите се со задебелен фонт.'' === [[Општина Венец]] === Борци, Боjан, Буjновица, [[Венец (Шуменско)|Венец]], Габрица, Денница, Дренци, Изгрев, Капитан Петко, Осеновец, Страхилица, Черноглавци, Jaсенково === [[Општина Врбица]] === Божурово, Бjaла Река, '''[[Врбица (град)|Врбица]]''', Иваново, Конево, Краjгорци, Ќолмен, Ловец, Маломир, Менгишево, Методиево, Нова Бјала Река, Стањанци, Сушина, Тушовица, Чернооково === [[Општина Каолиново]] === Браничево, Гусла, Доjранци, Долина, Загориче, '''[[Каолиново]]''', Климент, Лиси Врх, Лјатно, Наум, Омарчево, Пристое, Сини Вир, Средковец, Тодор Икономово, Т'кач === [[Општина Каспичан]] === Врбјане, Златна Нива, '''[[Каспичан]]''', Каспичан (село), Косово, Ќулевча, Марково, Могила, '''[[Плиска]]''' === [[Општина Никола Козлево]] === Векилски, В’лнари, Каравелово, Красен Дол, Крива Река, [[Никола Козлево]], Пет Могили, Ружица, Хрсово, Цани Гинчево, Црквица === [[Општина Нови Пазар]] === Беджене, Војвода, Енево, Жилино, Зајчино Ореше, Избул, Мировци, '''[[Нови пазар]]''', Памукчии, Писарево, Правенци, Преселка, Сечиште, Стан, Стоян Михајловски, Трница === [[Општина Велики Преслав]] === Драгоево, Златар, Имренчево, Кочово, Миланово, Мокреш, Мостич, Осмар, '''[[Велики Преслав]]''', Суха Река, Троица, Хан Крум === [[Општина Смјадово]] === Александрово, Бјал брјаг, Веселиново, Жел’д, К’лново, Ново Јанково, Риш, '''[[Смјадово]]''', Черни Врх, Јанково === [[Општина Хитрино]] === Бајково, Близнаци, Висока Полјана, Врбак, Дл’жко, Добри Војниково, Единаковци, Живково, Звегор, Иглика, Калино, Камењак, Развигорово, Сливак, Становец, Студеница, Тервел, Тимарево, Трем, [[Хитрино]], Черна === [[Општина Шумен]] === Белокопитово, Благово, Васил Друмев, Велино, Ветриште, Вехтово, Градиште, Дибич, Друмево, Ивански, Илија Бл’сково, Кладенец, Костена Река, Коњовец, Лозево, Мадара, Мараш, Новосел, Овчарово, Панаjот Волово, Радко Димитриево, Салманово, Средња, Струино, Царев Брод, Черенча, '''[[Шумен]]''' == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.oblastshumen.icon.bg/ Областна администрација на Шуменска област] * [http://www.shumenbg.com/ Всичко за град Шумен] {{Области во Бугарија}} [[Категорија:Области во Бугарија]] a2uel005n90lscfgedqepkm6m7gg29l 0 26604 5539205 5228924 2026-04-15T10:31:06Z Bjankuloski06 332 /* top */ Јазична исправка, replaced: хост → домаќин (2) 5539205 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=октомври 2009}} {{IPstack}} [[Податотека:IPv4 address structure and writing systems-en.svg|десно|300px|мини|Разложување на IPv4 адресата во [[Двоичен броен систем|бинарна]] вредност]] '''Интернет протокол верзија 4''' е четврта итерација на [[Интернет-протокол]]от (IP) и прва верзија на овој протокол која е пошироко прифатена и имплементирана. IPv4 е доминантен протокол на [[мрежно ниво]] на [[Интернет]]. Со исклучок на [[IPv6]], единствениот протокол на [[Интернет]]. Овој протокол е опишан во [[IETF]] RFC 791 (Септември 1981) а претходно во RFC 760 (Јануари 1980). [[Министерство за одбрана на Соединетите Американски Држави|Департментот за одбрана на Соединетите Американски Држави]] го има прифатено и адаптирано овој стандард како MIL-STD-1777. Целта на IP е да обезбеди систем на адресирање на компјутерите во мрежата со доделување на единствен идентификациски број. IP датаграмот се состои од заглавие и информационо поле. Заглавието кај IPv4 е составено од фиксен дел со должина 20 бајти и опционен дел со променлива должина. Секој бајт од ваквата структура се праќа во мрежата во редослед од MSB (Most significant bit) кон LSB (Least significant bit) бит, па по тој редослед и се прима во дестинационата машина. Кога не се спомнува верзијата на IP протоколот секогаш се подразбира IPv4, која е доминантен тип на Интернет протокол денес. Во продолжение ќе ги анализираме одделните полиња кои се составен дел на заглавието на IP пакетот. Полето '''верзија (Version)''' укажува на верзијата на протоколот кој го генерирал тој датаграм (може да биде верзија 4 или 6, т.е. IPv4 или IPv6).<br /> Бидејќи заглавието може да има променлива должина (зависно од тоа дали има и опции и колку), '''IHL (Internet Header Length)''' полето ја покажува '''должината на заглавието''', изразена во 32 битни зборови (т.е. 1 збор = 4 бајти). Минималната должина е 5 збора (или 5 збора x 4 бајти = 20 бајти), што е случајот кога не е присутно опционо поле, а максималната е 60 зборови. Полето '''тип на сервис (Type of Service – ToS)''' овозможува домаќинот да ѝ каже на подмрежата каков сервис бара од неа, во смисла на доцнење, надежност и брзина на пренос. Овие побарувања се различни за различни типови сервиси. На пример, за дигитализиран говор малото доцнење е многу побитно од точната испорака (загубите на пакети), бидејќи во говорот може да се толерира по некој загубен датаграм, но не и варијација во доцнењето. При File Transfer, безгрешната трансмисија е многу побитна од доцнењето. Самото ToS поле се состои од 3 битно Precedence поле, а наредните 3 бита ја носат информацијата за: Delay, Throught, и Reliability. Користејќи ги овие битови, насочувачите донесуваат одлука за тоа дали тој датаграм ќе го проследат користејќи некој сателитски врска или пак некоја [[изнајмена линија]] со голем проток (во [[bit/s]]). Денес, по дифолт, во насочувачите се игнорира ова поле ако не се специфицира поинаку. Кога нема различни побарувања за различни типови услуги (говор, веб-сурфање, [[електронска пошта]], итн.), тогаш станува збор за еднакви сервиси за сите апликации од страна на мрежата, што е познато како best-effort. Затоа, честопати може да се сретне дека Интернет денес е во основа best-effort мрежа. Полето '''вкупна должина на пакетот (Total Length)''' ја дава вкупната должина на датаграмот. Следствено, бидејќи полето има 16 бити, максимална должина на еден датаграм е 65535 бајти (64 kB), т.е. должината може да биде од 0 до (216 -1). Полето за '''идентификација на фрагмент (Fragment Identification)''' е потребно за да му овозможи на дестинациониот домаќин да изврши реасемблирање на помалите датаграми кои се фрагментирани некаде во мрежата, а притоа да не ги помеша со датаграмите кои припаѓале на некој друг поголем датаграм, наменет за исто одредиште, но кој потекнува од друг извор. Полето '''знаменца (Flags)''' се состои од 3 бита од кои двата со најмало значење служат за контрола на фрагментацијата. Најмалку значајниот бит специфицира дали пакетот може да биде фрагментиран или не. Средниот бит специфицира дали пакетот е последен од серијата фрагментирани пакети или не. Третиот бит не е искористен. '''Офсет на фрагментот (Fragment Offset)''' полето содржи информација за позицијата на фрагментираниот податок, кој се пренесува со IP пакетот, а е дел од еден датаграм, релативно во однос на почетокот на податоците во датаграмот. Оваа информација овозможува да се изврши правилна реконструкција на правилниот датаграм на приемната страна. Бидејќи полето се состои од 13 бити, можни се 8192 фрагменти по датаграм, но нивната вкупна должина не смее да надмине 64 kB. '''Време на живот (Time to Live)''' полето е бројач со кој се ограничува животот на секој датаграм во мрежата. Повеќето насочувачи го идентификуваат ова поле како број на hop-ови кои му се дозволени на пакетот да ги помине во мрежата. Во секој насочувач по патеката на пакетот вредноста на TTL полето се намалува за еден, независно од тоа колку датаграмот се задржал на линијата. Кога ќе стане 0, датаграмот се отфрла и насочувачот кој го отфрлил праќа информација за тоа до изворот на пакетот. Ова поле оневозможува датаграмите бесконечно да шетаат низ мрежата, што лесно може да се случи ако насочувачот на кој е поврзана дестинационата машина испадне од работа, така што тој датаграм бесцелно би патувал од насочувач до насочувач и непотребно би го оптоварувал сообраќајот. <br /> Кога датаграмот е успешно и целосно примен во одредиштето, IP нивото треба да знае на кој протокол над него да го проследи (на TCP, на UDP или пак до друг транспортен протокол). Таа информација ја носи '''тип на протокол (Protocol)''' полето. Полето за '''[[контролен збир|контрола на грешка]] на заглавието''' (''Header Checksum'') служи за контрола на грешка само на IP заглавието. Битно е да се забележи дека ова поле од еден ист датаграм во секој насочувач мора повторно да се пресметува, бидејќи најмалку едно поле од заглавието се менува во секој насочувач (тоа е Time to Live полето) што зема доста обработувачко време. '''IP-адреса на изворот (Source Address)''' – ја дефинира IP-адресата на изворот на датаграмот. '''IP-адреса на одредиштето (Destination Address)''' – ја дефинира IP-адресата на крајното одредиште, кон која е упатен IP пакетот. Полето '''опции (Options)''' е предвидено за усовршување на протоколот, обезбедување на додатни сервиси како на крајниот корисник така и за потребите за одржување на самата мрежа. Со тоа што ова поле е опционо, се избегнува трајно алоцирање на бити во заглавието кои ретко би се користеле, а со тоа се намалува редундантната информација. Options полето е со променлива должина. Тоа почнува со код со кој се идентификува конкретната опција, потоа следи самата опциона информација. <br /> {{Ризница-врска|IPv4}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Интернет-протокол|v4]] [[Категорија:Протоколи на мрежно ниво]] [[Категорија:Мрежни протоколи]] [[Категорија:Семрежни протоколи]] [[Категорија:Сметачки мрежи]] 9v3o3hvgejuov2da6cb7m7tcvjt4s4q 0 26607 5539193 5421670 2026-04-15T10:29:29Z Bjankuloski06 332 Јазична исправка, replaced: хостови → домаќини (2) 5539193 wikitext text/x-wiki {{IPstack}} '''Интернет протокол''', крат. '''ИП''' ({{langx|en|Internet Protocol}}, скр. '''IP''' = „семрежен протокол“) — неконекциски ориентиран што значи дека патеката т.е. рутата од изворот до одредиштето не треба да се воспостави пред пакетите (со податоците) да влезат во мрежата. Можно е секој пакет да си има своја различна независна рута од рутата на претходниот пакет кој има иста изворна и дестинациона IP-адреса. IP не гарантира дека пакетите ќе пристигнат во оригиналната секвенца ниту пак дека воопшто ќе пристигнат до нивното одредиште. Засега постојат две верзии на IP протоколот, и тоа: IP верзија 4 ([[IPv4]]), која е опишана во RFC 791, и IP version 6 ([[IPv6]]), опишана во RFC 1883-1887. Описот на IP ги содржи следниве многу значајни елементи: * IP ги дефинира основните податочни единици кои можат да се испратат преку Интернет т.е. IP дефинира формат на податочни единици (датаграми) кои се испраќаат; * IP-програмот ги извршува насочувачките функции врз основа на IP-адресите; * Фрагментација и составување на датаграмите со цел да се обезбеди пренос на податоци со различни должини; * IP содржи сет на правила за тоа како домаќините (крајните корисници) и насочувачите да се справат со добиените датаграми, како и кога да се генерираат пораки за грешка и за тоа кога може датаграмите да се отстранат од мрежата. Развојот на IPv6 главно бил мотивиран од малиот адресен простор во IPv4. Експанзијата на користењето на интернет услугите довела до потреба да се редефинира заглавјето со цел да се овозможи поефикасно насочување и поголем адресен простор (т.е. поголем број IP-адреси). '''Интернет Протоколот ''' ('''IP''') е податочно ориентиран [[Протокол (компјутери)|протокол]] кој се користи за пренос на податоци низ [[поврзани мрежи]] со користење на технологијата на комутација на пакети. IP е протокол на [[мрежно ниво]] во [[пакет на интернет протоколи|пакетот на интернет протоколи]] кој е [[енкапсулација (мрежи)|енкапсулиран]] во протоколите на [[податочно ниво]] (како што е на пример [[Етернет]]). Како [[протокол на пониско ниво]], IP обезбедува сервиси за комуникација помеѓу комјутерите со користење на едниствени адреси. === Сервиси овозможени од ИП === Интернет протоколот е одговорен за адресирање на домаќини и насочувачки датаграми од изворни домаќини до крајните домаќини преку една или повеќе ИП мрежи. За оваа цел Интернет протколот дефинира адресирачки систем кој има две функции. Адресите ги идентификуваат домаќините и овозможуваат сервис за логички локации. Секој пакет е обележан со наслов кој содржи метаподатоци со цел за достава. Овој процес на бележење се нарекува и енкапсулација.<br /> ИП е протокол без врска и нема потреба од поставка на кола пред пренос. === Надежност === Во принцип интернет протоколот не е мрежа на која што можеме да и веруваме. Заради тоа мрежата на интернетот е ненадежна бидејќи може било која врска да прекине во секој момент. Овој протокол динамички се справува со тие проблеми. Не постои некој глобално надлежен орган кој ја следи или одржува мрежата. Со цел да се намали сложеноста на мрежата, инетелигенцијата е сместена во системот на крајните корисници. Насочувачите во процесот на праќање на податоците преку мрежата едноставно ги препраќаат пакетите до следниот познат дестинациски портал. Посотјано се бараат начини на подобрување на пакетите низ интернет мрежата и тоа се прави најдобро што може, сепак сервисите ги карактеризираме како ненадежни. Во јазикот на мрежната архитектура тоа е безконекциски протокол. Причините за влошување на надежноста се: -корумпирани податоци -изгубени пакети -дупликати пакети -добивање на пакети вон редослед [[IPv4|Интернет протоколот v4]] гарантира дека заглавјето на пакетот ќе биде без грешки, при сумарните проверки, низ сите насочувачки јазли. Со ова се отфрла нус ефектот: отфрлање на пакетите со погрешно заглавје. Во овој случај не е потребно известување до крајните корисници, иако такво постои во [[IMCP]]. Од друга страна интернет протоколот v6 го отфрлил користењето на проверка на заглавјето со цел брзо препраќање низ елементите во мрежата.<ref>Siyan, Karanjit. ''Inside TCP/IP'', New Riders Publishing, 1997. ISBN 1-56205-714-6</ref> Уште еден проблем на интернет протоколот е што не гарантира пренос за одредена патека, дури и таа да е достапна и доверлива. Едно од техничките ограничувања е големината на пакетите. Апликацијата мора да се осигура дека користи соодветини трансмициски одлики. Некои огроворности се наоѓаат меѓу апликацискиот и ИП слојот. Кога се користи [[IPv6]] постојат објекти за одредување на единица со максимална големина на локалните врски како и за целата траекторија до крајното одредиште.[[IPv4]] повеќемрежниот слој ја има способноста за автоматско фрагментирање на оригиналниот датаграм на помали единици, во кој случај што интернет протоколот обезбедува повторно подредување на фрагменти кои се надвор од редослед.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.securityfocus.com/infocus/1870 |title=Basic Journey of a Packet |accessdate=2011-01-17 |archive-date=2008-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081007080633/http://www.securityfocus.com./infocus/1870 |url-status=dead }}</ref> === IP-адресирање и насочување === Можеби најсложените делови од Интернет протоколот се адресирањето и насочувањето. Адресирањето се однесува на тоа како на крајните домаќини им се доделуваат IP-адреси и како адресите на подмрежите се поделени и групирани. ИП насочувањето го прават сите домаќини, но најважно кај повеќемрежните насочувачи, обично се користат протоколи со внатрешни или надворешни портали да помогнат при правењето испраќачки одлуки на ИП датаграми низ мрежите поврзани на ИП. === Историја на верзијата === Во мај 1974 [[IEEE]] објавија труд со наслов „Протокол за интерврска со пакетни мрежи“ ''(анг. "A Protocol for Packet Network Interconnection")''<ref>Vinton G. Cerf, Robert E. Kahn, "A Protocol for Packet Network Intercommunication", IEEE Transactions on Communications, Vol. 22, No. 5, May 1974 pp. 637-648</ref>. Авторите Винт Церф и Боб Кан, опишаа протокол за споделување на ресурси со користење на прекинувачки пакети меѓу јазлите. Компонентата со централна контрола на овој модел беше „трансмисиски контролен програм“ кој ги вклучуваше и конекциски ориентираните врски и датаграм сервисите меѓу домаќините. Монолитниот трансмисиски контролен програм подоцна беше поделен и ги вклучува модуларниот Трансмискиот контролен протокол ([[TCP]]) и конекциски ориентиран слој. Овој модул униформно се нарече [[TCP/IP]], иако оттогаш формално се нарекува комплет интернет протокол ''(анг. Internet Protocol Suite)''. Верзиите од [[IPv0]] до [[IPv3]] се развивачките протоколи, сè до појавувањето на IPv4, којшто се користеа меѓу 1977 и 1979та година. Верзија 5 се користеше од Протоколот за поточен интернет, додека верзиите од 6 до 9 беа избрани како разни протоколни модели со цел замена на IPv4:[[SIPP]] (Едноставен интернет протокол Плус(анг. Simple Internet Protocol Plus), сега познато како IPv6), TP/IX (RFC 1475), PIP (RFC 1621) и TUBA (TCP и UDP with со големи адреси, RFC 1347), но SIPP беше официјално назначена како наследник на IPv4 и официјално е стандардизиран како IPv6. === IPv6 или IPv4? === [[IPv6]] нема за брзо време да го замени [[IPv4]] протоколот. Двете верзии ќе мора да коегзистираат подолго време. Во принцип IPv6 може да биде имплементирана како програмска надградба на постоечката IPv4 опрема овозможувајќи подолга транзициона фаза, а со тоа и намалување на трошоците за нова опрема штитејќи ги на тој начин претходните вложувања. Не може да се каже дали сите Интернет оператори ќе преминат на IPv6 технологија во блиска иднина, бидејќи тоа практично зависи од бенефициите кои би ги добил операторот. Сега засега повеќето оператори се опкружени со IPv4 насочувачи и најголемиот дел од сообраќајот треба да се адаптира на IPv4 мрежите поради што интересот за промена е мал. Новите plug-and-play одлики кои ги прават IPv6 мрежите многу поедноставни за конфигурирање и одржување од IPv4 мрежите можат да бидат привлечни за некои оператори чија инфраструктура брзо еволуира. Со цел да се поедностави преодот кон IPv6 важно е постоечките IPv4 апликации да бидат способни да работат и со IPv6 апликации (пр. производителот на Интернет пребарувачи треба да им овозможи на клиентите да комуницираат со двете IP верзии). Битен предуслов за кооперативност е домаќините кои користат IPv6 протокол да користат дуални stack’s еден за IPv4 протоколниот stack и еден за IPv6 протоколниот stack. Краткорочно гледано може да се заклучи дека воведувањето на IPv6 го прави изборот на IP протокол посложен, а бенефициите во поглед на поефикасното насочување ќе зависат од тоа дали операторите ќе извршат ориентирање кон IPv6. Долгорочно гледано не постои никаква дилема. IPv6 е покомплетен и поефикасен протокол отколку IPv4 кој може да го истисне штом апликациите ќе се развиваат така што ги искористуваат предностите на IPv6 како што е на пример QoS поддршката. === Слабости === Интернет протоколот е ранлив на различни напади. Темелна оценка на слабостите, заедно со предложени ублажувања, беше објавен во 2008<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.cpni.gov.uk/Docs/InternetProtocol.pdf |title=Security Assessment of the Internet Protocol (IP) |accessdate=2010-02-11 |archive-date=2010-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100211145721/http://www.cpni.gov.uk/Docs/InternetProtocol.pdf |url-status=dead }}</ref>, и е моментално обработуван од ИЕТФ.<ref>[http://tools.ietf.org/html/draft-ietf-opsec-ip-security Security Assessment of the Internet Protocol version 4 (IPv4)]</ref><br /> == Наводи == {| | [[Податотека:IP stack connections.svg|thumb|none|250px|Internet Protocol Suite in operation between two hosts connected via two [[router]]s and the corresponding layers used at each hop]] | [[Податотека:UDP encapsulation.svg|thumb|none|300px|Sample encapsulation of application data from [[User Datagram Protocol|UDP]] to a Link protocol frame]] |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * RFC 791 * [https://web.archive.org/web/20080528040314/http://www.ict.tuwien.ac.at/skripten/datenkomm/infobase/L30-IP_Technology_Basics_v4-6.pdf Data Communication Lectures of Manfred Lindner - Part IP Technology Basics] * [https://web.archive.org/web/20080528040309/http://www.ict.tuwien.ac.at/skripten/datenkomm/infobase/L31-IP_Technology_Details_v4-7.pdf Data Communication Lectures of Manfred Lindner - Part IP Technology Details] * [https://web.archive.org/web/20080626032106/http://www.ict.tuwien.ac.at/skripten/datenkomm/infobase/L80-IPv6_v4-5.pdf Data Communication Lectures of Manfred Lindner - Part IPv6] * [http://www.ipv6.com IPv6.com - Knowledge Center for Next Generation Internet IPv6] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Интернет-протокол| ]] [[Категорија:Мрежни протоколи]] [[Категорија:Семрежни протоколи]] [[Категорија:Семрежје]] [[Категорија:Сметачки мрежи]] nijcrjoq0h3beyft9eumykhlx7gclws 0 42901 5539100 5188132 2026-04-15T07:38:31Z Dandarmkd 31127 5539100 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Љубомир Белогаски | портрет = | px = | опис = | родено-име = Љубомир Белогаски | роден-дата = {{birth date|1911|4|15|df=y}} | роден-место = [[Делчево|Царево Село]], [[Косовски Вилает]], [[Отоманско Царство]] | починал-дата = {{починал на и возраст|df=yes|1994|2|15|1911|4|15}} | починал-место = [[Скопје]], [[Македонија]] | починал-причина = | националност = [[Македонци|Македонец]] | народност = [[Македонци|Македонец]] | познат = | занимање = сликар, графичар, сценограф и професор | сопружник = | татко = | мајка = | родители = | роднини = | деца = }} '''Љубомир Белогаски''' ({{роден на|15|април|1911}} во [[Делчево|Царево Село]] — {{починал на|15|февруари|1994}} во {{починал во|Скопје}}) — [[Македонија|македонски]] [[МАНУ|академски]] [[сликарство|сликар]] и универзитетски професор. Белогаски е најпознат македонски акварелист, основоположник на македонската модерна уметност.<ref name=":0">{{МакЕнц|143|Белоски|I}}</ref> Белогаски е еден од претставниците на првата генерација македонски современи сликари и основоположник на македонската современа уметност и врвен мајстор на [[акварел]]от. == Животопис == {{Викифицирање}} Високото образование го формира во [[Белград]] од [[1931]] до [[1938]] година. Бил долгогодишен [[професор]] и [[педагог]] во неколку гимназии и во Училиштето за применета уметност во [[Скопје]]. Од [[1949]] година па сè до заминувањето во пензија Белогаски беше професор на Архитектонскиот факултет во Скопје. Добитник е на вредни награди и признанија. Починал во [[1994]] во Скопје. Љубомир Белогаски, академски сликар, графичар и педагог, еден од претставниците на првата генерација современи македонски сликари и основоположници на македонската современа ликовна уметност е роден на 15.04.1911 година во Делчево. Високото образование го формира во Белград од 1931 до 1938 на Академскиот отсек при Уметничката школа, во класата на професорите Бета Вукановиќ, Љубомир Ивановиќ, Никола Бешевиќ, Симеон Роксандиќ, Иван Радовиќ а во 1947 година специјализира графички техники на Академијата за ликовна уметност во Љубљана кај професорот Божидар Јакац. Беше долгогодишен професор и педагог во неколку гимназии во Скопје и во Школата за применета уметност (1945-1949) каде во 1947 година во соработка со графичарот-професор Кокотковиќ од Загреб, го формира графичкиот оддел.Од 1949 година преминува на работа во новооснованиот Технички факултет, при неговиот Архитектонски оддел во Скопје сè до 1981 година кога е пензиониран, како редовен професор. Белогаски остварува повеќе студиски патувања во Европа: Лондон, Париз, Рим, Фиренца во 1937, 1950, 1952, 1962 година. Од 1945 година е член на Друштвото на ликовни уметници на Македонија и негов претседател во 1957 година. Неговиот творечки опус е одбележан со многубројни самостојни и групни изложби во Македонија и низ поранешинте Југословенски простори. Добитник е на вредни награди и признанија, меѓу кои и Октомвриската награда на СРМ за животно дело во 1972, Орден на Републиката со сребрен венец 1979, Наградата „13-ти Ноември“ во 1992 и други. Покрај дејноста во областа на уметничкото творештво, тој активно учествувал и во јавниот и културен живот на земјата. Во знак на почит кон градот во кој живееше и твореше, Љубомир Белогаски во 1991 година остави вреден легат - од сопствената збирка, подарувајќи му на Музејот на Град Скопје 159 дела. Донацијата ја сочинуваат 125 акварели, 6 масла, 26 цртежи и 2 графики, настанати во периодот од 1929 до 1990 година. Оваа донација е прва во Македонија и овозможи Музејот на Град Скопје да ја оформи Галеријата Љубомир Белогаски, во која постојано се изложени делата кои го чуваат споменот на човекот-уметник и педагог. Љубомир Белогаски почина на 15.02.1994 година во Скопје, но зад себе ги остави своите многубројни ликовни дела во духовната ризница на нашата култура. Во знак на сеќавање и пиетет кон личноста и делото на големиот мајстор на акварелот, Музејот на Град Скопје востанови годишна награда ”Љубомир Белогаски”. Во текот на својата долгогодишна богата и плодна творечка дејност, Белогаски ќе експериментира во повеќе техники, но акварелот ќе остане негова трајна определба, во кој остварува врвни дострели оформувајќи го својот личен ракопис на врвен мајстор на акварелот. Регистарот на неговото сликарство е доста богат, дијапазонот на уметничката личност доста широк. Суштината на внатрешниот императив под кој го транспонира сликаниот предмет го формира во петтата деценија и го негува до крајот на животот, подеднакво; мртвата природа-цвеќиња, портретот и пејзажот. Сликарството на Белогаски претставува плод на свевидна инспирација и преокупација од природата што го опкружува како емотивно раздвижување. Што и да слика, мотивот е секогаш структуиран во чиста и цврста композиција, со јасна естетска концепција и колористичка хармонија . Потезот е одлучен, пигментот чист, композицијата урамнотежена, материјализацијата уверлива. Така, севкупното негово творештво ги интегрира типолошките и содржински белези на естетската програма и духот на поетскиот реализам. Мртвата природа - цвеќињата, транспонирани во различни варијанти, се застапени во поголем број. Изведени со сигурна рака, суптилно чувство и техничка вештина, со мошне слободна интерпретација на виденото, поттикната од играта на визуелните сензации, со рафиниран и топол колорит, главно лирски интониран, каде што мотивот се претвора во пулсација и ритам, при тоа не нарушувајќи ја визуелната препознатливост, Белогаски гради една нова реалност, со извесно геометризирање на формите и нагласена смиреност на општиот тон на сликата. Паралелно со мртвата природа, Белогаски создава портрети и фигури каде што доминира само главата или допојасната фигура. Тоа се дела работени со студиозен пристап во третирањето на ликот, со сигурен, синтетичен напати нагласен цртеж, со чувство и топлина, пред сè во колористичката хармонија и нанесувањето на акварелните бои (некаде разлеани, некаде во пошироки боени површини). Линијата со која се профилирани ликовите е мека и спокојна со честа употреба на тенки и широки контури во обликувањето на формата, понекогаш со неисликани бели секвенци кои заедно со благата ритмика придонесуваат за раздвиженоста на фактурата и транспарентноста. Во доменот на пејзажот, првите импресии на Белогаски потекнуваат од македонскиот предел - од неговиот роден крај, циклусот “Од Брегалница” од 1937/38 година, но секако во севкупниот творечки опус, доминантно место зазема циклусот “Бокељски мотиви” како заокружена целина и врвно достигнување, настанат во периодот од 1947-1957 година. Околу стотина дела - акварели тематски поврзани со Црногорското поднебје се плод на континуирана творечка дејност. Инспириран од чистите предели, стрмните и сурови планински масиви, негибнатата стара градска архитектура, со аналитичко [[набљудување]] од различни агли и визури настанаа зрели ликовни творби. Тоа се дела работени со изворен ликовен јазик и лирски третман, со јасен естетски видик и технички педантна обработка до совршенство. Сиот циклус по својата свежина и оригиналност се открива во фасцинантен сјај на неизмерното пространство помеѓу природниот релјеф, небото, и планинските масиви. Природните предели и “палаци” како тематска арматура се транспонирани во многу варијации со што авторот се стреми, во самата природа да ја открие хармонијата на најзначајното, најчистото но во истовреме и најизразитото. Тоа се дела од кои блика светол млаз на лиричност (без поголем немир и остар призвук на драматичност) каде потезите се слеани, тонот дискретен, валерите јасно одредени.Така, основните елементи во процесот на сликање, едни со други се поврзуваат, се усогласуваат и заемно дејствуваат во целината: цртежот со тонот, тонот со бојата, бојата со формата, формата со композицијата. Така, Белогаски изградува систем на компонирање во кој секоја плотна е усогласена со соседната а сите заедно со целината. Акварелните бои ги нанесува мозаички. Се создава калеидоскоп од хармонични и ритмички распоредени боени површини во кои со спротивностите на статичното и динамичното, на светлото и сенката се добива впечаток на материјализирана патина што повеќе лета се напластувала врз фасадите на старите куќи, балкони и портали. Сеопфатно, лексиката на сликарство на Љубомир Белогаски е повеќеслојна; се одликува со континуитет и доследност, со сензибилитет, главно лирски интониран. Последиците се природно и логично изразени во сликарски вредности - акварели, кои зрачат со сета своја оригиналност и свежина, топла и ведра панорама на организирани обоени површини, дела кои со своето постоење имаат трајна вредност и ја збогатуваат нашата ликовна современост. == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Белогаски, Љубомир}} [[Категорија:Луѓе од Делчево]] [[Категорија:Родени во 1911 година]] [[Категорија:Починати во 1994 година]] [[Категорија:Македонски сликари]] [[Категорија:Југословенски сликари]] [[Категорија:Југословенски Македонци]] [[Категорија:Отомански Македонци]] jgs0beyxas6opg7rm29wsr3m5o50ts3 0 47198 5539055 5295754 2026-04-15T03:55:34Z Bjankuloski06 332 /* Надворешни врски */ Правописна исправка, replaced: брајов → Брајов 5539055 wikitext text/x-wiki [[Податотека:DSC 4050-MR-Braille.jpg|десно|мини|200п|„PREMIER“ („прв“) на француски]] '''Брајова азбука''' или '''Брајово писмо''' — специјално писмо наменето на лицата со слаб вид или потполно слепите. Создадено е во [[1821]] година. Произлегло од т.н. ноќно писмо на тајните служби кои го користеле во ноќните воени дејства. Францускиот учител за слепи, [[Луј Брај]] (1809-1852) ја усовршил оваа техника и настојувал таа да се користи во праксата. Основната клетка на Брајовата азбука се состои од шест точки (т.н. шесточка), а на секоја буква одговара комбинација од тие 6 релјефни точки. Буквите се втиснуваат со метално шило во хартијата, а читачот ги распознава со допирање од спротивната страна. == Македонска Брајова азбука == {{Главна|Југословенска Брајова азбука}} Македонската Брајова азбука се заснова на Обединетиот меѓународен Брајов систем, во состав на поранешната [[југословенска Брајова азбука]].<ref name=Unesco>{{нмс|title=Употреба на Брајовата азбука во светот|url=http://www.duxburysystems.com/documentation/manuals.asp?book=World_1990|publisher=УНЕСКО|accessdate=19 април 2012}} {{en}}</ref> <gallery widths="50px" heights="100px" perrow="7" style="text-align:center"> Податотека:Braille A1.svg|[[А]] Податотека:Braille B2.svg|[[Б]] Податотека:Braille W.svg|[[В]] Податотека:Braille G7.svg|[[Г]] Податотека:Braille D4.svg|[[Д]] Податотека:Braille G7.svg|[[Ѓ]] Податотека:Braille E5.svg|[[Е]] Податотека:Braille J0.svg|[[Ж]] Податотека:Braille Z.svg|[[З]] Податотека:Braille Ü.svg|[[Ѕ]] Податотека:Braille I9.svg|[[И]] Податотека:Braille J0.svg|[[Ј]] Податотека:Braille K.svg|[[К]] Податотека:Braille L.svg|[[Л]] Податотека:Braille Ê.svg|[[Љ]] Податотека:Braille M.svg|[[М]] Податотека:Braille N.svg|[[Н]] Податотека:Braille Ë.svg|[[Њ]] Податотека:Braille O.svg|[[О]] Податотека:Braille P.svg|[[П]] Податотека:Braille R.svg|[[Р]] Податотека:Braille S.svg|[[С]] Податотека:Braille T.svg|[[Т]] Податотека:Braille ST.svg|[[Ќ]] Податотека:Braille U.svg|[[У]] Податотека:Braille F6.svg|[[Ф]] Податотека:Braille H8.svg|[[Х]] Податотека:Braille C3.svg|[[Ц]] Податотека:Braille Q.svg|[[Ч]] Податотека:Braille Ï.svg|[[Џ]] Податотека:Braille Û.svg|[[Ш]] Податотека:Braille Comma.svg|, Податотека:Braille Period.svg|[[точка|.]] Податотека:Braille Semicolon.svg|; Податотека:Braille QuestionMark.svg|? Податотека:Braille ExclamationPoint.svg|! Податотека:Braille Hyphen.svg|- Податотека:Braille QuoteOpen.svg|[[наводници|„]] Податотека:Braille QuoteClose.svg|[[наводници|“]] Податотека:Braille Bracket.svg|[[Заграда|()]] </gallery> == Наводи == {{наводи}} ==Поврзано== * [[Знаковен јазик]] * [[Јазик]] * [[Дефектологија]] * [[:Категорија:Брајови азбуки|Брајови азбуки]] == Наводи == {{наводи}} == Препорачана литература == * {{Наведена книга|url=https://repository.ukim.mk/bitstream/20.500.12188/952/1/Brajovo%20pismo-kniga.pdf|title=Брајово писмо|last=Димитрова-Радојичиќ|first=Даниела|publisher=Бомат|year=2014|isbn=978-608-238-051-3|location=Скопје|access-date=2024-01-29|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129043148/https://repository.ukim.mk/bitstream/20.500.12188/952/1/Brajovo%20pismo-kniga.pdf|url-status=dead}} == Надворешни врски == * [https://nssrm.org.mk/shto-pretstavuva-brajovoto-pismo/ Што претставува Брајовото писмо?] — [[Национален сојуз на слепите на Република Македонија|Национален сојуз на слепите на Македонија]] {{писмо-никулец}} {{Брајова азбука}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Писма]] [[Категорија:Брајови азбуки|*]] [[Категорија:Француски пронајдоци]] [[Категорија:Помошна технологија]] t0bq43cg4ivvrr6ih3gqfxsdaus0r0i 0 50797 5538984 5328460 2026-04-14T19:26:00Z Хак Фин 91300 додаден поопширен текст 5538984 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country |native_name = {{native name|la|Regnum Thessalonicae}}<br>{{native name|el|Βασίλειον Θεσσαλονίκης}} |conventional_long_name = Солунско кралство |common_name = Солун |continent = Европа | region = Балкан | country = Македонија |era = Среден век | |status = Вазалство |status_text = [[Вазалство]] на [[Латинско Царство|Латинското Царство]] |government_type = Монархија |year_start = 1204 | year_end = 1224 |event_start = Создадено |event_end = Присоединување кон Епир |p1 = Византиска империја |image_p1 = [[File:Simple Labarum.svg|20px|alt=]] |s1 = Епирско Деспотство |flag_s1 = |image_coat = Coat of arms of the Kingdom of Thessalonica.svg |symbol = |symbol_type = Грб |image_map =Latin Empire - Thessalonica.png |image_map_caption = Солунското Кралство во рамките на [[Латинско Царство|Латинското Царство]] (1204). |capital = [[Солун]] |common_languages = официјален: [[Латински јазик|латински]], <br> народ: [[Грчки јазик|грчки]] |religion = официјална: [[Римокатоличка црква]], <br> народ: [[Православие]] |leader1 = [[Бонифациј Монфератски]] |leader2 = [[Деметриј Монтфератски]] |year_leader1 = 1204–1207 |year_leader2 = 1207–1224 |title_leader = Крал }} '''Солунското кралство''' е една од создадените [[Крстоносни држави]] после [[Опсада на Цариград (1204)|преземањето на Цариград]] во [[1204]] година на просторот на некогашна [[Византија]], која во исто време претставувала и вазалство на [[Латинско Царство|Латинското Царство]] со седиште во [[Цариград]]. == Историја == Нејзин основач и прв крал бил раководителот на [[Четврта крстоносна војна|четртиот крстоносен поход]], [[Бонифациј Монфератски]] ([[1204]]—[[1207]]). Најпрвин тој се согласил да биде испратен за преземање на вториот по големина град во [[Византија]], [[Солун]]. Така во [[1204]] година, по претходното отстапување на [[Крит]] на венецијанците, тој го создал Солунското кралството, кое било потчинето на Балдуин. Кралството ги завладеало земјите [[Македонија]], [[Тесалија]] и [[Тракија]]. По преземањето на островот [[Евбеја]], [[Бонифациј Монфератски]] помогнал во создавањето на нови држави: [[Атинско Војводство|Атинската Грофовија]] и [[Ахајско Кнежевство|Ахајското Кнежевство]], кои станале вазали на Солунското Кралство. [[Бонифациј Монфератски]] со државата раководел сè до [[4 септември]] [[1207]] година, кога бил убиен од страна на бугарските војски на [[цар Калојан]]. Неговиот наследник бил неговиот син ''Деметрие'', кој сѐ уште бил бебе, така што државата била управувана од страна на разни феудалци. Кралството било нападнато во [[1210]] година од страна на [[Епир]]. Овие борби со [[Епир]] продолжиле и во следните години, за да на крајот, Солунското кралство потпадне под [[Епирско Деспотство|Епирското Деспотство]]. Од самото настанување, кралството било во војна со соседното Бугарско Царство. Меѓутоа, веќе на 4 септември 1207 година, солунскиот крал Бонифациј загинал во судир со бугарскиот цар Калојан (1197—1207), а нов крал во Солун станува неодамна родениот син на Бонифациј, Димитриј (1207—1224). Наместо него, започнуваат да владеат ломбардиските благородници предводени од Оберто II (регент 1207—1209), чија крајна цел била поставување на постариот син на Бонифациј, Вилијам, за крал. Покрај тоа, тие се судриле и со моќниот латински цар Хенрик (регент 1205—1206, цар 1206—1216), кој ги сузбива во 1209 година и за нов регент го поставува својот брат Јустас Фландриски (регент 1209—1216). Кон постојаните напади на Бугарите, од 1210 година се приклучиле и нападите на епирските деспоти, прво на Михајло (1210—1214), кој не постигнал позначаен успех, а потоа и на Теодор (деспот 1214—1224, цар 1224—1230), кој со текот на времето успева да заземе поголем дел од кралството и да го сведе на Солун со најблиската околина. Завршниот удар врз кралството Теодор го задал во декември 1224 година, кога го зазел Солун и го уништил кралството, а последниот крал Димитриј се спасил со бегство и продолжил да ја носи титулата солунски крал во егзил. === Историја === '''Позадина''' Солунското Кралство е една од крстоносните држави настанати по падот на Цариград во рацете на крстоносците во 1204 година. По падот на Византија, се очекувало водачот на Четвртиот крстоносен поход, Бонифациј Монфератски, да стане нов латински цар. Сепак, дуждот Енрико Дандоло и венецијанските власти сметале дека Бонифациј е премногу поврзан со соборените византијски власти. Неговиот брат Конрад, ерусалимски крал, бил во роднински врски со свргнатата византиска царска династија. Вистинската причина зошто Бонифациј Монфератски не ја добил титулата латински цар била тоа што Венецијанците знаеле дека таква силна личност не би можеле лесно да ја контролираат. Затоа биле одржани избори на кои Бонифациј бил прегласан. Нов латински цар станал Балдуин I (1204-1205). '''Основање''' При поделбата на византиските територии, Бонифациј ги добил областите на азискиот брег на Босфор. Тој ги заменил за областите околу Солун, вториот по големина град во Византиското Царство, по самата престолнина. Бидејќи и самиот Балдуин сакал толку голем град во склоп на своето царство, Бонифациј морал да го освои. Власта на Бонифациј во Солун била воспоставена кон крајот на 1204 година. Формално, Солун бил прогласен за престолнина на новото „кралство“, а Бонифациј ја понел кралската титула. Меѓутоа, титулата крал никогаш официјално не се употребувала во Солун. Извори од крајот на 13 и почетокот на 14 век говорат дека Бонифациј ги темелел своите права над овој град врз основа на бракот на неговиот помлад брат Рајнер од Монферат со Марија Комнина (1180), ќерка на познатиот византиски цар Манојло. Бонифациј владеел кратко, само три години. Меѓутоа, тој за тоа време успеал да ги прошири поседите на Солунското Кралство и да ги удри темелите на неговата моќ. Власта на Бонифациј била проширена на Тесалија, Беотија, Еубеја и Атика. Границите на Солунското Кралство се протегале до Домокос, Фарсала и Велестино: јужна Тесалија, со градовите Зетонион и Равеника биле под контрола на латинскиот цар, но и тие и државите на југот на Грција биле вазали на Бонифациј како солунски крал. Латинскиот цар покренал експедиција против побунетите ломбардски барони во Солун по смртта на Бонифациј Монфератски (1208-1209). Оваа побуна резултирала со отцепување и осамостојување на Атинското Војводство, Маркизатот Бодоница и Господството Салона. '''Ломбардска побуна''' Бонифациј настрадал во борбата против бугарскиот цар Калојан на 4 септември 1207 година. Неговата глава му била испратена на бугарскиот цар. Кралството го наследил малолетниот син на Бонифациј, Димитриј, кој бил во колевка. Маргарета Унгарска, вдовицата на Бонифациј, немала вистинска власт во градот. Таа преминала кај ломбардските благородници предводени од Оберто II од Бијандрате. Неговата цел била да го постави постариот син на Бонифациј, Вилијам VI од Монферат, на престолот. Бидејќи Оберто не ја прифатил врховната власт на латинскиот цар Хенрик, овој во 1209 година покренал поход на Солун. Оберто бил свргнат и протеран на Еубеја, а нов господар на Солун станал братот на Хенрик, Јустас Фландриски, во име на малолетниот Димитриј. '''Војната со Епир и уништувањето на Солунското Кралство''' Користејќи ги немирите во Солун, Михаило I Дука Комнин, поранешен сојузник на Бонифациј, го нападнал Кралството во 1210 година. Истовремено нападнале и Бугарите. Хенрик успеал да ги победи двајцата непријатели, но по смртта на Михаило во 1214 година, на епирскиот престол доаѓа уште помоќен владетел — Теодор. Првата цел на епирскиот владетел била уништување на Солунското Кралство, на патот кон заземање на самиот Цариград. Во првите девет години од своето владеење, Теодор ги освојува сите солунски територии, со исклучок на самиот град. Латинскиот цар не бил во состојба да го одбрани својот вазал, бидејќи истовремено војувал против никејската војска во Азија. Во 1224 година, Димитриј станал доволно стар за самостојно да владее. Теодор, меѓутоа, го зазема Солун, со што Солунското Кралство станува дел од Епирското Деспотство. '''Титуларни кралеви на Солун''' Титулата солунски крал го надживеала самото кралство. Членовите на династијата Монферат ја носеле до 1284 година. До 14 век, вкупно 11 личности ја носеле титулата крал на Солун. Византиската царица Ирина од Монферат, на почетокот на 14 век, по судирот со сопругот Андроник, во знак на протест заминала во Солун. Својата власт над градот ја темелела врз фактот дека потекнува од династијата која во првата четвртина на 13 век владеела со Солунското Кралство. == Солунски кралеви == * 1204&ndash;1207 : [[Бонифациј Монфератски]] (Бонифациј I) * 1207&ndash;1224 : [[Деметриј Монтфератски]] (Деметриј) ** 1207&ndash;1209 : [[Оберто II Биандратски]], регент ** 1209&ndash;1216 : [[Евстациј Фландрсики]], регент ** 1216&ndash;1224 : ..., регент == Литература == *{{Citation | surname=Haberstumpf | given=Walter | title=Dinastie europee nel Mediterraneo orientale. I Monferrato e i Savoia nei secoli XII–XV | place=Torino | year=1995 | url=http://centri.univr.it/RM/biblioteca/scaffale/volumi.htm#Walter%20Haberstumpf | accessdate=2012-11-11 | archive-date=2005-12-31 | archive-url=https://web.archive.org/web/20051231060532/http://centri.univr.it/RM/biblioteca/scaffale/volumi.htm#Walter%20Haberstumpf | url-status=dead }} *{{Citation | surname=Runciman | given=Steven | title=A history of the Crusades | publisher=Cambridge University Press | place=Cambridge | year=1951–1954 }} {{Крстоносни војни-никулец}} {{Крстоносни држави}} {{coord|40|38|N|22|57|E|type:country_source:kolossus-eswiki|display=title}} [[Категорија:Крстоносни држави]] [[Категорија:Поранешни вазалства]] [[Категорија:Поранешни монархии во Европа]] [[Категорија:Солунско Кралство| ]] [[Категорија:Поранешни држави на Балканот]] [[Категорија:Поранешни кралства]] q7p8tbeatpdcku3sua41pabw3mxr9jn 5538986 5538984 2026-04-14T19:27:11Z Хак Фин 91300 5538986 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country |native_name = {{native name|la|Regnum Thessalonicae}}<br>{{native name|el|Βασίλειον Θεσσαλονίκης}} |conventional_long_name = Солунско кралство |common_name = Солун |continent = Европа | region = Балкан | country = Македонија |era = Среден век | |status = Вазалство |status_text = [[Вазалство]] на [[Латинско Царство|Латинското Царство]] |government_type = Монархија |year_start = 1204 | year_end = 1224 |event_start = Создадено |event_end = Присоединување кон Епир |p1 = Византиска империја |image_p1 = [[File:Simple Labarum.svg|20px|alt=]] |s1 = Епирско Деспотство |flag_s1 = |image_coat = Coat of arms of the Kingdom of Thessalonica.svg |symbol = |symbol_type = Грб |image_map =Latin Empire - Thessalonica.png |image_map_caption = Солунското Кралство во рамките на [[Латинско Царство|Латинското Царство]] (1204). |capital = [[Солун]] |common_languages = официјален: [[Латински јазик|латински]], <br> народ: [[Грчки јазик|грчки]] |religion = официјална: [[Римокатоличка црква]], <br> народ: [[Православие]] |leader1 = [[Бонифациј Монфератски]] |leader2 = [[Деметриј Монтфератски]] |year_leader1 = 1204–1207 |year_leader2 = 1207–1224 |title_leader = Крал }} '''Солунското кралство''' е една од создадените [[Крстоносни држави]] после [[Опсада на Цариград (1204)|преземањето на Цариград]] во [[1204]] година на просторот на некогашна [[Византија]], која во исто време претставувала и вазалство на [[Латинско Царство|Латинското Царство]] со седиште во [[Цариград]]. Во македонската историографија скоро и да не се спомнува а секако дека имало огромно социјално и политичко влијание врз македонскиот народ. == Историја == Нејзин основач и прв крал бил раководителот на [[Четврта крстоносна војна|четртиот крстоносен поход]], [[Бонифациј Монфератски]] ([[1204]]—[[1207]]). Најпрвин тој се согласил да биде испратен за преземање на вториот по големина град во [[Византија]], [[Солун]]. Така во [[1204]] година, по претходното отстапување на [[Крит]] на венецијанците, тој го создал Солунското кралството, кое било потчинето на Балдуин. Кралството ги завладеало земјите [[Македонија]], [[Тесалија]] и [[Тракија]]. По преземањето на островот [[Евбеја]], [[Бонифациј Монфератски]] помогнал во создавањето на нови држави: [[Атинско Војводство|Атинската Грофовија]] и [[Ахајско Кнежевство|Ахајското Кнежевство]], кои станале вазали на Солунското Кралство. [[Бонифациј Монфератски]] со државата раководел сè до [[4 септември]] [[1207]] година, кога бил убиен од страна на бугарските војски на [[цар Калојан]]. Неговиот наследник бил неговиот син ''Деметрие'', кој сѐ уште бил бебе, така што државата била управувана од страна на разни феудалци. Кралството било нападнато во [[1210]] година од страна на [[Епир]]. Овие борби со [[Епир]] продолжиле и во следните години, за да на крајот, Солунското кралство потпадне под [[Епирско Деспотство|Епирското Деспотство]]. Од самото настанување, кралството било во војна со соседното Бугарско Царство. Меѓутоа, веќе на 4 септември 1207 година, солунскиот крал Бонифациј загинал во судир со бугарскиот цар Калојан (1197—1207), а нов крал во Солун станува неодамна родениот син на Бонифациј, Димитриј (1207—1224). Наместо него, започнуваат да владеат ломбардиските благородници предводени од Оберто II (регент 1207—1209), чија крајна цел била поставување на постариот син на Бонифациј, Вилијам, за крал. Покрај тоа, тие се судриле и со моќниот латински цар Хенрик (регент 1205—1206, цар 1206—1216), кој ги сузбива во 1209 година и за нов регент го поставува својот брат Јустас Фландриски (регент 1209—1216). Кон постојаните напади на Бугарите, од 1210 година се приклучиле и нападите на епирските деспоти, прво на Михајло (1210—1214), кој не постигнал позначаен успех, а потоа и на Теодор (деспот 1214—1224, цар 1224—1230), кој со текот на времето успева да заземе поголем дел од кралството и да го сведе на Солун со најблиската околина. Завршниот удар врз кралството Теодор го задал во декември 1224 година, кога го зазел Солун и го уништил кралството, а последниот крал Димитриј се спасил со бегство и продолжил да ја носи титулата солунски крал во егзил. '''Позадина''' Солунското Кралство е една од крстоносните држави настанати по падот на Цариград во рацете на крстоносците во 1204 година. По падот на Византија, се очекувало водачот на Четвртиот крстоносен поход, Бонифациј Монфератски, да стане нов латински цар. Сепак, дуждот Енрико Дандоло и венецијанските власти сметале дека Бонифациј е премногу поврзан со соборените византијски власти. Неговиот брат Конрад, ерусалимски крал, бил во роднински врски со свргнатата византиска царска династија. Вистинската причина зошто Бонифациј Монфератски не ја добил титулата латински цар била тоа што Венецијанците знаеле дека таква силна личност не би можеле лесно да ја контролираат. Затоа биле одржани избори на кои Бонифациј бил прегласан. Нов латински цар станал Балдуин I (1204-1205). '''Основање''' При поделбата на византиските територии, Бонифациј ги добил областите на азискиот брег на Босфор. Тој ги заменил за областите околу Солун, вториот по големина град во Византиското Царство, по самата престолнина. Бидејќи и самиот Балдуин сакал толку голем град во склоп на своето царство, Бонифациј морал да го освои. Власта на Бонифациј во Солун била воспоставена кон крајот на 1204 година. Формално, Солун бил прогласен за престолнина на новото „кралство“, а Бонифациј ја понел кралската титула. Меѓутоа, титулата крал никогаш официјално не се употребувала во Солун. Извори од крајот на 13 и почетокот на 14 век говорат дека Бонифациј ги темелел своите права над овој град врз основа на бракот на неговиот помлад брат Рајнер од Монферат со Марија Комнина (1180), ќерка на познатиот византиски цар Манојло. Бонифациј владеел кратко, само три години. Меѓутоа, тој за тоа време успеал да ги прошири поседите на Солунското Кралство и да ги удри темелите на неговата моќ. Власта на Бонифациј била проширена на Тесалија, Беотија, Еубеја и Атика. Границите на Солунското Кралство се протегале до Домокос, Фарсала и Велестино: јужна Тесалија, со градовите Зетонион и Равеника биле под контрола на латинскиот цар, но и тие и државите на југот на Грција биле вазали на Бонифациј како солунски крал. Латинскиот цар покренал експедиција против побунетите ломбардски барони во Солун по смртта на Бонифациј Монфератски (1208-1209). Оваа побуна резултирала со отцепување и осамостојување на Атинското Војводство, Маркизатот Бодоница и Господството Салона. '''Ломбардска побуна''' Бонифациј настрадал во борбата против бугарскиот цар Калојан на 4 септември 1207 година. Неговата глава му била испратена на бугарскиот цар. Кралството го наследил малолетниот син на Бонифациј, Димитриј, кој бил во колевка. Маргарета Унгарска, вдовицата на Бонифациј, немала вистинска власт во градот. Таа преминала кај ломбардските благородници предводени од Оберто II од Бијандрате. Неговата цел била да го постави постариот син на Бонифациј, Вилијам VI од Монферат, на престолот. Бидејќи Оберто не ја прифатил врховната власт на латинскиот цар Хенрик, овој во 1209 година покренал поход на Солун. Оберто бил свргнат и протеран на Еубеја, а нов господар на Солун станал братот на Хенрик, Јустас Фландриски, во име на малолетниот Димитриј. '''Војната со Епир и уништувањето на Солунското Кралство''' Користејќи ги немирите во Солун, Михаило I Дука Комнин, поранешен сојузник на Бонифациј, го нападнал Кралството во 1210 година. Истовремено нападнале и Бугарите. Хенрик успеал да ги победи двајцата непријатели, но по смртта на Михаило во 1214 година, на епирскиот престол доаѓа уште помоќен владетел — Теодор. Првата цел на епирскиот владетел била уништување на Солунското Кралство, на патот кон заземање на самиот Цариград. Во првите девет години од своето владеење, Теодор ги освојува сите солунски територии, со исклучок на самиот град. Латинскиот цар не бил во состојба да го одбрани својот вазал, бидејќи истовремено војувал против никејската војска во Азија. Во 1224 година, Димитриј станал доволно стар за самостојно да владее. Теодор, меѓутоа, го зазема Солун, со што Солунското Кралство станува дел од Епирското Деспотство. '''Титуларни кралеви на Солун''' Титулата солунски крал го надживеала самото кралство. Членовите на династијата Монферат ја носеле до 1284 година. До 14 век, вкупно 11 личности ја носеле титулата крал на Солун. Византиската царица Ирина од Монферат, на почетокот на 14 век, по судирот со сопругот Андроник, во знак на протест заминала во Солун. Својата власт над градот ја темелела врз фактот дека потекнува од династијата која во првата четвртина на 13 век владеела со Солунското Кралство. == Солунски кралеви == * 1204&ndash;1207 : [[Бонифациј Монфератски]] (Бонифациј I) * 1207&ndash;1224 : [[Деметриј Монтфератски]] (Деметриј) ** 1207&ndash;1209 : [[Оберто II Биандратски]], регент ** 1209&ndash;1216 : [[Евстациј Фландрсики]], регент ** 1216&ndash;1224 : ..., регент == Литература == *{{Citation | surname=Haberstumpf | given=Walter | title=Dinastie europee nel Mediterraneo orientale. I Monferrato e i Savoia nei secoli XII–XV | place=Torino | year=1995 | url=http://centri.univr.it/RM/biblioteca/scaffale/volumi.htm#Walter%20Haberstumpf | accessdate=2012-11-11 | archive-date=2005-12-31 | archive-url=https://web.archive.org/web/20051231060532/http://centri.univr.it/RM/biblioteca/scaffale/volumi.htm#Walter%20Haberstumpf | url-status=dead }} *{{Citation | surname=Runciman | given=Steven | title=A history of the Crusades | publisher=Cambridge University Press | place=Cambridge | year=1951–1954 }} {{Крстоносни војни-никулец}} {{Крстоносни држави}} {{coord|40|38|N|22|57|E|type:country_source:kolossus-eswiki|display=title}} [[Категорија:Крстоносни држави]] [[Категорија:Поранешни вазалства]] [[Категорија:Поранешни монархии во Европа]] [[Категорија:Солунско Кралство| ]] [[Категорија:Поранешни држави на Балканот]] [[Категорија:Поранешни кралства]] 8i7jubuhtrq5ba3ps2yvydfgjxx9602 0 54782 5539051 4642579 2026-04-15T03:40:54Z Bjankuloski06 332 [[У:КМ|КМ]]: [[Категорија:Преместени споменици и градби]] → [[Категорија:Преместени згради и градби]] 5539051 wikitext text/x-wiki {{Светско наследство |WHS = Нубиски монументи Абу Симбел до Филе |Image = [[Податотека:Temple_Ramesses_II_Abu_Simbel.jpg|thumb|300px]] |State Party = {{ЕГИ}} |Type = Културно |Criteria = I, III, VI |ID = 88 |Region = [[Арапски држави]] |Year = 1979 |Session = 3-то |Link = http://whc.unesco.org/en/list/88 }} [[Податотека:Egypt-region-map-cities.gif|thumb|225px|right| [[Египет]]: Местоположбата на '''Абу Симбел''' (долу).]] '''Абу Симбел''' ([[Арапски јазик|арапски]] '''أبو سنبل''' или '''أبو سمبل''') е [[археолошко наоѓалиште]] составена од два [[храм]]а изградени од [[Рамзес II]] со песочни камени фигури пред главниот храм во Абу Симбел, во близина на [[Асуан]], [[Египет]], во 13 век<!--во правописот така се пишува кратенката пред нашата ера--> пр. н.е. Областа, која во древни времиња се наоѓала на јужната граница со фараонскиот Египет, лежи во близина на денешната граница со [[Судан]]. Храмовите не биле познатии за надворешниот свет сѐ до нивното повторно откривање во [[1813]] година.<ref name="Бунтевска">Бунтевска, 2005</ref> Пред најголемиот храм е поставена фигура на Рамзес висока 20 метри, а помалата е во чест на кралицата [[Нефертари]]. Кога на местото му се заканила поплава поради резервоарот што се направил кога била изградена Асуанската високо брана во шеесеттите години на [[XX век]], еден меѓународен тим ги демонтирал двата храма и ги реконструирал 60 m над речното корито.<ref name="Бунтевска"/> == Наводи == {{reflist|2}} == Извори == * БУНТЕВСКА, СУЗАНА (2005). ''ЕНЦИКЛОПЕДИЈА Британика: A-Б'' (македонски превод) (Скопје:Топер). ISBN 9989-165-06-8 {{Египет-никулец}} [[Категорија:Археолошки наоѓалишта во Египет]] [[Категорија:Светско наследство во Египет]] [[Категорија:Преместени згради и градби]] 25uvdjnpw93gpq6qlkfsxnpucggbxm6 0 104362 5539004 5138904 2026-04-14T19:56:25Z Jtasevski123 69538 5539004 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=октомври 2009}} {{Year nav topic|1940|книжевноста}} '''[[1940]] година во [[книжевност]]а''' содржи некои значајни настани. == Настани == === Родени === * [[4 јануари]] – [[Гао Сјингѓен]] (高行健), кинески романописец * [[13 јануари]] – [[Едмунд Вајт]], американски писател (починал [[2025 во книжевноста|во 2025 година]]) * [[15 јануари]] – [[Тед Луис (писател)|Тед Луис]], англиски романописец (починал [[1982 во книжевноста|во 1982]]) * [[23 јануари]] – [[Марио Левреро]], уругвајски романописец (починал [[2004 во книжевноста|во 2004]]) * [[6 февруари]] – [[Том Брокау]], американски телевизиски новинар и автор<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.biography.com/people/tom-brokaw-9227130|title=Tom Brokaw Biography: News Anchor, Journalist (1940–)|work=Biography.com ([[A&E Networks]])|accessdate=June 25, 2013}}</ref> * [[8 февруари]] - [[Тед Копел]], американски новинар * [[9 февруари]] ** [[Џон Максвел Куци]], јужноафрикански романописец<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/jmcoetzeeethicso0000attr|title=J. M. Coetzee and the Ethics of Reading: Literature in the Event|last=Attridge|first=Derek|publisher=University of Chicago Press|year=2004|isbn=978-0-226-03117-0|location=Chicago|page=[https://archive.org/details/jmcoetzeeethicso0000attr/page/94 94]|url-access=registration}}</ref> **[[Шејмус Дин]], ирски поет и романописец (починал [[2021 во книжевноста|во 2021 година]])<ref>{{Наведени вести|url=https://www.irishtimes.com/culture/books/seamus-deane-leading-irish-writer-and-critic-has-died-aged-81-1.4564018|title=Seamus Deane, leading Irish writer and critic, has died aged 81|last=Doyle|first=Martin|date=13 May 2021|work=[[The Irish Times]]|access-date=13 May 2021}}</ref> * [[16 март]] – [[Бернардо Бертолучи]], италијански писател и филмски режисер (починал [[2018 во филмот|во 2018 година]]) * [[23 март]] - [[Ама Ата Аидо]], гански драматург (починала [[2023 во книжевноста|во 2023 година]]) * [[28 март]] – [[Расел Бенкс]], американски романописец и поет (починал [[2023 во книжевноста|во 2023 година]]) * [[6 април]] - [[Oмеро Ариџис]], мексикански поет, романописец и екологист * [[13 април]] - [[Жан Мари Гистав Ле Клезио]], француски романсиер *[[15 април]] – [[Џефри Арчер]], англиски романописец, политичар и кривоклетник * [[21 април]] – [[Петер Шнајдер (писател)|Петер Шнајдер]], германски писател (починал [[2026 во книжевноста|во 2026 година]]) * [[24 април]] – [[Сју Графтон]], американска романописка на детективски романи (починала [[2017 во книжевноста|во 2017 година]]) * [[30 април]] - [[Јероен Брауерс]], холандски писател (починал [[2022 во книжевноста|во 2022 година]]) * [[1 мај]] – [[Боби Ан Мејсон]], американска романописка, писателка на кратки раскази, есеистка и литературен критичар * [[7 мај]] – [[Анџела Картер]], англиска романописка (починала [[1992 во книжевноста|во 1992 година]])<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bl.uk/people/angela-carter|title=Angela Carter|work=The British Library|accessdate=27 March 2019}}</ref> * [[8 мај]] – [[Питер Бенчли]], американски романописец (починал [[2006 во книжевноста|во 2006]] [[2006 во книжевноста|годиана]]) * [[13 мај]] – [[Брус Чатвин]], англиски романописец и патописец (починал [[1989 во книжевноста|во 1989]] [[1989 во книжевноста|година]]) * [[24 мај]] – [[Јосиф Бродски]], американски поет и есеист роден во Русија (починал [[1996 во книжевноста|во 1996]] [[1996 во книжевноста|година]]) * [[28 мај]] – [[Мејв Бинчи]], ирска романописка (починала [[2014/15 БИБЛ сезона|во 2012]] [[2014/15 БИБЛ сезона|година]]) * [[17 јули]] – [[Тим Брук-Тејлор]], англиски комичен писател и изведувач (починал во [[2020 во книжевноста|2020 година]]) * [[31 јули]] – [[Флер Јеги]], швајцарско-италијанска писателка на фикција * [[1 септември]] – [[Ани Ерно]], француска авторка и добитничка на Нобелова награда<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.onmanorama.com/news/world/2022/10/06/french-author-annie-ernaux-nobel-prize-literature-2022.html|title=French author Annie Ernaux wins 2022 Nobel Prize for Literature|date=2022-10-06|work=Onmanorama|accessdate=2022-10-06}}</ref> * [[3 септември]] - [[Едуардо Галеано]], уругвајски новинар, писател и романсиер (починал [[2015 во книжевноста|во 2015 година]]) * [[14 септември]] – [[Венцеслав Константинов]], бугарски писател и преведувач (починал [[2019 во книжевноста|во 2019 година]]) * [[11 октомври]] – [[Дејвид Мекфаден (поет)|Дејвид Мекфаден]], канадски поет, белетристичар и патописец (починал [[2018 во книжевноста|во 2018 година]] ) * [[15 октомври]] – [[Фани Хау]], американска поетеса, романописка и писателка на кратки раскази (починала [[2025 во книжевноста|во 2025 година]]) * [[20 октомври]] - [[Роберт Пински]], американски поет * [[15 ноември]] - [[Рене Авилес Фабила]], мексикански писател (починал [[2016 во книжевноста|во 2016 година]]) * [[20 ноември]] – [[Венди Донигер]] О’Флаерти, американски индолог и преведувач * [[5 декември]] – [[Петел Пол|Петер Пол]], шведски романописец * Стен Грант, австралиски писател од Вираџури === Умрени === * [[29 октомври]] [[1878]] во [[Санкт Петербург]], [[Русија]] умрел еден од најистакнатите македонски дејци, македонист, писател и револуционер- [[Димитрија Чуповски]]. == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Книжевноста во 1940 година| ]] [[Категорија:Години во книжевноста]] jc0hh2z7yj1wu1n1sli3njl5z4vo22y 5539007 5539004 2026-04-14T20:04:30Z Jtasevski123 69538 5539007 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=октомври 2009}} {{Year nav topic|1940|книжевноста}} '''[[1940]] година во [[книжевност]]а''' содржи некои значајни настани. == Настани == === Родени === * [[4 јануари]] – [[Гао Сјингѓен]] (高行健), кинески романописец * [[13 јануари]] – [[Едмунд Вајт]], американски писател (починал [[2025 во книжевноста|во 2025 година]]) * [[15 јануари]] – [[Тед Луис (писател)|Тед Луис]], англиски романописец (починал [[1982 во книжевноста|во 1982]]) * [[23 јануари]] – [[Марио Левреро]], уругвајски романописец (починал [[2004 во книжевноста|во 2004]]) * [[6 февруари]] – [[Том Брокау]], американски телевизиски новинар и автор<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.biography.com/people/tom-brokaw-9227130|title=Tom Brokaw Biography: News Anchor, Journalist (1940–)|work=Biography.com ([[A&E Networks]])|accessdate=June 25, 2013}}</ref> * [[8 февруари]] - [[Тед Копел]], американски новинар * [[9 февруари]] ** [[Џон Максвел Куци]], јужноафрикански романописец<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/jmcoetzeeethicso0000attr|title=J. M. Coetzee and the Ethics of Reading: Literature in the Event|last=Attridge|first=Derek|publisher=University of Chicago Press|year=2004|isbn=978-0-226-03117-0|location=Chicago|page=[https://archive.org/details/jmcoetzeeethicso0000attr/page/94 94]|url-access=registration}}</ref> **[[Шејмус Дин]], ирски поет и романописец (починал [[2021 во книжевноста|во 2021 година]])<ref>{{Наведени вести|url=https://www.irishtimes.com/culture/books/seamus-deane-leading-irish-writer-and-critic-has-died-aged-81-1.4564018|title=Seamus Deane, leading Irish writer and critic, has died aged 81|last=Doyle|first=Martin|date=13 May 2021|work=[[The Irish Times]]|access-date=13 May 2021}}</ref> * [[16 март]] – [[Бернардо Бертолучи]], италијански писател и филмски режисер (починал [[2018 во филмот|во 2018 година]]) * [[23 март]] - [[Ама Ата Аидо]], гански драматург (починала [[2023 во книжевноста|во 2023 година]]) * [[28 март]] – [[Расел Бенкс]], американски романописец и поет (починал [[2023 во книжевноста|во 2023 година]]) * [[6 април]] - [[Oмеро Ариџис]], мексикански поет, романописец и екологист * [[13 април]] - [[Жан Мари Гистав Ле Клезио]], француски романсиер *[[15 април]] – [[Џефри Арчер]], англиски романописец, политичар и кривоклетник * [[21 април]] – [[Петер Шнајдер (писател)|Петер Шнајдер]], германски писател (починал [[2026 во книжевноста|во 2026 година]]) * [[24 април]] – [[Сју Графтон]], американска романописка на детективски романи (починала [[2017 во книжевноста|во 2017 година]]) * [[30 април]] - [[Јероен Брауерс]], холандски писател (починал [[2022 во книжевноста|во 2022 година]]) * [[1 мај]] – [[Боби Ан Мејсон]], американска романописка, писателка на кратки раскази, есеистка и литературен критичар * [[7 мај]] – [[Анџела Картер]], англиска романописка (починала [[1992 во книжевноста|во 1992 година]])<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bl.uk/people/angela-carter|title=Angela Carter|work=The British Library|accessdate=27 March 2019}}</ref> * [[8 мај]] – [[Питер Бенчли]], американски романописец (починал [[2006 во книжевноста|во 2006]] [[2006 во книжевноста|годиана]]) * [[13 мај]] – [[Брус Чатвин]], англиски романописец и патописец (починал [[1989 во книжевноста|во 1989]] [[1989 во книжевноста|година]]) * [[24 мај]] – [[Јосиф Бродски]], американски поет и есеист роден во Русија (починал [[1996 во книжевноста|во 1996]] [[1996 во книжевноста|година]]) * [[28 мај]] – [[Мејв Бинчи]], ирска романописка (починала [[2014/15 БИБЛ сезона|во 2012]] [[2014/15 БИБЛ сезона|година]]) * [[17 јули]] – [[Тим Брук-Тејлор]], англиски комичен писател и изведувач (починал во [[2020 во книжевноста|2020 година]]) * [[31 јули]] – [[Флер Јеги]], швајцарско-италијанска писателка на фикција * [[1 септември]] – [[Ани Ерно]], француска авторка и добитничка на Нобелова награда<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.onmanorama.com/news/world/2022/10/06/french-author-annie-ernaux-nobel-prize-literature-2022.html|title=French author Annie Ernaux wins 2022 Nobel Prize for Literature|date=2022-10-06|work=Onmanorama|accessdate=2022-10-06}}</ref> * [[3 септември]] - [[Едуардо Галеано]], уругвајски новинар, писател и романсиер (починал [[2015 во книжевноста|во 2015 година]]) * [[14 септември]] – [[Венцеслав Константинов]], бугарски писател и преведувач (починал [[2019 во книжевноста|во 2019 година]]) * [[11 октомври]] – [[Дејвид Мекфаден (поет)|Дејвид Мекфаден]], канадски поет, белетристичар и патописец (починал [[2018 во книжевноста|во 2018 година]] ) * [[15 октомври]] – [[Фани Хау]], американска поетеса, романописка и писателка на кратки раскази (починала [[2025 во книжевноста|во 2025 година]]) * [[20 октомври]] - [[Роберт Пински]], американски поет * [[15 ноември]] - [[Рене Авилес Фабила]], мексикански писател (починал [[2016 во книжевноста|во 2016 година]]) * [[20 ноември]] – [[Венди Донигер]] О’Флаерти, американски индолог и преведувач * [[5 декември]] – [[Петел Пол|Петер Пол]], шведски романописец * Стен Грант, австралиски писател од Вираџури === Умрени === * [[29 октомври]] [[1878]] во [[Санкт Петербург]], [[Русија]] умрел еден од најистакнатите македонски дејци, македонист, писател и револуционер- [[Димитрија Чуповски]]. == Награди == * [[Карнегиев медал (книжевна награда)|Карнегиев медал]] за [[Детска книжевност|детска]] [[Детска книжевност|книжевност]]: [[Кити Барн]], ''[[Посетители од Лондон|„Посетители од Лондон“]]'' * [[Меморијална награда Џејмс Тејт Блек|Меморијална награда „Џејмс Тејт Блек“]] за фикција: [[Чарлс Лангбриџ Морган|Чарлс Морган]], ''„Патувањето“'' * [[Меморијална награда Џејмс Тејт Блек|Меморијална награда „Џејмс Тејт Блек“]] за биографија: [[Хилда Ф.М. Прескот]], ''Шпански тудор: [[Марија I|Мarija I]]'' * [[Њубериев медал]] за [[Детска книжевност|детска литература]] : [[Џејмс Доерти]], ''[[Даниел Бун (книга)|Даниел Бун]]'' * [[Нобелова награда за литература]]: не била доделена * [[Гонкурова награда]]: [[Францис Амбриер]], [[Долгиот празник]] ([[Француски јазик|фр]]. ''Les grandes vacances)'' (доделена во ретроспектива)<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=okPbAwAAQBAJ&pg=PT540|title=The French Writers' War, 1940-1953|last=Sapiro|first=Gisèle|date=23 April 2014|publisher=Duke University Press|isbn=978-0-8223-9512-6|pages=540|author-link=Gisèle Sapiro}}</ref> * [[Пулицерова награда за драма]] : [[Вилијам Саројан]], ''[[Времето на твојот живот|„Времето на твојот живот“]]'' * [[Пулицерова награда за поезија]] : [[Марк ван Дорен]], ''Собрани песни'' * [[Пулицерова награда за роман]]: [[Џон Стајнбек|Џон]] [[Џон Стајнбек|Стајнбек]], ''[[Плодовите на гневот]]'' * [[Кралски златен медал за поезија]]: [[Мајкл Твејтс]] == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Книжевноста во 1940 година| ]] [[Категорија:Години во книжевноста]] jo2dplzcg3tvbpqin66psliuk258v1p 0 106787 5539220 5524616 2026-04-15T10:31:45Z Bjankuloski06 332 Јазична исправка, replaced: хост → домаќин (5) 5539220 wikitext text/x-wiki {{внимание}} {{викифицирање}} '''Соработната програмска опрема''' (други називи: '''колаборативен софтвер''' од [[англ.]] ''collaborative software'' или '''групна програмска опрема''' од англ. ''groupware'') е поим за [[програмска опрема]] предвидена за да им помага на луѓето вклучени во проект со заедничка задача да ги постигнат своите зацртани цели. Соработните програми се основата за сметачки поддржана кооперативна работа. == Дефиниција == Соработката е рекурзивен [[процес]] при кој две или повеќе поединци (во денешно време може да стане збор и за информациски системи) работат заедно со цел за пресретнување на одредени заеднички цели, процес кој е креативен со многу трансфер на [[знаење]], [[учење]] и градење на одреден [[консензус]]. Соработката не бара водачи и најчесто доведува до подобри резултати преку [[децентрализација]] и [[еднаквост]]. Поточно екипите кои работат соработно можат да добијат поголем број на ресурси, афирмација и награда при натпреварување околу ограничена количина на ресурси. Во рамките на соработната средина, повратната информација и итерација им овозможуваат на членовите од екипата да: * продолжат со серија од чекори (итерации) вклучувајќи постојано подобрување на меѓусебната работа, * учејќи еден од друг наспроти работа во изолација, * менувајќи го начинот на работа и резултатот од работата, * несомнено произведувајќи производ кој е подобар и поголем од она што би го постигнале работејќи самостојно. Треба да се направи јасна разлика помеѓу поимите 'соработка' и 'интеракција'. Интеракција претставува акција кон некого или нешто, додека соработка е работа 'со' или 'заедно со' некого или нешто. Треба да се обрне внимание на делот 'заедно со' бидејќи тој ја карактеризира соработката. Одредени методи на соработка бараат одредена самокритика на однесувањето и [[комуникација]]та. Овие методи се трудат да го зголемат успехот на екипите бидејќи водат кон соработно решавање на [[проблем]]ите. Форми, [[граф]]ови, [[графикон]]и се корисни во овие ситуации за објективно да се документираат достигнувањата со цел за подобрување на перформансите на моментален и наредни [[проект]]и. Во поширока смисла друштвената програмска опрема се однесува за системи кои се користат надвор од работното време како на пример сервиси за online dating services и [[социјални мрежи]] како [[Friendster]], [[Orkut]] и [[Facebook]]. Студиите на компјутерски поддржаната соработка вклучува и проучување на ваков [[софтвер]] и општествените појави поврзани со истиот. Намерата на дизајнот е да се трансформира начинот на кој документите и богатите мултимедијални податоци се делат со цел да се овозможи поделотворна и поефикасна екипна соработка. Примери за ваква програмска опрема се [[AirSet]], [[Alfresco]], [[Collaber]], [[Documentum]], [[Google Docs]], [[IBM FileNet]], [[Microsoft Exchange Server]], [[Microsoft Office Communication Server]], [[Microsoft Office SharePoint Server]], [[Microsoft Groove]], [[NetResults Tracker]], [[Lotus Notes/Domino]], [[Vignette Collab]], [[Subversion]], [[CVS]] ([[Concurrent Versions System]]) и други. Со развојот на семрежните технологии како што се [[Пајажина 2.0]] и [[Enterprise 2.0]], неизбежен е развојот на нови соработни технологии. Појавата на нови бесплатни и [[семрежен прилог|семрежни прилози]] кои овозможуваат размена, уредување, коментирање и следење на групни активности во голема мерка ја помагаат и потикнуваат соработката, како на пример [[блог]]овите, разни видови на [[вики]]пролози и [[социјална мрежа|социјални мрежи]]. == Двигатели на соработка == Важни двигатели кои влијаат на успешната соработка се: * [[Комуникација]] * Управување со содржини * Контрола на [[работен тек|работниот тек]] Секој од овие двигатели има свои алатки преку кои се поттикнува соработка. [[Комуникација]] помеѓу учесниците во соработкатата е клучна бидејќи овозможува размена на информации, пренесување на искуства и способности. Притоа разликуваме ''синхрона'' и ''асинхрона'' комуникација. Кај синхроната комуникација учесниците мора да се среќаваат во исто време, но не и на исто место. Асинхроната комуникација подразбира различно место и различно време. Алатките за ''електронска комуникација'' служат за размена на пораки, [[документ]]и, податоци или податотеки со што го олеснуваат процесот на делење на информации. Примери: * Конференциски повици * [[Електронско писмо]] * [[Факс]] * [[Вики]] * [[Семрежен|Дискусиони форуми]] * Алатки за разговарање (chat) * Team surveys ''Управувањето со содржини'' во соработните системи овозможува избегнување на конфликти со останатите учесници, следење и запишување на промените и работата на сите, како и доделување на соодветни улоги и права за управување со содржините. Во зависност од степенот на контрола над содржините кои се делат се разликуваат алатки за управување со содржини ''без контрола'', за ''управување со верзии'' и ''за контрола на верзии''. Примери за алатки за управување со содржини: * Деливи опслужувачки простори за податотеки * GoogleDocs & Spreadsheets<ref name="Google Docs">http://docs.google.com/</ref> * Microsoft Groove * [[Microsoft SharePoint Portal Server|Microsoft SharePoint Portal]] Алатките за [[работен тек|работни текови]] овозможуваат автоматизирање на процесите кои се од интерес за соработка со вклучување на учесниците во одредени точки на нивното извршување. За да се обезбеди успешно одвивање на овие полуавтоматизирани текови потребно е да се воспостави контрола на работниот тек. == Класификација == Бидејќи соработните системи се комплексни и интероперабилни, а во нив спаѓаат повеќе навидум различни системи, на нив може да се гледа од повеќе аспекти, што ќе донесе и повеќе поделби. Сепак, најчесто се користи поделбата според учесниците и носителите на интеракциите во системот. Според оваа поделба, соработката може да биде: * '''Помеѓу машини'''. Кај овој вид на соработка трансакциите се извршуваат помеѓу уреди или прилози без неопходно човечко присуство. Како примери можат да се наведат: ''[[Сервисно ориентирана архитектура|сервисно ориентирани архитектури]]'' ([[англиски јазик|англиски]]: [[SOA]], [[Service Oriented Architectures]]) и ''генерички интерфејси''. * '''Човек-машина'''. Пример за ваква соработка е: вграденот компјутер на автомобилот го известува корисникот дека постои некаков дефект и каков сервис треба да се посети, автоматски зема податоци за слободни термини од овластениот сервис, а потоа му дава можност на корисникот да го одбере посакуваниот термин и најпосле самиот компјутер закажува термин. На корисникот му преостанува само да го однесе автомобилот на сервис во закажаниот термин. * '''Помеѓу луѓе'''. Кај овој вид на соработка на двата краја од трансакциите во системот се јавуваат луѓе. Ваквите соработни системи овозможуваат директна комуникација и соработка помеѓу луѓето и во нив спаѓаат сите системи што се наведени во долната табела. === Соработка помеѓу луѓе === [[Податотека:Tabela_klasifikacija_kolaborativni.JPG|right]] Една можна поделба е според типот на технологија: * семрежни * мобилни. Друга можна поделба е според нивното место во организацијата: * задолжителни, * неформални, * [[волонтер]]ски. Според методот соработните алатки помеѓу луѓето се делат на: * Веб засновани соработни алатки и * Програмски соработни алатки Според областа која се опслужува се делат на: * Алатки за управување на знаењето * Алатки за создавање на знаење, * Алатки за делење на информации и * Алатки за соработно управување со проекти. Сепак, највообичаена и најчеста поделба на соработните системи кои обезбедуваат соработка меѓу луѓето е според местото и времето на нивно користење. Соработката помеѓу луѓето е множество од најмалку шест моќни идеи кои го менуваат начинот на кој луѓето комуницираат меѓу себе: # поединечна продукција и содржина генерирана од корисникот, # искористување на силата и интелигенцијата на народот, # енормна количина на податоци, # концепт на „архитектура на учеството“ # ефекти од [[омрежување]], # отвореност. Воедно истите овие идеи се и основа на [[Web 2.0]] - збирка на сервиси обезбедени со користење на современи семрежни технологии кои обезбедуват платформа за градење на заедници преку кои се обезбедува дополнителна вредност на самите корисници на сервисите. [[Web 2.0]] (според Tim O'Reilly) е деловна револуција во компјутерската индустрија предизвикана од придвижувањето кон семрежјето како платформа, и претставува обид за разбирање на правилата за успех на оваа нова платформа. Глвно правило овде е: гради прилози кои ги користат ефектите од вмрежувањето со цел да станат подобри и користени од повеќе корисници. [[Web 2.0]] мрежното место им овозможува на корисниците да комуницираат и да соработуваат едни со други како творци на кориснички генерирани содржини во [[виртуелна заедница|виртуелната заедница]], за разлика од обичните мрежни места каде корисниците се ограничени само на пасивно гледање на содржината која е поставена за нив. Примерите за веб 2.0 можат да бидат најразлични, од обични портали за поставување на текстуални или мултимедиски содржини (блогови или видео блогови) преку семрежен прилог|[[семрежни прилози]] кои обезбедуваат соработното градење на содржини со одредени онтолошки структури за опис на нивната содржина слични на википедија, сè до посложени сервиси. [[Web 2.0]] континуирано ги подобрува инфраструктурните технологии на содржинска синдикација, опслужувачка програмска опрема, постапки со пораки, проширувања и приклучоци за прегледувачи и многу други клиентски прилози. Web 2.0 страните имаат различни комплементарни методи за чување на информации, создавање на содржини и нивна дистрибуција што е многу полесно отколку во претходната [[Web 1.0]] платформа. Основни својства или техники што се вклучуваат во Web 2.0 се: # [[CSS|Каскадна стилска страница]] (CSS) - за подобра презентација и одвојување на содржината # [[Фолксономија|Фолксономии]] - за соработка во друштвена класификација, означување и индексирање # [[Микроформат]]и - за експандирани страни со дополнителна семантика # [[REST]] или [[XML]] - за [[JSON]]-заснованите API-ја # Техники на [[збогатен семрежен прилог]] - како [[Ajax]], [[Flex]], или [[Flash]] засновани # Семантички исправни [[XHTML]] и [[HTML]] # Агрегација, Синдикација и објавување на податоци за [[RSS]]/[[Atom]] # Спојување на содржина, mash-ups, client and server side # Алатки за објавување на блогови # Википрограми и форумски програми - за поддршка и поттикнување на корисниците да создаваат свои содржини # Социјални мрежи и мобилни социјални мрежи - за меѓусебно поврзување на корисниците и на нивните создадени содржини === Соработка на организациско ниво === Обично организациите претпочитаат методи на работа кои може лесно да се измерат и управуваат, меѓутоа [[парадокс]]от на оработката, иако е неформална и немерлива, лежи во тоа што најчесто самите учесници во оработката знаат кој е најпогодниот начин за завршување на одредена задача, и со тоа воведуваат делотворно извршување на задачите кое е подоцна мерливо. Од менаџерска гледна точка многу често се поттикнува соработка врз основа на тоа што произведува поголема продуктивност од алтернативните формални начини на работа. Суштината на оработката е можноста придонесот на една група кон организацијата да биде поголем од сумата на сите поединечни делови. Како пример на следната листа се прикажани активности кои зависат од соработка: * менаџмент на промени, * организационен дизајн, * иновации, * учење и развој, * маркетинг, * проектен менаџмент, * програмска опрема и ИТ Иако соработката не е витална компонента на една успешна организација во многу случаи токму ваквите активности одиграле многу важна ако не и круцијална улога во создавањето на голем број успешни проекти како на пример [[Firefox]], [[Linux]] и [[Wikipedia]]. == Виртуелни организации == Виртуелни организации се компании кои ја користат современата информатичко-комуникациска технологија за реализација на секојдневната работа. Виртуелните организации се дистрибуирани во време и простор, односно функционираат од различни оддалечени географски локации и во различно време. Ваквите организации имаат флексибилна организациона структура која овозможува луѓето од различни екипи да работат на исти или различни проекти. Менаџерската поставеност во виртуелните организации е децентрализирана и претставува мешавина од традиционални менаџерски вештини и нови вештини за [[управување со проекти]], технологија, луѓе и знаење со помош на придобивките на современите технологии. Сите овие одлики на виртуелните организации овозможуваат динамична, флексибилна и ефикасна работа на различни проекти. == Workflow == {{Главна|Workflow}} [[Workflow]] претставува шема на активности овозможени со систематска организација на ресурси, дефинирани улоги и проток на маса, енергија и информации во работен процес кој може да биде документиран и научен. Workflow-и се дизајнираат со цел да се постигне некоја намера, како на пример физичка трансформација, обезбедување на услуга или обработка на информации. Овој концепт е блиску поврзан со останатите концепти кои се користат за опис на организациони структури како силоси, функции, екипи, проекти, полиси и хиерархии. Терминот workflow во компјутерското програмирање се користи за да се опфати интеракцијата помеѓу луѓето и компјутерите. Ваквите програми имаат за цел да им овозможи на корисниците полесен начин на организирање или опис на комплексни процедури за обработка на податоци во визуелна форма, без некое големо знаење од областа на програмирањето. За да се разбере подобро разликата меѓу процесите во една организација и оној дел на процеси што влегуваат во workflow може да се искористи разликата меѓу [[BPM]] и [[WfM]]. === Моделирање на бизнис процеси и Менаџмент на workflow === Моделирање на бизнис процеси (BPM) и менаџмент на workflow (WfM) се две значајни теми за истражување во областа на информациските системи. На прв поглед, тие изгледаат доста слично: # BPM и WfM имаат генерално процес - ориентирана перспектива на организициите. Процес ориентираните анализи ги вклучуваат активностите и нивните меѓусебни релации во организациите. # Релациите меѓу бизнис процесите можат да се специфицираат како контрола на тек (control flow) и тоа со последователно, паралелно или алтернативно извршување, потоа хиерархиска декомпозиција и/или генерички релации. Релациите од организационен контекст вклучуваат во себе доделување на организациони единици ( компанија, одделенија, улоги) и ресурси (алатки,машини). Иако и BPM и WfM разработуваат слична проблематика сепак нивната концептуална разлика доаѓа од различните гледни точки кон истите проблеми. Кај нив како главна разлика е тоа што претставуваат различното ниво на апстракција на процес - ориентираните организации. Во литературата како суштински разлики се јавуваат следниве одлики: Моделирање на бизнис процеси (BPM): * вклучува мануелни активности/процеси * „концептуално ниво“ на организација * бизнис процесите може да се поврзат со било кој ресурс (не само IT) Управување со работен тек (WfM): * се задржува на обработка на дигитални документи * не ги зема предвид мануелните процеси и процеси за донесување на одлука * работен тек и бизнис процеси комбинирани (поддржани) од IT == Примери на системи за управување со работни текови== === Windows Workflow Foundation === '''Windows Workflow Foundation''' <ref name="Windows Workflow Foundation ">http://windowsworkflowfoundation.eu/</ref> е систем кој спаѓа во групата на системи за управување со работни текови. Овој вид на системи служат за дефинирање, поставување и следење на извршувањето на дефинирана низа на задачи, означена како workflow. Windows Workflow Foundation е framework кој им овозможува на корисниците да создаваат системи или workflow-а во нивните апликации напишани за Windows Vista, Windows XP, и Windows Server оперативните системи. Овој framework се состои од namespace-ови, вграден workflow engine и дизајнери за Visual Studio кои овозможуваат градење на workflow-а целосно преку код или преку маркап. Windows Workflow Foundation може да се користи за решавање на едноставни сценарија, како прикажување на UI контроли засновани на кориснички влез, или комплексни сценарија за потребите на големи компании, како подредена обработка и контрола на инвентар. Windows Workflow Foundation вклучува програмски модел, workflow engine кој може да биде повторно домаќиниран и прилагоден кон различни потреби, и алатки кои овозможуваат брзо градење на апликации кои во себе вклучуваат workflow-а. Windows Workflow Foundation (WF) е технологија на Microsoft која обезбедува API, вграден workflow engine и дизајнер за имплементирање на процеси кои побаруваат подолг временски период за извршување (long-running processes), како работни текови во рамките на.NET апликации. === Workflow engine === Workflow engine-от ги овозможува следните функционалности: * Планирање и извршување на работните процеси и активности. Workflow-ата може да бидат извршени со користење на еден од трите методи: ** Со користење на ''WorkflowInvoker'', кој ги извршува работните процеси со повикување на нишка (не се создава нова нишка за работниот процес). Ова значи дека процесот кој е повикан ќе чека workflow-то да заврши. ** Со користење на ''WorkflowApplication'', кој ги извршува работните процеси на нова нишка (така што апликацијата што e повикана, нема да го паузира нејзиното извршување, додека workflow-то се извршува). ** Со користење на ''WorkflowServiceHost'' , кој ќе го изврши workflow-то како WCF сервис. Како резултат на ова, workflow сервисот обично ги користи податоците од мрежата како влезови за ограничени активности. * Управување со текот на извршување помеѓу активности. Извршувањето на одередено workflow може да биде моделирано визуелно во дизајнерот, користејќи активности како што се Flowchart, If, Sequence, Pick и Parallel. * Workflow-а кои продолжуваат да постојат. Овие workflow-а ги чуваат податоците на постојан медиум (како што е SQL Server) и го бришат workflow-то од меморијата. Workflow-то може повторно да се вчита по одреден временски период или кога истото ќе добие порака. Со отстранување на неактивните workflow-а од меморијата, workflow engine-от во голема мера може да го зголеми бројот на активни работни текови кои системот може да ги управува, со што на овој начин се зголемува размерливоста. * Управување со податоци за активности кои се извршуваат. Податоците се консумираат од страна на активности со користење на аргументи и променливи. За време на извршување, може да се поврзаат дојдовни пораки и податоци со специфична workflow инстанца, во случај кога неколку workflow –а се извршуваат истовремено. * Вграден услужник за следење кој ги запишува вградените workflow настани (како почеток на активноста, нејзино завршување, или појавување на грешка), или сопствените (custom) настани (како што е custom апликација за следење на активности за специфични податоци). Стандардниот услужник за следење во.NET верзија 4.5, ги зачувува настаните за следење во Windows event log, но исто така може да се развие и сопствен услужник за следење кој ќе овозможи следење на настани за други складишта за настани. * Обезбедување на екстензибилност во форма на Workflow Extensions. Екстензиите се сопствени односно custom објекти додадени за време на извршување, кои овозможуваат извршување на сопствени функционалности, како што е можноста за зголемена комуникација со процесот- домаќин или извршување на функционалноста за следење. * Обезбедување на способност за визуелно дебагирање со користење на workflow дизајнер. Workflow-ата може да се извршуваат во развојна околина и да бидат дебагирани со користење на истите точки за правење на пауза и процеси поделени во чекори, кои се користат во кодот кој се дебагира. === Создавање на workflow-а=== Workflow-ата можат да бидат создадени или со нивно дефинирање во XAML (Extensible Application Markup Language) апликации со користење на workflow дизајнер, или со нивно програмирање во некој.NET јазик како C# или VB.NET. Ако се користи дизајнерот, активностите се вклучуваат во workflow дизајнерот со влечење од лентата со алатки. Workflow аргументи и променливи, исто така можат да бидат создадени и доделени во рамките на дизајнерот. Ако одреден workflow се создава преку код, активностите се инстанцираат како и останатите CLR објекти, и се вклучуваат во множества од активности со еден родител, обично Sequence или Flowchart. Активноста со еден родител тогаш се извршува со користење на WorkflowApplication или WorkflowInvoker, а работи како workflow. Терминот "workflow" обично се однесува на активноста која е корен (root) и која се извршува од страна на домаќинот (домаќинот). Workflow-ата можат да се користат и како out-of-box активности и како сопствени (custom) активности. Out-of-box активностите вклучуваат активности за контрола на тек како што се DoWhile, активности кои се поврзани со Flowchart како што е FlowDecision, активности за размена на WCF пораки како Send и примитивни активности кои вршат едноставни задачи како Assign и WriteLine. Сопствените (custom) активности се CLR објекти создадени од корисникот кои произлегуваат од класата System.Activities.Activity, и обезбедуваат декларативна функционалност која овозможува развивачот на системот да го дефинира преку код, начинот на однесување при извршување на одредена активност. Од овој вид на активности може да се има корист во тоа што истите овозможуваат користење на дизајнер за сопствени(custom) активности, што може да го подобри искуството во визуелното создавање односно пишување на вакви компоненти во Visual Studio развојната околина. ==== Постојат три главни придобивки при користењето на Windows Workflow Foundation ==== ==== 1. При создавање на систем кој во себе треба да содржи процес кој се извршува подолг временски период (long-running process) ==== WF е многу погоден за имплементирање на long running бизнис логика. Најчесто развивачите на софтвер вршат транслирање на бизнис барањата во линии на процедурален код. Кога се врши транслирање на long running процес во код, потребно е да се напишат неколку различни медоди кои ќе се однесуваат како атомични блокови на процесот. На пример, при одговор на нарачка за купување, процесот мора да побара моментална количина на производот од доставувачот, што значи дополнително чекање на одговор од таму. Процедуралниот код не може да направи пауза за чекање на одговор, па треба да се води грижа за состојбите и размената на пораки,откако настанот за чекање ќе биде примен. WF овој проблем го решава со моделирање на процесот на повисоко ниво отколку негово испишување преку код. Градењето на системите сè уште главно се одвива преку кодирање, но управувањето со состојби, постојаноста и размената на дојдовни пораки е овозможено од страна на WF runtime која претставува околина за извршување на workflow инстанците. ==== 2. При градење на систем кој содржи процес кој често има потреба да ја менува бизнис логиката или бизнис правилата ==== WF решава уште еден тип на софтверски проблем кога софтверската апликација е веќе еднаш напишана и поставена кај повеќе крајни корисници. Секој клиент има свои барања за имплементација на бизнис логиката и потребен е долг временски период за прилагодување, пред софтверот да може да биде користен. WF овозможува модел каде група на активности можат да бидат напишани преку код, додека редоследот на извршување на овие активности може да биде прилагоден во WF дизајнерот во зависност од барањата за секој клиент посебно. Софтверот сè уште се гради примарно преку код, но прилагодувањето на моделот за секој клиент или промена на некое барање би можело да се одвива на визуелен начин, што би било полесно. ==== 3. При градење на систем во кој има потреба од создавање на визуелен модел на процесот ==== Можноста за преглед на целиот workflow модел во workflow дизајнерот, претставува навистина голема придобивка, бидејќи целиот процес кој е опфатен во моделот, може да биде визуелно прикажан, испечатен, разбран и објаснет дури и на лица кои немаат техничка експертиза и може да претставува корисна документација за дизајнот на софтверот, кој можеби подоцна ќе има потреба да биде променет. == Сервисно ориентирана архитектура == {{Главна|Услужно-ориентирана архитектура}} Програмската архитектура каде функционалноста е групирана околу деловни процеси и спакувана како интероперабилни сервиси. SOA исто така опишува IT [[инфраструктура]] која овозможува на различни [[семрежен прилог|прилози]] меѓусебно да ги разменуваат податоците при нивното учество во бизнис процесите. Целта е loose coupling на сервисите со оперативните системи, програмските јазици и останатите технологии кои се основа на прилозите. == Видеоконференција == {{Главна|Видеоконференција}} Видеоконференција или уште се нарекува и видеотелеконференција е множество од интерактивни телекомуникациски технологии кои овозможуваат луѓето на две или повеќе различни локации да комуницираат преку симултана двонасочна аудио и видео трансмисија. Позната е и како визуелна соработка, и е наменета за соработка меѓу групи. Како соработните системи, видеоконференциите се класифицираат во системите кои овозможуваат соработка меѓу луѓе, додека според [[парадигма]]та место-време се вбројуваат во системите со различно но предвидливо место за корисниците и исто време. Симултана видеоконференција помеѓу три или повеќе учесници се овозможува преку посебен систем - [[:en:Multipoint Control Unit|Multipoint Control Unit]] (MCU), кој ги поврзува повиците од сите пристапни точки. Сите учесници го повикуваат MCU системот, или MCU системот ги повикува учесниците еден по еден. MCU системите можат да бидат чисто софтверски, но постојат такви кои се комбинација од хардвер и софтвер. Тие се разликуваат главно во нивниот капацитет, односно колку симултани повици може да опслужат во ист момент. Модерните системи за видеоконференција освен преносот на аудио и видео сигнал овозможуваат и споделување на дополнителна мултимедиска содржина помеѓу учесниците (на пр. Excel документи, PowerPoint презентации, Web страни, видео клипови итн.). == Микроблогирање == {{Главна|Микроблогирање}} Микроблогирањето претставува поедноставен облик на блогирање на мултимедиски податоци што им овозможува на корисниците преку веб или мобилен телефон во реално време да објавуваат кратки текстуални пораки, со максимална должина од 140 карактери, кои може да содржат врски кон слики, аудио, видео записи или мрежни места. Корисниците користат микроблогови за да изразат свое лично мислење или да објават вест за конкретни теми кои може да се однесуваат на моментални и секојдневни настани, активности или пак на посериозни деловни теми. Кратките пораки може да се праќаат до сите или до одредена група на корисници. Микроблоговите во споредба со традиционалниот блог имаат многу пократка содржина, но од нив може многу полесно да се извлечат важни информации и ново знаење. Токму поради тоа микроблогирањето постанува нов медиум за пренос на информации, особено за заедничка работа од далечина. Голем број компании преку микроблогови објавуваат вести за производи или сервиси кои тие ги нудат, ги информираат клиентите, ги надгледуваат нивните разговори и ги анализираат оние пораки во кои се спомнува името на нивната компанија. Соработката меѓу луѓето и стимулацијата на нивната иновативност е клучен фактор за создавање на делотворна екипа, па затоа од голема важност е луѓето во рамки на компаниите освен професионалите интереси и активности да ги споделуваат и личните интереси, искуства и стручност. За таа цел микроблогирање се користи и во рамки на компаниите. Постојат неколку веб сервиси кои нудат функции на микроблогирање како што се [[Twitter]], Jaiku, Tumblr, Yammer и својства на микроблогирање (објавување на статус) преку [[Facebook]], LinkedIn, [[Myspace]] и други. == Enterprise 2.0 == {{Главна|Enterprise 2.0}} [[Enterprise 2.0]] или '''Enterprise social software''', се дефинира како користење на друштвени програмски подлоги во рамки на компаниите или меѓу компаниите и нивните партнери или клиенти, го опфаќа користењето на друштвената програмска опрема во рамки на компаниите, односно во деловен и комерцијален контекст. Компаниите ги прилагодуваат класичните програми кои ги користат и интерните мрежи за да ја подобрат својата комуникација. === Системи за раководење на односи со корисници === {{Главна|Системи за управување на односи со корисници}} '''Системите за управување на односи со корисници''' се дел од [[Enterprise 2.0]] бидејќи го прошируваат користењето на друштвената програмска опрема во рамки на компанијата при комуникација и соработка како со клиентите така и со партнерите. Овие системи имаат круцијално значење за оработката меѓу клиентот и компанијата. CRM (Customer Relationship Management) е систем со кој клиентот се става во јадрото на деловниот процес, а имплементирање на најдобрите CRM практики е клуч за стекнување на лојалност од клиентот како интегрален дел од успешен бизнис. Станува збор за систем кој овозможува да се проучи однесувањето на клиентот а со тоа дава правилни насоки кон најдобро опслужување на клиентите и подобрување на односите и релациите со нив. === Системи за управување со знаењето === '''Менаџмент на знаење''' Менаџментот на знаење (МЗ) претставува множество на практични и акциски ориентирани управувачки практики. МЗ вклучува стратегии и процеси на идентификација, создавање, организирање, пренесување и одлевање на знаење што помага да се завршат процесите и проектите. Менаџментот на знаење се заснова на реорганизирање на знаење на инвидуалци и цела организација или екипа. Ова оди во прилог на фактот дека и овие системи може да се третираат како соработни системи. Ваквиот систем овозможува: * Систем за управување со знаењето на цела организација * Технологија која го олеснува делењето и преносот на знаење, така што истото може повторно да се употребува * Зајакнување на учењето, подобрување на перформансите како и долгорочни натпреварувачки предности кај поединците и организациите Предности на системите за управување со знаење: * Оперативни подобрувања ** Побрза и подобра дисеминација на знаењето ** Ефикасни процеси ** Процеси кај менаџментот на промени ** Повторно користење на знаењето * Пазарни подобрувања ** Зголемена продажба ** Пониски цени на производи и услуги ** Задоволство на клиентот Овие системи може уште да се поделат на системи со мал формален менаџмент и контрола и системи со екстензивен менаџмент и контрола. Малиот формален менаџмент и контрола е плодна почва за соработка и вклучува: * Заедници на пракса (Communities of practice - COP) - Индивидуалци со слични интереси * Им дава можност на членовите за размена на идеи, совети и други форми на знаење * Членовите се одговорни за потврда и структуирање на знаењето == Соработна карта на најдобри мрежни соработни алатки == Соработната карта е мрежно-уредувана карта со повеќе од 150 соработни алатки. Има за цел да ги прикаже заедно најкористените, бесплатни или евтини соработни алатки кој се достапни on-line. Типовите на алатките дадени од учесниците, се од real-time instant messaging, видео конференција па до social bookmarking resources и microblogging tools<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.mindmeister.com/maps/show_public/12213323 |title=Соработна карта |accessdate=2009-06-09 |archive-date=2009-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090728085316/http://www.mindmeister.com/maps/show_public/12213323 |url-status=dead }}</ref> * [[VoIP]], * [[Instant Messaging Tools]], * [[Video Conferencing]], * [[Screen-Sharing]], * [[Remote-Control]], * [[Веб конференции]], * [[Co-browsing]], * [[Веб презентација]], * [[Workgrouping]], * [[Податотека Sharing]], * [[Document Sharing and Wikis]], * [[Collaborative Document Reviewing]], * [[Collaborative Event Scheduling]], * [[Mind-Mapping]], * [[Project Management]], * Google Hangout. == Примери на соработни системи == === DotNetNuke === '''DotNetNuke''' <ref name="DotNetNuke">http://www.dotnetnuke.com/</ref> е соработен софтвер кој овозможува создавање на мрежно место. DNN претставува веб заснована соработна алатка за создавање на мрежни места. Соработката е помеѓу луѓе. Постои одредена група на луѓе кој заедно работат на изработка на мрежната страница, и истите луѓе не мора да бидат солидни познавачи на информатиката или некој програмски јазик, за да можат да создадат мрежно место. DNN доделува посебни кориснички профили на сите корисници со исти или различни улоги и привилегии. Во зависност од тие улоги и привилегии, корисниците работат на различни делови од страната и при тоа, на излез, се добива целосно мрежно место кое изгледа како да е изработена од група која истовремено работат во иста просторија и време. Следува, со DNN, корисниците од групата не мора да се во иста просторија и не мора да работат во исто време. Комуникацијата помеѓу луѓето се врши преку електронска пошта овозможена при создавањето на профилот на корисникот. === ГПС систем за следење на возила === Гпс систем за следење на возила претставува соработен компјутески систем кој овозможува следење, мониторинг, сигурност и насочување на возилата. Системот се состои од ГПС/ГСМ уред и семрежен прилог поставена на http://gps.geoco.info {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120622053527/http://gps.geoco.info/ |date=2012-06-22 }}. До прилогот имаат пристап само авторизирани лица. ГПС/ГСМ уредот континуирано ги прима сателитските податоци за местоположбата на возилото со сите останати податоци истовремено испраќајќи ги до опслужувачот и складирајќи ги во сопствена меморија. Податоците се испраќаат до опслужувачот само додека возилото е активно. За користење на ова ГПС решение на корисникот му е потребен личен сметач со семрежна врска за да може да пристапи до опслужувачот т.е.до Globsy клиентот. Семрежниот прилог му овозможувана корисникот пристап во било кое време до саканите податоци(увид на моментална позиција или следење возилото/ата на географска карта во реално време со сите сателитски информации како: брзина и правец на движење, датум, час и друго.) ГСМ мрежата во ова решение ја врши улогата на комуникација на уредот од возилото со Globsy клиентскиот прилго. Алармните дојавни информации – кои се генерираат од претходно дефинирани настани за возилото, може да пристигаат на мобилен телефон на корисникот или на и-мејл. Со посебен договор, истите алармни дојави може да пристигаат во Globsy Аларм апликацијата која е посебна апликација поставена во алармен мониторинг центар на Агенција за Обезбедување(опционо). Овој систем се состои од следниве сегменти: -Компанија за следење на возила преку ГПС/ГСМ систем е Геоко http://www.geoco.info {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120719063215/http://www.geoco.info/ |date=2012-07-19 }} === Банкарско нето порамнување === Системите за нето порамнување вршат прибирање на транскации во одреден временски циклус и нивно порамнување како целина. По завршувањето на приемот на трансакциите се создава матрица на порамнување според која се утврдува вкупниот прилив и вкупниот одлив на секоја банка. Врз основа на тие податоци се одредува нето позицијата на секоја банка и преку една централна сметка се преземаат средствата од банките со негативна позиција и се префрлаат кон банките со позитивна позиција. На тој начин банката учесник го плаќа или прима само износот кој претставува разлика помеѓу вкупниот прилив и одлив за сите нејзини депоненти. Со овој модел на порамнување се овозможува порамнувањето да се изврши со многу помал износ на средства од вкупниот износ на реализираните трансакции. Затоа овој систем претставува добар пример на соработен систем од интерес на сите негови учесници. Системите за нето порамнување најчесто се автоматизирани програмски системи со дневно порамнување. === Go2Meeting === Go2Meeting <ref name="Go2Meeting">http://www.gotomeeting.com/</ref> е web заснован соработен систем кој им помага на компаниите при меѓусебна комуникација. Главната намена на овој систем се [[Веб конференции]] на далечни локации, како и [[споделување на екран]] на личните сметачи, со што му е овозможено на корисникот да создава состанок со друг компјутер преку семрежјето. Go2Meeting е развиен во јули 2004 година од страна на Citrix Online <ref name="Citrix Online">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.citrixonline.com/ |title=архивска копија |accessdate=2010-06-12 |archive-date=2010-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100811102645/http://www.citrixonline.com/ |url-status=dead }}</ref>, Калифорнија. Овој систем е дизајниран така што на група поврзани компјутери, максималнен број на 15 компјутери, корисникот има право да го дели својот дескторп со останатите. Преносите на податоци се високо обезбедени со помош на екнрипција и опционални лозинки. Други функционалности кои ги нуди се: * Мобилни апликации за iPad, iPhone and Android devices * Селектирање на одредени апликации кои корисникот сака да ги сподели со другите корисници * Поддршка за повеќе монитори * Снимање на состанокот === Subversion === {{Главна|Subversion}} Open source систем за контрола на верзии.<ref name="Subversion">{{наведена книга|title=Version Control with Subversion For Subversion 1.5|last=Pilato C.|first=Michael|publisher=|year=2008|isbn=|location=Stanford, California, USA.|pages=}}</ref> Со него може да се управуваат податотеки и директориуми, како и промените што се прават над нив. На него може да се гледа како на „временска машина“ со која може да се гледаат верзиите на документите во одредено време и да се следи текот на нивните промени. Тој претставува општ систем за контрола на верзии со кој може да се управуваат буквално секаков вид на податотеки. === TortoiseSVN === TortoiseSVN <ref name="TortoiseSVN">http://tortoisesvn.net/</ref> e бесплатен open-source клиент за Subversion системот за контрола на верзии. TortoiseSVN управува податотеки и податотеки. Податотеките се снимаат во централно складиште (repository). Складиштето претставува податотека опслужувач, што ги снима или зачувува сите промени на податотеките и податотеките. Со ова всушност се овозможува да се поправаат постарите верзии на податотеките и чување на историја за тоа како и кога податоците се променети, и кој ја направил промената. Поради ова многу луѓе сметаат дека Subversion и другите контролни системи се некаков тип на “временски машини”. Некои контролни системи се системи за раководење со програмски поставки (SCM). Овие системи се специфицирани за управување со изворен код кој има архитектура на дрво и има многу особини кои се специфични за развој на програмска опрема – како природно разбирање на програмски јазици, или алатка за правење програми. Subversion не е ниту еден од овој вид на системи, тој е општ систем кој се користи за управување со било која колекција од податотеки, вклучувајќи и код. TortoiseSVN е бесплатен. Не се наплаќа неговото користење и може да се користи на било кој начин. Развиен е во GNU General Public License (GPL).<ref name="TortoiseSVNkod">http://code.google.com/p/tortoisesvn/source/browse/</ref> === Git === {{Главна|Git}} '''Git''' претставува бесплатен, отворен, и дистрибуиран систем за контрола на ревизии кој е неверојатно брз, ефикасно може да се употребува во големи проекти и содржи иновативен систем на гранење кој поддржува нелинеарен развој <ref>http://git-scm.com/ Официјално мрежно место</ref>. Една од главните карактерситики на Git е дистрибуираниот пристап кон контролата на верзии, при што клиентите не ги преземаат само најновите промени од централен опслужувач, туку тие локално прават целосна копија на скалдиштето (''анг. repository''). Тоа значи дека, доколку некој од опслужувачите е недостапен поради пад, било кој од клиентските складишта кои колаборираат на дадениот проект може да се искористи за опоравување на опслужувачот. Всушност, секое преземање (''анг. checkout'') на клиентот е целосен бекап на сите податоци од складиштето во локалниот систем. За разлика од дистрибуираниот пристап, во централизираните системи за контрола на верзии како што се [http://en.wikipedia.org/wiki/Concurrent_Versions_System CVS] и [[Subversion]], постои централен опслужувач кој ги содржи сите верзии на податотеките, а клиентите прават преземање од тоа централно место. Главен недостаток на овие системи е тоа што опслужувачот претставува критична точка и во случај на пад корисниците не можат да соработуваат или да зачувуваат промени на податотеките со кои работат. Од таа гледна точка ''Git'', преку дистрибуираниот пристап, едноставно ги надминува сите проблеми кои се јавуваат во централизираните системи, што го прави робустен систем за [[Колаборативни компјутерски системи|колаборација]]. TortoiseGit <ref>https://code.google.com/p/tortoisegit/</ref> е Git клиент, имплементиран како [[Microsoft Windows]] екстензија. Поддржува едноставни задачи, како на пример создавање на потврди (''анг. commit''), прикажување на дневникот на работа (''анг. log''), прикажување на разликите помеѓу две верзии, создавање на гранки и тагови во програмската структура, создавање на закрпи (''ang. patch''), како и многу други функционалности. ===Mercurial=== '''Mercurial''' <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://mercurial.selenic.com/ |title=архивски примерок |accessdate=2013-06-17 |archive-date=2010-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100924044811/http://mercurial.selenic.com/ |url-status=dead }}</ref> е едноставен систем за контрола на верзиите и е лесен за учење, размерлив и лесно се прилагодува. Mercurial претставува бесплатен, open source, дистрибуиран систем за верзионирање на податотеки и овозможува ефикасно управување со проекти од најразлична големина и колаборација помеѓу повеќе луѓе. Традиционалните системи за контрола на верзиите како што е [[Subversion]] се засновани на клиент-опслужувач архитектура каде што целокупната историја на од верзиите на проектот се наоѓа на еден централен опслужувач. Mercurial е дистрибуиран систем, каде што секој учесник во проектот има локална копија од целокупната развојна историја на проектот, со што се избегнува недостатокот од централизираните системи за верзионирање каде централниот опслужувач претставува критична точка во случај на откажување на опслужувачот. Mercurial е напишан во Python програмскиот јазик и е независен од оперативните системи и со тоа може да се користи најразлични оперативни системи ([[Microsoft Windows]], [[GNU/Linux]], [[Mac OS X]], Solaris 11 Express и други). Покрај користењето на командната линија постојат поголем број на алатки со графички кориснички интерфејси. Овој систем за контрола на верзии има релативно помал број на команди во однос на Git, и нема никаква потреба од одржување на складиштата (''анг. repository''). TurtoiseHg <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://tortoisehg.bitbucket.org/ |title=архивски примерок |accessdate=2013-06-17 |archive-date=2016-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610201211/http://tortoisehg.bitbucket.org/ |url-status=dead }}</ref> е бесплатен open source графички сет на алатки кои претставуваат проширување на Mercurial дистрибуираниот систем за контрола на верзии. === SourceForge === SourceForge<ref name="SourceForge">http://sourceforge.net/</ref> е една од многу апликации за соработка при изработување на софтверски проекти. Истата е безбедно и централизирано решение за оптимизација и менаџирање на дистрибуиран развој. Содржи соработна развојна околина која ги обединува разделените екипи и алатки и преку соработка придонесува за зголемување на ефикасноста на проектот. Во себе нуди широк спектар на елементи со кои се олеснува соработката при изработката, а особено при обработката на проектите. Во себе вклучува елементи за манипулација со задачи, документи, следачи на одредени активности, артифакти. Исто така во себе вклучува и различни начини на комуникација како што се водење на дискусии на форум или пак обработка текстови на Вики. Преку CVN се обезбедува тесна поврзаност на изворниот код со останатите елементи во SourceForge. === WebEx апликации === WebEx апликациите се програмски решенија на Cisco за соработка во реално време со помош на web конференција. WebEx апликациите овозможуваат на многу лесен начин да се споделат идеите со секого и секаде. Претставуваат комбинација од споделување на работната површина во реално време и телефонска конференција, така што секој ја гледа истата работа додека се зборува. Тоа е многу попродуктивно отколку да се праќаат документи по е-пошта или пак да се постигне договор со повеќе луѓе преку телефон. Со овие производи се избегнува потребата да мора да патуваат луѓето и да се среќаваат во живо за состаноци, бидејќи може да се прават презентации и да се споделуваат апликации, да се надополнуваат табели и извештаи, и сето тоа да се споделува со сите вклучени во конференцијата. Значи со еден збор со WebEx апликациите може да се сподели сè што се гледа на десктоп, со останатите од конференцијата.<ref name="WebEx">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.webex.com/ |title=архивска копија |accessdate=2010-06-27 |archive-date=2010-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100624055705/http://www.webex.com/ |url-status=dead }}</ref><br /> WebEx апликациите на Cisco нудат визија, знаење, технологија и иновација, и овозможуваат множество на решенија, секое направено да биде специфично за дел од бизнисот, со што со целото множество на решенија се опфатени сите делови на еден бизнис. Еве кои WebEx апликации се опфатени во комплетот<ref name="WebEx Application Suite">http://en.wikipedia.org/wiki/WebEx</ref>: * WebEx Meeting Center - Создаде состаноци со можности за споделување податоци, апликации, звук и видео во реално време * WebEx Sales Center - Има автоматски нотификации за да ги предупреди профеционалците за продажба кога се губи заинтересираноста на некој кандидат * WebEx Training Center - Дизајнирано за тренери, вклучува поддршка за сесии и испробување, следење и правење извештај за оние за кои се наменети тренинзите * WebEx Support Center - Дозволува агенти за поддршка да ги идентификуваат, решат и следат проблемите на купувачот како дел од безбедна мрежна поддршка * WebEx Event Center - Специјално дизајниран за web семинари и настани; Вклучува автоматско бодување на водачите, менаџмент за поканување преку е-пошта и табела со настаните * WebEx LiveStream - Специјално дизајниран за големи настани (100 - 200.000 присутни) на кои им е потребно видео со квалитет на телевизија, звук и powerpoint презентација. * WebEx Consulting Services - Стручни екипи кои обезбедуваат образование и испорака со цел да создадат мрежни екипи за продажба, универзитети, маркетиншки програми итн. * WebEx WebOffice - Дизајниран за мали бизниси, WebEx WebOffice овозможува on-demand алатка за соработка, во која е вклучено управување на документи, групен календар, управување на базата, управување на таскови и уште неколку други соработни бизнис алатки * MeetMeNow - Web аплиакација за среќавање на поединци. Им овозможува на корисниците да има до 15 луѓе вклучени во конференцијата. * PCNow - Им овозможува на корисниците сигурно да пристапат до оддалечени компјутери преку мобилен телефон или web пребарувач === SharePoint-порталски опслужувач на Microsoft === [[Размерливост|Размерлив]] портален опслужувач што поврзува луѓе, екипи, и знаење преку бизнис процесите. Microsoft SharePoint овозможува флексибилно поставување и алатки за управување со што е олесната соработката преку агрегација, организација и пребарување. Како повеќето портали, Microsoft SharePoint овозможува посетителите да создадеат свој конвенционален изглед на web страните. Приспособувањето на потребите може да биде многу едноставно или многу комплексно, во зависност на типот и верзијата на инсталираниот производ. Microsoft SharePoint е соработна платформа интегрирана со алатките од Microsoft Office фамилијата (Word, Excel, Outlook, InfoPath). SharePoint поддржува и верзионирање на документи и листи. Досега Microsoft има лансирано 3 верзии на MOSS (2003, 2007, 2010). MOSS претставува најбрзо растечкиот производ во историјата на Microsoft (побрзо растечки е дури од најпознатиот производ на Microsoft - оперативниот систем Windows). Развивањето во MOSS може да е многу комплексно. Ова е случај со MOSS 2007. Microsoft го издаде MOSS 2010 на почетокот на јуни 2010. Оваа верзија е многу поддобра од претходната затоа што има одлична интеграција со Visual Studio 2010. За секоја функционалност што се развивава на MOSS постои тип на проект во VS (Visual Studio) така што сите нагодувања за deploy на проектот се веќе дефинирани (освен врската каде треба да се направи deploy). Друга алатка која е од голема помош е бесплатниот SharePoint Designer. Оваа алатка е присутна и за 2007 и за 2010 верзијата. Нормално, подобра е најновата верзија. Интересен е фактот за создавањето на workflows во 2010 верзијата. Овде има можност да се создава некој едноставен workflow и потоа да се импортира во VS 2010 каде автоматски се исцртува целиот дизајн на workflow а потоа има можност да се менува односно да се додаваат нови функциналности нов код било каде во временската линија на workflow функциналноста. === WEB 3.0 === Концептот за WEB 3.0, околу кој секојдневно се водат полемики во информатичкиот свет и се додаваат нови значења и одлики, во својата основа претставува еден голем соработен систем, каде што објавувачите на семрежјето се придржуваат до одредени стандарди и онтологии при изложувањето на своите веб ресурси (страници, документи, податотеки, податоци и слично). На тој начин, информациите стануваат достапни не само на презентациско ниво, туку и погодни за прибирање и обработка од страна на програмски соработни агенти, кои соработувајќи помеѓу себе можат да доведат до кумулација на знаењето во целина. Стандардите и препораките за изградба на мулти-агентни системи ги дава групацијата FIPA (The Foundation for Intelligent Physical Agents) во рамки на здружението IEEE. === Биомедицински истражувачки систем === CLEF<ref name="CLEF">{{наведена книга |last=Taweel|first= Adel|last=Rector |first= Alan |last= Rogers |first= Jeremy |year=2006 |title=A Collaborative Biomedical Research System |location=University of Manchester, Manchester, UK}}</ref> е соработен систем кој ги подобрува информациите за грижата врз пациентите и резултатите од лекувањата во растечко складиште со псевдомизирани податоци за пациентите, поврзани со генетските и геномските информации кои можат да бидат безбедно споделени за биомедицински истражувања. Тој овозможува соработка помеѓу луѓе т.е размена на генетски и геномски информации за одреден тип на болести и грижата врз тие пациенти. Според времето и местото овој систем спаѓа во групата на соработни системи со неопределено место и неопределено време. Преку својата платформа развиени се технологии и услуги, овозможувајќи кохерентна соработна истражувачка околина која им овозможува на истражувачите безбедно и сигурно да ги анализираат и испитуваат клиничките информации. Обезбедени се инфраструктура и алатки кои можат да бидат користени од далечински авторизирани корисници, и може да бидат употребувани како во болници така и од доктори кои одат во домашна посета. === Stack Overflow === Stack Overflow <ref name="StackOverflow">http://stackoverflow.com/</ref> претставува мрежно место за поставување и одговарање на прашања од областа на програмирање. Развојот на ваков мрежно место има за цел да го намали времето потребно да се најде решение на одреден проблем на форум, блог или книга. На луѓето кои се занимаваат со програмирање на едноставен начин им е овозможено да придонесат за собирање на решенија на проблеми од областа на програмирање на едно место. Функционалностите кои ги нуди ова мрежно место се обединување на функционалностите кои ги нуди Википедија, форумите за дискусии, блоговите и мрежните места за поставување на прашања. За да се поттикнат крајните корисници да придонесат за мрежното место, во зависност од нивните придонеси добиваат репутација и значки. Прашањата кои се поставуваат треба да бидат од областа на грешки при програмирање, софтверски алгоритми, техники за програмирање, програмски јазици и алатки за развој на софтвер. Најчесто поставувани прашања се за програмските јазици: [[C#]], [[Java]], [[PHP]], [[JavaScript]], [[Android]], [[jQuery]], [[C++]] и [[Python]]. Мрежното место ги нуди следниве опции: * добивање на одговор на поставено прашање; * гласање за точноста на одговорот, при што одговорите се сортираат според бројот на гласови; * означување на добиениот одговор како прифатлив, доколку му помогнал на програмерот кој го поставил прашањето; * додавање на клучни зборови кон поставените прашања, за поспецифично одредување на областа за која се однесуваат; * промена на привилегии со промена на репутација, во зависност од гласовите за дадените одговори; * уредување на поставени прашања и додавање на коментари на истите; Ова мрежно место е дел од мрежата Stack Exchange <ref name="StackExchange">http://stackexchange.com/</ref>, каде што постојат мрежни места за размена на информации помеѓу систем и мрежни администратори, корисници на семрежни прилози, фотографи, јазичари, луѓе кои се занимаваат со физика, компјутерски науки, математика, когнитивни науки, биологија, хемија и слично. === Tекнувало - соработна услуга === Текнувало претставува соработна услуга за поставување и одговарање прашања од области поврзани со програмирање. Овој сервис им помага на луѓето вклучени во оваа проблематика на брз и едноставен начин да дојдат до информации за проблемите во секојдневното работење. Преку поставување на прашања и добивање/давање на одговори се раменуваат искуства од различни области од програмирањето помеѓу огромен број на членови од ИТ заедницата во нашата земја. Повеќе информации за овој сервис како и за неговата функционалност може да се најдат на страната на Текнувало<ref name="Teknuvalo">{{Наведена мрежна страница |url=http://teknuvalo.mk/about/ |title=архивски примерок |accessdate=2010-04-29 |archive-date=2010-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100425054411/http://teknuvalo.mk/about/ |url-status=dead }}</ref> === Апликација за граѓанско, колаборативно изгласување на приоритети во општините во Р Македонија === Семрежниот прилог ,[[moja-opstina.mk|,Моја општина”]] овозможува крерирање и одговарање на прашалници со приоритети наменети за граѓаните од сите општини во Република Македонија. Истата е изработена од страна на Факултетот за информатички науки и компјутерско инженерство" во соработка со Програмата за развој на Обединетите Нации (УНДП). Секоја општина си има свој прашалник и секој прашалник си има повеќе ставки. Граѓанинот ги бира оние ставки кои смета дека се најприоритетни, а воедно дава и демографски информации за самиот себе. Сите демографски одлики треба да ги бира од листа каде што се прикажани сите опции на посебна страна наречена,,Кажи нешто за себе”. Одликите според кои се гради профилот на граѓанинот се следните: • Пол (машко или женско) • Возраст • Националност • Брачен статус • Работен статус • Образование Додатно се додаваат информации за корисникот за местото каде го пополнил прашалникот и јазикот на кој одговарал.Според овие одлики подоцна се вршат анализи за тоа кој приоритет која целна група најмногу го бира како најважен. Секоја општина има свој анкетен систем и во тој анкетен систем има повеќе прашалници кои имаат различен временски интервал на активност. Секоја ставка за гласање е преведана на 6 јазици и целиот интерфејс е исто во 6 јазици. Локалниот администратор има можност за промена на содржината на ставките, нивниот опис како и бројот на можни ставки за избор од еден корисник. === Апликација за управување со кризи === Апликацијата за управување со кризи претставува систем за рано предупредување, менаџирање, олеснување и справување со кризни настани кои се случуваат на територијата на Република Македонија. Апликацијата е изработена од страна на Факултетот за информатички науки и компјутерско инженерство (ФИНКИ), во соработка со УНДП и Центарот за управување со кризи на Република Македонија <ref name="ФИНКИ - Апликација за управување со кризи">http://www.finki.ukim.mk/mk/news/aplikacija-upravuvanje-so-krizi-2012</ref>. Апликацијата е составена од три модули: опслужувачки дел (каде одговорни лица од ЦУК внесуваат и прегледуваат настани, но и создадеат извештаи за други институции во државата), веб сервиси (кои овозможуваат отворен пристап до податоците) и мобилна апликација (за Android, iOS и Windows Phone). Сите модули се тројазични (англиски, македонски и албански). Некои од функционалностите што ги нуди мобилната апликацијата се: приказ на настаните на мапа и во листа, детали за секој настан поединечно, негов приказ на мапа и негово споделување со пријатели (преку е-пошта, социјални мрежи, итн.). Дополнително, апликацијата нуди разни опции за нагодување на полупречникот за приказ и известување, избор на настани кои би можеле да бидат од интерес на корисникот, период и јазик на нивен приказ, поставување на локации од интерес, итн. Апликацијата, исто така, нуди и препораки за помош при кризни настани, како и поважни телефонски броеви и начин за нивно едноставно повикување. Наместо да бидат само пасивни примачи на податоци, апликацијата им овозможува на корисниците и начин за информирање на останатите граѓани за настаните кои се склучуваат околу нив: преку испраќање на слики од одреден настан, како и негово опишување во текстуална форма. Со комбинирање на напорите на многу доброволци кои испраќаат податоци, односно „[[набавка од мноштво]]“ ([[анг.]] crowdsourcing), системот прибира релативно голем број на настани кои корисниците на апликацијата (граѓани или институции) можат да ги прегледуваат. === Систем за создавање на анимации === Основата на системот е правење на stop motion анимации кои обработуваат наставни содржини од разни наставни предмети во основното и средното образование. Покрај идејата да го направи учењето многу поинтересно, една од главните цели на системот е и да ги мотивира учениците да соработуваат еден со друг во создавањето на наставни содржини кои би се користеле од страна на сите останати ученици во државата. Анимациите се состојат од слики (кои се менуваат на одреден период) и звуци (за кои се нагодува времето на почеток, јачината и времетраењето). Конкретно, системот се состои од WP8 апликација која ги предава фотографиите на семрежен прилог во која се создадеат анимациите. Секој корисник на системот може да ги гледа сликите кои се прикачени од останатите корисници, како и да ги користи истите за создавање на свои анимации. На тој начин, корисниците можат да соработуваат меѓусебно во создавањето на многу посложени анимации. Системот дозволува и додавање на разни дополнителни елементи како текст и звук. Овозможена е и промена на времето за кое се менуваат сликите во анимацијата. Од кога ќе биде објавена одредена анимација, секој посетител на мрежното место може истата да ја сподели со своите пријатели на социјалните мрежи, да остава коментари за анимацијата, да прегледува слични содржини, итн. Во моментов, апликацијата содржи повеќе од 60 анимации, во чијашто изработка се вклучени повеќе од 500 ученици. Системот е дел од проектот "Fun, Education, Stop motion animation", кој го освои второто место на светскиот натпревар за иновативни содржини организиран од страна на Microsoft Partners in Learning <ref name="ФИНКИ докажаа дека се најдобри">http://www.finki.ukim.mk/mk/news/finki-stop-motion-app-2012</ref>. === MyDataNest === MyDataNest претставува веб заснована апликација којашто бесплатно е достапна до корисниците. Овозможува на луѓето да создадеат и уредуваат документи на семрежјето бесплатно, исто така им овозможува на корисниците да ги споделуваат своите документи, дури и да соработуваат со другите корисници во реално време. MyDataNest е многу едноставна апликација и лесна за користење за било кој корисник. Екипите можат да соработуваат на Word документи, Excell и други канцелариски документи во online канцелариски пакет. Исто така корисниците может да испраќаат музика и видео во живо и имаат можност да го пуштат од страна на мрежното место од каде што доаѓа или од негова страна каде што пристигнал. MyDataNest има бесплатен accounts кој дозволуваr 2GB на слободен простор и големината на податотеките до 50MB. Може да се пристапи од било кој компјутер кој има семрежна врска. Повеќе информации за оваа апликација како и за неговата функционалност може да се најдат на страната на MyDataNest<ref name="MyDataNest">{{Наведена мрежна страница |url=http://mydatanest.com/ |title=архивски примерок |accessdate=2011-05-22 |archive-date=2015-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150209061929/http://mydatanest.com/ }}</ref> === Alfresco Share - Соработно управување со содржини === Во денешни услови на напредни технологии корисниците имаат пред сè потреба од едноставни програмски алатки кои ги користат во секојдневната работа, како што се пребарување со Google, читање од Wikipedia и од сопствени Wiki страници, пишување на блог, наоѓање на лица преку Linkedin, читање на известувања преку rss, следење на активностите на пријателите на Facebook и на крај сите тие активности сместени во iGoogle. Токму Alfresco Share нуди активности слични на овие меѓутоа пресликани во секојдневната работа на вработените (проекти, екипи) во една организација. Alfresco Share е изграден врз основа на Alfresco документ менаџмент системот и претставува out-of-thebox соработен систем за управување на содржини. Накратко обезбедува: собирање, размена и пребарување на информации помеѓу виртуелни екипи. Екипите или учесниците во проектите можат интерактивно да пронајдат „барани“ информации, професионалци, минати или сегашни проекти или пак да бидат информирани за сите промени што ги прави нив далеку поефикасни. Како позначајни одлики на Alfresco Share се јавуваат: * Библиотека на документи * Пребарување * Информирање за активности * Виртуелни екипи * Адаптација на кориснички интерфејс * Можност за развој на сопствени модули(апликации) * N - слојна архитектура * Поддршка за CMIS (Content Management Interoperability Services) === NetResults Tracker === NetResults Tracker, е моќен и едноставен семрежен соработен систем кој им помага на компаниите во евиденцијата и решавањето на проблемите, како и автоматско управување на изнаоѓањето на соодветно решение по пат на резолуција. Системот го користат преку 1000 компании од различни профили, универзитети и групации во 35 земји од светот, меѓу кои и Adobe Systems, Google, AOL, BMW, MIT и многу други. Неговиот web заснован кориснички и администраторски посредник овозможува едноставно управување со проектите за менаџерите, на учесниците во проектот им овозможува поедноставено добивање на задачи, соработка и соработка со останатите учесници и размена на знаење без разлика на географската локација, водење евиденција за текот и состојбата на проектите и многу други можности. === Bugzilla === Bugzilla <ref name="Bugzilla">http://www.bugzilla.com/</ref> е едноставен и бесплатен семрежен соработен систем кој им помага на компаниите во евиденцијата и решавањето на грешките или дефектите кои се произлезени при развивање на проект. Овој систем им овозможува на идивидуалци или групи на програмери да ги прегледуваат истакнатите грешки во нивниот производ делотворно. Bugzilla e создаден од страна на Terry Weissman и е пуштен во употреба во 2001 година. Ова е open source систем развиен е во Perl. Се што е потребно за да се инсталира Bugzilla e компатибилен податочен систем, минимална верзија на Perl 5, компатибилен web опслужувач и било како SMTP опслужувач. Најчестиот принципот на работа на овој систем е внесување на некаква грешка пронајдена најчесто од испробувачот. Се праќа електронска нотификација кон сите или поединци од групата составена за проектот дека е поставена нова грешка. Програмерот ја корегира настанатата грешка, се најавува на Bugzilla системот и поставува дека грешката е решена и притоа електронска нотификација добиваат сите или поединци од групата составена за проектот. Испробувачот (или „испрашувач“) ја регистрира грешката како корегирана откако ќе изврши проверка. Грешката никогаш не исчезнува од системот, таа после извесно време може повтроно да биде вратена. === Microsoft Unified Communication === Microsoft Unified Communication<ref name="Microsoft Unified Communication">http://www.microsoft.com/uc/default.mspx</ref> е збирка на технологии кои овозможуваат комуникација и соработка преку обединување на постоечките комуникациски системи и алатки (Desktop комуникациски системи, електронска пошта, факс, класични и IP телефонски системи, семрежјето, говорна пошта) со алатки кои се во секојдневна употреба (електронска пошта, Microsoft Office 2007, instant messaging, мобилни уреди засновани на Windows оперативен систем) со користење на интегрирани опслужувачи + сервиси и клиентски апликации (Microsoft Office COmmunications Server, Microsoft Exchange Server, Microsoft Office Communicator, Microsoft Office Outlook, Microsoft Office Live Meeting) за да овозможи комплетни комуникациски услуги (VoIP телефонија, видео и аудио конференција, контакт информации, информации за присутност, instant messaging, IVR (Interactive Voice Respond - говорни автомати), електронска пошта, говорна пошта, факс услуги, календар) достапни преку широк избор на апликации и уреди (комјутери, фиксни и мобилни телефони, семрежјето, мобилни уреди засновани на Windows оперативен систем) === Oracle Beehive === Oracle Beehive<ref name="Oracle Beehive">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.oracle.com/us/products/middleware/beehive/index.html |title=архивски примерок |accessdate=2010-05-28 |archive-date=2010-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100510115142/http://www.oracle.com/us/products/middleware/beehive/index.html |url-status=dead }}</ref> е решение за соработка коешто се нуди на големите фирми. Овозможува широка палета од интегрирани услуги за соработка, вклучувајќи: конференции, брза размена на пораки, електронска пошта, календар, управување со работни задачи и работен простор за екипна соработка. Го поддржува Microsoft Outlook како клиент за електронска пошта и календар. Како Web клиент за електронска пошта и календар користи Zimbra Client, привлечна, интуитивна но и моќна алатка. Пристапот до работниот простор за екипна соработка лесно се интегрира со Microsoft Outllok и Windows Explorer, и на овој начин корисниците можат да ги користат документите како да се наоѓаат на нивниот локален компјутер. За разлика од неговиот претходник Oracle Collaboration Suite, Oracle Beehive е многу поотворен за проширување, има поддршка за Wiki и нуди поголема палета на услуги приспособени за користење од мобилни уреди. Се одликува со размерливост, поддршка за глобални организации, централизирана точка на управување и голем степен на сигурност. Може да се постави на Linux, Solaris i Microsoft оперативни системи (64 битен хардвер не му е потребен). === Visual Studio Team Foundation === Team Foundation е дел од Visual Studio Team System <ref name="Team Foundation">http://msdn.microsoft.com/en-us/library/ms181232.aspx</ref> и е множество од алатки и технологии кои овозможуваат екипата да соработува и да ги координира своите акции при работењето на проекти. Се вбројува во групата на соработни системи бидејќи овозможува членовите на екипата да комуницираат, да соработуваат делејќи заеднички ресурси, овозможува подобрено следење на ефикасноста на извршување на работните задачи, поддржува различни улоги во работа на еден проект и е прилагоден за секоја различна улога. За соработка во рамки на екипата голема улога игра и порталот кој е Windows SharePoint Web портал и овозможува членовите да складираат документи до кои може сите да пристапуваат, извештаи, календари на активности и сл. Директната интеграција со Visual Studio овозможува од исто место програмерите да може да ги гледаат своите задачи, да пристапуваат до проектот и сите документи, сите извештаи, да прават свои извештаи, да градат builds и проби за самиот проект. За подобрена соработка системот има и вградени предупредувања (alerts) кои може да се конфигурираат после определени промени да ги информираат членовите по електронска пошта за настанатите промени така што сите се во тек со случувањата во проектот. Значи станува збор за соработна платформа која интегрира source control, создавање и следење на извршување на работни задачи, проектен менаџмент, портал за соработка, builds, верзионирање, испробување на проектот, како и интеграција со chat системи, сите овие одлики придонесуваат во зголемување на ефиксноста на екипата. VS Team Foundation нуди: * Портал за проектот * Team Explorer * Различни типови на работни задачи (tasks, bugs, scenarios, risk) * Следење на статуси на работни задачи * Историја на работните задачи * Нотификации * Builds * Извештаи * Интеграција со Microsoft Project и Excel * Алатки за испробување(load testing, unit testing, database test) * Team Foundation Server Power Tools (Октомври 2008), можности за интеграција со chat системи === Visual Studio Online === Visual Studio Online<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Microsoft_Visual_Studio#Visual_Studio_Online</ref> е онлајн верзија на веќе познатиот Микрософт производ Visual Studio<ref>http://www.visualstudio.com</ref>. Visual Studio Online нуди група на алатки кои помагаат при тимска работа на проекти и затоа се класифицира како колаборативен систем.<br /> Корисниците имаат сопствен профил, кој е поврзан со Windows Live ID веродостојност . Профилот нуди избори за поставки како корисничка слика (аватар), името кое се прикажува, местоположба и сл. Корисниците се групираат во тимови и еден корисник може да биде во повеќе тимови.<br /> Како основен начин на комуникација меѓу тимовите се таканаречените Team Rooms. Во Теam Rooms има приказ на активни корисници (In The Room) со кои може да се комуницира во сегашно време, додека корисниците кои се неактивни (Away) во моментот, може подоцна да ги прочитаат пораките и да одговорат на истите. Тимовите и корисниците се додаваат во Проекти. При избирање на проект, се отвора Project Dashboard и од тука корисникот може да навигира низ проектот. Проектите се поврзани со Team Foundation Server (TFS)<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Team_Foundation_Server</ref> и во нив може да се додаваат backlog items, tasks и сл. Почетната страна на Project Dashboard, прикажува кои членови се во тимот, информации за моменталниот sprint (доколку се користи agile), како и директен пристап до Team Room на тимот. === Ipswitch iMail Server === Ipswitch iMail Server претставува e-Mail опслужувач којшто може да ги задоволи барањата на малите и средни компании. Со помош на Ipswitch IMail Server, на компаниите им се овозможува пристап до сет од евтини, ефективни, моќни и лесни за користење соработни алатки направени во околина на email со Microsoft Outlook — вклучувајќи заеднички календари, групни распореди и глобална список на адреси. IMail исто така поддржава синхронизација со мобилни уреди и web заснован пристап до информациите како и поддршка за податочно складирање. Надополнет со secure instant messaging, овој производ претставува моќна алатка за соработка во рамките на една организација. === Windows Live SkyDrive === SkyDrive е бесплатна соработна услуга на Microsoft, и истиот е еден од модулите на генералниот сервис Windows Live на Microsoft <ref name="SkyDrive">http://explore.live.com/windows-live-skydrive/</ref>. SkyDrive сервисот на корисниците (лица кои имаат создадено Live корисничка сметка) им овозможува да создадеат документи (Word, Excel, PowerPoint и OneNote) преку веб интерфејс и истите да ги складираат и организираат на бесплатниот простор за складирање кој го обезбедува сервисот. Освен документи, SkyDrive овозможува складирање и на фотографии и видео содржини. Сите содржини публикувани на SkyDrive може да се споделуваат со поединци (доделувајќи им пристап преку mail) или со групи на корисници кои може да се создадеат преку самиот сервис. Постои можност и за неограничено споделување, давајќи пристап на секого, а линкот до содржините може да се публикува и на социјалните мрежи. SkyDrive системот, освен пристап и работа со своите содржини од секаде овозможува и успешна соработка помеѓу корисниците преку споделување и заедничка работа на документи. === Windows Live Mesh 2011 === Windows Live Mesh 2011<ref name="Mesh">http://explore.live.com/windows-live-mesh/</ref> претставува алатка од Windows Live Essential пакетот, развиена од Microsoft Corporation која овозможува on-line соработка помеѓу различни уреди, кои коррисникот ги додава на порталот за уреди, а кои се во негова сопственост, односно може да се најави на нив. Соработката се остварува преку синхронизација на податоците (документи, слики или други фајлови) помеѓу различните уреди, или помеѓу уредите и Sky Drive дисковиот простор. Оваа алатка овозможува корисникот да работи од повеќе географски дисперзирани уреди, без потреба од испраќање на електронски пораки или пренесување на податоците на надворешни медиуми и нивно копирање на уредот на кој во моментот е поврзан корисникот. Оваа алатка овозможува и верзионирање, on-line и off-лине работа при што на крај последната верзија се синхронизира на останатите уреди кои во моментот се on-line, или ќе бидат синхронизирани во моментот кога ќе бидат on-line. Дополнително, оваа алатка овозможува и пристап од далечина и контрола на сите уреди на корисникот кои во моментот се on-line, а се во кругот на уреди кои корисникот ги додал на порталот за уреди. Секако се очекува уредите да имаат инсталирана Windows Live Mesh алатка како предуслов за додавање на порталот за уреди и користење на погодностите на оваа алатка. === Google Docs === Google Docs<ref name="Google Docs"/> претставува бесплатен веб-заснован систем создаден од страна на Google<ref name="Google">http://google.com/</ref>. Google Docs е производ кој се заснова на создавање на word и excel документи, како и презетнации и форми. На секој корисник кој има Google account му е дозволено да создава и едитира документи online, додека има соработка во реално време со други корисници. Откако корисникот ќе го создава или постави документот на Google опслужувачот, преку електронска адреса ги известува корисници за поставениот документ. Google docs овозможува многу полесна распределна и соработка на документот кај корисниците, а со тоа и потполна сигурност. Сите корисници кои имаат пристап до документот имаат право да го променуваат. Сите верзии на документот се достапни во било кое време. === Google Wave === Google Wave<ref name="Google Wave">http://wave.google.com/</ref> претставува нов модел на комуникација и соработка на семрежнето. Google Wave е производ, платформа и протокол, кој се заснова на домаќинирани разговори именувани како wave. Еден wave претставува подеднакво документ и разговор, каде корисниците можат во исто време да комуницираат и да работат заедно со текст, слики, видеа, мапи, и други содржини. Овој модел им овозможува на луѓето да комуницираат и да работат заедно на поефикасени начини. Google Wave е и платформа која нуди множевство на open source API-а, кои им овозможуваат на други инженери да вградуваат wave-ови во други семрежни прилози и сервиси и да градат проширувања и надоградувања во рамките на самите wave-ови. Google Wave сѐ уште не е јавно достапен производ. Првпат е претставен пред јавноста на 28 мај 2009 година за време на конференцијата на Google, Google I/O<ref name="Google I/O Developer Conference">{{Наведена мрежна страница |url=http://code.google.com/events/io/ |title=архивски примерок |accessdate=2009-06-15 |archive-date=2010-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100103221007/http://code.google.com/events/io/ |url-status=dead }}</ref>. Неговото официјално претставување е најавено во текот на оваа година. Целта на јавното претставување е да се дозволи на програмските инженери надвор од Google да развиваат апликации и проширувања. Претставува веб заснован сервис и компјутерска платформа дизајнирана за да ги обедини постоечките начини на комуникција и соработка, како што се електронската пошта, моментална размена на пораки (Instant messaging), [[вики]]ја и дтушмрежи. Google Wave е изработен со помош на Google Web Toolkit<ref name="Google Web Toolkit">http://code.google.com/webtoolkit/</ref> и сѐ уште е во развој. Се очекува јавно да биде достапен до крајот на оваа година. Во овој момент Google Wave е достапен само како developer preview. Google најави дека планира да го отвори и јавно да го понуди најголемиот дел од кодот. === Google Translate === [[translate.google.com|Google Translate]] е слободен сервис за превод од еден јазик во друг, кој овозможува моментален превод на зборови, фрази и реченици од богатата палета на овозможени јазици. Целта на ваков тип на сервис е да овозможи информацијата да биде универзално достапна и корисна, без оглед на јазикот на кој е напишана. Кога Google Translate генерира превод, пребарува слични шемаи низ стотици милиони документи за да одлучи кој е најдобар превод на соодветната фраза. Таквите типови на шемаи се преведени од луѓи и се веродостојни. Процесот за пребарување на шемаи низ документи се нарекува,,статистички машински превод". Колку повеќе постојат внесени преведени документи од луѓе, толку подобар превод Google Translate ќе нуди. Ова е причината поради која за некои јазици има подобри преводи за разлика од други. Колку повеќе луѓето колаборираат во внесувањето на преведени фрази во системот на Google Translate, толку подобро овој сервис ќе работи за соодветниот јазик. === Google Maps === Google Maps<ref name="Google Maps">http://maps.google.com/</ref> претставува веб-заснован систем за мапирање развиен од страна на Google<ref name="Google"/>. Google Maps<ref name="Google Maps"/> нуди детални информации за географските реони ширум светот, со можност за преглед и навигација. Отворената платформа што ја нуди системот дозволува на луѓето да придонесуваат во градењето и точноста на внесените податоци за географските реони, локации, имиња и називи. Google Maps<ref name="Google Maps"/> системот се состои од неколку сервиси, секој со различна функција: * Directions service - сервис за гео-лоцирање и навигација од една локација до друга. Сервисот поддржува навигација низ пешачки патеки, велосипедски патеки, патување со автомобил, патување со јавен превоз, патување со авион, како и навигација за патување со брод. * Street view - сервис за панорамски 360 степени преглед на локации ширум светот * Geocoding service - сервис за мапирање на локации со нивните називи во соодветни географски координати === Socialtext === Socialtext<ref name="SocialText">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.socialtext.com/ |title=архивски примерок |accessdate=2009-06-15 |archive-date=2019-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405013830/http://www.socialtext.com/ |url-status=dead }}</ref> претставува програмска подлога на Еnterprise 2.0 Wiki за соработка меѓу корпорации или организации. Socialtext нуди комплетно множество на wiki функционалности за деловно работење: за екипна соработка, соработка на ниво на проект и создавање на заедници. Основна цел на Socialtext системот за соработка е да ја зацврсти комуникацијата меѓу вработените, клиентите и деловните партнери, да ги подобри деловните процеси и да обезбеди брзо донесување на одлуки преку едноставни алатки за споделување на знаење, компетенции и идеи, а воедно и создавање на online заедници за нивните производи или сервиси. Во рамки на Socialtext се обединети голем број на соработни услуги и алатки, како што се wiki работни околини, лични wiki страни (засновани на Google Gadgets стандардот), означување, пребарување, блогови, микроблогирање во рамки на корпорации, споделување на податотеки, управување со документи, социјална мрежна комуникација, дискусиони групи, синхрони комуникации, email, RSS, десктоп клиентска апликација заснована на Adobe AIR, први индустриски друштвени програми за табеларни пресметки, мобилен посредник кон Socialtext работната околина и wiki содржина и off-line пристап. Socialtext се интегрира со LDAP или Microsoft Active Directory системите што овозможува брзо создавање на профили и централизација на корисничката автентикација. Socialtext нуди конектори за поврзување со Microsoft SharePoint и Lotus Connections кои овозможуваат брзо да се интегрира соработка меѓу корисниците во овие околини. Socialtext платформата има модуларна и проширлива веб ориенирана архитектура и нуди API-a за проширување на функционалноста на сервисот. Socialtext го нуди својот производ како програмското решение SaaS, уред и решение со отворен код Open SocialText<ref name="Open SocialText">http://sourceforge.net/projects/socialtext</ref>. Овој соработен систем има преку 4000 глобални корисници кои припаѓаат на повеќе од дваесет индустрии вклучувајќи финансиски, здравствени, правни, технолошко производствени, медиумски, издавачки, пропагандни и образовни институции, што е реален показател за неговата применливост. Дел од нив се Symantec, Nokia, Ogilvy PR, Washington Post, Epitaph Records, BASF, SAP, Intel, MWW Group, USA Today, MicroStrategy, IKEA. === Microsoft Learning Gateway === ''Microsoft Learning Gateway''<ref name="Microsoft Learning Gateway">http://www.microsoft.com/education/learninggateway.mspx/</ref> платформата претставува еден од системите за управување со знаењето, и технологија која го олеснува делењето и преносот на знаење. Оваа платформа која во комбинација со MSN share порталот обезбедува развој на модули за образование на далечина. Learning Gateway помага во отстранувањето на бариерите кои го спречуваат делотворното користење на технологијата и ја прави комуникацијата и соработката помеѓу сите корисници (професори, студенти и администратори) полесна. Learning Gateway користи Windows SharePoint сервиси како основен слој на порталот. Над ова ниво, дадена е платформа од погодни образовни веб делови со кои може да го менуваме решението според нашите потреби како корисник. ''Поставување на ресурси за учење''- Овој дел е дизајниран да го автоматизира процесот на поставување на какви било образовни објекти во Learning Object Repository (LOR) библиотека. Веб делот го ослободува професорот од внесување на описни податоци секогаш кога ќе се обиде да постави образовен објект. ''Пребарување на ресурси за учење''- Професорите го користат овој веб дел за пребарување на образовен објект во LOR библиотеката каде тие го прикачиле. Истите кои ќе се појават како резултат на пребарувањето, професорите можат да ги доделат на одредени студенти или на цела паралелка. === Body Area Network (BAN) === Body Area Network (BAN)<ref name="Body Area Network (BAN)">http://en.wikipedia.org/wiki/Body_Area_Network</ref> претставува комуникација на уреди со ниска моќност и оперирање на, во или околу чевечкото тело (Но не ограничувајќи се само на луѓето) и служи како сервис за повеќе апликации вклучувајќи медицински, апликации за забава и други. Поинаку кажано BAN е систем од уреди во близина на човечкото тело кои соработуваат помеѓу себе во корист на човекот. Уредите комуникацијата помеѓу себе ја остваруваат преку безжични технологии, а нејзината работа се состои од мониторинг на човечкото тело и пренос на податоци од телото на човекот до некоја базна станица, од каде што истите можат да бидат проследени до болница, клиника или на било кое друго место, во реално време. BAN технологијата е сѐ уште во примитивна фаза и нашироко се истражува. Оваа технологија откако еднаш биде донесена и прифатена, се очекува да биде значаен изум во здравството, што ќе доведе до тоа да телемедицината стане реалност. === Microsoft Office Project Server === Microsoft ги проширува можностите на Microsoft Project<ref name="Microsoft Project">http://en.wikipedia.org/wiki/Microsoft_Project</ref> со Project Server и Project Web Access пристап. Microsoft Project Server ги чува информациите за проектот во една централна база на податоци (MSSQL Server), заштитени од неовластен пристап и корумпирање на податоците. Project Center поддржува извештаи за организацијата на проектно ниво. Со помош на оваа алатка менаџерите можат да пребаруваат детали за проектот. Проектниот Менаџер ги спроведува плановите за проектот и ги прераспределува задачите до членовите на екипата. Задавањето на задачите може да биде дистрибуирано до членовите на екипата преку нивните страници во Web Access. Тие треба да го разменуваат статусот и промените и да му овозможат на менаџерот да биде во тек со задачите во проектот. Project Server поддржува електронска комуникација преку семрежјето со помош на Web Access. Членовите на екипата може да го обноват статусот на нивните задачи преку листата “Мои Задачи“ или “Временската листа“ во Project Web Access. Искористеноста на ресурсите може да се анализира преку Resource Center - от, дозволувајќи им на организациите да ги предвидат идните барања за ресурси и да имаат поефикасно искористување на ресурсите. Прегледот е полесен да се разбере и е поробустен преку Web Access, отколку со Microsoft Project. Project Server има сопствен календар, погледи, табели, филтри, како и полиња. За секој објавен проект во Microsoft Project може да се создава Project Workspace, кој претставува работен простор од Microsoft SharePoint Teamsite каде проектната екипа може меѓусебно да дели документи, прашања и ризици. === Google Buzz === ''Google Buzz'' <ref name = "Google Buzz">{{Наведена мрежна страница |url=http://mail.google.com/support/bin/answer.py?hl=en&answer=171454 |title=архивски примерок |accessdate=2010-06-21 |archive-date=2010-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100619052326/http://mail.google.com/support/bin/answer.py?hl=en&answer=171454 |url-status=dead }}</ref> е алатка за пораки и друштевено вмрежување која е интегрирана во рамките на Gmail, мрежно ориентиран сервис за пораки или е-пошта. Корисниците на оваа алатка може да споделуваат врски, фотографии, видеа, статус пораки и коментари организирани во форма на разговори, видливи во корисничкото сандаче. Buzz им овозможува на корисниците да можат да одберат дали ќе ги делат со светот своите пораки или ќе ги споделуваат приватно со група на пријатели секогаш кога поставуваат нова порака. Во моментов во рамките на Buzz се интегрирани следниве сервиси: Picasa, Flickr, Google Reader, YouTube, Blogger, FriendFeed, identi.ca и Twitter. На овој начин Google се обидува да стане конкурент на страните за социјални мрежи како Facebook и сервисите за микро блогови како што е Twitter. Од страна на Google оваа алатка треба да ја пополни празнината помеѓу алатките кои се користат за работа (е-поштата од Google која се користи во помали фирми) и задоволство, бидејќи пораките од пријателите се сега дел од маил сервисот. Но сепак оваа алатка доби доста критики поради неводењето сметка за приватноста на корисниците. Овие забелешки беа посочени на фактот што Gmail списокот на контакти со оваа алатка е јавна, иако некои корисници на Gmail воопшто ја немаа вклучено алатката Buzz. Buzz има добра интеграција со Android оперативниот систем и со Google Maps, со што остава простор за големи иновации на Buzz во доменот на мобилните апликации и сервиси. === MindMeister === MindMeister е водечко и повеќепати наградувано веб-засновано соработно решение, кое користи докажани концепти на умствено мапирање со цел да се олесни мулти-корисничкото планирање, brainstorming-от и сесиите за управување со проект, сето тоа сместено во рамките на стандарден пребарувач. MindMeister е софтвер кој им овозможува на корисниците во реално време да ги визуализираат своите размислувања. Со помош на MindMeister лесно може да се сподели било која творба преку поканување на корисници преку е-пошта или со едноставно испраќање уникатен и безбеден директен линк. По споделувањето, може да се започне сесија за соработка и споредување на мислења и да се соработува на различни мапи во реално време. Ефектите означени со боја ги нагласуваат промените кои ги направиле други корисници во рок од неколку секунди, а интегрираниот разговор во живо овозможува директна размена на мислења со останатите корисници. Историјата на промени во една мапа која е на мрежното место, се зачувуваат засекогаш. Со тоа се нуди можност бескрајно да се повторат и прегледаат сите промени, дури и да се репродуцира целата еволуција на самата мапа, притоа користејќи патентиран преглед на историјата. До самите мапи може лесно да се пристапи и од iPad, iPhone, iPod или андроид уреди, без разлика каде се наоѓаат, користејќи ги нивните матични мобилни апликации. Кога се користи интерфејсот за прелистување на MindMeister, не е потребна семрежна врска доколку е овозможен офлајн режим. Мапите се зачувани безбедно на семрежјето, и сè што треба е стандарден прелистувач. Сите корисници и учесници во создавање и работа на една мапа пристапуваат до истата верзија, со што се елиминира опасноста од спротивставени верзии. === Dot Project === DotProject<ref name="http://en.wikipedia.org/wiki/DotProject">Dot Project</ref> е веб засновано програмско решение наменето за планирање и водење на проекти. Развиено е како бесплатна замена на Microsoft Project со што и вклучува голем дел од функционалностите кои ги обезбедува Microsoft Project за водење на проекти. DotProject како бесплатна замена на Microsoft Project има голема примена како во софтверската индустрија така и во компании од различна природа и големина, невладини организиации, школи, но и кај индивидуалци. Со својот едноставен кориснички посредник и големиот број на опфатени функционалности dotProject е помеѓу најупотребуваните производи за водење и организација на проекти. Како и другите софтверски решенија за водење на проекти главната функционалност на овој производ е организација и планирање на задачи, распределување на задачи, планирање на ризици, планирање на придобивки од проектот, соработка помеѓу членовите на екипата. Најкористени функционалности кој ги овозможува овој производ се: * Организација на проекти * Организација и распределување на задачи * Организација на ресурси * Формирање на екипи * Распределување на екипи по проекти * Овозможува комуникација преку форум * Организација на податоците за клиентите * Приказ за текот и успешноста на проектот преку Gantt Chart<ref name="http://en.wikipedia.org/wiki/Gantt_charts">Gantt Chart</ref> * Генерирање на различни репорти * Календари * Историја на активности === ProcessMaker === ProcessMaker <ref name="ProcessMaker">http://www.processmaker.com/</ref> е уникатен Open Source корпоративен софтвер за менаџирање со бизнис процеси и работен тек (workflow), дизајниран за мали и средни бизниси и организации. Тој е user-friendly апликација за менаџирање на работниот тек ефикасно и делотворно. Бизнис корисниците и експертите за процесите, без искуство во програмирањето, можат да дизајнираат и водат работни текови (workflows), да ја зголемат транспарентноста и радикално да ја намалат употребата на пишаната документација. Овозможува автоматизација на процесите помеѓу системите, вклучувајќи ги човечки ресурси, финансии, продажба и оператива. Приватни и јавни организации можат да го користат за автоматизација на процесите кај кои има интезивни побарувања од документи меѓу различните оддели. ProcessMaker е напишан во [[PHP]] и [[Ajax]] и е целосно web заснован со сервисно ориентирана архитектура ([[SOA]]). Има интерфејс за создавање на работни текови, каде може да се отворат и променат сите бизнис процеси со едноставно повлекување и поместување на објектите кои го дефинираат процесот. Дополнително, тој располага со алатки за дизајнирање на форми, создавање на документи, назначување на улоги и корисници, создавање на правила за насочување, интерврска со надворешни системи за бизнис интелегенција (BI), системи за менаџирање со документи (DMS), системи за менаџирање со содржини (CMS) и систем за планирање на ресурси (ERP), преку сервисно ориентирана архитектура. === PhpGroupWare === PhpGroupWare, порано позната како webdistro, е мулти-корисничка група целосно напишана во PHP и дел од проектот DotGNU. Таа обезбедува околу 50 веб-засновани апликации, вклучувајќи календар, адресар, напреднат вид на проект менаџер, список на задачи, електронска пошта и менаџирање на податотеки. Календарот поддржува повторување на настаните и вклучува аларм. Системот ѕа електронска пошта поддржува вметната графика и закачување на податотеки.. Системот како целина поддржува кориснички нагодувања, теми, кориснички дозволи, мулти-јазична поддршка и кориснички групи. Исто така вклучува модули за да се постави и администрирање на работната средина. Корисничката група целосно се заснова на напреден програмски интерфејс (advanced Application Programming Interface - API). === PHProjekt === PHProjekt е бесплатна група и семрежен прилог за проектен менаџмент напишана во PHP. Таа е формирана кон крајот на 1990-тите години од Албрехт Гинтер, а од почетокот на 2006 година, Mayflower GmbH го развива и поддржува PHProjekt заедно со Гинтер. PHProjekt е единствениот слободен софтверски проект за управување со софтверот вклучен во сценариото Simple Scripts инсталерот и еден од двата вклучени во сценариото Фантастико инсталер (заедно со dotProject). Функционалноста на софтверот може да се прошири преку разни додавања на пакети (вклучувајќи го и оној за синхронизација со MicrosoftOutlook). === Lotus Notes и Domino === Софтверот Lotus Notes и Domino им помага на корисниците да изведуваат акции, да создадеат и да споделуваат знаење и да соработуваат. Обезбедува една табла со функционалности, која е лесна за користење и им помага на корисниците поефикасно да ја завршат работата. Софтверот Lotus Notes и Domino ги спојува на едно место сите ресурси на компанијата кои се потребни за успешно завршување на секојдневните задачи и барања. Функционалностите кои ги нуди овој софтвер се следниве: * Кога корисникот ќе добие е-пошта и сака веднаш да исконтактира со испраќачот, доволно е само да кликне на неговото име за да започне разговор (chat). * Корисникот добива барање за состанок. Може во посебен поглед да ги провери неговиот личен и професионален календар, било каде и да се наоѓа, за да биде сигурен дека тој термин не е зафатен. * Контакт информации од некој нов корисник (колега) може да бидат испратени преку "smartphone" до Lotus Notes и ќе бидат интегрирани во целосниот список на контакти. * Следење на најновите новости е овозможено со интегриран читач на новости. * Блокирање на одреден корисник. ==== Соработка на попаметен начин ==== Софтверот Lotus Notes и Domino обезбедува моќни, интуитивни соработни алатки, за поефикасна работа на екипата во еден проект. * Со користење на IBM Lotus Symphony софтверот, кој доаѓа заедно со Lotus Notes и Domino, може да се создадеат, отвораат, зачувуваат и делат документи во различни формати, вклучувајќи и Microsoft Office. * Управување со проекти, споделување на содржина со екипата и наоѓање на вистинските личности за завршување на дадена задача. Зачувување на идеи, споделување на знаење со екипата и следење на последните развојни проекти со помош на блог и предлошки за форуми. === Microsoft Lync === Microsoft Lync (претходно Microsoft Office Communicator) и Microsoft Communicator за Mac се клиенти за комуницирање преку инстант пораки и се користат со Microsoft LyncServer. На еден начин тие се замена за Windows Live Messenger, кој се користи со Exchange Messaging Server. За разлика од Windows Live Messenger, овој софтвер има пошироки функционалности во рамките на организацијата каде е имплементиран. <br /> Microsoft Lync обезбедува комуникација на повеќе начини преку единствен и едноставен интерфејс. Корисниците можат да се поврзат и соработуваат од било која локација каде што има семрежна врска. За разлика од претходната верзија Office Communications Server (OCS), Microsoft Lync поддржува разни облици на комуникација од еден кориснички интерфејс: размена на инстант пораки, говорни повици, видео повици, состаноци, интерактивни сесии (конференции). Освен подобрената комуникација во една организација, Microsoft Lync нуди можност за намалување на инфраструктурните трошоци. Microsoft Lync поддржува и работа со три други Microsoft семејства: Office, SharePoint, и Exchange. Развиени се две верзии на клиент комуникаторот за користење на Office Communications Server (OCS): клиент за Windows и клиент за Mackintosh. Двете верзии овозможуваат на корисниците: * Размена на инстатнт пораки * Телефонски разговори (PC-to-PC) * Видео повици * Делење на фајлови * Делење на десктопот * Можност да се види дали се слободни другите корисници на комуникаторот и објавување информации за сопствената достапност. ==== Функционалности ==== Оснoвните функционалности вклучуваат размена на инстант пораки, пренесување на глас преку ИП и видео конференции во рамките на клиентскиот софтвер. Напредните функционалности се поврзани со интеграцијата со други софтверски алатки на Microsoft. * Достапноста на контактите е заснована на Microsoft Outlook календарот кој се наоѓа на Microsoft Excange Server-от. * Списокот на контакти може да се преземе од локалните сервиси од Microsoft Excange Server-от. * Преку Microsoft Office може да се види дали и други корисници работат на ист документ. * Целата комуникација меѓу клиентите се одвива во рамките на Microsoft Office Communications Server, локален опслужувач. Ова ја прави комуникацијата посигурна, пораките не мора да излезат од интеранетот, за разлика од други семрежни услуги за општење. опслужувачот може да се сетира да препраќа пораки на други мрежи за комуникација, одбегнувајќи инсталација на дополнителен опслужувач на клиентска страна. * Различни видови на клиенти се овозможени во Office Comunicator. Последната верзија поддржува и мобилни клиенти, односно овозможува мобилнен клиент да се приклучи на конференција, да прави и прима повици и потенцијално да се намалат трошоците за роаминг. * Користи SIP комуникациски протокол за клиентот. * Можност за TLS и SRTP енкрипција и сигурна сигнализација и сообраќај. * Овозможува делење на фајлови (upload/download). * Една од побитните нови функционалности е повеќеклиентска соработка во реално време, што им овозможува на екипи луѓе да гледаат и истовремено да работат на истите документи и во рамките на една комуникациска сесија. Функционалностите се имплементирани на следниот начин: ** Соработка преку множество на документи, каде учесниците имаат можност да споделуваат текст, цртежи и графички анотации. ** Соработка преку Power Point документи, каде што учесниците можат да ги контролираат и гледаат презентациите, но можат и да дозволат другите учесници да додаваат текст, цртежи и графика. ** Соработка преку избирачки списоци, каде презентерите можат да организираат избори. Сите учесници можат да гласаат и потоа да се генерираат резултати. ** Споделување на десктоп, дозволувајќи им на учесниците да го гледаат вашиот екран и да соработуваат со вас. ** Споделување на windows апликации, овозможувајќи им научесниците да гледаат и да соработуваат за одредена апликација. Сите соработни сесии се автоматски дефинирани како конференции каде клиентите можат да поканат и други клиенти-учесници на конференцијата. Иницијаторот на конференцијата (обично се нарекува организатор) може да им додели улога на учесниците како презентери или да им додели улога на посетители-слушатели. Организаторите исто така можат да дефинираат некои основни функции кои можат да ги прават или гледаат презентерите, односно слушателите. Подетална политика на пермисии се дефинира на ниво на опслужувачот. ==== Заклучок ==== Microsoft Lync се обидува да ја исполни нашата визија и да ги обедини сите форми на модерна деловна комуникација, овозможувајќи им на луѓето поголема соработка во вид на "лично" искуство, обезбедувајќи функции како HD видео, снимање на конференција, социјални функции како ажурирање на статусот и ажурирање на достапноста. <br /> Во прилог на трансформирање на начинот на кој луѓето комуницираат, ИТ одделите треба да го имплементираат Lync во нивната инфраструктура, со што би се подобрила комуникацијата, елиминирале традиционалните PBX системи и би се заштедиле пари и време. === BSCW (Basic Support for Cooperative Work ) === Развојот на организациите во денешно време сè повеќе зависи од виртуелните екипи во кои интеракцијата се одвива меѓу географски дистрибуирани единици.Често овие екипи се глобално распоредени, во мултинационални компании. Може да се дефинираат на различни начини, иако основните елементи на физичка дисперзија и интеракција со посредство на комуникациско - информациски системи се среќаваат во секоја дефиниција. Виртуелните екипи можеме да ги дефинираме како група на луѓе кои комуницираат преку независни задачи водени од заедничка цел и работат низ времето, просторот и организациските граници со врски зајакнети со комуникациски технологии. Често виртуелните екипи се привремени, членовите не работеле заедно претходно, не се познаваат, се културно различни и се потпираат на компјутерски заснована комуникација која не само што ја елиминира физичката оддалеченост туку и времето преку асинхрони интеракции. Фирмите може да добијат зголемена флексибилност преку екипи со соодветна експертиза кои може брзо да се формираа, без оглед на физичката локација на членовите, може многу брзо да реагираат на промените во нивната околина и да ги намалат трошоците предизвикани од потребата за движење на луѓето. Mоже да се користи голем број на различни шеми за да се класифицира широкиот спектар на алатки кои поддржуваат виртуелна групна соработка. Системите за колоборација на групи мора првенствено да поддржат синхрони интеракции (видео конференции,real time разговори) или асинхрони интеракции (дискусиони групи,групни календари). Во поново време се забележува драматичен раст на веб заснованите колоборативни системи. Со користење на пребарувачите како интерфејс, ваквите системи нудат виртуелни екипи со заеднички задачи и фајлови, дискусии и евиденција на активностите на екипите за да се овозможи соработка на дисперзирани екипи кои работат на исти проекти. Еден популарен систем развиен во Германија е BSCW http://public.bscw.de (Basic Support for Cooperative Work ). BSCW е целосно веб заснован колоборациски систем кој овозможува ефикасна екипна работа во рамките на една компанија и со надворешни партнери преку широк спектар на функции. Тој нуди пристап до документи, средби и контакти со заеднички работни околини, а исто така корисниците може да ја организираат нивната соработка преку задачите и координацијата на состаноци. Блогови, форуми и Wiki-а се достапни за споделување на информации и документирање на резултати од проектот.BSCW се заснова на концептот на self-administrated работни групи и флексибилно управување засновано на улога. Корисниците може да складираат документи, координираат состаноци со партнерите и да управуваат со проекти. Тој нуди различни механизми за трансфер на документи, структурирано чување на документи и повеќејазичен кориснички интерфејс. Тој го премостува јазолот меѓу географски дисперзираните работни групи, овозможувајќи ефикасна соработка надвор од границите на компанијата. Различните механизми за следење на активностите на корисниците ги прават сите процеси транспарентни, осигурувајќи дека корисниците работат секогаш на исто ниво на информации. Основни функции на BSCW (Basic Support for Cooperative Work ) * Document management * Task management * Project management * Shared calendars * Contact management * Work group * Awarness === TeamViewer === TeamViewer е наменет за поддршка на далечина, состаноци и презентации на далечина или едноставно пристап до било кој компјутер што ни е потребен на начин како да се наоѓаме точно пред тој компјутер. Има едноставен и разбирлив кориснички интерфејс преку кој може да се избере далечинска контрола на компјутерот на партнерот, да се сподели десктопот со некој партнер или колега, или само да се префрлаат податотеки без споделување на десктопот. TeamViewer овозможува споделување на десктопот со други луѓе преку [[семрежје]]то, дури и низ [[огнен ѕид|огнени ѕидови]], што го прави идеално решение за online соработка. TeamViewer помага заедно да се работи на документи, да се презентираат документи или производи преку семрежјето, и да се држат презентации или online тренинзи со повеќе учесници. Има многу примери за тоа како споделувањето на работната површина со некој друг може многу да ја олесни целокупната работа. Погоден е и за работа со екипа кој е на различни места. Кај TeamViewer постои список на соработници (partner list) и таму во секој момент се гледа кој од колегите за работа е достапен, а од заедничката работа со него со помош на оваа софтверска алатка потребен е само еден клик со глушецот. Постои и целосно имплементиран систем за инстант пораки. Друга погодност е кога се држат тренинзи или некои други презентации. Со помош на TeamViewer, гледачите на презентацијата не треба да отвораат или да стартуваат некоја извршна податотека – сè што им е потребно за да ја гледаат презентацијата на нечиј компјутер е прелистувач и семрежна врска, што е многу погодно бидејќи корисникот којшто ја гледа презентацијата на овој начин, не е потребно да го има инсталирано софтверскиот пакет во којшто е правена презентацијата. Како дел од TeamViewer-от има интегрирано трансфер на податотеки што овозможува копирање на податотеките и папките од еден на друг партнер – и повторно сето ова работи низ firewall-ите. Најинтересно од се е што и за да се користи TeamViewer не е потребно да се инсталира истиот, туку доволно е само да се стартува апликацијата на двете страни и да се поврзат. === TopCoder === TopCoder е компанија која што администрира натпревари во програмирање. На секои две недели TopCoder организира мрежни натпревари во програмирање познати како SRM (Single Round Match), како и натпревари во дизајн и развој на софтвер. Работата при дизајн и развој на софтвер резултира со корисен софтвер кој се користи за комерцијални цели од TopCoder. Натпреварувачите вклучени во создавањето на овие компоненти се плаќаат врз основа на приходите од продажбата на софтверот. На мрежното место се регистрирани повеќе од 170,000 развивачи на софтвер и графички уметници. За секој натпреварувач се чуваат статистики за нејзиниот/неговиот напредок со текот на времето. Исто така TopCoder овозможува вработување за оние кои бараат работа од компаниите што сакаат да најдат софтверски инженери и програмери. TopCoder им овозможува на бизнис корисниците програма која што одговара на нивните уникатни бизнис барања. Во почетната фаза специјалистите на TopCoder разговараат со клиентите за да ги разберат подобро нивните барања и за да ја создадеат нивната стратегија. Некои од можностите што ги нуди TopCoder преку својата заедница се создавање на дигитална стратегија, изработка на [[мрежно место]], мобилна апликација, интерна апликација или подобро разбирање на податоците. Најголем дел од работата на проектот се постигнува преку натпревари на кои учествуваат членовите. Врз основа на квалитетот на изработената работа дел од членовите добиваат парична награда. Натпреварите кои се организираат за да се исполнат барањата на клиентите се: * Концептуализација - овој натпревар се прави за да се дефинира и документира целосно апликацијата на клиентот. Ова се прави со помош на Use-Case и Work Flow дијаграми * Wireframes - овде натпреварувачите се натпреваруваат за да дефинираат добро каков ќе биде текот на податоците и воопшто на апликацијата * Storyboards - задачата е да се дизајнира изгледот на апликацијата со помош на создавање на слики и икони * UI прототип - овој натпревар создаде HTML прототип на апликацијата со помош на резултатот добиен од претходните натпревари * Спецификација - барањата на апликацијата се документираат што е можно подетално за да се постигне саканата цел. Овде се цртаат Use-Case и Activity дијаграми * Архитектура - врз основа на функционалните барања технички се дизајнира апликацијата или модулот. Дијајнот се прави со помош на класни дијаграми * Дизајн и развој на компонента - овде се создаде најголемиот дел од кодот * Assembly - во овој тип на натпревари се конструира модулот или апликацијата со спојување на досега направените компоненти * Испробување - се валидираат сите барања и се разгледува дали се е опфатено во процесот на развој * Bug race - во овој тип на натпревари се бараат грешки во софтверот === SMART Classroom Suite === SMART Classroom Suite софтверот за интерактивно учење е дизајниран за компјутерски опремени училници. Им овозможува на наставниците со помош на едноставни алатки да ја организираат наставата, да ги оценуваат учениците и да ја поттикнуваат соработката помеѓу сите учесници во наставниот процес. SMART Classroom Suite направен е да може лесно да се интегрира со постоечката технологија и безжична или кабелска мрежа. Самиот софтвер овозможува создавање и менаџирање на групи од слушатели (класови), создавање на наставни планови, содржини и нивно трајно зачувување со цел понатамошно реискористување. Постои решение за испробување на слушателите, можност за создавање извештаи за самиот процес на учење и постигнатиот квалитет. Овој пакет е наменет и може да се користи и во рамки и на физичка и на виртуелна училница затоа што постои можност за поврзување со White Board, проектори итн. Односно овозможува да виртуелната училница фактички функционира како физичка. SMART Classroom Suite се состои од неколку алатки групирани по тип на корисник односно предавач (Teacher tools) и слушатели (Student tools). Софтверскиот пакет е достапен на повеќето светски јазици меѓу кои и на Македонски. === Redmine === '''Redmine''' <ref name="Redmine">http://www.redmine.org/</ref> е бесплатна, open source, веб заснована софтверска алатка која се користи за проектен менаџмент и следење на софтверски грешки. Оваа алатка вклучува календар и [http://en.wikipedia.org/wiki/Gantt_chart Гант графикони] со цел визуелно да се претстават проектите и нивните временски ограничувања. Redmine исто така нуди интегрирани решенија од областа на проектниот менаџмент, следење на задачи, како и поддршка за повеќекратно верзионирање. Иако најмногу одговара да се користи во проекти за развој на софтвер, сепак лесно може да се користи и во проекти од друг тип како организациска алатка која ќе ја подобри соработката помеѓу вработените со цел поефикасно завршување на работните задачи. Лесно може да се создадеат различни видови на корисници и кориснички групи и да им се доделат различни привилегии во проектите. Дизајнот на Redmine е под значително влијание на [http://trac.edgewall.org Trac], кое што е софтверски пакет со слични својства. Redmine е издаден под [http://www.gnu.org/licenses/gpl.html GNU GPL] лиценца, а е создаден со користење на Ruby on Rails framework, што значи напишан е во програмскиот јазик Ruby и е независен од платформата. '''''Одлики и функционалности:''''' * Поддршка за проекти на повеќе нивоа * Флексибилно управување, засновано на различни кориснички улоги * Флексибилен систем за следење на задачи * Гант графикони и календар * Менаџирање на документи * E-mail нотификации * Вики страници по проект * Форуми по проект * Едноставно следење на работно време * Интеграција со [http://en.wikipedia.org/wiki/Software_configuration_management SCM] алатки ([http://en.wikipedia.org/wiki/Subversion_(software) SVN], [http://en.wikipedia.org/wiki/Concurrent_Versions_System CVS], [http://en.wikipedia.org/wiki/Git_(software) Git] ,...) * Поддршка за [http://en.wikipedia.org/wiki/LDAP LDAP] автентикација * Поддршка за повеќе светски јазици * Поддршка за повеќе видови на бази на податоци === ClockingIT === '''ClockingIT''' <ref name="ClockingIT">http://www.clockingit.com/</ref> e бесплатна веб заснована апликација за проектно менаџирање. Ова решение е достапно како инсталација врз приватни опслужувачи но и мрежно, без потреба од додатни инсталации. За негова употреба потребно е само да се регистрирате на мрежното место. Главните негови одлики се: можност за дизајнирање на повеќе проекти, да правите распоред на завршените како и задачите кои допрва треба да се завршат,додавање на различни корисници во засебни проекти, следење на нивната работа и слично. За секој проект што го создадете под оваа платформа добивате засебен приватен форум, приватно wiki, групен разговор, како и соодветни е-пошта известувања за случувањата во соодветниот проект. Добра одлика се и автоматските графикони кои покажуваат на проектот или на засебните задачи на истиот во одреден временски интервал. Интерактивната ГАНТ табела ви овозможува да го прегледате распоредот на задачите по корисник која се подновува автоматски, со поднесувањето на роковите и задачите на проектот. Има и даточно складиште на кој може бесплатно да ги закачите документите поврзани со вашиот проект. === ZOHO CRM === '''ZOHO CRM''' <ref name="ZOHO CRM">http://www.zoho.com/</ref> е On-demand алатка која се користи за Менаџирање со клиенти и контакти. ZOHO CRM бесплатна веб заснована алатка која помага при управување на односите со клиентите. ZOHO CRM помага за рационализирање на деталната организација, и има детално разработени модули за продажба, маркетинг, корисничка поддршка, и инвентар за управување со функциите во еден систем. Функционалности: * Модулот за продажба дозволува следење на лидови, потенциални лидови како и начини за тоа како да затворите повеќе договори за помалку време. Исто така дозволува зачувување на податоците за клиентот без разлика дали се работи за потенциална продажба или за продажно вкрстена соработка. * Делотворно создавање на Маркетинг Активности, испраќање на групни мејлови и подобрување на квалитетот на потенцијални лидови преку веб форми. *Набавкаи и Продажба на стоки или услуги како и управување со пред-продажба и пост-продажни активности. * Корисничката поддршка овозможува подобра интеграција помеѓу секторот за продажба и поддршка на корисници во системот. * Генерира различни извештаи и визуелан табла со споредби (лично прилагоден преглед на активности за следење), модели и трендови во маркетинг и продажба. * Дефинирање на Активности како и нивна организација, следење на сите задачи, настани и повици. Дополнително дозволува и поставување на потцетник како и создавање на периодични активности. * Дозволува создавање на хиерархија на достапност на информации кои можат да се менуваат или гледаат во зависност од претходно дефинираната улога (главен раководител, екипен предводник, соработник итн.) како и евиденција и доделување на задачи. === SpiraTeam === '''SpiraTeam''' <ref name="SpiraTeam">https://www.inflectra.com/SpiraTeam/Default.aspx</ref> е web заснована апликација која работи на Microsoft Windows оперативен систем и има потреба од инсталирана SQL база на податоци и web browser. Може да се користи 30 дена пробно а после се плаќа лиценца во зависност од тоа колку корисници ќе го користат. SpiraTeam е флексибилен систем за менаџирање при разввој на проекти и испробување на софтвер. Користи интегрирана околина за менаџирање на побарувања, задачи, испробувања и проблеми. Овозможува приказ на статусот на проектот во форма на контролен панел со индикатори за прогрес – покриеност на побарувањата со проби, прогрес на задачи, брзина на развој на проектот, извршување на проби и ризици и проблеми. Менаџерите можат да ги распределуваат членовите на екипата на задачи во коишто внесуваат прогрес на работената задача во смисла на тоа колку е сработено и колку треба да се сработи. Ова им овозможува на менаџерите приказ за напредокот на работните задачи и рано откривање на пречекорување на распоредот. Деловната екипа и техничката екипа работат заедно на развој на планот за изработка, разделувајки ги побарувањата во задачи доделени на членови на екипата. Во текот на работата, како што се завршуваат задачи, системот ги бележи промените и детектира дали планот за развој треба да биде ребалансиран со цел да овозможи навремена и во рамки на предвидениот буџет испорака. Системот го користат стотици организации во здравство и биотехнологија, информатичка технологија, телекомуникации, финансиски и бизнис сервиси, медиуми. Дизајниран е да работи со разни методологии за развој на софтвер : Agile,Scrum,Extreme Programming(XP),Iterative / Spiral, Agile Unified Process (AUP), Dynamic Systems Development Method (DSDM), Lean, Rapid Application Development (RAD), Test-Driven Development, Feature-Driven Development. === Соработка помеѓу државни установи=== Секоjа државна институција во Р Македонија при аплицирање на граѓанинот за било што, побарува документација која лицето треба да ја обезбеди од некоја друга институција. Многу позгодно би било кога сите институции би соработувале меѓу себе и кога документација би се разменувала електронски и во реално време, без губење на време за изработка на потребниот документ, со цел да се заврши саканото побарување на корисникот. Еден таков вид на соработка е помеѓу СПИЛ и е-Катастар, така што агенцијата за катастар на недвижности на Р Македонија има развиено можност за преглед на имотната состојба на дадено лице преку веб сервис, а апликацијата за решавање на паричната помош за граѓаните на Р Македонија (СПИЛ) има потреба од информации за имотната состојба на дадено лице како еден од критериумите за лицето да го оствари правото на парична помош. Информациите добиени преку веб сервисот автоматски се евидентираат за даденото лице и комуникацијата се остварува преку безбедни канали. === Udacity === Udacity е основана од страна на тројца професионалци од областа на роботика кои верувале дека образовната вредност на нивните универзитетски часови може да биде понудена за многу ниска цена. Неколку недели подоцна, преку 160.000 студенти во повеќе од 190 држави се запишале на првиот курс '''“Introduction to Artificial Intelligence”'''. Курсот бил двапати промовиран од страна на New York Times и други медиуми. Денес, Udacity брои екипа од едукатори и инженери, со мисија да се смени иднината на образовање. Овој курс е еден од трите кои се понудени експериментално од страна на одделот за компјутерски науки на Стенфорд универзитетот, со цел да се прошири технологијата на знаење и вештини надвор од овој елитен кампус. Студентите кои слушаат мрежни предавања не добиваат оценки или кредити, но се рангираат според работата на другите присутни студенти и на крај добиваат сертификат за успешно завршен курс. За да може активно да учествуваат во курсот за вештачка интелигенција, студентите мора да имаат добро познавање од математика, линеарна алгебра, како и теоријата на веројатност, меѓутоа не постојат рестрикции за мрежно учество. Инструктори се Sebastian Thrun [http://en.wikipedia.org/wiki/Sebastian_Thrun] и Peter Norvig [http://en.wikipedia.org/wiki/Peter_Norvig], двајцата најпознати експерти од областа вештачка интелигенција. Визијата на Sebastian Thrun е “''Да се промени светот со тоа што образованието ќе се доведе на места на кои не може да се стигне денес''”. Брзото зголемување на семрежните услуги со висок пропусен опсег во комбинација со широк спектар на интерактивен софтвер, предизвика нов бран на експериментирање во образованието. Трите мрежни курсеви, кои имплементираат семрежни видеа и интерактивни технологии за квизови и оценување порано биле слушани од страна на помали групи студенти од Стенфорд универзитетот. Секој курс што го нуди Udacity се одвива на следниот начин: Секоја недела се поставуваат нови содржини имплементирани во кратки видеа. После секое видео следи квиз прашање за студентот поврзано со целината која ја поминал. На секое квиз прашање има и одговор од страна на предавачот (доколку студентот не успее сам да го одговори, може да ислуша дополнително објаснување). Исто така, секоја недела се објавуваат домашни задачи за кои постои одреден рок до кој треба да се предадат, и истите се оценети од автоматизиран систем за прегледување. На крај од курсот, секој од студентите полага завршен испит, и во зависност од неговиот напредок во текот на целиот курс и резултатите од домашните задачи и завршниот испит добива сертификат за успешно завршен курс. ==== Список на курсеви ==== * CS101: Building a Search Engine <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.udacity.com/overview/Course/cs101/CourseRev/apr2012 |title=архивски примерок |accessdate=2012-06-15 |archive-date=2012-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120614051942/http://www.udacity.com/overview/Course/cs101/CourseRev/apr2012 |url-status=dead }}</ref> * PH100: Intro to Physics: Landmarks in Physics * ST101: Introduction to Statistics: Making Decisions based on Data * CS215: Algorithms: Crunching Social Networks * CS221: Logic & Discrete Mathematics: Foundation of Computing * CS212: Design of Computer Programs <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.udacity.com/overview/Course/cs212/CourseRev/apr2012 |title=архивски примерок |accessdate=2012-06-15 |archive-date=2012-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120614034445/http://www.udacity.com/overview/Course/cs212/CourseRev/apr2012 |url-status=dead }}</ref> * CS253: Web Application Engineering <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.udacity.com/overview/Course/cs253/CourseRev/apr2012 |title=архивски примерок |accessdate=2012-06-15 |archive-date=2012-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120423124309/http://www.udacity.com/overview/Course/cs253/CourseRev/apr2012 |url-status=dead }}</ref> * CS258: Software Testing: How to Make Software Fail * CS262: Programming Languages <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.udacity.com/overview/Course/cs262/CourseRev/apr2012 |title=архивски примерок |accessdate=2012-06-15 |archive-date=2012-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120616123136/http://www.udacity.com/overview/Course/cs262/CourseRev/apr2012 |url-status=dead }}</ref> * CS373: Programming a Robotic Car <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.udacity.com/overview/Course/cs373/CourseRev/apr2012 |title=архивски примерок |accessdate=2012-06-15 |archive-date=2012-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120614141500/http://www.udacity.com/overview/Course/cs373/CourseRev/apr2012 |url-status=dead }}</ref> * CS387: Applied Cryptography <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.udacity.com/overview/Course/cs387/CourseRev/apr2012 |title=архивски примерок |accessdate=2012-06-15 |archive-date=2012-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120614040128/http://www.udacity.com/overview/Course/cs387/CourseRev/apr2012 |url-status=dead }}</ref> === ASANA === Asana е комерцијална веб алатка која овозможува менаџирање со работните задачи во работната околина и дома. За разликата од другите алатки за менаџирање со задачи и проекти, Asana се фокусира пред сè на тимови со не техничко потекло и едноставност за употреба. Целиот систем е организиран околу работни околини и задачи, едноставноста се добива со претпазливо одбрани детали за задачите и едноствно дизајнираниот кориснички интерфејс. Тоа што ја прави asana колаборативна алатка е можноста за следење на тимот или тимовите во рамките на една компанија или еден проект и во секое време да се знае кој член од тимот на што работи. Асана нуди и бесплатна варијанта на својот семрежен прилог за тимови до 26 лица, како и мобилни апликации за прегледување на задачите во движење. === Atlassian производи === Atlassian е австралиска софтветска компанија која развива производи главно наменети за програмери и проектни менаџери. Atlassian нуди инсталирани или домаќинирани софтверски алатки кои главно се насочени кон: следење на задачи и проекти, колаборација и споделување на содржина, дистрибуирана контрола на ревизии и квалитет на код. Најпозната апликација на Atlassian е Jira, како алатка за следење на задачи и Confluence, како алатка за тимска колаборација. Други производи од Atlassian кои се исто така се користат како колаборативни алатки при развојот на софтвер се: Crucible, FishEye, HipChat итн. ==== Jira ==== JIRA е комерцијален софтвер за следење на развој на верзии, развиен од страна на Atlassian, најчесто се користи за следење и решавање на проблеми, следење на развојот на софтверските верзии и управување со проекти. Името на софтверот, JIRA, не е акроним, туку скратена верзија на "Gojira", јапонското име за Годзила. JIRA се развива од 2002 година. JIRA е напишан во јава и ги користи Pico контролерот за инверзија на управување, Apache OFBiz енџинот за ентитети и WebWork 1 стекот со технологии. За RPC, JIRA поддржува SOAP, XML-RPC и REST. JIRA се интегрира со програми за управување со код како што се Subversion, SVC, Git, Clearcase, Visual SourceSafe, Mercurial и Perforce. Доаѓа со преводи на повеќе јазици како Англиски, Јапонски, Германски, Француски и Шпански. JIRA има архитектура која е прилагодлива за додатоци со што се развинеи голем број интеграции од JIRA заедницата и трети страни, вклучувајќи ги развојните околини како Eclipse и IntelliJ IDEA кој го користат Atlassian IDE конекторот. API-то на JIRA дозволува девелоперите да интегрираат апликации од трети страни во JIRA. Според Atlassian, JIRA се користи за следење на верзии на софтвер и управување со проекти од преку 14 500 компании во 122 земји од светот. ==== JIRA Agile ==== GreenHopper(порано познат како GreenHooper) е add-in за Jira кој овозможува да се користи Agile функционалноста. Поддржува Scrum и Kanban тимови. Овој плагин овозможува: * беклог на продукти * естимирање и планирање на спринтови * следење на задачи и време * графици за завршена работа и создавање репорти Не доаѓа со стандардната комерцијална лиценца за Jira. Развиен е од Atlassian. ==== FishEye ==== FishEye е прелистувач за контрола на ревизии и енџин за пребарување. Иако е комерцијален производ, постои бесплатна лиценца достапна за проекти со отворен код и непрофитни институции. Како алатка употребувана во развој на софтвер дозволува напредно пребарување и diff способности. Покрај тоа овозможува и некои други функционалности како: одредување на множество на промено(дури и ако основниот систем за контрола на ревизии не го дозволува тоа), URL-а засновани на ресурси, мониторирање, испраќање нотификации по е-пошта или RSS итн. Но, исто така има и негативни страни, односно недостигаат некои способности кои постојат кај други прелистувачи за контрола на ревизии како што е споредба на различни ревизии на одредена [[папка (информатика)|папка]] или споредба на два папки (како гранки или ознаки), што се смета за голем пропуст. Поради URL-ата засновани на ресурси, можна е интеграција со различни системи за следење на задачи и багови. Исто така FishEye овозможува REST и XML-RPC API. ==== Crucible ==== Crucible е колаборативна алатка за ревидирање на код. Слично како и другите производи од Atlassian, Crucible е веб-заснована апликација, наменета за претпријатија и поради некои функционалности кои им дозволуваат на поединци ревидирање на кодот се смета како компаниски социјален софтвер. Crucible е посебно изработен за дистрибуирани тимови, и овозможува асинхроно ревидирање и коментирање на кодот. Исто така овозможена е интеграција со веќепостоечи алатки за контрола на код како Git и Subversion. ==== Confluence ==== Confluence е софтвер за тимска колаборација. Напишан е во Јава и главно се користи во корпоративни средини. Главно се користи за комуникација во компанијата, како колаборативен работен простор за размена на знаење, социјално вмрежување, раководење со лични информации и проектен менаџмент. Вклучува CSS-предлошки за стилови и форматирање за сите страници, вклучувајќи ги и тие импортирани од Word документи, исто така вклучен е и енџин за пребарување низ страниците. Исто така овозможено е и флексибилно API кое дозволува експанзија на оваа алатка. Друга исто така многу корисна и често практикувана примена е користење како алатка за дефинирање на барањата, кои може да се линкуваат со задачи во JIRA. ==== BitBucket ==== Bitbucket<ref>https://bitbucket.org/</ref> претставува веб заснован колаборативен систем за контрола на верзии кај проектите, развиен од страна на Atlassian, каде што може да се користи некој од најпознатите дистрибуирани системи за контрола на верзии како што се Git и Mercurial. Bitbucket овозможува отворање на бесплатни и комерцијални сметки, како и поставување на приватни и јавни складишта (анг. repository). Бесплатните сметки овозможуваат создавање на неограничен број на приватни складишта, но во едно складиште можат да колаборираат во даден момент најмногу 5 корисници. Bitbucket има огромен спектар на дополнителни сервиси како што се едитирање на код, ревизија на промените помеѓу корисниците на складиштето, вики, интеграција со twitter, facebook итн. === Sakai Project === Sakai<ref name="SakaiProject">http://www.sakaiproject.org/</ref> е заедница на академски институции, комерцијални организации и поединци кои работат заедно да создадат заедничка околина за колаборација и учење. Sakai CLE (Collaboration and Learning Environment) е бесплатна образовна платформа дистрибуирана под ECL лиценцата. Sakai CLE се користи за учење, истражување и колаборација. Системите од овој тип се уште познати и како систем за менаџмент на предмети (англиски: Course Management Systems - CMS), систем за менаџмент на учење (англиски: Learning Management Systems - LMS) или околини за виртуелно учење (англиски: Virtual Learning Environments - VLE). Sakai софтверот е напишан во [[Java (програмски јазик)|јава]], со [[услужно-ориентирана архитектура]], дизајнирана да биде размерлива, сигурна, интероперабилна и проширлива платформа. Првата верзија 1.0 беше издадена во март 2005. Според учесниците и носителите на интеракциите во системот, Sakai системот може да се класифицира како соработка помеѓу луѓе, но и помеѓу машини. Комуникацијата на одделните системи во Sakai проектот е соработка помеѓу машини, односно има сервисно ориентирана архитектура. Соработката помеѓу луѓе според типот на технологија е семрежна соработка, каде што се користат веб засновани соработни алатки. Sakai проектот содржи голем број на алатки па така ги опфаќа сите области, односно вклучува алатки за создавање и управување на знаење, алатки за делење на информации и за соработно управување со проекти. ===== Развој ===== Развојот на Sakai околината за колаборација и учење првично бил финансиран со грант од приватната Andrew W. Mellon фондација. Првите неколку верзии на софтверот се засновани на веќе постоечките алатки кои институциите основачи ги користеле во своите интерни проекти. Најголем придонес имала алатката од универзитетот во Мичиган. Првиот состанок на Sakai заедницата е одржан во февруари 2004 година. Секоја од институциите основачи имале веќе развиено свој систем за менаџмент на предмети, имено: * Универзитетот во Индијана: Oncourse * MIT универзитетот: Stellar * Станфорд универзитетот: CourseWork * Универзитетот во Мичиган: CourseTools, засновани на CHEF * uPortal и иницијативата за отворено знаење исто така биле презентирани на состанокот. Во 2005 универзитетот во Индијана ги префрли сите свои постари системи на неговата имплементација на Sakai проектот. По ова во 2007 и универзитетот во Вирџинија објави дека ќе го прифати Sakai проектот и ќе користи негова имплементација, наместо постојниот систем за менаџмент на предмети, ToolKit. Откако првата верзија на Sakai стана достапна за јавноста, првите пет основачки институции ги поканија останатите институции да се приклучат преку Sakai партнер програмата. Партнер институциите придонесуваат кон програмата финансиски и преку додавање код кон проектот. Денес развојот продолжува преку работата на Sakai фондацијата и членовите на заедницата и преку ресурсите снабдени од академските институции, комерцијалните соработници и од поединечни волонтери. ===== Одлики ===== Sakai софтверот поседува многу од одликите на системите за менаџмент на предмети, вклучувајќи дистрибуција на документи, листа со оценки, дискусии, разговор во реално време, прикачување на задачи и online испробување. Покрај овие одлики заеднички за системите за менаџмент на предмети, Sakai поседува одлики за поддршка на колаборативно истражување и групни проекти. За да го постигне ова Sakai вклучува можност за промена на пермисиите за работа со алатките за различни типови на корисници, вклучува [[вики]] страници, е-пошта листа за дистрибуција и архива, како и [[RSS]] читач. Основните алатки исто така можат да бидат проширени со нови алатки, специјално дизајнирани за посебна намена на Sakai околината. Основни колаборациски алатки кои Sakai софтверот ги поседува се: * Огласна табла - се користи за информирање на сите учесници во проектот, * Drop Box - простор за оставање документи за споделување помеѓу инструкторите и студентите, * Е-пошта архива - сите пораки пратени до е-поштенската адреса на проектот, * Ресурси - можност за споделување на податотеки со ограничена група или со сите учесници во проектот, * Соба за разговор - можност за разговор во реално време со сите учесници во проектот кои се моментално најавени на страната на проектот, * [[Форум (семрежје)|Форуми]] - стандарден форум за дискусија * Центар за пораки - алатка за комуникација која им овозможува на учесниците да комуницираат меѓусебно користејќи интерен маил * RSS - користи RSS за прикажување на новости на страната на проектот, * Алатка за анкета - можност за спроведување онлајн анкети за учесниците во проектот, * Презентација - можност за презентирање на [[Microsoft PowerPoint|PowerPoint]] слајдови * Профил - можност учесниците во проектот да постават профилна мрежна страница, каде што ќе го наведат своето име и слика, * Пребарувач на ресурси - можност за пребарување на сите поставени ресурси за проектот, * Распоред - им овозможува на инструкторите да објават настани во заеднички календар за проектот. ===== Заедница ===== Sakai заедницата е интернационална алијанса на универзитети, колеџи и комерцијални соработници, кои работат со организациите за стандарди и останатите иницијативи за отворен код, за да развијат и дистрибуираат софтверски апликации користејќи го Sakai приодот на заедница. Многу институции во Sakai заедницата се и членови на фондацијата, но приклучувањето кон фондацијата не е задолжително за да се користи софтверот или да се учествува во заедницата. Sakai фондацијата е непрофитна корпорација. Таа го поттикнува градењето на заедница помеѓу поединци, академски институции, непрофитни и комерцијални организации и им пружа институцијална помош на своите членови за нивните проекти. Фондацијата работи и на промоција на прифаќањето на код, отворен за заедницата и останатите приоди кон отворен код за софтверските решенија кои се користат во образовните и истражувачките заедници. Во 2009 Sakai фондацијата ја објави својата намера да се спои со Jasig - друга организација која го поддржува развојот на софтвер со отворен код во образованието. Процесот заврши со потпишување на меморандум на разбирање помеѓу двете организација во октомври 2012. Sakai фондацијата и заедницата секоја година организираат интернационални и регионални конференции во Јапонија, Австралија, Европа и Јужна Африка. === Collide === Collide е интегрирана развојна околина за соработно кодирање <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.youtube.com/watch?v=8Gq12bLbm54|title=Видео демонстрација на Collide}}</ref>. Алатката е со отворен код и е веб заснована. Овозможува работа на ист код, во исто време од страна на повеќе програмери. Развиена е од Google, првично како внатрешен проект, а потоа во јули 2012 е издадена како алатка со отворен код <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://code.google.com/p/collide/|title=Изворен код на Collide}}</ref>. === LucidChart === LucidChart<ref name="LucidChart">https://www.lucidchart.com/</ref> е веб заснован софтвер кои им овозможува на корисниците да соработуваат и заедно да работат во реално време на создавање на организациски дијаграми, [[Unified Modeling Language|UML]] дијаграми, дијаграми за умствено мапирање, прототипи на софтверски апликации и многу други. Развиен е следејќи ги [[HTML]]5 и [[JavaScript]] веб стандардите. Првпат е издаден во декември 2008 и активно се развива оттогаш. LucidChart е компатибилен со Microsoft Visio и овозможува интеграција со Google Drive, Google Apps, [[JIRA]], Confluence, Jive, и Box. === Информациски систем за автоматско управување со судски предмети === {{Главна|Информациски систем за автоматско управување со судски предмети}} '''Информациски систем за автоматско управување со судски предмети''' (Automated Court Case Management Information System – ACCMIS, АКМИС) е името на информацискиот систем кој се користи во судската власт на [[Република Македонија]]. Во употреба е од 2009 година <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.edusoft.com.mk/MKD/shownews.asp?id=81|work=www.edusoft.com.mk|title=Презентација на апликацијата АКМИС пред Министерот за правда Михајло Маневски и Претседателот на Врховниот суд Јово Вангеловски|date=2008-12-15|accessdate=2012-12-25}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === Центар за размена на кратки пораки (СМС-центар) === СМС-центарот претставува соработен компјутерски систем кој е составен дел од инфраструктурата на мобилните мрежи и овозможува размена на кратки пораки меѓу мобилни корисници или апликации. Операциите со кратки пораки вклучуваат прибирање на пораките пратени од корисници или апликации и нивно проследување (испорака) до наведеното одредиште (друг мобилен корисник или апликација). Дополнително доколку наведеното одредиште не е достапно во моментот на испораката СМС-центарот е одговорен за привремено чување на пораките и испорака на истите штом одредиштето ќе стане повторно достапна или нивно бришење доколку СМС-центарот дојде до заклучок дека пораката не може да се испорача (истекол периодот на важење на кратката порака, одредиштето има забрана за дојдовни пораки итн.). Најголемиот процент на кратки пораки во мобилните мрежи отпаѓа на пораки кои меѓусебе ги разменуваат мобилните корисници, иако во последните години се зголемува застапеноста на пораки кои потекнуваат од или терминираат на апликации. Последниве се користат за организирање на наградни игри, информативни сервиси, сервиси со претплата, гласања, маркетинг кампањи итн. При испораката на кратките пораките од/кон мобилните корисници СМС-центарот сорабува со останатите мрежни елементи поточно со центрите за управување со мобилниот сообраќај (Mobile Switching Center - MSC) и регистрите за претплатници (HLR - Home Location Register) на мобилните оператори. Во таа комуникација се користи точно определено множество на операции кои се дел од апликацискиот дел - MAP(Mobile Application Part) на SS7 протоколот. Вообичаени протоколи кои се користат во комуникацијата меѓу СМС-центар и апликации се SMPP (Short Message Point-to-Point) и UCP (Universal Computer Protocol). Покрај праќање и примање на пораки кон и од СМС-центарот, апликациите имаат можност и да ја следат состојбата на АО->МТ пораките како и да го менуваат текстот или да ги откажат пораките кои сè уште не се испорачани до крајниот корисник. === Dropbox === Dropbox<ref name="Dropbox">https://www.dropbox.com/</ref> претставува бесплатна услуга која овозможува организирање на сите кориснички фотографии, документи и видео записи. Дополнително, услугата дефинира и концепт за едноставно и брзо споделување. Секоја податотека која ќе биде зачувана на корисничкиот Dropbox, автоматски се зачувуваа и на сите кориснички компјутери, телефони или iPad-и, како и на мрежното место на Dropbox. Во принцип, доколку заради некоја причина корисничкиот компјутер се оштети, односно престане нормално да функционира (оштетен хардверски елемент, напад од вирус, погрешна конфигурација која имплицира повторна инсталација на оперативниот систем без можност за backup на податоците), постои можност сите кориснички документи/датотеки да се преземат повторно од мрежното место на Dropbox. ==== Што претставува Dropbox? ==== Dropbox е софтвер кој ги поврзува сите кориснички компјутери заедно преку една папка. Тоа е најлесниот начин да се вратат и да се синхронизираат податотеките помеѓу компјутерските машини. Во контекст на ова, постојат три места во рамките на кои можат да се преземаат, односно споделуваат синхронизираните податоци/информации: * Dropbox десктоп апликација - претставува софтвер кој создаде и мониторира директориум на корисничкиот декстоп компјутер и синхронизира какви било промени на семрежјето и во рамките на другите компјутери (кои имаат привилегии за мониторирање на споделениот директориум). * Мрежното место на Dropbox - овозможува пристап до корисничките податотеки на било која компјутерска машина. Имено, пристапувањето е овозможено со едноставно најавување во рамките на одреден прелистувач. Исто така, мрежното место на Dropbox може да се користи за споделување на податотеките и директориумите на корисникот со останатите корисници кои се директно инволвирани во процесот на интеракција, односно колаборација. * Dropbox мобилното мрежно место и апликациската верзија на Dropbox за мобилните уреди - овозможуваат поврзување со Dropbox буквално од џебот на корисникот, па согласно тоа постои и можност за подвижност (во секое време и на секое место) на сите потребни кориснички податоци. Генерално, преносот на податоци/информации помеѓу компјутерите обично бара поставување преку веб форми, поврзување на мрежни дискови или испраќање на пораки со прикачувања кон себеси и другите. Dropbox, во суштина, ги прави сите овие методи застарени. Ако корисникот е во потрага по подобар начин за пренос на податоци преку семрежјето или само во потрага по начин за подобрување на продуктивноста во рамките на тимот, тогаш Dropbox е дефинитвно едно од најфлексибилните решенија за таа намена. ==== Особености ==== 1) Корисничките фотографии, документи и видео записи се достапни насекаде - Секоја податотека која е поставена на Dropbox инстантно се зачувува, односно реплицира на секоја друга корисничка компјутерска машина, мобилен/и телефон/и, како и на официјалното мрежно место: - Можност за offline работа. Корисникот секогаш има пристап до податотеките, без разлика на фактот дали во моментот има пристап до семрежјето или не. - Корисничките податоци се секогаш достапни преку сигурното мрежно место на Dropbox. - Dropbox е компатибилен со Windows, Mac, Linux, iPhone, iPad, Android и BlackBerry. 2) Едноставен модел на споделување - Споделените директориуми и врски овозможуваат поволна средина за успешна колаборација помеѓу луѓето, како и можност за ефикасно споделување на податотеки кои зафаќаат поголем мемориски простор: - Можност за поканување на членови од семејството, пријатели и тимски соработници со цел колаборирање и зачувување на содржините на двете страни од комуникацијата. - Инстантен преглед на промените кои ги прават останатите инволвирани соработници. - Доколку пријателите и соработници не користат Dropbox постои можност за соодветно создавање и испраќање на линк (со пристап до споделените податоци/информации). 3) Dropbox за мобилните уреди - Компатибилен програмски пакет со iPhone, iPad, Android, и BlackBerry: - Можност за обезбедување на инстантно пристапување до податоците од секоја локација - Можност за соодветна промена (едитирање) - Едноставен концепт за споделување со членовите од семејството и пријателите - Автоматско прикачување на фотографиите и видео записите (овозможено за Android платформата) 4) Податоците се безбедни - Dropbox автоматски ги заштитува, односно се “грижи” за безбедностниот аспект на податоците: - Dropbox зачувува историјат на работата во период од еден месец. - Какви било промени можат да бидат повторно вратени во првичната состојба, а истото важи и за пребришувањата. - Податотеките се преместуваат преку енкриптиран канал (SSL) во случаите кога тоа е овозможено, а дополнително сите податотеки како енкриптирани се зачувуваат на опслужувачите на Dropbox. === Pipe === Pipe <ref name="Pipe">http://www.pipe.com/</ref> е Facebook апликација која овозможува корисниците да споделат документи со своите пријатели преку едноставно влечење и испуштање на документите во цевката. Испраќачот може да испрати документи со максимална големина од 1GB. Pipe е производ на компанијата „Pipe Dream Technologies GmbH“ со седиште во Берлин, Германија. Самиот проект е започнат како стартап во 2011 година. Нејзини основачи се Simon Hossell (CEO), Marco Rydmann и Philip Eggersglüss. Pipe не е замислен како алтернатива на популарните сервиси за споделување и складирање на податоци на Cloud просторот (Dropbox, Sugarsync, Google Drive итн.). Pipe е замислен како едноставна алтернатива за колаборација и споделување на документи помеѓу луѓето кои ја користат најпопуларната социјална мрежа. Идејата и дизајнот на апликацијата се засновани на концепт од популарната игра Супер Марио - Марио влегува во едниот крај на цевката а излегува од другиот. ==== Особености ==== * Испраќање на фајлови во реално време до било кој од вашите Facebook пријатели. * Завлечи и пушти интерфејс. * 128-bit AES енкрипција. * Испраќањето е од компјутер на компјутер преку [http://www.adobe.com/products/adobe-media-server-extended/rtmfp-faq.html Real Time Media Flow Protocol] кој овозможува P2P врска помеѓу испраќачот и примачот. * Податоците се праќаат од компјутер на компјутер и не се користи опслужувач посредник, што дополнително ја зголемува безбедноста на податоците како и сигурноста на осетливи информации. * Не постојат ограничувања на брзината на пренос. * Максимална големина на испратениот документ 1GB. Ова е теоретска граница наложена поради ограничувањето на кеш меморијата на пребарувачот. ==== Историја ==== Пред да го основа Pipe со Филип и Марко, Симон има работено повеќе години со млади стартапи во областа на мобилни и семрежни технологии во Лондон, Париз, Берлин и Њујорк пред да ја изгради компанијата „European business of Gracenote Inc.“, каде почна да работи на лиценцирање на извлекување на музички податотеки и технологии за метаподатоци за големи корпорациски сметки (Spotify, Sony, Nokia, BMW, Orange итн.). Пред да го запознаат Симон, Филип и Марко ја имаат развиено Songbeat во Берлин во 2007, апликација за пребарувње и преземање на музика на семрежјето која достигна делумен успех пред да биде тужена од страна на Warner. Технологијата која ја равија беше потоа продадена на Simfy (германски соперник на Spotify) и сега е јадрото на софтверот за репродукција на музика на [http://www.simfy.de/ Simfy] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20161012203246/http://simfy.de/ |date=2016-10-12 }}. === Skype === Skype<ref name="Skype">http://www.skype.com/en/</ref> претставува софтверско решение наменето за успешно завршување на повеќе работи кои во принцип се разликуваат една од друга. Преку текстот, гласот и видеото, Skype овозможува едноставно споделување на искуства со луѓето од интерес, без разлика колку далеку се во моментот. Со користењето на Skype, можете да споделите доживување, прославите роденден, научите странски јазик, одржите состанок/работна средба, работите со колегите - за нешто што треба заеднички да го реализирате. Во основа, Skype може да се користи на она што работи најдобро за вас, односно на вашиот мобилен телефон, компјутер или телевизор со соодветна инсталација која го поддржува програмскиот пакет. Вака дефинираната колаборативна алатка е слободна за приватно користење - за разговори, видео комуникација и споделување на инстант пораки со другите луѓе кои веќе го имаат инсталирано. Во најновата верзија е имплементиран и модул за поддршка на видео конференции кои во основа се една од најзначајните алатки кои го прават ова решение типичен пример за успешен и ефикасен колаборативен систем. ==== Особености ==== * Воспоставување на повици - Одлика која овозможува да останете во контакт со останатиот дел од заедницата. Постои можност за бесплатна телефонска комуникација со целиот свет. Единствениот критериум кој треба да биде исполет е постоењето на устојчива семрежна врска. * Видео комуникација - Одлика која овозможува подобрено корисничко искуство и чувство за блискост со соговорникот. * Размена на пораки - Одлика која овозможува размена на текстуални и гласовни пораки (instant messaging. * Споделување - Одлика која овозможува споделување на фотографии, видео записи и податотеки со неопределена големина. === Perforce === Perforce е комерцијален софтвер за развој на верзии развиен од Perforce Software, Inc. На Perforce опслужувачот се менаџираат централна база на податоци и централно складиште, каде се чуваат сите верзии на документите со кои се работи. Perforce поддржува Git клиенти и покрај своите, кои користат сопствен протокол. Git клиентите можат да комуницираат со Perforce преку SSH или преку HTTPS, а Perforce клиентите комуницираат со опслужувачот преку TCP/IP користејќи сопствен PRC и стриминг протокол. Perforce ги овозможува следните функционалности: * Целосна историја на документите и метаподатоците. * Целосна историја на ревизиите на сите документи кои биле променети во нови гранки, преместени, копирани или избришани * Тројно спојување на текстуални документи, евиденција на спојување, како и спречување на повторно спојување, детекција на заеднички предок. * Графички приказ на разликите, спојувањата и алатки за консолидирање на промените во online или offline варијанта * Графички преглед на историјата на документите и разликите помеѓу гранките. * Централизирано складиште со можност за дистрибуирана верзија на контрола. * Променетите документи можат да бидат групирани заедно и да бидат проследени како логички промени. * опслужувачите гарантираат дека логичките целини (changelists) ќе добијат целосна потврда. * Поддршка за ASCII, Unicode, бинарни, Mac-специфички и UTF-16 документи. * Поддршка за интернационализација и локализација * Компресија на документите во складиштето и при трансфер * Повеќе-платформно односно меѓу-платформско решение * Програмабилен конзолен клиент и API * SDK за интегрирање со надворешни системи * Поддршка за известување преку RSS или email * Репликација на документите и метаподатоците * Архивирање на податоците * Енкриптирање на SSL врските помеѓу клиент и опслужувач. === SugarSync === SugarSync<ref name="SugarSync">https://www.sugarsync.com/</ref> претставува бесплатна услуга која овозможува буквално синхронизирање на корисничкиот дигитален живот. Со едноставен преземање на компјутерските машини и мобилни уреди, корисникот има пристап до сите Cloud ориентирани понуди. Во основа, SugarSync овозможува пристап до сите кориснички податотеки од било која компјутерска машина или мобилен уред, а дополнително овозможува и синхронизација на корисничките податоци на сите поврзани уреди. Оваа Cloud ориентирана алатка го поддржува и модулот за зачувување, прегледување и споделување на податотеки кои побаруваат големи количини на мемориски ресурси.Во принцип, ако ви се допаѓа Dropbox или iCloud, сигурно ќе ви се допадне и SugarSync. Преку користењето на моќната технологија ориентирана на Cloud, постои можност за едноставно пристапување, синхронизирате и споделување на сите кориснички документи, фотографии, музика и филмови на сите поврзани компјутерски машини и мобилни уреди. SugarSync едноставно ги складира сите кориснички работи, односно овозможува брз пристап од било кој друг компјутер или мобилен уред, овозможувајќи модул за извршување на повеќе работи во движење. Ова решение ги поддржува повеќето мобилни уреди во индустријата, вклучувајќи ги iPhone, iPad, Андроид, Blackberry, Symbian и Windows Mobile. ==== Особености ==== * Синхронизација на податотеките на повеќе компјутерски машини и уреди - Автоматско синхронизирање на податотеките на пресметувачките машини. * Постојано автоматско зачувување (backup) на податотеките - Сервисот за постојано зачувување на податотеките работи како позадински процес без притоа да влијае на продуктивноста на корисникот. * Пребарување, пристапување, зачувување и синхронизирање - се преку мобилниот уред на корисникот. * Корисничките податоци/информации се со највисок приоритет во однос на безбедноста при зачувувањето - SugarSync имплементира модули за гарантирање на безбедноста на складираните податоци. Во основа, се користат најдобрите индустриски практики за гарантирањето на безбедноста на податоците. Истите се складираат, односно пренесуваат безбедно со помош на TLS (Transport Layer Security) и се зачувуваат во Облакот (Cloud) во енкриптиран формат кој имплементира 128 - битно AES кодирање - идентично ниво на заштита како кај сите online трансаккции. * Зачувување на корисниччките фотографии и музички податотеки - SugarSync претставува одлично решение за складирање и зачувување на целата корисничка музика, фотографии и видео записи. Cloud складиштето за музичките податотеки и колекциите на фотографии подразбира имплементација на модул за безбедно зачувување и можност за целосен пристап во било кое време, од било која компјутерска машина или уред. * Можност за пристап до податотеките и директориумите од секаде - Одлика која овозможува пристап до сите кориснички податотеки, фотографии и медиа буквално од секаде. Потребно е само најавување на официјалното мрежно место од било која компјутерска машина и соодветно се добива можноста за пристап до податотеките кои се од значаен карактер. Со користењето на мобилната верзија на SugarSync, корисникот има можност за прегледување, споделување и пристапување до податоците во движење. * Споделување на податотеки и директориуми во секое време, од секое место - SugarSync овозможува многу едноставна процедура за споделување на една податотека, но и на цел директориум кој во основа се состои од многу податотеки од разчичен тип. === Reddit === [[Реддит]] (reddit), претставува мрежно место кое се заснова на колабративниот принцип на соработка помеѓу луѓе заради споделување и оценување (рангирање) на забавни содржи, социјални вести и [[мем]]иња. Мрежното место претставува збирка од записи создадени од страна на своите регистрирани корисници во суштина на систем на огласна табла. Главинот слоган на мрежната страница е дека таа (односно заедницата која споти позади неа) е првата страна на [[семрежје]]то (reddit. forntpage of the Internet). Рангирањата од страна на [[Alexa]].com како и бројните референцирања и влијание на ово мрежно место во поп и семрежната култура укажуваат на тоа дека основниот слоган е наполно оправдан. Записите се организирани по области на интерес, наречени [[субредити]] до кои може да се пристапи доколку се весат соодветите URL-а во пребарувачот: - reddit.com/r/atheism - reddit.com/r/worldnews - reddit.com/r/fun - reddit.com/r/science - reddit.com/r/IAmA Редит е основна во јуни 2005 година Стив Хафман и Алексис Оханиан во Medford MA, двајца 22 годишни дипломирани студенти од Универзитетот во Вирџинија. Мрежната страница е оригинално напишана во Common Lisp, но подоцна е целосно пренапишан во Пајтон (Python) во декември 2005 година. Причината поради која ова е направено е поголемиот пристап до програмски билиотеки и поголема развивачка флексибилност. Пајтон рамката која поранешниот вработен во Редит, Арон Шварц, ја искористил за изработка на мрежното место, web.py сега е достапна како отворен проект. Веб странта е позната по својата отворена природа и разновидноста на содржината. Нејзината демографија овозможува широки предметни области, или главен субредит што добива многу внимание, како и можност за помали субредити да служат во останати цели. Единствена можност на субредиторите да добијат на внимание е да одржуваат дискусија од многу широг опсег. На популарност се добива со постирање на уникатни содржни на дневно ниво, а со тоа Редит стана платформа на многумина кои сакаат да го кренат својот публицитет заради многу различни причини. === Стерео визија === Стерео визијата е заснована на човечките органи за вид, очите, кое се користат за да се добие подобра информација за длабочината на сликата која ја гледаат. Со помош на стерео визијата двојно се зголемува обработувачкото време за споредба, бидејќи треба две слики да бидат анализирани, по една за секое око. Препорачливо е стерео визијата да се имплементира со помош на паралелни алгоритми. На пример, паралелизмот може да се реализира со помош на нитки. Нитките се објекти кои може да се извршуваат паралелно. Поради ова, секоја камера може да биде претставена како софтверска програма од еден објект кој е стартуван како нитка. Ако ваква програма се користи на едно обработувачкка машина, тогаш се реализира квазипаралеризам, бидејќи нитките мора да го делат обработувачккото време и само една нитка истовремено може да го користи обработувачот. Ова значи дека нитките наизменично ќе го користат обработувачот. Вистински паралеризам постои само ако се користат повеќе обработувачкки машини, односно обработувач кои се состои од две или повеќе јадра. На пример, ако две нитки се извршуваат на двојадрен обработувач, каде секоја нитка претставува камера, можно е нитките да користат различно јадро за време на извршувањето. Системите за вештачка визија се широко користени како надворешни сензори во мобилните роботски апликации поради тоа што можат да понудат голема количина на информации. Токму поради ова, овие системи се едни од најкористените сензори во различни области, како што се мапирање, спасувачки акции, пребарување, истражување итн. Од друга страна, ако системот користи две, или повеќе камери, тогаш се овозможува успешно извршување на задачите во целосно непознати околини. Дополнителни функционалности може да бидат постигнати ако се користат и повеќенасочни камери. Преку овие камери се зголемува хоризонталното визуелно поле за 360 степени, но добиената слика е со намалена резолуција. Добро познато е дека со заедничка работа на два или повеќе роботски системи задачите може да се извршуваат многу поделотворно. Пример за ваков систем е стерео визијата, каде што секоја камера поврзана на различен робот, со што се воведува нов степен на колаборација помеѓу роботите во групата. Според ова, роботите не вршат само кооперативна задача, туку и се дел од колаборативната околина која е потребна за извршување на задачата. Овој концепт ги намалува напорите кои се вршат при обработката за задачи поврзани со обработка на слика, исто така ваков систем може да се прилагоди на различни услови во околината. ==== Модели на системи за визија ==== Камерата за визија врши трансформација на 3D просторот во 2D проекција преку која се губи перцепцијата за длабочина. Ова значи дека секоја точка од сликата кореспондира со зрак од 3D просторот. ===== Perspective Projection Camera Модел ===== Постојат неколку модели за репрезентација на слика кои се предложени. Еден од најкористените модели е моделот за проекција на перспективата. Во овој модел, координатниот систем кој се наоѓа прикачен на камерата е дефиниран така што X и Y оските се базата на рамнината на сликата, додека Z оската е паралелна со оптичката оска. Основата на овој модел лежи во фокусот на леќите од камерата. ===== Универзален систем за визија ===== Овој систем овозможува видливост од 360 степени. Сликите преку овој систем може да бидат обработени со користење на една камера која се движи по Y оската, а со користење на повеќе камери, секоја е насочена кон различна насока и на тој начин се добива катадиоптричен систем. Овој систем за визија се формира на тој начин што камерата се прикачува на предниот дел од конвексно огледало и на овој начин камерата ја гледа рефлектираната слика добиена од огледалото. ===== Хибриден систем за стерео визија ===== Претходно опишаните системи можат да се комбинираат со системите за стерео визија за да се добие перцепција во длабочина. Со ова се овозможува добивање на 3D координати од објект за кој се нема никакво знаење. Крајната цел е да се добие систем од равенки со кое се овозможува земање на 3D координатите на точката од интерес. Добивањето на овој систем на равенки нема да се опишува. === Group-Office === Group-Office е PHP заснован групен софтвер (groupware) со двојна лиценца за комерцијална употреба и употреба со отворен код. Group-Office исто така е и CRM (клиент за управување со односи) производ развиен од страна на холандската компанија Intermesh. Верзијата со отворен код е лиценцирана според лиценцата на AGPL, и е достапна преку SourceForge. GroupOffice Professional е комерцијален производ. Семрежниот компле поставува независни канцелариски апликации на централен опслужувач, правејќи ги достапни преку прелистувач. Комплетот вклучува адресар, календар, електронска пошта, распоред по време, белешки и модули за управување со содржина на мрежно место. Клиентот за електронска пошта има IMAP и POP3 поддршка, календарот поддржува увоз од iCalendar и професионалната верзија може да се синхронизира со лични дигитални асистенти, мобилни телефони и Microsoft Outlook. Во професионалната верзија можно е да се создадат шаблони за експорт и на OpenOffice.org. Податотеките може да се управуваат со вграден менаџер за податотеки. Корисниците може да се водат во рамките на апликацијата или во LDAP-систем. Препорачлив оперативен систем е Linux, но работи и на други UNIX системи. Овозможен е на повеќе јазици како англиски, германски, француски, кинески, хрватски, руски и други. Најнова издадена устојчива верзија е 5.0.5. Од верзијата 4.0 PHP фрејмворкот на Group-Office беше целосно преработен во MVC моделот (Model-View-Controler). Инсталацијата на Group-Office е едноставна. Group-Office е препорачлив колаборациски систем за големи и мали бизниси. === Basecamp === Basecamp е веб-заснована алатка за менаџирање на проекти, развиена од компанијата [http://en.wikipedia.org/wiki/37signals 37signals]. Поттикнува колаборација, споделување на информации и олеснето донесување на заклучоци и бизнис одлуки. Обезбедува правење на to-do листи, вики засновани текст документи, менаџирање на пресвртници, споделување на податотеки, следење на време и систем за проследување на пораки. Првата верзија е пуштена во употреба во 2004 година, додека во 2012 година е пуштена нова верзија. Ruby on Rails framework-от е извлечен од правењето на Basecamp проектот, и подоцна во 2004 година е издаден како отворен софтвер.<br /> Некои од ново додадените функционалности вклучуваат: полесно додавање на дополнителен дисковен простор во рамки на проектите, интеграција на Google Docs, можност за додавање на слики со целосна големина во дискусиите, подобрена верзија за уредувачот на текст документите, дополнителни мерки за сигурност, како и целосна мобилна апликација за iPhone уредите. <br /> Basecamp исто така има бројни интеграции на софтверски додатоци, 3rd party алатки, мобилни и десктоп апликации, алатки за давање на извештаи, следење на време, синхронизација и така натаму. ===GitHub=== GitHub претставува веб-заснован сервис за вдомување на програми кои се во процес на развој и се користат со “Git” сервис, како изворна контрола. Сервисот GitHub е еден вид на социјална мрежа за програмери. <br /> Git е дистрибуирана програма за менаџирање на софтвер, создадена од Linus Torvalds, која првично била наменета за Linux системите. Претставува софтвер со верзионирање, бидејќи ништо не се пребришува и во секој момент може да се види претходната состојба (верзија) на складилиштето или на одреден документ, кој е поставен во конкретно складилиште. GitHub претставува сервис за вдомување на складилишта преку Git. GitHub нуди бесплатена употреба на сервисот за јавно достапни складилишта (repositories) и неколку типови на планови кои се плаќаат за приватните складишта. Во Мај 2011 година, GitHub е прогласен за најпопуларно складиште на код за јавно достапните проекти. <br /> Мрежното место нуди функционалности за социјално вмрежување како фидови (англ. feeds), следбеници, викија (англ. Wiki) (со користење на т.н. “Голум Вики” (англ “gollum Wiki”) софтвер) и достапност на графикони за социјалната мрежа на програмерите со цел да се прикаже како програмерите работат на нивните верзии во складилиштето. ===SDL Studio GroupShare=== SDL Studio GroupShare е колаборациска платформа за преведувачки тимови од каква било големина. Платформата е целосно интегрирана со SDL Trados Studio и SDL MultiTerm (софтвери кои нудат голем број на софистицирани алати за побрз превод), со што е целосно трансформиран начинот на кој работат проект менаџерите, преведувачите, терминолозите и рецензентите. <br /> Со SDL Studio GroupShare тимовите работат на единствена платформа која содржи централизирани преведувачки мемории, терминологија и преведувачки проекти. Делењето на овие ресурси помеѓу преведувачките тимови придонесува за подобар квалитет, доследност, и намалено време за завршување на проектот. SDL Studio GroupShare овозможува поголема контрола и видливост на проектите, со тоа што во последната верзија од платформата (2014) е додадено т.н. „secure task assignment“ (безбедно доделување на задачи). Сите веќе завршени преводи може да се чуваат за идна ре-употреба, управувањето со терминологии да се централизира за да се зголеми и обезбеди доследноста, како и да се делат проектите онлајн заради полесен пристап. <br /> Соодветно, SDL Studio GroupShare ги содржи следните компоненти: <br /> 1) SDL Studio GroupShare Translation Memory - Овозможува делење на преведувачки мемории во реално време <br /> 2) SDL Studio GroupShare Terminology by MultiTerm - Осигурува доследно брендирање и прецизна содржина во сите јазици за кои е тоа потребно <br /> 3) SDL Studio GroupShare Project - Овозможува делење на проекти на централизирана локација <br /> SDL Studio GroupShare е опслужувачко решение кое ги обединува горенаведените функции, со тоа што проширени се можностите и функционалностите од SDL Translation Memory (TM) Server и SDL MultiTerm Server, како и воведен е новиот Project Server за делење на проекти (со што се избегнува дистрибуирање на фајловите преку пакети). ===SITA - IT системи за воздухопловниот сообраќај=== [http://www.sita.aero/ SITA] е светски водач во создавањето решенија со информатичка технологија за воздухопловен сообраќај, како и комуникациски специјалисти. Авионски линии, аеродроми, влади, авио-карго транспорт, воздухопловство и интернационални организации сите користат ИТ комуникациски решенија на SITA. Речиси сите аеродроми и авио компании во светот соработуваат со SITA. <br /> Тие обезбедуваат широко портфолио од услуги за воздухопловната индустрија вклучувајќи: * Менаџирање на глобални комуникации, инфраструктура, [[надворешно изведување]] (outsourcing) на ресурси. * Сервиси за комерцијален менаџмент на авио компанијата, операции со патници, операции со летови, операции со авионите, воздух-земја комуникации, менаџмент и операции на аеродромите, операции со багаж, обезбедување при транспорт и пограничен менаџмент, карго операции и друго. ====Систем за Менаџмент на Аеродроми од SITA==== SITA преку своето Airport Managmenet Solution (AMS) ја подобрува колаборацијата, алокацијата на мобилни ресурси и опрема, дозволувајќи зголемена контрола над операциите и обезбедувајќи ја потребната флексибилност за планирање и подобрување на бизнис резултатите. Системот за менаџмент на аеродроми вклучува: * Аудио и визуелна дистрибуција на информациите. * Dashboarding и мониторинг во реално време на клучните индекси на перформанс ([https://en.wikipedia.org/wiki/Key_performance_indicator|KPI]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}). * Менаџмент на средства и договори на сервисно ниво ([https://en.wikipedia.org/wiki/Service-level_agreement|SLA]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}). * Менаџмент на различни оперативни сценарија. * Поддршка во процесите на донесување одлуки. * Целосна размерливост и прилагодливост на аеродроми од секоја големина. SITA нуди и интересен [http://www.sita-simulator.com/ симулатор] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20141218105847/http://sita-simulator.com/ |date=2014-12-18 }} за менаџмент на ресурсите на аеродромите. ====Апликации за поддршка на работењето на авионите од SITA==== Надежна air-to-ground комуникација помеѓу авионите и соодветните авиокомпании обезбедува донесување на подобри одлуки во однос на операциите што пак дозволува одржување на поефикасни сервиси, на пример, намалување на времето за кое авионите седат паркирани на портите на аеродромите.<br /> Апликациите за поддршка на работењето на авионите (Aircraft Operational Applications) ги подобруваат процесите за донесување одлуки со тоа што ја поедноставуваат интеграцијата на повеќе извори на податоци помеѓу авионската кабина и системите кои се наоѓаат на земјата.<br /> Апликациите ги нудат следниве можности: * AIRCOM Server - алатка која е водач во индустријата за менаџмент на комуникација во авионот како и интеграција за операциите за летање и одржувања. * AIRCOM Server Online - моќно и флексибилно решение за менаџмент на комуникациите, домаќиниранот на SITA ATI Cloud. * Datalink апликации - AIRCOM Datalink апликациите дистрибуираат информации потребни на пилотите во кабините на авионите преку податочен линк, на барање. * SITA Global Services(SGS) - обезбедува глобален континуитет на бизнисот преку флексибилен сервисен модел. Мониторинг сервисот на SITA обезбедува IT системите да бидат надежни и достапни, постојано, насекаде во светот. Нивните експерти постојано вршат мониторинг, ги идентификуваат и острануваат проблемите често пред тие да можат да влијаат на услугите. == Предизвик - Соработка помеѓу човек и робот == Еден од поголемите предизвици во развојот на вештачката интелигенција е соработката помеѓу робот и човек. Соработката за разлика од интеракцијата подразбира процес на интелегентно предвидување на следните активности на соработникот, и дејствување во согласност со тие очекувања. Притоа можно е да се поддржи соработникот или да му се укаже на поинакво мислење, со цел да се избегнат грешки и да се дојде до најдобро консензуално мислење во екипата. Затоа соработката подразбира добро познавање на соработниците, градење на екипата, сочувствување, чувство за заеднички успех и сл., што е многу повеќе од проста интеракција преку човечките или роботските сетила. Оттука интелигенцијата која треба да се манифестира за да се обезбеди успешна соработка при решавање на сложени проблеми честопати е тешко достижна и за луѓето, и затоа претставува голем предизвик во развојот на вештачката интелигенција. Со оглед на фактот дека роботската индустрија се развива исклучително брзо,мошне значајно е да се дефинираат правила за соработност во основата за развој на роботските системи, со цел да се пресретнат голем број етички прашања за заедничкото живеење на луѓето и роботите во хармонија. == Испробување на соработни системи == Испробувањето на соработен систем може да се разгледа од два аспекти: спроведување општи процедури на испробување за соработниот систем како целина и спроведување конкретни процедури на испробување во зависност од типот на соработниот систем. Испробувањето на соработни системи вклучува неколку типови испробување. '''Функционалното испробување''' е потребно за да се провери дали однесувањето на соработната програмска опрема е во согласност со спецификацијата. Главните активности при овој тип испробување се: проверка на врски, испробување на форми, испробување на вградени објекти (Flash апликации, Java аплети, видео плеери, итн.) и испробување на трансакциите во база. Функционалното испробување главно се врши автоматски со помош на софтвер за таа намена. Евалуацијата по овој тип испробување ги споредува очекуваните резултати со добиените и истите се зачувуваат во лог. '''Испробувањето на компатибилност''' на веб заснованиот клиент на соработната програмска опрема, се врши со цел да се проверат изгледот и однесувањето на различни оперативни системи и [[пребарувач]]и. Овој тип на испробување ги открива проблемите со HTML и CSS содржината, ActiveX контролите, Java аплетите, JavaScript и VBScript функциите и формите. Постојат повеќе од 100 комбинации на оперативни системи и семрежни прегледувачи и обично екипите за испробување се фокусираат на најчестите комбинации или на испробување само на препорачаните комбинации. '''Испробувањето на содржина''' се фокусира на точноста и изгледот на текстот, сликите, формите, корисничните контроли, видеата, анимациите, звукот и контролите на корисничкиот интерфејс. Посебен акцент се става на испробување на содржината при пристап од мобилен уред, со оглед на различните оперативни системи (Windows Mobile, Symbian, iPhone OS, webOS, итн.) и различното однесување во зависност од типот на уредот. '''Испробувањето на перформанси''' се користи за да се измери однесувањето на соработните системи во различни услови на мрежен сообраќај. Во зависност од бараниот проток за аудио, видео и податочен трансфер, се прават проби за да се утврди дали се постигнува тој проток. '''Испробувањето на апликациски опслужувач''' се фокусира на испробување на неговите функционални и структурални одлики. Компонентите на апликацискиот опслужувач се испробуваат со помош на класични техники и техники на испробување коишто се фокусираат на трансакциите и на асинхроното комуницирање меѓу нив. Секој соработен систем користи најмалку една база, па затоа задолжително е и '''испробување на базите на податоци'''. Овој тип на испробување се изведува со цел да се проверат query – ата, дали сите трансакции се извршуваат точно и дали врската помеѓу апликацискиот опслужувач и базата на податоци е сигурна. Мора да се испроба и интегритетот на базите на податоци сместени на database опслужувачот. '''Испробувањето на опслужувачот''' се фокусира на интеракцијата помеѓу опслужувачот и апликацискиот опслужувач, интеракцијата помеѓу апликацискиот и database опслужувачот, на решавање на проблемите со безбедноста и со размерливоста и на испробување на точноста на извршувањето на скрипти на опслужувачка страна (PHP, ASP.NET, JSP, итн.). '''Испробувањето на оптовареност''' е неопходно за да се одреди дали соработниот систем може да поддржи истовремено пристапување на голем број корисници во прифатливи граници, земајќи го предвид времето за добивање одговор. Ова испробување може да се изведе со помош на автоматизирани алатки коишто создадеат и симулираат поголем број клиенти и пристапуваат до системските ресурси, при што се мери времето на добивање одговор и степеност на доцнење на системот. '''Испробувањето на безбедноста''' се врши со специјални методи и техники со цел да се осигура доверливост, интегритет, автентикација, авторизација и достапност на системот. Не сите соработни системи бараат исто ниво на безбедност. Испробувањето на безбедноста на трансакциите е многу важно, особено за соработни банкарски системи со оглед на доверливоста на податоците. Добивањето пристап до тие податоци може да доведе до големи финансиски загуби. Безбедниот софтвер е квалитетен софтвер. Испробувањето на безбедност вклучува анализа на изворниот код, испробување на можностите за упад од надвор, проверка на лозинки, итн. == Соработни препораки == Соработното филтрирање користи база на податоци во врска со преференците на корисникот за да предвиди ставки кои на новиот корисник би можеле да му се допаѓаат. Задачата на соработното филтрирање е да ја предвиди искористеноста на сервисите кај активните корисници врз основа на претходните „допаѓања (likings)“, или базата на податоци од корисничките гласови пополнети од другите корисници. Соработниот [[алгоритам]] за филтрирање може да се користи за една од двете цели: * Предвидување: претставува бројчена вредност која го изразува предвиденото допаѓање за одредена ставка за активниот корисник. * Препорачување: е список на N ставки, кои најмногу би му се допаднале на активниот корисник. Исто така познато како Top-N препорачување. Соработните алгоритми за филтрирање може да се класифицираат во две главни категории, мемориско-засновани (корисничко-засновани) и модел-засновани (ставка-засновани). === Мемориско-засновано соработно филтрирање === Мемориски-заснованите алгоритми ја користат целата корисник-ставка база на податоци за да создадеат предвидување. Базата на податоци најчесто се состои од ред кој ги прикажува корисниците и колона која ги прикажува ставките кои треба да се рангираат. Мемориски-заснованиот алгоритам користи статистички анализи за да најде множество на корисници наречени соседи кои имаат сличности со рангирањето на активниот корисник. Кога еднаш множеството на соседи ќе се формира, системот користи различни алгоритми да ги комбинира преференците на соседите за да создаде предвидување од типот на top-n предвидување за активниот корисник. === Модел-засновано соработно филтрирање === Модел-заснованото соработно филтрирање обезбедува препорачување на ставки со тоа што најпрво се создаде модел од рејтинзите на корисниците. Модел заснованиот алгоритам зема пристап на веројатност. Го третира соработниот филтрирачки процес како пресметка за вредноста на рејтингот на корисникот, со дадено претходно рангирање на корисникот на друга ставка. Првиот чекор во алгоритмот е да прегледа во множеството ставки кои активниот корисник ги има рангирано и да пресмета колку се тие слични со таргетираната ставка. Кога еднаш сличноста ќе биде пресметана, предвидувањето се пресметува со земање на средна вредност на таргетираните кориснички рангирања на слични ставки. Еден важен чекор е да се пресмета сличноста помеѓу ставките и после тоа да се избере најсличната ставка. За да се пресмета сличноста помеѓу ставка i и j, потребна е изолација на корисникот кој го извршил рангирањето на двете ставки. Повторно мерките на корелациски-заснована сличност и вектор-заснована сличност се популарни методи за наоѓање на сличноста помеѓу ставките. Двете техники се исти со оние од мемориски-заснованиот алгоритам, кои беа опишани погоре. Кога изолацијата на множеството на најслични ставки засновано на мерките за сличност ќе биде завршена, следниот чекор е да се прегледаат таргетираните рангирања на корисникот и да се искористи техника за предвидување. Еден пример на техника за предвидување се нарекува Weighted sum (Тежинска сума). == OTRS - Open Ticket Request System == Open Ticket Request System (OTRS) е слободна веб заснована апликација која може да се користи со секој HTML компатибилен прелистувач. Веб интерфејсот на OTRS не користи активна веб содржина, како Флеш или Јава аплајанси од причина да се осигура дека системот е компатибилен и употребливи со мобилни телефони или други мобилни компјутери. За да се користи OTRS, без посебен клиент потребно оперативен систем да има само HTML пребарувач. OTRS е поделен на неколку компоненти. Основна компонента е OTRS рамка која ги содржи сите централни функции за примена и тикет системот. Преку веб интерфејсот на централната OTRS рамка, можно е да се инсталираат дополнителни апликации како веб електронска пошта, менаџер, податотеката, веб-календарот и алатка за следење на статусот на системот. Овој систем има многу функции како нај основни се веб-интерфејсот, интерфејсот за електронска пошта, тикетите и ситемскиот интерфејс. Секој овој интерфјс има богато мени со многу подопции. == Freebase == [https://en.wikipedia.org/wiki/Freebase Freebase] претставува отворен колборативно создаден структуриран граф на знаење. Знаењето во оваа база е претставено како тројки( субјект - предикат - објект). Freebase сега е прoект на Google, првично тој бил развиен од MetaWeb Technologies INC. Freebase содржи 40 милиони топици (ентитети) за нештата, и преку 2 милијарди факти за нештата. Фактите за нештата се колаборативно извадени од повеќе извори како што се : * [[Wikipedia]] - Wikipedia articles provide the core set of topics for Freebase * [[Wikimedia Commons]] - images associated with Wikipedia articles * [[EDGAR]] - [[Securities Exchange Commission]] (SEC) data * [[Open Library Project]] - books, lots of books (and their authors) * [[Stanford University Library]] * [[TVRage]] * [[ISFDB]] * [[MusicBrainz]] * [[National Register of Historic Places]] * [[OurAirports]] * [[NFDC FAA]] * [[ITIS]] - Taxonomy of plants and animals * [[World of Spectrum]] * [[WordNet]] Исто така во Freebase дозволено е менување и додавање на нови релации и од самите корисници. Како што растне бројот на корисници така растне и големината на Freebase. Над сите корисници постои тим од самата платформа кој има посебни привилегии за одобрување на измените и новите додадени факти. Тимот за контрола на точноста на податоците со помош на игра преку одговарање на одредени прашања ја проверува точноста на фактите во Freebase. Односно сите корисници заедно колаборираат и создаваат голема структурирана база на знаење. Пристап до знаењето има секој преку соодветно API. Freebase нуди можност за користење на нивно API и соодветен нивен програмски јазик (MQL) за поставување на прашања. Одговорите се враќаат во [[JSON]] формат. Покрај API-то, Freebase дозволува да се симне и целата база во [[RDF]] формат за самостојно користење. Предност на Freebase е во лесното пронаоѓање на бараната шема за одредени податоци. == TeamWox – софтвер за колаборација и транспарентност при управувањето со бизнисот == '''TeamWox''' <ref name="TeamWox ">http://www.teamwox.com/</ref> е деловен софтвер за соработка помеѓу различни оддели и тимови во една компанија развиен од страна MetaQuotes софтверската корпорација за внатрешна употреба на компанијата и комерцијално издаден во 2009 година. Тој претставува затворен колаборативен систем кој служи како портал на компанијата во кој се складирани сите релевантни информации за одреден бизнис проблем или негово решение информирајќи ги во секое време сите членови од тимот за сè што се случува во компанија во која работат. Софтверот содржи 12 модули и овозможува според потребите на компанијата да се автоматизираат клучните бизнис процеси на мали и средни претпријатија како што се: ====Управување со човечки ресурси==== Овој модул е дизајниран за управување со вработените и ги содржи сите информации за вработените во компанијата: лични податоци, адреса, контакти ( пораки, e-mail, телефонски броеви) и информации за тимскатa работа во компанијата. ====Управување со задачи ==== Овој модул се користи за навремено давање задачи на вработените и контрола на тимската работа. Поточно модулот се користи за поставување на задачи, доделување на одговорни лица и преглед до каде е завршена одредена задача. Task Manager-от може да содржи различни дискусии и во него да се објавуваат слики, аудио и видео податотеки. Ова помага да се решат проблемите кои се појавуваат побрзо и поефикасно. ====Управување со документи ==== Овој модул е дизајниран за градење на ефикасно управување со документи. Овде може да се сместат какви било документи во електронска форма: договори, изјави, скенирани слики и сите други документи. ==== IP PBX телефонски систем, говорна комуникација ==== VoIP модулот за телефонија ги проширува можности за тимска работа во компанијата. Ова решение им овозможува на вработените да прават повици во рамките на компанијата преку IP протокол, без никакви дополнителни поставувања или модификации. ==== CRM (Управување со врските со клиентите)==== Овој модул содржи детална база на податоци за сите клиенти и добавувачи: адреси, лица за контакт итн. Овде спаѓаат сите документи, пораки и разговори поврзани со одреден клиент. Во TeamWox бизнис системот за управување целосната историја на соработката со клиентите е секогаш на располагање. ====Општествени алатки (форум, чет во живо)==== TeamWox интранет форумот е место за испорачување на сите вести на компанијата и нејзината политика до секој член од работниот тим. ==== Систем за корпоративно пребарување ==== Складирањето на податоци, брзото пребарување и пристапот до корпоративните информации се меѓу најважните задачи за управување со еден бизнис. На пример: пребарување на договор со некој клиент кој се случил пред три години. ====Анализатор (извештаи), сметководство ==== Невозможно е да се управува некоја компанија, без прецизни и веродостојни податоци за моменталната состојба на работите. Сите овие информации се претставуваат на управителите на компанијата во форма на бизнис извештаи. ==== Корисничка поддршка: HelpDesk, онлајн асистент ==== Ова е алатка за доделување, планирање и контролирање на задачите и барањата на клиентите (HelpDesk). Тимската работа тука е поделена во специјално создадени групи кои нудат услуги и вклучуваат вработени одговорни за одредени проекти (или производи). ==== Е-поштенски клиент ==== Е-пошта е веројатно најпопуларната алатка за комуникација со клиентите и добавувачите. TeamWox софтверот содржи e-mail модул но тој сега спаѓа во целиот колаборативен систем. Во тимската работа оваа функционалност е исклучително корисна. == Колаборација со апликации кои не предвидуваат колаборација во нивното работење == Ова е интересен, но и малку поразличен пристап во колаборацијата помеѓу софтверските апликации. Може да се искористи за автоматизирање на некои процеси кои претежно се прават рачно, но може да се искористи и за малициозни цели. Како пример на апликации кои не предвидуваат колаборација со друг, надворешен софтвер се мрежните места. Тие работат самостојно или колаборираат со други апликации, но не се предвидени за отворена соработка или нудење на сервиси за искористување од некој надворешен софтвер. Конкретен пример за ваква колаборација е автоматско играње на некоја флеш или JavaScript/HTML5 игра поставена на неое [[мрежно место]], но исто така и автоматско пополнување на некои контроли за внесување на податоци со користење на некој надворешен софтвер. Првиот пример, или автоматското играње на одредена веб игра може да се имплементира со користење на JavaScript протоколот<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.webreference.com/js/column35/protocol.html |title=архивски примерок |accessdate=2013-05-30 |archive-date=2012-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121112221913/http://www.webreference.com/js/column35/protocol.html |url-status=dead }}</ref>. Тој овозможува извршување на скрипта во рамките на пребарувачот со пишување на командата javascript: и скриптата која сакаме да ја извршиме во адресното поле на пребарувачот. Колаборацијата би се состоела во испалување на настани со користење на JavaScript код кои би симулирале човек играч. Вакви настани би биле кликање на копче од тастатура, позиционирање на покажувачот од глувчето, симулирање на лев и десен клик итн. Редоследот на акции би бил вадење на информација за моменталната состојба во играта, нешто што ваквата скрипта може да го добие со одредени сликања на екранот, понатамошна обработка на ваквите слики, и врз основа на ваквата информација, пресметка на наредните потези. Вакви автоматски играчи веќе постојат и како пример може да го наведеме семрежниот портал badgehelp.com кој овозможува вакви софтвери за мамење на Flash игри. Ваквата колаборација помеѓу софтвер може да се користи и за малициозни цели како што е извлекување на доверливи информации од корисници на одредено мрежно место со користење на клиентска скрипта извршена со JavaScript протоколот. == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Соработна програмска опрема|Соработна програмска опрема]] [[Категорија:Деловна програмска опрема]] [[Категорија:Мрежна програмска опрема]] [[Категорија:Системи за управување со содржини]] [[Категорија:Соработка|Програмска опрема]] i9mdku20r7ei6cqa74jwwwlhsog7d1m 0 114447 5539195 4949507 2026-04-15T10:29:55Z Bjankuloski06 332 /* top */ Јазична исправка, replaced: хостови → домаќини 5539195 wikitext text/x-wiki {{внимание}} {{без извори|date =2 декември 2010}} [[Адресна шема|Адресната шема]] (форматот на '''IP-адресите''' и начинот на нивното користење) е од базично значење во процесот на насочување (''routing'') на IP-пакетите низ мрежата. Секоја IP-[[адреса]] има точно определен формат. На секој корисник приклучен на [[TCP/IP]] мрежа, му се доделува една единствена 32 битна логичка адреса поделена во два дела: * број на мрежата (network number) и * број на хостот (host number). [[Мрежен број|Мрежниот број]] ја дефинира мрежата, и ако мрежата треба да биде дел од [[Интернет]], тој се доделува од глобален авторитет [[Network Information Center]] ([[NIC]]). На секоја нова мрежа која бара пристап на Интернет, NIC доделува по еден мрежен број, а тоа всушност се група од IP-адреси со која операторот на мрежата може слободно да располага и да ги доделува на домаќините. IP-адресата се состои од 32 [[бит]]а (кога се говори за IP-адреси се подразбира [[IPv4]] адреси), групирани во 4 октети, одвоени со точки и претставени во децимален формат (на пример 194.149.144.1). Минимална декадна вредност на еден октет е 0, а максимална 255. IP-адресирањето поддржува 5 различни [[адресна класа|адресни класи]] A, B, C, D и E. Само класите A, B и C се за комерцијална употреба. Најзначајни битови од првиот октет ја индицираат мрежната класа. Така, со IPv4 се организирани сите корисници/уреди во едноставна дво-нивовска хиерархија која содржи мрежен ID (кој ја дефинира мрежата) и ID на хостот (кој го дефинира хостот на дадена мрежа). Со цел да се задоволат потребите на големите и малите мрежи 32 битното адресно поле е поделено на три класи за unicast апликации. Класа А, B и C за големи, средни и мали мрежи соодветно.<br /> Адресирањето на милиони компјутери низ целиот свет користејќи притоа само две хиерархиски нивоа дефинирани во IPv4 резултирало со многу големи насочувачки табели. Во почетокот на 1990-тите год. проблемите поврзани со адресирачката шема на IPv4 речиси и да го лимитирале растот на Интернетот поради недостатокот на адреси од класата B како и поради зголемувањето на големината на насочувачките табели. Како привремено решение бил развиен концептот Classless Inter-Domain Routing ([[CIDR]]) кој овозможува делење на преостанатите адреси од класата C во блокови со променлива големина. Дефинирани биле четири географски зони во светски размери и на секоја од тие зони и бил доделен дел од адресниот простор на адресите од класата C. Доделувањето на адресите од класата C на зони се случило со цел да се намали големината на насочувачките табели. Кај [[IP-адресирање без класи]] (CIDR) IP-адресата е 64-битна вредност составена од два дела: * IP-адреса од 32 бити, и * маска (mask) од 32 бити. Притоа, маската го дефинира мрежниот дел од IP-адресата, но во случај на бескласно адресирање, IP-адресната група не мора да припаѓа на дефинираните класи на IP-адреси. Има два начина за означување на мрежите адресирани на овој начин, кои ќе ги илустрираме преку пример: <br /> 1) a.b.c.d/255.255.255.0 (во овој случај маската е во децимален формат, ист како и IP-адресата);<br /> 2) a.b.c.d/24 (во овој случај маската е број кој го дефинира бројот на единици во 32-битната маска, почнувајќи секогаш од левата страна – во случајов маската /24 одговара на децимален формат 255.255.255.0, односно првите 24-бита од форматот на IP-адресата се сетирани на “1”). Пример за IP-адресирање без класи: <br /> IP=10.24.17.198 / 255.255.248.0 (IP-адреса / IP маска) OA.18.11.C6 OA.18.11.C6<br /> FF.FF.F8.00 00.00.01.C6<br /> Мрежен дел = 10.24.16.0, хост дел од IP-адресата = 0.0.1.198<br /> [[Категорија:Семрежни протоколи]] [[Категорија:Интернет-протокол]] 9q34fw89u5dc40t77jotk8txiag8k4n 5539204 5539195 2026-04-15T10:31:03Z Bjankuloski06 332 /* top */ Јазична исправка, replaced: хост → домаќин (4) 5539204 wikitext text/x-wiki {{внимание}} {{без извори|date =2 декември 2010}} [[Адресна шема|Адресната шема]] (форматот на '''IP-адресите''' и начинот на нивното користење) е од базично значење во процесот на насочување (''routing'') на IP-пакетите низ мрежата. Секоја IP-[[адреса]] има точно определен формат. На секој корисник приклучен на [[TCP/IP]] мрежа, му се доделува една единствена 32 битна логичка адреса поделена во два дела: * број на мрежата (network number) и * број на домаќинот (host number). [[Мрежен број|Мрежниот број]] ја дефинира мрежата, и ако мрежата треба да биде дел од [[Интернет]], тој се доделува од глобален авторитет [[Network Information Center]] ([[NIC]]). На секоја нова мрежа која бара пристап на Интернет, NIC доделува по еден мрежен број, а тоа всушност се група од IP-адреси со која операторот на мрежата може слободно да располага и да ги доделува на домаќините. IP-адресата се состои од 32 [[бит]]а (кога се говори за IP-адреси се подразбира [[IPv4]] адреси), групирани во 4 октети, одвоени со точки и претставени во децимален формат (на пример 194.149.144.1). Минимална декадна вредност на еден октет е 0, а максимална 255. IP-адресирањето поддржува 5 различни [[адресна класа|адресни класи]] A, B, C, D и E. Само класите A, B и C се за комерцијална употреба. Најзначајни битови од првиот октет ја индицираат мрежната класа. Така, со IPv4 се организирани сите корисници/уреди во едноставна дво-нивовска хиерархија која содржи мрежен ID (кој ја дефинира мрежата) и ID на домаќинот (кој го дефинира домаќинот на дадена мрежа). Со цел да се задоволат потребите на големите и малите мрежи 32 битното адресно поле е поделено на три класи за unicast апликации. Класа А, B и C за големи, средни и мали мрежи соодветно.<br /> Адресирањето на милиони компјутери низ целиот свет користејќи притоа само две хиерархиски нивоа дефинирани во IPv4 резултирало со многу големи насочувачки табели. Во почетокот на 1990-тите год. проблемите поврзани со адресирачката шема на IPv4 речиси и да го лимитирале растот на Интернетот поради недостатокот на адреси од класата B како и поради зголемувањето на големината на насочувачките табели. Како привремено решение бил развиен концептот Classless Inter-Domain Routing ([[CIDR]]) кој овозможува делење на преостанатите адреси од класата C во блокови со променлива големина. Дефинирани биле четири географски зони во светски размери и на секоја од тие зони и бил доделен дел од адресниот простор на адресите од класата C. Доделувањето на адресите од класата C на зони се случило со цел да се намали големината на насочувачките табели. Кај [[IP-адресирање без класи]] (CIDR) IP-адресата е 64-битна вредност составена од два дела: * IP-адреса од 32 бити, и * маска (mask) од 32 бити. Притоа, маската го дефинира мрежниот дел од IP-адресата, но во случај на бескласно адресирање, IP-адресната група не мора да припаѓа на дефинираните класи на IP-адреси. Има два начина за означување на мрежите адресирани на овој начин, кои ќе ги илустрираме преку пример: <br /> 1) a.b.c.d/255.255.255.0 (во овој случај маската е во децимален формат, ист како и IP-адресата);<br /> 2) a.b.c.d/24 (во овој случај маската е број кој го дефинира бројот на единици во 32-битната маска, почнувајќи секогаш од левата страна – во случајов маската /24 одговара на децимален формат 255.255.255.0, односно првите 24-бита од форматот на IP-адресата се сетирани на “1”). Пример за IP-адресирање без класи: <br /> IP=10.24.17.198 / 255.255.248.0 (IP-адреса / IP маска) OA.18.11.C6 OA.18.11.C6<br /> FF.FF.F8.00 00.00.01.C6<br /> Мрежен дел = 10.24.16.0, домаќин дел од IP-адресата = 0.0.1.198<br /> [[Категорија:Семрежни протоколи]] [[Категорија:Интернет-протокол]] fsvg1447n1vrouir38fvx2eitf3pj4l 0 124831 5539218 5445558 2026-04-15T10:31:39Z Bjankuloski06 332 Јазична исправка, replaced: хост → домаќин (7), Хост → Домаќин 5539218 wikitext text/x-wiki {{redirect|FTP}} {{refimprove|date=January 2011}} {{IPstack}} '''Протокол за пренос на податотеки''' ('''ППП''') е стандарден [[мрежен протокол]] кој се користни за копирање на податотека од еден на друг домаќин преку [[Transmission Control Protocol|TCP]] заснована мрежа, како што е [[Интернет]]. ППП се заснова на [[Client-servermosel|клиент-опслужувач]] архитектурата.<ref name="for">Forouzan, B.A. (2000). TCP/IP: Protocol Suite. Прво издание, Њу Делхи, Индија: Tata McGraw-Hill Publishing Company Limited.</ref> ППП клиентите се индентификуваат со користење на [[корисничко име]] и [[лозинка]], но исто така може да се поврзат и анонимно на ППП опслужувачот доколку истиот тоа го има дозволено. Првите ППП клиентски апликации беа интерактивни алатки за командната линија, спроведувајќи стандардни команди и синтакса. [[GUI|Графичките кориснички интерфејс]] клиенти, кои беа развиени за многу популарните десктоп оперативни системи, се користат и денес. == Историја == Оригиналните спецификации за Протоколот за пренос на податотеки напишани од [[Abhay Brushan]] и објавени како RFC 114 на 16 Април 1971 и подоцна заменети со RFC 765 (Јуни 1980) и RFC 959 (Октомври 1985), тековните спецификации. Неколку предложени измени за стандардот RFC 959, на пример RFC 2228 (Јуни 1997) предлагаат безбедносни екстензии и RFC 2428 (Септември 1998) дава поддршка за [[IPv6]] и дефинира нов тип на пасивен режим. .<ref name="clark">Clark, M.P. (2003). Data Networks IP and the Internet. Прво издание. Западен Сасекс , Англија: John Wiley & Sons Ltd.</ref> == Преглед на протоколот == Протоколот е наведен во RFC 959, кој е сумиран подолу. .<ref name="postel">Postel, J., & Reynolds. J. (Октомври 1985). [http://www.ietf.org/rfc/rfc0959.txt RFC 959]. In The Internet Engineering Task Force.</ref> Клиентот прави [[Transmission Control Protocol|TCP]] врска до опслужувачката порта 21. Оваа врска, наречена ''контролна врска'', останува отворена за време на траењето на сесијата, со втора врска, наречена ''податочна врска'' , отворена од опслужувачот '''од''' неговата порта 20 до клиентската порта (наведени во преговарачкиот дијалог) како што е потребно за пренос на податочна податотека. Контролната врска се користи за администрација на сесија (односно, команди, идентификација, лозинки) )<ref name="kurose">Kurose, J.F. & Ross, K.W. (2010). ''Computer Networking''. Петто издание. Бостон, MA: Pearson Education, Inc.</ref> разменета помеѓу клиентот и опслужувачот користејќи telnet како протокол. На пример "RETR "filename"" веднаш ќе ја пренесе одредената податотека од опслужувачот до клиентот. Поради две-портната структура, ППП се смета за ''out-of-band'', за разлика на ''in-band'' протоколот како што е [[Hypertext Transfer Protocol|HTTP]].<ref name="kurose"/> опслужувачот одговара на контролната врска со [[List of FTP server return codes|статус код со три цифри]] во ASCII со опционална текст порака, на пример "200" (или "200 OK.") значи дека последната команда беше успешна. Бројките го претставуваат кодот број и опционалниот текст претставува објаснување (на пример ,<OK>) или се потребни параметри (на пример, <Треба корисничка сметка за зачувување на податотека>).<ref name="for"/> Пренос на податотека во прогрес низ податочна врска може да биде прекинат користејќи порака на прекин испратена низ контролната врска. ППП може да биде извршен во ''активен'' или ''пасивен'' режим, којшто одредува како податочната врска е воспоставена. Во активен режим, клиентот ја испраќа на опслужувачот IP-адресата и бројот на портата на која клиентот ќе слуша, и опслужувачот иницира TCP врска. Во ситуации кога клиентот е зад [[Firewall (computing)|firewall]] и не може да ја прифати дојдовната TCP врска, ''пасивниот режим'' може да се користи. Во овој режим клиентот испраќа PASV команда на опслужувачот и добова една IP-адреса и бројот на портата за возврат. Клиентот ги користи овие податоци за отворање на врската до опслужувачот.<ref name="postel"/> Двете форми се ажурирани во септември 1998 година за да поддржат [[IPv6]]. Во тоа време беа направени и други промени на пасивниот режим, правејќи го ''продолжен пасивен режим''.<ref>Allman, M. & Metz, C. & Ostermann, S. (Септември 1998). [http://www.ietf.org/rfc/rfc2428.txt RFC 2428]. In The Internet Engineering Task Force.</ref> Додека се пренесуваат податоци низ мрежата, четири претставувања на податоци може да се користат<ref name="clark"/>: * [[ASCII]] режим: секористи за текст. Податоците се претворени, ако е потребно, од испраќачкиот домаќин на претставувањето на карактерите во [[Extended ASCII|"8-битен ASCII"]] пред преносот, и (повторно, ако е потребно) до примачкиот домаќин на претставувањето на карактерите. Како последица на тоа, овој режим е несоодветен за податотеки кои содржат податоци, освен обичен текст. * Слика режим (вообичаено се нарекува [[Binary data|Бинарен]] режим): испраќачката машина ја испраќа секоја податотека [[бајт]] по бајт, и примателот ги снима овие [[потоци од бајти]] како што ги прима.(Поддршката за Image режим се препорашува за сите имплементации на ППП). * [[EBCDIC]] режим:се користи за обичен текст помеѓу домаќините користејќи го множеството со карактери EBCDIC. Овој режим инаку е како ASCII режимот. * Локален режим:дозволува два или повеќе компјутери со идентични поставувања да испраќаат податоци во неслободен формат, без потреба да ги претвораат во ASCII. За текстуални податотеки, различен формат ги контролира и евидентира опциите на структурата кои се предвидени. Овие одлики се дизајнирани за да се олеснат податотеките кои содржат Telnet или [[ASA carriage control characters|ASA]] форматирање. Преносот на податоци може да се направи на било кој од трите начини: * Поточен режим:Податоците се праќаат како континуиран поток, ослободувајќи го ППП од каква било обработка. Донекаде, сите обработки се оставени на [[Transmission Control Protocol|TCP]]. Не е потребен индикатор End-of-file, доколку податоците се поделени во [[Record (computer science)|записи]]. * Блок режим:ППП ги разбива податоците во неколку блокови, (наслов на блокот, број на бајт, и податочно поле) и потоа ги пренесува во TCP.<ref name="clark"/> * Компресиран режим:Податоците се компресирани со еден единствен алгоритам (вообичаено [[run-length кодирање]]). == Безбедност == ППП не бил дизајниран да биде сигурен протокол-особено на денешните стандарди-и има многу безбедносни слабости. Во Мај 1999, авторите на RFC 2577 ги набројале следните недостатоци:<ref name="rfc2">Allman, M. & Ostermann, S. (Мај 1999). RFC 2577. In The Internet Engineering Task Force. Retrieved from http://www.ietf.org/rfc/rfc2577.txt</ref> * [[FTP bounce attack|Напади на отскокнување]] * [[Spoofing attack|Напади од измами]] * [[Brute force attack|Напади од брутална сила]] * Фаќање на пакети (душкање) * Заштита на корисничкото име * Крадење на порти ППП не бил дизајниран за да го шифрира својот сообраќај; сите преноси се во чист текст, и корисничките имиња, лозинки, команди и податоците може лесно да бидат прочитани од било кој кој може да фаќа пакети преку ( [[Packet analyzer|душкање]]) на мрежата. Овој проблем е заеднички за многу спецификации на Интернет протоколи (како што се [[SMTP]], [[Telnet]], POP и IMAP) дизајнирани пред создавањето на механизми за шифрирање како што се [[Transport Layer Security|TLS]] или SSL.<ref name="clark"/> Заедничко решение за овој проблем е користењето на “безбеден”, TLS-заштитена верзија на несигурни протоколи (на пример, [[FTPS]] за FTP, TelnetS за [[Telnet]] и други) или избор на различен, посигурен протокол кој може да се справи со работата, како што е [[SSH протокол за пренос на податотеки|SFTP]]/[[Secure copy|SCP]] алатки, заедно со повеќето имплементации на [[Secure Shell]] протоколот. == Анонимни ППП == Домаќин којшто обезбедува услуги на ППП може дополнително да обезбедува [[Anonymity|анонимен]] ППП пристап. Корисниците обично се најавуваат на сервисот со ‘анонимна’ корисничка сметка кога ќе бидат известени за корисничко име. Иако корисниците најчесто треба да ги испраќаат своите [[email]] адреси наместо лозинка, без потврда всушност изведена доставата на податоци;<ref name="rfc16">Deutsch, P. & Emtage, A. & Marine, A. (May 1994). RFC 1635. In The Internet Engineering Task Force. Retrieved from http://www.ietf.org/rfc/rfc1635.txt</ref> примери на анонимни ППП опслужувачи можат да бидат најдени [http://www.ftp-sites.org/ овде]. == Далечински ППП или ПППmail == Каде што ППП пристапот е ограничен, [[FTPmail|далечинскиот ППП (или ПППmail)]] сервисот може да се користи за да се избегне проблемот. Е-поштата која ги содржи ППП командите за да се изврши е испратен на далечинскиот ППП опслужувач, кој е опслужувач за пошта што го расчленува дојдовната е-пошта, ги извршува ППП командите, и испраќа назад е-пошта со сите преземени податотеки како прилог. Очигледно ова е помалку флексибилно од ППП клиент, како што не е можно да се погледнат директориумите интерактивно или за менување на команди, и исто така може да има проблеми со големите датотечни прикачувања во одговорите што се добиваат од опслужувачите за пошта. Услугата се користи само кога некои корисници имаат пристап до Интернет преку е-мејл [[gateway (telecommunications)|портали]] како што е [[Bulletin board system|BBS]] или [[онлајн сервис]]. == Поддршка за прелистувачи == Најчестите прелистувачи можат да вчитат податоци домаќинирани на ППП опслужувачи, иако тие можеби не поддржуваат протокол екстензии како што е [[FTPS]]. ]].<ref name="matthews">Matthews, J. (2005). Computer Networking: Internet Protocols in Action. 1st ed. Danvers, MA: John Wiley & Sons Inc.</ref> Кога ППП-наместо HTTP- URL е добиена, достапни содржини на оддалечен опслужувач се претставени на начин сличен на оној што се користи за други веб содржини. Полно-опремен ППП клиент може да се движи (run) во рамките на [[Firefox]] во форма на проширување наречена FireFTP [https://addons.mozilla.org/en-US/firefox/addon/684/] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20171206205515/https://addons.mozilla.org/en-US/firefox/addon/684/ |date=2017-12-06 }} ППП [[Uniform Resource Locator|URL]] синтаксата е опишана во RFC 1738,<ref name="UrlRfc">Berners-Lee, T. & Masinter, L. & McCahill, M. (December 1994). RFC 1738. In The Internet Engineering Task Force. Retrieved from http://www.ietf.org/rfc/rfc1738.txt</ref> земајќи ја формата: <code>ftp://[<корисник>[:<лозинка>]@]<домаќин>[:<порта>]/<патека_на_url></code><ref name="UrlRfc"/> (Делот во заградите е опционален.) На пример: <code>ftp://public.ftp-servers.example.com/mydirectory/myfile.txt</code> или: <code>ftp://user001:secretpassword@private.ftp-servers.example.com/mydirectory/myfile.txt</code> Повеќе детали за впишувањена корисничкото име и лозинката може да се нјдат во документацијата на пребарувачите, како што се, на пример , [http://support.mozilla.com/en-US/kb/Accessing+FTP+servers#FTP_servers_that_require_a_username_and_password Firefox] и [http://support.microsoft.com/kb/135975 Internet Explorer]. Стандардно, повеќето прелистувачи користат пасивен (PASV) режим, кој полесно го преминува крајниот корисничи firewall. == NAT и поминувањето на огнените ѕидови == ППП нормално пренесува податоци со тоа што опслужувачот се поврзува назад со клиентот, откако командата PORT е испратена на од страна на клиентот. Ова е проблематично и за NAT и за огнените ѕидови, кои не дозволуваат врски од Интернетот кон внатрешните домаќини. За NAT, дополнителна компликација е застапеноста на IP-адреси и бројот на портата во PORT командата што се однесува на IP-адресата на домашниот домаќин и портата, наместо јавната IP-адреса и портата на NAT. Постојат два пристапа кон овој проблем. Една од нив е дека ППП клиентот и ППП опслужувачот ја користат PASV командата, која што предизвикува податочната врска да се утврди од ППП клиентот до опслужувачот. Ова е широко употребувано од современите ППП клиенти. Другиот пристап е да NAT ги менува вредностите на PORT командата, користејќи [[апликација на ниво на портал]] за оваа намена. == Безбеден ППП == Постојат неколку методи за безбедно пренесување на податотеки што се нарекуваат “Безбеден ППП” во една точка или друга. === FTPS (експлицитен) === [[FTPS#Explicit|Експлицитниот FTPS]] е продолжение на ППП стандардот којшто им овозможува на клиентите да побараад да ППП сесијата биде шифрирана. Тоа се прави со праќање на командата “AUTH TLS”. опслужувачот има опција да дозволи или одбие врски кои не барааат TLS. Најновата дефиниција на овој протокол е [http://tools.ietf.org/html/rfc4217 RFC 4217]. === FTPS (имплицитен) === [[FTPS#Implicit|Имплицитниот FTPS]] е застарен стандард за ППП којшто бара употреба на SLL или TLS врска. ТОј бил определен да користи различни порти од обичниот ППП. === SFTP === [[SSH file transfer protocol|SFTP]], "SSH Протокол за пренос на податотеки," не е поврзан со ППП освен тоа што и тој исто така пренесува податотеки и има слично командно множество за корисниците. === ППП преку SSH (не SFTP) ===<!-- This section is linked from [[OpenSSH]] --> ''ППП преку SSH (не [[SSH Протокол за пренос на податотеки|БППП]])” се однесува на праксата на тунелирање на нормална ППП сесија во текот на [[Secure Shell|SSH]] врска. Бидејќи ППП користи повеќе [[Transmission Control Protocol|TCP]] врски (невообичаено за TCT/IP протокол кој сè уште е во употреба), особено е тешко да се пробие преку SSH. Со многу SSH клиенти, којшто се обидуваат да се пробијат за “каналот за контрола” (почетна клиент-опслужувач врска на портата 21) ќе биде заштитен само тој канал; кога податоците се пренесени, ППП софтверот на двата краја ќе постави нови TCP врски (“податочни канали”), којшто ја заобиколуваат SSH врската, според тоа нема доверливост, интегрирана заштита итн. Во спротивно, е неопходно за SSH клиент софтверот да има специфични знаења за ППП протоколот, и да се следи и да се поправи ППП каналот за контрола на пораки и автономно да се отвораат нови препраќања за ППП податочните канали. Верзијата 3 на [[SSH Комуникациската безбедност , [[GPL]] лиценцирано [http://fonc.sourceforge.net/ FONC], и [http://dovetail.com/products/ftpsshproxy.html Co:Z FTPSSH Proxy] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110512173207/http://dovetail.com/products/ftpsshproxy.html |date=2011-05-12 }} се трите софтверски пакети кои го поддржувааат овој режим. ППП преку SSH, понекогаш се нарекува “безбеден ППП”; ова не треба да се меша со другите методи за обезбедување на ППП, како на пример со SSL/TLS ([[FTPS]]). Други методи на пренос на податотеки со користење на SSH кои не се поврзани со ППП вклучуваат [[SSH Протокол за пренос на податотеки|SFTP]] и [[Безбедна копија|БКП]]; во секоја од овие, целиот разговор (акредитиви и податоци) е секогаш заштитен со SSH протоколот. == Список на ППП команди == Подолу е '''Список на ППП команди''' кои мошат да бидат до ППП [[Server (computing)|опслужувач]], вклучувајќи ги сите команди кои се стандардизирани во RFC 959 од страна на [[IETF]]. Сите команди подолу се RFC 959 засновани освен ако не е поинаку назначено. Имајте на ум дека повеќето командни линии на ППП клиентите на корисниците им презентираат свое множество команди. На пример, GET е заедничка корисничка команда за да ја спуштите податотеката наместо необработената (сурова) команда RETR. {|class="wikitable sortable" style="width: 100%" |- ! Команда ! [[Request for Comments|RFC]] !class="unsortable"|Опис |- | ABOR | | Прекини активен пренос на податотека. |- | ACCT | | Информации за корисничката сметка. |- | ADAT | RFC 2228 | Проверка за автентичност/Безбедност на податоци. |- | ALLO | | Додели доволно простор за да се прими податотека. |- | APPE | | Додава. |- | AUTH | RFC 2228 | Проверка за автентичност/Безбедносен механизам. |- | CCC | RFC 2228 | Јасен Команден Канал |- | CDUP | | Промена на главниот директориум. |- | CONF | RFC 2228 | Доверлива заштитна команда. |- | CWD | | Промена на работниот директориум. |- | DELE | | Бришење на податотека. |- | ENC | RFC 2228 | Заштита на приватен канал. |- | EPRT | RFC 2428 | Одредува проширена адреса и портата на која што опслужувачот треба да се поврзе. |- | EPSV | RFC 2428 | Внесете продолжен пасивен режим. |- | FEAT | RFC 2389 | Добиј список на функции имплементирана од страна на опслужувачот. |- | LANG | RFC 2640 | Договарање на јазик. |- | LIST | |Ако е одредено враќа информации за податотеката или директориумот, инаку враќа информации од тековниот директориум. |- | LPRT | RFC 1639 | Одредува долга адреса и порта на која што опслужувачот треба да се поврзе. |- | LPSV | RFC 1639 | Внеси долг пасивен режим. |- | MDTM | RFC 3659 | Врати го последното изменето време на наведената податотека. |- | MIC | RFC 2228 | Интегрирана заштитена команда. |- | MKD | | Направи директориум. |- | MLSD | RFC 3659 | Листај ја содржината на директориумот ако директориумот е именуван. |- | MLST | RFC 3659 | Обезбедува податоци за точно именуван објект на командната линија, и за никој друг. |- | MODE | | Го поставува режимот на пренос (Поток, Блок, или Компресиран). |- | NLST | | Враќа список на имињата на податотеките во одреден директориум. |- | NOOP | | Нема операција (лажен пакет;се користи главно за keepalives). |- | OPTS | RFC 2389 | Одбери опција за функција. |- | PASS | | Лозинка за автентикација. |- | PASV | | Внесете пасивен режим. |- | PBSZ | RFC 2228 | Заштита на големината на буферот. |- | PORT | | Ја одредува адресата и портата на која опслужувачот треба да се поврзе. |- | PROT | RFC 2228 | Безбедносно ниво на податочни канали. |- | PWD | | Печати работен директориум. Го враќа тековниот директориум на домаќинот. |- | QUIT | | Исклучување. |- | REIN | | Ре иницијализирање на врската. |- | REST | | Рестартирај го преносот од назначена точка. |- | RETR | | Испрати копија од податотеката. |- | RMD | | Отстрани директориум. |- | RNFR | | Преименувај од. |- | RNTO | | Преименувај до. |- | SITE | | Испрати страна специфични команди до оддалечен опслужувач. |- | SIZE | RFC 3659 | Ја враќа големината на податотеката. |- | SMNT | | Качи датотечна структура. |- | STAT | | Го враќа тековниот статус. |- | STOR | | Прифати ги податоците и сними ги податоците како податотека на опслужувачката страна |- | STOU | | Да се чува податотеката посебно. |- | STRU | | Постави ја структурата на пренос на податотеки. |- | SYST | | Врати го типот на системот. |- | TYPE | | Го поставува режимот ([[ASCII]]/[[Binary file|Бинарен]]). |- | USER | | Автентичност на корисничкото име. |} * [[Список на повратни кодови на ППП опслужувачот]] – како одговор накоманди од клиентот, ППП опслужувачето враќа одговор кодови. == Поврзано == * [[Спередба на ППП клинет софтверот]] * [[Споредба на ППП опслужувач софтверот]] * [[Curl-loader]] - FTP/S loading/testing open-source SW * [[File eXchange Protocol]] (FXP) * [[File Service Protocol]] (FSP) * [[FTAM]] * [[FTPFS]] * [[List of file transfer protocols]] * [[List of FTP commands]] * [[List of FTP server return codes]] * [[Managed File Transfer]] * [[OBEX]] * [[Shared file access]] * [[TCP Wrapper]] == Наводи == {{reflist|2}} == Натамошно читање == * RFC 959 – (Standard) протокол за пренос на податотеки (FTP). J. Postel, J. Reynolds. October 1985. * RFC 1579 – (Informational) Firewall-Friendly FTP. February 1994. * RFC 1635 – (Informational) How to Use Anonymous FTP. May 1994. * RFC 1639 – FTP Operation Over Big Address Records (FOOBAR). June 1994. * RFC 1738 – Uniform Resource Locators (URL). December 1994. * RFC 2228 – (Proposed Standard) FTP Security Extensions. October 1997. * RFC 2389 – (Proposed Standard) Feature negotiation mechanism for the протокол за пренос на податотеки. August 1998. * RFC 2428 – (Proposed Standard) Extensions for IPv6, NAT, and Extended passive mode. September 1998. * RFC 2577 – (Informational) FTP Security Considerations. May 1999. * RFC 2640 – (Proposed Standard) Internationalization of the протокол за пренос на податотеки. July 1999. * RFC 3659 – (Proposed Standard) Extensions to FTP. P. Hethmon. March 2007. * RFC 5797 – (Proposed Standard) FTP Command and Extension Registry. March 2010. * RFC 7151 – (Proposed Standard) протокол за пренос на податотеки HOST Command for Virtual Hosts. March 2014. == Надворешни врски == {{Wikibooks|Communication Networks/протокол за пренос на податотеки}} * [http://www.iana.org/assignments/ftp-commands-extensions/ftp-commands-extensions.xhtml FTP Commands and Extensions registry] * [http://www.nsftools.com/tips/RawFTP.htm Raw FTP command list] * [http://www.eventhelix.com/RealtimeMantra/Networking/FTP.pdf FTP Sequence Diagram] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100206120644/http://eventhelix.com/RealtimeMantra/Networking/FTP.pdf |date=2010-02-06 }} * [http://vsftpd.beasts.org VsFTPd] (Unix) * [http://www.proftpd.org ProFTPd] (Unix) * [https://www.pureftpd.org Pure-FTPd] (Unix) * [https://filezilla-project.org FileZilla Server] (Windows) * [https://servertest.online/ftp FTP Server Test] (Online) {{URI scheme}} [[Категорија:FTP]] [[Категорија:Internet-related lists|FTP commands]] [[Категорија:Clear text protocols]] [[Категорија:Network file transfer protocols]] [[Категорија:History of the Internet]] [[Категорија:Application layer protocols]] [[Категорија:Internet protocols]] [[Категорија:Internet standards]] [[Категорија:Unix network-related software]] rj8hii2fh18vmtxgsdrn3kpzhd5yh31 0 157262 5538925 5532080 2026-04-14T16:26:54Z Хак Фин 91300 додаден поопширен текст 5538925 wikitext text/x-wiki '''Мустафа Карахасан''' — [[Македонија|македонски]] [[раскажувач]], [[романописец]], [[есеист]] и драмски автор<ref>{{наведена книга|last=Стефановски|first=Ристо|title=Монографија на турскиот театар|publisher=Национална установа „Турски театар“|location=Скопје|date=2009|isbn=978-608-65109-0-9|url=http://www.turktiyatrosu.mk/files/monografi_mk.pdf|access-date=2011-02-19|archive-date=2014-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20140401220045/http://www.turktiyatrosu.mk/files/monografi_mk.pdf|url-status=dead}}</ref>. == Животопис == Карахасан е роден во {{роден во|Скопје }} на {{роден на|14 |јули|1920}} година. Завршил [[Филозофски факултет во Скопје]]. Работел во Републичкиот завод за унапредување на школството на Македонија. Член на ДПМ од [[1979]] година. Автор е на книгите: Малите херои (раскази, 1950), Ваташанка (раскази, 1951), Солзи во срцето (раскази, 1954), Белешки од затворот (сеќавања, 1955), Сузана (роман, 1956), Мара (роман, 1972), Седмоглавиот џин (раскази за деца, 1973), Титова идеологија (студија, 1980), Одбрани трудови или Македонија од преродбата до социјалистичката револуција 1879-1945 година (1983).<ref>Македонски писатели/Macedonian writers, Друштво на писатели на Македонија, 2004, стр. 115.</ref> Основното и средното образование го завршил во Кралството Југославија. Во предвечерието на Втората светска војна се приклучил на југословенското револуционерно движење. Во 1939 година го напишал својот прв расказ „Фикри Абла“ (''Fikri Abla''). Во 1941 година бил меѓу организаторите на востанието во Македонија. Од страна на бугарскиот фашистички окупациски режим трипати бил осудуван на смртна казна. Поради тоа, останал во Косово сè до 1945 година. По враќањето во Скопје, на 3 јануари 1946 година започнал да работи како новинар во Радио Скопје. Истата година, во списанието „Бирлик“ (''Birlik'') е објавен неговиот расказ „Една ноќ во затвор“. Во 1948 година била поставена „Убедување“ (''Inandırmak''), првата драма напишана на турски јазик во Македонија. Една година подоцна, тој го овозможил објавувањето на „Дела на младите македонски турски писатели“, првата книга на современата македонска турска книжевност. Во 1950 година бил избран за член на Централниот комитет на Народната младина на Македонија и го основал Здружението на турските писатели во Македонија. Истата година била објавена неговата прва збирка раскази на турски јазик во Македонија, „Мали војници“ (''Küçük Erler''). Кратко време работел како главен и одговорен уредник на весникот „Бирлик“. Исто така, работел како директор на основното училиште „Тефејуз“, на Учителската школа на турски јазик и на Театарот на народностите. Во 1956 година е објавен неговиот роман „Сузан“. Кон крајот на истата година, по дипломирањето на Групата за педагогија и психологија на Филозофскиот факултет при Универзитетот во Скопје, тој се преселил во Белград. Причина за преселбата бил зголемениот политички притисок врз него поради неговиот став околу иселувањето на македонските Турци во Турција, како и тврдењето дека статијата за Ататурк што ја напишал во весникот „Бирлик“ била „навреда за Јосип Броз Тито“. Работел како советник во Одделението за печат при сојузното Секретаријат за информации на Југославија. Се пензионирал во 1964 година. Во 1970 година станал член на Друштвото за развој на образованието и школството на Македонија. Својата работа ја фокусирал на историјата. Во 1990 година станал дописен член на Турското историско друштво (''Türk Tarih Kurumu''). == Наводи == {{наводи}} {{Биографија-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Карахасан, Мустафа}} [[Категорија:Македонски писатели]] [[Категорија:Луѓе од Скопје]] [[Категорија:Македонски Турци]] [[Категорија:Членови на ДПМ]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Македонски раскажувачи]] [[Категорија:Македонски романописци]] [[Категорија:Македонски есеисти]] [[Категорија:Македонски драмски автори]] [[Категорија:Апсолвенти на Филозофскиот факултет - Скопје]] [[Категорија:Југословенски писатели]] [[Категорија:Југословенски Турци]] [[Категорија:Починати во Белград]] ndph41t7h1n8lnseb2jv77hkzk7h7mw 14 159140 5539048 4847746 2026-04-15T03:40:20Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Згради и градби]]; додадена [[Категорија:Згради и градби по состојба]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5539048 wikitext text/x-wiki {{рв|Destroyed structures}} [[Категорија:Згради и градби по состојба| ]] [[Категорија:Историја на архитектурата| ]] [[Категорија:Поранешни сушности|Згради и градби]] [[Категорија:Поранешни места|Згради и градби]] jw7cuctk7a0b6bq1wz0rk18h2pb28id 0 171828 5539091 5114958 2026-04-15T06:56:21Z ~2026-23153-20 132244 Наместо кhz р KHz така е точно 5539091 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} {{внимание}} [[Податотека:Echograaf.jpg|мини|Ултрасонограф за медицински преглед]] '''Ултразвукот''' е звук чија честота е над горната граница за слушање на човечкото уво, која изнесува над 20&nbsp;КHz. Некои животни како на пример кучињата, глувците и други имаат способност да го слушнат ултразвукот. Помладите особи, особено децата имаат способнот да слушнат звуци коа се наоѓаат на повисоката граница. Како човек старее така и границата за слушање му опаѓа. Високите звучни честоти се составен дел од спекарот на честоти кој го произведува некој извор на звук, а спектарот на звучни честоти ја сочинува бојата на звукот. Опаѓањето на чујноста на високите честоти како и бојата на звукот се менува со стареење на човекот, што значи дека симфониски оркестар или звук од виолина различно ко слуша дете од 6, возрасен човек од 40 год и старец од 70 години. Најголема примена на ултразвукот има во медицината – ултразвучна дијагностика но се користи и за многу други цели ( за откривање на јато риби и подморници таканаречен сонар). Принципот на кој се користи ултразвукот е многу едноставен. == Електрострикција == Најраспространетиот генератор на ултразвук е кварцниот генератор, чија работа е заснована на таканаречен пиезоелектричен ефект. Тоа е појава кога на некои кристали се јавува електрична поларизација кога присилно се врши еластична деформација. Наместо да се делува со сила, може да се користи и обратен ефект – електрострикција- со ставање на плочи и наизменично електрично поле на многу висока честота. Кога честотата со наизменичниот напон ќе се поклопи со сопствената честота на плочите, настапува резонанција. По резонанцијата, плочата јако удира ипроизведува ултразвучни влдабнатини наречени амплитуди. === Магнетострикција === Оваа метода за добивање на ултразвук е заснована на својство на некои материјали да делуваат на магнетниот пол и да менуваат димензии. Овие материјали се во појако магнетно поле и оваа појава се нарекува магнетострикција. Ако краток дел од овие материјали се наоѓа во променливо магнетно поле, тогаш се доведува во резонантно надолжно поле каде електромагнетот пропушта изменична стуја која одговара на честотата. == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Ултразвук| ]] [[Категорија:Акустика]] [[Категорија:Звук]] 19petwwhdkxfumerf2elzhrclejaecv 0 179439 5539052 4764815 2026-04-15T03:40:57Z Bjankuloski06 332 [[У:КМ|КМ]]: [[Категорија:Преместени споменици и градби]] → [[Категорија:Преместени згради и градби]] 5539052 wikitext text/x-wiki {{Infobox Historic building |name = Теодосиеви обелиск<br />Dikilitaş |image = Hippodrome Constantinople 2007 007.jpg |caption = |map_type = |latitude = |longitude = |location_town = [[Истанбул]] |location_country = [[Турција]] |architect = |client = |engineer = |construction_start_date = |date_demolished = |cost = |structural_system = |Served as = |owner = |style = |size = }} '''Теодосиевиот обелиск''' ([[турски]]: ''Dikilitaş'') е староегипетски [[обелиск]] на [[фараон]]от [[Тутмос III]] кој се наоѓа на [[Хиподромот во Цариград]] (денеска познат како ''Meydani'' или ''Плоштад Султан Ахмед''), во [[Истанбул]], [[Турција]]. Тој бил изграден од страна на римскиот цар [[Теодосиј I]] во текот на [[4 век]]. Првиот обелиск изграден во времето на фараонот [[Тутмос III]] (1479-1425 п.н.е.) во големиот [[храм на Карнак]]. Римскиот ипераотр [[Констанциј II]] ([[337]]-[[361]]) го донел во [[Александрија]] за да одбележи 20 години од неговиот престол во [[357]] година. Сличен таков обелиск бил изграден на [[Циркус Максимус]] во [[Рим]] истата година, а денеска тој обелиск е познат како [[Латерански обелиск]]. Обелискот во [[Александрија]] останал до [[390]] година, кога по заповед на [[Теодосиј II]] бил пренесен во [[Цариград]], каде бил ставен на Хиподромот, каде што се наоѓа и денес.<ref name = Habachi>[[#LH|Labib Habachi]], ''The Obelisks of Egypt, skyscrapers of the past'', American University in Cairo Press, 1985, p.145-151.</ref> Првично, градбата била висока околу 30 метри, но долниот нејзин дел бил оштетен најверојатно при транспортот во [[Цариград ]]. Денеска, споменикот е висок 18.54 метри. На [[12 јануари]] [[2016]] година во непосредна близина на обелискот се случил [[Бомбашки напад во Истанбул (2016)|терористички напад]] од страна на бомбаш самоубиец, во кој напад животот го загубиле 10 туристи. == Наводи == <references/> == Литература == {{Ризница-врска|Obelisk of Theodosius}} * Labib Habachi, ''The Obelisks of Egypt, skyscrapers of the past'', American University in Cairo Press, 1985, ISBN 977-424-022-7 * "Obelisk of Theodosius", in volume 3 of Alexander Kazhdan (ed.), ''The Oxford Dictionary of Byzantium'', 3 volumes, Oxford University Press, 1991, ISBN 0-19-504652-8 * {{fr}} Jean-Pierre Sodini, "Images sculptées et propagande impériale du IV^e au VI^e siècles : recherches récentes sur les colonnes honorifiques et les reliefs politiques à Byzance", ''Byzance et les images'', La Documentation Française, Paris, 1994, ISBN 2-11-003198-0, pp.&nbsp;43–94. * E. A. Wallis Budge, ''Cleopatra's Needles and Other Egyptian Obelisks'', The Religious Tract Society, London, 1926 (ISBN 0-486-26347-9) == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20020207101645/http://members.aol.com/Sokamoto31/istanbul.htm Obelisks of the World] {{coord|41|00|21.24|N|28|58|31.43|E|display=title|region:TR_type:landmark}} {{Цариград}} [[Категорија:Цариградски хиподром]] [[Категорија:Архитектура од 15 век п.н.е.]] [[Категорија:Обелисци во Истанбул|Т]] [[Категорија:Староегипетски обелисци|Т]] [[Категорија:Знаменитости во Истанбул]] [[Категорија:Преместени згради и градби]] [[Категорија:Византиски натписи]] m3lihwb50fycab3bgzgceetsxtc5xsu 14 179441 5539049 3051408 2026-04-15T03:40:38Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Згради и градби]]; додадена [[Категорија:Згради и градби по состојба]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5539049 wikitext text/x-wiki {{Ризница-врска|Relocated buildings and structures}} [[Категорија:Згради и градби по состојба| ]] [[Категорија:Инженерство]] [[Категорија:Архитектура]] rx4uz3e8gaubqx8h1hjuiz9v6ur79co 5539050 5539049 2026-04-15T03:40:53Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Категорија:Преместени споменици и градби]] на [[Категорија:Преместени згради и градби]] без да остави пренасочување: (преку [[:bg:У:КМ|Категориски мајстор]]) 5539049 wikitext text/x-wiki {{Ризница-врска|Relocated buildings and structures}} [[Категорија:Згради и градби по состојба| ]] [[Категорија:Инженерство]] [[Категорија:Архитектура]] rx4uz3e8gaubqx8h1hjuiz9v6ur79co 0 184718 5539150 4600196 2026-04-15T09:41:20Z Dandarmkd 31127 5539150 wikitext text/x-wiki '''Д-р Лилјана Минова - Ѓуркова''' ({{роден на|||1939}}- {{починат на|12|декември|2008}}) ― [[Македонија|македонски]] [[македонист]] и редовен [[професор]] на [[Филолошки факултет „Блаже Конески“ - Скопје|Филолошкиот факултет „Блаже Конески“]] при [[Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“]]. == Творештво == Таа е една од најпродуктивните македонски македонисти во областа на македонистиката. Нејзината четиридецениска творечка дејност ја вбројува во еден од најплодните [[македонисти]] во [[Македонија]], чии трудови се познати и во светските славистички центри. Во својот творечки живот објавила над 270 библиографски единици во Македонија, [[Европа]] и [[САД]] во многу научни списанија, зборници, единици и слично. Како најсовремени и најквалитетни нејзини дела се прифатени универзитетските учебници ''„Синтакса на македонскиот стандарден јазик“'' и ''„Стилистика на современиот македонски јазик“''. Исто така таа е заслужна и за издавање на учебници за летната школа при [[Меѓународниот семинар за македонски јазик, литература и култура]], учебници по македонски јазик за странци и слично. За афирмацијата на македонскиот јазик во странство, Минова - Ѓуркова издала уште две книги: [[„Граматика на македонскиот јазик за странци“]] со превод на [[француски јазик]] во 2006 година и во 2007 истата книга со превод на [[англиски јазик]]. Покрај издаваштвото, таа била основач и прв претседател на [[Совет за македонски јазик|Советот за македонски јазик]]. Голем е придонесот на Лилјана Минова - Ѓуркова за реализирање на меѓународни и домашни проекти и еден од најзначајните проекти е монографијата на македонски јазик објавена во [[Ополе]], [[Полска]] во рамките на општословенскиот проект „Најнова историја на словенските јазици - современи промени во словенските јазици“. Како дел од нејзиниот меѓународен ангажман се вбројува и активноста како претставник на македонистиката во меѓународни тела како на пример [[Меѓународната комисија за пручување на граматичката структура на словенските јазици]]. == Наводи == * [http://www.imj.ukim.edu.mk/images/stories/MAKEDONSKI-JAZIK-LX-2009.pdf Списание „Македонски јазик“, Институт за македонски јазик „Крсте П. Мисирков“]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Поврзано == * [[Македонистика]] * [[Список на македонисти]] * [[Македонски јазик]] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Минова-Ѓуркова, Лилјана}} [[Категорија:Македонски македонисти]] [[Категорија:Македонски слависти]] [[Категорија:Југословенски македонисти]] [[Категорија:Југословенски слависти]] [[Категорија:Југословенски Македонци]] [[Категорија:Професори на Филолошкиот факултет „Блаже Конески“ - Скопје]] 1p2jityo7eo9y8rl1udob5kwr8w6ufq 0 194686 5539040 4594215 2026-04-15T01:45:47Z HyBoxwood 132241 5539040 wikitext text/x-wiki [[Податотека:中華人民共和國國徽.svg|мини|десно|200п|Грбот на Кина]] '''Грбот''' (или '''државен амблем''') на '''[[Народна Република Кина]]''' ([[кин.]] 中华人民共和国国徽) се состои од приказ на [[Тјенанменска порта|Тјенанменската порта]], преку која се влегува во [[Забранетиот град]] од [[Тјенанменски плоштад|Тјенанменскиот плоштад]] во [[Пекинг]], и е сместена во црвен круг. Над неа се распоредени петте ѕвезди од [[Знаме на Кина|државното знаме]]. Најголемата ѕвезда ја претставува [[Комунистичка партија на Кина|Комунистичката партија]], а четирите помали ѕвезди ги претставуваат општествените класи според [[Маоизам|маоистичкото]] учење. Грбот „се состои од шарите од државното знаме“.<ref>[http://english.gov.cn/2005-08/16/content_23488.htm Опис на државниот грб на портал на кинеската влада] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120502100034/http://english.gov.cn/2005-08/16/content_23488.htm |date=2012-05-02 }} {{en}}</ref> Овие елементи се опишани вака: <blockquote> ...Црвената боја на знамето ја претставува револуцијата, а пак жолтата кај ѕвездите ги претставува сјајните златни зраци кои зрачат од недогледната црвена земја. Четирите помали ѕвезди распоредени околу поголемата го симболизираат единството на кинескиот народ под водство на Комунистичката партија на Кина (КПК) <p>—Годишник на Кина за 2004 г.<ref>[http://english.gov.cn/2005-08/16/content_23394.htm Државно знаме] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070604063334/http://english.gov.cn/2005-08/16/content_23394.htm |date=2007-06-04 }} {{en}}</ref> </blockquote> Надворешниот круг е обрабен со снопови [[жито]] и [[ориз]], што [[Маоизам|маоистичката]] филозофија на [[земјоделска револуција]]. Во средината на долниот дел на рамката има [[запченик]] кој ја симболизира индустриската работничка класа. Како целина овие елементи се предвидени да ја симболизираат борбата на кинескиот народ уште од времето на [[Четвртомајско движење|Четвртомајското движење]], и здружувањето на [[пролетаријат]]от кој [[Народна Република Кина]]. Грбот е дело на познатиот [[архитект]] [[Лианг Сиченг]] кој бил избран на конкурсот распишан при основањето на НР Кина, и дели очигледни сличности со грбот на [[СССР]]. Усвоен е на [[20 септември]], [[1950]] од страна на Централната народна влада. == Поврзано == * [[Знаме на Кина]] * [[Тјенанмен]] == Наводи == {{reflist}} {{Кина-никулец}} {{Coats of arms of Asia}} [[Категорија:Национални симболи на Кина]] [[Категорија:Државни грбови во Азија|Кина]] hk1p89b5wrehj7dyuif82gq0cut1tox 2 197355 5539202 5450956 2026-04-15T10:30:33Z Bjankuloski06 332 /* Ad hoc Мрежи */ Јазична исправка, replaced: хостови → домаќини 5539202 wikitext text/x-wiki == Ad hoc Мрежи == Зборот Ad hoc доаѓа од [[латинскиот јазик]] и во превод значи “за оваа намена”. Безжична ad hoc мрежа е колекција од темиња/крајни станици кои комуницираат еден со друг, формирајки повеќескоковна [[радио мрежа]] и одржувајки конективност на децентрализиран начин односно без централен сервер. Тие создаваат привремена [[конекција]] при што некои од уредите се членови на [[мрежата]] само додека трае комуникациската сесија. Секое теме во ad hoc мрежата функционира и како хост и како [[рутер]] што значи контролата на мрежата е дистрибуирана помеѓу темињата. Додека темињата комуницираат преку [[безжичните линкови]] тие мораат да се соочуваат со ефектите на радио комуникацијата, како што е бучност, опаѓање и пречки.<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Ad_hoc</ref> Како додаток линковите типично имаат помала пропусност од жичаната мрежа. Мрежната топологија е динамична и темињата постојано ја менуваат нивната физичка положба движејки се. Друга карактеристика е тоа што домаќините/темињата имаат многу ограничен процесорски капацитет, капацитет на зачувување, батериска моќност и пропусност, што укажува на слаб клиент. Ова значи дека употребата на моќност мора да биде во одреден опсег. Она што загрижува кај ad hoc мрежата е ограничениот проток на податоци и постојана промена на [[топологијата]]. [[Медиумот]] за пристап и радио опкружувањето, имаат специјални карактеристики кои мора да се земат во предвид кога се дизајнира [[протокол]] за мрежата. Има потреба од ефикасни рутирачки протоколи кои ќе овозможуваат темињата да комуницираат преку патеки со повеке скокови кои се состојат од можни повеќе [[линкови]], при што треба да се внимава да не се користи повеќе од потребните [[ресурси]]. Ad hoc технологијата им овозможува на луѓето да бидат во конференциска соба каде што користејки инфрацрвена трансмисија или радио фреквенциски безжични сигнали, да ги поврзат нивните [[notebook компјутери]] со други компјутери во [[локална мрежа]] со поделени податоци и ресурси. Секој корисник има единствена [[мрежна адреса]] која моментално е забележана како дел од мрежата. [[Технологијата]] исто вклучува и оддалечени корисници и [[хибридни]] безжично/жичани конекции. [[Мобилните уреди]] можат да бидат поврзани во мрежа било кога и било каде бидејќи е елиминарана потребата од централна администрација и имаат голем комерцијален потенцијал.<ref>http://www.buzzle.com/editorials/3-16-2006-91271.asp</ref> Постојат два вида на безжични ad hoc мрежи: * '''мобилни ad hoc мрежи''' и * '''ad hoc сензор мрежи'''. === Мобилни ad hoc мрежи === [[MANET]]( Mobile Ad Hoc Network) е колекција од [[мобилни корисници]] кои комуницираат преку релативно ограничена пропусност на безжичните линкови. Бидејќи темињата се подвижни мрежната топологија може да се менува брзо и непредвидено. Мрежата е [[децентрализирана]], каде што сите мрежни активности, вклучувајки и откривање на топологијата и испраќање пораки мора да бидат извршени од самите темиња. И функционалноста за рутирање ќе биде вклучена во мобилните темиња.<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Mobile_ad_hoc_network</ref> [[Слика: Mobile_ad_hoc_network.png|рамка|Мобилна ад хок мрежа]] Множеството од апликации за MANET се различни, рангирајки ги од мали [[статични мрежи]] кои се со ограничена моќност, до големи мобилни високо [[динамични мрежи]]. На мобилната ad hoc мрежа и треба ефикасен дистрибуиран [[алгоритам]] за детерминирање на мрежната организација, распоредот на линкови и рутирањето. Како и да е откривањето преку рутирачки патеки и испраќањето пораки во децентрализирано опкружување, каде што е присутно колебање во мрежната топологија, не е потполно дефиниран проблем. Додека најкратката патека од изворот до дестинацијата во статичка мрежа е вообичаено оптималната рута, оваа идеја не е лесно остварлива за мобилните ad hoc. Факторите како што се променлив квалитет на безжичните линкови, изгубена патека за ширење на податоците, опаѓање (на звук), повеќекориснички пречки, трошење на моќност и промени во топологијата, постануваат важни слабости. Мрежата би требало да биде во можност да се приспособува на промените на рутирачките патеки, за да се ублажат некои од овие ефекти. [[Воените мрежи]] се дизајнирани да поддржуваат можност за детекција и прислушкување. Оттука темињата преферираат да зрачат колку што е можно помала моќност и да пренесуваат колку е можно поретко, така што се намалува можноста од пронаоѓање или прислушкување. Пропуст во било која од овие препораки може да ги деградира перформансите и работата на мрежата. Концептот за препораките и асоцијациите со MANET се дискусирани во соодветни литератури развиени од MANET Работната Група од рутирачки простор на Internet Engineering Task Force(IETF).<ref>http://www.ietf.org/rfc/rfc2501.txt</ref> === Безжични ad hoc сензор мрежи === Овие мрежи се состојат од [[сензори]] распространети низ некој [[географски простор]]. Секој сензор има способност за [[безжична комуникација]] и некое ниво на интелигенција за процесирање на [[сигнали]] и умрежување на податоци. [[Слика: Adhoc_wireless_network.jpg |рамка|Безжична ад хок мрежа]] ‎ Некои примери од безжични ad hoc сензор мрежи се следниве: # Воени сензор мрежи кои се користат за детектирање и добивање колку што е можно повеќе [[информации]] за непријателските движења, [[експлозии]] и други појавни интереси. # Сензор мрежи кои детектираат и карактеризираат [[Хемиски]], [[Биолошки]], [[Радиолошки]], [[Нуклеарни]] и [[Експлозивни напади]] и материјали. # Сензор мрежи кои детектираат и контролираат околиски промени во [[шуми]], [[океани]] итн. # Безжични сообракајни сензор мрежи за да го контролираат подвижниот [[сообракај]] на автопати или во преполните делови на градот. # Безжични сензор мрежи за безбедност во деловите за пазарување, гаражи за паркирање, итн. # Безжични паркинг сензор мрежи за детерминирање кои места за паркирање се зафатени а кои слободни. <ref>http://w3.antd.nist.gov/wahn_ssn.shtml</ref> Погоре излистаното сугерира дека безжичните ad hoc сензор мрежи нудат сигурна способност и зголемување на операциските ефикасности во граѓанските апликации исто како и помош во националниот напор за зголемување на свесноста за потенцијалните терористички закани. Постојат два начини на класификација на безжичните ad hoc сензор мрежи. Според тоа дали темињата се индивидуално адресирачки и според тоа дали податоците се во целина. Сензор темињата во паркинг мрежа би требало да бидат индивидуално адресирачки, при што секое едно теме ќе може да ја детерминира локацијата на сите слободни места. Оваа апликација покажува дека може да има потреба од испраќање на порака до сите темиња во мрежата. Ако има потреба да се забележи [[температурата]] во некој [[агол]] од собата, тогаш [[адресата]] не е толку важна. Способноста на сензор мрежата да ги собира во целина колектираните податоци, може многу да го редуцира бројот на пораки кои што треба да бидат испраќани низ неа. Главните цели на безжичните ad hoc сензор мрежи генерално зависат од дадената [[апликација]], но следниве задачи се вообичаени за повекето: * '''Да се детерминира вредноста на некои [[параметри]] на дадена локација''': во опкружувачка мрежа може треба да се знае температура, [[атмосферски притисок]], количество на сончева светлина и релативна [[влажност]] на некои локации. Овој пример покажува дека дадено сензор теме може да биде поврзано со различни видови на сензори, секој со различен опсег на дозволени вредности. * '''Детектирање на настани кои се од интерес и проценка на параметрите на детектираниот настан/и''': во сообраќајна сензор мрежа може да се детектира движењето низ некоја [[област]] и да се пресмета брзината и насоката на движење на возилото. * '''Класифицирање на детектираните објекти''': да се види дали [[возилото]] во [[сообракајната мрежа]] е [[автомобил]], комбе, камион, автобус итн. * '''Означување на објект''': во воените сензор мрежи се означува движењето на непријателот во географски простор покриен со мрежата. <ref>http://w3.antd.nist.gov/wahn_ssn.shtml</ref> Важен услов во сензор мрежите е бараните податоци да бидат раширени до вистинските крајни [[корисници]]. Во некои случаи постојат прилично строги временски ограничувања во комуникацијата. На пример детекцијата на натрапник во [[набљудувачка мрежа]] треба веднаш да биде пренесена. Безжичните ad hoc сензор мрежи ги имаат следниве [[условувања]]: # '''Голем број на сензори''': споредно од развојот на сензори на океанска површина или употребата на подвижни [[роботски сензори]] во [[воени операции]], повеќето темиња во сензор мрежите се стационарни. # '''Мала употреба на [[енергија]]''': откако во многу апликации сензор темињата ќе бидат сместени во оддалечена област, служењето на темето може да биде невозможно. Во овој случај времето на постоење на темето може да биде одлучено според времетраењето на [[батеријата]], оттука се јавува барање за минимизирање на [[трошокот]] на енергија. # '''Мрежна сопствена [[организација]]''': поради големиот број на темиња и нивните потенцијални позиции во непријателските локации важно е мрежата да биде способна сама да се организира. Рачно [[конфигурирање]] не е изводливо. Темето може да престане да работи(од недостаток на енергија или физичка деструкција),и ново теме да се приклучи кон мрежата. Оттука мрежата мора да биде способна периодично да се реконфигурира самата и да продолжи со работа. Индивидуалните темиња може да бидат дисконектирани од останатиот дел од мрежата, и притоа мора да се одржува висок степен на [[конективност]]. # '''Соработливо процесирање на [[сигнал]]''': друг фактор кој ги разликува овие мрежи од [[MANET]] е тоа што крајната цел е детекција/проценка на некои настани кои се од интерес. За да се докажат перформансите на детекција, често е прилично корисно да се спојат податоците од повеќекратни сензори. Ова податочно спојување бара [[трансмисија]] на податоци и контролни пораки, и може да постави ограничување во мрежната [[архитектура]]. # '''Прашална способност''': корисникот може да сака да праша некое индивидуално теме или група од темиња за информации во еден [[регион]]. Зависно од количеството на податоци чие спојување е извршено, може да не биде изводливо да се пренесе големо количество податоци низ мрежата. Наместо од различни локални темиња, може да се соберат податоците од дадена област и да се формира преглед на пораките. Прашањето може да биде упатено до темето кое е најблиску до саканата [[локација]].<ref>http://w3.antd.nist.gov/wahn_ssn.shtml</ref> Во овие мрежи секое теме може да биде опремено со различни сензори, како [[акустични]] [[сеизмички]], [[инфрацрвени]] итн. Овие темиња може да бидат организирани во [[кластери]], така што може да се детектираат локалните случувања, ако не сите барем оние кои се во кластерот. Секое теме може да има доволна моќност за процесирање и донесување одлуки, а потоа и да ги праќа овие одлуки до другите темиња во кластерот. == Безбедност кај безжичните ad-hoc мрежи == Кај безжичните мрежи се појавуваат безбедносни издавања кои не постојат кај [[жичаните мрежи]]. Безжично испратените рамки се испраќаат како радио трансмисија која се шири преку физичкиот предел (ѕидови)од канцеларијата или куќата. Секој компјутер надвор од опсегот на безжичната мрежа може да прима или испраќа рамки. Без заштита на вашата безжична мрежа пакосни корисници може да ја користат мрежата за да пристапат до вашите приватни информации или да направат оштетувања на вашиот и на други компјутери преку [[Интернет]].<ref>http://portal.acm.org/citation.cfm?id=989742&coll=GUIDE&dl=GUIDE&CFID=88532722&CFTOKEN=72661578</ref> Најчесто користени методи за заштита на ad hoc мрежите се отворен систем на [[автентикација]] и [[WEP криптирање]]. * '''автентикација''' преставува заштита на мрежата на тој начин што секој корисник треба да има корисничко име и лозинка или некој друг доказ дека е конфигуриран со автентикациски клуч за да му се овозможи да испраќа рамки. * ''' криптирање''' преставува заштита со криптирање на содржината на сите безжични рамки така што само примачот може да ја протолкува истата. Ова е превентива за злонамерните корисници да не можат да видат што содржи испратената рамка. Видови на криптирање кои се користат со 802.11 мрежите: WEP, WPA и WPA2. === (Wired Equivalent Privacy)WEP криптирање === За криптирање на безжични податоци оригиналниот [[802.11 стандард]] дефинираше Wired Equivalent Privacy. По природата на безжичните LAN мрежи тешко е да се оствари безбеден физички пристап до мрежата. За разлика од жичаната мрежа каде има директна [[физичка конекција]], кај безжичните мрежи било кој, кој е во опсег на безжичниот AP или безжичниот клиент може да испраќа и прима рамки и да наслушува за други рамки што треба да се испраќаат.<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Wired_Equivalent_Privacy</ref> [[Слика:Wired_Equivalent_Privacy.gif|рамка|WEP криптирање]] [[WEP]] користи поделен(заеднички) таен клуч за да се криптираат податоците што ќе се испратат. Темето што прима го користи истиот [[клуч]] за да ги декриптира податоците. Кај инфраструктурниот мод WEP клучот мора да биде конфигуриран на безжичната AP и сите безжични клиенти. Кај ad hoc модот WEP клучот мора да биде конфигуриран на сите безжични клиенти. Како спецификација во [[IEEE 802.11 стандардот]] WEP користи [[40 битен]] таен клуч. Повеќето безжични хардвери поддржуваат и употреба на 104 битни WEP клучеви. Ако ги поддржува двата подобро е да се користи 104 битниот.<ref>http://www.networkworld.com/details/715.html</ref>h Одбирање на WEP клуч- овој клуч би требало да биде од произволни големи и мали букви, броеви, пунктуални знаци или да биде составен од [[хексадецимални броеви]](0-9 и буквите A-F) . Клучот кој е само еден збор или лесна за помнење [[фраза]] може лесно да биде откриен и мрежата да биде нападната. Иако клучот е случаен и тежок за откривање, може да биде откриен ако многу податоци [[криптирани]] со истиот клуч се собрани и [[анализирани]]. Затоа е препорачано да се менува WEP клучот барем на три [[месеци]].<ref>http://compnetworking.about.com/od/wirelessfaqs/f/wep_keys.htm</ref>h === (Wi-Fi Protected Access)WPA криптирање === IEEE 802.1X слабата автентикација на овој стандард не му овозможува решение за слабостите на WEP(Wired Equivalent Privacy). Додека 802.11i безжичниот [[LAN]] безбедносен стандард беше привршуван, Wi-Fi Алијансата-(организација за безжична опрема), во меѓувреме креираше стандард познат како Wi-Fi Protected Access(WPA). WPA го замени WEP со посилен метод за криптирање познат како Temporal Key Integrity Protocol(TKIP). WPA овозможува опционална употреба на Advanced Encription Standard (AES) за криптирање.<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Wi-Fi_Protected_Access</ref> WPA се користи во два модови: * '''WPA-Enterprise''' користи [[IEEE 802.1X]] автентикација и е дизајниран за средни и големи инфраструктурни мрежи. * '''WPA-Personal''' користи автентикација со преподелен клуч(PSK) и е дизајнирана за SOHO инфраструктурна мрежа.<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Wi-Fi_Protected_Access </ref>: === IEEE 802.11 отворен систем за автентикација === Овој начин на автентикација го идентификува безжичното теме користејки ја [[хардверската]] адреса на неговиот безжичен [[адаптер]]. Хардверска адреса е адреса која се става на [[безжичниот адаптер]] во текот на неговата изработка и се користи за да се пронајде адресата на испраќачот и на примачот на рамките.<ref>http://www.intel.com/support/wireless/wlan/sb/cs-025307.htm</ref> Кај инфраструктурен мод некои безжични AP овозможуваат да се конфигурира листа на дозволени хардверски адреси за отворен систем на аветнтикација. Тоа е едноставен начин за злонамерните корисници да не ги примат рамките испратени на вашата безжична мрежа. Овие корисници можат да ја забележат хардверската адреса на безжично теме кое е во близина и да ја користат таа адреса за да се приклучат на мрежата. За ad hoc модот нема конфигурирање на листа од дозволени [[хардверски адреси]], така што секоја адреса може да биде искористена за корисникот да се приклучи на мрежата. Овој стандард дефинира отворен систем и заеднички клуч за автентикација и Wired Equivalent Privacy(WEP) за енкрипција. WEP може да користи 40 или 104 битни клучеви за енкрипција. Како и да е овој стандард е релативно слаб и тром, тежок за поширока распространетост и [[приватен развој]]. Поради неговата несигурност од напади тој е заменет со некои понови стандарди за заштита. === Заеднички (поделен) клуч === Со овој вид на автентикација се потврдува дека безжичните клиенти кои се приклучуваат на мрежата го знаат тајниот клуч. Во текот на автентикацискиот процес клиентот покажува дека го знае клучот без да врши испраќање на истиот. Сите клиенти во безжичната мрежа го користат истиот заеднички клуч.<ref>http://www.intel.com/support/wireless/wlan/sb/cs-025307.htm</ref> === IEEE 802.1X === [[Слика:IEEE_802_1X.jpg‎ |рамка|IEEE 802.1X]] Ова е стандард кој е направен за [[Ethernet]] [[свичови]] и е прилагоден на 802.11 безжични [[LAN]] за да овозможи посилна автентикација од [[802.11 стандардот]]. [[IEEE 802.1X]] автентикацијата е дизајнирана за средни и големи безжични LAN кои соджат автентикациска структура која се состои од Remote Authentication Dial-In User Service (RADIUS) сервери и известувачка база на податоци како што е Active Directory адресен сервис. IEEE 802.1X спречува некое теме да се приклучи на безжична мрежа се додека не се изврши безбедна автентикација.IEEE 802.1X го користи Extensible Authentication Protocol (EAP). Безжичната мрежна автентикација може да биде базирана на различни EAP автентикациски [[методи]] кои што користат корисничко име и лозинка или дигитален сертификат. Некои безжични [мрежни адаптери]] имаат [[светлечки линк]](link light) кој означува кога е примена или испратена податочна рамка. Бидејќи IEEE 802.1X се појави пред безжичниот мрежен адаптер да испраќа или прима рамки, светлечкиот линк не ја одразува 802.1X автентикациската активност. Ако светлечкиот линк не забележува никаков [[мрежен сообракај]] причина за тоа може да биде паѓање на [[802.1X автентикацијата]].<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/IEEE_802.1X</ref> === WPA или WPA2 со преподелен клуч === Во околини каде што не може да се изврши IEEE 802.1X автентикација се користи WPA и WPA2 кои овозможуваат метод на автентикација со преподелен клуч за [[инфраструктурни мрежи]]. Преподелениот клуч е конфигуриран во безжичните AP и безжичните клиенти. Овој клуч треба да е случајно избрана [[секвенца]] од најмалку 20 карактери кои се големи и мали букви, броеви и знаци, или може да биде од најмалку 24 [[хексадецимални броеви]](од 0-9 и букви од A-F). За разлика од WEP клучот WPA или WPA2 преподелениот клуч не може да биде откриен со собирање на повеќе испратени криптирани рамки, така што нема потреба од негово менување. == Конфигурирање на ad hoc мрежа == Конфигурирањето на ad hoc 802.11b безжична мрежа без употреба на [[рутер]] или безжичен Access point(AP) користејки [[Windows XP]] опкружување одзема само неколку минути. Треба да се напрви Internet Connection Sharing на хост компјутерот и сите поврзани компјутери ќе можат да сурфаат на мрежа безжично поврзани. Најпрво ќе започнеме со еден компјутер кој веќе има жичана [[Ethernet]] и [[конекција кон Интернет]]. Потоа се гради ad hoc мрежата во следниве чекори: # да се инсталира 802.11b безжична картичка во главниот компјутер и да се конфигурира како компјутер кон компјутер(ad hoc) безжична конекција. # потоа треба да се инсталира [[безжична картичка]] и во вториот компјутер. # за да се комплетира мрежата и да се овозможи конективност кон Интернет треба да се овзможи делење на Интернет (ICS)Internet Connection Sharing (да се чекира) во хостот. * '''Конфигурирање на хостот''' Ако во [[опсегот]] каде што се наоѓа компјутерот има други безжични мрежи ќе се прикаже листа од расположиви мрежи. Не треба да се одбира од тие мрежи . Треба да се чекира опцијата за ad hoc мрежи која ја има во визардот. Потоа треба да се даде име-SSID за новата мрежа и да се внесат опции за WEP криптирање и откако ова ќе се заврши, на работната површина на компјутерот ќе има икона која ја означува ad hoc мрежата. * '''Конфигурирање на клиент''' Откако се [[инсталира]] безжична мрежна картичка се прикажуваат безжичните точки за пристап или ad hoc мрежи кои се во опсег на вториот компјутер. Треба да се одбере мрежата кон која ќе се поврзе клиентот и да се конфигурира. * '''Делење на конекцијата''' Треба во опциите на хостот да се овозможи да има поделена Интернет конекција, потоа да се овозможи на другите корисници во мрежата да можат да пристапат кон Интернет преку овој компјутер. Треба да се чекира опција за Internet Connection Firewall(ICF). И опционално може да се овозможи за другите корисници да ја контролираат или овозможуваат оваа [[конекција]]. Конекцискиот прозорец кај клиентот ќе ја прикажува конекцијата кон хостот како [[Интернет порта]]. Клиент компјутерите би требало сега да примат приватна класа, нерутирачки [[IP адреси]] во опсегот 192.168.0.* преку DHCP од хост компјутерот и ќе имаат потполна Интернет конективност. * '''Безбедност''' Кај хостот треба да се одбере клуч за нагодување на криптирањето и истиот треба да се употреби и кај клиентите. Треба да се одбере клуч кој тешко може да го откријат злонамерни корисници. * '''Инсталиран мрежен адаптер''' (Orinoco или Cisco мрежна картичка)треба да поддржува безжична [[LAN]] и безжичен стандард за безбедност. На пример [[Windows XP(SP2)]] ги поддржува конфигурациските опции за [[Wi-Fi]] Protected Access(WPA) безбедносен стандард. Ако нема ваква поддршка нема да може да се конфигурираат WPA безбедносни опции. Треба да има инсталирано [[TCP/IP]] протокол на сите компјутери во мрежата. Потоа треба да се конфигурира овој протокол со алоцирање на [[IP адреса која]] е 192.168.0.* и подмрежна маска 255.255.255.0 за секој [[мрежен адаптер]]. === Именување на безжичните мрежи === [[Безжичните мрежи]] без разлика дали се во [[инфраструктурен]] или ad hoc мод користат име познато како Service Set Identifier(SSID) за да се идентификуваат. Кога безжичните клиенти први започнуваат тие го [[скенираат]]-проверуваат безжичниот фреквенциски опсег за посебни рамки испратени од безжичните APs или безжичните клиенти во ad hoc мод. Рамките го содржат SSID познат како име на мрежата. Од акумулираната листа на имиња на безжични мрежи собрани во текот на скенирање, безжичниот клиент може да ја детерминира [[безжичната мрежа]] кон која е пробано да се конектира. За да се конфигурира безжична мрежа треба да се селектира име на мрежа кон која ќе се поврзува. Ако се креира нова мрежа, името кое ќе се избере треба да биде различно од сите други мрежи кои се во опсегот. На пример ако креирате безжична мрежа во вашиот дом а вашиот сосед веќе има создадено и ја именувал мрежата со HOME, а таа мрежа е во опсег на вашиот дом, вие мора да изберете име различно од HOME. Откако селектиравте име за безжична мрежа треба да ја конфигурирате за вашиот [[безжичен клиент]] при што името ќе биде видливо од секое [[IEEE]] безжично теме. Некој движејки се во близина на вашата безжична мрежа може да го види името на мрежата, да се поврзе на неа и да ја злоупотреби. Меѓутоа со конфигурирана безбедност, корисникот ќе може да го види името и да се приклучи на [[мрежата]] но не може да испрака [[податоци]], да ги користи вашите [[ресурси]] или да користи [[Интернет конекција]]. ==Извори== <references /> l5z5rot5bpqkmlnfqmdz3isxp9risel 5539222 5539202 2026-04-15T10:32:14Z Bjankuloski06 332 Јазична исправка, replaced: хост → домаќин (8) 5539222 wikitext text/x-wiki == Ad hoc Мрежи == Зборот Ad hoc доаѓа од [[латинскиот јазик]] и во превод значи “за оваа намена”. Безжична ad hoc мрежа е колекција од темиња/крајни станици кои комуницираат еден со друг, формирајки повеќескоковна [[радио мрежа]] и одржувајки конективност на децентрализиран начин односно без централен сервер. Тие создаваат привремена [[конекција]] при што некои од уредите се членови на [[мрежата]] само додека трае комуникациската сесија. Секое теме во ad hoc мрежата функционира и како домаќин и како [[рутер]] што значи контролата на мрежата е дистрибуирана помеѓу темињата. Додека темињата комуницираат преку [[безжичните линкови]] тие мораат да се соочуваат со ефектите на радио комуникацијата, како што е бучност, опаѓање и пречки.<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Ad_hoc</ref> Како додаток линковите типично имаат помала пропусност од жичаната мрежа. Мрежната топологија е динамична и темињата постојано ја менуваат нивната физичка положба движејки се. Друга карактеристика е тоа што домаќините/темињата имаат многу ограничен процесорски капацитет, капацитет на зачувување, батериска моќност и пропусност, што укажува на слаб клиент. Ова значи дека употребата на моќност мора да биде во одреден опсег. Она што загрижува кај ad hoc мрежата е ограничениот проток на податоци и постојана промена на [[топологијата]]. [[Медиумот]] за пристап и радио опкружувањето, имаат специјални карактеристики кои мора да се земат во предвид кога се дизајнира [[протокол]] за мрежата. Има потреба од ефикасни рутирачки протоколи кои ќе овозможуваат темињата да комуницираат преку патеки со повеке скокови кои се состојат од можни повеќе [[линкови]], при што треба да се внимава да не се користи повеќе од потребните [[ресурси]]. Ad hoc технологијата им овозможува на луѓето да бидат во конференциска соба каде што користејки инфрацрвена трансмисија или радио фреквенциски безжични сигнали, да ги поврзат нивните [[notebook компјутери]] со други компјутери во [[локална мрежа]] со поделени податоци и ресурси. Секој корисник има единствена [[мрежна адреса]] која моментално е забележана како дел од мрежата. [[Технологијата]] исто вклучува и оддалечени корисници и [[хибридни]] безжично/жичани конекции. [[Мобилните уреди]] можат да бидат поврзани во мрежа било кога и било каде бидејќи е елиминарана потребата од централна администрација и имаат голем комерцијален потенцијал.<ref>http://www.buzzle.com/editorials/3-16-2006-91271.asp</ref> Постојат два вида на безжични ad hoc мрежи: * '''мобилни ad hoc мрежи''' и * '''ad hoc сензор мрежи'''. === Мобилни ad hoc мрежи === [[MANET]]( Mobile Ad Hoc Network) е колекција од [[мобилни корисници]] кои комуницираат преку релативно ограничена пропусност на безжичните линкови. Бидејќи темињата се подвижни мрежната топологија може да се менува брзо и непредвидено. Мрежата е [[децентрализирана]], каде што сите мрежни активности, вклучувајки и откривање на топологијата и испраќање пораки мора да бидат извршени од самите темиња. И функционалноста за рутирање ќе биде вклучена во мобилните темиња.<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Mobile_ad_hoc_network</ref> [[Слика: Mobile_ad_hoc_network.png|рамка|Мобилна ад хок мрежа]] Множеството од апликации за MANET се различни, рангирајки ги од мали [[статични мрежи]] кои се со ограничена моќност, до големи мобилни високо [[динамични мрежи]]. На мобилната ad hoc мрежа и треба ефикасен дистрибуиран [[алгоритам]] за детерминирање на мрежната организација, распоредот на линкови и рутирањето. Како и да е откривањето преку рутирачки патеки и испраќањето пораки во децентрализирано опкружување, каде што е присутно колебање во мрежната топологија, не е потполно дефиниран проблем. Додека најкратката патека од изворот до дестинацијата во статичка мрежа е вообичаено оптималната рута, оваа идеја не е лесно остварлива за мобилните ad hoc. Факторите како што се променлив квалитет на безжичните линкови, изгубена патека за ширење на податоците, опаѓање (на звук), повеќекориснички пречки, трошење на моќност и промени во топологијата, постануваат важни слабости. Мрежата би требало да биде во можност да се приспособува на промените на рутирачките патеки, за да се ублажат некои од овие ефекти. [[Воените мрежи]] се дизајнирани да поддржуваат можност за детекција и прислушкување. Оттука темињата преферираат да зрачат колку што е можно помала моќност и да пренесуваат колку е можно поретко, така што се намалува можноста од пронаоѓање или прислушкување. Пропуст во било која од овие препораки може да ги деградира перформансите и работата на мрежата. Концептот за препораките и асоцијациите со MANET се дискусирани во соодветни литератури развиени од MANET Работната Група од рутирачки простор на Internet Engineering Task Force(IETF).<ref>http://www.ietf.org/rfc/rfc2501.txt</ref> === Безжични ad hoc сензор мрежи === Овие мрежи се состојат од [[сензори]] распространети низ некој [[географски простор]]. Секој сензор има способност за [[безжична комуникација]] и некое ниво на интелигенција за процесирање на [[сигнали]] и умрежување на податоци. [[Слика: Adhoc_wireless_network.jpg |рамка|Безжична ад хок мрежа]] ‎ Некои примери од безжични ad hoc сензор мрежи се следниве: # Воени сензор мрежи кои се користат за детектирање и добивање колку што е можно повеќе [[информации]] за непријателските движења, [[експлозии]] и други појавни интереси. # Сензор мрежи кои детектираат и карактеризираат [[Хемиски]], [[Биолошки]], [[Радиолошки]], [[Нуклеарни]] и [[Експлозивни напади]] и материјали. # Сензор мрежи кои детектираат и контролираат околиски промени во [[шуми]], [[океани]] итн. # Безжични сообракајни сензор мрежи за да го контролираат подвижниот [[сообракај]] на автопати или во преполните делови на градот. # Безжични сензор мрежи за безбедност во деловите за пазарување, гаражи за паркирање, итн. # Безжични паркинг сензор мрежи за детерминирање кои места за паркирање се зафатени а кои слободни. <ref>http://w3.antd.nist.gov/wahn_ssn.shtml</ref> Погоре излистаното сугерира дека безжичните ad hoc сензор мрежи нудат сигурна способност и зголемување на операциските ефикасности во граѓанските апликации исто како и помош во националниот напор за зголемување на свесноста за потенцијалните терористички закани. Постојат два начини на класификација на безжичните ad hoc сензор мрежи. Според тоа дали темињата се индивидуално адресирачки и според тоа дали податоците се во целина. Сензор темињата во паркинг мрежа би требало да бидат индивидуално адресирачки, при што секое едно теме ќе може да ја детерминира локацијата на сите слободни места. Оваа апликација покажува дека може да има потреба од испраќање на порака до сите темиња во мрежата. Ако има потреба да се забележи [[температурата]] во некој [[агол]] од собата, тогаш [[адресата]] не е толку важна. Способноста на сензор мрежата да ги собира во целина колектираните податоци, може многу да го редуцира бројот на пораки кои што треба да бидат испраќани низ неа. Главните цели на безжичните ad hoc сензор мрежи генерално зависат од дадената [[апликација]], но следниве задачи се вообичаени за повекето: * '''Да се детерминира вредноста на некои [[параметри]] на дадена локација''': во опкружувачка мрежа може треба да се знае температура, [[атмосферски притисок]], количество на сончева светлина и релативна [[влажност]] на некои локации. Овој пример покажува дека дадено сензор теме може да биде поврзано со различни видови на сензори, секој со различен опсег на дозволени вредности. * '''Детектирање на настани кои се од интерес и проценка на параметрите на детектираниот настан/и''': во сообраќајна сензор мрежа може да се детектира движењето низ некоја [[област]] и да се пресмета брзината и насоката на движење на возилото. * '''Класифицирање на детектираните објекти''': да се види дали [[возилото]] во [[сообракајната мрежа]] е [[автомобил]], комбе, камион, автобус итн. * '''Означување на објект''': во воените сензор мрежи се означува движењето на непријателот во географски простор покриен со мрежата. <ref>http://w3.antd.nist.gov/wahn_ssn.shtml</ref> Важен услов во сензор мрежите е бараните податоци да бидат раширени до вистинските крајни [[корисници]]. Во некои случаи постојат прилично строги временски ограничувања во комуникацијата. На пример детекцијата на натрапник во [[набљудувачка мрежа]] треба веднаш да биде пренесена. Безжичните ad hoc сензор мрежи ги имаат следниве [[условувања]]: # '''Голем број на сензори''': споредно од развојот на сензори на океанска површина или употребата на подвижни [[роботски сензори]] во [[воени операции]], повеќето темиња во сензор мрежите се стационарни. # '''Мала употреба на [[енергија]]''': откако во многу апликации сензор темињата ќе бидат сместени во оддалечена област, служењето на темето може да биде невозможно. Во овој случај времето на постоење на темето може да биде одлучено според времетраењето на [[батеријата]], оттука се јавува барање за минимизирање на [[трошокот]] на енергија. # '''Мрежна сопствена [[организација]]''': поради големиот број на темиња и нивните потенцијални позиции во непријателските локации важно е мрежата да биде способна сама да се организира. Рачно [[конфигурирање]] не е изводливо. Темето може да престане да работи(од недостаток на енергија или физичка деструкција),и ново теме да се приклучи кон мрежата. Оттука мрежата мора да биде способна периодично да се реконфигурира самата и да продолжи со работа. Индивидуалните темиња може да бидат дисконектирани од останатиот дел од мрежата, и притоа мора да се одржува висок степен на [[конективност]]. # '''Соработливо процесирање на [[сигнал]]''': друг фактор кој ги разликува овие мрежи од [[MANET]] е тоа што крајната цел е детекција/проценка на некои настани кои се од интерес. За да се докажат перформансите на детекција, често е прилично корисно да се спојат податоците од повеќекратни сензори. Ова податочно спојување бара [[трансмисија]] на податоци и контролни пораки, и може да постави ограничување во мрежната [[архитектура]]. # '''Прашална способност''': корисникот може да сака да праша некое индивидуално теме или група од темиња за информации во еден [[регион]]. Зависно од количеството на податоци чие спојување е извршено, може да не биде изводливо да се пренесе големо количество податоци низ мрежата. Наместо од различни локални темиња, може да се соберат податоците од дадена област и да се формира преглед на пораките. Прашањето може да биде упатено до темето кое е најблиску до саканата [[локација]].<ref>http://w3.antd.nist.gov/wahn_ssn.shtml</ref> Во овие мрежи секое теме може да биде опремено со различни сензори, како [[акустични]] [[сеизмички]], [[инфрацрвени]] итн. Овие темиња може да бидат организирани во [[кластери]], така што може да се детектираат локалните случувања, ако не сите барем оние кои се во кластерот. Секое теме може да има доволна моќност за процесирање и донесување одлуки, а потоа и да ги праќа овие одлуки до другите темиња во кластерот. == Безбедност кај безжичните ad-hoc мрежи == Кај безжичните мрежи се појавуваат безбедносни издавања кои не постојат кај [[жичаните мрежи]]. Безжично испратените рамки се испраќаат како радио трансмисија која се шири преку физичкиот предел (ѕидови)од канцеларијата или куќата. Секој компјутер надвор од опсегот на безжичната мрежа може да прима или испраќа рамки. Без заштита на вашата безжична мрежа пакосни корисници може да ја користат мрежата за да пристапат до вашите приватни информации или да направат оштетувања на вашиот и на други компјутери преку [[Интернет]].<ref>http://portal.acm.org/citation.cfm?id=989742&coll=GUIDE&dl=GUIDE&CFID=88532722&CFTOKEN=72661578</ref> Најчесто користени методи за заштита на ad hoc мрежите се отворен систем на [[автентикација]] и [[WEP криптирање]]. * '''автентикација''' преставува заштита на мрежата на тој начин што секој корисник треба да има корисничко име и лозинка или некој друг доказ дека е конфигуриран со автентикациски клуч за да му се овозможи да испраќа рамки. * ''' криптирање''' преставува заштита со криптирање на содржината на сите безжични рамки така што само примачот може да ја протолкува истата. Ова е превентива за злонамерните корисници да не можат да видат што содржи испратената рамка. Видови на криптирање кои се користат со 802.11 мрежите: WEP, WPA и WPA2. === (Wired Equivalent Privacy)WEP криптирање === За криптирање на безжични податоци оригиналниот [[802.11 стандард]] дефинираше Wired Equivalent Privacy. По природата на безжичните LAN мрежи тешко е да се оствари безбеден физички пристап до мрежата. За разлика од жичаната мрежа каде има директна [[физичка конекција]], кај безжичните мрежи било кој, кој е во опсег на безжичниот AP или безжичниот клиент може да испраќа и прима рамки и да наслушува за други рамки што треба да се испраќаат.<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Wired_Equivalent_Privacy</ref> [[Слика:Wired_Equivalent_Privacy.gif|рамка|WEP криптирање]] [[WEP]] користи поделен(заеднички) таен клуч за да се криптираат податоците што ќе се испратат. Темето што прима го користи истиот [[клуч]] за да ги декриптира податоците. Кај инфраструктурниот мод WEP клучот мора да биде конфигуриран на безжичната AP и сите безжични клиенти. Кај ad hoc модот WEP клучот мора да биде конфигуриран на сите безжични клиенти. Како спецификација во [[IEEE 802.11 стандардот]] WEP користи [[40 битен]] таен клуч. Повеќето безжични хардвери поддржуваат и употреба на 104 битни WEP клучеви. Ако ги поддржува двата подобро е да се користи 104 битниот.<ref>http://www.networkworld.com/details/715.html</ref>h Одбирање на WEP клуч- овој клуч би требало да биде од произволни големи и мали букви, броеви, пунктуални знаци или да биде составен од [[хексадецимални броеви]](0-9 и буквите A-F) . Клучот кој е само еден збор или лесна за помнење [[фраза]] може лесно да биде откриен и мрежата да биде нападната. Иако клучот е случаен и тежок за откривање, може да биде откриен ако многу податоци [[криптирани]] со истиот клуч се собрани и [[анализирани]]. Затоа е препорачано да се менува WEP клучот барем на три [[месеци]].<ref>http://compnetworking.about.com/od/wirelessfaqs/f/wep_keys.htm</ref>h === (Wi-Fi Protected Access)WPA криптирање === IEEE 802.1X слабата автентикација на овој стандард не му овозможува решение за слабостите на WEP(Wired Equivalent Privacy). Додека 802.11i безжичниот [[LAN]] безбедносен стандард беше привршуван, Wi-Fi Алијансата-(организација за безжична опрема), во меѓувреме креираше стандард познат како Wi-Fi Protected Access(WPA). WPA го замени WEP со посилен метод за криптирање познат како Temporal Key Integrity Protocol(TKIP). WPA овозможува опционална употреба на Advanced Encription Standard (AES) за криптирање.<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Wi-Fi_Protected_Access</ref> WPA се користи во два модови: * '''WPA-Enterprise''' користи [[IEEE 802.1X]] автентикација и е дизајниран за средни и големи инфраструктурни мрежи. * '''WPA-Personal''' користи автентикација со преподелен клуч(PSK) и е дизајнирана за SOHO инфраструктурна мрежа.<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Wi-Fi_Protected_Access </ref>: === IEEE 802.11 отворен систем за автентикација === Овој начин на автентикација го идентификува безжичното теме користејки ја [[хардверската]] адреса на неговиот безжичен [[адаптер]]. Хардверска адреса е адреса која се става на [[безжичниот адаптер]] во текот на неговата изработка и се користи за да се пронајде адресата на испраќачот и на примачот на рамките.<ref>http://www.intel.com/support/wireless/wlan/sb/cs-025307.htm</ref> Кај инфраструктурен мод некои безжични AP овозможуваат да се конфигурира листа на дозволени хардверски адреси за отворен систем на аветнтикација. Тоа е едноставен начин за злонамерните корисници да не ги примат рамките испратени на вашата безжична мрежа. Овие корисници можат да ја забележат хардверската адреса на безжично теме кое е во близина и да ја користат таа адреса за да се приклучат на мрежата. За ad hoc модот нема конфигурирање на листа од дозволени [[хардверски адреси]], така што секоја адреса може да биде искористена за корисникот да се приклучи на мрежата. Овој стандард дефинира отворен систем и заеднички клуч за автентикација и Wired Equivalent Privacy(WEP) за енкрипција. WEP може да користи 40 или 104 битни клучеви за енкрипција. Како и да е овој стандард е релативно слаб и тром, тежок за поширока распространетост и [[приватен развој]]. Поради неговата несигурност од напади тој е заменет со некои понови стандарди за заштита. === Заеднички (поделен) клуч === Со овој вид на автентикација се потврдува дека безжичните клиенти кои се приклучуваат на мрежата го знаат тајниот клуч. Во текот на автентикацискиот процес клиентот покажува дека го знае клучот без да врши испраќање на истиот. Сите клиенти во безжичната мрежа го користат истиот заеднички клуч.<ref>http://www.intel.com/support/wireless/wlan/sb/cs-025307.htm</ref> === IEEE 802.1X === [[Слика:IEEE_802_1X.jpg‎ |рамка|IEEE 802.1X]] Ова е стандард кој е направен за [[Ethernet]] [[свичови]] и е прилагоден на 802.11 безжични [[LAN]] за да овозможи посилна автентикација од [[802.11 стандардот]]. [[IEEE 802.1X]] автентикацијата е дизајнирана за средни и големи безжични LAN кои соджат автентикациска структура која се состои од Remote Authentication Dial-In User Service (RADIUS) сервери и известувачка база на податоци како што е Active Directory адресен сервис. IEEE 802.1X спречува некое теме да се приклучи на безжична мрежа се додека не се изврши безбедна автентикација.IEEE 802.1X го користи Extensible Authentication Protocol (EAP). Безжичната мрежна автентикација може да биде базирана на различни EAP автентикациски [[методи]] кои што користат корисничко име и лозинка или дигитален сертификат. Некои безжични [мрежни адаптери]] имаат [[светлечки линк]](link light) кој означува кога е примена или испратена податочна рамка. Бидејќи IEEE 802.1X се појави пред безжичниот мрежен адаптер да испраќа или прима рамки, светлечкиот линк не ја одразува 802.1X автентикациската активност. Ако светлечкиот линк не забележува никаков [[мрежен сообракај]] причина за тоа може да биде паѓање на [[802.1X автентикацијата]].<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/IEEE_802.1X</ref> === WPA или WPA2 со преподелен клуч === Во околини каде што не може да се изврши IEEE 802.1X автентикација се користи WPA и WPA2 кои овозможуваат метод на автентикација со преподелен клуч за [[инфраструктурни мрежи]]. Преподелениот клуч е конфигуриран во безжичните AP и безжичните клиенти. Овој клуч треба да е случајно избрана [[секвенца]] од најмалку 20 карактери кои се големи и мали букви, броеви и знаци, или може да биде од најмалку 24 [[хексадецимални броеви]](од 0-9 и букви од A-F). За разлика од WEP клучот WPA или WPA2 преподелениот клуч не може да биде откриен со собирање на повеќе испратени криптирани рамки, така што нема потреба од негово менување. == Конфигурирање на ad hoc мрежа == Конфигурирањето на ad hoc 802.11b безжична мрежа без употреба на [[рутер]] или безжичен Access point(AP) користејки [[Windows XP]] опкружување одзема само неколку минути. Треба да се напрви Internet Connection Sharing на домаќин компјутерот и сите поврзани компјутери ќе можат да сурфаат на мрежа безжично поврзани. Најпрво ќе започнеме со еден компјутер кој веќе има жичана [[Ethernet]] и [[конекција кон Интернет]]. Потоа се гради ad hoc мрежата во следниве чекори: # да се инсталира 802.11b безжична картичка во главниот компјутер и да се конфигурира како компјутер кон компјутер(ad hoc) безжична конекција. # потоа треба да се инсталира [[безжична картичка]] и во вториот компјутер. # за да се комплетира мрежата и да се овозможи конективност кон Интернет треба да се овзможи делење на Интернет (ICS)Internet Connection Sharing (да се чекира) во домаќинот. * '''Конфигурирање на домаќинот''' Ако во [[опсегот]] каде што се наоѓа компјутерот има други безжични мрежи ќе се прикаже листа од расположиви мрежи. Не треба да се одбира од тие мрежи . Треба да се чекира опцијата за ad hoc мрежи која ја има во визардот. Потоа треба да се даде име-SSID за новата мрежа и да се внесат опции за WEP криптирање и откако ова ќе се заврши, на работната површина на компјутерот ќе има икона која ја означува ad hoc мрежата. * '''Конфигурирање на клиент''' Откако се [[инсталира]] безжична мрежна картичка се прикажуваат безжичните точки за пристап или ad hoc мрежи кои се во опсег на вториот компјутер. Треба да се одбере мрежата кон која ќе се поврзе клиентот и да се конфигурира. * '''Делење на конекцијата''' Треба во опциите на домаќинот да се овозможи да има поделена Интернет конекција, потоа да се овозможи на другите корисници во мрежата да можат да пристапат кон Интернет преку овој компјутер. Треба да се чекира опција за Internet Connection Firewall(ICF). И опционално може да се овозможи за другите корисници да ја контролираат или овозможуваат оваа [[конекција]]. Конекцискиот прозорец кај клиентот ќе ја прикажува конекцијата кон домаќинот како [[Интернет порта]]. Клиент компјутерите би требало сега да примат приватна класа, нерутирачки [[IP адреси]] во опсегот 192.168.0.* преку DHCP од домаќин компјутерот и ќе имаат потполна Интернет конективност. * '''Безбедност''' Кај домаќинот треба да се одбере клуч за нагодување на криптирањето и истиот треба да се употреби и кај клиентите. Треба да се одбере клуч кој тешко може да го откријат злонамерни корисници. * '''Инсталиран мрежен адаптер''' (Orinoco или Cisco мрежна картичка)треба да поддржува безжична [[LAN]] и безжичен стандард за безбедност. На пример [[Windows XP(SP2)]] ги поддржува конфигурациските опции за [[Wi-Fi]] Protected Access(WPA) безбедносен стандард. Ако нема ваква поддршка нема да може да се конфигурираат WPA безбедносни опции. Треба да има инсталирано [[TCP/IP]] протокол на сите компјутери во мрежата. Потоа треба да се конфигурира овој протокол со алоцирање на [[IP адреса која]] е 192.168.0.* и подмрежна маска 255.255.255.0 за секој [[мрежен адаптер]]. === Именување на безжичните мрежи === [[Безжичните мрежи]] без разлика дали се во [[инфраструктурен]] или ad hoc мод користат име познато како Service Set Identifier(SSID) за да се идентификуваат. Кога безжичните клиенти први започнуваат тие го [[скенираат]]-проверуваат безжичниот фреквенциски опсег за посебни рамки испратени од безжичните APs или безжичните клиенти во ad hoc мод. Рамките го содржат SSID познат како име на мрежата. Од акумулираната листа на имиња на безжични мрежи собрани во текот на скенирање, безжичниот клиент може да ја детерминира [[безжичната мрежа]] кон која е пробано да се конектира. За да се конфигурира безжична мрежа треба да се селектира име на мрежа кон која ќе се поврзува. Ако се креира нова мрежа, името кое ќе се избере треба да биде различно од сите други мрежи кои се во опсегот. На пример ако креирате безжична мрежа во вашиот дом а вашиот сосед веќе има создадено и ја именувал мрежата со HOME, а таа мрежа е во опсег на вашиот дом, вие мора да изберете име различно од HOME. Откако селектиравте име за безжична мрежа треба да ја конфигурирате за вашиот [[безжичен клиент]] при што името ќе биде видливо од секое [[IEEE]] безжично теме. Некој движејки се во близина на вашата безжична мрежа може да го види името на мрежата, да се поврзе на неа и да ја злоупотреби. Меѓутоа со конфигурирана безбедност, корисникот ќе може да го види името и да се приклучи на [[мрежата]] но не може да испрака [[податоци]], да ги користи вашите [[ресурси]] или да користи [[Интернет конекција]]. ==Извори== <references /> bczgdwqto33bgd0xucqvtjy1w2i1ydu 0 197370 5539198 5521360 2026-04-15T10:30:03Z Bjankuloski06 332 /* top */ Јазична исправка, replaced: хостови → домаќини 5539198 wikitext text/x-wiki Зборот ад хок доаѓа од [[латинскиот јазик]] и во превод значи “за оваа намена”. '''Безжична ад хок-мрежа''' е колекција од темиња/крајни станици кои комуницираат еден со друг, формирајќи повеќескоковна [[радио мрежа]] и одржувајки конективност на децентрализиран начин односно без централен опслужувач. Тие создаваат привремена [[врска]] при што некои од уредите се членови на [[мрежата]] само додека трае комуникациската сесија. Секое теме во ад хок-мрежата функционира и како хост и како [[насочувач]] што значи контролата на мрежата е дистрибуирана помеѓу темињата. Додека темињата комуницираат преку [[безжичните врски]] тие мораат да се соочуваат со ефектите на радио комуникацијата, како што е бучност, опаѓање и пречки.<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Ad_hoc</ref> Како додаток врските типично имаат помала пропусност од жичената мрежа. Мрежната топологија е динамична и темињата постојано ја менуваат нивната физичка положба движејки се. Друга одлика е тоа што домаќините/темињата имаат многу ограничен обработувачкки капацитет, капацитет на зачувување, батериска моќност и пропусност, што укажува на слаб клиент. Ова значи дека употребата на моќност мора да биде во одреден опсег. Она што загрижува кај ад хок-мрежата е ограничениот проток на податоци и постојана промена на [[топологијата]]. [[Медиумот]] за пристап и радио опкружувањето, имаат специјални одлики кои мора да се земат предвид кога се дизајнира [[протокол]] за мрежата. Има потреба од ефикасни насочувачки протоколи кои ќе овозможуваат темињата да комуницираат преку патеки со повеќе скокови кои се состојат од можни повеќе [[врски]], при што треба да се внимава да не се користи повеќе од потребните [[ресурси]]. Ад хок-технологијата им овозможува на луѓето да бидат во конференциска соба каде што користејки инфрацрвена трансмисија или радиочестотен безжични сигнали, да ги поврзат нивните [[notebook компјутери]] со други компјутери во [[локална мрежа]] со поделени податоци и ресурси. Секој корисник има единствена [[мрежна адреса]] која моментално е забележана како дел од мрежата. [[Технологијата]] исто вклучува и оддалечени корисници и [[хибридни]] безжично/жичени врски. [[Мобилните уреди]] можат да бидат поврзани во мрежа било кога и било каде бидејќи е елиминарана потребата од централна администрација и имаат голем комерцијален потенцијал.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.buzzle.com/editorials/3-16-2006-91271.asp |title=архивски примерок |accessdate=2010-04-30 |archive-date=2009-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090316014048/http://www.buzzle.com/editorials/3-16-2006-91271.asp |url-status=dead }}</ref> Постојат два вида на безжични ад хок-мрежи: * '''мобилни ад хок-мрежи''' и * '''ад хок сензор мрежи'''. == Мобилни ад хок-мрежи == [[MANET]]( Mobile Ad Hoc Network) е колекција од [[мобилни корисници]] кои комуницираат преку релативно ограничена пропусност на безжичните врски. Бидејќи темињата се подвижни мрежната топологија може да се менува брзо и непредвидено. Мрежата е [[децентрализирана]], каде што сите мрежни активности, вклучувајќи и откривање на топологијата и испраќање пораки мора да бидат извршени од самите темиња. И функционалноста за насочување ќе биде вклучена во мобилните темиња.<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Mobile_ad_hoc_network</ref> [[Податотека: Mobile_ad_hoc_network.png|рамка|Мобилна ад хок-мрежа]] Множеството од апликации за MANET се различни, рангирајки ги од мали [[статични мрежи]] кои се со ограничена моќност, до големи мобилни високо [[динамични мрежи]]. На мобилната ад хок-мрежа и треба ефикасен дистрибуиран [[алгоритам]] за детерминирање на мрежната организација, распоредот на врски и насочувањето. Како и да е откривањето преку насочувачки патеки и испраќањето пораки во децентрализирано опкружување, каде што е присутно колебање во мрежната топологија, не е потполно дефиниран проблем. Додека најкратката патека од изворот до одредиштето во статичка мрежа е вообичаено оптималната рута, оваа идеја не е лесно остварлива за мобилните ад хок. Факторите како што се променлив квалитет на безжичните врски, изгубена патека за ширење на податоците, опаѓање (на звук), повеќекориснички пречки, трошење на моќност и промени во топологијата, постануваат важни слабости. Мрежата би требало да биде во можност да се приспособува на промените на насочувачките патеки, за да се ублажат некои од овие ефекти. [[Воените мрежи]] се дизајнирани да поддржуваат можност за детекција и прислушкување. Оттука темињата претпочитаат да зрачат колку што е можно помала моќност и да пренесуваат колку е можно поретко, така што се намалува можноста од пронаоѓање или прислушкување. Пропуст во било која од овие препораки може да ги деградира перформансите и работата на мрежата. Концептот за препораките и асоцијациите со MANET се дискусирани во соодветни литератури развиени од MANET Работната Група од насочувачки простор на Internet Engineering Task Force(IETF).<ref>http://www.ietf.org/rfc/rfc2501.txt</ref> == Безжични ад хок сензор мрежи == Овие мрежи се состојат од [[сензори]] распространети низ некој [[географски простор]]. Секој сензор има способност за [[безжична комуникација]] и некое ниво на интелигенција за обработка на [[сигнали]] и умрежување на податоци. [[Податотека: Adhoc_wireless_network.jpg |рамка|Безжична ад хок-мрежа]] ‎ Некои примери од безжични ад хок сензор мрежи се следниве: # Воени сензор мрежи кои се користат за детектирање и добивање колку што е можно повеќе [[информации]] за непријателските движења, [[експлозии]] и други појавни интереси. # Сензор мрежи кои детектираат и карактеризираат [[Хемиски]], [[Биолошки]], [[Радиолошки]], [[Јадрени]] и [[Експлозивни напади]] и материјали. # Сензор мрежи кои детектираат и контролираат околиски промени во [[шуми]], [[океани]] итн. # Безжични сообракајни сензор мрежи за да го контролираат подвижниот [[сообракај]] на автопати или во преполните делови на градот. # Безжични сензор мрежи за безбедност во деловите за пазарување, гаражи за паркирање, итн. # Безжични паркинг сензор мрежи за детерминирање кои места за паркирање се зафатени а кои слободни. <ref name="w3.antd.nist.gov">{{Наведена мрежна страница |url=http://w3.antd.nist.gov/wahn_ssn.shtml |title=архивски примерок |accessdate=2010-04-30 |archive-date=2010-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100504155457/http://w3.antd.nist.gov/wahn_ssn.shtml |url-status=dead }}</ref> Погоре излистаното сугерира дека безжичните ад хок сензор мрежи нудат сигурна способност и зголемување на операциските ефикасности во граѓанските апликации исто како и помош во националниот напор за зголемување на свесноста за потенцијалните терористички закани. Постојат два начини на класификација на безжичните ад хок сензор мрежи. Според тоа дали темињата се поединечно адресирачки и според тоа дали податоците се во целина. Сензор темињата во паркинг мрежа би требало да бидат поединечно адресирачки, при што секое едно теме ќе може да ја детерминира локацијата на сите слободни места. Оваа апликација покажува дека може да има потреба од испраќање на порака до сите темиња во мрежата. Ако има потреба да се забележи [[температурата]] во некој [[агол]] од собата, тогаш [[адресата]] не е толку важна. Способноста на сензор мрежата да ги собира во целина колектираните податоци, може многу да го редуцира бројот на пораки коишто треба да бидат испраќани низ неа. Главните цели на безжичните ад хок сензор мрежи генерално зависат од дадената [[апликација]], но следниве задачи се вообичаени за повеќето: * '''Да се детерминира вредноста на некои [[параметри]] на дадена локација''': во опкружувачка мрежа може треба да се знае температура, [[атмосферски притисок]], количество на сончева светлина и релативна [[влажност]] на некои локации. Овој пример покажува дека дадено сензор теме може да биде поврзано со различни видови на сензори, секој со различен опсег на дозволени вредности. * '''Детектирање на настани кои се од интерес и проценка на параметрите на детектираниот настан/и''': во сообраќајна сензор мрежа може да се детектира движењето низ некоја [[област]] и да се пресмета брзината и насоката на движење на возилото. * '''Класифицирање на детектираните објекти''': да се види дали [[возилото]] во [[сообракајната мрежа]] е [[автомобил]], комбе, камион, автобус итн. * '''Означување на објект''': во воените сензор мрежи се означува движењето на непријателот во географски простор покриен со мрежата. <ref name="w3.antd.nist.gov"/> Важен услов во сензор мрежите е бараните податоци да бидат раширени до вистинските крајни [[корисници]]. Во некои случаи постојат прилично строги временски ограничувања во комуникацијата. На пример детекцијата на натрапник во [[набљудувачка мрежа]] треба веднаш да биде пренесена. Безжичните ад хок сензор мрежи ги имаат следниве [[условувања]]: # '''Голем број на сензори''': споредно од развојот на сензори на океанска површина или употребата на подвижни [[роботски сензори]] во [[воени операции]], повеќето темиња во сензор мрежите се стационарни. # '''Мала употреба на [[енергија]]''': откако во многу апликации сензор темињата ќе бидат сместени во оддалечена област, служењето на темето може да биде невозможно. Во овој случај времето на постоење на темето може да биде одлучено според времетраењето на [[батеријата]], оттука се јавува барање за минимизирање на [[трошокот]] на енергија. # '''Мрежна сопствена [[организација]]''': поради големиот број на темиња и нивните потенцијални позиции во непријателските локации важно е мрежата да биде способна сама да се организира. Рачно [[конфигурирање]] не е изводливо. Темето може да престане да работи(од недостаток на енергија или физичко уништување),и ново теме да се приклучи кон мрежата. Оттука мрежата мора да биде способна периодично да се реконфигурира самата и да продолжи со работа. Поединечните темиња може да бидат исклучени од останатиот дел од мрежата, и притоа мора да се одржува висок степен на [[конективност]]. # '''Соработна обработка на [[сигнал]]''': друг фактор кој ги разликува овие мрежи од [[MANET]] е тоа што крајната цел е детекција/проценка на некои настани кои се од интерес. За да се докажат перформансите на детекција, често е прилично корисно да се спојат податоците од повеќекратни сензори. Ова податочно спојување бара [[трансмисија]] на податоци и контролни пораки, и може да постави ограничување во мрежната [[архитектура]]. # '''Прашална способност''': корисникот може да сака да праша некое поединечно теме или група од темиња за информации во еден [[регион]]. Зависно од количеството на податоци чие спојување е извршено, може да не биде изводливо да се пренесе големо количество податоци низ мрежата. Наместо од различни локални темиња, може да се соберат податоците од дадена област и да се формира преглед на пораките. Прашањето може да биде упатено до темето кое е најблиску до саканата [[локација]].<ref name="w3.antd.nist.gov"/> Во овие мрежи секое теме може да биде опремено со различни сензори, како [[акустични]] [[сеизмички]], [[инфрацрвени]] итн. Овие темиња може да бидат организирани во [[кластери]], така што може да се детектираат локалните случувања, ако не сите барем оние кои се во кластерот. Секое теме може да има доволна моќност за обработка и донесување одлуки, а потоа и да ги праќа овие одлуки до другите темиња во кластерот. === Безбедност кај безжичните ad-hoc мрежи === Кај безжичните мрежи се појавуваат безбедносни издавања кои не постојат кај [[жичените мрежи]]. Безжично испратените рамки се испраќаат како радио трансмисија која се шири преку физичкиот предел (ѕидови)од канцеларијата или куќата. Секој компјутер надвор од опсегот на безжичната мрежа може да прима или испраќа рамки. Без заштита на вашата безжична мрежа пакосни корисници може да ја користат мрежата за да пристапат до вашите приватни информации или да направат оштетувања на вашиот и на други компјутери преку [[Интернет]].<ref>http://portal.acm.org/citation.cfm?id=989742&coll=GUIDE&dl=GUIDE&CFID=88532722&CFTOKEN=72661578</ref> Најчесто користени методи за заштита на ад хок-мрежите се отворен систем на [[автентикација]] и [[WEP криптирање]]. * '''автентикација''' претставува заштита на мрежата на тој начин што секој корисник треба да има [[корисничко име]] и [[лозинка]] или некој друг доказ дека е конфигуриран со автентикациски клуч за да му се овозможи да испраќа рамки. * ''' криптирање''' претставува заштита со криптирање на содржината на сите безжични рамки така што само примачот може да ја протолкува истата. Ова е превентива за злонамерните корисници да не можат да видат што содржи испратената рамка. Видови на криптирање кои се користат со 802.11 мрежите: WEP, WPA и WPA2. ==== (Wired Equivalent Privacy)WEP криптирање ==== За криптирање на безжични податоци оригиналниот [[802.11 стандард]] дефинираше Wired Equivalent Privacy. По природата на безжичните LAN мрежи тешко е да се оствари безбеден физички пристап до мрежата. За разлика од жичената мрежа каде има директна [[физичка врска]], кај безжичните мрежи било кој, кој е во опсег на безжичниот AP или безжичниот клиент може да испраќа и прима рамки и да наслушува за други рамки што треба да се испраќаат.<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Wired_Equivalent_Privacy</ref> [[WEP]] користи поделен(заеднички) таен клуч за да се криптираат податоците што ќе се испратат. Темето што прима го користи истиот [[клуч]] за да ги декриптира податоците. Кај инфраструктурниот мод WEP клучот мора да биде конфигуриран на безжичната AP и сите безжични клиенти. Кај ад хок модот WEP клучот мора да биде конфигуриран на сите безжични клиенти. Како спецификација во [[IEEE 802.11 стандардот]] WEP користи [[40 битен]] таен клуч. Повеќето безжични хардвери поддржуваат и употреба на 104 битни WEP клучеви. Ако ги поддржува двата подобро е да се користи 104 битниот.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.networkworld.com/details/715.html |title=архивски примерок |accessdate=2010-04-30 |archive-date=2010-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100209043857/http://www.networkworld.com/details/715.html |url-status=dead }}</ref> Одбирање на WEP клуч- овој клуч би требало да биде од произволни големи и мали букви, броеви, пунктуални знаци или да биде составен од [[хексадецимални броеви]](0-9 и буквите A-F) . Клучот кој е само еден збор или лесна за помнење [[фраза]] може лесно да биде откриен и мрежата да биде нападната. Иако клучот е случаен и тежок за откривање, може да биде откриен ако многу податоци [[криптирани]] со истиот клуч се собрани и [[анализирани]]. Затоа е препорачано да се менува WEP клучот барем на три [[месеци]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://compnetworking.about.com/od/wirelessfaqs/f/wep_keys.htm |title=архивска копија |accessdate=2010-04-30 |archive-date=2010-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206073405/http://compnetworking.about.com/od/wirelessfaqs/f/wep_keys.htm |url-status=dead }}</ref> ==== (Wi-Fi Protected Access)WPA криптирање ==== IEEE 802.1X слабата автентикација на овој стандард не му овозможува решение за слабостите на WEP(Wired Equivalent Privacy). Додека 802.11i безжичниот [[LAN]] безбедносен стандард беше привршуван, Wi-Fi Алијансата-(организација за безжична опрема), во меѓувреме создаваше стандард познат како Wi-Fi Protected Access(WPA). WPA го замени WEP со посилен метод за криптирање познат како Temporal Key Integrity Protocol(TKIP). WPA овозможува опционална употреба на Advanced Encription Standard (AES) за криптирање.<ref name="en.wikipedia.org">http://en.wikipedia.org/wiki/Wi-Fi_Protected_Access</ref> WPA се користи во два модови: * '''WPA-Enterprise''' користи [[IEEE 802.1X]] автентикација и е дизајниран за средни и големи инфраструктурни мрежи. * '''WPA-Personal''' користи автентикација со преподелен клуч(PSK) и е дизајнирана за SOHO инфраструктурна мрежа.<ref name="en.wikipedia.org"/>: ==== IEEE 802.11 отворен систем за автентикација ==== Овој начин на автентикација го идентификува безжичното теме користејки ја [[хардверската]] адреса на неговиот безжичен [[адаптер]]. Хардверска адреса е адреса која се става на [[безжичниот адаптер]] во текот на неговата изработка и се користи за да се пронајде адресата на испраќачот и на примачот на рамките.<ref name="intel.com">http://www.intel.com/support/wireless/wlan/sb/cs-025307.htm</ref> Кај инфраструктурен мод некои безжични AP овозможуваат да се конфигурира список на дозволени хардверски адреси за отворен систем на аветнтикација. Тоа е едноставен начин за злонамерните корисници да не ги примат рамките испратени на вашата безжична мрежа. Овие корисници можат да ја забележат хардверската адреса на безжично теме кое е во близина и да ја користат таа адреса за да се приклучат на мрежата. За ад хок модот нема конфигурирање на листа од дозволени [[хардверски адреси]], така што секоја адреса може да биде искористена за корисникот да се приклучи на мрежата. Овој стандард дефинира отворен систем и заеднички клуч за автентикација и Wired Equivalent Privacy(WEP) за енкрипција. WEP може да користи 40 или 104 битни клучеви за енкрипција. Како и да е овој стандард е релативно слаб и тром, тежок за поширока распространетост и [[приватен развој]]. Поради неговата несигурност од напади тој е заменет со некои понови стандарди за заштита. ==== Заеднички (поделен) клуч ==== Со овој вид на автентикација се потврдува дека безжичните клиенти кои се приклучуваат на мрежата го знаат тајниот клуч. Во текот на автентикацискиот процес клиентот покажува дека го знае клучот без да врши испраќање на истиот. Сите клиенти во безжичната мрежа го користат истиот заеднички клуч.<ref name="intel.com"/> ==== IEEE 802.1X ==== [[Податотека:IEEE_802_1X.jpg‎|рамка|IEEE 802.1X]] Ова е стандард кој е направен за [[Ethernet]] [[свичови]] и е прилагоден на 802.11 безжични [[LAN]] за да овозможи посилна автентикација од [[802.11 стандардот]]. [[IEEE 802.1X]] автентикацијата е дизајнирана за средни и големи безжични LAN кои соджат автентикациска структура која се состои од Remote Authentication Dial-In User Service (RADIUS) опслужувачи и известувачка база на податоци како што е Active Directory адресен сервис. IEEE 802.1X спречува некое теме да се приклучи на безжична мрежа сè додека не се изврши безбедна автентикација.IEEE 802.1X го користи Extensible Authentication Protocol (EAP). Безжичната мрежна автентикација може да биде заснована на различни EAP автентикациски [[методи]] коишто користат корисничко име и лозинка или дигитален сертификат. Некои безжични [[мрежни адаптери]] имаат [[светлечка врска]](link light) кој означува кога е примена или испратена податочна рамка. Бидејќи IEEE 802.1X се појави пред безжичниот мрежен адаптер да испраќа или прима рамки, светлечката врска не ја одразува 802.1X автентикациската активност. Ако светлечката врска не забележува никаков [[мрежен сообракај]] причина за тоа може да биде паѓање на [[802.1X автентикацијата]].<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/IEEE_802.1X</ref> ==== WPA или WPA2 со преподелен клуч ==== Во околини каде што не може да се изврши IEEE 802.1X автентикација се користи WPA и WPA2 кои овозможуваат метод на автентикација со преподелен клуч за [[инфраструктурни мрежи]]. Преподелениот клуч е конфигуриран во безжичните AP и безжичните клиенти. Овој клуч треба да е случајно избрана [[секвенца]] од најмалку 20 карактери кои се големи и мали букви, броеви и знаци, или може да биде од најмалку 24 [[хексадецимални броеви]](од 0-9 и букви од A-F). За разлика од WEP клучот WPA или WPA2 преподелениот клуч не може да биде откриен со собирање на повеќе испратени криптирани рамки, така што нема потреба од негово менување. == Конфигурирање на ад хок-мрежа == Конфигурирањето на ад хок 802.11b безжична мрежа без употреба на [[насочувач]] или безжичен Access point(AP) користејки [[Windows XP]] опкружување одзема само неколку минути. Треба да се напрви Internet Connection Sharing на хост компјутерот и сите поврзани компјутери ќе можат да сурфаат на мрежа безжично поврзани. Најпрво ќе започнеме со еден компјутер кој веќе има жичена [[Ethernet]] и [[врска кон Интернет]]. Потоа се гради ад хок-мрежата во следниве чекори: # да се инсталира 802.11b безжична картичка во главниот компјутер и да се конфигурира како компјутер кон компјутер(ад хок) безжична врска. # потоа треба да се инсталира [[безжична картичка]] и во вториот компјутер. # за да се комплетира мрежата и да се овозможи конективност кон Интернет треба да се овзможи делење на Интернет (ICS)Internet Connection Sharing (да се чекира) во хостот. * '''Конфигурирање на хостот''' Ако во [[опсегот]] каде што се наоѓа компјутерот има други безжични мрежи ќе се прикаже листа од расположливи мрежи. Не треба да се одбира од тие мрежи . Треба да се чекира опцијата за ад хок-мрежи која ја има во визардот. Потоа треба да се даде име-SSID за новата мрежа и да се внесат опции за WEP криптирање и откако ова ќе се заврши, на работната површина на компјутерот ќе има икона која ја означува ад хок-мрежата. * '''Конфигурирање на клиент''' Откако се [[инсталира]] безжична мрежна картичка се прикажуваат безжичните точки за пристап или ад хок-мрежи кои се во опсег на вториот компјутер. Треба да се одбере мрежата кон која ќе се поврзе клиентот и да се конфигурира. * '''Делење на врската''' Треба во опциите на хостот да се овозможи да има поделена Интернет врска, потоа да се овозможи на другите корисници во мрежата да можат да пристапат кон Интернет преку овој компјутер. Треба да се чекира опција за Internet Connection Firewall(ICF). И опционално може да се овозможи за другите корисници да ја контролираат или овозможуваат оваа [[врска]]. Конекцискиот прозорец кај клиентот ќе ја прикажува врската кон хостот како [[Интернет порта]]. Клиент компјутерите би требало сега да примат приватна класа, ненасочувачки [[IP-адреси]] во опсегот 192.168.0.* преку DHCP од хост компјутерот и ќе имаат потполна Интернет конективност. * '''Безбедност''' Кај хостот треба да се одбере клуч за нагодување на криптирањето и истиот треба да се употреби и кај клиентите. Треба да се одбере клуч кој тешко може да го откријат злонамерни корисници. * '''Инсталиран мрежен адаптер''' (Orinoco или Cisco мрежна картичка)треба да поддржува безжична [[LAN]] и безжичен стандард за безбедност. На пример [[Windows XP(SP2)]] ги поддржува конфигурациските опции за [[Wi-Fi]] Protected Access(WPA) безбедносен стандард. Ако нема ваква поддршка нема да може да се конфигурираат WPA безбедносни опции. Треба да има инсталирано [[TCP/IP]] протокол на сите компјутери во мрежата. Потоа треба да се конфигурира овој протокол со алоцирање на [[IP-адреса која]] е 192.168.0.* и подмрежна маска 255.255.255.0 за секој [[мрежен адаптер]]. === Именување на безжичните мрежи === [[Безжичните мрежи]] без разлика дали се во [[инфраструктурен]] или ад хок мод користат име познато како Service Set Identifier(SSID) за да се идентификуваат. Кога безжичните клиенти први започнуваат тие го [[скенираат]]-проверуваат безжичниот честотен опсег за посебни рамки испратени од безжичните APs или безжичните клиенти во ад хок мод. Рамките го содржат SSID познат како име на мрежата. Од акумулираната список на имиња на безжични мрежи собрани во текот на скенирање, безжичниот клиент може да ја детерминира [[безжичната мрежа]] кон која е пробано да се поврзе. За да се конфигурира безжична мрежа треба да се одбира име на мрежа кон која ќе се поврзува. Ако се создава нова мрежа, името кое ќе се избере треба да биде различно од сите други мрежи кои се во опсегот. На пример ако создавате безжична мрежа во вашиот дом а вашиот сосед веќе има создадено и ја именувал мрежата со HOME, а таа мрежа е во опсег на вашиот дом, вие мора да изберете име различно од HOME. Откако селектиравте име за безжична мрежа треба да ја конфигурирате за вашиот [[безжичен клиент]] при што името ќе биде видливо од секое [[IEEE]] безжично теме. Некој движејки се во близина на вашата безжична мрежа може да го види името на мрежата, да се поврзе на неа и да ја злоупотреби. Меѓутоа со конфигурирана безбедност, корисникот ќе може да го види името и да се приклучи на [[мрежата]] но не може да испрака [[податоци]], да ги користи вашите [[ресурси]] или да користи [[Интернет врска]]. == Извори == <references /> [[Категорија:Безжично вмрежување|Ад хок]] npcszumzutydmssk7lex8eiszwjiu12 5539213 5539198 2026-04-15T10:31:29Z Bjankuloski06 332 Јазична исправка, replaced: хост → домаќин (8) 5539213 wikitext text/x-wiki Зборот ад хок доаѓа од [[латинскиот јазик]] и во превод значи “за оваа намена”. '''Безжична ад хок-мрежа''' е колекција од темиња/крајни станици кои комуницираат еден со друг, формирајќи повеќескоковна [[радио мрежа]] и одржувајки конективност на децентрализиран начин односно без централен опслужувач. Тие создаваат привремена [[врска]] при што некои од уредите се членови на [[мрежата]] само додека трае комуникациската сесија. Секое теме во ад хок-мрежата функционира и како домаќин и како [[насочувач]] што значи контролата на мрежата е дистрибуирана помеѓу темињата. Додека темињата комуницираат преку [[безжичните врски]] тие мораат да се соочуваат со ефектите на радио комуникацијата, како што е бучност, опаѓање и пречки.<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Ad_hoc</ref> Како додаток врските типично имаат помала пропусност од жичената мрежа. Мрежната топологија е динамична и темињата постојано ја менуваат нивната физичка положба движејки се. Друга одлика е тоа што домаќините/темињата имаат многу ограничен обработувачкки капацитет, капацитет на зачувување, батериска моќност и пропусност, што укажува на слаб клиент. Ова значи дека употребата на моќност мора да биде во одреден опсег. Она што загрижува кај ад хок-мрежата е ограничениот проток на податоци и постојана промена на [[топологијата]]. [[Медиумот]] за пристап и радио опкружувањето, имаат специјални одлики кои мора да се земат предвид кога се дизајнира [[протокол]] за мрежата. Има потреба од ефикасни насочувачки протоколи кои ќе овозможуваат темињата да комуницираат преку патеки со повеќе скокови кои се состојат од можни повеќе [[врски]], при што треба да се внимава да не се користи повеќе од потребните [[ресурси]]. Ад хок-технологијата им овозможува на луѓето да бидат во конференциска соба каде што користејки инфрацрвена трансмисија или радиочестотен безжични сигнали, да ги поврзат нивните [[notebook компјутери]] со други компјутери во [[локална мрежа]] со поделени податоци и ресурси. Секој корисник има единствена [[мрежна адреса]] која моментално е забележана како дел од мрежата. [[Технологијата]] исто вклучува и оддалечени корисници и [[хибридни]] безжично/жичени врски. [[Мобилните уреди]] можат да бидат поврзани во мрежа било кога и било каде бидејќи е елиминарана потребата од централна администрација и имаат голем комерцијален потенцијал.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.buzzle.com/editorials/3-16-2006-91271.asp |title=архивски примерок |accessdate=2010-04-30 |archive-date=2009-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090316014048/http://www.buzzle.com/editorials/3-16-2006-91271.asp |url-status=dead }}</ref> Постојат два вида на безжични ад хок-мрежи: * '''мобилни ад хок-мрежи''' и * '''ад хок сензор мрежи'''. == Мобилни ад хок-мрежи == [[MANET]]( Mobile Ad Hoc Network) е колекција од [[мобилни корисници]] кои комуницираат преку релативно ограничена пропусност на безжичните врски. Бидејќи темињата се подвижни мрежната топологија може да се менува брзо и непредвидено. Мрежата е [[децентрализирана]], каде што сите мрежни активности, вклучувајќи и откривање на топологијата и испраќање пораки мора да бидат извршени од самите темиња. И функционалноста за насочување ќе биде вклучена во мобилните темиња.<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Mobile_ad_hoc_network</ref> [[Податотека: Mobile_ad_hoc_network.png|рамка|Мобилна ад хок-мрежа]] Множеството од апликации за MANET се различни, рангирајки ги од мали [[статични мрежи]] кои се со ограничена моќност, до големи мобилни високо [[динамични мрежи]]. На мобилната ад хок-мрежа и треба ефикасен дистрибуиран [[алгоритам]] за детерминирање на мрежната организација, распоредот на врски и насочувањето. Како и да е откривањето преку насочувачки патеки и испраќањето пораки во децентрализирано опкружување, каде што е присутно колебање во мрежната топологија, не е потполно дефиниран проблем. Додека најкратката патека од изворот до одредиштето во статичка мрежа е вообичаено оптималната рута, оваа идеја не е лесно остварлива за мобилните ад хок. Факторите како што се променлив квалитет на безжичните врски, изгубена патека за ширење на податоците, опаѓање (на звук), повеќекориснички пречки, трошење на моќност и промени во топологијата, постануваат важни слабости. Мрежата би требало да биде во можност да се приспособува на промените на насочувачките патеки, за да се ублажат некои од овие ефекти. [[Воените мрежи]] се дизајнирани да поддржуваат можност за детекција и прислушкување. Оттука темињата претпочитаат да зрачат колку што е можно помала моќност и да пренесуваат колку е можно поретко, така што се намалува можноста од пронаоѓање или прислушкување. Пропуст во било која од овие препораки може да ги деградира перформансите и работата на мрежата. Концептот за препораките и асоцијациите со MANET се дискусирани во соодветни литератури развиени од MANET Работната Група од насочувачки простор на Internet Engineering Task Force(IETF).<ref>http://www.ietf.org/rfc/rfc2501.txt</ref> == Безжични ад хок сензор мрежи == Овие мрежи се состојат од [[сензори]] распространети низ некој [[географски простор]]. Секој сензор има способност за [[безжична комуникација]] и некое ниво на интелигенција за обработка на [[сигнали]] и умрежување на податоци. [[Податотека: Adhoc_wireless_network.jpg |рамка|Безжична ад хок-мрежа]] ‎ Некои примери од безжични ад хок сензор мрежи се следниве: # Воени сензор мрежи кои се користат за детектирање и добивање колку што е можно повеќе [[информации]] за непријателските движења, [[експлозии]] и други појавни интереси. # Сензор мрежи кои детектираат и карактеризираат [[Хемиски]], [[Биолошки]], [[Радиолошки]], [[Јадрени]] и [[Експлозивни напади]] и материјали. # Сензор мрежи кои детектираат и контролираат околиски промени во [[шуми]], [[океани]] итн. # Безжични сообракајни сензор мрежи за да го контролираат подвижниот [[сообракај]] на автопати или во преполните делови на градот. # Безжични сензор мрежи за безбедност во деловите за пазарување, гаражи за паркирање, итн. # Безжични паркинг сензор мрежи за детерминирање кои места за паркирање се зафатени а кои слободни. <ref name="w3.antd.nist.gov">{{Наведена мрежна страница |url=http://w3.antd.nist.gov/wahn_ssn.shtml |title=архивски примерок |accessdate=2010-04-30 |archive-date=2010-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100504155457/http://w3.antd.nist.gov/wahn_ssn.shtml |url-status=dead }}</ref> Погоре излистаното сугерира дека безжичните ад хок сензор мрежи нудат сигурна способност и зголемување на операциските ефикасности во граѓанските апликации исто како и помош во националниот напор за зголемување на свесноста за потенцијалните терористички закани. Постојат два начини на класификација на безжичните ад хок сензор мрежи. Според тоа дали темињата се поединечно адресирачки и според тоа дали податоците се во целина. Сензор темињата во паркинг мрежа би требало да бидат поединечно адресирачки, при што секое едно теме ќе може да ја детерминира локацијата на сите слободни места. Оваа апликација покажува дека може да има потреба од испраќање на порака до сите темиња во мрежата. Ако има потреба да се забележи [[температурата]] во некој [[агол]] од собата, тогаш [[адресата]] не е толку важна. Способноста на сензор мрежата да ги собира во целина колектираните податоци, може многу да го редуцира бројот на пораки коишто треба да бидат испраќани низ неа. Главните цели на безжичните ад хок сензор мрежи генерално зависат од дадената [[апликација]], но следниве задачи се вообичаени за повеќето: * '''Да се детерминира вредноста на некои [[параметри]] на дадена локација''': во опкружувачка мрежа може треба да се знае температура, [[атмосферски притисок]], количество на сончева светлина и релативна [[влажност]] на некои локации. Овој пример покажува дека дадено сензор теме може да биде поврзано со различни видови на сензори, секој со различен опсег на дозволени вредности. * '''Детектирање на настани кои се од интерес и проценка на параметрите на детектираниот настан/и''': во сообраќајна сензор мрежа може да се детектира движењето низ некоја [[област]] и да се пресмета брзината и насоката на движење на возилото. * '''Класифицирање на детектираните објекти''': да се види дали [[возилото]] во [[сообракајната мрежа]] е [[автомобил]], комбе, камион, автобус итн. * '''Означување на објект''': во воените сензор мрежи се означува движењето на непријателот во географски простор покриен со мрежата. <ref name="w3.antd.nist.gov"/> Важен услов во сензор мрежите е бараните податоци да бидат раширени до вистинските крајни [[корисници]]. Во некои случаи постојат прилично строги временски ограничувања во комуникацијата. На пример детекцијата на натрапник во [[набљудувачка мрежа]] треба веднаш да биде пренесена. Безжичните ад хок сензор мрежи ги имаат следниве [[условувања]]: # '''Голем број на сензори''': споредно од развојот на сензори на океанска површина или употребата на подвижни [[роботски сензори]] во [[воени операции]], повеќето темиња во сензор мрежите се стационарни. # '''Мала употреба на [[енергија]]''': откако во многу апликации сензор темињата ќе бидат сместени во оддалечена област, служењето на темето може да биде невозможно. Во овој случај времето на постоење на темето може да биде одлучено според времетраењето на [[батеријата]], оттука се јавува барање за минимизирање на [[трошокот]] на енергија. # '''Мрежна сопствена [[организација]]''': поради големиот број на темиња и нивните потенцијални позиции во непријателските локации важно е мрежата да биде способна сама да се организира. Рачно [[конфигурирање]] не е изводливо. Темето може да престане да работи(од недостаток на енергија или физичко уништување),и ново теме да се приклучи кон мрежата. Оттука мрежата мора да биде способна периодично да се реконфигурира самата и да продолжи со работа. Поединечните темиња може да бидат исклучени од останатиот дел од мрежата, и притоа мора да се одржува висок степен на [[конективност]]. # '''Соработна обработка на [[сигнал]]''': друг фактор кој ги разликува овие мрежи од [[MANET]] е тоа што крајната цел е детекција/проценка на некои настани кои се од интерес. За да се докажат перформансите на детекција, често е прилично корисно да се спојат податоците од повеќекратни сензори. Ова податочно спојување бара [[трансмисија]] на податоци и контролни пораки, и може да постави ограничување во мрежната [[архитектура]]. # '''Прашална способност''': корисникот може да сака да праша некое поединечно теме или група од темиња за информации во еден [[регион]]. Зависно од количеството на податоци чие спојување е извршено, може да не биде изводливо да се пренесе големо количество податоци низ мрежата. Наместо од различни локални темиња, може да се соберат податоците од дадена област и да се формира преглед на пораките. Прашањето може да биде упатено до темето кое е најблиску до саканата [[локација]].<ref name="w3.antd.nist.gov"/> Во овие мрежи секое теме може да биде опремено со различни сензори, како [[акустични]] [[сеизмички]], [[инфрацрвени]] итн. Овие темиња може да бидат организирани во [[кластери]], така што може да се детектираат локалните случувања, ако не сите барем оние кои се во кластерот. Секое теме може да има доволна моќност за обработка и донесување одлуки, а потоа и да ги праќа овие одлуки до другите темиња во кластерот. === Безбедност кај безжичните ad-hoc мрежи === Кај безжичните мрежи се појавуваат безбедносни издавања кои не постојат кај [[жичените мрежи]]. Безжично испратените рамки се испраќаат како радио трансмисија која се шири преку физичкиот предел (ѕидови)од канцеларијата или куќата. Секој компјутер надвор од опсегот на безжичната мрежа може да прима или испраќа рамки. Без заштита на вашата безжична мрежа пакосни корисници може да ја користат мрежата за да пристапат до вашите приватни информации или да направат оштетувања на вашиот и на други компјутери преку [[Интернет]].<ref>http://portal.acm.org/citation.cfm?id=989742&coll=GUIDE&dl=GUIDE&CFID=88532722&CFTOKEN=72661578</ref> Најчесто користени методи за заштита на ад хок-мрежите се отворен систем на [[автентикација]] и [[WEP криптирање]]. * '''автентикација''' претставува заштита на мрежата на тој начин што секој корисник треба да има [[корисничко име]] и [[лозинка]] или некој друг доказ дека е конфигуриран со автентикациски клуч за да му се овозможи да испраќа рамки. * ''' криптирање''' претставува заштита со криптирање на содржината на сите безжични рамки така што само примачот може да ја протолкува истата. Ова е превентива за злонамерните корисници да не можат да видат што содржи испратената рамка. Видови на криптирање кои се користат со 802.11 мрежите: WEP, WPA и WPA2. ==== (Wired Equivalent Privacy)WEP криптирање ==== За криптирање на безжични податоци оригиналниот [[802.11 стандард]] дефинираше Wired Equivalent Privacy. По природата на безжичните LAN мрежи тешко е да се оствари безбеден физички пристап до мрежата. За разлика од жичената мрежа каде има директна [[физичка врска]], кај безжичните мрежи било кој, кој е во опсег на безжичниот AP или безжичниот клиент може да испраќа и прима рамки и да наслушува за други рамки што треба да се испраќаат.<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Wired_Equivalent_Privacy</ref> [[WEP]] користи поделен(заеднички) таен клуч за да се криптираат податоците што ќе се испратат. Темето што прима го користи истиот [[клуч]] за да ги декриптира податоците. Кај инфраструктурниот мод WEP клучот мора да биде конфигуриран на безжичната AP и сите безжични клиенти. Кај ад хок модот WEP клучот мора да биде конфигуриран на сите безжични клиенти. Како спецификација во [[IEEE 802.11 стандардот]] WEP користи [[40 битен]] таен клуч. Повеќето безжични хардвери поддржуваат и употреба на 104 битни WEP клучеви. Ако ги поддржува двата подобро е да се користи 104 битниот.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.networkworld.com/details/715.html |title=архивски примерок |accessdate=2010-04-30 |archive-date=2010-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100209043857/http://www.networkworld.com/details/715.html |url-status=dead }}</ref> Одбирање на WEP клуч- овој клуч би требало да биде од произволни големи и мали букви, броеви, пунктуални знаци или да биде составен од [[хексадецимални броеви]](0-9 и буквите A-F) . Клучот кој е само еден збор или лесна за помнење [[фраза]] може лесно да биде откриен и мрежата да биде нападната. Иако клучот е случаен и тежок за откривање, може да биде откриен ако многу податоци [[криптирани]] со истиот клуч се собрани и [[анализирани]]. Затоа е препорачано да се менува WEP клучот барем на три [[месеци]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://compnetworking.about.com/od/wirelessfaqs/f/wep_keys.htm |title=архивска копија |accessdate=2010-04-30 |archive-date=2010-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206073405/http://compnetworking.about.com/od/wirelessfaqs/f/wep_keys.htm |url-status=dead }}</ref> ==== (Wi-Fi Protected Access)WPA криптирање ==== IEEE 802.1X слабата автентикација на овој стандард не му овозможува решение за слабостите на WEP(Wired Equivalent Privacy). Додека 802.11i безжичниот [[LAN]] безбедносен стандард беше привршуван, Wi-Fi Алијансата-(организација за безжична опрема), во меѓувреме создаваше стандард познат како Wi-Fi Protected Access(WPA). WPA го замени WEP со посилен метод за криптирање познат како Temporal Key Integrity Protocol(TKIP). WPA овозможува опционална употреба на Advanced Encription Standard (AES) за криптирање.<ref name="en.wikipedia.org">http://en.wikipedia.org/wiki/Wi-Fi_Protected_Access</ref> WPA се користи во два модови: * '''WPA-Enterprise''' користи [[IEEE 802.1X]] автентикација и е дизајниран за средни и големи инфраструктурни мрежи. * '''WPA-Personal''' користи автентикација со преподелен клуч(PSK) и е дизајнирана за SOHO инфраструктурна мрежа.<ref name="en.wikipedia.org"/>: ==== IEEE 802.11 отворен систем за автентикација ==== Овој начин на автентикација го идентификува безжичното теме користејки ја [[хардверската]] адреса на неговиот безжичен [[адаптер]]. Хардверска адреса е адреса која се става на [[безжичниот адаптер]] во текот на неговата изработка и се користи за да се пронајде адресата на испраќачот и на примачот на рамките.<ref name="intel.com">http://www.intel.com/support/wireless/wlan/sb/cs-025307.htm</ref> Кај инфраструктурен мод некои безжични AP овозможуваат да се конфигурира список на дозволени хардверски адреси за отворен систем на аветнтикација. Тоа е едноставен начин за злонамерните корисници да не ги примат рамките испратени на вашата безжична мрежа. Овие корисници можат да ја забележат хардверската адреса на безжично теме кое е во близина и да ја користат таа адреса за да се приклучат на мрежата. За ад хок модот нема конфигурирање на листа од дозволени [[хардверски адреси]], така што секоја адреса може да биде искористена за корисникот да се приклучи на мрежата. Овој стандард дефинира отворен систем и заеднички клуч за автентикација и Wired Equivalent Privacy(WEP) за енкрипција. WEP може да користи 40 или 104 битни клучеви за енкрипција. Како и да е овој стандард е релативно слаб и тром, тежок за поширока распространетост и [[приватен развој]]. Поради неговата несигурност од напади тој е заменет со некои понови стандарди за заштита. ==== Заеднички (поделен) клуч ==== Со овој вид на автентикација се потврдува дека безжичните клиенти кои се приклучуваат на мрежата го знаат тајниот клуч. Во текот на автентикацискиот процес клиентот покажува дека го знае клучот без да врши испраќање на истиот. Сите клиенти во безжичната мрежа го користат истиот заеднички клуч.<ref name="intel.com"/> ==== IEEE 802.1X ==== [[Податотека:IEEE_802_1X.jpg‎|рамка|IEEE 802.1X]] Ова е стандард кој е направен за [[Ethernet]] [[свичови]] и е прилагоден на 802.11 безжични [[LAN]] за да овозможи посилна автентикација од [[802.11 стандардот]]. [[IEEE 802.1X]] автентикацијата е дизајнирана за средни и големи безжични LAN кои соджат автентикациска структура која се состои од Remote Authentication Dial-In User Service (RADIUS) опслужувачи и известувачка база на податоци како што е Active Directory адресен сервис. IEEE 802.1X спречува некое теме да се приклучи на безжична мрежа сè додека не се изврши безбедна автентикација.IEEE 802.1X го користи Extensible Authentication Protocol (EAP). Безжичната мрежна автентикација може да биде заснована на различни EAP автентикациски [[методи]] коишто користат корисничко име и лозинка или дигитален сертификат. Некои безжични [[мрежни адаптери]] имаат [[светлечка врска]](link light) кој означува кога е примена или испратена податочна рамка. Бидејќи IEEE 802.1X се појави пред безжичниот мрежен адаптер да испраќа или прима рамки, светлечката врска не ја одразува 802.1X автентикациската активност. Ако светлечката врска не забележува никаков [[мрежен сообракај]] причина за тоа може да биде паѓање на [[802.1X автентикацијата]].<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/IEEE_802.1X</ref> ==== WPA или WPA2 со преподелен клуч ==== Во околини каде што не може да се изврши IEEE 802.1X автентикација се користи WPA и WPA2 кои овозможуваат метод на автентикација со преподелен клуч за [[инфраструктурни мрежи]]. Преподелениот клуч е конфигуриран во безжичните AP и безжичните клиенти. Овој клуч треба да е случајно избрана [[секвенца]] од најмалку 20 карактери кои се големи и мали букви, броеви и знаци, или може да биде од најмалку 24 [[хексадецимални броеви]](од 0-9 и букви од A-F). За разлика од WEP клучот WPA или WPA2 преподелениот клуч не може да биде откриен со собирање на повеќе испратени криптирани рамки, така што нема потреба од негово менување. == Конфигурирање на ад хок-мрежа == Конфигурирањето на ад хок 802.11b безжична мрежа без употреба на [[насочувач]] или безжичен Access point(AP) користејки [[Windows XP]] опкружување одзема само неколку минути. Треба да се напрви Internet Connection Sharing на домаќин компјутерот и сите поврзани компјутери ќе можат да сурфаат на мрежа безжично поврзани. Најпрво ќе започнеме со еден компјутер кој веќе има жичена [[Ethernet]] и [[врска кон Интернет]]. Потоа се гради ад хок-мрежата во следниве чекори: # да се инсталира 802.11b безжична картичка во главниот компјутер и да се конфигурира како компјутер кон компјутер(ад хок) безжична врска. # потоа треба да се инсталира [[безжична картичка]] и во вториот компјутер. # за да се комплетира мрежата и да се овозможи конективност кон Интернет треба да се овзможи делење на Интернет (ICS)Internet Connection Sharing (да се чекира) во домаќинот. * '''Конфигурирање на домаќинот''' Ако во [[опсегот]] каде што се наоѓа компјутерот има други безжични мрежи ќе се прикаже листа од расположливи мрежи. Не треба да се одбира од тие мрежи . Треба да се чекира опцијата за ад хок-мрежи која ја има во визардот. Потоа треба да се даде име-SSID за новата мрежа и да се внесат опции за WEP криптирање и откако ова ќе се заврши, на работната површина на компјутерот ќе има икона која ја означува ад хок-мрежата. * '''Конфигурирање на клиент''' Откако се [[инсталира]] безжична мрежна картичка се прикажуваат безжичните точки за пристап или ад хок-мрежи кои се во опсег на вториот компјутер. Треба да се одбере мрежата кон која ќе се поврзе клиентот и да се конфигурира. * '''Делење на врската''' Треба во опциите на домаќинот да се овозможи да има поделена Интернет врска, потоа да се овозможи на другите корисници во мрежата да можат да пристапат кон Интернет преку овој компјутер. Треба да се чекира опција за Internet Connection Firewall(ICF). И опционално може да се овозможи за другите корисници да ја контролираат или овозможуваат оваа [[врска]]. Конекцискиот прозорец кај клиентот ќе ја прикажува врската кон домаќинот како [[Интернет порта]]. Клиент компјутерите би требало сега да примат приватна класа, ненасочувачки [[IP-адреси]] во опсегот 192.168.0.* преку DHCP од домаќин компјутерот и ќе имаат потполна Интернет конективност. * '''Безбедност''' Кај домаќинот треба да се одбере клуч за нагодување на криптирањето и истиот треба да се употреби и кај клиентите. Треба да се одбере клуч кој тешко може да го откријат злонамерни корисници. * '''Инсталиран мрежен адаптер''' (Orinoco или Cisco мрежна картичка)треба да поддржува безжична [[LAN]] и безжичен стандард за безбедност. На пример [[Windows XP(SP2)]] ги поддржува конфигурациските опции за [[Wi-Fi]] Protected Access(WPA) безбедносен стандард. Ако нема ваква поддршка нема да може да се конфигурираат WPA безбедносни опции. Треба да има инсталирано [[TCP/IP]] протокол на сите компјутери во мрежата. Потоа треба да се конфигурира овој протокол со алоцирање на [[IP-адреса која]] е 192.168.0.* и подмрежна маска 255.255.255.0 за секој [[мрежен адаптер]]. === Именување на безжичните мрежи === [[Безжичните мрежи]] без разлика дали се во [[инфраструктурен]] или ад хок мод користат име познато како Service Set Identifier(SSID) за да се идентификуваат. Кога безжичните клиенти први започнуваат тие го [[скенираат]]-проверуваат безжичниот честотен опсег за посебни рамки испратени од безжичните APs или безжичните клиенти во ад хок мод. Рамките го содржат SSID познат како име на мрежата. Од акумулираната список на имиња на безжични мрежи собрани во текот на скенирање, безжичниот клиент може да ја детерминира [[безжичната мрежа]] кон која е пробано да се поврзе. За да се конфигурира безжична мрежа треба да се одбира име на мрежа кон која ќе се поврзува. Ако се создава нова мрежа, името кое ќе се избере треба да биде различно од сите други мрежи кои се во опсегот. На пример ако создавате безжична мрежа во вашиот дом а вашиот сосед веќе има создадено и ја именувал мрежата со HOME, а таа мрежа е во опсег на вашиот дом, вие мора да изберете име различно од HOME. Откако селектиравте име за безжична мрежа треба да ја конфигурирате за вашиот [[безжичен клиент]] при што името ќе биде видливо од секое [[IEEE]] безжично теме. Некој движејки се во близина на вашата безжична мрежа може да го види името на мрежата, да се поврзе на неа и да ја злоупотреби. Меѓутоа со конфигурирана безбедност, корисникот ќе може да го види името и да се приклучи на [[мрежата]] но не може да испрака [[податоци]], да ги користи вашите [[ресурси]] или да користи [[Интернет врска]]. == Извори == <references /> [[Категорија:Безжично вмрежување|Ад хок]] p8mi5n51dxi1it565z3vsneasevl0i9 0 198178 5538870 5538867 2026-04-14T11:59:31Z Buli 2648 /* Чешка побуна */ 5538870 wikitext text/x-wiki {{Infobox Military Conflict |conflict= Триесетгодишна војна |image= [[Податотека:Jacques callot miseres guerre.gif|300px]] |caption= „[[Страдањата и несреќите на војната]]“ од [[Жак Кало]], 1632 |date=1618&nbsp;–1648 |place=Европа (денешна Германија)) |result=[[Вестфалски договор]] * Хабсбуршката превласт била намалена * Подем на [[Холандска република|Холандската Република]] * Подем на [[Бурбони|Бурбонската династија]] * Подем на [[Шведска империја|Шведската империја]] * Децентрализација на [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]] * [[Француско-шпанска војна (1635)|Француско-шпанска војна]] во 1659 * Значителен пад во моќта и влијанието на Католичката црква |casus= |territory= | combatant1 = '''Анти-Хабзбуршки сојуз пред 1635'''{{Efn|Држави кои се бореле против императорот во одреден момент помеѓу 1618 и 1635 година.}}{{Plainlist| *{{Flagicon|Kingdom of Bohemia}} [[Земји на чешката круна|Бохемија]] *{{Flagicon|Swedish Empire}} [[Шведска Империја|Шведска]] *{{Flagicon image|Flag of The Electoral Palatinate (1604).svg}} [[Фалачка]] *{{flagicon|Duchy of Savoy}} [[Савојски држави|Савоја]] *{{flagicon|Dutch Republic|1581}} [[Холандска Република]] *{{Flagcountry|Denmark–Norway}} *[[File:Wappen Heilbronn.svg|18px|class=noviewer]] [[Хајлбронска лига]] *{{Flagicon image|Flag of Hesse.svg}} [[Хесен-Касел]] *{{Flagicon image|Pabellon de Brandeburgo (c. 1684).svg}} [[Бранденбург-Прусија]] *{{Flagcountry|Electorate of Saxony|Saxony}}}} | combatant1a = '''По [[Прашки мир (1635)|Прашкиот мир]] (1635)'''{{Plainlist| *{{Flagcountry|Kingdom of France|France}} *{{Flagicon|Swedish Empire}} [[Шведска Империја|Шведска]] *{{Flagcountry|Dutch Republic|1581}} *{{Flagicon image|Flag of Hesse.svg}} [[Хесен-Касел]]}} | combatant2 = '''Про-Хабзбуршки сојуз пред 1635'''{{plainlist| *{{Flag|Habsburg Monarchy}} *{{Flagicon|Spain|1506}} [[Шпанска Империја]] *{{Flagcountry|Electorate of Bavaria}} *{{Flagicon image|Catholic League (Germany).svg|22px}} [[Католичка лига]]}} | combatant2a = '''По [[Прашки мир (1635)|Прашкиот мир]] (1635)'''{{Plainlist| *{{Flag|Holy Roman Empire}} *{{Flagicon|Spain|1506}} [[Шпанска Империја]]}} |commander1={{знамеикона|Dutch Republic}} [[Морис Орански]] <br /> {{знамеикона|Dutch Republic}} [[Пит Питерзон Хајн]]<br />{{знамеикона|Dutch Republic}} [[William of Nassau]]<br /> {{знамеикона|Dutch Republic}} [[Фредерик Хендрик Орански]] <br /> {{знамеикона|Dutch Republic}} [[Мартен Тромп]]<br />{{знамеикона|Dutch Republic}} [[Ернср Касимир]] <br /> {{знамеикона|Dutch Republic}} [[Хендрик Касимир I]]<br /> [[Податотека:Flag of Sweden (1562–1650).svg|25 px]] [[Александар Лесли]]<br /> [[Податотека:Flag of Sweden (1562–1650).svg|25 px]] [[Густав II Адолф]]{{KIA}}<br /> [[Податотека:Flag of Sweden (1562–1650).svg|25 px]] [[Јохан Банер]]<br /> [[Податотека:Flag of Sweden (1562–1650).svg|25 px]] [[Ленарт Торстенсон]]<br /> [[Податотека:Flag of Sweden (1562–1650).svg|25 px]] [[Карл Густав Врангел]]<br /> [[Податотека:Flag of Sweden (1562–1650).svg|25 px]] [[Карл X од Шведска|Карл X]]<br /> {{знамеикона|Bohemia}} [[Фредерик V]]<br /> {{знамеикона|Bohemia}} [[Хиндрих Матјас Турн]]<br /> {{знамеикона|Bohemia}} [[Кристијан I, принц на Анхалт-Бернбург|Кристијан I]]<br /> {{знамеикона|Denmark}} [[Кристијан IV од Данска]]<br /> {{знамеикона|France|early}} [[Луј XIII]]<br /> {{знамеикона|France|early}} [[Арман Жан ди Плеси де Ришелје|Кардинал Ришелје]]<br /> {{знамеикона|France|early}} [[Исак Манасес де Пас]]{{KIA}}<br /> {{знамеикона|France|early}} [[Гаспар де Колински]]<br /> {{знамеикона|France|early}} [[Луј II Бурбонски]] <br /> {{знамеикона|France|early}} [[Анри де Торен]]<br /> {{Знаменце|Flag of Electoral Saxony.svg}} [[Бернард од Сакс-Вимар]]<br /> {{Знаменце|Flag of Electoral Saxony.svg}} [[Џон Георг George I од Саксонија]]<br /> [[Податотека:Flag of Great Britain (1707-1800).svg|23px]] [[George Villiers, 1st duke of Buckingham|Duke of Buckingham]]<br /> {{Знаменце|Flag of Transylvania before 1918.svg}} [[Габриел Бетлен]]<br />[[Петер Ернст]]<br />[[Бохдан Кмелнитски]] |commander2={{знамеикона|Holy Roman Empire}} [[Јохан Церклаес]]{{KIA}}<br /> {{знамеикона|Holy Roman Empire}} [[Алберт фон Валенштајн]]<br /> {{знамеикона|Holy Roman Empire}} [[Фердинанд II, Свето Римско Царство|Фердинанд II]]<br /> {{знамеикона|Holy Roman Empire}} [[Фердинанд III, Свето Римско Царство|Фердинанд III]] <br /> {{знамеикона|Holy Roman Empire}} [[Франц фон Мерси]]{{KIA}}<br /> {{знамеикона|Holy Roman Empire}} [[Јохан фон Верт]]<br /> {{знамеикона|Kingdom of Bavaria}} [[Максимилијан I од Баварија|Максимилијан I]] <br /> {{знамеикона|Spain|1506}} [[Филип IV од Шпанија]]<br /> {{знамеикона|Spain|1506}} [[Гроф-војвода од Оливеарес]]<br /> {{знамеикона|Spain|1506}} [[Гонсало Фернандес де Кордоба]]<br /> {{знамеикона|Spain|1506}} [[Амброхио Спинола]]<br /> {{знамеикона|Spain|1506}} [[Хуан Мануел Перес де Гусман]]<br /> {{знамеикона|Spain|1506}} [[федрик Алварез де Толедо Мендоса]]<br /> {{знамеикона|Spain|1506}} [[Антонио де Квендо]]<br /> {{знамеикона|Spain|1506}} [[Франсиско де Мело]]<br /> {{знамеикона|Spain|1506}} [[Кардинал -инфант Фердинанд]]<br /> |strength1='''495.000''' men:<br /> * 150.000 Швеѓани * 20.000 Данци * 75.000 Холанѓани * приб. 100-150.000 Германци * 150.000 Французи * 20-30.000 Унгарци (противхабсбуршки сили) * 6.000 Трансилванци<br /><ref>[[Gabriel Bethlen]]'s army numbered 5ж000 Hungarian pikeman and 1,000 German mercenary, with the anti-Habsburg Hungarian rebels numbered together approx. 35,000 men. '''László Markó:''' The Great Honors of the Hungarian State (A Magyar Állam Főméltóságai), Magyar Könyvklub [[2000]]. ISBN 963-547-085-1</ref> |strength2='''450.000''' луѓе:<br /> * 300.000 Шпанци (вклучувајќи војници и од [[Шпански Ниски Земји|шпанските Ниски Земји]] и Италија) * 100-200.000 Германци * Approx: 20.000 Унгарска и хрватска коњаница<ref>'''László Markó:''' The Great Honors of the Hungarian State (A Magyar Állam Főméltóságai), Magyar Könyvklub [[2000]]. ISBN 963-547-085-1</ref> |casualties1= |casualties2= }} '''Триесетгодишната војна''' претставува еден од најголемите воени конфликти од [[Историја на Европа|европската историја]]. Триесетгодишната војна била војна која траела од [[1618]] до [[1648]] година. Поголемиот тек од војната се водела на територијата на денешните држави [[Германија]] и [[Чешка]]. Во војната биле вклучени односно учествувале најголемите европски континентални сили.<ref name="TYW-WNEC">{{Наведена мрежна страница|url=http://mars.wnec.edu/~grempel/courses/wc2/lectures/30yearswar.html|title=The Thirty-Years-War|publisher=Western New England College|accessdate=2008-05-24|archive-date=1999-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/19991009072232/http://mars.wnec.edu/~grempel/courses/wc2/lectures/30yearswar.html|url-status=dead}}</ref><ref name="TYW-1621-1626-HLS">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.historylearningsite.co.uk/30YW_1621-1626.htm|title=::The Thirty Years War 1621 to 1626:|publisher=www.historylearningsite.co.uk|accessdate=2008-05-22}}</ref> Иако во почетокот војната имала верски и религиозен карактер помеѓу [[Протестантство|Протестантите]] и [[Римокатоличка црква|Католиците]], сепак соперништвото помеѓу [[Хабсбуршка династија|хабсбуршката династија]] и останатите сили имала централна улога, кое се гледа по влегувањето на [[Франција]] во војната и тоа на страната на Протестантите.<ref name="TYW-EB">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.britannica.com/eb/article-9072150/Thirty-Years-War|title=Thirty Years' War|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=2008-05-24}}</ref> Војната, која траела триесет години придонела до создавање на голем глад и болести помеѓу населението и намалување на населението на [[Германија]], [[Ниски Земји|Ниските Земји]] и [[Италија]]. Оваа војна завршила со потпишувањето на [[Вестфалски договор|Вестфалскиот договор]],<ref name="ATYW-TWP">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.discovery.org/a/3859|title=Avoiding a Thirty Years War|publisher=www.discovery.org|work=The Washington Post|date=2006-12-21|author=Richard W. Rahn|accessdate=2008-05-25}}</ref> од кој Германија можеби најмногу пострадала, Шпанија ослабнала а Франција станала доминантна сила во [[Европа]]. По крајот на војната било ставено крај на подемот на [[Хабсбуршка династија|хабсбуршката династија]], зголемување на силата на [[Бурбонска династија|Бурбонската династија]] и [[Шведска империја|Шведската империја]]. == Причини за војната == [[Аугсбуршки мир|Аугсбуршкиот мир]] од [[1555]] година кој бил потпишан во градот [[Аугсбург]] го дал почетокот на соживотството помеѓу [[Лутеранство|лутеранските]] и [[Римокатоличка црква|католичките]] верници во [[Германија]].<ref name="DOS-BOE">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.britannica.com/eb/topic-559499/Diets-of-Speyer|title=Diets of Speyer (German history) -- Britannica Online Encyclopedia|publisher=www.britannica.com|accessdate=2008-05-24 }}</ref> Како главен принцип на договорот била фразата: „''Чија е империјата, негова е и верата''“ (латински: cuius regio eius religio). Едни од поважните одредби од тој мировен договор се: * германските кнезови (255) можеле слободно да одберат која од двете вери (лутеранство и католицизам) ќе биде како службена вера на нивните управни региони; * лутеранците можеле да ја задржаат територијата која ја освоиле од католиците по мирот од [[1552]] година; * католичките епископи, кои ја промениле својата [[религија]], морале да ја предадат својата епархија на католиците; * по определен предложен период, населението требало да се пресели во регионите каде била дозволена нивната религија. Како религија се спомнува и се однесува само на лутеранството и католицизмот; Во текот на [[17 век]], политички и економски се зголемиле тензиите помеѓу најмоќните народи во [[Европа]]. Така: * [[Шпанија]] била заинтересирана за дел од територијата на тогашна Германија, бидејќи таму се наоѓала под нејзината управа [[Холандија]]; * [[Франција]] била заинтересирана за делови од Германија, бидејќи таа била еден од најслабите соседи во тоа време, за разлика од хабсбуршките земји кои биле околу останатите делови на земјата; * [[Шведска]] и [[Данска]] биле заинтересирани да добијат контрола над северните германски држави, кои се граничеле со [[Балтик]]от. Но, верската напнатост започнала да се зголемува сè повеќе. Ова најмногу се осетило кон втората половина на [[16 век]]. [[Аугсбургски мир|Аугсбуршкиот мир]] од [[1555]] година не се почитувал во голема мера, бидејќи поединци-епископи кои ја промениле својата вера, не ја предавале својата епископија како што биле задолжени според договорот. [[Калвинизам|Калвинизмот]] се ширил многу брзо низ [[Германија]], на кој начин станала трета најголема религија во земјата. Некои католички владетели во [[Шпанија]] и дел од [[Источна Европа]] настојувале да ги повратат своите католички влијанија од [[протестанти]]те.<ref name="POP-HLS">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.historylearningsite.co.uk/peace_of_prague.htm|title=::The Peace of Prague::|publisher=www.historylearningsite.co.uk|accessdate=2008-05-24 }}</ref><ref name="POP-GN">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.germannotes.com/archive/article.php?products_id=492|title=Peace of Prague (1635) - Historic Event&nbsp;&nbsp;— German Archive: The Peace of Prague of 30 мај 1635 was a treaty between the Holy Roman Emperor, Ferdinand II, and most of the Protestant states of the Empire. It effectively brought to an end the civil war aspect of the Thirty Years' War (1618-1648); however, the war still carried on due to the continued intervention on German soil of Spain, Sweden, and, from mid-1635, France.|publisher=www.germannotes.com|accessdate=2008-05-24|archive-date=2006-10-20|archive-url=https://archive.today/20061020013535/http://www.germannotes.com/archive/article.php?products_id=492|url-status=dead}}</ref> За разлика од [[Хабсбуршка Шпанија|шпанските Хабсбурзи]], хабсбуршкиот владетел на германските земји [[Карло V]] станал доста потолерантен. [[Фердинанд I (Свето Римско Царство)|Фердинанд I]], [[Максимилијан II (Свето Римско Царство)|Максимилијан II]], [[Рудолф II (Свето Римско Царство)|Рудолф II]] и [[Матијас I (Свето Римско Царство)|Матијас I]] ја продолжиле толерантноста кон верата, бидејќи во преден план биле свесни околу опасноста која може да и се случи на нивната империја, како и од помислата за тоа низ што сè поминала [[Кралство Англија]] кога кралот [[Хенри VIII]] во [[1534]] година ја започнал својата политичка и верска нетолеранција кон [[Римокатоличка црква|Римокатоличката црква]]. За миг, во внатрешноста на [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]] бил избегнат верскиот конфликт, главно поради забраната за слободно ширење на верата. Од друга страна пак, ова многу ги вознемирило оние коу посакувале да постои само една вера и религија на стариот континент. [[Шведска]] и [[Данска]], како лутерански кралства, постојано барале начин како да подпомогнат на протестантите кои живееле во внатрешноста на Светото Римско Царство. Оваа напнатост помеѓу народите довела до избувнување на насилие во [[1606]] година во германскиот град [[Донауверт]]. До неред дошло откако лутеранската црква ги спречила католиците од швабскиот град да одржат процесија. По ова интервенирал [[Максимилијан I Баварски]], кој застанал на страната на католиците. По крајот на нередите, [[калвинизам|калвинистите]] во [[Германија]] се чувствувале како најзагрозени, па затоа во [[1608]] година основиле протестантска унија на чие чело застанал [[Фридрих IV Палатински]], чијшто син пак ќе има голема улога во т.н. ''Триесетгодишна војна''. [[Фридрих IV Палатински]] ја зел под контрола [[Рајнска област-Пфалц|Рајнската област]], една од државите на [[Рајна]], која ја посакувале [[Хабсбуршка Шпанија|шпанските Хабсбурзи]]. Како одговор од основувањето на [[Протестантска унија|Протестантската унија]],<ref name="tripod">{{Наведена мрежна страница|url=http://thirtyyearswar.tripod.com/revolt.html|title=Bohemian Revolt-30 Years War|publisher=Thirty Years War|accessdate=2008-05-25|archive-date=2016-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506193816/http://thirtyyearswar.tripod.com/revolt.html|url-status=dead}}</ref> католиците одговориле во [[1609]] кои пак основале [[Католичка унија]], на чие чело застанал [[Максимилијан I Баварски]]. Матијас, кој бил цар на Светото Римско Царство и крал на Чешка, починал во [[1619]] година и не оставил свој директен наследник. Негов наследник бил [[Фердинанд II (Свето Римско Царство)|Фердинанд II]], кој бил заколнат католик.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://steveedney.wordpress.com/2006/05/23/the-defenestration-of-prague/|title=The Defenestration of Prague « Criticality|publisher=steveedney.wordpress.com|accessdate=2008-05-25|last=|first=}}</ref> Самиот император посакувал да ја обнови католичката вера на ниво на целата земја. Поради ова, тој бил сосема непопуларен во [[Хусити|хуситичка Чешка]]. Побуната на нејзините жители против одлуките и намерите на Фердинанд биле повод за започнување на Триесетгодишната војна. Триесетгодишната војна би можела да биде поделена во четири фази: * Чешката побуна * Данската интервенција * Шведската интервенција * Француската интервенција == Чешка побуна == {{Main|Чешко востание}} [[Податотека:Joseph Heintz d. Ä. 003.jpg|220px|thumb|left|Фердинанд II]]По смртта на императорот Матијас и неоставањето на машки наследник, Матијас уште пред својата смрт настојувал Фердинанд II да го зазеде неговиот престол по неговата смрт, како крал на Чешка и Унгарија. Протестантските водачи на Чешка најмногу се плашале од фактот да не ги изгубат своите верски права кои претходно ги добиле во времето на [[Рудолф II (Свето Римско Царство)|Рудолф II]]. Поради ова, тие главно барале на престолот да застане [[Фридрих V Палатински]] како [[крал на Чешка]]. Сепак, некои други протестантски унии зазеле сличен став како и католиците, па така [[Фердинанд II (Свето Римско Царство)|Фердинанд II]] бил избран во [[1617]] година за престолонаследник, а по смртта на Матијас станал и крал на Чешка. Новиот император бил голем застапник на [[Католизам|католизмот]]. Главно поради ова се довело до нарушување на верските слободи и права за оние кои не ја прифаќале католичката вера. Освен тоа, новиот император бил и голем [[апсолутизам|апсолутист]] и честопати ги нарушувал секуларните права на своите поданици. Бидејќи помеѓу кралскиот двор имало и такви кои го прифаќале протестантството, новиот крал многу бргу станал непопуларен помеѓу населението, проследено преку избувнување на побуна против него. [[File:VáclavBROŽÍK-Defenestrace.jpg|врска=https://en.wikipedia.org/wiki/File:V%C3%A1clavBRO%C5%BD%C3%8DK-Defenestrace.jpg|мини|''Третата дефенестрација во Прага'' (1618), го означила почетокот на Чешкото востание, и со тоа првата фаза на Триесетгодишната војна.]] Чешките протестанти на [[22 мај]] [[1618]] година заробиле најпрвин двајца императорски управители и еден писар и при тоа ги исфрлиле преку прозорецот на [[Прашка палата|Прашката палата]], без да ги ранат посебно. Овој настан е поснат како Прашка дефенестрација или трета прашка дефенестрација. И покрај тоа што императорските службеници не биле тешко повреденим сепак таа акција претставувала повреда на достоинството на Фердинанд. По оваа акција започнала побуна која довела до започнување на Триесегодишната војна. Побуната се проширила низ цела Чешка. Таа ги опфаќала териториите на Чешка, [[Полска]], [[Лужица]] и [[Моравија]]. За многу краток период, движењето се префрлило и во соседна [[Германија]]. Така, Фердинанд II бил принуден да побара помош од својот роднина, кралот на Шпанија, [[Филип IV од Шпанија]]. Од друга страна, чешките протестанти упорно барале сојузници кои би застанале на страната против императорот. Тие побарале да бидат примени во Протестантската унија која била водена од страна на [[Фридрих V Палатински]], еден од кандидатите за крал на Чешка. Чесите лажно му обеќале на Фридрих дека доколку ги прими во Протестантската унија и ако унијата им пружи заштита, тој ќе биде идниот крал на земјата. Истото му го обеќале и на војводата од [[Савоја]], кнезот на [[Саксонија]] и кнезот на [[Трансилванија]]. Кон чешките протестанти се придружиле и дел од населението на [[Горна Австрија]] каде живееле доста лутеранци и калвинисти. По ова, движењето ја зафатило и [[Долна Австрија]] по кое протестантската армија на чело со грфот од [[Турн]] во [[1619]] година го опседнале градот [[Виена]]. Во [[Трансилванија]], кнезот [[Габриел Бетлен]] повел поход против [[Унгарија]]. Така императорот не му останало ништо друго освен да ја реформира својата армија. Припадниците на Протестантската унија на чело со грофот Манфред доживеале пораз на [[10 јуни]] [[1619]] година во [[Битка кај Саблата|Битката кај Саблата]]. Овој пораз на протестантите ја оневозможил комуникацијата на грофот со [[Прага]], по кое тој морал да ја прекине опсадата на Виена. По поразот кај [[Саблата]], протестантите изгубиле и значајни свои поддржувачи и сојузници, војводата од Савоја, кој бил значаен противник на Хабсбуршката експанзија. Документацијата која била запленета по битката послужела да војводата се откаже од натамошно финансирање на протестантите. Горна и Долна Австрија потпишале сојуз со Чешка на [[22 август]] [[1620]] година, според кој Фердинанд II формално бил симнат од власт, а на негово место застанал [[Фридрих V Палатински]]. [[Шпанија]] во исто време ја испратила својата армија кон [[Брисел]] под раководство на [[Амброзио Спиноле]]. Шпанскиот амбасадор во Виена успеал да ја наговори протестантска [[Саксонија]] да интервенира против Чешка, а како противуслуга да го добие [[Лужица]]. [[Саксонци]]те ја нападнале Чешка, а шпанската армија интервенирала на запад спречувајќи ги членовите на [[Протестантска Унија|Протестантската унија]] да дојдат на помош во Чешка. Шпанскиот амбасадор на баварскиот војвода му понудил сојуз за заштита на [[Католичка унија|Католичкиот сојуз]]. [[Податотека:Bohemian-palatinate_phase_En_Map.svg|десно|мини|upright=1.2|Чешко-палатинска фаза од војната]] Под раководство на [[Јохан Церклас Тили]], силите на Католичката унија ја презела [[Горна Австрија]], а царската војска извојувала победа во [[Долна Австрија]]. По ова следувало одединување на силите на царската војска и Католичкиот сојуз по кое тие тргнале на поход кон Чешка. Фердинанд II во [[Битка кај Била Гора|Битката кај Била Гора]], на [[8 ноември]] [[1620]] година го победил [[Фридрих V Палатински]]. Територијата на Чешка била заземена, а протестантското население или било прогонето или му било наложено да ја прифати католичката вера. Чешка со овој чин станала католичка земја, а под власта на [[Хабсбуршка династија|Хабсбуршката династија]] земјата останала во следните 300 години. Поразот придонел да Фридрих биде лишен од сите свои поседи и имоти, а неговите територии биле предадени на католичките аристократи и семејства. Неговата титула, кнез, била предадена на [[Максимилијан I од Баварија]]. И покрај тоа, Фридрих продолжил со своите активности кои биле насочени кон добивање на поддршка кај Холандија, Данска и Шведска. Овој пораз нанел голем удар на [[Протестантство]]то. По задушување на востанието целиот имот на пртестантите бил конфискуван, тие биле дискриминирани. Како основна и крајна цел на Католиците било прифаќање на Римокатолицизмот. Шпанија ја зазела [[Рајнска област-Пфалц|Рајнската област-Пфалц]]. Сите се подготвувале за нова војна. Првата фаза на војната во [[Источна Германија]] завршила во корист на [[Габриел Бетлен]] од Трансилванија, кој со мирот од [[1621]] година тој добил територии од денешна [[Унгарија]]. Некои историчари, периодт од [[1621]] до [[1625]] година го сметаат за посебна фаза од војната, и истите го нарекуваат Палатинска фаза. Поразот на протестантите кај [[Бела Гора]] го означил новиот период од историјата на Чешка. Голем број на протестанти побегнале во [[Холандија]]. Скандинавските земји се подготвувале за противнапад. == Данска интервенција == [[Податотека:Kristian IV av Danmark, malning av Pieter Isaacsz 1611-1616.jpg|thumb|200px|Кристијан Дански]] Кралот на Данска, [[Кристијан IV Дански]] ([[1577]]-[[1648]]) бил [[Лутеранство|лутеран]], а како војвода на [[Холштајн]] бил потомок од [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]]. Тој ги помагал лутеранските влладетели во војната против Светото Римско Царство, плашејќи се дека е можно данскиот суверенитет како протестантска нација да биде загрозен. Во текот на првата фаза од војната остварил и територијални придобивки во [[Северна Германија]]. [[Хамбург]] во [[1621]] година го признал суверенитетот на [[Данска]], а синот на Кристијан станал епископ на [[Бремен]]. Како владетел, [[Кристијан IV Дански]] се покажал доста упорен и способен. Данска како земја станала стабилна и богата земја. Данска го наплаќала преминот преку [[Ересунд]], а добила и големи воени [[репарација|репарации]] од [[Шведска]]. Во тоа време единствено [[Баварија]] била единствената земја како Данска во [[Европа]] која била толку стабилна и богата. Данска својата поддршка за влегување во војната ја добила од кардиналот [[Арман Жан ди Плеси де Ришелје]], кој заедно со Холандија и [[Англија]] обеќал дека финансиски ќе ја помага војната против [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]]. За да се одбрани од данската интервенција, императорот Фердинанд II го повикал војсководецот [[Албрехт Валенштајн]] за противдејство, бидејќи бил еден од многуте кои се збогатиле на сметка на протестантските имоти. [[Албрехт Валенштајн]] барал единствено тој да има контрола врз благајната на армијата, армијата да има слободно право да располага со пленот освоен преку војна а со тоа и слободно ограбување на заземаните територии. На таков начин тој многу бргу создал армија од 30.000 војници, а подоцна оваа бројка достигнала до 100.000. Од друга страна данскиот крал немал никакви информации околу формирањето на оваа нова групација ниту пак имал среќа да создаде некаков сојуз. Во исто време, [[Англија]] се соочувала со внатрешни проблеми, [[Франција]] била заземена од граѓанска војна, [[Шведска]] била во војна со [[Полска]], додека пак [[Бранденбург]] и [[Саксонија]] не биле заинтересирани да го нарушат мирот во [[Источна Германија]]. [[Јохан Церклас Тили]] им нанел поораз на [[Данци]]те во [[1626]] година во Битката кај Лутера, а Валенштајн му нанел пораз пак на [[Ернст фон Мансфелд]] во Битката кај мостот Десау. [Ернст фон Мансфелд] починал во [[Далмација]] неколку месеци по битката во која ја изгубил половината своја армија. По ова позициите на Валенштајн ги зазеле [[Мекленбург]], [[Померанија]] и [[Јитланд]]. Сепак не можеле да ја заземат данската престолнина на островот [[Зеланд]] бидејќи за таков поход им била потребна голема флота, а од друга страна пак Полска не ги пропуштиле царските флоти низ [[Балтик]]от. По големите тензии, во [[1629]] година бил потпишан договор според кој данскиот крал [[Кристијан IV Дански]] сопрел со поддршката на протестантството, а сојузниците се повлекле од Данска. Во тој момент, војната била завршена а како победник излегла католичката страна. Католичкиот сојуз му наредил на Фердинанд да ги одзеде сите имоти на лутеранците, кои ги добиле по [[Аугсбуршки мир|Аугсбуршкиот мир]] а кои претходно припаѓале на Католичката црква. Царот донел [[Реституциски едикт]] во [[1629]] година, според кој католиците зазеле голем број на верски објекти. == Шведска интервенција (1630—1635) == [[Податотека:Gustavus Adolphus at the Battle at Breitenfeld.jpg|thumb|250px|Густав II]] [[Албрехт Валенштајн]] имал голема моќ во тоа време, голема армија, имот и финансии. Станал многу влијателен па честопати католичките сојузници го советувале императорот да го отргне додека не стане доцна. Ова се случило во [[1630]] година. Повторно го повикал во времето кога позициите на Светата империја била поразена од шведскиот крал [[Густав II Адолф]]. Густав II Адолф во војната, како и неговиот дански колега, влегол главно за да им помогне на германските лутеранци, да го спречи католичкото ширење и да добие економска стабилност и моќ над германските земји на Балтикот. Како протестант, шведскиот крал застанал против Фердинанд II, но добил подкрепа и од католичка [[Франција]], која била раководена од страна на кардинал [[Арман Жан ди Плеси де Ришелје]]. Во периодот од [[1630]]-[[1634]] година тој успеал да ги врати многуројните одземени протестантски територии. Шведската армија ја нападнала Германија. По отпуштањето на Валенштајн, Фердинанд бил во голема мера зависен единствено и само од Католичкиот сојуз. Во [[битка кај Брајтенфелд|Битката кај Брајтенфелд]] од [[1631]] година, Густав Адолф ги поразил позициите на Католичкиот сојуз под команда на генералот Тили. По една година, двете страни повторно се сретнале кај Лех, во која битка Фон Тили бил убиен. [[Северна Германија]] била поод контрола на протестантите, а во периодот следувал шведската доминација над териториите. Кога започнала војната, Шведска имала 42.000 војници, а веќе во [[1632]] година поседувала 150.000 војници. Армијата во поголемиот дел била финансирана од страна на Франција. Голем број на затвореници биле регрутирани во шведската армија. Бидејќи генералот тили бил мртов, императорот Фердинанд морал повторно помош да побара од Валенштајн, кој претходно го сменил. Тој го прифатил позивот и со голема армија започнал постепено да ги напаѓа позициите на шведските позиции. Густав Адолф знаел дека католиците се припремаат за нова војна. Така таа се одвила на [[16 ноември]] [[1632]] година во [[Битка кај Лицен (1632)|Битката кај Лицен]]. Во таа битка како победници излегле Швеѓаните но царот Густав бил убиен. Без водич, протестантските позиции биле поразени во [[Битка кај Нердлинген|Битката кај Нердлинген]]. Императорот Фердинанд започнал да се сомнева во Валенштајн, главно поради неговите обиди за соработка со протестантите. Валенштајн бил лут најмногу поради фактот што Фердинанд не сакал да го повлече едиктот кој го издал неколку години претходно. Во [[1634]] година Валенштајн бил убиен во битка. По ова започнале преговори, а шведската фаза од војната завршила со мирот од [[Прага]] од [[1635]] година, според кој: * била одложена примената на [[Реституциски едикт|Реституцискиот едикт]] за 40 години, а на протестантските владетели им било дозволено да ги задржат своите епископии кои биле под нивна власт во [[1627]] година. Тоа ги заштитело на лутеранските владетели во Североисточна Германија, на сметка на оние од југот и западот на кои царската армија им ги одзела имотите * било одлучено да се формира единствена армија од царската армија и армијата на германските земји, иако владетелите на Саксонија и Баварија ги задржиле своите позиции независно од истите. * било забрането на германските кнежевства да создаваат меѓусебни сојузи или сојузи си останатите земји и сили * се дало амнестија на сите кои кренале востание или бунт против императорот по 1630 година. == Шведско-француска интервенција (1636—1648) == [[Податотека:Battle of Lens.jpg|thumb|200px|[[Битка кај Ленс]], 1648.]] [[Франција]] во целина била католичка земја, и како таква била голем конкурент на Светото Римско Царство и Шпанија. Во војната застанала на страната на протестантите. Кардиналот [[Арман Жан ди Плеси де Ришелје]] бил прв министер на [[Луј XIII]]. Тој сметал дека Хабсбуршката династија сѐ уште е премногу опасна за Франција бидејќи во нејзини раце биле голем број на територии меѓу кои и источната граница со Франција и големото влијание кон Холандија. Главно поради овие причини, Франција стапила во сојузот со [[Холандија]] и [[Шведска]]. Генералот [[Јохан фон Верт]] и шпанскиот кардинал [[Фердинанд Хабсбург]] започнале со тивкото управување со [[Шампањ]] и [[Бургундија]], а со тоа ја загрозиле состојбата и на [[Париз]] во [[1636]] година. Австриската армија навлегла во Франција и постигнала привремен успешен резултат. Сепак следувал период во кој империјата на повеќепати била поразувана. [[Бернхард фон Вај]] и мар-Сакс шведскиот генерал Банер победиле во Германија. По ова следувале победата кај [[Витшок]], преземање на тврдината [[Брајзах-ам-Реин]], сметана за една од најнедостапните во [[Европа]] (1638). Во [[1639]] односно [[1641]] година [[Бернхард фон Вај]] и Банер починале. Фердинанд II бил наследен од [[Фердинанд III (Свето Римско Царство)|Фердинанд III]] ([[1637]]). Во [[1642]] умира и францускиот кардинал Ришелје, а на негово место застанал [[Џулио Мазарини]], кој ја продолжил истата политика како и својот претходник. Германија била истоштена од војната. Мирните преговори започнале во [[1640]] година, но дипломатските работи оделе пребавно и несигурно. Во меѓувреме империјата била нападнета од страна на Шведска под контрола на генерал [[Ленарт Торшенсон]] и францускиот генерал [[Луј де Конде]]. Шведска повторно победила во Битката кај Брајтенфелд од 1642 година. Од таму се упатила кон Данска, која била сојузник на католиците. Следувала победата на Конде кај Рокроа (1643), кај Нердлинген (1645). Противниците на Австрија стигнале во близината на Виена. Нејзиниот насилен сојузник, Баварија, била окупирана. Шпанија доживеала пораз во 1648 година кај Ленс. Така, во 1648 година бил потпишан [[Вестфалски мировен договор]]. == Вестфалски мир == По почестите порази на католичкиот сојуз, започнале преговорите за мир. На преговорите биле присутни односно учествувале Фердинанд III, [[Французи]], [[Шпанци]], [[Холанѓани]], [[Швајцарци]], [[Швеѓани]], [[Португалци]] и папските претставници. Така, договорот бил потпишан на [[24 октомври]] познат како [[Вестфалски мир]], помеѓу Фердинанд, германските кнежевства, Холандија, Франција и Шведска. По војната била признаена независноста на Холандија, како и била формирена [[Швајцарски Сојуз|Швајцарскиот Сојуз]]. Договорот содржи четири основни принципи: * принцип на суверенитет на државите и фундаментално право за самоопределување * принцип на еднаквост помеѓу нациите * принцип за неинтервенирање на една земја во внатрешните прашања на друга земја Вестфалскиот мировен договор ставил крај на Триесетгопдишната војна. Германија станала религиозно слободна, но распарчена на повеќе суверени кнежевства. Најголеми придобивки имала Франција, која добила делови од Пиринеите. Шведска ја добила Западна Померанија, станувајќи единствен властник над Балтикот. == Жртви и болести == Се смета дека 15% до 20% од населението на ''Германија'' пострадало од војната, главно од смрт, болест или глад. Од [[1618]] до [[1648]] година се појавиле неколку видови на болести. Ширењето на новите болести се ширело многу брзо, главно поради преместувањето на армиите од едно на друго бојно поле. Болестите се пренесувале и од самите цивили кои биле преместувани односно прогонувани на различни места. По војната се појавила во [[Италија]] болеста [[куга]]. По опсадата на [[Ниренберг]] од [[1632]] година, цивилите и војниците заболиле од [[тифус]]. Кога императорската армија ги прогонила поразените Швеѓани во 1634 година имало голем број на мртви од епидемија во долината на [[Рајна]]. Во [[1634]] година, [[Дрезден]], [[Минхен]] и други мали градови исто така биле зафатени од куга. == Политички последици == Како резултат на војната, [[Германија]] била поделена на голем број на територии, кои скоро сите имале свој суверенитет. Тоа бил период на голема слабост на Светото Римско Царство. Вијната покажала дека [[Шпанија]] повеќе не е најсилна европска сила, е дека пропаѓа воено и политички. Додека Шпанија била зафатена со војната со [[Франција]], [[Португалија]] станала независна во [[1640]] година, по 60 години под власт на Шпанија. Шпанија конечно била присилена да ја признае независноста на Холандија во [[1648]] година, со кое завршила [[Осумдесетгодишна војна|Осумдесетгодишната војна]]. На таков начин, Франција станала најмоќна и највлијателна сила во [[Европа]]. Поразот на Шпанија исто така означувал и слабеење на [[Хабсбуршка династија|Хабсбуршката династија]], на сметка на [[Бурбонска династија|Бурбонската династија]]. Шведска станала доминантна сила на Скандинавскиот Полуостров. == Белешки == {{Notelist}} == Наводи == {{наводи|2}} {{Историја на Европа}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Триесетгодишна војна| ]] [[Категорија:Судири во 17 век]] [[Категорија:Историја на Пфалц]] [[Категорија:Христијанството во 17 век]] [[Категорија:Европски верски војни]] 1k3n1qiwdbvt7x3vhvnjz5e001rkl1b 5539247 5538870 2026-04-15T10:40:32Z Buli 2648 /* Чешка побуна */ 5539247 wikitext text/x-wiki {{Infobox Military Conflict |conflict= Триесетгодишна војна |image= [[Податотека:Jacques callot miseres guerre.gif|300px]] |caption= „[[Страдањата и несреќите на војната]]“ од [[Жак Кало]], 1632 |date=1618&nbsp;–1648 |place=Европа (денешна Германија)) |result=[[Вестфалски договор]] * Хабсбуршката превласт била намалена * Подем на [[Холандска република|Холандската Република]] * Подем на [[Бурбони|Бурбонската династија]] * Подем на [[Шведска империја|Шведската империја]] * Децентрализација на [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]] * [[Француско-шпанска војна (1635)|Француско-шпанска војна]] во 1659 * Значителен пад во моќта и влијанието на Католичката црква |casus= |territory= | combatant1 = '''Анти-Хабзбуршки сојуз пред 1635'''{{Efn|Држави кои се бореле против императорот во одреден момент помеѓу 1618 и 1635 година.}}{{Plainlist| *{{Flagicon|Kingdom of Bohemia}} [[Земји на чешката круна|Бохемија]] *{{Flagicon|Swedish Empire}} [[Шведска Империја|Шведска]] *{{Flagicon image|Flag of The Electoral Palatinate (1604).svg}} [[Фалачка]] *{{flagicon|Duchy of Savoy}} [[Савојски држави|Савоја]] *{{flagicon|Dutch Republic|1581}} [[Холандска Република]] *{{Flagcountry|Denmark–Norway}} *[[File:Wappen Heilbronn.svg|18px|class=noviewer]] [[Хајлбронска лига]] *{{Flagicon image|Flag of Hesse.svg}} [[Хесен-Касел]] *{{Flagicon image|Pabellon de Brandeburgo (c. 1684).svg}} [[Бранденбург-Прусија]] *{{Flagcountry|Electorate of Saxony|Saxony}}}} | combatant1a = '''По [[Прашки мир (1635)|Прашкиот мир]] (1635)'''{{Plainlist| *{{Flagcountry|Kingdom of France|France}} *{{Flagicon|Swedish Empire}} [[Шведска Империја|Шведска]] *{{Flagcountry|Dutch Republic|1581}} *{{Flagicon image|Flag of Hesse.svg}} [[Хесен-Касел]]}} | combatant2 = '''Про-Хабзбуршки сојуз пред 1635'''{{plainlist| *{{Flag|Habsburg Monarchy}} *{{Flagicon|Spain|1506}} [[Шпанска Империја]] *{{Flagcountry|Electorate of Bavaria}} *{{Flagicon image|Catholic League (Germany).svg|22px}} [[Католичка лига]]}} | combatant2a = '''По [[Прашки мир (1635)|Прашкиот мир]] (1635)'''{{Plainlist| *{{Flag|Holy Roman Empire}} *{{Flagicon|Spain|1506}} [[Шпанска Империја]]}} |commander1={{знамеикона|Dutch Republic}} [[Морис Орански]] <br /> {{знамеикона|Dutch Republic}} [[Пит Питерзон Хајн]]<br />{{знамеикона|Dutch Republic}} [[William of Nassau]]<br /> {{знамеикона|Dutch Republic}} [[Фредерик Хендрик Орански]] <br /> {{знамеикона|Dutch Republic}} [[Мартен Тромп]]<br />{{знамеикона|Dutch Republic}} [[Ернср Касимир]] <br /> {{знамеикона|Dutch Republic}} [[Хендрик Касимир I]]<br /> [[Податотека:Flag of Sweden (1562–1650).svg|25 px]] [[Александар Лесли]]<br /> [[Податотека:Flag of Sweden (1562–1650).svg|25 px]] [[Густав II Адолф]]{{KIA}}<br /> [[Податотека:Flag of Sweden (1562–1650).svg|25 px]] [[Јохан Банер]]<br /> [[Податотека:Flag of Sweden (1562–1650).svg|25 px]] [[Ленарт Торстенсон]]<br /> [[Податотека:Flag of Sweden (1562–1650).svg|25 px]] [[Карл Густав Врангел]]<br /> [[Податотека:Flag of Sweden (1562–1650).svg|25 px]] [[Карл X од Шведска|Карл X]]<br /> {{знамеикона|Bohemia}} [[Фредерик V]]<br /> {{знамеикона|Bohemia}} [[Хиндрих Матјас Турн]]<br /> {{знамеикона|Bohemia}} [[Кристијан I, принц на Анхалт-Бернбург|Кристијан I]]<br /> {{знамеикона|Denmark}} [[Кристијан IV од Данска]]<br /> {{знамеикона|France|early}} [[Луј XIII]]<br /> {{знамеикона|France|early}} [[Арман Жан ди Плеси де Ришелје|Кардинал Ришелје]]<br /> {{знамеикона|France|early}} [[Исак Манасес де Пас]]{{KIA}}<br /> {{знамеикона|France|early}} [[Гаспар де Колински]]<br /> {{знамеикона|France|early}} [[Луј II Бурбонски]] <br /> {{знамеикона|France|early}} [[Анри де Торен]]<br /> {{Знаменце|Flag of Electoral Saxony.svg}} [[Бернард од Сакс-Вимар]]<br /> {{Знаменце|Flag of Electoral Saxony.svg}} [[Џон Георг George I од Саксонија]]<br /> [[Податотека:Flag of Great Britain (1707-1800).svg|23px]] [[George Villiers, 1st duke of Buckingham|Duke of Buckingham]]<br /> {{Знаменце|Flag of Transylvania before 1918.svg}} [[Габриел Бетлен]]<br />[[Петер Ернст]]<br />[[Бохдан Кмелнитски]] |commander2={{знамеикона|Holy Roman Empire}} [[Јохан Церклаес]]{{KIA}}<br /> {{знамеикона|Holy Roman Empire}} [[Алберт фон Валенштајн]]<br /> {{знамеикона|Holy Roman Empire}} [[Фердинанд II, Свето Римско Царство|Фердинанд II]]<br /> {{знамеикона|Holy Roman Empire}} [[Фердинанд III, Свето Римско Царство|Фердинанд III]] <br /> {{знамеикона|Holy Roman Empire}} [[Франц фон Мерси]]{{KIA}}<br /> {{знамеикона|Holy Roman Empire}} [[Јохан фон Верт]]<br /> {{знамеикона|Kingdom of Bavaria}} [[Максимилијан I од Баварија|Максимилијан I]] <br /> {{знамеикона|Spain|1506}} [[Филип IV од Шпанија]]<br /> {{знамеикона|Spain|1506}} [[Гроф-војвода од Оливеарес]]<br /> {{знамеикона|Spain|1506}} [[Гонсало Фернандес де Кордоба]]<br /> {{знамеикона|Spain|1506}} [[Амброхио Спинола]]<br /> {{знамеикона|Spain|1506}} [[Хуан Мануел Перес де Гусман]]<br /> {{знамеикона|Spain|1506}} [[федрик Алварез де Толедо Мендоса]]<br /> {{знамеикона|Spain|1506}} [[Антонио де Квендо]]<br /> {{знамеикона|Spain|1506}} [[Франсиско де Мело]]<br /> {{знамеикона|Spain|1506}} [[Кардинал -инфант Фердинанд]]<br /> |strength1='''495.000''' men:<br /> * 150.000 Швеѓани * 20.000 Данци * 75.000 Холанѓани * приб. 100-150.000 Германци * 150.000 Французи * 20-30.000 Унгарци (противхабсбуршки сили) * 6.000 Трансилванци<br /><ref>[[Gabriel Bethlen]]'s army numbered 5ж000 Hungarian pikeman and 1,000 German mercenary, with the anti-Habsburg Hungarian rebels numbered together approx. 35,000 men. '''László Markó:''' The Great Honors of the Hungarian State (A Magyar Állam Főméltóságai), Magyar Könyvklub [[2000]]. ISBN 963-547-085-1</ref> |strength2='''450.000''' луѓе:<br /> * 300.000 Шпанци (вклучувајќи војници и од [[Шпански Ниски Земји|шпанските Ниски Земји]] и Италија) * 100-200.000 Германци * Approx: 20.000 Унгарска и хрватска коњаница<ref>'''László Markó:''' The Great Honors of the Hungarian State (A Magyar Állam Főméltóságai), Magyar Könyvklub [[2000]]. ISBN 963-547-085-1</ref> |casualties1= |casualties2= }} '''Триесетгодишната војна''' претставува еден од најголемите воени конфликти од [[Историја на Европа|европската историја]]. Триесетгодишната војна била војна која траела од [[1618]] до [[1648]] година. Поголемиот тек од војната се водела на територијата на денешните држави [[Германија]] и [[Чешка]]. Во војната биле вклучени односно учествувале најголемите европски континентални сили.<ref name="TYW-WNEC">{{Наведена мрежна страница|url=http://mars.wnec.edu/~grempel/courses/wc2/lectures/30yearswar.html|title=The Thirty-Years-War|publisher=Western New England College|accessdate=2008-05-24|archive-date=1999-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/19991009072232/http://mars.wnec.edu/~grempel/courses/wc2/lectures/30yearswar.html|url-status=dead}}</ref><ref name="TYW-1621-1626-HLS">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.historylearningsite.co.uk/30YW_1621-1626.htm|title=::The Thirty Years War 1621 to 1626:|publisher=www.historylearningsite.co.uk|accessdate=2008-05-22}}</ref> Иако во почетокот војната имала верски и религиозен карактер помеѓу [[Протестантство|Протестантите]] и [[Римокатоличка црква|Католиците]], сепак соперништвото помеѓу [[Хабсбуршка династија|хабсбуршката династија]] и останатите сили имала централна улога, кое се гледа по влегувањето на [[Франција]] во војната и тоа на страната на Протестантите.<ref name="TYW-EB">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.britannica.com/eb/article-9072150/Thirty-Years-War|title=Thirty Years' War|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=2008-05-24}}</ref> Војната, која траела триесет години придонела до создавање на голем глад и болести помеѓу населението и намалување на населението на [[Германија]], [[Ниски Земји|Ниските Земји]] и [[Италија]]. Оваа војна завршила со потпишувањето на [[Вестфалски договор|Вестфалскиот договор]],<ref name="ATYW-TWP">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.discovery.org/a/3859|title=Avoiding a Thirty Years War|publisher=www.discovery.org|work=The Washington Post|date=2006-12-21|author=Richard W. Rahn|accessdate=2008-05-25}}</ref> од кој Германија можеби најмногу пострадала, Шпанија ослабнала а Франција станала доминантна сила во [[Европа]]. По крајот на војната било ставено крај на подемот на [[Хабсбуршка династија|хабсбуршката династија]], зголемување на силата на [[Бурбонска династија|Бурбонската династија]] и [[Шведска империја|Шведската империја]]. == Причини за војната == [[Аугсбуршки мир|Аугсбуршкиот мир]] од [[1555]] година кој бил потпишан во градот [[Аугсбург]] го дал почетокот на соживотството помеѓу [[Лутеранство|лутеранските]] и [[Римокатоличка црква|католичките]] верници во [[Германија]].<ref name="DOS-BOE">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.britannica.com/eb/topic-559499/Diets-of-Speyer|title=Diets of Speyer (German history) -- Britannica Online Encyclopedia|publisher=www.britannica.com|accessdate=2008-05-24 }}</ref> Како главен принцип на договорот била фразата: „''Чија е империјата, негова е и верата''“ (латински: cuius regio eius religio). Едни од поважните одредби од тој мировен договор се: * германските кнезови (255) можеле слободно да одберат која од двете вери (лутеранство и католицизам) ќе биде како службена вера на нивните управни региони; * лутеранците можеле да ја задржаат територијата која ја освоиле од католиците по мирот од [[1552]] година; * католичките епископи, кои ја промениле својата [[религија]], морале да ја предадат својата епархија на католиците; * по определен предложен период, населението требало да се пресели во регионите каде била дозволена нивната религија. Како религија се спомнува и се однесува само на лутеранството и католицизмот; Во текот на [[17 век]], политички и економски се зголемиле тензиите помеѓу најмоќните народи во [[Европа]]. Така: * [[Шпанија]] била заинтересирана за дел од територијата на тогашна Германија, бидејќи таму се наоѓала под нејзината управа [[Холандија]]; * [[Франција]] била заинтересирана за делови од Германија, бидејќи таа била еден од најслабите соседи во тоа време, за разлика од хабсбуршките земји кои биле околу останатите делови на земјата; * [[Шведска]] и [[Данска]] биле заинтересирани да добијат контрола над северните германски држави, кои се граничеле со [[Балтик]]от. Но, верската напнатост започнала да се зголемува сè повеќе. Ова најмногу се осетило кон втората половина на [[16 век]]. [[Аугсбургски мир|Аугсбуршкиот мир]] од [[1555]] година не се почитувал во голема мера, бидејќи поединци-епископи кои ја промениле својата вера, не ја предавале својата епископија како што биле задолжени според договорот. [[Калвинизам|Калвинизмот]] се ширил многу брзо низ [[Германија]], на кој начин станала трета најголема религија во земјата. Некои католички владетели во [[Шпанија]] и дел од [[Источна Европа]] настојувале да ги повратат своите католички влијанија од [[протестанти]]те.<ref name="POP-HLS">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.historylearningsite.co.uk/peace_of_prague.htm|title=::The Peace of Prague::|publisher=www.historylearningsite.co.uk|accessdate=2008-05-24 }}</ref><ref name="POP-GN">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.germannotes.com/archive/article.php?products_id=492|title=Peace of Prague (1635) - Historic Event&nbsp;&nbsp;— German Archive: The Peace of Prague of 30 мај 1635 was a treaty between the Holy Roman Emperor, Ferdinand II, and most of the Protestant states of the Empire. It effectively brought to an end the civil war aspect of the Thirty Years' War (1618-1648); however, the war still carried on due to the continued intervention on German soil of Spain, Sweden, and, from mid-1635, France.|publisher=www.germannotes.com|accessdate=2008-05-24|archive-date=2006-10-20|archive-url=https://archive.today/20061020013535/http://www.germannotes.com/archive/article.php?products_id=492|url-status=dead}}</ref> За разлика од [[Хабсбуршка Шпанија|шпанските Хабсбурзи]], хабсбуршкиот владетел на германските земји [[Карло V]] станал доста потолерантен. [[Фердинанд I (Свето Римско Царство)|Фердинанд I]], [[Максимилијан II (Свето Римско Царство)|Максимилијан II]], [[Рудолф II (Свето Римско Царство)|Рудолф II]] и [[Матијас I (Свето Римско Царство)|Матијас I]] ја продолжиле толерантноста кон верата, бидејќи во преден план биле свесни околу опасноста која може да и се случи на нивната империја, како и од помислата за тоа низ што сè поминала [[Кралство Англија]] кога кралот [[Хенри VIII]] во [[1534]] година ја започнал својата политичка и верска нетолеранција кон [[Римокатоличка црква|Римокатоличката црква]]. За миг, во внатрешноста на [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]] бил избегнат верскиот конфликт, главно поради забраната за слободно ширење на верата. Од друга страна пак, ова многу ги вознемирило оние коу посакувале да постои само една вера и религија на стариот континент. [[Шведска]] и [[Данска]], како лутерански кралства, постојано барале начин како да подпомогнат на протестантите кои живееле во внатрешноста на Светото Римско Царство. Оваа напнатост помеѓу народите довела до избувнување на насилие во [[1606]] година во германскиот град [[Донауверт]]. До неред дошло откако лутеранската црква ги спречила католиците од швабскиот град да одржат процесија. По ова интервенирал [[Максимилијан I Баварски]], кој застанал на страната на католиците. По крајот на нередите, [[калвинизам|калвинистите]] во [[Германија]] се чувствувале како најзагрозени, па затоа во [[1608]] година основиле протестантска унија на чие чело застанал [[Фридрих IV Палатински]], чијшто син пак ќе има голема улога во т.н. ''Триесетгодишна војна''. [[Фридрих IV Палатински]] ја зел под контрола [[Рајнска област-Пфалц|Рајнската област]], една од државите на [[Рајна]], која ја посакувале [[Хабсбуршка Шпанија|шпанските Хабсбурзи]]. Како одговор од основувањето на [[Протестантска унија|Протестантската унија]],<ref name="tripod">{{Наведена мрежна страница|url=http://thirtyyearswar.tripod.com/revolt.html|title=Bohemian Revolt-30 Years War|publisher=Thirty Years War|accessdate=2008-05-25|archive-date=2016-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506193816/http://thirtyyearswar.tripod.com/revolt.html|url-status=dead}}</ref> католиците одговориле во [[1609]] кои пак основале [[Католичка унија]], на чие чело застанал [[Максимилијан I Баварски]]. Матијас, кој бил цар на Светото Римско Царство и крал на Чешка, починал во [[1619]] година и не оставил свој директен наследник. Негов наследник бил [[Фердинанд II (Свето Римско Царство)|Фердинанд II]], кој бил заколнат католик.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://steveedney.wordpress.com/2006/05/23/the-defenestration-of-prague/|title=The Defenestration of Prague « Criticality|publisher=steveedney.wordpress.com|accessdate=2008-05-25|last=|first=}}</ref> Самиот император посакувал да ја обнови католичката вера на ниво на целата земја. Поради ова, тој бил сосема непопуларен во [[Хусити|хуситичка Чешка]]. Побуната на нејзините жители против одлуките и намерите на Фердинанд биле повод за започнување на Триесетгодишната војна. Триесетгодишната војна би можела да биде поделена во четири фази: * Чешката побуна * Данската интервенција * Шведската интервенција * Француската интервенција == Чешка побуна == {{Main|Чешко востание}} [[Податотека:Joseph Heintz d. Ä. 003.jpg|220px|thumb|left|[[Фердинанд II (Свето Римско Царство)|Фердинанд II]], крал на Бохемија од 1617 и Свет Римски император од 1619 година.]]По смртта на императорот Матијас и неоставањето на машки наследник, Матијас уште пред својата смрт настојувал Фердинанд II да го зазеде неговиот престол по неговата смрт, како крал на Чешка и Унгарија. Протестантските водачи на Чешка најмногу се плашале од фактот да не ги изгубат своите верски права кои претходно ги добиле во времето на [[Рудолф II (Свето Римско Царство)|Рудолф II]]. Поради ова, тие главно барале на престолот да застане [[Фридрих V Палатински]] како [[крал на Чешка]]. Сепак, некои други протестантски унии зазеле сличен став како и католиците, па така [[Фердинанд II (Свето Римско Царство)|Фердинанд II]] бил избран во [[1617]] година за престолонаследник, а по смртта на Матијас станал и крал на Чешка. Новиот император бил голем застапник на [[Католизам|католизмот]]. Главно поради ова се довело до нарушување на верските слободи и права за оние кои не ја прифаќале католичката вера. Освен тоа, новиот император бил и голем [[апсолутизам|апсолутист]] и честопати ги нарушувал секуларните права на своите поданици. Бидејќи помеѓу кралскиот двор имало и такви кои го прифаќале протестантството, новиот крал многу бргу станал непопуларен помеѓу населението, проследено преку избувнување на побуна против него. [[File:VáclavBROŽÍK-Defenestrace.jpg|врска=https://en.wikipedia.org/wiki/File:V%C3%A1clavBRO%C5%BD%C3%8DK-Defenestrace.jpg|мини|''Третата дефенестрација во Прага'' (1618), го означила почетокот на Чешкото востание, и со тоа првата фаза на Триесетгодишната војна.]] Чешките протестанти на [[22 мај]] [[1618]] година заробиле најпрвин двајца императорски управители и еден писар и при тоа ги исфрлиле преку прозорецот на [[Прашка палата|Прашката палата]], без да ги ранат посебно. Овој настан е поснат како Прашка дефенестрација или трета прашка дефенестрација. И покрај тоа што императорските службеници не биле тешко повреденим сепак таа акција претставувала повреда на достоинството на Фердинанд. По оваа акција започнала побуна која довела до започнување на Триесегодишната војна. Побуната се проширила низ цела Чешка. Таа ги опфаќала териториите на Чешка, [[Полска]], [[Лужица]] и [[Моравија]]. За многу краток период, движењето се префрлило и во соседна [[Германија]]. Така, Фердинанд II бил принуден да побара помош од својот роднина, кралот на Шпанија, [[Филип IV од Шпанија]]. Од друга страна, чешките протестанти упорно барале сојузници кои би застанале на страната против императорот. Тие побарале да бидат примени во Протестантската унија која била водена од страна на [[Фридрих V Палатински]], еден од кандидатите за крал на Чешка. Чесите лажно му обеќале на Фридрих дека доколку ги прими во Протестантската унија и ако унијата им пружи заштита, тој ќе биде идниот крал на земјата. Истото му го обеќале и на војводата од [[Савоја]], кнезот на [[Саксонија]] и кнезот на [[Трансилванија]]. Кон чешките протестанти се придружиле и дел од населението на [[Горна Австрија]] каде живееле доста лутеранци и калвинисти. По ова, движењето ја зафатило и [[Долна Австрија]] по кое протестантската армија на чело со грфот од [[Турн]] во [[1619]] година го опседнале градот [[Виена]]. Во [[Трансилванија]], кнезот [[Габриел Бетлен]] повел поход против [[Унгарија]]. Така императорот не му останало ништо друго освен да ја реформира својата армија. Припадниците на Протестантската унија на чело со грофот Манфред доживеале пораз на [[10 јуни]] [[1619]] година во [[Битка кај Саблата|Битката кај Саблата]]. Овој пораз на протестантите ја оневозможил комуникацијата на грофот со [[Прага]], по кое тој морал да ја прекине опсадата на Виена. По поразот кај [[Саблата]], протестантите изгубиле и значајни свои поддржувачи и сојузници, војводата од Савоја, кој бил значаен противник на Хабсбуршката експанзија. Документацијата која била запленета по битката послужела да војводата се откаже од натамошно финансирање на протестантите. Горна и Долна Австрија потпишале сојуз со Чешка на [[22 август]] [[1620]] година, според кој Фердинанд II формално бил симнат од власт, а на негово место застанал [[Фридрих V Палатински]]. [[Шпанија]] во исто време ја испратила својата армија кон [[Брисел]] под раководство на [[Амброзио Спиноле]]. Шпанскиот амбасадор во Виена успеал да ја наговори протестантска [[Саксонија]] да интервенира против Чешка, а како противуслуга да го добие [[Лужица]]. [[Саксонци]]те ја нападнале Чешка, а шпанската армија интервенирала на запад спречувајќи ги членовите на [[Протестантска Унија|Протестантската унија]] да дојдат на помош во Чешка. Шпанскиот амбасадор на баварскиот војвода му понудил сојуз за заштита на [[Католичка унија|Католичкиот сојуз]]. [[Податотека:Bohemian-palatinate_phase_En_Map.svg|десно|мини|upright=1.2|Чешко-палатинска фаза од војната]] Под раководство на [[Јохан Церклас Тили]], силите на Католичката унија ја презела [[Горна Австрија]], а царската војска извојувала победа во [[Долна Австрија]]. По ова следувало одединување на силите на царската војска и Католичкиот сојуз по кое тие тргнале на поход кон Чешка. Фердинанд II во [[Битка кај Била Гора|Битката кај Била Гора]], на [[8 ноември]] [[1620]] година го победил [[Фридрих V Палатински]]. Територијата на Чешка била заземена, а протестантското население или било прогонето или му било наложено да ја прифати католичката вера. Чешка со овој чин станала католичка земја, а под власта на [[Хабсбуршка династија|Хабсбуршката династија]] земјата останала во следните 300 години. Поразот придонел да Фридрих биде лишен од сите свои поседи и имоти, а неговите територии биле предадени на католичките аристократи и семејства. Неговата титула, кнез, била предадена на [[Максимилијан I од Баварија]]. И покрај тоа, Фридрих продолжил со своите активности кои биле насочени кон добивање на поддршка кај Холандија, Данска и Шведска. Овој пораз нанел голем удар на [[Протестантство]]то. По задушување на востанието целиот имот на пртестантите бил конфискуван, тие биле дискриминирани. Како основна и крајна цел на Католиците било прифаќање на Римокатолицизмот. Шпанија ја зазела [[Рајнска област-Пфалц|Рајнската област-Пфалц]]. Сите се подготвувале за нова војна. Првата фаза на војната во [[Источна Германија]] завршила во корист на [[Габриел Бетлен]] од Трансилванија, кој со мирот од [[1621]] година тој добил територии од денешна [[Унгарија]]. Некои историчари, периодт од [[1621]] до [[1625]] година го сметаат за посебна фаза од војната, и истите го нарекуваат Палатинска фаза. Поразот на протестантите кај [[Бела Гора]] го означил новиот период од историјата на Чешка. Голем број на протестанти побегнале во [[Холандија]]. Скандинавските земји се подготвувале за противнапад. == Данска интервенција == [[Податотека:Kristian IV av Danmark, malning av Pieter Isaacsz 1611-1616.jpg|thumb|200px|Кристијан Дански]] Кралот на Данска, [[Кристијан IV Дански]] ([[1577]]-[[1648]]) бил [[Лутеранство|лутеран]], а како војвода на [[Холштајн]] бил потомок од [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]]. Тој ги помагал лутеранските влладетели во војната против Светото Римско Царство, плашејќи се дека е можно данскиот суверенитет како протестантска нација да биде загрозен. Во текот на првата фаза од војната остварил и територијални придобивки во [[Северна Германија]]. [[Хамбург]] во [[1621]] година го признал суверенитетот на [[Данска]], а синот на Кристијан станал епископ на [[Бремен]]. Како владетел, [[Кристијан IV Дански]] се покажал доста упорен и способен. Данска како земја станала стабилна и богата земја. Данска го наплаќала преминот преку [[Ересунд]], а добила и големи воени [[репарација|репарации]] од [[Шведска]]. Во тоа време единствено [[Баварија]] била единствената земја како Данска во [[Европа]] која била толку стабилна и богата. Данска својата поддршка за влегување во војната ја добила од кардиналот [[Арман Жан ди Плеси де Ришелје]], кој заедно со Холандија и [[Англија]] обеќал дека финансиски ќе ја помага војната против [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]]. За да се одбрани од данската интервенција, императорот Фердинанд II го повикал војсководецот [[Албрехт Валенштајн]] за противдејство, бидејќи бил еден од многуте кои се збогатиле на сметка на протестантските имоти. [[Албрехт Валенштајн]] барал единствено тој да има контрола врз благајната на армијата, армијата да има слободно право да располага со пленот освоен преку војна а со тоа и слободно ограбување на заземаните територии. На таков начин тој многу бргу создал армија од 30.000 војници, а подоцна оваа бројка достигнала до 100.000. Од друга страна данскиот крал немал никакви информации околу формирањето на оваа нова групација ниту пак имал среќа да создаде некаков сојуз. Во исто време, [[Англија]] се соочувала со внатрешни проблеми, [[Франција]] била заземена од граѓанска војна, [[Шведска]] била во војна со [[Полска]], додека пак [[Бранденбург]] и [[Саксонија]] не биле заинтересирани да го нарушат мирот во [[Источна Германија]]. [[Јохан Церклас Тили]] им нанел поораз на [[Данци]]те во [[1626]] година во Битката кај Лутера, а Валенштајн му нанел пораз пак на [[Ернст фон Мансфелд]] во Битката кај мостот Десау. [Ернст фон Мансфелд] починал во [[Далмација]] неколку месеци по битката во која ја изгубил половината своја армија. По ова позициите на Валенштајн ги зазеле [[Мекленбург]], [[Померанија]] и [[Јитланд]]. Сепак не можеле да ја заземат данската престолнина на островот [[Зеланд]] бидејќи за таков поход им била потребна голема флота, а од друга страна пак Полска не ги пропуштиле царските флоти низ [[Балтик]]от. По големите тензии, во [[1629]] година бил потпишан договор според кој данскиот крал [[Кристијан IV Дански]] сопрел со поддршката на протестантството, а сојузниците се повлекле од Данска. Во тој момент, војната била завршена а како победник излегла католичката страна. Католичкиот сојуз му наредил на Фердинанд да ги одзеде сите имоти на лутеранците, кои ги добиле по [[Аугсбуршки мир|Аугсбуршкиот мир]] а кои претходно припаѓале на Католичката црква. Царот донел [[Реституциски едикт]] во [[1629]] година, според кој католиците зазеле голем број на верски објекти. == Шведска интервенција (1630—1635) == [[Податотека:Gustavus Adolphus at the Battle at Breitenfeld.jpg|thumb|250px|Густав II]] [[Албрехт Валенштајн]] имал голема моќ во тоа време, голема армија, имот и финансии. Станал многу влијателен па честопати католичките сојузници го советувале императорот да го отргне додека не стане доцна. Ова се случило во [[1630]] година. Повторно го повикал во времето кога позициите на Светата империја била поразена од шведскиот крал [[Густав II Адолф]]. Густав II Адолф во војната, како и неговиот дански колега, влегол главно за да им помогне на германските лутеранци, да го спречи католичкото ширење и да добие економска стабилност и моќ над германските земји на Балтикот. Како протестант, шведскиот крал застанал против Фердинанд II, но добил подкрепа и од католичка [[Франција]], која била раководена од страна на кардинал [[Арман Жан ди Плеси де Ришелје]]. Во периодот од [[1630]]-[[1634]] година тој успеал да ги врати многуројните одземени протестантски територии. Шведската армија ја нападнала Германија. По отпуштањето на Валенштајн, Фердинанд бил во голема мера зависен единствено и само од Католичкиот сојуз. Во [[битка кај Брајтенфелд|Битката кај Брајтенфелд]] од [[1631]] година, Густав Адолф ги поразил позициите на Католичкиот сојуз под команда на генералот Тили. По една година, двете страни повторно се сретнале кај Лех, во која битка Фон Тили бил убиен. [[Северна Германија]] била поод контрола на протестантите, а во периодот следувал шведската доминација над териториите. Кога започнала војната, Шведска имала 42.000 војници, а веќе во [[1632]] година поседувала 150.000 војници. Армијата во поголемиот дел била финансирана од страна на Франција. Голем број на затвореници биле регрутирани во шведската армија. Бидејќи генералот тили бил мртов, императорот Фердинанд морал повторно помош да побара од Валенштајн, кој претходно го сменил. Тој го прифатил позивот и со голема армија започнал постепено да ги напаѓа позициите на шведските позиции. Густав Адолф знаел дека католиците се припремаат за нова војна. Така таа се одвила на [[16 ноември]] [[1632]] година во [[Битка кај Лицен (1632)|Битката кај Лицен]]. Во таа битка како победници излегле Швеѓаните но царот Густав бил убиен. Без водич, протестантските позиции биле поразени во [[Битка кај Нердлинген|Битката кај Нердлинген]]. Императорот Фердинанд започнал да се сомнева во Валенштајн, главно поради неговите обиди за соработка со протестантите. Валенштајн бил лут најмногу поради фактот што Фердинанд не сакал да го повлече едиктот кој го издал неколку години претходно. Во [[1634]] година Валенштајн бил убиен во битка. По ова започнале преговори, а шведската фаза од војната завршила со мирот од [[Прага]] од [[1635]] година, според кој: * била одложена примената на [[Реституциски едикт|Реституцискиот едикт]] за 40 години, а на протестантските владетели им било дозволено да ги задржат своите епископии кои биле под нивна власт во [[1627]] година. Тоа ги заштитело на лутеранските владетели во Североисточна Германија, на сметка на оние од југот и западот на кои царската армија им ги одзела имотите * било одлучено да се формира единствена армија од царската армија и армијата на германските земји, иако владетелите на Саксонија и Баварија ги задржиле своите позиции независно од истите. * било забрането на германските кнежевства да создаваат меѓусебни сојузи или сојузи си останатите земји и сили * се дало амнестија на сите кои кренале востание или бунт против императорот по 1630 година. == Шведско-француска интервенција (1636—1648) == [[Податотека:Battle of Lens.jpg|thumb|200px|[[Битка кај Ленс]], 1648.]] [[Франција]] во целина била католичка земја, и како таква била голем конкурент на Светото Римско Царство и Шпанија. Во војната застанала на страната на протестантите. Кардиналот [[Арман Жан ди Плеси де Ришелје]] бил прв министер на [[Луј XIII]]. Тој сметал дека Хабсбуршката династија сѐ уште е премногу опасна за Франција бидејќи во нејзини раце биле голем број на територии меѓу кои и источната граница со Франција и големото влијание кон Холандија. Главно поради овие причини, Франција стапила во сојузот со [[Холандија]] и [[Шведска]]. Генералот [[Јохан фон Верт]] и шпанскиот кардинал [[Фердинанд Хабсбург]] започнале со тивкото управување со [[Шампањ]] и [[Бургундија]], а со тоа ја загрозиле состојбата и на [[Париз]] во [[1636]] година. Австриската армија навлегла во Франција и постигнала привремен успешен резултат. Сепак следувал период во кој империјата на повеќепати била поразувана. [[Бернхард фон Вај]] и мар-Сакс шведскиот генерал Банер победиле во Германија. По ова следувале победата кај [[Витшок]], преземање на тврдината [[Брајзах-ам-Реин]], сметана за една од најнедостапните во [[Европа]] (1638). Во [[1639]] односно [[1641]] година [[Бернхард фон Вај]] и Банер починале. Фердинанд II бил наследен од [[Фердинанд III (Свето Римско Царство)|Фердинанд III]] ([[1637]]). Во [[1642]] умира и францускиот кардинал Ришелје, а на негово место застанал [[Џулио Мазарини]], кој ја продолжил истата политика како и својот претходник. Германија била истоштена од војната. Мирните преговори започнале во [[1640]] година, но дипломатските работи оделе пребавно и несигурно. Во меѓувреме империјата била нападнета од страна на Шведска под контрола на генерал [[Ленарт Торшенсон]] и францускиот генерал [[Луј де Конде]]. Шведска повторно победила во Битката кај Брајтенфелд од 1642 година. Од таму се упатила кон Данска, која била сојузник на католиците. Следувала победата на Конде кај Рокроа (1643), кај Нердлинген (1645). Противниците на Австрија стигнале во близината на Виена. Нејзиниот насилен сојузник, Баварија, била окупирана. Шпанија доживеала пораз во 1648 година кај Ленс. Така, во 1648 година бил потпишан [[Вестфалски мировен договор]]. == Вестфалски мир == По почестите порази на католичкиот сојуз, започнале преговорите за мир. На преговорите биле присутни односно учествувале Фердинанд III, [[Французи]], [[Шпанци]], [[Холанѓани]], [[Швајцарци]], [[Швеѓани]], [[Португалци]] и папските претставници. Така, договорот бил потпишан на [[24 октомври]] познат како [[Вестфалски мир]], помеѓу Фердинанд, германските кнежевства, Холандија, Франција и Шведска. По војната била признаена независноста на Холандија, како и била формирена [[Швајцарски Сојуз|Швајцарскиот Сојуз]]. Договорот содржи четири основни принципи: * принцип на суверенитет на државите и фундаментално право за самоопределување * принцип на еднаквост помеѓу нациите * принцип за неинтервенирање на една земја во внатрешните прашања на друга земја Вестфалскиот мировен договор ставил крај на Триесетгопдишната војна. Германија станала религиозно слободна, но распарчена на повеќе суверени кнежевства. Најголеми придобивки имала Франција, која добила делови од Пиринеите. Шведска ја добила Западна Померанија, станувајќи единствен властник над Балтикот. == Жртви и болести == Се смета дека 15% до 20% од населението на ''Германија'' пострадало од војната, главно од смрт, болест или глад. Од [[1618]] до [[1648]] година се појавиле неколку видови на болести. Ширењето на новите болести се ширело многу брзо, главно поради преместувањето на армиите од едно на друго бојно поле. Болестите се пренесувале и од самите цивили кои биле преместувани односно прогонувани на различни места. По војната се појавила во [[Италија]] болеста [[куга]]. По опсадата на [[Ниренберг]] од [[1632]] година, цивилите и војниците заболиле од [[тифус]]. Кога императорската армија ги прогонила поразените Швеѓани во 1634 година имало голем број на мртви од епидемија во долината на [[Рајна]]. Во [[1634]] година, [[Дрезден]], [[Минхен]] и други мали градови исто така биле зафатени од куга. == Политички последици == Како резултат на војната, [[Германија]] била поделена на голем број на територии, кои скоро сите имале свој суверенитет. Тоа бил период на голема слабост на Светото Римско Царство. Вијната покажала дека [[Шпанија]] повеќе не е најсилна европска сила, е дека пропаѓа воено и политички. Додека Шпанија била зафатена со војната со [[Франција]], [[Португалија]] станала независна во [[1640]] година, по 60 години под власт на Шпанија. Шпанија конечно била присилена да ја признае независноста на Холандија во [[1648]] година, со кое завршила [[Осумдесетгодишна војна|Осумдесетгодишната војна]]. На таков начин, Франција станала најмоќна и највлијателна сила во [[Европа]]. Поразот на Шпанија исто така означувал и слабеење на [[Хабсбуршка династија|Хабсбуршката династија]], на сметка на [[Бурбонска династија|Бурбонската династија]]. Шведска станала доминантна сила на Скандинавскиот Полуостров. == Белешки == {{Notelist}} == Наводи == {{наводи|2}} {{Историја на Европа}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Триесетгодишна војна| ]] [[Категорија:Судири во 17 век]] [[Категорија:Историја на Пфалц]] [[Категорија:Христијанството во 17 век]] [[Категорија:Европски верски војни]] 3h5bxdoeezh22onrejh305wkjqfs3r9 5539263 5539247 2026-04-15T10:58:55Z Buli 2648 /* Данска интервенција */ 5539263 wikitext text/x-wiki {{Infobox Military Conflict |conflict= Триесетгодишна војна |image= [[Податотека:Jacques callot miseres guerre.gif|300px]] |caption= „[[Страдањата и несреќите на војната]]“ од [[Жак Кало]], 1632 |date=1618&nbsp;–1648 |place=Европа (денешна Германија)) |result=[[Вестфалски договор]] * Хабсбуршката превласт била намалена * Подем на [[Холандска република|Холандската Република]] * Подем на [[Бурбони|Бурбонската династија]] * Подем на [[Шведска империја|Шведската империја]] * Децентрализација на [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]] * [[Француско-шпанска војна (1635)|Француско-шпанска војна]] во 1659 * Значителен пад во моќта и влијанието на Католичката црква |casus= |territory= | combatant1 = '''Анти-Хабзбуршки сојуз пред 1635'''{{Efn|Држави кои се бореле против императорот во одреден момент помеѓу 1618 и 1635 година.}}{{Plainlist| *{{Flagicon|Kingdom of Bohemia}} [[Земји на чешката круна|Бохемија]] *{{Flagicon|Swedish Empire}} [[Шведска Империја|Шведска]] *{{Flagicon image|Flag of The Electoral Palatinate (1604).svg}} [[Фалачка]] *{{flagicon|Duchy of Savoy}} [[Савојски држави|Савоја]] *{{flagicon|Dutch Republic|1581}} [[Холандска Република]] *{{Flagcountry|Denmark–Norway}} *[[File:Wappen Heilbronn.svg|18px|class=noviewer]] [[Хајлбронска лига]] *{{Flagicon image|Flag of Hesse.svg}} [[Хесен-Касел]] *{{Flagicon image|Pabellon de Brandeburgo (c. 1684).svg}} [[Бранденбург-Прусија]] *{{Flagcountry|Electorate of Saxony|Saxony}}}} | combatant1a = '''По [[Прашки мир (1635)|Прашкиот мир]] (1635)'''{{Plainlist| *{{Flagcountry|Kingdom of France|France}} *{{Flagicon|Swedish Empire}} [[Шведска Империја|Шведска]] *{{Flagcountry|Dutch Republic|1581}} *{{Flagicon image|Flag of Hesse.svg}} [[Хесен-Касел]]}} | combatant2 = '''Про-Хабзбуршки сојуз пред 1635'''{{plainlist| *{{Flag|Habsburg Monarchy}} *{{Flagicon|Spain|1506}} [[Шпанска Империја]] *{{Flagcountry|Electorate of Bavaria}} *{{Flagicon image|Catholic League (Germany).svg|22px}} [[Католичка лига]]}} | combatant2a = '''По [[Прашки мир (1635)|Прашкиот мир]] (1635)'''{{Plainlist| *{{Flag|Holy Roman Empire}} *{{Flagicon|Spain|1506}} [[Шпанска Империја]]}} |commander1={{знамеикона|Dutch Republic}} [[Морис Орански]] <br /> {{знамеикона|Dutch Republic}} [[Пит Питерзон Хајн]]<br />{{знамеикона|Dutch Republic}} [[William of Nassau]]<br /> {{знамеикона|Dutch Republic}} [[Фредерик Хендрик Орански]] <br /> {{знамеикона|Dutch Republic}} [[Мартен Тромп]]<br />{{знамеикона|Dutch Republic}} [[Ернср Касимир]] <br /> {{знамеикона|Dutch Republic}} [[Хендрик Касимир I]]<br /> [[Податотека:Flag of Sweden (1562–1650).svg|25 px]] [[Александар Лесли]]<br /> [[Податотека:Flag of Sweden (1562–1650).svg|25 px]] [[Густав II Адолф]]{{KIA}}<br /> [[Податотека:Flag of Sweden (1562–1650).svg|25 px]] [[Јохан Банер]]<br /> [[Податотека:Flag of Sweden (1562–1650).svg|25 px]] [[Ленарт Торстенсон]]<br /> [[Податотека:Flag of Sweden (1562–1650).svg|25 px]] [[Карл Густав Врангел]]<br /> [[Податотека:Flag of Sweden (1562–1650).svg|25 px]] [[Карл X од Шведска|Карл X]]<br /> {{знамеикона|Bohemia}} [[Фредерик V]]<br /> {{знамеикона|Bohemia}} [[Хиндрих Матјас Турн]]<br /> {{знамеикона|Bohemia}} [[Кристијан I, принц на Анхалт-Бернбург|Кристијан I]]<br /> {{знамеикона|Denmark}} [[Кристијан IV од Данска]]<br /> {{знамеикона|France|early}} [[Луј XIII]]<br /> {{знамеикона|France|early}} [[Арман Жан ди Плеси де Ришелје|Кардинал Ришелје]]<br /> {{знамеикона|France|early}} [[Исак Манасес де Пас]]{{KIA}}<br /> {{знамеикона|France|early}} [[Гаспар де Колински]]<br /> {{знамеикона|France|early}} [[Луј II Бурбонски]] <br /> {{знамеикона|France|early}} [[Анри де Торен]]<br /> {{Знаменце|Flag of Electoral Saxony.svg}} [[Бернард од Сакс-Вимар]]<br /> {{Знаменце|Flag of Electoral Saxony.svg}} [[Џон Георг George I од Саксонија]]<br /> [[Податотека:Flag of Great Britain (1707-1800).svg|23px]] [[George Villiers, 1st duke of Buckingham|Duke of Buckingham]]<br /> {{Знаменце|Flag of Transylvania before 1918.svg}} [[Габриел Бетлен]]<br />[[Петер Ернст]]<br />[[Бохдан Кмелнитски]] |commander2={{знамеикона|Holy Roman Empire}} [[Јохан Церклаес]]{{KIA}}<br /> {{знамеикона|Holy Roman Empire}} [[Алберт фон Валенштајн]]<br /> {{знамеикона|Holy Roman Empire}} [[Фердинанд II, Свето Римско Царство|Фердинанд II]]<br /> {{знамеикона|Holy Roman Empire}} [[Фердинанд III, Свето Римско Царство|Фердинанд III]] <br /> {{знамеикона|Holy Roman Empire}} [[Франц фон Мерси]]{{KIA}}<br /> {{знамеикона|Holy Roman Empire}} [[Јохан фон Верт]]<br /> {{знамеикона|Kingdom of Bavaria}} [[Максимилијан I од Баварија|Максимилијан I]] <br /> {{знамеикона|Spain|1506}} [[Филип IV од Шпанија]]<br /> {{знамеикона|Spain|1506}} [[Гроф-војвода од Оливеарес]]<br /> {{знамеикона|Spain|1506}} [[Гонсало Фернандес де Кордоба]]<br /> {{знамеикона|Spain|1506}} [[Амброхио Спинола]]<br /> {{знамеикона|Spain|1506}} [[Хуан Мануел Перес де Гусман]]<br /> {{знамеикона|Spain|1506}} [[федрик Алварез де Толедо Мендоса]]<br /> {{знамеикона|Spain|1506}} [[Антонио де Квендо]]<br /> {{знамеикона|Spain|1506}} [[Франсиско де Мело]]<br /> {{знамеикона|Spain|1506}} [[Кардинал -инфант Фердинанд]]<br /> |strength1='''495.000''' men:<br /> * 150.000 Швеѓани * 20.000 Данци * 75.000 Холанѓани * приб. 100-150.000 Германци * 150.000 Французи * 20-30.000 Унгарци (противхабсбуршки сили) * 6.000 Трансилванци<br /><ref>[[Gabriel Bethlen]]'s army numbered 5ж000 Hungarian pikeman and 1,000 German mercenary, with the anti-Habsburg Hungarian rebels numbered together approx. 35,000 men. '''László Markó:''' The Great Honors of the Hungarian State (A Magyar Állam Főméltóságai), Magyar Könyvklub [[2000]]. ISBN 963-547-085-1</ref> |strength2='''450.000''' луѓе:<br /> * 300.000 Шпанци (вклучувајќи војници и од [[Шпански Ниски Земји|шпанските Ниски Земји]] и Италија) * 100-200.000 Германци * Approx: 20.000 Унгарска и хрватска коњаница<ref>'''László Markó:''' The Great Honors of the Hungarian State (A Magyar Állam Főméltóságai), Magyar Könyvklub [[2000]]. ISBN 963-547-085-1</ref> |casualties1= |casualties2= }} '''Триесетгодишната војна''' претставува еден од најголемите воени конфликти од [[Историја на Европа|европската историја]]. Триесетгодишната војна била војна која траела од [[1618]] до [[1648]] година. Поголемиот тек од војната се водела на територијата на денешните држави [[Германија]] и [[Чешка]]. Во војната биле вклучени односно учествувале најголемите европски континентални сили.<ref name="TYW-WNEC">{{Наведена мрежна страница|url=http://mars.wnec.edu/~grempel/courses/wc2/lectures/30yearswar.html|title=The Thirty-Years-War|publisher=Western New England College|accessdate=2008-05-24|archive-date=1999-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/19991009072232/http://mars.wnec.edu/~grempel/courses/wc2/lectures/30yearswar.html|url-status=dead}}</ref><ref name="TYW-1621-1626-HLS">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.historylearningsite.co.uk/30YW_1621-1626.htm|title=::The Thirty Years War 1621 to 1626:|publisher=www.historylearningsite.co.uk|accessdate=2008-05-22}}</ref> Иако во почетокот војната имала верски и религиозен карактер помеѓу [[Протестантство|Протестантите]] и [[Римокатоличка црква|Католиците]], сепак соперништвото помеѓу [[Хабсбуршка династија|хабсбуршката династија]] и останатите сили имала централна улога, кое се гледа по влегувањето на [[Франција]] во војната и тоа на страната на Протестантите.<ref name="TYW-EB">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.britannica.com/eb/article-9072150/Thirty-Years-War|title=Thirty Years' War|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=2008-05-24}}</ref> Војната, која траела триесет години придонела до создавање на голем глад и болести помеѓу населението и намалување на населението на [[Германија]], [[Ниски Земји|Ниските Земји]] и [[Италија]]. Оваа војна завршила со потпишувањето на [[Вестфалски договор|Вестфалскиот договор]],<ref name="ATYW-TWP">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.discovery.org/a/3859|title=Avoiding a Thirty Years War|publisher=www.discovery.org|work=The Washington Post|date=2006-12-21|author=Richard W. Rahn|accessdate=2008-05-25}}</ref> од кој Германија можеби најмногу пострадала, Шпанија ослабнала а Франција станала доминантна сила во [[Европа]]. По крајот на војната било ставено крај на подемот на [[Хабсбуршка династија|хабсбуршката династија]], зголемување на силата на [[Бурбонска династија|Бурбонската династија]] и [[Шведска империја|Шведската империја]]. == Причини за војната == [[Аугсбуршки мир|Аугсбуршкиот мир]] од [[1555]] година кој бил потпишан во градот [[Аугсбург]] го дал почетокот на соживотството помеѓу [[Лутеранство|лутеранските]] и [[Римокатоличка црква|католичките]] верници во [[Германија]].<ref name="DOS-BOE">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.britannica.com/eb/topic-559499/Diets-of-Speyer|title=Diets of Speyer (German history) -- Britannica Online Encyclopedia|publisher=www.britannica.com|accessdate=2008-05-24 }}</ref> Како главен принцип на договорот била фразата: „''Чија е империјата, негова е и верата''“ (латински: cuius regio eius religio). Едни од поважните одредби од тој мировен договор се: * германските кнезови (255) можеле слободно да одберат која од двете вери (лутеранство и католицизам) ќе биде како службена вера на нивните управни региони; * лутеранците можеле да ја задржаат територијата која ја освоиле од католиците по мирот од [[1552]] година; * католичките епископи, кои ја промениле својата [[религија]], морале да ја предадат својата епархија на католиците; * по определен предложен период, населението требало да се пресели во регионите каде била дозволена нивната религија. Како религија се спомнува и се однесува само на лутеранството и католицизмот; Во текот на [[17 век]], политички и економски се зголемиле тензиите помеѓу најмоќните народи во [[Европа]]. Така: * [[Шпанија]] била заинтересирана за дел од територијата на тогашна Германија, бидејќи таму се наоѓала под нејзината управа [[Холандија]]; * [[Франција]] била заинтересирана за делови од Германија, бидејќи таа била еден од најслабите соседи во тоа време, за разлика од хабсбуршките земји кои биле околу останатите делови на земјата; * [[Шведска]] и [[Данска]] биле заинтересирани да добијат контрола над северните германски држави, кои се граничеле со [[Балтик]]от. Но, верската напнатост започнала да се зголемува сè повеќе. Ова најмногу се осетило кон втората половина на [[16 век]]. [[Аугсбургски мир|Аугсбуршкиот мир]] од [[1555]] година не се почитувал во голема мера, бидејќи поединци-епископи кои ја промениле својата вера, не ја предавале својата епископија како што биле задолжени според договорот. [[Калвинизам|Калвинизмот]] се ширил многу брзо низ [[Германија]], на кој начин станала трета најголема религија во земјата. Некои католички владетели во [[Шпанија]] и дел од [[Источна Европа]] настојувале да ги повратат своите католички влијанија од [[протестанти]]те.<ref name="POP-HLS">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.historylearningsite.co.uk/peace_of_prague.htm|title=::The Peace of Prague::|publisher=www.historylearningsite.co.uk|accessdate=2008-05-24 }}</ref><ref name="POP-GN">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.germannotes.com/archive/article.php?products_id=492|title=Peace of Prague (1635) - Historic Event&nbsp;&nbsp;— German Archive: The Peace of Prague of 30 мај 1635 was a treaty between the Holy Roman Emperor, Ferdinand II, and most of the Protestant states of the Empire. It effectively brought to an end the civil war aspect of the Thirty Years' War (1618-1648); however, the war still carried on due to the continued intervention on German soil of Spain, Sweden, and, from mid-1635, France.|publisher=www.germannotes.com|accessdate=2008-05-24|archive-date=2006-10-20|archive-url=https://archive.today/20061020013535/http://www.germannotes.com/archive/article.php?products_id=492|url-status=dead}}</ref> За разлика од [[Хабсбуршка Шпанија|шпанските Хабсбурзи]], хабсбуршкиот владетел на германските земји [[Карло V]] станал доста потолерантен. [[Фердинанд I (Свето Римско Царство)|Фердинанд I]], [[Максимилијан II (Свето Римско Царство)|Максимилијан II]], [[Рудолф II (Свето Римско Царство)|Рудолф II]] и [[Матијас I (Свето Римско Царство)|Матијас I]] ја продолжиле толерантноста кон верата, бидејќи во преден план биле свесни околу опасноста која може да и се случи на нивната империја, како и од помислата за тоа низ што сè поминала [[Кралство Англија]] кога кралот [[Хенри VIII]] во [[1534]] година ја започнал својата политичка и верска нетолеранција кон [[Римокатоличка црква|Римокатоличката црква]]. За миг, во внатрешноста на [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]] бил избегнат верскиот конфликт, главно поради забраната за слободно ширење на верата. Од друга страна пак, ова многу ги вознемирило оние коу посакувале да постои само една вера и религија на стариот континент. [[Шведска]] и [[Данска]], како лутерански кралства, постојано барале начин како да подпомогнат на протестантите кои живееле во внатрешноста на Светото Римско Царство. Оваа напнатост помеѓу народите довела до избувнување на насилие во [[1606]] година во германскиот град [[Донауверт]]. До неред дошло откако лутеранската црква ги спречила католиците од швабскиот град да одржат процесија. По ова интервенирал [[Максимилијан I Баварски]], кој застанал на страната на католиците. По крајот на нередите, [[калвинизам|калвинистите]] во [[Германија]] се чувствувале како најзагрозени, па затоа во [[1608]] година основиле протестантска унија на чие чело застанал [[Фридрих IV Палатински]], чијшто син пак ќе има голема улога во т.н. ''Триесетгодишна војна''. [[Фридрих IV Палатински]] ја зел под контрола [[Рајнска област-Пфалц|Рајнската област]], една од државите на [[Рајна]], која ја посакувале [[Хабсбуршка Шпанија|шпанските Хабсбурзи]]. Како одговор од основувањето на [[Протестантска унија|Протестантската унија]],<ref name="tripod">{{Наведена мрежна страница|url=http://thirtyyearswar.tripod.com/revolt.html|title=Bohemian Revolt-30 Years War|publisher=Thirty Years War|accessdate=2008-05-25|archive-date=2016-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506193816/http://thirtyyearswar.tripod.com/revolt.html|url-status=dead}}</ref> католиците одговориле во [[1609]] кои пак основале [[Католичка унија]], на чие чело застанал [[Максимилијан I Баварски]]. Матијас, кој бил цар на Светото Римско Царство и крал на Чешка, починал во [[1619]] година и не оставил свој директен наследник. Негов наследник бил [[Фердинанд II (Свето Римско Царство)|Фердинанд II]], кој бил заколнат католик.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://steveedney.wordpress.com/2006/05/23/the-defenestration-of-prague/|title=The Defenestration of Prague « Criticality|publisher=steveedney.wordpress.com|accessdate=2008-05-25|last=|first=}}</ref> Самиот император посакувал да ја обнови католичката вера на ниво на целата земја. Поради ова, тој бил сосема непопуларен во [[Хусити|хуситичка Чешка]]. Побуната на нејзините жители против одлуките и намерите на Фердинанд биле повод за започнување на Триесетгодишната војна. Триесетгодишната војна би можела да биде поделена во четири фази: * Чешката побуна * Данската интервенција * Шведската интервенција * Француската интервенција == Чешка побуна == {{Main|Чешко востание}} [[Податотека:Joseph Heintz d. Ä. 003.jpg|220px|thumb|left|[[Фердинанд II (Свето Римско Царство)|Фердинанд II]], крал на Бохемија од 1617 и Свет Римски император од 1619 година.]]По смртта на императорот Матијас и неоставањето на машки наследник, Матијас уште пред својата смрт настојувал Фердинанд II да го зазеде неговиот престол по неговата смрт, како крал на Чешка и Унгарија. Протестантските водачи на Чешка најмногу се плашале од фактот да не ги изгубат своите верски права кои претходно ги добиле во времето на [[Рудолф II (Свето Римско Царство)|Рудолф II]]. Поради ова, тие главно барале на престолот да застане [[Фридрих V Палатински]] како [[крал на Чешка]]. Сепак, некои други протестантски унии зазеле сличен став како и католиците, па така [[Фердинанд II (Свето Римско Царство)|Фердинанд II]] бил избран во [[1617]] година за престолонаследник, а по смртта на Матијас станал и крал на Чешка. Новиот император бил голем застапник на [[Католизам|католизмот]]. Главно поради ова се довело до нарушување на верските слободи и права за оние кои не ја прифаќале католичката вера. Освен тоа, новиот император бил и голем [[апсолутизам|апсолутист]] и честопати ги нарушувал секуларните права на своите поданици. Бидејќи помеѓу кралскиот двор имало и такви кои го прифаќале протестантството, новиот крал многу бргу станал непопуларен помеѓу населението, проследено преку избувнување на побуна против него. [[File:VáclavBROŽÍK-Defenestrace.jpg|врска=https://en.wikipedia.org/wiki/File:V%C3%A1clavBRO%C5%BD%C3%8DK-Defenestrace.jpg|мини|''Третата дефенестрација во Прага'' (1618), го означила почетокот на Чешкото востание, и со тоа првата фаза на Триесетгодишната војна.]] Чешките протестанти на [[22 мај]] [[1618]] година заробиле најпрвин двајца императорски управители и еден писар и при тоа ги исфрлиле преку прозорецот на [[Прашка палата|Прашката палата]], без да ги ранат посебно. Овој настан е поснат како Прашка дефенестрација или трета прашка дефенестрација. И покрај тоа што императорските службеници не биле тешко повреденим сепак таа акција претставувала повреда на достоинството на Фердинанд. По оваа акција започнала побуна која довела до започнување на Триесегодишната војна. Побуната се проширила низ цела Чешка. Таа ги опфаќала териториите на Чешка, [[Полска]], [[Лужица]] и [[Моравија]]. За многу краток период, движењето се префрлило и во соседна [[Германија]]. Така, Фердинанд II бил принуден да побара помош од својот роднина, кралот на Шпанија, [[Филип IV од Шпанија]]. Од друга страна, чешките протестанти упорно барале сојузници кои би застанале на страната против императорот. Тие побарале да бидат примени во Протестантската унија која била водена од страна на [[Фридрих V Палатински]], еден од кандидатите за крал на Чешка. Чесите лажно му обеќале на Фридрих дека доколку ги прими во Протестантската унија и ако унијата им пружи заштита, тој ќе биде идниот крал на земјата. Истото му го обеќале и на војводата од [[Савоја]], кнезот на [[Саксонија]] и кнезот на [[Трансилванија]]. Кон чешките протестанти се придружиле и дел од населението на [[Горна Австрија]] каде живееле доста лутеранци и калвинисти. По ова, движењето ја зафатило и [[Долна Австрија]] по кое протестантската армија на чело со грфот од [[Турн]] во [[1619]] година го опседнале градот [[Виена]]. Во [[Трансилванија]], кнезот [[Габриел Бетлен]] повел поход против [[Унгарија]]. Така императорот не му останало ништо друго освен да ја реформира својата армија. Припадниците на Протестантската унија на чело со грофот Манфред доживеале пораз на [[10 јуни]] [[1619]] година во [[Битка кај Саблата|Битката кај Саблата]]. Овој пораз на протестантите ја оневозможил комуникацијата на грофот со [[Прага]], по кое тој морал да ја прекине опсадата на Виена. По поразот кај [[Саблата]], протестантите изгубиле и значајни свои поддржувачи и сојузници, војводата од Савоја, кој бил значаен противник на Хабсбуршката експанзија. Документацијата која била запленета по битката послужела да војводата се откаже од натамошно финансирање на протестантите. Горна и Долна Австрија потпишале сојуз со Чешка на [[22 август]] [[1620]] година, според кој Фердинанд II формално бил симнат од власт, а на негово место застанал [[Фридрих V Палатински]]. [[Шпанија]] во исто време ја испратила својата армија кон [[Брисел]] под раководство на [[Амброзио Спиноле]]. Шпанскиот амбасадор во Виена успеал да ја наговори протестантска [[Саксонија]] да интервенира против Чешка, а како противуслуга да го добие [[Лужица]]. [[Саксонци]]те ја нападнале Чешка, а шпанската армија интервенирала на запад спречувајќи ги членовите на [[Протестантска Унија|Протестантската унија]] да дојдат на помош во Чешка. Шпанскиот амбасадор на баварскиот војвода му понудил сојуз за заштита на [[Католичка унија|Католичкиот сојуз]]. [[Податотека:Bohemian-palatinate_phase_En_Map.svg|десно|мини|upright=1.2|Чешко-палатинска фаза од војната]] Под раководство на [[Јохан Церклас Тили]], силите на Католичката унија ја презела [[Горна Австрија]], а царската војска извојувала победа во [[Долна Австрија]]. По ова следувало одединување на силите на царската војска и Католичкиот сојуз по кое тие тргнале на поход кон Чешка. Фердинанд II во [[Битка кај Била Гора|Битката кај Била Гора]], на [[8 ноември]] [[1620]] година го победил [[Фридрих V Палатински]]. Територијата на Чешка била заземена, а протестантското население или било прогонето или му било наложено да ја прифати католичката вера. Чешка со овој чин станала католичка земја, а под власта на [[Хабсбуршка династија|Хабсбуршката династија]] земјата останала во следните 300 години. Поразот придонел да Фридрих биде лишен од сите свои поседи и имоти, а неговите територии биле предадени на католичките аристократи и семејства. Неговата титула, кнез, била предадена на [[Максимилијан I од Баварија]]. И покрај тоа, Фридрих продолжил со своите активности кои биле насочени кон добивање на поддршка кај Холандија, Данска и Шведска. Овој пораз нанел голем удар на [[Протестантство]]то. По задушување на востанието целиот имот на пртестантите бил конфискуван, тие биле дискриминирани. Како основна и крајна цел на Католиците било прифаќање на Римокатолицизмот. Шпанија ја зазела [[Рајнска област-Пфалц|Рајнската област-Пфалц]]. Сите се подготвувале за нова војна. Првата фаза на војната во [[Источна Германија]] завршила во корист на [[Габриел Бетлен]] од Трансилванија, кој со мирот од [[1621]] година тој добил територии од денешна [[Унгарија]]. Некои историчари, периодт од [[1621]] до [[1625]] година го сметаат за посебна фаза од војната, и истите го нарекуваат Палатинска фаза. Поразот на протестантите кај [[Бела Гора]] го означил новиот период од историјата на Чешка. Голем број на протестанти побегнале во [[Холандија]]. Скандинавските земји се подготвувале за противнапад. == Данска интервенција == [[Податотека:Christian IV Pieter Isaacsz 1612.jpg|thumb|200px|Кристијан Дански]] Кралот на Данска, [[Кристијан IV Дански]] ([[1577]]-[[1648]]) бил [[Лутеранство|лутеран]], а како војвода на [[Холштајн]] бил потомок од [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]]. Тој ги помагал лутеранските влладетели во војната против Светото Римско Царство, плашејќи се дека е можно данскиот суверенитет како протестантска нација да биде загрозен. Во текот на првата фаза од војната остварил и територијални придобивки во [[Северна Германија]]. [[Хамбург]] во [[1621]] година го признал суверенитетот на [[Данска]], а синот на Кристијан станал епископ на [[Бремен]]. Како владетел, [[Кристијан IV Дански]] се покажал доста упорен и способен. Данска како земја станала стабилна и богата земја. Данска го наплаќала преминот преку [[Ересунд]], а добила и големи воени [[репарација|репарации]] од [[Шведска]]. Во тоа време единствено [[Баварија]] била единствената земја како Данска во [[Европа]] која била толку стабилна и богата. Данска својата поддршка за влегување во војната ја добила од кардиналот [[Арман Жан ди Плеси де Ришелје]], кој заедно со Холандија и [[Англија]] обеќал дека финансиски ќе ја помага војната против [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]]. За да се одбрани од данската интервенција, императорот Фердинанд II го повикал војсководецот [[Албрехт Валенштајн]] за противдејство, бидејќи бил еден од многуте кои се збогатиле на сметка на протестантските имоти. [[Албрехт Валенштајн]] барал единствено тој да има контрола врз благајната на армијата, армијата да има слободно право да располага со пленот освоен преку војна а со тоа и слободно ограбување на заземаните територии. На таков начин тој многу бргу создал армија од 30.000 војници, а подоцна оваа бројка достигнала до 100.000. Од друга страна данскиот крал немал никакви информации околу формирањето на оваа нова групација ниту пак имал среќа да создаде некаков сојуз. Во исто време, [[Англија]] се соочувала со внатрешни проблеми, [[Франција]] била заземена од граѓанска војна, [[Шведска]] била во војна со [[Полска]], додека пак [[Бранденбург]] и [[Саксонија]] не биле заинтересирани да го нарушат мирот во [[Источна Германија]]. [[Јохан Церклас Тили]] им нанел поораз на [[Данци]]те во [[1626]] година во Битката кај Лутера, а Валенштајн му нанел пораз пак на [[Ернст фон Мансфелд]] во Битката кај мостот Десау. [Ернст фон Мансфелд] починал во [[Далмација]] неколку месеци по битката во која ја изгубил половината своја армија. По ова позициите на Валенштајн ги зазеле [[Мекленбург]], [[Померанија]] и [[Јитланд]]. Сепак не можеле да ја заземат данската престолнина на островот [[Зеланд]] бидејќи за таков поход им била потребна голема флота, а од друга страна пак Полска не ги пропуштиле царските флоти низ [[Балтик]]от. По големите тензии, во [[1629]] година бил потпишан договор според кој данскиот крал [[Кристијан IV Дански]] сопрел со поддршката на протестантството, а сојузниците се повлекле од Данска. Во тој момент, војната била завршена а како победник излегла католичката страна. Католичкиот сојуз му наредил на Фердинанд да ги одзеде сите имоти на лутеранците, кои ги добиле по [[Аугсбуршки мир|Аугсбуршкиот мир]] а кои претходно припаѓале на Католичката црква. Царот донел [[Реституциски едикт]] во [[1629]] година, според кој католиците зазеле голем број на верски објекти. == Шведска интервенција (1630—1635) == [[Податотека:Gustavus Adolphus at the Battle at Breitenfeld.jpg|thumb|250px|Густав II]] [[Албрехт Валенштајн]] имал голема моќ во тоа време, голема армија, имот и финансии. Станал многу влијателен па честопати католичките сојузници го советувале императорот да го отргне додека не стане доцна. Ова се случило во [[1630]] година. Повторно го повикал во времето кога позициите на Светата империја била поразена од шведскиот крал [[Густав II Адолф]]. Густав II Адолф во војната, како и неговиот дански колега, влегол главно за да им помогне на германските лутеранци, да го спречи католичкото ширење и да добие економска стабилност и моќ над германските земји на Балтикот. Како протестант, шведскиот крал застанал против Фердинанд II, но добил подкрепа и од католичка [[Франција]], која била раководена од страна на кардинал [[Арман Жан ди Плеси де Ришелје]]. Во периодот од [[1630]]-[[1634]] година тој успеал да ги врати многуројните одземени протестантски територии. Шведската армија ја нападнала Германија. По отпуштањето на Валенштајн, Фердинанд бил во голема мера зависен единствено и само од Католичкиот сојуз. Во [[битка кај Брајтенфелд|Битката кај Брајтенфелд]] од [[1631]] година, Густав Адолф ги поразил позициите на Католичкиот сојуз под команда на генералот Тили. По една година, двете страни повторно се сретнале кај Лех, во која битка Фон Тили бил убиен. [[Северна Германија]] била поод контрола на протестантите, а во периодот следувал шведската доминација над териториите. Кога започнала војната, Шведска имала 42.000 војници, а веќе во [[1632]] година поседувала 150.000 војници. Армијата во поголемиот дел била финансирана од страна на Франција. Голем број на затвореници биле регрутирани во шведската армија. Бидејќи генералот тили бил мртов, императорот Фердинанд морал повторно помош да побара од Валенштајн, кој претходно го сменил. Тој го прифатил позивот и со голема армија започнал постепено да ги напаѓа позициите на шведските позиции. Густав Адолф знаел дека католиците се припремаат за нова војна. Така таа се одвила на [[16 ноември]] [[1632]] година во [[Битка кај Лицен (1632)|Битката кај Лицен]]. Во таа битка како победници излегле Швеѓаните но царот Густав бил убиен. Без водич, протестантските позиции биле поразени во [[Битка кај Нердлинген|Битката кај Нердлинген]]. Императорот Фердинанд започнал да се сомнева во Валенштајн, главно поради неговите обиди за соработка со протестантите. Валенштајн бил лут најмногу поради фактот што Фердинанд не сакал да го повлече едиктот кој го издал неколку години претходно. Во [[1634]] година Валенштајн бил убиен во битка. По ова започнале преговори, а шведската фаза од војната завршила со мирот од [[Прага]] од [[1635]] година, според кој: * била одложена примената на [[Реституциски едикт|Реституцискиот едикт]] за 40 години, а на протестантските владетели им било дозволено да ги задржат своите епископии кои биле под нивна власт во [[1627]] година. Тоа ги заштитело на лутеранските владетели во Североисточна Германија, на сметка на оние од југот и западот на кои царската армија им ги одзела имотите * било одлучено да се формира единствена армија од царската армија и армијата на германските земји, иако владетелите на Саксонија и Баварија ги задржиле своите позиции независно од истите. * било забрането на германските кнежевства да создаваат меѓусебни сојузи или сојузи си останатите земји и сили * се дало амнестија на сите кои кренале востание или бунт против императорот по 1630 година. == Шведско-француска интервенција (1636—1648) == [[Податотека:Battle of Lens.jpg|thumb|200px|[[Битка кај Ленс]], 1648.]] [[Франција]] во целина била католичка земја, и како таква била голем конкурент на Светото Римско Царство и Шпанија. Во војната застанала на страната на протестантите. Кардиналот [[Арман Жан ди Плеси де Ришелје]] бил прв министер на [[Луј XIII]]. Тој сметал дека Хабсбуршката династија сѐ уште е премногу опасна за Франција бидејќи во нејзини раце биле голем број на територии меѓу кои и источната граница со Франција и големото влијание кон Холандија. Главно поради овие причини, Франција стапила во сојузот со [[Холандија]] и [[Шведска]]. Генералот [[Јохан фон Верт]] и шпанскиот кардинал [[Фердинанд Хабсбург]] започнале со тивкото управување со [[Шампањ]] и [[Бургундија]], а со тоа ја загрозиле состојбата и на [[Париз]] во [[1636]] година. Австриската армија навлегла во Франција и постигнала привремен успешен резултат. Сепак следувал период во кој империјата на повеќепати била поразувана. [[Бернхард фон Вај]] и мар-Сакс шведскиот генерал Банер победиле во Германија. По ова следувале победата кај [[Витшок]], преземање на тврдината [[Брајзах-ам-Реин]], сметана за една од најнедостапните во [[Европа]] (1638). Во [[1639]] односно [[1641]] година [[Бернхард фон Вај]] и Банер починале. Фердинанд II бил наследен од [[Фердинанд III (Свето Римско Царство)|Фердинанд III]] ([[1637]]). Во [[1642]] умира и францускиот кардинал Ришелје, а на негово место застанал [[Џулио Мазарини]], кој ја продолжил истата политика како и својот претходник. Германија била истоштена од војната. Мирните преговори започнале во [[1640]] година, но дипломатските работи оделе пребавно и несигурно. Во меѓувреме империјата била нападнета од страна на Шведска под контрола на генерал [[Ленарт Торшенсон]] и францускиот генерал [[Луј де Конде]]. Шведска повторно победила во Битката кај Брајтенфелд од 1642 година. Од таму се упатила кон Данска, која била сојузник на католиците. Следувала победата на Конде кај Рокроа (1643), кај Нердлинген (1645). Противниците на Австрија стигнале во близината на Виена. Нејзиниот насилен сојузник, Баварија, била окупирана. Шпанија доживеала пораз во 1648 година кај Ленс. Така, во 1648 година бил потпишан [[Вестфалски мировен договор]]. == Вестфалски мир == По почестите порази на католичкиот сојуз, започнале преговорите за мир. На преговорите биле присутни односно учествувале Фердинанд III, [[Французи]], [[Шпанци]], [[Холанѓани]], [[Швајцарци]], [[Швеѓани]], [[Португалци]] и папските претставници. Така, договорот бил потпишан на [[24 октомври]] познат како [[Вестфалски мир]], помеѓу Фердинанд, германските кнежевства, Холандија, Франција и Шведска. По војната била признаена независноста на Холандија, како и била формирена [[Швајцарски Сојуз|Швајцарскиот Сојуз]]. Договорот содржи четири основни принципи: * принцип на суверенитет на државите и фундаментално право за самоопределување * принцип на еднаквост помеѓу нациите * принцип за неинтервенирање на една земја во внатрешните прашања на друга земја Вестфалскиот мировен договор ставил крај на Триесетгопдишната војна. Германија станала религиозно слободна, но распарчена на повеќе суверени кнежевства. Најголеми придобивки имала Франција, која добила делови од Пиринеите. Шведска ја добила Западна Померанија, станувајќи единствен властник над Балтикот. == Жртви и болести == Се смета дека 15% до 20% од населението на ''Германија'' пострадало од војната, главно од смрт, болест или глад. Од [[1618]] до [[1648]] година се појавиле неколку видови на болести. Ширењето на новите болести се ширело многу брзо, главно поради преместувањето на армиите од едно на друго бојно поле. Болестите се пренесувале и од самите цивили кои биле преместувани односно прогонувани на различни места. По војната се појавила во [[Италија]] болеста [[куга]]. По опсадата на [[Ниренберг]] од [[1632]] година, цивилите и војниците заболиле од [[тифус]]. Кога императорската армија ги прогонила поразените Швеѓани во 1634 година имало голем број на мртви од епидемија во долината на [[Рајна]]. Во [[1634]] година, [[Дрезден]], [[Минхен]] и други мали градови исто така биле зафатени од куга. == Политички последици == Како резултат на војната, [[Германија]] била поделена на голем број на територии, кои скоро сите имале свој суверенитет. Тоа бил период на голема слабост на Светото Римско Царство. Вијната покажала дека [[Шпанија]] повеќе не е најсилна европска сила, е дека пропаѓа воено и политички. Додека Шпанија била зафатена со војната со [[Франција]], [[Португалија]] станала независна во [[1640]] година, по 60 години под власт на Шпанија. Шпанија конечно била присилена да ја признае независноста на Холандија во [[1648]] година, со кое завршила [[Осумдесетгодишна војна|Осумдесетгодишната војна]]. На таков начин, Франција станала најмоќна и највлијателна сила во [[Европа]]. Поразот на Шпанија исто така означувал и слабеење на [[Хабсбуршка династија|Хабсбуршката династија]], на сметка на [[Бурбонска династија|Бурбонската династија]]. Шведска станала доминантна сила на Скандинавскиот Полуостров. == Белешки == {{Notelist}} == Наводи == {{наводи|2}} {{Историја на Европа}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Триесетгодишна војна| ]] [[Категорија:Судири во 17 век]] [[Категорија:Историја на Пфалц]] [[Категорија:Христијанството во 17 век]] [[Категорија:Европски верски војни]] 5j6zybzyy3cz8hq6kegduw3kfych2v4 5539265 5539263 2026-04-15T11:01:44Z Buli 2648 /* Данска интервенција */ 5539265 wikitext text/x-wiki {{Infobox Military Conflict |conflict= Триесетгодишна војна |image= [[Податотека:Jacques callot miseres guerre.gif|300px]] |caption= „[[Страдањата и несреќите на војната]]“ од [[Жак Кало]], 1632 |date=1618&nbsp;–1648 |place=Европа (денешна Германија)) |result=[[Вестфалски договор]] * Хабсбуршката превласт била намалена * Подем на [[Холандска република|Холандската Република]] * Подем на [[Бурбони|Бурбонската династија]] * Подем на [[Шведска империја|Шведската империја]] * Децентрализација на [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]] * [[Француско-шпанска војна (1635)|Француско-шпанска војна]] во 1659 * Значителен пад во моќта и влијанието на Католичката црква |casus= |territory= | combatant1 = '''Анти-Хабзбуршки сојуз пред 1635'''{{Efn|Држави кои се бореле против императорот во одреден момент помеѓу 1618 и 1635 година.}}{{Plainlist| *{{Flagicon|Kingdom of Bohemia}} [[Земји на чешката круна|Бохемија]] *{{Flagicon|Swedish Empire}} [[Шведска Империја|Шведска]] *{{Flagicon image|Flag of The Electoral Palatinate (1604).svg}} [[Фалачка]] *{{flagicon|Duchy of Savoy}} [[Савојски држави|Савоја]] *{{flagicon|Dutch Republic|1581}} [[Холандска Република]] *{{Flagcountry|Denmark–Norway}} *[[File:Wappen Heilbronn.svg|18px|class=noviewer]] [[Хајлбронска лига]] *{{Flagicon image|Flag of Hesse.svg}} [[Хесен-Касел]] *{{Flagicon image|Pabellon de Brandeburgo (c. 1684).svg}} [[Бранденбург-Прусија]] *{{Flagcountry|Electorate of Saxony|Saxony}}}} | combatant1a = '''По [[Прашки мир (1635)|Прашкиот мир]] (1635)'''{{Plainlist| *{{Flagcountry|Kingdom of France|France}} *{{Flagicon|Swedish Empire}} [[Шведска Империја|Шведска]] *{{Flagcountry|Dutch Republic|1581}} *{{Flagicon image|Flag of Hesse.svg}} [[Хесен-Касел]]}} | combatant2 = '''Про-Хабзбуршки сојуз пред 1635'''{{plainlist| *{{Flag|Habsburg Monarchy}} *{{Flagicon|Spain|1506}} [[Шпанска Империја]] *{{Flagcountry|Electorate of Bavaria}} *{{Flagicon image|Catholic League (Germany).svg|22px}} [[Католичка лига]]}} | combatant2a = '''По [[Прашки мир (1635)|Прашкиот мир]] (1635)'''{{Plainlist| *{{Flag|Holy Roman Empire}} *{{Flagicon|Spain|1506}} [[Шпанска Империја]]}} |commander1={{знамеикона|Dutch Republic}} [[Морис Орански]] <br /> {{знамеикона|Dutch Republic}} [[Пит Питерзон Хајн]]<br />{{знамеикона|Dutch Republic}} [[William of Nassau]]<br /> {{знамеикона|Dutch Republic}} [[Фредерик Хендрик Орански]] <br /> {{знамеикона|Dutch Republic}} [[Мартен Тромп]]<br />{{знамеикона|Dutch Republic}} [[Ернср Касимир]] <br /> {{знамеикона|Dutch Republic}} [[Хендрик Касимир I]]<br /> [[Податотека:Flag of Sweden (1562–1650).svg|25 px]] [[Александар Лесли]]<br /> [[Податотека:Flag of Sweden (1562–1650).svg|25 px]] [[Густав II Адолф]]{{KIA}}<br /> [[Податотека:Flag of Sweden (1562–1650).svg|25 px]] [[Јохан Банер]]<br /> [[Податотека:Flag of Sweden (1562–1650).svg|25 px]] [[Ленарт Торстенсон]]<br /> [[Податотека:Flag of Sweden (1562–1650).svg|25 px]] [[Карл Густав Врангел]]<br /> [[Податотека:Flag of Sweden (1562–1650).svg|25 px]] [[Карл X од Шведска|Карл X]]<br /> {{знамеикона|Bohemia}} [[Фредерик V]]<br /> {{знамеикона|Bohemia}} [[Хиндрих Матјас Турн]]<br /> {{знамеикона|Bohemia}} [[Кристијан I, принц на Анхалт-Бернбург|Кристијан I]]<br /> {{знамеикона|Denmark}} [[Кристијан IV од Данска]]<br /> {{знамеикона|France|early}} [[Луј XIII]]<br /> {{знамеикона|France|early}} [[Арман Жан ди Плеси де Ришелје|Кардинал Ришелје]]<br /> {{знамеикона|France|early}} [[Исак Манасес де Пас]]{{KIA}}<br /> {{знамеикона|France|early}} [[Гаспар де Колински]]<br /> {{знамеикона|France|early}} [[Луј II Бурбонски]] <br /> {{знамеикона|France|early}} [[Анри де Торен]]<br /> {{Знаменце|Flag of Electoral Saxony.svg}} [[Бернард од Сакс-Вимар]]<br /> {{Знаменце|Flag of Electoral Saxony.svg}} [[Џон Георг George I од Саксонија]]<br /> [[Податотека:Flag of Great Britain (1707-1800).svg|23px]] [[George Villiers, 1st duke of Buckingham|Duke of Buckingham]]<br /> {{Знаменце|Flag of Transylvania before 1918.svg}} [[Габриел Бетлен]]<br />[[Петер Ернст]]<br />[[Бохдан Кмелнитски]] |commander2={{знамеикона|Holy Roman Empire}} [[Јохан Церклаес]]{{KIA}}<br /> {{знамеикона|Holy Roman Empire}} [[Алберт фон Валенштајн]]<br /> {{знамеикона|Holy Roman Empire}} [[Фердинанд II, Свето Римско Царство|Фердинанд II]]<br /> {{знамеикона|Holy Roman Empire}} [[Фердинанд III, Свето Римско Царство|Фердинанд III]] <br /> {{знамеикона|Holy Roman Empire}} [[Франц фон Мерси]]{{KIA}}<br /> {{знамеикона|Holy Roman Empire}} [[Јохан фон Верт]]<br /> {{знамеикона|Kingdom of Bavaria}} [[Максимилијан I од Баварија|Максимилијан I]] <br /> {{знамеикона|Spain|1506}} [[Филип IV од Шпанија]]<br /> {{знамеикона|Spain|1506}} [[Гроф-војвода од Оливеарес]]<br /> {{знамеикона|Spain|1506}} [[Гонсало Фернандес де Кордоба]]<br /> {{знамеикона|Spain|1506}} [[Амброхио Спинола]]<br /> {{знамеикона|Spain|1506}} [[Хуан Мануел Перес де Гусман]]<br /> {{знамеикона|Spain|1506}} [[федрик Алварез де Толедо Мендоса]]<br /> {{знамеикона|Spain|1506}} [[Антонио де Квендо]]<br /> {{знамеикона|Spain|1506}} [[Франсиско де Мело]]<br /> {{знамеикона|Spain|1506}} [[Кардинал -инфант Фердинанд]]<br /> |strength1='''495.000''' men:<br /> * 150.000 Швеѓани * 20.000 Данци * 75.000 Холанѓани * приб. 100-150.000 Германци * 150.000 Французи * 20-30.000 Унгарци (противхабсбуршки сили) * 6.000 Трансилванци<br /><ref>[[Gabriel Bethlen]]'s army numbered 5ж000 Hungarian pikeman and 1,000 German mercenary, with the anti-Habsburg Hungarian rebels numbered together approx. 35,000 men. '''László Markó:''' The Great Honors of the Hungarian State (A Magyar Állam Főméltóságai), Magyar Könyvklub [[2000]]. ISBN 963-547-085-1</ref> |strength2='''450.000''' луѓе:<br /> * 300.000 Шпанци (вклучувајќи војници и од [[Шпански Ниски Земји|шпанските Ниски Земји]] и Италија) * 100-200.000 Германци * Approx: 20.000 Унгарска и хрватска коњаница<ref>'''László Markó:''' The Great Honors of the Hungarian State (A Magyar Állam Főméltóságai), Magyar Könyvklub [[2000]]. ISBN 963-547-085-1</ref> |casualties1= |casualties2= }} '''Триесетгодишната војна''' претставува еден од најголемите воени конфликти од [[Историја на Европа|европската историја]]. Триесетгодишната војна била војна која траела од [[1618]] до [[1648]] година. Поголемиот тек од војната се водела на територијата на денешните држави [[Германија]] и [[Чешка]]. Во војната биле вклучени односно учествувале најголемите европски континентални сили.<ref name="TYW-WNEC">{{Наведена мрежна страница|url=http://mars.wnec.edu/~grempel/courses/wc2/lectures/30yearswar.html|title=The Thirty-Years-War|publisher=Western New England College|accessdate=2008-05-24|archive-date=1999-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/19991009072232/http://mars.wnec.edu/~grempel/courses/wc2/lectures/30yearswar.html|url-status=dead}}</ref><ref name="TYW-1621-1626-HLS">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.historylearningsite.co.uk/30YW_1621-1626.htm|title=::The Thirty Years War 1621 to 1626:|publisher=www.historylearningsite.co.uk|accessdate=2008-05-22}}</ref> Иако во почетокот војната имала верски и религиозен карактер помеѓу [[Протестантство|Протестантите]] и [[Римокатоличка црква|Католиците]], сепак соперништвото помеѓу [[Хабсбуршка династија|хабсбуршката династија]] и останатите сили имала централна улога, кое се гледа по влегувањето на [[Франција]] во војната и тоа на страната на Протестантите.<ref name="TYW-EB">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.britannica.com/eb/article-9072150/Thirty-Years-War|title=Thirty Years' War|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=2008-05-24}}</ref> Војната, која траела триесет години придонела до создавање на голем глад и болести помеѓу населението и намалување на населението на [[Германија]], [[Ниски Земји|Ниските Земји]] и [[Италија]]. Оваа војна завршила со потпишувањето на [[Вестфалски договор|Вестфалскиот договор]],<ref name="ATYW-TWP">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.discovery.org/a/3859|title=Avoiding a Thirty Years War|publisher=www.discovery.org|work=The Washington Post|date=2006-12-21|author=Richard W. Rahn|accessdate=2008-05-25}}</ref> од кој Германија можеби најмногу пострадала, Шпанија ослабнала а Франција станала доминантна сила во [[Европа]]. По крајот на војната било ставено крај на подемот на [[Хабсбуршка династија|хабсбуршката династија]], зголемување на силата на [[Бурбонска династија|Бурбонската династија]] и [[Шведска империја|Шведската империја]]. == Причини за војната == [[Аугсбуршки мир|Аугсбуршкиот мир]] од [[1555]] година кој бил потпишан во градот [[Аугсбург]] го дал почетокот на соживотството помеѓу [[Лутеранство|лутеранските]] и [[Римокатоличка црква|католичките]] верници во [[Германија]].<ref name="DOS-BOE">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.britannica.com/eb/topic-559499/Diets-of-Speyer|title=Diets of Speyer (German history) -- Britannica Online Encyclopedia|publisher=www.britannica.com|accessdate=2008-05-24 }}</ref> Како главен принцип на договорот била фразата: „''Чија е империјата, негова е и верата''“ (латински: cuius regio eius religio). Едни од поважните одредби од тој мировен договор се: * германските кнезови (255) можеле слободно да одберат која од двете вери (лутеранство и католицизам) ќе биде како службена вера на нивните управни региони; * лутеранците можеле да ја задржаат територијата која ја освоиле од католиците по мирот од [[1552]] година; * католичките епископи, кои ја промениле својата [[религија]], морале да ја предадат својата епархија на католиците; * по определен предложен период, населението требало да се пресели во регионите каде била дозволена нивната религија. Како религија се спомнува и се однесува само на лутеранството и католицизмот; Во текот на [[17 век]], политички и економски се зголемиле тензиите помеѓу најмоќните народи во [[Европа]]. Така: * [[Шпанија]] била заинтересирана за дел од територијата на тогашна Германија, бидејќи таму се наоѓала под нејзината управа [[Холандија]]; * [[Франција]] била заинтересирана за делови од Германија, бидејќи таа била еден од најслабите соседи во тоа време, за разлика од хабсбуршките земји кои биле околу останатите делови на земјата; * [[Шведска]] и [[Данска]] биле заинтересирани да добијат контрола над северните германски држави, кои се граничеле со [[Балтик]]от. Но, верската напнатост започнала да се зголемува сè повеќе. Ова најмногу се осетило кон втората половина на [[16 век]]. [[Аугсбургски мир|Аугсбуршкиот мир]] од [[1555]] година не се почитувал во голема мера, бидејќи поединци-епископи кои ја промениле својата вера, не ја предавале својата епископија како што биле задолжени според договорот. [[Калвинизам|Калвинизмот]] се ширил многу брзо низ [[Германија]], на кој начин станала трета најголема религија во земјата. Некои католички владетели во [[Шпанија]] и дел од [[Источна Европа]] настојувале да ги повратат своите католички влијанија од [[протестанти]]те.<ref name="POP-HLS">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.historylearningsite.co.uk/peace_of_prague.htm|title=::The Peace of Prague::|publisher=www.historylearningsite.co.uk|accessdate=2008-05-24 }}</ref><ref name="POP-GN">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.germannotes.com/archive/article.php?products_id=492|title=Peace of Prague (1635) - Historic Event&nbsp;&nbsp;— German Archive: The Peace of Prague of 30 мај 1635 was a treaty between the Holy Roman Emperor, Ferdinand II, and most of the Protestant states of the Empire. It effectively brought to an end the civil war aspect of the Thirty Years' War (1618-1648); however, the war still carried on due to the continued intervention on German soil of Spain, Sweden, and, from mid-1635, France.|publisher=www.germannotes.com|accessdate=2008-05-24|archive-date=2006-10-20|archive-url=https://archive.today/20061020013535/http://www.germannotes.com/archive/article.php?products_id=492|url-status=dead}}</ref> За разлика од [[Хабсбуршка Шпанија|шпанските Хабсбурзи]], хабсбуршкиот владетел на германските земји [[Карло V]] станал доста потолерантен. [[Фердинанд I (Свето Римско Царство)|Фердинанд I]], [[Максимилијан II (Свето Римско Царство)|Максимилијан II]], [[Рудолф II (Свето Римско Царство)|Рудолф II]] и [[Матијас I (Свето Римско Царство)|Матијас I]] ја продолжиле толерантноста кон верата, бидејќи во преден план биле свесни околу опасноста која може да и се случи на нивната империја, како и од помислата за тоа низ што сè поминала [[Кралство Англија]] кога кралот [[Хенри VIII]] во [[1534]] година ја започнал својата политичка и верска нетолеранција кон [[Римокатоличка црква|Римокатоличката црква]]. За миг, во внатрешноста на [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]] бил избегнат верскиот конфликт, главно поради забраната за слободно ширење на верата. Од друга страна пак, ова многу ги вознемирило оние коу посакувале да постои само една вера и религија на стариот континент. [[Шведска]] и [[Данска]], како лутерански кралства, постојано барале начин како да подпомогнат на протестантите кои живееле во внатрешноста на Светото Римско Царство. Оваа напнатост помеѓу народите довела до избувнување на насилие во [[1606]] година во германскиот град [[Донауверт]]. До неред дошло откако лутеранската црква ги спречила католиците од швабскиот град да одржат процесија. По ова интервенирал [[Максимилијан I Баварски]], кој застанал на страната на католиците. По крајот на нередите, [[калвинизам|калвинистите]] во [[Германија]] се чувствувале како најзагрозени, па затоа во [[1608]] година основиле протестантска унија на чие чело застанал [[Фридрих IV Палатински]], чијшто син пак ќе има голема улога во т.н. ''Триесетгодишна војна''. [[Фридрих IV Палатински]] ја зел под контрола [[Рајнска област-Пфалц|Рајнската област]], една од државите на [[Рајна]], која ја посакувале [[Хабсбуршка Шпанија|шпанските Хабсбурзи]]. Како одговор од основувањето на [[Протестантска унија|Протестантската унија]],<ref name="tripod">{{Наведена мрежна страница|url=http://thirtyyearswar.tripod.com/revolt.html|title=Bohemian Revolt-30 Years War|publisher=Thirty Years War|accessdate=2008-05-25|archive-date=2016-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506193816/http://thirtyyearswar.tripod.com/revolt.html|url-status=dead}}</ref> католиците одговориле во [[1609]] кои пак основале [[Католичка унија]], на чие чело застанал [[Максимилијан I Баварски]]. Матијас, кој бил цар на Светото Римско Царство и крал на Чешка, починал во [[1619]] година и не оставил свој директен наследник. Негов наследник бил [[Фердинанд II (Свето Римско Царство)|Фердинанд II]], кој бил заколнат католик.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://steveedney.wordpress.com/2006/05/23/the-defenestration-of-prague/|title=The Defenestration of Prague « Criticality|publisher=steveedney.wordpress.com|accessdate=2008-05-25|last=|first=}}</ref> Самиот император посакувал да ја обнови католичката вера на ниво на целата земја. Поради ова, тој бил сосема непопуларен во [[Хусити|хуситичка Чешка]]. Побуната на нејзините жители против одлуките и намерите на Фердинанд биле повод за започнување на Триесетгодишната војна. Триесетгодишната војна би можела да биде поделена во четири фази: * Чешката побуна * Данската интервенција * Шведската интервенција * Француската интервенција == Чешка побуна == {{Main|Чешко востание}} [[Податотека:Joseph Heintz d. Ä. 003.jpg|220px|thumb|left|[[Фердинанд II (Свето Римско Царство)|Фердинанд II]], крал на Бохемија од 1617 и Свет Римски император од 1619 година.]]По смртта на императорот Матијас и неоставањето на машки наследник, Матијас уште пред својата смрт настојувал Фердинанд II да го зазеде неговиот престол по неговата смрт, како крал на Чешка и Унгарија. Протестантските водачи на Чешка најмногу се плашале од фактот да не ги изгубат своите верски права кои претходно ги добиле во времето на [[Рудолф II (Свето Римско Царство)|Рудолф II]]. Поради ова, тие главно барале на престолот да застане [[Фридрих V Палатински]] како [[крал на Чешка]]. Сепак, некои други протестантски унии зазеле сличен став како и католиците, па така [[Фердинанд II (Свето Римско Царство)|Фердинанд II]] бил избран во [[1617]] година за престолонаследник, а по смртта на Матијас станал и крал на Чешка. Новиот император бил голем застапник на [[Католизам|католизмот]]. Главно поради ова се довело до нарушување на верските слободи и права за оние кои не ја прифаќале католичката вера. Освен тоа, новиот император бил и голем [[апсолутизам|апсолутист]] и честопати ги нарушувал секуларните права на своите поданици. Бидејќи помеѓу кралскиот двор имало и такви кои го прифаќале протестантството, новиот крал многу бргу станал непопуларен помеѓу населението, проследено преку избувнување на побуна против него. [[File:VáclavBROŽÍK-Defenestrace.jpg|врска=https://en.wikipedia.org/wiki/File:V%C3%A1clavBRO%C5%BD%C3%8DK-Defenestrace.jpg|мини|''Третата дефенестрација во Прага'' (1618), го означила почетокот на Чешкото востание, и со тоа првата фаза на Триесетгодишната војна.]] Чешките протестанти на [[22 мај]] [[1618]] година заробиле најпрвин двајца императорски управители и еден писар и при тоа ги исфрлиле преку прозорецот на [[Прашка палата|Прашката палата]], без да ги ранат посебно. Овој настан е поснат како Прашка дефенестрација или трета прашка дефенестрација. И покрај тоа што императорските службеници не биле тешко повреденим сепак таа акција претставувала повреда на достоинството на Фердинанд. По оваа акција започнала побуна која довела до започнување на Триесегодишната војна. Побуната се проширила низ цела Чешка. Таа ги опфаќала териториите на Чешка, [[Полска]], [[Лужица]] и [[Моравија]]. За многу краток период, движењето се префрлило и во соседна [[Германија]]. Така, Фердинанд II бил принуден да побара помош од својот роднина, кралот на Шпанија, [[Филип IV од Шпанија]]. Од друга страна, чешките протестанти упорно барале сојузници кои би застанале на страната против императорот. Тие побарале да бидат примени во Протестантската унија која била водена од страна на [[Фридрих V Палатински]], еден од кандидатите за крал на Чешка. Чесите лажно му обеќале на Фридрих дека доколку ги прими во Протестантската унија и ако унијата им пружи заштита, тој ќе биде идниот крал на земјата. Истото му го обеќале и на војводата од [[Савоја]], кнезот на [[Саксонија]] и кнезот на [[Трансилванија]]. Кон чешките протестанти се придружиле и дел од населението на [[Горна Австрија]] каде живееле доста лутеранци и калвинисти. По ова, движењето ја зафатило и [[Долна Австрија]] по кое протестантската армија на чело со грфот од [[Турн]] во [[1619]] година го опседнале градот [[Виена]]. Во [[Трансилванија]], кнезот [[Габриел Бетлен]] повел поход против [[Унгарија]]. Така императорот не му останало ништо друго освен да ја реформира својата армија. Припадниците на Протестантската унија на чело со грофот Манфред доживеале пораз на [[10 јуни]] [[1619]] година во [[Битка кај Саблата|Битката кај Саблата]]. Овој пораз на протестантите ја оневозможил комуникацијата на грофот со [[Прага]], по кое тој морал да ја прекине опсадата на Виена. По поразот кај [[Саблата]], протестантите изгубиле и значајни свои поддржувачи и сојузници, војводата од Савоја, кој бил значаен противник на Хабсбуршката експанзија. Документацијата која била запленета по битката послужела да војводата се откаже од натамошно финансирање на протестантите. Горна и Долна Австрија потпишале сојуз со Чешка на [[22 август]] [[1620]] година, според кој Фердинанд II формално бил симнат од власт, а на негово место застанал [[Фридрих V Палатински]]. [[Шпанија]] во исто време ја испратила својата армија кон [[Брисел]] под раководство на [[Амброзио Спиноле]]. Шпанскиот амбасадор во Виена успеал да ја наговори протестантска [[Саксонија]] да интервенира против Чешка, а како противуслуга да го добие [[Лужица]]. [[Саксонци]]те ја нападнале Чешка, а шпанската армија интервенирала на запад спречувајќи ги членовите на [[Протестантска Унија|Протестантската унија]] да дојдат на помош во Чешка. Шпанскиот амбасадор на баварскиот војвода му понудил сојуз за заштита на [[Католичка унија|Католичкиот сојуз]]. [[Податотека:Bohemian-palatinate_phase_En_Map.svg|десно|мини|upright=1.2|Чешко-палатинска фаза од војната]] Под раководство на [[Јохан Церклас Тили]], силите на Католичката унија ја презела [[Горна Австрија]], а царската војска извојувала победа во [[Долна Австрија]]. По ова следувало одединување на силите на царската војска и Католичкиот сојуз по кое тие тргнале на поход кон Чешка. Фердинанд II во [[Битка кај Била Гора|Битката кај Била Гора]], на [[8 ноември]] [[1620]] година го победил [[Фридрих V Палатински]]. Територијата на Чешка била заземена, а протестантското население или било прогонето или му било наложено да ја прифати католичката вера. Чешка со овој чин станала католичка земја, а под власта на [[Хабсбуршка династија|Хабсбуршката династија]] земјата останала во следните 300 години. Поразот придонел да Фридрих биде лишен од сите свои поседи и имоти, а неговите територии биле предадени на католичките аристократи и семејства. Неговата титула, кнез, била предадена на [[Максимилијан I од Баварија]]. И покрај тоа, Фридрих продолжил со своите активности кои биле насочени кон добивање на поддршка кај Холандија, Данска и Шведска. Овој пораз нанел голем удар на [[Протестантство]]то. По задушување на востанието целиот имот на пртестантите бил конфискуван, тие биле дискриминирани. Како основна и крајна цел на Католиците било прифаќање на Римокатолицизмот. Шпанија ја зазела [[Рајнска област-Пфалц|Рајнската област-Пфалц]]. Сите се подготвувале за нова војна. Првата фаза на војната во [[Источна Германија]] завршила во корист на [[Габриел Бетлен]] од Трансилванија, кој со мирот од [[1621]] година тој добил територии од денешна [[Унгарија]]. Некои историчари, периодт од [[1621]] до [[1625]] година го сметаат за посебна фаза од војната, и истите го нарекуваат Палатинска фаза. Поразот на протестантите кај [[Бела Гора]] го означил новиот период од историјата на Чешка. Голем број на протестанти побегнале во [[Холандија]]. Скандинавските земји се подготвувале за противнапад. == Данска интервенција == [[Податотека:Christian IV Pieter Isaacsz 1612.jpg|thumb|200px|Кристијан Дански]] Кралот на Данска, [[Кристијан IV Дански]] ([[1577]]-[[1648]]) бил [[Лутеранство|лутеран]], а како војвода на [[Холштајн]] бил потомок од [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]]. Тој ги помагал лутеранските влладетели во војната против Светото Римско Царство, плашејќи се дека е можно данскиот суверенитет како протестантска нација да биде загрозен. Во текот на првата фаза од војната остварил и територијални придобивки во [[Северна Германија]]. [[Хамбург]] во [[1621]] година го признал суверенитетот на [[Данска]], а синот на Кристијан станал епископ на [[Бремен]]. Како владетел, [[Кристијан IV Дански]] се покажал доста упорен и способен. Данска како земја станала стабилна и богата земја. Данска го наплаќала преминот преку [[Ересунд]], а добила и големи воени [[репарација|репарации]] од [[Шведска]]. Во тоа време единствено [[Баварија]] била единствената земја како Данска во [[Европа]] која била толку стабилна и богата. Данска својата поддршка за влегување во војната ја добила од кардиналот [[Арман Жан ди Плеси де Ришелје]], кој заедно со Холандија и [[Англија]] обеќал дека финансиски ќе ја помага војната против [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]]. За да се одбрани од данската интервенција, императорот Фердинанд II го повикал војсководецот [[Албрехт Валенштајн]] за противдејство, бидејќи бил еден од многуте кои се збогатиле на сметка на протестантските имоти. [[Албрехт Валенштајн]] барал единствено тој да има контрола врз благајната на армијата, армијата да има слободно право да располага со пленот освоен преку војна а со тоа и слободно ограбување на заземаните територии. На таков начин тој многу бргу создал армија од 30.000 војници, а подоцна оваа бројка достигнала до 100.000. Од друга страна данскиот крал немал никакви информации околу формирањето на оваа нова групација ниту пак имал среќа да создаде некаков сојуз. [[Податотека:Danish_phase_En_Map.svg|лево|мини|Данската интервенција]] Во исто време, [[Англија]] се соочувала со внатрешни проблеми, [[Франција]] била заземена од граѓанска војна, [[Шведска]] била во војна со [[Полска]], додека пак [[Бранденбург]] и [[Саксонија]] не биле заинтересирани да го нарушат мирот во [[Источна Германија]]. [[Јохан Церклас Тили]] им нанел поораз на [[Данци]]те во [[1626]] година во Битката кај Лутера, а Валенштајн му нанел пораз пак на [[Ернст фон Мансфелд]] во Битката кај мостот Десау. [Ернст фон Мансфелд] починал во [[Далмација]] неколку месеци по битката во која ја изгубил половината своја армија. По ова позициите на Валенштајн ги зазеле [[Мекленбург]], [[Померанија]] и [[Јитланд]]. Сепак не можеле да ја заземат данската престолнина на островот [[Зеланд]] бидејќи за таков поход им била потребна голема флота, а од друга страна пак Полска не ги пропуштиле царските флоти низ [[Балтик]]от. По големите тензии, во [[1629]] година бил потпишан договор според кој данскиот крал [[Кристијан IV Дански]] сопрел со поддршката на протестантството, а сојузниците се повлекле од Данска. Во тој момент, војната била завршена а како победник излегла католичката страна. Католичкиот сојуз му наредил на Фердинанд да ги одзеде сите имоти на лутеранците, кои ги добиле по [[Аугсбуршки мир|Аугсбуршкиот мир]] а кои претходно припаѓале на Католичката црква. Царот донел [[Реституциски едикт]] во [[1629]] година, според кој католиците зазеле голем број на верски објекти. == Шведска интервенција (1630—1635) == [[Податотека:Gustavus Adolphus at the Battle at Breitenfeld.jpg|thumb|250px|Густав II]] [[Албрехт Валенштајн]] имал голема моќ во тоа време, голема армија, имот и финансии. Станал многу влијателен па честопати католичките сојузници го советувале императорот да го отргне додека не стане доцна. Ова се случило во [[1630]] година. Повторно го повикал во времето кога позициите на Светата империја била поразена од шведскиот крал [[Густав II Адолф]]. Густав II Адолф во војната, како и неговиот дански колега, влегол главно за да им помогне на германските лутеранци, да го спречи католичкото ширење и да добие економска стабилност и моќ над германските земји на Балтикот. Како протестант, шведскиот крал застанал против Фердинанд II, но добил подкрепа и од католичка [[Франција]], која била раководена од страна на кардинал [[Арман Жан ди Плеси де Ришелје]]. Во периодот од [[1630]]-[[1634]] година тој успеал да ги врати многуројните одземени протестантски територии. Шведската армија ја нападнала Германија. По отпуштањето на Валенштајн, Фердинанд бил во голема мера зависен единствено и само од Католичкиот сојуз. Во [[битка кај Брајтенфелд|Битката кај Брајтенфелд]] од [[1631]] година, Густав Адолф ги поразил позициите на Католичкиот сојуз под команда на генералот Тили. По една година, двете страни повторно се сретнале кај Лех, во која битка Фон Тили бил убиен. [[Северна Германија]] била поод контрола на протестантите, а во периодот следувал шведската доминација над териториите. Кога започнала војната, Шведска имала 42.000 војници, а веќе во [[1632]] година поседувала 150.000 војници. Армијата во поголемиот дел била финансирана од страна на Франција. Голем број на затвореници биле регрутирани во шведската армија. Бидејќи генералот тили бил мртов, императорот Фердинанд морал повторно помош да побара од Валенштајн, кој претходно го сменил. Тој го прифатил позивот и со голема армија започнал постепено да ги напаѓа позициите на шведските позиции. Густав Адолф знаел дека католиците се припремаат за нова војна. Така таа се одвила на [[16 ноември]] [[1632]] година во [[Битка кај Лицен (1632)|Битката кај Лицен]]. Во таа битка како победници излегле Швеѓаните но царот Густав бил убиен. Без водич, протестантските позиции биле поразени во [[Битка кај Нердлинген|Битката кај Нердлинген]]. Императорот Фердинанд започнал да се сомнева во Валенштајн, главно поради неговите обиди за соработка со протестантите. Валенштајн бил лут најмногу поради фактот што Фердинанд не сакал да го повлече едиктот кој го издал неколку години претходно. Во [[1634]] година Валенштајн бил убиен во битка. По ова започнале преговори, а шведската фаза од војната завршила со мирот од [[Прага]] од [[1635]] година, според кој: * била одложена примената на [[Реституциски едикт|Реституцискиот едикт]] за 40 години, а на протестантските владетели им било дозволено да ги задржат своите епископии кои биле под нивна власт во [[1627]] година. Тоа ги заштитело на лутеранските владетели во Североисточна Германија, на сметка на оние од југот и западот на кои царската армија им ги одзела имотите * било одлучено да се формира единствена армија од царската армија и армијата на германските земји, иако владетелите на Саксонија и Баварија ги задржиле своите позиции независно од истите. * било забрането на германските кнежевства да создаваат меѓусебни сојузи или сојузи си останатите земји и сили * се дало амнестија на сите кои кренале востание или бунт против императорот по 1630 година. == Шведско-француска интервенција (1636—1648) == [[Податотека:Battle of Lens.jpg|thumb|200px|[[Битка кај Ленс]], 1648.]] [[Франција]] во целина била католичка земја, и како таква била голем конкурент на Светото Римско Царство и Шпанија. Во војната застанала на страната на протестантите. Кардиналот [[Арман Жан ди Плеси де Ришелје]] бил прв министер на [[Луј XIII]]. Тој сметал дека Хабсбуршката династија сѐ уште е премногу опасна за Франција бидејќи во нејзини раце биле голем број на територии меѓу кои и источната граница со Франција и големото влијание кон Холандија. Главно поради овие причини, Франција стапила во сојузот со [[Холандија]] и [[Шведска]]. Генералот [[Јохан фон Верт]] и шпанскиот кардинал [[Фердинанд Хабсбург]] започнале со тивкото управување со [[Шампањ]] и [[Бургундија]], а со тоа ја загрозиле состојбата и на [[Париз]] во [[1636]] година. Австриската армија навлегла во Франција и постигнала привремен успешен резултат. Сепак следувал период во кој империјата на повеќепати била поразувана. [[Бернхард фон Вај]] и мар-Сакс шведскиот генерал Банер победиле во Германија. По ова следувале победата кај [[Витшок]], преземање на тврдината [[Брајзах-ам-Реин]], сметана за една од најнедостапните во [[Европа]] (1638). Во [[1639]] односно [[1641]] година [[Бернхард фон Вај]] и Банер починале. Фердинанд II бил наследен од [[Фердинанд III (Свето Римско Царство)|Фердинанд III]] ([[1637]]). Во [[1642]] умира и францускиот кардинал Ришелје, а на негово место застанал [[Џулио Мазарини]], кој ја продолжил истата политика како и својот претходник. Германија била истоштена од војната. Мирните преговори започнале во [[1640]] година, но дипломатските работи оделе пребавно и несигурно. Во меѓувреме империјата била нападнета од страна на Шведска под контрола на генерал [[Ленарт Торшенсон]] и францускиот генерал [[Луј де Конде]]. Шведска повторно победила во Битката кај Брајтенфелд од 1642 година. Од таму се упатила кон Данска, која била сојузник на католиците. Следувала победата на Конде кај Рокроа (1643), кај Нердлинген (1645). Противниците на Австрија стигнале во близината на Виена. Нејзиниот насилен сојузник, Баварија, била окупирана. Шпанија доживеала пораз во 1648 година кај Ленс. Така, во 1648 година бил потпишан [[Вестфалски мировен договор]]. == Вестфалски мир == По почестите порази на католичкиот сојуз, започнале преговорите за мир. На преговорите биле присутни односно учествувале Фердинанд III, [[Французи]], [[Шпанци]], [[Холанѓани]], [[Швајцарци]], [[Швеѓани]], [[Португалци]] и папските претставници. Така, договорот бил потпишан на [[24 октомври]] познат како [[Вестфалски мир]], помеѓу Фердинанд, германските кнежевства, Холандија, Франција и Шведска. По војната била признаена независноста на Холандија, како и била формирена [[Швајцарски Сојуз|Швајцарскиот Сојуз]]. Договорот содржи четири основни принципи: * принцип на суверенитет на државите и фундаментално право за самоопределување * принцип на еднаквост помеѓу нациите * принцип за неинтервенирање на една земја во внатрешните прашања на друга земја Вестфалскиот мировен договор ставил крај на Триесетгопдишната војна. Германија станала религиозно слободна, но распарчена на повеќе суверени кнежевства. Најголеми придобивки имала Франција, која добила делови од Пиринеите. Шведска ја добила Западна Померанија, станувајќи единствен властник над Балтикот. == Жртви и болести == Се смета дека 15% до 20% од населението на ''Германија'' пострадало од војната, главно од смрт, болест или глад. Од [[1618]] до [[1648]] година се појавиле неколку видови на болести. Ширењето на новите болести се ширело многу брзо, главно поради преместувањето на армиите од едно на друго бојно поле. Болестите се пренесувале и од самите цивили кои биле преместувани односно прогонувани на различни места. По војната се појавила во [[Италија]] болеста [[куга]]. По опсадата на [[Ниренберг]] од [[1632]] година, цивилите и војниците заболиле од [[тифус]]. Кога императорската армија ги прогонила поразените Швеѓани во 1634 година имало голем број на мртви од епидемија во долината на [[Рајна]]. Во [[1634]] година, [[Дрезден]], [[Минхен]] и други мали градови исто така биле зафатени од куга. == Политички последици == Како резултат на војната, [[Германија]] била поделена на голем број на територии, кои скоро сите имале свој суверенитет. Тоа бил период на голема слабост на Светото Римско Царство. Вијната покажала дека [[Шпанија]] повеќе не е најсилна европска сила, е дека пропаѓа воено и политички. Додека Шпанија била зафатена со војната со [[Франција]], [[Португалија]] станала независна во [[1640]] година, по 60 години под власт на Шпанија. Шпанија конечно била присилена да ја признае независноста на Холандија во [[1648]] година, со кое завршила [[Осумдесетгодишна војна|Осумдесетгодишната војна]]. На таков начин, Франција станала најмоќна и највлијателна сила во [[Европа]]. Поразот на Шпанија исто така означувал и слабеење на [[Хабсбуршка династија|Хабсбуршката династија]], на сметка на [[Бурбонска династија|Бурбонската династија]]. Шведска станала доминантна сила на Скандинавскиот Полуостров. == Белешки == {{Notelist}} == Наводи == {{наводи|2}} {{Историја на Европа}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Триесетгодишна војна| ]] [[Категорија:Судири во 17 век]] [[Категорија:Историја на Пфалц]] [[Категорија:Христијанството во 17 век]] [[Категорија:Европски верски војни]] dgua19fivthff0tuqkkdzzgk36ida09 0 201325 5539196 5327027 2026-04-15T10:29:59Z Bjankuloski06 332 Јазична исправка, replaced: хостови → домаќини 5539196 wikitext text/x-wiki '''Сметачката мрежа''' (или едноставно '''мрежа''') е збир од [[сметач]]и и уреди поврзани со комуникациски канали кои ја олеснуваат комуникацијата меѓу корисниците и им овозможува на корисниците да делат ресурси со други корисници. Мрежите можат да бидат класифицирани според широкиот спектар на одлики. Оваа статија дава општ преглед на видови и категории на мрежи и ги презентира основните компоненти на мрежата. == Вовед ==<!-- или што и да е --> Мрежа претставува систем кој овозможува комуникакација помеѓу два корисници или машини. Во светот на сметачките мрежи, потребно е детално дефинирање на правилата за комуникација; сметачите кои меѓусебно комуницираат мора да ги познаваат овие правила, како и луѓето кои зборуваат на ист јазик за да комуницираат без проблеми. Ако сметачите не се разбираат меѓусебно, не може да се оствари нивно поврзување и мрежените сервиси, како сто се пристапот кон интернет, делењето на податотеки и папки или печатењето, не се возможни. Секој од последните 3 века бил доминиран од една [[технологија]]; во 18 век тоа биле механички системи кои ја придружувале Индустриската револуција, во 19-тиот тоа била парната машина , додека во 20 век дистрибуцијата на информации. Помеѓу другото се развил глобален телефонски систем, се појавиле радиото и телевизијата, раѓањето и експанзијата на сметачката индустрија и користењето на комуникациските сателити. Како резултат на брзиот технолошки развиток овие области брзо конвергираат една кон друга и се губат разликите помеѓу прибирање,пренесување, чување и обработка на информациите. Организациите со стотици оддалечени локации преку пошироки географски области, очекуваат да бидат во можност да пристапуваат и ја испитуваат состојбата на било кое нивно оддалечено одделение на најлесен начин. Компјутер кој е поврзан во мрежа се нарекува '''работна станица'''. Како што се зголемува способноста за прибирање, обработка и дистрибуција на информациите, уште побрзо се зголемуваат барањата за пософистицирано обработка на информациите. Иако сметачката индустрија е сè уште релативно млада во споредба со другите индустрии (автомобилската или авио-индустријата), сметачите направија спектакуларен прогрес за релативно кратко време. Во текот на првите две декади од нивното постоење, сметачките системи биле централизирани, и сместени обично во една голема просторија. Не толку ретко, оваа просторија имала и стаклени ѕидови преку кои посетителите можеле да фрлат поглед на големото електронско чудо кое се наоѓало внатре. Средноголемите компании или универзитетите можеле да имаат еден или два сметачи, додека поголемите институции дури и повеќе. Идејата дека во текот на дваесет години подеднакво моќни сметачи помали од поштенска марка масовно ќе се произведуваат и продаваат била чиста научна фантастика. Мешањето на сметачите и телекомуникациите имало големо влијание на начинот на кој се организирани сметачките системи. Стариот принцип на единствен сметач кој ги опслужува потребите на целата организација се заменува со модел на голем број на одделени и поврзани сметачи. Поимот „сметачка мрежа“ означува множество на автономни сметачи поврзани со посредство на иста [[технологија]].<ref>http://www.answers.com/topic/computer-networking</ref> За два сметачи се вели дека се поврзани ако се во можност да разменуваат информации. Разликата помеѓу сметачката мрежа и дистрибуираниот систем е што кај дистрибуираниот систем ‐ множеството од самостојни сметачи се претставуваат на корисникот како еден кохерентен систем. Познат пример за дистрибуиран систем би бил World Wide Web, каде што сè претставува документ (мрежно место). Во сметачката мрежа на корисниците им се презентира актуелната машина, без обид за претставување дека машините изгледаат и се однесуваат како една. Ако машините имаат различен хардвер и различни оперативни системи, тоа е потполно видливо за корисниците. Ако корисникот сака да извршува програма на оддалечена машина поврзана на сметачка мрежа, потребно е да се најави на машината и да го изврши на неа. Мрежата може да поврзува сметачи , печатачи, оптички уреди, скенери и друга опрема. Предност при користењето на мрежите е овозможеното делење на ресурсите, односно печатачите, тврдите дискови и апликациите може да се делат и со тоа да се намалат трошоците со што ќе се овозможи пристап на секој корисник во организацијата. Сметачката мрежа е изградена околу концептот на испраќач – извор (sender ‐Source), кој врши испраќање на податоци кон примател, односно одредишен сметач (receiver –destination computer).<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.nios.ac.in/basiccomp/l4.pdf |title=архивски примерок |accessdate=2010-05-26 |archive-date=2010-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101105032857/http://www.nios.ac.in/basiccomp/l4.pdf |url-status=dead }}</ref> За да уредите учествуваат во комуникацијата на мрежата, треба да постои начин за пренесување на информациите помеѓу себе. Во повеќето мрежи, се користат кабли за поврзување на уредите, при тоа можат да бидат поврзани со единствен кабел кој ги поврзува сите или пак каблите да го поврзуваат секој уред со централна локација. <br /> Каблите се направени од бакарни жици, а се користат и други видови на медиуми: стакло или пластика, а од неодамна се користат радиобранови и микробранов пренос. Поврзувањето на две или повеќе мрежи кои се способни да комуницираат меѓусебно се нарекува умрежување (internetwork). Умрежувањето е способност различни мрежи да комуницираат со користење на специјален хардвер или софтвер.<ref name="Tom Merrill 1966">Larry Roberts and Tom Merrill, Toward a Cooperative Network of Time-Shared Computers (Fall AFIPS Conference, October 1966)</ref> Сметачките мрежи може да се поделат на три главни категории: * [[Локална мрежа]] (Local Area Network ‐LAN)-мала мрежа составена од сметачи и уреди во склоп наедна зграда или кат. * Метрополитен мрежа (Metropolitan Area Network ‐MAN) -умрежување на повеќе LAN мрежи со брзи врски преку област на еден град. * Глобална мрежа (Wide Area Network –WAN) -поврзува локални мрежи со користење на јавна телефонска мрежа. Локалните, метрополитен и WAN мрежите се меѓусебно различни. Покрај тоа што покриваат различни типови на инсталации и користат различни уреди како и различен начин на одржување. Уредите во состав на една [[локална мрежа]] може да бидат релативно евтини и лесни за одржување и обично доволно е еден корисник за одржување. Во помалите мрежи, доволно е еден корисник да преземе покрај своите работни обврски и одговорност за одржување на мрежата, додека во средните и поголемите организации, постои потреба од администратори за обезбедување на техничка поддршка и одржување. Во поголемите мрежи како што се МАN и WAN, постои пософистицирана мрежна опрема за одржување и во цената на инвестицијата на овие мрежи влегуваат и трошоците за долговремено одржување и администрација, а постои потреба и од барем еден професионален мрежен администратор. Многу од корисниците инсталираат и домашни сметачки мрежи ,,Home area Networks – HAN’’, кои им овозможуваат поврзување на различни електронски уреди како што се сметачи и нивни периферии, телефони, видеоигри, домашни безбедносни системи и интелигентна техника. Безжичните локални мрежи им овозможуваат на корисниците да се поврзуваат кон мрежните ресурси без инсталација на кабли или ожичување. Тука се користат безжични уреди наречени ,,пристапни точки’’(Access Points), за примопредавање на податоците. Во зависност од големината на компанијата или објектот, може да постојат една или повеќе локални мрежи. Компанијата која е сместена во објект со повеќе катови и стотици вработени може да има [[локална мрежа]] на секој кат. Помеѓу секој кат, за поврзување на локалните мрежи може да се користат уреди како што се мостови (bridge) или насочувачи (router). == Локална мрежа == Една [[локална мрежа]] (LAN) е мрежа која ги поврзува компјутерите и уредите во ограничена географска област како што се домот, училиштето, компјутерска лабораторија, деловен објект или блиску позициониран комплекс од згради. Секој компјутер или уред во мрежата е еден јазол. Сегашните жичени мрежи речиси се засновани на [[Ethernet]] технологијата, иако новите стандарди како ITU-T G.hn исто така обезбедуваат начин за со здавање на жичена LAN мрежа користејќи ги посточките жици инсталирани во вашиот дом ( коаксијални кабли, телефонски жици и жици за струја).<ref>[http://www.itu.int/ITU-T/newslog/New+Global+Standard+For+Fully+Networked+Home.aspx New global standard for fully networked home] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090221090736/http://www.itu.int/ITU-T/newslog/New+Global+Standard+For+Fully+Networked+Home.aspx |date=2009-02-21 }}, ITU-T Press Release</ref> [[Податотека:NETWORK-Library-LAN.png|thumb|Типична библиотечна мрежа, во разгранување дрво технологија и контролиран пристап до ресурси.]] Сите меѓусебно поврзани уреди мора да се разберат на мрежниот слој (Layer 3), затоа што се справуваат со повеќе подмрежи (во различни бои). Оние во внатрешноста на библиотеката која има само 10/100 Mbit/s Ethernet поврзувања на корисничкиот уред и Gigabit Ethernet поврзување до централниот насочувач, може да се наречат "слој 3 прекинувачи", бидејќи тие имаат само Ethernet интерфејс и мора да ја разберат [[Internet Protocol|IP]] адресата. Поточно би било тие да се наречат насочувачи за пристап каде насочувачот кој е на врвот е дистрибуциски насочувач кој се поврзува на Интернет и на академските мрежи на корисничките насочувачи за пристап. Дефинирачките одлики на LAN мрежите, за разлика од WAN (Wide Area Network) мрежите, вклучуваат повисоки стапки на пренос на податоци, помал географски опсег и нема потреба од закупени телекомуникациски линии. Сегашните Ethernet или било која друга IEEE 802.3 LAN технологии работат на брзини најмногу до 10 Gbit/s. Ова е стапка на пренос на податоци. IEEE има изтражувачки проекти за стандардизација на 40 и 100 Gbit/s.<ref>[http://www.ieee802.org/3/ba/ IEEE P802.3ba 40Gb/s and 100Gb/s Ethernet Task Force]</ref> === Лични мрежи (Personal Area Network - PAN) === Лична локална мрежа (PAN) е компјутерска мрежа која се користи за комуникација меѓу компјутер и различни информационо технолошки уреди кои се во близина на една личност. Некои примери на уреди кои се користат во PAN се лични сметачи, печатачи, факс машини, телефони, PDA, скенери, па дури и конзоли за видео игри. PAN вклучува и жични и безжични уреди. Далечината на PAN се протега до 10 метри.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://searchmobilecomputing.techtarget.com/sDefinition/0,,sid40_gci546288,00.html |title=архивска копија |accessdate=2011-01-15 |archive-date=2009-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090924120230/http://searchmobilecomputing.techtarget.com/sDefinition/0,,sid40_gci546288,00.html |url-status=dead }}</ref> Жичената PAN обично е изградена со USB и Firewire врски а додека технологиите како што се Bluetooth и инфрацрвени зраци се типични за безжичната PAN. === Домашна локална мрежа (Home Area Network - HAN) === Домашна локална мрежа (HAN) е станбена LAN која се користи за комуникација помеѓу дигитални уреди обично распоредени во домот, најчесто тоа се мал број на лични сметачи и дополнителна опрема, како што се печатачи и мобилни компјутерски уреди. Важна функција е споделувањето на Интернет пристап а често и сервисот за праќање пораки преку CATV или услужникот дигитална претплатнича линија Digital Subscriber Line (DSL). Таа, исто така може да се нарече како канцелариска мрежа (Office area network - OAN). == Глобална мрежа (WAN) == Мрежата за пошироки области –глобални мрежи (Wide Area Network ‐WAN) поврзува две или повеќе локални или метрополитен мрежи преку врски обезбедени од локалниот телеком услужник. Во глобалната мрежа поврзувањето може да се изведе и со користење на кабли со оптички влакна или со безжични технологии.<ref>Internetworking Technologies Handbook, Fourth Edition - By Cisco Systems, Inc.</ref> WAN-овите обично работат преку телефонската инфраструктура затоа што е можно покривање на поголема географска област, можат да поврзуваат градови и држави. Поврзувањето на LAN-ови и MAN-ови на големи далечни бара софистицирана опрема и координација. Во повеќето случаи постои телефонска компанија која врши обезбедување на физичка врска. Поголемиот дел од овие мрежи комуницираат со брзини помеѓу 56Kbps и 1.5Mbps <ref>New global standard for fully networked home, ITU-T Press Release</ref> , иако се можни и повисоки брзини. WAN мрежите ги имаат следниве одлики: * Може да покријат поголема географска област. * Во споредба со LAN-ови комуницираат со помали брзини. * Пристапот кон WAN е ограничен; * LAN-овите обично имаат една WAN врска која се дели на сите уреди. * Се користат уреди како што се насочувачи, модеми и WAN преклопници.<ref>Computer Networks, Fourth Edition - By Andrew S. Tanenbaum p. Chapter 1-1.2.3 Wide Area Networks</ref> == Историја на сметачките мрежи == Модерните сметачки мрежи се појавиле со развој на две мрежи. Semi automatic Ground Environment (SAGE) била една од првите мрежи (1958) која била развиена со цел за поврзување на владините сметачи со радарски станици во Соединетите Држави и Канада, додека пак во 60-тите години, истражувачите на MIT развиле систем наречен Compatible Time‐Sharing System (CTSS) на еден IBM-ов голем сметачки кој користел и модеми за поврзување на корисниците со лабораторијата. Една од првите комерцијализирани апликации која користела пристап од оддалечена локација за изведување на трансакции биле инсталирана за American Airlines во 1964. IBM-овите SABRE системот за резервација поврзувал 2000 машини во 65 градови на IBM-ов голем сметач со користење на телефонски линии, и бил во можност да даде информација за било кој лет во рок од 3 секунди. Системите со централен сметач користени во 60-тите и 70-тите биле засновани на главните рамки (''mainframe'') на обработка на сите информации. Терминалите поврзани со централата чекале на нивен ред, а информациите се обработувале и враќале кон секој терминален екран. На мрежите со централен сметач додавањето на дополнителен терминал било сложена и скапа процедура. Првите мрежни протоколи биле Token Ring, ARCNET и [[Етернет]]. Секој протокол користи различен метод за пристап до мрежата со сметачи, а најзначаен од трите бил Етернет.<ref>Computer Networks, Fourth Edition - By Andrew S. Tanenbaum p. Chapter 1</ref> == Примери за сметачки мрежи == Поимот сметачки мрежи покрива повеќе различни видови на мрежи, поголеми и помали, познати и непознати. Сметачките мрежи имаат различна намена, големина и технологии, такви се: * [[Интернет]], најпозната мрежа. * ATM кој се користи како јадро во поголемите телефонски мрежи; * [[Етернет]], како доминантна [[технологија]] во локалните мрежи * IEEE 802.11, стандардот за безжични локални мрежи. === Интернет === Интернетот е глобален систем на меѓусебно поврзани владини, академски, корпорациски, јавни и приватни сметачки мрежи. Интернетот се заснова на мрежни технологии од [[Интернет]] Протокол Suite и е наследник на (ARPANET). Интернетот е исто така комуникацискиот ’рбет кој лежи во основата на World Wide Web (WWW). [[Интернет]] е означува мрежа од мрежи, или посредна интерврска помеѓу повеќе сметачи. Интернетот е склоп од мали мрежи меѓусебно поврзани кои ја создаваат структурата - глобална мрежа на информации (голема меѓународна - глобална база на податоци). Бројот на сметачите на [[Интернет]] моментно се проценува на околу 150.000.000 (бројката расне во секој момент). Количеството на информациите кои се поставени на опслужувачите е огромно и тешко може да се процени нивниот обем. === ARPANET === [[Податотека:Arpanet_logical_map,_march_1977.png||thumb|300px|ARPANET, 1977]] ARPANET (Мрежа за напредно истражувачки проекти) е првата мрежа која се сведува на мрежа со пакетско преклопување, кое пак е дизајнирано од страна на Lawrence Roberts, од Линколнската лабораторија.<ref name="Tom Merrill 1966"/> Пакетското преклопување кое сега претставува основа за податочна комуникација насекаде во светот, тогаш било нов и важен концепт. Податочните комуникации биле изградени врз основа на преклопени кола , како и кај типичните телефонски кола, каде дадено коло е зафатено за време на телефонски разговор и каде комуникацијата е возможна само со по еден краен корисник, на крајот од колото. Приказната за ARPANET започнува во доцните 50-ти години; во екот на Студената војна, Министерството за одбрана (DoD) на САД сакало да командно-контролната мрежа опстане по јадрен напад. Во тоа време сите воени комуникации ја користеле јавната телефонска мрежа, што се сметала за ранлива на вакви напади. Подмрежата во ARPANET би се состоела од минисметачи наречени IMP (Interface Message Processors) поврзани со 56‐kbps преносни линии и секој IMP би требало да биде поврзан со најмалку два други IMP. Секој јазол на мрежата се состои од IMP и хост (host), поврзани во иста просторија со кратка врска. Хостот може да испраќа пораки до 8063 бита кон својот IMP, кој потоа ги разбива во пакети од најмногу 1008 бита и ги испраќа независно кон одредиштето. Секој пакет се прима во целост пред да биде препратен, така што оваа подмрежа претставувала прва „зачувај-и-препрати„ пакетска мрежа (store-and-forward). Се покажало дека ARPANET протоколите не се погодни за работа преку повеќе мрежи, и тоа довело до појава на TCP/IP протоколите во 1974. TCP/IP бил специјално изграден да управува со комуникацијата преку различни мрежи. На Беркли развиле програмски посредник кон мрежата (sockets) и напишале повеќе апликации, алатки и управувачки програми за олеснување на умрежувањето. Повеќе универзитети ги прифатиле оперативниот систем 4.2BSD со TCP/IP, socket-ите и другите мрежни алатки, а со користењето на TCP/IP, поврзувањето на локалните мрежи со ARPANET станало едноставно. Во текот на 80-тите, дополнителни мрежи, особено LAN, биле поврзани кон ARPANET. Со зголемувањето на умрежувањето, пронаоѓањето на домаќините станало многу сложено, затоа бил претставен систем за имиња на домени DNS (Domain Name System), кој врши пресликување на логички имиња во физички IP-адреси.<ref>Computer Networks, Fourth Edition - By Andrew S. Tanenbaum p. Chapter 1 1.5.1 The Internet - The ARPANET</ref> === NSFNET === За да се добијат пристап на ARPANET, универзитетите требале да имаат склучено договор за истражувачки проекти со Министерството за одбрана, наследник на ARPANET кој би бил отворен кон сите универзитетски истражувачки групи. NSF решил да изгради „backbone“ мрежа и да ги поврзе шесте центри кои поседувале суперсметачи. TCP/IP бил имплементиран уште од самиот почеток со што се формирала првата TCP/IP WAN мрежа. NSF исто така финансирал околу 20 регионални мрежи кои биле поврзани кон „backbone“, за да се овозможи пристап и на корисниците на илјадници универзитети, истражувачки лаборатории, библиотеки, музеи итн. Мрежата со рбетот („backbone“-от) и регионалните мрежи била наречена NSFNET. Заради големиот успех на NSFNET, NSF започнал со планирање на наследникот. Биле изнајмени оптички влакна со брзина од 448 kbps од страна на MCI за остварување на „backbone“‐от верзија 2. Како насочувачи биле користени IBM PC‐RT, а подоцна втората верзија била надградена на 1.5 Mbps. Со помош на NSF, компаниите MERIT, MCI, и IBM формирале непрофитна организација -Напредни мрежи и сервиси ‐ANS (Advanced Networks and Services), како прв чекор кон комерцијализацијата. Во 1990, ANS ја презел NSFNET и ја надградил од 1.5‐Mbps врски на 45 Mbps за да се формира ANSNET.<br /> Во текот на 90-тите, многу други држави и региони исто така изградиле национални истражувачки мрежи, како што се EuropaNET и EBONE во Европа, кои започнале со 2‐Mbps линии и потоа се надградиле со 34‐Mbps линии.<ref>Computer Networks, Fourth Edition - By Andrew S. Tanenbaum p. Chapter 1 1.5.1 The Internet -NSFNET</ref> === Етернет === {{главна|Етернет}} Студентот Боб Меткалф и неговиот колега Дејвид Богс ја дизајнирале и ја имплементирале првата [[локална мрежа]]. Тие системот го нарекле [[Етернет]] по етерот, преку кој се мислело дека се пренесува електромагнетното зрачење. Преносниот медиум - дебел коаксијален кабел (етер) долг до 2.5 км (со засилувачи на секои 500м). До 256 машини можеле да се поврзат со системот на примо-предаватели или трансивери поставени на каблите. Кабелот со кој се поврзале повеќе машини паралелно се викал multidrop“ кабел. Системот вршел пренос со брзина од 2.94 Mbps. Пред процесот на пренос, првин се ослушнува кабелот дали веќе некој јазол врши пренесување на податоци. Ако медиумот е зафатен, испраќачот останува да чека до неговото ослободување. На тој начин се избегуваат колизиите и се овозможува поголема ефикасност. И покрај тоа што се врши ослушнување пред преносот, може да се појави проблем: што ќе се случи ако два или повеќе сметачи чекаат додека не заврши тековниот пренос и потоа сите почнат одеднаш? Решението е - секој компјутер да ослушнува при пренесувањето и ако се детектираат пречки на сигналот - да се блокира етерот за да ги алармира сите испраќачи, потоа се повлекува од преносот и чека случајно време пред повторен обид. Етернетот на Xerox бил толку успешен, така што DEC, Intel и Xerox направиле нацрт-стандард во 1978 за 10Mbps Етернет наречен DIX стандард. Со две мали измени DIX станал IEEE 802.3 во 1983. Етернет верзии со брзина на пренесување ‐100 Mbps, 1000Mbps и поголеми.<ref>Internetworking Technologies Handbook, Fourth Edition - By Cisco Systems, Inc Chapter 8. Ethernet Technologies.</ref> == Безжични LAN мрежи == Набрзо по појавувањето на преносните сметачи (notebook), повеќето корисници имале потреба од безжично поврзување кон [[Интернет]] или локалните мрежи. Сметачите се опремуваат со радио примо-предаватели со краток досег, но се појави проблем што меѓусебна некомпатибилност. Стандардот се појави под ознаката 802.11‐WiFi и работи на два начина: во присуство на базна станица, во отсуство на базна станица. Во првиот случај сите комуникации одат низ базната станица наречена точка на пристап (access point) во 802.11 терминологијата, во вториот случај сметачите комунициралаат еден со друг директно, овој начин се нарекува и како „ad hoc networking“. Некои од многуте предизвици коишто се појавиле биле, да се најде соодветна честота што е слободна, по можност во светски рамки; да се реши проблемот кој се однесува на радио-сигналите кои имаат конечен досег; да се обезбеди приватноста на корисниците; да се земе предвид подвижноста на сметачите; и конечно, да се гради систем со доволен пропусен опсег, земајќи ја предвид и економичноста. Било потребно 802.11 да биде компатибилен со [[Етернет]] над второто, податочно ниво (data link), да биде возможно да се испрати IP пакет низ безжичниот LAN, на ист начин како што ожичениот сметач испраќа IP пакет низ [[Етернет]]. Кај безжичниот LAN не било можно да се изведе процедурата на проверка на достапноста на етерот. Да претпоставиме дека сметачот А испраќа сигнал кон сметачот В, но радио-сигналот на испраќачот А е прекраток за да стигне до сметачот С. Ако С сака да испрати сигнал кон В може да провери дали честотата е слободна, но фактот дека не наоѓа ништо, значи дека испраќањето нема да биде успешно. Вториот проблем што мора да се реши е дека радио сигналот може да биде рефлектиран од цврсти предмети, така што може да биде примен повеќепати (по многупатишта ‐„multipath fading“). Третиот проблем е што постоечкиот софтвер не бил подготвен за подвижноста. На пример, многу текст обработувачи имаат список на печатачи, од која корисниците можат да изберат од кој печатач да го печатат својот документ. Кога сметачот чијшто текст процесор се стартува, е сместен во нова околина, изградената список на печатачи станува неважечка. Четвртиот проблем е ако преносниот сметач е надвор од границите на базната станица што ја користи и се наоѓа во досегот на друга базна станица; потребно е да се најде начин за нивно меѓусебно комуницирање. Врската помеѓу 802.11 системот и надворешниот свет е наречена порта (portal).<ref>Computer Networks, Fourth Edition - By Andrew S. Tanenbaum p. Chapter 1 1.5.4 Wireless LANs: 802.11</ref> == Огнен ѕид (Firewall) == Огнениот ѕид е еден од најважните во мрежата гледано од аспект на безбедноста.Со огнениот ѕид нема потреба секоја интеракција или трансфер на податоци да биде следен од страна на човек,со него може автоматски да се постави забрана до несигурни извори,и да се дозволи пристап до оние кои ги препознаваме и се сигурни.Огнениот ѕид игра витална улога која станува сè поголема и позначајна со зголемувањето на "сајбер" нападите заради крадење/оштетување на податоци,мноштвото вируси и сл. == Повторувачи == Повторувач е електронски уред кој го прима дигиталниот сигнал, ја извлекува низата од 0 и 1,го чисти сигналот од непотребните оштетувања, го обновува и препраќа нов сигнал. На ваков начин слабеењето е надминато. Во повеќето Ethernet конфигурации, повторувачите се потребни за кабел што е подолго од 100 метри. Повторувачите работат на Физичкиот слој на OSI моделот. == Наводи == {{наводи}} {{информатика}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Сметачки мрежи| ]] ad190ewf0sxph3c6dfafxjfppj2zze4 5539219 5539196 2026-04-15T10:31:42Z Bjankuloski06 332 /* ARPANET */ Јазична исправка, replaced: хост → домаќин, Хост → Домаќин 5539219 wikitext text/x-wiki '''Сметачката мрежа''' (или едноставно '''мрежа''') е збир од [[сметач]]и и уреди поврзани со комуникациски канали кои ја олеснуваат комуникацијата меѓу корисниците и им овозможува на корисниците да делат ресурси со други корисници. Мрежите можат да бидат класифицирани според широкиот спектар на одлики. Оваа статија дава општ преглед на видови и категории на мрежи и ги презентира основните компоненти на мрежата. == Вовед ==<!-- или што и да е --> Мрежа претставува систем кој овозможува комуникакација помеѓу два корисници или машини. Во светот на сметачките мрежи, потребно е детално дефинирање на правилата за комуникација; сметачите кои меѓусебно комуницираат мора да ги познаваат овие правила, како и луѓето кои зборуваат на ист јазик за да комуницираат без проблеми. Ако сметачите не се разбираат меѓусебно, не може да се оствари нивно поврзување и мрежените сервиси, како сто се пристапот кон интернет, делењето на податотеки и папки или печатењето, не се возможни. Секој од последните 3 века бил доминиран од една [[технологија]]; во 18 век тоа биле механички системи кои ја придружувале Индустриската револуција, во 19-тиот тоа била парната машина , додека во 20 век дистрибуцијата на информации. Помеѓу другото се развил глобален телефонски систем, се појавиле радиото и телевизијата, раѓањето и експанзијата на сметачката индустрија и користењето на комуникациските сателити. Како резултат на брзиот технолошки развиток овие области брзо конвергираат една кон друга и се губат разликите помеѓу прибирање,пренесување, чување и обработка на информациите. Организациите со стотици оддалечени локации преку пошироки географски области, очекуваат да бидат во можност да пристапуваат и ја испитуваат состојбата на било кое нивно оддалечено одделение на најлесен начин. Компјутер кој е поврзан во мрежа се нарекува '''работна станица'''. Како што се зголемува способноста за прибирање, обработка и дистрибуција на информациите, уште побрзо се зголемуваат барањата за пософистицирано обработка на информациите. Иако сметачката индустрија е сè уште релативно млада во споредба со другите индустрии (автомобилската или авио-индустријата), сметачите направија спектакуларен прогрес за релативно кратко време. Во текот на првите две декади од нивното постоење, сметачките системи биле централизирани, и сместени обично во една голема просторија. Не толку ретко, оваа просторија имала и стаклени ѕидови преку кои посетителите можеле да фрлат поглед на големото електронско чудо кое се наоѓало внатре. Средноголемите компании или универзитетите можеле да имаат еден или два сметачи, додека поголемите институции дури и повеќе. Идејата дека во текот на дваесет години подеднакво моќни сметачи помали од поштенска марка масовно ќе се произведуваат и продаваат била чиста научна фантастика. Мешањето на сметачите и телекомуникациите имало големо влијание на начинот на кој се организирани сметачките системи. Стариот принцип на единствен сметач кој ги опслужува потребите на целата организација се заменува со модел на голем број на одделени и поврзани сметачи. Поимот „сметачка мрежа“ означува множество на автономни сметачи поврзани со посредство на иста [[технологија]].<ref>http://www.answers.com/topic/computer-networking</ref> За два сметачи се вели дека се поврзани ако се во можност да разменуваат информации. Разликата помеѓу сметачката мрежа и дистрибуираниот систем е што кај дистрибуираниот систем ‐ множеството од самостојни сметачи се претставуваат на корисникот како еден кохерентен систем. Познат пример за дистрибуиран систем би бил World Wide Web, каде што сè претставува документ (мрежно место). Во сметачката мрежа на корисниците им се презентира актуелната машина, без обид за претставување дека машините изгледаат и се однесуваат како една. Ако машините имаат различен хардвер и различни оперативни системи, тоа е потполно видливо за корисниците. Ако корисникот сака да извршува програма на оддалечена машина поврзана на сметачка мрежа, потребно е да се најави на машината и да го изврши на неа. Мрежата може да поврзува сметачи , печатачи, оптички уреди, скенери и друга опрема. Предност при користењето на мрежите е овозможеното делење на ресурсите, односно печатачите, тврдите дискови и апликациите може да се делат и со тоа да се намалат трошоците со што ќе се овозможи пристап на секој корисник во организацијата. Сметачката мрежа е изградена околу концептот на испраќач – извор (sender ‐Source), кој врши испраќање на податоци кон примател, односно одредишен сметач (receiver –destination computer).<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.nios.ac.in/basiccomp/l4.pdf |title=архивски примерок |accessdate=2010-05-26 |archive-date=2010-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101105032857/http://www.nios.ac.in/basiccomp/l4.pdf |url-status=dead }}</ref> За да уредите учествуваат во комуникацијата на мрежата, треба да постои начин за пренесување на информациите помеѓу себе. Во повеќето мрежи, се користат кабли за поврзување на уредите, при тоа можат да бидат поврзани со единствен кабел кој ги поврзува сите или пак каблите да го поврзуваат секој уред со централна локација. <br /> Каблите се направени од бакарни жици, а се користат и други видови на медиуми: стакло или пластика, а од неодамна се користат радиобранови и микробранов пренос. Поврзувањето на две или повеќе мрежи кои се способни да комуницираат меѓусебно се нарекува умрежување (internetwork). Умрежувањето е способност различни мрежи да комуницираат со користење на специјален хардвер или софтвер.<ref name="Tom Merrill 1966">Larry Roberts and Tom Merrill, Toward a Cooperative Network of Time-Shared Computers (Fall AFIPS Conference, October 1966)</ref> Сметачките мрежи може да се поделат на три главни категории: * [[Локална мрежа]] (Local Area Network ‐LAN)-мала мрежа составена од сметачи и уреди во склоп наедна зграда или кат. * Метрополитен мрежа (Metropolitan Area Network ‐MAN) -умрежување на повеќе LAN мрежи со брзи врски преку област на еден град. * Глобална мрежа (Wide Area Network –WAN) -поврзува локални мрежи со користење на јавна телефонска мрежа. Локалните, метрополитен и WAN мрежите се меѓусебно различни. Покрај тоа што покриваат различни типови на инсталации и користат различни уреди како и различен начин на одржување. Уредите во состав на една [[локална мрежа]] може да бидат релативно евтини и лесни за одржување и обично доволно е еден корисник за одржување. Во помалите мрежи, доволно е еден корисник да преземе покрај своите работни обврски и одговорност за одржување на мрежата, додека во средните и поголемите организации, постои потреба од администратори за обезбедување на техничка поддршка и одржување. Во поголемите мрежи како што се МАN и WAN, постои пософистицирана мрежна опрема за одржување и во цената на инвестицијата на овие мрежи влегуваат и трошоците за долговремено одржување и администрација, а постои потреба и од барем еден професионален мрежен администратор. Многу од корисниците инсталираат и домашни сметачки мрежи ,,Home area Networks – HAN’’, кои им овозможуваат поврзување на различни електронски уреди како што се сметачи и нивни периферии, телефони, видеоигри, домашни безбедносни системи и интелигентна техника. Безжичните локални мрежи им овозможуваат на корисниците да се поврзуваат кон мрежните ресурси без инсталација на кабли или ожичување. Тука се користат безжични уреди наречени ,,пристапни точки’’(Access Points), за примопредавање на податоците. Во зависност од големината на компанијата или објектот, може да постојат една или повеќе локални мрежи. Компанијата која е сместена во објект со повеќе катови и стотици вработени може да има [[локална мрежа]] на секој кат. Помеѓу секој кат, за поврзување на локалните мрежи може да се користат уреди како што се мостови (bridge) или насочувачи (router). == Локална мрежа == Една [[локална мрежа]] (LAN) е мрежа која ги поврзува компјутерите и уредите во ограничена географска област како што се домот, училиштето, компјутерска лабораторија, деловен објект или блиску позициониран комплекс од згради. Секој компјутер или уред во мрежата е еден јазол. Сегашните жичени мрежи речиси се засновани на [[Ethernet]] технологијата, иако новите стандарди како ITU-T G.hn исто така обезбедуваат начин за со здавање на жичена LAN мрежа користејќи ги посточките жици инсталирани во вашиот дом ( коаксијални кабли, телефонски жици и жици за струја).<ref>[http://www.itu.int/ITU-T/newslog/New+Global+Standard+For+Fully+Networked+Home.aspx New global standard for fully networked home] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090221090736/http://www.itu.int/ITU-T/newslog/New+Global+Standard+For+Fully+Networked+Home.aspx |date=2009-02-21 }}, ITU-T Press Release</ref> [[Податотека:NETWORK-Library-LAN.png|thumb|Типична библиотечна мрежа, во разгранување дрво технологија и контролиран пристап до ресурси.]] Сите меѓусебно поврзани уреди мора да се разберат на мрежниот слој (Layer 3), затоа што се справуваат со повеќе подмрежи (во различни бои). Оние во внатрешноста на библиотеката која има само 10/100 Mbit/s Ethernet поврзувања на корисничкиот уред и Gigabit Ethernet поврзување до централниот насочувач, може да се наречат "слој 3 прекинувачи", бидејќи тие имаат само Ethernet интерфејс и мора да ја разберат [[Internet Protocol|IP]] адресата. Поточно би било тие да се наречат насочувачи за пристап каде насочувачот кој е на врвот е дистрибуциски насочувач кој се поврзува на Интернет и на академските мрежи на корисничките насочувачи за пристап. Дефинирачките одлики на LAN мрежите, за разлика од WAN (Wide Area Network) мрежите, вклучуваат повисоки стапки на пренос на податоци, помал географски опсег и нема потреба од закупени телекомуникациски линии. Сегашните Ethernet или било која друга IEEE 802.3 LAN технологии работат на брзини најмногу до 10 Gbit/s. Ова е стапка на пренос на податоци. IEEE има изтражувачки проекти за стандардизација на 40 и 100 Gbit/s.<ref>[http://www.ieee802.org/3/ba/ IEEE P802.3ba 40Gb/s and 100Gb/s Ethernet Task Force]</ref> === Лични мрежи (Personal Area Network - PAN) === Лична локална мрежа (PAN) е компјутерска мрежа која се користи за комуникација меѓу компјутер и различни информационо технолошки уреди кои се во близина на една личност. Некои примери на уреди кои се користат во PAN се лични сметачи, печатачи, факс машини, телефони, PDA, скенери, па дури и конзоли за видео игри. PAN вклучува и жични и безжични уреди. Далечината на PAN се протега до 10 метри.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://searchmobilecomputing.techtarget.com/sDefinition/0,,sid40_gci546288,00.html |title=архивска копија |accessdate=2011-01-15 |archive-date=2009-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090924120230/http://searchmobilecomputing.techtarget.com/sDefinition/0,,sid40_gci546288,00.html |url-status=dead }}</ref> Жичената PAN обично е изградена со USB и Firewire врски а додека технологиите како што се Bluetooth и инфрацрвени зраци се типични за безжичната PAN. === Домашна локална мрежа (Home Area Network - HAN) === Домашна локална мрежа (HAN) е станбена LAN која се користи за комуникација помеѓу дигитални уреди обично распоредени во домот, најчесто тоа се мал број на лични сметачи и дополнителна опрема, како што се печатачи и мобилни компјутерски уреди. Важна функција е споделувањето на Интернет пристап а често и сервисот за праќање пораки преку CATV или услужникот дигитална претплатнича линија Digital Subscriber Line (DSL). Таа, исто така може да се нарече како канцелариска мрежа (Office area network - OAN). == Глобална мрежа (WAN) == Мрежата за пошироки области –глобални мрежи (Wide Area Network ‐WAN) поврзува две или повеќе локални или метрополитен мрежи преку врски обезбедени од локалниот телеком услужник. Во глобалната мрежа поврзувањето може да се изведе и со користење на кабли со оптички влакна или со безжични технологии.<ref>Internetworking Technologies Handbook, Fourth Edition - By Cisco Systems, Inc.</ref> WAN-овите обично работат преку телефонската инфраструктура затоа што е можно покривање на поголема географска област, можат да поврзуваат градови и држави. Поврзувањето на LAN-ови и MAN-ови на големи далечни бара софистицирана опрема и координација. Во повеќето случаи постои телефонска компанија која врши обезбедување на физичка врска. Поголемиот дел од овие мрежи комуницираат со брзини помеѓу 56Kbps и 1.5Mbps <ref>New global standard for fully networked home, ITU-T Press Release</ref> , иако се можни и повисоки брзини. WAN мрежите ги имаат следниве одлики: * Може да покријат поголема географска област. * Во споредба со LAN-ови комуницираат со помали брзини. * Пристапот кон WAN е ограничен; * LAN-овите обично имаат една WAN врска која се дели на сите уреди. * Се користат уреди како што се насочувачи, модеми и WAN преклопници.<ref>Computer Networks, Fourth Edition - By Andrew S. Tanenbaum p. Chapter 1-1.2.3 Wide Area Networks</ref> == Историја на сметачките мрежи == Модерните сметачки мрежи се појавиле со развој на две мрежи. Semi automatic Ground Environment (SAGE) била една од првите мрежи (1958) која била развиена со цел за поврзување на владините сметачи со радарски станици во Соединетите Држави и Канада, додека пак во 60-тите години, истражувачите на MIT развиле систем наречен Compatible Time‐Sharing System (CTSS) на еден IBM-ов голем сметачки кој користел и модеми за поврзување на корисниците со лабораторијата. Една од првите комерцијализирани апликации која користела пристап од оддалечена локација за изведување на трансакции биле инсталирана за American Airlines во 1964. IBM-овите SABRE системот за резервација поврзувал 2000 машини во 65 градови на IBM-ов голем сметач со користење на телефонски линии, и бил во можност да даде информација за било кој лет во рок од 3 секунди. Системите со централен сметач користени во 60-тите и 70-тите биле засновани на главните рамки (''mainframe'') на обработка на сите информации. Терминалите поврзани со централата чекале на нивен ред, а информациите се обработувале и враќале кон секој терминален екран. На мрежите со централен сметач додавањето на дополнителен терминал било сложена и скапа процедура. Првите мрежни протоколи биле Token Ring, ARCNET и [[Етернет]]. Секој протокол користи различен метод за пристап до мрежата со сметачи, а најзначаен од трите бил Етернет.<ref>Computer Networks, Fourth Edition - By Andrew S. Tanenbaum p. Chapter 1</ref> == Примери за сметачки мрежи == Поимот сметачки мрежи покрива повеќе различни видови на мрежи, поголеми и помали, познати и непознати. Сметачките мрежи имаат различна намена, големина и технологии, такви се: * [[Интернет]], најпозната мрежа. * ATM кој се користи како јадро во поголемите телефонски мрежи; * [[Етернет]], како доминантна [[технологија]] во локалните мрежи * IEEE 802.11, стандардот за безжични локални мрежи. === Интернет === Интернетот е глобален систем на меѓусебно поврзани владини, академски, корпорациски, јавни и приватни сметачки мрежи. Интернетот се заснова на мрежни технологии од [[Интернет]] Протокол Suite и е наследник на (ARPANET). Интернетот е исто така комуникацискиот ’рбет кој лежи во основата на World Wide Web (WWW). [[Интернет]] е означува мрежа од мрежи, или посредна интерврска помеѓу повеќе сметачи. Интернетот е склоп од мали мрежи меѓусебно поврзани кои ја создаваат структурата - глобална мрежа на информации (голема меѓународна - глобална база на податоци). Бројот на сметачите на [[Интернет]] моментно се проценува на околу 150.000.000 (бројката расне во секој момент). Количеството на информациите кои се поставени на опслужувачите е огромно и тешко може да се процени нивниот обем. === ARPANET === [[Податотека:Arpanet_logical_map,_march_1977.png||thumb|300px|ARPANET, 1977]] ARPANET (Мрежа за напредно истражувачки проекти) е првата мрежа која се сведува на мрежа со пакетско преклопување, кое пак е дизајнирано од страна на Lawrence Roberts, од Линколнската лабораторија.<ref name="Tom Merrill 1966"/> Пакетското преклопување кое сега претставува основа за податочна комуникација насекаде во светот, тогаш било нов и важен концепт. Податочните комуникации биле изградени врз основа на преклопени кола , како и кај типичните телефонски кола, каде дадено коло е зафатено за време на телефонски разговор и каде комуникацијата е возможна само со по еден краен корисник, на крајот од колото. Приказната за ARPANET започнува во доцните 50-ти години; во екот на Студената војна, Министерството за одбрана (DoD) на САД сакало да командно-контролната мрежа опстане по јадрен напад. Во тоа време сите воени комуникации ја користеле јавната телефонска мрежа, што се сметала за ранлива на вакви напади. Подмрежата во ARPANET би се состоела од минисметачи наречени IMP (Interface Message Processors) поврзани со 56‐kbps преносни линии и секој IMP би требало да биде поврзан со најмалку два други IMP. Секој јазол на мрежата се состои од IMP и домаќин (host), поврзани во иста просторија со кратка врска. Домаќинот може да испраќа пораки до 8063 бита кон својот IMP, кој потоа ги разбива во пакети од најмногу 1008 бита и ги испраќа независно кон одредиштето. Секој пакет се прима во целост пред да биде препратен, така што оваа подмрежа претставувала прва „зачувај-и-препрати„ пакетска мрежа (store-and-forward). Се покажало дека ARPANET протоколите не се погодни за работа преку повеќе мрежи, и тоа довело до појава на TCP/IP протоколите во 1974. TCP/IP бил специјално изграден да управува со комуникацијата преку различни мрежи. На Беркли развиле програмски посредник кон мрежата (sockets) и напишале повеќе апликации, алатки и управувачки програми за олеснување на умрежувањето. Повеќе универзитети ги прифатиле оперативниот систем 4.2BSD со TCP/IP, socket-ите и другите мрежни алатки, а со користењето на TCP/IP, поврзувањето на локалните мрежи со ARPANET станало едноставно. Во текот на 80-тите, дополнителни мрежи, особено LAN, биле поврзани кон ARPANET. Со зголемувањето на умрежувањето, пронаоѓањето на домаќините станало многу сложено, затоа бил претставен систем за имиња на домени DNS (Domain Name System), кој врши пресликување на логички имиња во физички IP-адреси.<ref>Computer Networks, Fourth Edition - By Andrew S. Tanenbaum p. Chapter 1 1.5.1 The Internet - The ARPANET</ref> === NSFNET === За да се добијат пристап на ARPANET, универзитетите требале да имаат склучено договор за истражувачки проекти со Министерството за одбрана, наследник на ARPANET кој би бил отворен кон сите универзитетски истражувачки групи. NSF решил да изгради „backbone“ мрежа и да ги поврзе шесте центри кои поседувале суперсметачи. TCP/IP бил имплементиран уште од самиот почеток со што се формирала првата TCP/IP WAN мрежа. NSF исто така финансирал околу 20 регионални мрежи кои биле поврзани кон „backbone“, за да се овозможи пристап и на корисниците на илјадници универзитети, истражувачки лаборатории, библиотеки, музеи итн. Мрежата со рбетот („backbone“-от) и регионалните мрежи била наречена NSFNET. Заради големиот успех на NSFNET, NSF започнал со планирање на наследникот. Биле изнајмени оптички влакна со брзина од 448 kbps од страна на MCI за остварување на „backbone“‐от верзија 2. Како насочувачи биле користени IBM PC‐RT, а подоцна втората верзија била надградена на 1.5 Mbps. Со помош на NSF, компаниите MERIT, MCI, и IBM формирале непрофитна организација -Напредни мрежи и сервиси ‐ANS (Advanced Networks and Services), како прв чекор кон комерцијализацијата. Во 1990, ANS ја презел NSFNET и ја надградил од 1.5‐Mbps врски на 45 Mbps за да се формира ANSNET.<br /> Во текот на 90-тите, многу други држави и региони исто така изградиле национални истражувачки мрежи, како што се EuropaNET и EBONE во Европа, кои започнале со 2‐Mbps линии и потоа се надградиле со 34‐Mbps линии.<ref>Computer Networks, Fourth Edition - By Andrew S. Tanenbaum p. Chapter 1 1.5.1 The Internet -NSFNET</ref> === Етернет === {{главна|Етернет}} Студентот Боб Меткалф и неговиот колега Дејвид Богс ја дизајнирале и ја имплементирале првата [[локална мрежа]]. Тие системот го нарекле [[Етернет]] по етерот, преку кој се мислело дека се пренесува електромагнетното зрачење. Преносниот медиум - дебел коаксијален кабел (етер) долг до 2.5 км (со засилувачи на секои 500м). До 256 машини можеле да се поврзат со системот на примо-предаватели или трансивери поставени на каблите. Кабелот со кој се поврзале повеќе машини паралелно се викал multidrop“ кабел. Системот вршел пренос со брзина од 2.94 Mbps. Пред процесот на пренос, првин се ослушнува кабелот дали веќе некој јазол врши пренесување на податоци. Ако медиумот е зафатен, испраќачот останува да чека до неговото ослободување. На тој начин се избегуваат колизиите и се овозможува поголема ефикасност. И покрај тоа што се врши ослушнување пред преносот, може да се појави проблем: што ќе се случи ако два или повеќе сметачи чекаат додека не заврши тековниот пренос и потоа сите почнат одеднаш? Решението е - секој компјутер да ослушнува при пренесувањето и ако се детектираат пречки на сигналот - да се блокира етерот за да ги алармира сите испраќачи, потоа се повлекува од преносот и чека случајно време пред повторен обид. Етернетот на Xerox бил толку успешен, така што DEC, Intel и Xerox направиле нацрт-стандард во 1978 за 10Mbps Етернет наречен DIX стандард. Со две мали измени DIX станал IEEE 802.3 во 1983. Етернет верзии со брзина на пренесување ‐100 Mbps, 1000Mbps и поголеми.<ref>Internetworking Technologies Handbook, Fourth Edition - By Cisco Systems, Inc Chapter 8. Ethernet Technologies.</ref> == Безжични LAN мрежи == Набрзо по појавувањето на преносните сметачи (notebook), повеќето корисници имале потреба од безжично поврзување кон [[Интернет]] или локалните мрежи. Сметачите се опремуваат со радио примо-предаватели со краток досег, но се појави проблем што меѓусебна некомпатибилност. Стандардот се појави под ознаката 802.11‐WiFi и работи на два начина: во присуство на базна станица, во отсуство на базна станица. Во првиот случај сите комуникации одат низ базната станица наречена точка на пристап (access point) во 802.11 терминологијата, во вториот случај сметачите комунициралаат еден со друг директно, овој начин се нарекува и како „ad hoc networking“. Некои од многуте предизвици коишто се појавиле биле, да се најде соодветна честота што е слободна, по можност во светски рамки; да се реши проблемот кој се однесува на радио-сигналите кои имаат конечен досег; да се обезбеди приватноста на корисниците; да се земе предвид подвижноста на сметачите; и конечно, да се гради систем со доволен пропусен опсег, земајќи ја предвид и економичноста. Било потребно 802.11 да биде компатибилен со [[Етернет]] над второто, податочно ниво (data link), да биде возможно да се испрати IP пакет низ безжичниот LAN, на ист начин како што ожичениот сметач испраќа IP пакет низ [[Етернет]]. Кај безжичниот LAN не било можно да се изведе процедурата на проверка на достапноста на етерот. Да претпоставиме дека сметачот А испраќа сигнал кон сметачот В, но радио-сигналот на испраќачот А е прекраток за да стигне до сметачот С. Ако С сака да испрати сигнал кон В може да провери дали честотата е слободна, но фактот дека не наоѓа ништо, значи дека испраќањето нема да биде успешно. Вториот проблем што мора да се реши е дека радио сигналот може да биде рефлектиран од цврсти предмети, така што може да биде примен повеќепати (по многупатишта ‐„multipath fading“). Третиот проблем е што постоечкиот софтвер не бил подготвен за подвижноста. На пример, многу текст обработувачи имаат список на печатачи, од која корисниците можат да изберат од кој печатач да го печатат својот документ. Кога сметачот чијшто текст процесор се стартува, е сместен во нова околина, изградената список на печатачи станува неважечка. Четвртиот проблем е ако преносниот сметач е надвор од границите на базната станица што ја користи и се наоѓа во досегот на друга базна станица; потребно е да се најде начин за нивно меѓусебно комуницирање. Врската помеѓу 802.11 системот и надворешниот свет е наречена порта (portal).<ref>Computer Networks, Fourth Edition - By Andrew S. Tanenbaum p. Chapter 1 1.5.4 Wireless LANs: 802.11</ref> == Огнен ѕид (Firewall) == Огнениот ѕид е еден од најважните во мрежата гледано од аспект на безбедноста.Со огнениот ѕид нема потреба секоја интеракција или трансфер на податоци да биде следен од страна на човек,со него може автоматски да се постави забрана до несигурни извори,и да се дозволи пристап до оние кои ги препознаваме и се сигурни.Огнениот ѕид игра витална улога која станува сè поголема и позначајна со зголемувањето на "сајбер" нападите заради крадење/оштетување на податоци,мноштвото вируси и сл. == Повторувачи == Повторувач е електронски уред кој го прима дигиталниот сигнал, ја извлекува низата од 0 и 1,го чисти сигналот од непотребните оштетувања, го обновува и препраќа нов сигнал. На ваков начин слабеењето е надминато. Во повеќето Ethernet конфигурации, повторувачите се потребни за кабел што е подолго од 100 метри. Повторувачите работат на Физичкиот слој на OSI моделот. == Наводи == {{наводи}} {{информатика}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Сметачки мрежи| ]] o7lvcg2olhkx9tumxpovy7e8k5rcg4t 0 202978 5539057 5445612 2026-04-15T03:56:23Z Bjankuloski06 332 /* Историја */ Правописна исправка, replaced: брајов → Брајов 5539057 wikitext text/x-wiki '''Машинското преведување''' (скрат. '''МП''') е дел од [[сметачка лингвистика|сметачката лингвистика]] која го истражува користењето на [[програмска опрема|компјутерскиот софтвер]] за [[преведување]] на текст или говор од еден [[природен јазик]] на друг. На основно ниво, МП извршува едноставна [[замена]] на зборови од еден природен јазик со зборови од друг јазик. Со користење на [[корпусна лингвистика|корпус]] техниките, може да се постигне посложено преведување, овие техники допуштаат подобра манипулација со разликите во [[јазична типологија|јазичаричката типологија]], [[препознавање]] на фрази, превод на [[идиома|идиоми]], како и изолација на аномалии. Сегашниот софтвер за машинско преведување најчесто овозможува преведување во потесни домени или [[професија|професии]] (како што се [[метеорологија|временски прогнози и извештаи]]) — на тој начин што е ограничен опсегот на можни замени на зборовите. Оваа техника посебно е делотворна во домени каде се користи формален јазик. Исто така машински преведени текстови на владини или други правни документи може да бидат од корист за разлика од помалку стандардизирани текстови. Подобрен превод може да се постигне доколку во процесот на преведување се интервенира од страна на човекот: пример некои системи се способни да преведуваат многу подобро ако од страна на човекот се [[word sense disambiguation|определи]] кои зборови во текстот се именки. Со помош на овие техники, МП се покажало како корисна алатка при преведување од страна на човекот, во многу мал број на случаи, може да се добие превод кој може да се користи таков каков што е даден (пример временска прогноза). == Историја == {{Главна|Историја на машинското преведување}} Идејата за машинско преведување потекнува уште од 17. век. Во 1629 г. [[Рене Декарт]] предложил т.н. универзален јазик, т.е. еквивалентни идеи во различни јазици да имаат заеднички симбол. Во 1950 г., во експериментот [[Експеримент на ИБМ - Џорџтаун|Џорџтаун]] се направил превод на преку шеесет реченици од [[Руски јазик|руски]] на [[Англиски јазик|англиски]] јазик. Експериментот бил голем успех и претставувал сериозна основа за понатамошни истражувања во полето на машинското преведување. Тогаш, авторите на овој софтвер тврделе дека за 3-5 години, машинското преведување ќе биде решен проблем. Практичниот напредок во ова поле бил многу побавен, така по [[ALPAC|извештајот на ALPAC]] во 1966 г., се востановило дека десетгодишните истражувања не вродиле со плод и не ги оствариле очекувањата. Со тоа финансирањето на ваквии проекти било значително намалено. На почетокот од 1980 г., како резултат на зголемената моќ на сметачите и нивната се помала цена, се зголемува и интересот за [[статистичко машинско преведување|статистичките модели на машинско преведување]]. Идејата за користење на дигиталните сметачи за преведување на природните јазици била изложена на почетокот од 1946 г. од страна на [[Ендрју Доналд Бут]] (Andrew Donald Booth) и други. Џорџтаун експериментот секако дека е прва апликација од овој вид, а треба да се има предвид и демонстрацијата направена 1954 г. на [[APEXC]] машината на [[Универзитет Биркбек од Лондон|Биркбек колеџот]] за основно преведување од англиски на француски јазик. Објавени се неколку статии на оваа тема во некои популарни журнали (како на пример ''[[Wireless World]]'', септември 1955, Cleave and Zacharov). Слична апликација, исто така направена за првпат на Биркбек колеџот во тоа време, била и апликацијата за читање и создавање на [[Брајов текст]] со помош на [[сметач]]. == Процес на преведување == {{Главна|Процес на преведување}} [[Процес на преведување|Процесот на преведување]] може да се дефинира како: # [[Декодирање]] на [[значење (лингвистика)|значењето]] на [[изворен текст|изворниот текст]]; и # Ре-[[енкодирање]] на ова [[значење (лингвистика)|значење]] на [[целен јазик|целниот јазик]]. Во позадина на оваа едноставно опишана процедура лежи комплексна [[спознание|когнитивна]] операција. За да се декодира значењето на [[изворен текст|изворниот текст]] во целост, преведувачот мора да ги толкува и анализира сите својства на текстот, процес кој бара длабоки познавања на [[граматика]]та, [[семантика]]та, [[синтакса]]та, [[идиом]]ите, итн., на изворниот јазик, како и [[култура]]та на неговите говорници. Преведувачот треба да има исти така длабоки познавања за да го ре-енкодира значењето на целниот јазик. Тука лежи предизвикот во машинското преведување: како да се програмира сметачот за да може да го „разбере“ текстот како што тоа го разбира човекот, и ќе „создаде“ нов текст во [[целен јазик|целниот јазик]] кој ќе „звучи“ како да бил напишан од човек. Кон решевање на овој проблем може да се пристапи на различни начини. == Пристапи == [[Податотека:Direct translation and transfer translation pyramind mk.svg|мини|десно|300п|Пирамида со споредбени длабочини на of intermediary representation. [[Меѓујазично машинско преведување|Меѓујазичното машинско преведување]] е најгоре, по што доаѓа преносното, па непосредното.]] Машинското преведување може да се користи со методот кој се заснива на [[Експертен систем|јазичарички правила]], според кои зборовите би биле преведувани на јазичарички начин — најсоодветни (усно изговорени) зборови на целниот јазик кои ќе ги заменат оние во изворниот јазик. Честопати се расправало дека успехот на машинското преведување бара прво да се реши прболемот на [[обработка на природен јазик|разбирањето на природниот јазик]]. Општо, методите кои се засниваат на правила, го расчленуваат текстот, вообичаено создавајќи посредна, симболичка претстава, од каде во наредната фаза се создава текстот во целниот јазик. Со оглед на природата на посредната претстава, пристапот е опишан како [[меѓујазично машинско преведување]] или [[transfer-based машинско преведување]]. Овие методи бараат богати [[лексикон]]и со [[морфологија (лингвистика)|морфолошки]], [[синтакса|синтаксни]] и [[семантика|семантички]] информации, како и голем број на правила. Ако има доволно податоци, програмите за машинско преведување честопати даваат задоволителни резултати за [[мајчин јазик|роден говорник]] на еден јазик да го сфати приближното значење на тоа што било напишано од страна на другиот роден говорник. Проблемот е да се соберат доволен број на вистински податоци за да се подржи овој метод. Пример, голем мултијазичен [[Текстуален корпус|корпус]] на податоци потребен за фунционирање на статистичките методи не е потребен за методите кои се потпираат на граматиката. Но тогаш, граматичките методи бараат вешт јазичар внимателно да ја дизајнира граматиката која се користи. За преведување помеѓу блиски јазици, може да се користи техниката наречена [[shallow-transfer машинско преведување]]. == Поврзано == * [[Споредба на апликации за машинско преведување]] * [[Вештачка интелигенција]] * [[Сметачка лингвистика]] * [[Универзален мрежен јазик]] * [[Сметачки потпомогнато преведување]] и [[Преведувачка меморија]] * [[Контролирани природни јазици]] * [[Историја на машинско преведување]] * [[Технологија на човечки јазици]] * [[Јазична пречка]] * [[Список на современи технологии]] * [[Список на истражувачки лаборатории за машинско преведување]] * [[Псевдопревод]] * [[Преведување]] * [[Преведувачка меморија]] * [[Универзален преведувач]] * [[Фразелатор]] * [[Мобилно преведување]] == Белешки == {{reflist|2}} == Наводи == * Cohen, J.M., "Translation", ''[[Encyclopedia Americana]]'', 1986, vol. 27, стр.&nbsp;12–15. {{en}} * {{наведена книга | last = Hutchins | first = W. John | authorlink = John Hutchins | author2 = and Harold L. Somers | year = 1992 | title = An Introduction to Machine Translation | url = http://www.hutchinsweb.me.uk/IntroMT-TOC.htm | publisher = Academic Press | location = London | isbn = 0-12-362830-X | access-date = 2010-06-01 | archive-date = 2009-04-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090422101919/http://www.hutchinsweb.me.uk/IntroMT-TOC.htm | url-status = dead }} {{en}} * [[Claude Piron]], ''Le défi des langues — Du gâchis au bon sens'' (The Language Challenge: From Chaos to Common Sense), Paris, L'Harmattan, 1994. {{en}} == Надворешни врски == {{Wikiversity|Topic:Computational linguistics}} * [http://www.eamt.org/iamt.php Меѓународно Здружение за Машинско Преведување (International Association for Machine Translation (IAMT)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100624162302/http://www.eamt.org/iamt.php |date=2010-06-24 }} {{en}} * [http://www.essex.ac.uk/linguistics/clmt/MTbook/ Машинско преведување], вовед во МП од Д. Џ. Арнолд и останати. (1994) {{en}} * [http://www.mt-archive.info Machine Translation Archive] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190401232615/http://www.mt-archive.info/ |date=2019-04-01 }} од [[Џон Хатџинс]]. Електронско складиште (и библиографија) на статии, книги и документи во областа на машинското преведување и технологијата на сметачки потпомогнатото преведување {{en}} * [http://www.hutchinsweb.me.uk/ Машинско преведување (сметачки потпомогнато преведување)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080414052156/http://www.hutchinsweb.me.uk/ |date=2008-04-14 }} — Изданија на Џон Хатчинс (вкучува и [[PDF формат|PDF]] на некои книги за машинско преведување) {{en}} * [http://bowland-files.lancs.ac.uk/monkey/ihe/mille/paper2.htm Машинско преведување и малцински јазици] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080120192259/http://bowland-files.lancs.ac.uk/monkey/ihe/mille/paper2.htm |date=2008-01-20 }} {{en}} * [http://www.foreignword.com/Technology/art/Hutchins/hutchins99.htm Џон Хатчинс 1999] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070907182416/http://www.foreignword.com/Technology/art/Hutchins/hutchins99.htm |date=2007-09-07 }} {{en}} * [http://www.chandos.ca/Metrics_for_Evaluating_Translation_Memory_Software.pdf Metrics for Evaluating Translation Memory Software] (Докторска теза на Francie Gow од училиштето за Преведување и Интерпретација, [[Универзитет во Отава]]) {{en}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Примени на вештачка интелегенција]] [[Категорија:Компјутерска лингвистика]] [[Категорија:Машинско преведување| ]] [[Категорија:Компутерски потпомогнато преведување]] <!-- interwiki --> [[Категорија:Примени на вештачката интелигенција]] hzilcv8oidp68ar2rl2py17ts489e2h 0 736230 5539237 5324832 2026-04-15T10:36:54Z Bjankuloski06 332 5539237 wikitext text/x-wiki [[Податотека:BNC connector with 10BASE2 cable-92170.jpg|мини|10BASE2 кабел кој покажува завршеток на BNC конектор end.]] [[Податотека:BNC Tee connector, with Ethernet cable connected-92166.jpg|мини|10BASE2 кабел со BNC T-конектор.]] [[Image:10base2 terminator.png|thumb|right|Завршеток на 10BASE2 кабел.]] [[Image:RG-59.jpg|thumb|right|[[Коаксијалниот кабел]] се користи за пренос на 10BASE-2 Ethernet]] [[Image:Ead-outlet.jpg|thumb|right|Излед на EAD]] [[Image:AAUI examples.jpg|thumb|right|Различни видови на T-конектори, со [[AAUI]]]] '''10BASE2''' (исто така познат како '''''cheapernet''''',<ref>{{cite web |url=http://bitsavers.trailing-edge.com/components/national/_appNotes/AN-0442.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://bitsavers.trailing-edge.com/components/national/_appNotes/AN-0442.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=Ethernet/Cheapernet Physical Layer Made Easy with DP8391/92 |author=Alex Djenguerian |date=June 1986 |publisher=National Semiconductor |access-date=2019-08-13}}</ref> '''''слаб Ethernet''''', '''''thinnet''''', and '''''thinwire''''') е варијанта на [[Ethernet]] , која користи тенок [[коаксијален кабел]] ([[RG-58|RG-58A/U]] или сличен, за разлика од подебелиот кабел [[RG-8 cable]] кој се користи кај [[10BASE5]] мрежите), кој завршува со [[BNC конектори]]. Од средината до крајот на 1980-тите години тоа беше доминантен 10&nbsp;Mbit/s Ethernet стандард, но поради големата побарувачка за висока брзина на вмрежување, ниската цена на [[Кабел од категорија 5|Категоријата 5]] Ethernet кабли,популарноста на [[802.11]]безжичните мрежи, и 10BASE2 и [[10BASE5]] сè повеќе и повеќе станувале [[застарени]], но тие сè уште се користат на некои места.<ref>{{cite news|url=http://www.l-com.com/content/Article.aspx?Type=P&ID=10042|title=L-com Introduces Commercial-Grade Thinnet (10Base-2) and Thicknet (10Base-5) Converters for Legacy Installs|date=2012-06-11|access-date=2012-07-01|publisher=L-com, Inc.}}</ref> ==Потекло на името== Името на ''10BASE2'' е изведено од неколку одлики на физичката средина. ''10'' доаѓа од максималната брзина на пренос од 10&nbsp;[[Megabit per second|Mbit/s]] (милиони [[бита]] во [[секунда]]).''BASE'' означува[[baseband]] сиглал, а ''2'' наводно претставува максимална должина на сегмент од 200 метри, но всушност, може да достигне само до 185 метри. (IEEE направил заокружување од 185 на 200 ,па од овде произлегло името 10Base2). ==Дизајн на мрежата== 10BASE2 коаксијалните кабли имале максимална должина од 185 метри (607&nbsp;ft). Максималниот број на јазли кои може да бидат поврзани со 10BASE2 сегментот е ограничен на 30. Во 10BASE2 мрежата, секој сегмент од кабелот е поврзан со [[Medium Attachment Unit|transceiver]] примопредавател) (кои обично се вградени во мрежниот адаптер) користејќи го BNC Т-конекторот, со еден сегмент поврзан со секој женски конектор на Т. Како што беше случај и со повеќето други магистрали со голема брзина и, Ethernet сегментите морало да [[Electrical termination|завршуваат]] со [[отпорник]] на секој крај. Секој крај на кабелот имал отпорник со 50 [[ohm (unit)|оми]] (Ω). Обично овој отпорник бил изграден со машки [[BNC connector|BNC]] Неколку уреди како што се DEMPR и DESPR на Digital биле вградени во терминатор(вграден завршеток) и така само можело да се користи еден физички крај на кабелот. Ако завршетокот недостасувал, или ако имало прекин во кабелот, тоа се одразувало на [[alternating current|AC]] сигналот на магистралата. Овој сигнал не се разликувал од судир, па ниту една комуникација не можела да се овозможи. Краевите на кабелот имале метален ланец што служел за заземјување, но сепак многу луѓе никогаш не разбрале како правилно да направат заземјување ,што се однесувало на заземјување со двата краја на кабелот, а не само со едниот крај. Со текот на времето ,ова предизвикало многу проблеми при заземјувањето, што предизвика прекини на мрежата и / или неовластено преземање на податоци кога бранови на електрична енергија поминувале низ надворешниот штит на коаксијалниот кабел во текот на својот пат до земјата со најмал можен отпор. При поврзување на 10BASE2 каблите, посебна грижа треба да се преземе за да се осигура дека каблите се правилно поврзани со сите Т-конектори, и дека соодветите краеви на каблите се инсталирани. Еден и само еден крај на кабелот мора да биде поврзан со [[ground (electricity)|земјата]] земјата преку жица. Лош контакт или лошо поврзување е особено тешко да се воочи, но преку [[временско-доменскиот рефлектометар]] повеќето од можните проблеми ќе можат да бидат брзо пронајдени. Падот на било која точка од мрежното кабелско поврзување може да предизвика спречување на сите комуникации. Поради оваа причина, 10BASE2 каблите можат да бидат тешки за одржување и често се заменувани со [[етернет преку испреплетен пар|10BASE-T]] , кои исто така, обезбедуваат добра надградба за [[етернет преку испреплетен пар|100BASE-TX]]. Алтернативната врска е овозможена со воведувањето на [[EAD-сокети]]. ==Споредба со 10BASE-T== Присуството на многу додатоци во 10BASE2 кабелот исто така го прави многу подложен на случајни или злонамерни прекини. Имало комерцијални wallport / кабелски системи што тврделе дека можат да ги избегнат овие проблеми (како на пример SaferTap), но тие никогаш не успеале да се распространат, поради недостатокот на стандардизацијата. 10BASE2 системите имаат голем број на предности во однос на 10BASE-Т. Тие немаат потреба од 10BASE-T центар, па цената на хардверот е многу ниска, и поставувањето на мрежата може да биде особено лесно, бидејќи само една жица е потребно да работи, што може да биде овозможено од најблискиот компјутер. Овие одлики потврдуваат дека 10BASE2 е идеална за мала мрежа составена од две или три машини, или мрежа во дом, каде што лесно сокриените жици можат да бидат предност. За поголем комплекс како на пример кај канцелариска мрежа, тешкотиите за откривањето на слабата поврзаност ја прави 10BASE2 непрактична. За жал, кога повеќето домашни компјутерски мрежи станаа честа појава, форматот на 10BASE2 станал практично заменет. Впрочем, станува се потешко да се најде 10BASE2-компатибилни мрежни картички како посебна парчиња на опрема, како и интегрирани LAN контролори на матичните плочи кои немаат приклучок, иако основната нивна логика сепак може да биде присутна. ==Исто така погледнете== {{рв|10BASE2}} * [[10BASE5]] (thicknet) * [[10BASE-T]] * [[Local area network]] * [[Electrical termination]] * [[Computer network]] * [[EAD-socket]] * [[Ethernet]] * [[Магистрална мрежа]] * [[Coaxial Cable]] * [[List of network buses]] ==Наводи== {{FOLDOC}} [[Категорија:Ethernet cables]] ssb24nr067ehn03hu8c0doh5w5ti017 0 737556 5539186 5200204 2026-04-15T10:27:05Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Network topology]]; додадена [[Категорија:Мрежна топологија]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5539186 wikitext text/x-wiki [[Податотека:NetworkTopologies.png|right|thumb|300px|Дијаграм на различни топологии]] '''Мрежна топологија''' е план за поврзување на разновидни елементи (врски, јазли) во компјутерските мрежи. Мрежните топологии можат да бидат физички или логички. Под физичка топологија се подразбира физичкиот дизајн на мрежата вклучувајќи ги уредите, локациите и инсталацијата на каблите. Логичката топологија се однесува како [[Податок|податоците]] се пренесуваат во [[Сметачка мрежа|мрежата]], спротивно на физичкиот дизајн. '''Топологијата''' може да се смета и како виртуелна форма на структурата на [[Сметачка мрежа|мрежата]]. Оваа форма не одговара на реалниот физички дизајн на уредите во [[Сметачка мрежа|компјутерската мрежа]]. [[Сметач|Компјутерите]] во една домашна мрежа можат да бидат подредени во [[круг]], но ова не значи дека [[Сметачка мрежа|мрежата]] има прстен топологија. Секоја поединечна мрежна топологија е одредена само од графичкото мапирање на конфигурацијата на физичките и/или логичките врски помеѓу јазлите. Проучувањето на мрежната топологија се темели на теоријата на графови. Растојанијата помеѓу јазлите, физичките поврзувања, ратата на пренос, и/или типовите на сигнали можат да се разликуваат во две мрежи, а сепак овие две мрежи можат да имаат идентични топологии.<ref name="Groth">{{Наведена книга |last =Groth |first = David |author = Toby Skandier |title = Network+ Study Guide, Fourth Edition' |publisher = Sybex, Inc. |year = 2005 |isbn = 0-7821-4406-3 }}</ref><ref name="atis">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.atis.org/glossary/definition.aspx?id=3516 |title=network topology |author=ATIS committee PRQC |publisher=[[Alliance for Telecommunications Industry Solutions]] |work=ATIS Telecom Glossary 2007 |accessdate=2008-10-10 |archive-date=2008-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081021215411/http://www.atis.org/glossary/definition.aspx?id=3516 }}</ref> '''Локална компјутерска мрежа''' ([[Локална мрежа|ЛАН]]) е еден пример за [[Сметачка мрежа|мрежа]] која покажува и физичка и логичка топологија. Секој даден јазол во [[Сметачка мрежа|мрежата]] има еден или повеќе врски со еден или повеќе јазли во истата мрежа и мапирањето на овие врски и јазли во графот резултира со геометриска форма која може да се користи за опишување на физичката топологија на [[Сметачка мрежа|мрежата]]. Исто така, мапирањето на протокот на податоци помеѓу јазлите во [[Сметачка мрежа|мрежата]] ја одредува логичката топологија на [[Сметачка мрежа|мрежата]]. == Основни видови на топологии == Постојат 7 основни топологии:<ref name="Bicsi, B. 2002">Bicsi, B., (2002). Network Design Basics for Cabling Professionals. City: McGraw-Hill Professional</ref> :* '''Точка-до-точка топологија''' :* '''Магистрала''' :* '''Ѕвестеста топологија''' :* '''Топологија во вид на прстен''' :* '''Топологија во вид на дрво''' :* '''Меш топологија''' :* '''Хибридна топологија''' Оваа класификација се заснова според врските помеѓу [[Сметач|компјутерите]]. Физичката топологија во [[Сметачка мрежа|мрежата]] се одредува од можностите на уредите за мрежен пристап и медиумите, нивото на контрола на грешки и цената на кабловите и телекомуникациските кола. Според физичкото протегање, [[Сметачка мрежа|мрежите]] можат да се класифицираат како: :*''' Локални компјутерски мрежи''' ([[Локална мрежа|LAN]]) :* '''Мрежи во еден објект или кампус''' :* '''Широко распостранети мрежи''' ([[Wide area network|WAN]]) == Класификација на мрежните топологии == Постојат две основни категории на мрежните топологии:<ref name="Inc, S. 2002">Inc, S., (2002). Networking Complete. Third Edition. San Francisco: Sybex</ref> :* '''Физички топологии''' :* '''Логички топологии''' Формата на распоредот на каблите кои се користат за поврзување на уредите во [[Сметачка мрежа|мрежата]] се нарекува физичка топологија на [[Сметачка мрежа|мрежата]]. Ова се однесува како каблите се поставени за да се поврзат [[Сметач|компјутерите]] во една [[Сметачка мрежа|мрежа]]. При избор на физичка топологија, влијание имаат следните фактори: :* Распоредот на просторот :* Техники за решавање на настанати проблеми :* Цената на инсталацијата :* Типови на кабли кои се користат Логичката топологија го опишува начинот како мрежата пренесува информација од [[Сметачка мрежа|мрежата]]/[[Сметач|компјутерите]] до другите уреди и не зависи од физичкиот изглед на мрежата. Логичкиот изглед исто така ги опишува и различните брзини на каблите кои се користат за поврзување помеѓу [[Сметачка мрежа|мрежите]]. === Физички топологии === ==== Класификација на физичките топологии ==== ===== Точка-до-точка ===== Наједноставната топологија која претставува врска помеѓу два крајни уреди е точка-до-точка топологија. Постојат дедуцирани и преклопнички точка-до-точка топологии. Кај дедуцираните точка-до-точка топологии, врската помеѓу двата уреди е секогаш користена, а додека пак кај преклопничките топологии, врската може да се конфигурира динамички и кога таа не се користи да биде прекината. Преклопничките точка-до-точка топологии се основниот модел кои се користат во телефонијата. ===== Магистрала ===== [[Податотека:NetworkTopology-Bus.png|thumb|Топологија Магистрала]] Во локалните мрежи каде се користи топологијата магистрала, секој компјутер е поврзан со еден главен кабел преку кој се пренесуваат податоците. За секој приклучен уред на главниот кабел постои конектор каде тој се приклучува. На краевите од главиот кабел постојат терминатори кои ја апсорбираат енергијата која ја носи сигналот за да не настане рефлексија и сигналот да се пренесе во обратна насока низ кабелот и на тој начин да настане интерференца. Сигналот од изворниот уред патува и во двете насоки до сите уреди приклучени на магистралата сè додека не го најде уредот со соодетна MAC и IP-адреса којшто е примач на пораката. Доколку адресата на примачот кај примениот пакет не се совпаѓа со адресата на тој уред, пакетот се отфрла. Бидејќи топологијата магистрала се состои од еден главен кабел, таа е евтина за имплементација споредено со другите топологии. Сепак, како недостатоци на овој тип топологија е цената на менаџирањето на мрежата како и доколку настане ненадејно кинење на кабелот, целата мрежа ќе падне. Постојат линеарни и диструбуирани магистрали. Кај линеарните магистрали, главниот кабел се состои од два краја, на кои се наоѓа по еден терминатор. Позната е под името backbone или trunk. За разлика од линеарните, дистрибуираните магистрали имаат повеќе од два краја и поголем број на терминатори. На главиот кабел постојат гранки, но за разлика од топологијата дрво, постои главен кабел – магистрала низ која се пренесуваат податоците. ===== Ѕвезда ===== [[Податотека:NetworkTopology-Star.png|thumb|Ѕвездеста топологија]] Во локалните мрежи со ѕвездеста топологија, секој центар домаќин се поврзува со централно средиште (hub). За разлика од магистралата, кај ѕвездестата топологија, секој јазол се поврзува со точка-до-точка врска со централното средиште, кое носи одлука за патеката преку која ќе го прати пакетот. На тој начин, целиот сообраќај поминува низ тоа централно средиште. Ѕвездестата топологија се смета за најлесна топологија за имплементација и дизајнирање. Како предност на ѕвездестата топологија е леснотијата за додавање на дополнителен јазол во мрежата, а како недостаток доколку централното средиште престане да функционира, целата мрежа ќе падне. Како централен уред преку којшто се поврзани уредите, не мора да биде само средиште (hub), може тоа да е и преклопник (switch), па дури и компјутер. За мрежите кои користат ѕвездеста топологија, можат да се разгледуваат и како повеќепристапни broadcast мрежи (Broadcast Multi-Access), каде централниот уред го испраќа сигналот до сите уреди приклучени на него или, пак како повеќепристапни nonbroadcast мрежи(Broadcast NonMulti-Access), каде централното средиште го испраќа сигналот до еден примач, кој смета дека е вистинскиот. Постои и топологијата проширена ѕвезда. Кај проширените ѕвезди, компјутерите формираат подѕвезди кои сите поврзани заедно, прават топологија ѕвезда. Кај нив имаме хиерархиски подредени повеќе централни уреди, и на средината еден уред кој одлучува за сите останати. ===== Прстен ===== [[Податотека:NetworkTopology-Ring.png|thumb|Топологија прстен]] Топологијата во која компјутерите се поврзани во кружен облик се нарекува прстен. Секој уред во оваа топологија е поврзан со два други уреди и кога ќе прими сигнал кој не е за него, го препраќа до другиот уред. Секој уред во оваа топологија има улога на засилувач, го засилува сигналот и го праќа на другите уреди. Како предности на ваквата топологија се: не побарува опслужувач за одржување на конективноста на мрежата, има подобри перформанси од топологијата магистрала при зголемен трансфер и е добро организирана топологија. Како недостатоци на ваквата топологија се: доколку еден уред престане да работи, настануваат проблеми во мрежата, мрежните адаптери потребни за нејзино поврзување се доста поскапи од обичните Ethernet картички.<ref name="Inc, S. 2002"/> ===== Меш ===== [[Податотека:NetworkTopology-FullyConnected.png|thumb|Целосно поврзана меш топологија]] [[Податотека:NetworkTopology-Mesh.png|thumb|Делумна поврзана меш топологија]] Кај топологијата [[Решеткава мрежа|меш]], секој јазол во мрежата делува како посебен насочувач, без разлика дали е поврзан со друга мрежа. Оваа топологија дозволува континуирани врски и реконфигурација откако некоја патека ќе биде блокирана или ќе престане да работи. Топологијата во која еден јазол е директно поврзан со сите останати јазли во мрежата се нарекува целосно поврзана меш топологија. Секои два уреди се поврзани со точка-до-точка врска и бројот на овие врски во оваа мрежа изнесува n*(n-1)/2 каде n е бројот на јазли во мрежата. Како недостатоци на оваа топологија се вбројуваат скапата инсталација, тешкотијата за одржување, како и големиот број на кабли. Може да се користи доколку има мал број на компјутери во мрежата. Но како голема позитивност е тоа што доколку еден уред во мрежата престане да работи, сите останати уреди во мрежата ќе можат успешно да комуницираат. Постои и делумна поврзана меш топологија во која не мора да постојат врски од еден јазол до сите останати. На овој начин се овозможува да се намали цената за имплементација, поголем број на компјутери кои можат да се поврзат, но пакетите не се пренесуваат директно, од тој уред до примачот, туку се испраќаат помеѓу уредите во мрежата. ===== Дрво ===== [[Податотека:NetworkTopology-Tree.png|thumb|Дрво топологија]] Оваа топологија е позната и како хиерархиска топологија. Дрво топологија е онаа топологија во која имаме еден уред, којшто се нарекува корен, којшто е поврзан со точка-до-точка врска со уредите од подолната хиерархија, тие на ист начин се поврзани со уредите кои се едно ниво подолу и на тој начин секој јазол си има свој родител (освен коренот) и свои наследници (деца). За да биде топологијата дрво, мора да постојат минимум три хиерархиски нивоа. Со едно хиерархиско ниво, т.е. еден компјутер, не може да се формира мрежа, а доколку има две хиерархиски нивоа тогаш имаме ѕвездеста топологија. Бројот на врски потребни за топологијата дрво е ист со бројот на јазли одземен со 1. Бидејќи станува збор за хиерархиска топологија, на јазлите кои се наоѓаат во погорните слоеви ќе им бидат потребни повеќе процесирања за пакетот кој треба да го пратат, за разлика од јазлите кои се наоѓаат во најдолните слоеви. Факторот на гранење (број на јазли со кои е директно поврзан еден јазол) останува мал и кога бројот на јазли значително се зголемува. Затоа оваа топологија е доста корисна и високо препорачлива за имплементација. === Логички топологии === Логичката топологија, спротивно на физичката, е начинот како сигналите се однесуваат на мрежните медиуми или начинот како податоците поминуваат во мрежата од еден уред до друг не земајќи ги предвид врските помеѓу уредите. Мрежната логичка топологија не мора да биде иста како нејзината физичка топологија. ==== Класификација на логичките топологии ==== Логичката класификација на мрежните топологии генерално ги следи исите класификации како физичките топологии, патот и јазлите по кој податоците се праќаат ја определуваат топологијата. Логичките топологии се тесно поврзани со MAC методите и протоколите. Тие генерално се одредуваат од мрежните протоколи и можат да бидат динамички реконфигурирани од уреди како што се насочувачи и преклопници. == Верижно поврзани ланци (Daisy Chains) == Најлесниот начин да се додадат компјутери во мрежата е со верижно-поврзување на истите, односно крајот на едниот го поврзуваме со другиот. Доколку се праќа порака помеѓу два компјутери во ланецот од поврзани компјутери, сите опфатени компјутери ја праќаат на својот сосед и така пораката стигнува до вистинскиот примач. Постојат две форми на ваквата топологија: линеарна и прстен. == Централизација == Ѕвездестата топологија ја намалува веројатноста на паѓањето на мрежата со поврзување на периферните јазли со еден централен јазол (уред). Кога физичката логичка топологија е применета во логичка магистрална мрежа, како Етернет, централниот јазол (обично тое е средиште) ги емитува сите трансфери добиени од било кој периферен јазол до сите периферни јазли на мрежата,па понекогаш и изворниот јазол го добива емитуваниот трансфер. Сите периферни уреди исто така можат да комуницираат со сите останати јазли преку примање и праќање податоци до централниот јазол. Доколку се прекине врската помеѓу централниот јазол и еден периферен јазол, тогаш тој јазол е изолиран од останатите, но останатите јазли остануваат непроменети. Сепак, недостатокот на оваа мрежа е доколку централниот јазол престане да работи тогаш целата мрежа ќе падне. Доколку централниот јазол е пасивен, јазолот кој сака да испрати податоци мора да толерира и ехо трансмисија, односно да ги добие назад своите податоци, чие доцнење е од дво-насочното време на пренос и доцнењето генерирано од централниот јазол. Активна ѕвездеста мрежа има активен централен јазол, кој има за задача да спречува проблеми со ехо-пораките. Дрво топологијата (хиерархиска топологија) можа да се разгледува како колекција на ѕвездести мрежи подредени во хиерархија. Дрвото има поединечни периферни јазли (пример листови) кои пренесуваат и добиваат од другите соседни јазли и немаат улога на повторувачи или регенератори. За разлика од ѕвездестата топологија, функционалноста на централниот јазол може да биде дистрибуирана. Како и во ѕвездестата топологија, каде некој јазол може да биде изолиран поради паѓањето на врската, истото ова може да се случи и кај хиерархиската топологија. Доколку врската кон некој лист од дрвото падне, тогаш тој лист е изолиран, а доколку станува збор за некој јазол кој не е лсит, тогаш целата секција (почнувајќи од неговите деца па до листовите) станува изолирана од останатите. Со цел да се олесни количината на мрежен сообраќај кој доаѓа од емитувањето на сите сигнали на сите јазли, понапредни централни јазли беа развиени кои овозможуваа да се води историја на сите идентитети на сите јазли кои се поврзани во мрежата. Овие мрежни преклопници ќе „научат“ за изгледот на мрежата со „слушање“ на секоја порта при нормален трансфер на податоци, проучувајќи ги пакетите со податоци и сочувувајќи ја адресата на секој поврзан јазол и на која порта е поврзан и ќе ги складира овие податоци во својаат табела на пребарување (Lookup Table) која тој ја чува во меморијата. Оваа табела овозможува идните трансфери да бидат пратени само на планираните примачи на податоците. == Децентрализација == Во меш топологијата постојат барем два јазли кои имаат минимум две различни патеки помеѓу нив за да овозможат користење на редундантни патеки во случај доколку една од патеките падне. Ваквата децентрализација се користи како предност за компензација за паѓање на некоја врска, што претставува главниот недостаток кога се користи еден уред кој има улога на централен јазол (пример ѕвездеста и дрво топологија). Специјален тип на меш топологија, кој го ограничува бројот на скокови помеѓу два јазли е хиперкоцка (hypercube). Бројот на произволни разгранувања во меш мрежите, ги прави потешки за дизајнирање и имплементација, но нивната децентрализирачка природа ги прави многу корисни. Ова е слично на некој начин како координатна мрежа, каде линеарната или прстен топологија се користи за поврзување на системите во повеќе насоки. Како пример се повеќедимензионалните прстени, кои имаат тороидална топологија. Целосно поврзана мрежа, целосна топологија или целосна меш топологија е мрежна топологија во која постои директна врска помеѓу сите парови на јазли. Во целосно поврзана мрежа со n јазли, постојат n(n-1)/2 директни врски. Мрежите дизајнирани со ваквата топологија често се многу скапи за инсталација, но овозможуваат висок степен на доверливост поради големиот број патишта, кои можат да се искористат за праќањето на податоците. Ваквата топологија најчесто се користи во воените апликации. Сепак, може да се забележи и кај другите протоколи за делење на заеднички ресурси, како што e BitTorrent, каде корисниците се поврзуваат во толпа. Но, во вистинската употреба на BitTorrent, секој јазол ретко кога е поврзан со сите останати јазли, како вистинска целосно поврзана мрежа, но протоколот овозможува секој јазол да биде поврзан со останатите, при делењето на заеднички ресурси. == Хибриди == Хибридните мрежи претставуваат комбинација на било кои две или повеќе топологии на таков начин што изградената мрежа не претставува стандардна топологија. Доколку поврземе две мрежи со дрво мрежа, се добива повторно мрежа со дрво топологија, но доколку поврземе две мрежи со ѕвездеста топологија, добиваме хибридна мрежна топологија. Хибридна топологија секогаш настанува која две различни основни топологии се поврзани меѓу себе. Два општи примери за хибридна мрежа се: ѕвездеста прстен мрежа и ѕвездеста мрежа магистрала. * Ѕвездеста прстен мрежа се состои од две или повеќе ѕвездести топологии поврзани користејќи multistation access unit (MAU) како централизирано средиште * Ѕвездеста мрежа магистрала се состои од две или повеќе ѕвездести топологии поврзани користејќи bus trunk Додека грид мрежите станаа популарни во високоделотворните пресметковни апликации, некои системи користат генерички алгоритми за да дизајнираат свои мрежи кои имаат најмалку скокови помеѓу различните јазли. Некои од добиените распореди не се разбирливи, иако функционираат многу добро. Снегулка топологија е навистина „Ѕвезда од ѕвезди“ мрежа, па така ги задоволува условите да стане хибридна мрежна топологија, иако не се состои од две различни основни мрежни топологии кои се поврзани заедно. <ref name="Bicsi, B. 2002"/> == Наводи == {{Reflist}} == Надворешни врски == {{Commons|Topology (Network)}} * [http://learn-networking.com/network-design/a-guide-to-network-topology Прирачник за мрежните топологии] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080919061657/http://learn-networking.com/network-design/a-guide-to-network-topology |date=2008-09-19 }} * [http://www.optical-network.com/topology.php Истражување за мрежните топологии] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20101213025935/http://www.optical-network.com/topology.php |date=2010-12-13 }} * [http://www.entryboot.com/types-of-topology.php Типови на топологии] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090210102259/http://entryboot.com/types-of-topology.php |date=2009-02-10 }} * [http://www.ces.net/doc/2004/research/xl-logical-topo.gif Пример на логички топологии] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070106202617/http://www.ces.net/doc/2004/research/xl-logical-topo.gif |date=2007-01-06 }} {{DEFAULTSORT:Network Topology}} <!--Categories--> [[Категорија:Мрежна топологија| ]] [[Категорија:Децентрализација]] gnkwymevn1w5yheriwlj23baa6k7xnm 0 738268 5539217 4889713 2026-04-15T10:31:37Z Bjankuloski06 332 Јазична исправка, replaced: хост → домаќин (3) 5539217 wikitext text/x-wiki {{Внимание}} {{Викифицирање}} Во архитектурата за [[Интернет]] адресирање, '''приватна мрежа''' е [[Компјутерска мрежа|мрежа]] што користи простор за приватни [[IP-адреси]], според стандардите поставени од RFC 1918 и RFC 4193. Овие адреси обично се користат во домовите, канцеларии и [[локаните мрежи]] во претпријатијата (LAN-ови), кога на глобално ниво routable адреси не се задолжителни, или не се достапни за предвидените мрежни апликации. Просторите за приватните IP-адреси беа првично дефинирани во обид да се одложи [[исцрпување на IPv4 адреси]], но тие исто така се одлика на следната генерација [[интернет протокол]], [[IPv6]]. Овие адреси се означени како приватни бидејќи тие не се делегирани на глобално ниво, што значи дека не се наменети за некоја специфична организација, а IP пакетите адресирани од нив не може да се пренесат на јавниот интернет. Секој може да ги користи овие адреси без одобрение од [[регионалниот интернет регистар]] (RIR). Ако ваквата приватна мрежа треба да се поврзе на интернет, мора да користи или [[мрежен адресен преведувач]] (NAT) портал, или [[прокси опслужувач]]. == Простори за приватни IPv4 адреси == [[Интернет Инженерската Работна Група]] (IETF) го воведе [[Internet Assigned Numbers Authority]] (IANA) за да ги резервира следните низи на IPv4 адреси за приватни мрежи, како што е објавено во RFC 1918 : {| class="wikitable" ! RFC1918 име !! Опсег на IP-адреса !! број на адреси ! ''[[класна мрежа|класен]]'' опис !! најголемиот [[Classless Inter-Domain Routing|CIDR]] блок (подмрежна маска) || домаќин id големина |- | 24-битен блок || 10.0.0.0 &ndash; 10.255.255.255 || 16,777,216 || една [[мрежа од класа А|класа А]] || 10.0.0.0/8 (255.0.0.0) || 24 бита |- | 20-битен блок || 172.16.0.0 &ndash; 172.31.255.255 || 1,048,576 || 16 гранични класи Б || 172.16.0.0/12 (255.240.0.0) || 20 бита |- | 16-битен блок || 192.168.0.0 &ndash; 192.168.255.255 || 65,536 || 256 гранични класи Ц || 192.168.0.0/16 (255.255.0.0) || 16 бита |} [[Класно адресирање]] е застарено и не било употребувано во Интернет сè до спроведувањето на [[Бескласно Интер-домен Насочување]] (CIDR) со почеток во 1993 година. На пример, додека 10.0.0.0 / 8 беше единечна мрежа од класа А, што е полесно за организациите да ја поделат на помали / 16 или / 24 мрежи. == Приватни IPv6 адреси == Концептот на приватни мрежи и специјални адресни резервации за ваквите мрежи се реализира во текот на следната генерација на [[Интернет Протокол]], [[IPv6]]. Адресниот блок <tt>fc00::/7</tt> е задржан од страна на IANA, како што е опишано во RFC 4193 . Овие адреси се нарекуваат [[Единствени Локални Адреси]] (ЕЛА). Тие се дефинирани како постоечки [[унифицирани]] знаци и содржи 40-битен случаен број во рутирачката претставка за да спречи судири кога две приватни мрежи се меѓусебно поврзани. И покрај тоа што по природа се месни'' во употреба, адресниот опсег на IPv6 од единствени локални адреси е глобален (сп. [[IPv6 адреси]] , дел "IPv6 адресен домет"). Поранешниот стандард предложи употреба на т.н. месни мрежни адреси во <tt>fec0::/10</tt> опсег, но поради голема загриженост за приспособливост и сиромашната дефиниција на она што го сочинува ''мрежното место'', неговото користење не е одобрено од септември 2004 година од RFC 3879 . == Линк-локални адреси == Друг тип на приватно мрежно поврзување го користи доменот на ''линк-локалните адреси'' кодифициран во RFC 5735 и RFC 3927 . Придобивката од овие адреси е во само-Автоматската конфигурација од мрежни уреди кога кога [[Dynamic Host Configuration Protocol]] (DHCP) услугите не се достапни и рачната конфигурација од страна на мрежниот администратор не е пожелна. Во IPv4, блокот 169.254/16 е резервиран за оваа намена, со исклучок на првата и на последната / 24 подмрежа во доменот. Ако домаќинот на IEEE 802 ([[ethernet]]) мрежата не може да добие мрежна адреса преку DHCP, а на адресата од 169.254.1.0 до 169.254.254.255 може да и се додели [[случаен псевдоним]] .Стандардот пропишува дека со адресните судири мора да се справи достоинствено. [[IPv6]] адресирачката архитектура го издвојува блокот <tt>fe80::/10</tt> за Автоматската конфигурација на IP-адреси. == Најчеста употреба == Најчестата употреба на приватни адреси е во станбени мрежи, бидејќи повеќето [[интернет сервис услужници]] (ISP) одвојуват само една routable IP-адреса на секој станбен клиент, но многу домови имаат повеќе од еден [[мрежен уред]] . Во оваа ситуација, еден портал на [[мрежен адресен преведувач]] (NAT) обично се користи за да обезбеди интернет врска на повеќе компјутери. Приватните адреси се исто така најчесто користени во [[заеднички мрежи]] , кои од безбедносни причини, не се поврзани директно на интернет. Најчесто прокси, [[SOCKS]] портал, или слични помагала се користат за да се обезбеди ограничен интернет пристап на мрежата за домашните корисници. Во двата случаи, приватните адреси, често се гледат како усовршување на [[мрежната безбедност]] за внатрешна мрежа, бидејќи тоа е тешко за Интернет-домаќинот да се поврзе директно на внатрешниот систем. == Misrouting == Не е невообичаено за пакети со потекло од простори за приватни адреси да биде misrouted на интернет. Приватните мрежи често не ги конфигурираат правилно DNS сервисите за адреси кои се користат внатрешно и се обидува да направи обратни DNS пребарувања за овие адреси, предизвикувајќи прекумерен сообраќај на Интернет темелните опслужувачи за имиња . Проектот [[AS112]] се обидел да го ублажи тој товар преку обезбедување специјална ''Blackhole'' на кои било опслужувачи за имиња за домените на приватните адреси кои само враќаат кодови со негативен резултат (кој не е пронајден) за овие прашања. Организирачките раб насочувачи обично се конфигурирани за да го намалат влезот на IP сообраќајот за овие мрежи, кои може да се случи или со конфигурација, или од злонамерен сообраќај со користење на маскирана адреса на извор. Поретко, ISP раб насочувачите го влошуваат излезниот сообраќај од клиентите, со што се намалува влијанието на интернет на злонамерните домаќини или оние без конфицурација на мрежата на клиентите. == Интегрирање на приватните мрежи == Откако приватниот адресен простор е релативно мал, многу приватни мрежи користат ист адресен простор. Ова создава заеднички проблем кога се спојуваат таквите мрежи, односно дуплирањето на адреси во повеќе уреди. Во овој случај, мрежите или домаќините мора да се преномерират, често одземаат многу време за една задача, или мрежниот адресен преведувач мора да биде сместен помеѓу мрежите за да се маскираат дупликат адресите. == Приватна употреба на други зафатени адреси == Историски, другите адресни блокови па и домените на приватните адреси биле резервирани за други потенцијални идни потреби. Некои организации ги користеле за приватни мрежни апликации и покрај официјалните предупредувања за можни идни адресни судири. == Наводи RFC == * RFC 1918 &ndash; ''"Алокација на Адреси за Приватен Интернет"'' * RFC 2036 &ndash; ''"Набљудувања на употребата на Компонентите на Просторот на Класата А Адресата без интернет"'' * RFC 2050 &ndash; ''"Водич за Интернет Регистар за Распределба на IP Адреса "'' * RFC 2101 &ndash; ''"IPv4 Денешно Онесување на Адресата"'' * RFC 2663 &ndash; ''"Предедувач (МАТ) Терминологија и Размислувања на IP Адреса"'' * RFC 3022 &ndash; ''" Традиционален Преведувач за IP Интернет Адреса (Традиционален МАТ)"'' * RFC 3330 &ndash; ''" IPv4 Адреси за Посебна Употреба"'' (заменети) * RFC 5735 &ndash; ''" IPv4 Адреси за Посебна Употреба "'' * RFC 3879 &ndash; ''"Неодобрувачки Мрежни места на месните Адреси"'' * RFC 3927 &ndash; ''"Динамична Конфигурација на IPv4 Линк-Локалните Адреси"'' * RFC 4193 &ndash; ''"Единствени Локални IPv6 Унифицирани Адреси"'' == Наводи == {{reflist}} [[Категорија:Мрежи]] 1aucym7j3jww64xrkrjwuy6g7zkve6z 0 738351 5539199 4876831 2026-04-15T10:30:15Z Bjankuloski06 332 /* RIP верзија 2 */ Јазична исправка, replaced: хостови → домаќини 5539199 wikitext text/x-wiki ''RIP'' (од [[англиски јазик|англ.]] ''Routing Information Protocol'' или „Протокол за насочувачки информации“) претставува динамички [[насочувачки протокол]] кој се користи во локални и широкоподрачни мрежи. Како таков тој е класифициран како [[внатрешен протокол на портен насочувач]] (IGP). Овој протокол користи [[distance-vector routing algorithm|алгоритам кој се заснова на патека]]. За првпат е дефиниран во документот RFC 1058 во 1988. Оттогаш овој протокол неколкупати бил проширен, и како резултат на тоа е добиен '''RIP''' верзија 2 протоколот(RFC 2453). Денес сè уште се користат и двете верзии на RIP протколот, иако се смета дека технички се заменети со понапредни протоколи како што се [[OSPF|Open Shortest Path First]] (OSPF) и протоколот претставен од [[OSI модел|OSI]] [[IS-IS]]. протоколот RIP исто така може да се користи и во [[IPv6]] мрежи, овоаa верзија на протоколот е позната како RIPng (RIP next generation- RIP следна генерација) протокол, и за првпат е објавена во RFC 2080 (1997). {{IPstack}} ==Историја== [[Насочување (информатика)|Насочувачкиот]] [[алгоритам]] кој го користи протоколот RIP е алгоритамот на Белман-Форд. Овој алгоритам за првпат бил применет во компјутерските мрежи во 1967 година и бил првиот насочувачки алгоритам на мрежата [[Мрежа на агенции за напредно-истражувачки проекти|ARPANET]]. Првата верзија на протоколот кој подоцна се разви во RIP била наречена ''Gateway Information Protocol'' и била дел од пакетот протоколи наречен [[PARC Universal Packet]], кој бил развиен од стрна на [[Xerox Parc]]. Подоцнежната верзија на овој протокол била наречена ''Routing Information Protocol'', и била дел од [[Xerox Network Systems]]. Верзија на протоколот RIP која го поддржува [[семрежен протокол|семрежниот протокол]] (IP) подоцна била вклучена во BSD (Berkeley Software Distribution) оперативниот кој се засновал на оперативниот систем [[Unix (оперативен систем)|Unix]]. Разни произведувачи на програми имаат развиено своја верзија на протоколот RIP. Со RFC 1058 разни верзии на овој протокол се обединети во еден стандард. ==Технички детали== RIP е [[distance-vector routing protocol]] кој вклучува [[броење на скокови]] (''hopcount'') како насочувачка метрика. Времето на задржување изнесува 180 секунди. протоколот RIP спречува бесконечни извршувања на алгоритмот со воведување на лимит на бројот на скокови кои се дозволени во една патека од изворот до одредиштето. Максималниот број на скокови кои ги дозволува RIP изнесува 15. Ова ограничување кое се воведува ча ограничува и големината на мрежата во која може да се примени протоколот RIP. Скок (hop) со вредност 16 се смета за бесконечно растојание и се користи за означување на непристапни, неоперабилни или непосакувани патеки во процесот на избирање на соодветната патека. Протоколот RIP ги применува механизмите [[раздвоен хоризонт]], [[позиционирање на патеки]] и [[задршка (информатика)|задршка]] (''holddown'') за спречување на пропагирање на погрешни насочувачки информации. Ова се дел од функциите кои овозможуваат стабилност и надежност во протоколот RIP. протоколот RIP може да се користи со техниката наречена Metric-based Topology Investigation (RMTI)<ref>{{нмс | url = http://userp.uni-koblenz.de/~vnuml/rmti/ | title = RMTI project }}{{Мртва_врска|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> со која може да се надмине проблемот со бесконечните патеки. Оваа техника може да воочи бесконечна патека со мал број на пресметки. Вообичаено секој RIP насочувач испраќа целосни известувања (насочувачки информации) на секои 30 секунди. Во минатото [[насочувачка табела|насочувачките табели]] биле толку мали што воопшто не влијаеле на мрежниот сообраќај. Пропорционално со растот на големината на мрежите зголемувала и големината на насочувачката табела, па така податоците (насочувачки информации) кои се испраќале на секои 30 секунди сериозно влијаеле на мрежниот сообраќај. Една идеја која е разгледувана е насочувачките информации да се испраќаат во различни временски интервали, но во пракса ова не покажало никакви подобрувања. Во денешните компјутерски мрежи, протоколот RIP не се препорачува да се избере како насочувачки протокол бидејќи можностите за конвергенција и [[размерливост]] кои ги нуди протоколот RIP се премногу ограничено во споредба со [[EIGRP|Enhanced Interior Gateway Routing Protocol]] (EIGRP), [[OSPF|Open Shortest Path First]] (OSPF), или [[IS-IS]] протоколите кај кои е надминат хоп лимитот. Добра особина на протоколот RIP е фактот што протоколот RIP е лесен за конфигурирање и не побарува дополнителни параметри за [[насочувач]]ите, што не е случај кај другите протоколи. Протоколот RIP се спроведува со примена на [[User Datagram Protocol]] како транспортен протокол. Овој протокол има резервиран порт број 520. <ref name="IANA">{{Наведена мрежна страница |url= http://www.iana.org/assignments/port-numbers |title= ''Port Numbers'' |accessdate= 2008-05-25 |date= 2008-05-22 |format= plain text |publisher= The Internet Assigned Numbers Authority (IANA) }} </ref> ==Верзии== Постојат три верзии на Протоколот за насочувачки информации: ''RIPv1'', ''RIPv2'', и ''RIPng''. ===RIP верзија 1=== Оригиналната спецификација на протоколот RIP, дефиниран во RFC 1058,<ref>RFC 1058, ''Routing Information Protocol'', C. Hendrik, The Internet Society (June 1988)</ref> користи класен насочувачки протокол. Периодичните насочувачки ажурирарања не содржат информации за [[маска (семрежје)|подмаските]], со што не е поддржано support for [[VLSM]] адресирање. Ова ограничување недозволува да се создаваат различни по големина подмрежи во иста мрежна класа (ИП класа). Со други зборови ова ограничување доведува до побарувањето дека сите подмрежи во мрежната класа мора да бидат со иста големина. Исто така не постои поддршка за автентификација на насочувачите што го прави протоколот RIP небезбеден. RIP верзија 1 протоколот функционира во мрежи каде бројот на скокови (hop) помеѓу [[насочувач]]ите е во интервалот од 0 до 15 (само 16 скокови). Доколку има повеќе од 16 скокови помеѓу два насочувачи неможат да се испратат податочните пакети до дестинациската адреса. ===RIP верзија 2=== RIP верзијата 2 е развиена во 1993, и ги надминува повеќето од недостатоците на RIP верзија 1.<ref> RFC 1388, ''RIP Version 2 - Carrying Additional Information'', G. Malkin, The Internet Society (January 1993) </ref> За последен пат овој протокол е стандардизиран во 1998.<ref name="rfc2453"> RFC 2453, ''RIP Version 2'', G. Malkin, The Internet Society (November 1998) </ref> Овој протокол вклучува можност за пренос на податоци за подмрежите, и исто така поддржува [[CIDR|Classless Inter-Domain Routing]] (CIDR). За да се обезбеди компатибилност за поретходната верзија скок лимитот од 15 е задржан. RIP верзијата 2 има можности за компатибилност со сите претходни спецификации, доколку сите т.н. ''Must Be Zero'' полиња во пораката на RIP верзија 1 се точно специфицирани, а опцијата ''compatibility switch'' <ref name="rfc2453" /> овозможува фини поставки на интероперабилноста. Со цел да се избегне непотребно оптоварување на домаќините кои не учествуваат во насочувањето, RIP в2 користи мултикаст наместо броадкаст што е случај кај RIP в1. Уникаст адресирањето е дозволено за некои специјални апликации. ([[MD5]]) автентификација за протоколот RIP е претставена во 1997.<ref> RFC 2082, ''RIP-2 MD5 Authentication'', F. Baker, R. Atkinson, The Internet Society (January 1997) </ref><ref> RFC 4822, ''RIPv2 Cryptographic Authentication'', R. Atkinson, M. Fanto, The Internet Society (January 2007) </ref> RIP верзијата 2 претставува [[семрежен стандард]] именуван како STD56 (RFC 2453). Во RIP верзијата 2 се додадени и тагови за насоките кои овозможуваат насоките да бидат разликувани од внатрешните насоки во надворешни редистрибуирани насоки од ЕГП протоколите. ===RIPng=== RIPng (RIP next generation - RIP следна генерација), дефиниран во RFC 2080,<ref>RFC 2080, ''RIPng for IPv6'', G. Malkin, R. Minnear, The Internet Society (January 1997)</ref> претставува екстензија на протоколот RIP кој поддржува [[IPv6]] адресирање, кое е следната генерација на Семрежен протокол. Главните разлики помеѓу RIP верзија 2 и RIRng се: * Поддржува IPv6 адресирање. * Додека RIP верзија 2 поддржува RIP верзија 1 ажурирања за автентификација, RIPng не поддржува. IPv6 насочувачите се очекува да користат IPsec автентификација. * RIP верзија 2 дозволува означување на насоките со тагови, што не е случај со RIPng. * RIP верзијата 2 го шифрира следниот скок при секое внесување на насока, RIPng побарува специфично шифирирање за множество од насоки. ==Ограничувања== * Без употреба на RMTI, бројот на скокови не може да надмине 15, а во случаите каде што ќе ја надмине оваа граница се смета за погрешна насока. * Повеќето RIP мрежи се "рамни". Во овие мрежи не постојат концепти за области или граници. * Variable Length Subnet Masks (подмаски со различна големина) не се поддржани од RIP верзијата 1. * Без употреба на RMTI, RIP има проблеми со бавна конвергенција и броење до бесконечност. ==Примена== * Прифатен во голем број на BSD UNIX системи. * Насочување и оддалечен пристап,[[Windows Server 2003|Windows Server]] опцијата, содржи RIP поддршка. * [[Quagga]], бесплатен насочувачки програмски пакет со [[отворен код]] заснован на [[GNU Zebra]]. * [[Bird Internet routing daemon|BIRD]], бесплатен [[open source]] насочувачки програмски пакет. * [[OpenBSD]], содржи и примена на RIP. * [[Cisco IOS]], оперативниот систем на Cisco насочувачите поддржува RIP верзија 1, верзија 2 и RIPng. * Cisco NX-OS - програм кој се користи во Cisco Nexus data center преклопниците поддржува RIP верззија 1 и RIP верзија 2. ==Слични протоколи== * '''IGRP''': [[Interior Gateway Routing Protocol]] протоколот дизајниран од компанијата Cisco е подобар протокол од RIP. Припаѓа на истата фамилија на насочувачки протоколи кои користат алгоритам кој се заснова на патека . Cisco ја прекина поддршката и дистрибуцијата на IGRP во нивниот насочувачки програм. Тие го заменија овој протокол со [[EIGRP|Enhanced Interior Gateway Routing Protocol]] (EIGRP) кој претставува комплетно нов дизајн. Додека EIGRP сè уште користи алгоритам кој се заснова на патека, се поврзува со IGRP само по тоа што користи иста насочувачка метрика. ==Поврзано== * [[Border Gateway Protocol]] (BGP) * [[Позиционирање на патеки]] * [[Раздвоен хоризонт]] * [[Конвергенција (насочувачки протокол)]] ==Наводи== {{наводи}} ==Литература== * Edward A. Taft, ''Gateway Information Protocol (revised)'' (Xerox Parc, Palo Alto, May, 1979) * ''Xerox System Integration Standard - Internet Transport Protocols'' (Xerox, Stamford, 1981) [[Категорија:Семрежни стандарди]] [[Категорија:Семрежни протоколи]] [[Категорија:Насочување (информатика)]] 2laggk8ggyti3vj3zkv56f42tgw8m5j 0 738811 5539207 5463107 2026-04-15T10:31:11Z Bjankuloski06 332 Јазична исправка, replaced: хост → домаќин (2) 5539207 wikitext text/x-wiki '''Контрола на Пристап на Мрежа''' (КПМ) е пристап до сигурност на [[компјутерска мрежа]] кој се обидува да унифицира безбедносна технологија на крајна точка (како [[антивирус]], спречување на провалување кај домаќинот и проценка на ранливост) корисничка или системска проверка и спроведување на мрежна безбедност.<ref>[http://www.ieee802.org/1/pages/802.1x-rev.html IEEE 802.1: 802.1X: Port Based Network Access Control]</ref><ref>[http://www.networkcomputing.com/channels/security/showArticle.jhtml?articleID=201001835 Tutorial: Network Access Control] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071009021954/http://www.networkcomputing.com/channels/security/showArticle.jhtml?articleID=201001835 |date=2007-10-09 }} Mike Fratto, Network Computing, July 17, 2007</ref> ==Основа== Контрола на Пристап на Мрежа (КПМ) е решение за комјутерско мрежно поврзување кое користи збир на протоколи да ја дефинира и спроведе политиката што опишува како да се осигура пристап до мрежните јазли со помош на направи кога првично се обидуваат да пристапат на мрежата. КПМ би можел да го спои процесот на ремедијација (поправање на несогласни јазли пред одобрување за пристап) со мрежните системи, дозволувајќи на мрежната инфраструктура како на пример насочувачи, врски и огнени ѕидови да функционираат заедно со опслужувачите за поддршка и да ја прекине материјалната база на корисникот да се осигура дека системот на информации работи безбедно пред да се дозволи заемна соработка. Контролата на Пристап на Мрежа има за цел да го прави она што самото име кажува-да контролира пристап до мрежата преку политики, вклучувајќи претпристапни проверки за безбедносната политика на крајните точки и попристапни проверки, каде корисниците и направите можат да одат на мрежата и што можат да прават. Првично, за 802.1X се сметаше дека е КПМ. Некои сè уште сметаат дека 802.1X е наједноставна форма на КПМ, но повеќето луѓе гледаат на КПМ како на нешто поголемо. ====На едноставен јазик==== Кога компјутерот се поврзува на компјутерска мрежа, не е дозволено да се пристапи кон ништо доколку не е во согласност со дефинираната бизнис политика, вклучувајќи ниво на антивирусна заштита, ниво на ажурирање на системот и конфигурација. Додека компјутерот се проверува од претходно инсталиран софтвер, може да пристапи само кон извори кои решаваат или ажурираат секаков вид проблем. Откако еднаш ќе се исполни политиката, компјутерот е способен да пристапи кон мрежни извори и Интернет, според политиките дефинирани во системот на КПМ. КПМ главно е за пристап на основа на улоги.Пристап до мрежата се одобрува во согласност со профилот на личноста.На пример,во претпријатие,одделот за човечки ресурси може да пристапи само кон досие зод Одделот за човечки ресурси. ===Цели на КПМ=== Бидејќи КПМ претставува појавна категорија на безбедносни производи,неговата дефиниција е еволуирачка и контроверзна. Разбирливите цели на концептот можат да се прочистат во: ; Ублажување на нападите нула-денови : Клучниот вреден предлог на КПМ решенија е способноста да се спречат крајни станици кои немаат антивирусен,поправителен или софтвер за спречување на провалување кај домаќинот од пристапување на мрежата и ставање други компјутери под ризик од вкрстено заразување со компјутерски црви. ; Спроведување на политиката : NКПМ решенијата дозволуваат на мрежните оператори да дефинираат политики,како на пример типовите на компјутери или улогите на корисниците на кои им е дозволено да пристапат кон области на мрежата,и да ги спроведат во врски, насочувачи и мрежни апарати. ; Идентитет и управување со пристапот : Додека цонвенционалните ИП мрежи спроведуваат политики за пристап во смисла на IP-адреси, КПМ се обидува тоа да го стори врз основа на потврдени кориснички идентитети, барем за корисничките крајни станици како што се лаптопите и десктоп компјутерите. ==Концепти== ===Претпристапност и Постпристапност=== Постојат две дизајнерски филозофии кои преовладуваат во КПМ,врз основа на тоа дали политиките се спроведуваат пред или по добивањето на пристап на крајните станици. Во првиот случај, наречен претпристапен КПМ, крајните станици се испитуваат пред да им се дозволи пристап на мрежата. Типичен случај за употреба на претпристапен КПМ е да се спречат клиентите кои имаат застарена антивирусна програма да зборуваат со чувствителни опслужувачи.Како алтернативна можност, постпристапниот КПМ донесува одлуки за спроведување засновани на дејства на корисниците, откако на тие корисници ќе им биде одобрен пристап на мрежата. ===Агент наспроти Без агент=== Основната идеја на КПМ е да дозволи на мрежата да донесува одлуки за пристапна контрола врз основа на известување во врска со крајните системи, па начинот на кој мрежата се информира за крајните системи е клучна замислена одлука. Клучна разлика помеѓу КПМ системите е дали тие бараат агентски софтвер да известуваат за одликите на крајните системи, или користат скенирање и мрежни пописни техники оддалеку да ги распознаат тие одлики. Како што КПМ созреа, Мајкрософт сега го обезбедува нивниот агент за заштита на мрежен пристап (ЗМП) како дел од дел од нивниот Виндоус 7, Виста и Икс-Пе изданија. Постојат ЗМП компатибилни агенти за Линукс и Мак ОС Х кои обезбедуваат речиси исто исвестување за овие оперативни системи. ===Надвор од појасот наспроти инлајн=== Во некои надворешнопојасни системи, агентите се разнесуваат на крајните станици и даваат информации на централната конзола, која исто така може да ги контролира врските за спроедување на политиката. Спротивно на ова инлајн решенијата можат да бидат едноставни решенија кои функционираат како огнени ѕидови за пристапните мрежи и ја спроведуваат политиката. Надворешнопојасните решенија имаат предност за повторно искористување на постоечката инфраструктура; инлајн производите можат послесно да се употребат на нови мрежи,и можат да обезбедат понапредни способности за спроведување на мрежата, бидејќи тие се под директна контрола на посебните пакети на водот. Сепак, постојат производи кои се без агент, и имаат својствени предности за полесна,помалку ризична надворешнопојасна употреба, но користат техники да обезбедат инлајн делотворност за несоодветните апарати, каде што се бара спроведување. ===Исправање, карантин и затворени портали=== Мрежните оператори употребуваат КПМ производи очекувајќи дека на некои клиенти ќе им биде забранет пристапот на мрежата (ако корисниците никогаш немале положба на застарен софтвер, КПМ би бил непотребен). Поради ова, КПМ решенија бараат механизам за исправање на проблемите на крајниот корисник кои не му дозволуваат пристап. Две чести стратегии за исправка се карантинот и затворените портали: ; Карантин : Мрежа во карантин е ограничена ИП мрежа која има овозможува пристап на корисниците само до одредени домаќини и апликации.карантинот често се спроведува во смисла на задачи на ВЛАН (виртуелен ЛАН);кога КПМ производ одлучи дека краен корисник е застарен,неговата порта за врска се пренесува кон ВЛАН која е насочена само кон опслужувачи за ажурирање,а не кон останатата мрежа.Други решенија ги употребуваат техниките за управување со адреси (како Протокол за Резолуција на Адреси (ПРА) или Протокол за Откривање на Сосед (ПОС)) за ставање во карантин,избегнување на трошоците за управување со карантинските ВЛАНи. ; Затворени портали : Затворен портал спречува HTTP пристап до мрежните места,пренасочувајќи ги корисниците кон мрежна апликација која дава инструкции и алатки за ажурирање на својот компјутер.Додека нивниот компјутер помине на автоматска проверка,не е дозволено користење на мрежата освен затворениот портал.Ова е слично на начинот на кој платениот безжичен пристап работи на јавните места за пристап. :Надворешните затворени портали овозможуваат на организациите да се ослободат од безжичните контролери и врски од одржувачките мрежни портали. Единствен надворешен портал одржуван од КПМ уред за безжично и кабелско потврдување ја отстранува потребата за создавање на повеќекратни портали, и ги утврдува процесите на политиката за управување. ==Контроверзност== ===Спајвер=== Некои КПМ софтвери како Импулс Сејв Конект бараат инсталирање на клиент агент.овој агент се користи да се осигура дека корисникот е во согласност со договорот за мрежен пристап. Ова дозволува да се заклучи мрежниот пристап за секој клиент кој има неовластен софтвер, неодржувани ажурирања, или за секое друго откриено нарушување. ===Споделување на фајлови=== Некои колеџи и универзитети ги користеа КПМ системите со цел да забранат нелегални, како и легални апликации за споделување на фајлови. ===Брзина на мрежата=== Спроведувањето на КПМ бара дополнителни извори и трошоци. Ова го намалува времето на пристап и користи широк појас. == Наводи == {{наводи}} 1kiar2xx22ipt8ghp44i7o7o8l579il 0 738849 5539200 4495761 2026-04-15T10:30:19Z Bjankuloski06 332 /* Технички информации */ Јазична исправка, replaced: хостови → домаќини 5539200 wikitext text/x-wiki [[Image:4 port netgear ethernet hub.jpg|thumb|300px|Етернетски разводник со четири порти]] '''Мрежниот разводник''', '''активен разводник''', '''етернетски разводник''', '''повторувачки разводник''' или само '''разводник''' ([[англ.]] ''Ethernet/active/network/repeater/multiport hub'') е уред кој се користи за поврзување на повеќе [[етернет]]ски уреди заедно во еден мрежен сегмент, користејќи телефонски кабли или [[Оптички кабел|оптички кабли]]. Разводникот работи на физичкиот слој (1 ниво) од [[OSI модел]]от. Разводникот е еден вид на повеќепортен повторувач. Повторувачките разводници исто така учествуваат во откривањето на судири, па доколку се открие судир, разводникот праќа сигнал на заплетување до сите негови порти. Разводниците најчесто доаѓаат со "BNC" и/или "Attachment Unit Interface" (AUI) приклучоци за да се овозможи поврзување со [[10BASE2]] или [[10BASE5]] мрежни сегменти. Достапноста на евтините [[Мрежен преклопник|мрежни преклопници]] ги отфрли од употреба разводниците, но тие сè уште може да се видат во постари мрежни инсталациии и во повеќе специјализирани апликации. ==Технички информации== Мрежниот разводник е прилично несофистициран емитувачки уред. Разводникот не раководат со сообраќајот кој поминува низ нив, така што секој пакет што влегува во некоја од портите се регенерира и се препраќа надвор до сите останати порти. Бидејќи секој пакет се испраќа преку сите други останати порти, судирите со пакети во голема мера го отежнуваат протокот на сообраќај. Потребата за домаќините да можат да откријат судири, го ограничува бројот на разводници и воедно и на вкупната големина на мрежата изградена со користење на разводници, додека пак преклопниците ги немаат овие ограничувања. За мрежи од 10 [[Мбит/с]] изградени со користење на повторувачки разводници, треба да се внимава на правилото „5-4-3“: до 5 сегменти, 4 разводници се дозволени помеѓу било кои две крајни станици. За мрежи од 100 [[Мбит/с]], границата е намалена на 3 сегменти, односно 2 разводника помеѓу било кои две крајни станици. Некои разводници од производителот имаат специфични порти, што им овозможува да се комбинираат на начин на кој се овозможува користење на повеќе разводници, отколку едноставно поврзувањето преку етернетски кабли, но дури и така, за голема [[брз етернет|брза етернетска]] мрежа подобро решение ќе биде со користење на преклопници за да се избегне границата на поврзани разводници. Повеќето разводници ги откриваат типичните проблеми, како на пример претерани судири и jabbering на поединечни порти, па се врши исклучување на истите од заедничкиот медиум. Па така, етернетска мрежа на основа на разводници е генерално повеќе робусна отколку етернетска мрежа на основа на коаксијални кабли (пр. 10BASE2), каде некој уред со неконстантно однесување може негативно да влијае на целата мрежа. Дури и ако не се поделат автоматски, разводникот ги поедноставува настанатите проблеми бидејќи тие ја отстрануваат потребата за соочување на грешки на долг кабел со повеќе славини; статусните светла на разводникот можат да укажат на можните проблеми или на можните извори на проблеми или пак како последно средство, уредите може да бидат исклучени од разводникот многу полесно отколку од уреди поврзани со коаксијален кабел. Разводниците се класифицирани како слој 1 (физичкиот слој) уреди во OSI моделот. Кај физичкиот слој, разводниците имаат мала поддршка во однос на уредите кои работат во софистицираните мрежи. Разводниците не ги читаат податоците кои поминуваат низ нив и не се свесни за нивниот извор или одредиште. Разводникот едноставно прима дојдовни етернетски рамки, регенерира електричен сигнал и ги емитува овие пакети до сите други уреди во мрежата. ==Двојно брз разводник== Во раните денови на брзиот етернет, етернетските преклопници биле релативно скапи уреди. Разводниците страдале од следниот проблем, ако имало некои 10BASE-T уреди поврзани во мрежата, тогаш целата мрежа морала да работи на 10 [[Мбит/с]]. Затоа било развиено решение меѓу разводник и преклопник, познато како '''двојно брз разводник'''. Овие уреди се состојат од внатрешен две-портен преклопник, поделувајќи на сегменти од 10 [[Мбит/с]] и 100 [[Мбит/с]] . Уредот обично се состои од повеќе од две физички порти. Кога мрежниот уред станува активен на било која од физичките порти, уредот може да се закачи на било кој од сегмент од 10 [[Мбит/с]] или 100 [[Мбит/с]], односно како што е соодветно. Ова ја спречува потребата за сите-или-ништо миграцијата на брзите етернетски мрежи. Овие уреди се сметаат за разводници, бидејќи сообраќајот помеѓу уредите поврзани на иста брзина не е вклучен. ==Користење== Во историјата, главната причина за купување на разводници, а не на преклопници била нивната цена. Овој мотиватор во голема мера е елиминиран со намалување на цената на преклопниците, но разводници сè уште може да бидат корисни во посебни околности како: * За вметнување на „протоколен анализатор“ во мрежниот привклучок, додека разводникот е алтернатива на "network tap" или "port mirroring". * Кога преклопникот е достапен за крајните корисници да воспостават врска, односно на пример, во конференциска сала, неискусен или безгрижен корисник (или диверзант), може да ја прекине мрежата преку поврзување на двете порти заедно, предизвикувајќи јамка. Ова може да се спречи со користење на разводник, каде што јамката ќе ги прекине останатите корисници на разводникот, но не и во остатокот на мрежата. Оваа опасност, исто така, може да се избегне со користење на преклопници кои можат да откријат и да се справат со јамки, на пример, преку спроведување на "spanning tree protocol". * Еден разводник со 10BASE2 порта може да се користи за поврзување на уреди кои го поддржуваат само 10BASE2 во современите мрежи. Истото важи и за поврзување на стар 10BASE5 мрежен сегмент со користење на AUI порта на разводнкот (поединечните уреди, кои беа наменети за "thicknet" можат да бидат поврзни со современиот етернет со помош на AUI-10BASE-T, трансивер). == Поврзано == * [[Мрежен преклопник]] * [[Сметачка мрежа]] * [[Етернет]] ==Наводи== * [http://wiki.wireshark.org/HubReference Прирачник за мрежни разводници] {{en}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Разводник, мрежен}} [[Категорија:Етернет]] [[Категорија:Мрежна машинска опрема]] [[Категорија:Мрежна архитектура]] 14zkgubxizjcpwu592iu5pb7ljvtgdb 0 738870 5539209 5151416 2026-04-15T10:31:16Z Bjankuloski06 332 /* Клучни принципи на архитектурата */ Јазична исправка, replaced: Хост → Домаќин 5539209 wikitext text/x-wiki {{викифицирање}} '''TCP/IP моделот (Трансмисиски контролен протокол/Интернетски протокол)''' е описна рамка за [[Комуникациски протокол|компјутерски мрежни протоколи]] создадена во 1970 од страна на [[DARPA]], агенција на [[Министерство за одбрана на Соединетите Американски Држави|Министерството за одбрана на САД]]. Моделот еволуирал од [[ARPANET]], кој беше првата светски широкопојасна мрежа и е претходник на [[Интернет]]. <br /> [[TCP/IP]] модел понекогаш се нарекува ''Интернет модел'' или ''DoD модел''. TCP/IP модел, или Internet Protocol Suite, опишува множество на општи насоки за дизајн и имплементација на специфични мрежни протоколи за да се овозможи компјутерите да комуницираат преку [[компјутерска мрежа]]. TCP/IP обезбедува крај-крај поврзување и конкретизирање на тоа како треба да се форматирани податоците, адресирани, пренесени, [[Насочување (информатика)|насочени]] и примени на одредиштето. Протоколи постојат за различни типови на комуникациски услуги помеѓу компјутери.<br /> TCP/IP моделот има четири [[Слој на абстракција|издвоени слоеви]] како што е дефинирано во RFC 1122. Овој слој архитектура често се споредува со седум-слојниот [[OSI-модел|OSI Референтен модел]], користејќи термини како што e ''Интернет референтен модел''. Сепак, ова е неправилно поради тоа што TCP / IP моделот е описен, додека OSI Референтен модел би требало да биде наменет за давање упатства, па оттука и се вика референтен модел.<br /> TCP/IP моделот и слични протоколи се одржуваат од страна на [[Internet Engineering Task Force|специјална единица за интернет инжинерство]] (IETF).<br /> {| class="wikitable" |- ! [[TCP/IP|TCP/IP (Интернет протокол Suite)]] |- | [[Применето ниво|Апликациски слој]]<br /> [[Border Gateway Protocol|BGP]] • [[Dynamic Host Configuration Protocol|DHCP]] • [[Domain Name System|DNS]] • [[протокол за пренос на податотеки|FTP]] • [[Hypertext Transfer Protocol|HTTP]] • [[Internet Message Access Protocol|IMAP]] • [[Internet Relay Chat|IRC]] • [[Lightweight Directory Access Protocol|LDAP]] • [[Media Gateway Control Protocol|MGCP]] • [[Network News Transfer Protocol|NNTP]] • [[Network Time Protocol|NTP]] • [[Post Office Protocol|POP]]<br /> • [[Routing Information Protocol|RIP]] • [[Remote procedure call|RPC]] • [[Real-time Transport Protocol|RTP]] • [[Session Initiation Protocol|SIP]] • [[Simple Mail Transfer Protocol|SMTP]] • [[Simple Network Management Protocol|SNMP]] • [[Secure Shell|SSH]] • [[Telnet]] • [[Transport Layer Security|TLS/SSL]] • [[Extensible Messaging and Presence Protocol|XMPP]] •<br /> ([[:Категорија:Протоколи на применето ниво|повеќе]]) |- | [[Преносно ниво|Транспортен слој]]<br /> [[Transmission Control Protocol|TCP]] • [[User Datagram Protocol|UDP]] • [[Datagram Congestion Control Protocol|DCCP]] • [[Stream Control Transmission Protocol|SCTP]] • [[Resource reservation protocol|RSVP]] • [[Explicit Congestion Notification|ECN]] •<br /> ([[:Категорија:Протоколи на преносно ниво|повеќе]]) |- | [[Семрежен слој|Интернет слој]]<br /> [[Интернет-протокол|IP]] ([[IPv4]], [[IPv6]]) • [[Internet Control Message Protocol|ICMP]] ([[ICMPv6]]) • [[Internet Group Management Protocol|IGMP]] • [[IPsec]] •<br /> ([[:en:Category:Internet layer protocols|повеќе]]) |- | [[Ниво на врска|Линк слој]]<br /> [[Address Resolution Protocol|ARP/InARP]] • [[Neighbor Discovery Protocol|NDP]] • [[Open Shortest Path First|OSPF]] • [[Tunneling protocol|Tunnels]] ([[Layer 2 Tunneling Protocol|L2TP]]) • [[Point-to-Point Protocol|PPP]] • <br /> [[Media Access Control|MAC]] ([[Ethernet]], [[DSL]], [[ISDN]], [[FDDI]]) •<br /> ([[:en:Category:Link protocols|повеќе]]) |}<br /> ==Клучни принципи на архитектурата== Ран архитектонски документ, RFC 1122, го нагласува значењето на архитектонските принципи над слоевитоста. * [[Врска крај со крај|Крај-крај принцип]]: Овој принцип се развивал во текот на времето. Неговиот првобитен израз го ставал одржувањето на состојбата и целокупната интелигенција на краевите и претпоставувал дека интернетот што ги поврзува краевите се концентрира на брзина и едноставност. Меѓутоа, реалните потреби на светот од заштитни ѕидови, преведувачи на мрежни адреси, кеширање на веб содржини и слично го принудиле овој принцип на промени.^[2] * [[Принцип на сила]]: "Во главно, имплементацијата мора да биде конзервативна во своето испраќачко однесување, и либерална во своето однесување при примање. Значи, мора да биде внимателна во испрќањето добро формирани датаграми, но мора да го прифати секој датаграм што може да го протолкува (на пр. не се противи на технички грешки каде што значењето е сè уште јасно)." "Вториот дел од принципот е речиси исто толку важен: софтверот на други домаќини може да содржи недостатоци поради кои не би било мудро да се искористат легалните но нејасни протокол одлики." Дури и кога слоевите се испитуваат, избрани архитектонски документи (не постои единствен архитектонски модел како ИСО 7498, OSI референтен модел) имаат помалку и помалку строго дефинирани слоеви од OSI моделот, и на тој начин овозможуваат полесно вклопување во вистинските светски протоколи. Всушност, еден документ на кој често се повикуваат, RFC 1958, не содржи многу слоеви.Недостатокот на истакнување на наслојувањето е силна разлика помеѓу IETF приодот и OSI приодот. Ова се однесува само на постоењето на "интернет слој" и, воопшто, на "горните слоеви", овој документ беше наменет како "слика" од 1996 на архитектурата: "Интернетот и неговата архитектура се израснаа на еволутивен начин повеќе од скромни почетоци, а не од некој голем план. Иако овој процес на еволуција е една од главните причини за успех на технологијата, сепак се чини корисно да зачува слика на тековните принципи на интернет архитектурата. "<br /> Документот RFC 1122, насловен како ''„Побарувања на Домаќинот“'', е структуиран во вид на параграфи кои се однесуваат на слоевите. Меѓутоа, документот се однесува на многу други принципи на архитектурата, притоа не нагласувајќи го наслојувањето. Лабаво дефинира четири-слоен модел, со имиња на слоевите, а не бројки, како што се следниве: * Апликациски слој (процес-процес): Ова е обемот во кој апликации создаваат кориснички податоци и ги разменуваат овие податоци со други процеси или апликации на друг или истиот домаќин. Комуникациските партнери често се нарекуваат пар. Овде работат протоколите од "повисоко ниво" како што се [[SMTP]], [[протокол за пренос на податотеки|FTP]], [[Secure Shell|SSH]], [[HTTP]], итн. * Транспортниот слој (домаќин-домаќин): Транспортниот слој претставува мрежен режим помеѓу два мрежни домаќини, независно дали се на локална мрежа или на оддалечени мрежи разделени со насочувачи. Транспортниот слој обезбедува униформиран интерфејс за вмрежување, кој ја крие вистинската топологија (распоред) на основните мрежни врски. Овде постојат контола на проток, исправка на грешки поврзувачки протоколи, како на пример [[Transmission Control Protocol|TCP]]. Овој слој се занимава со отворање и одржување на врски помеѓу интернет домаќини. * Интернет слој (интернет): Интернет слојот има за задача размена на датаграми низ мрежните граници. Затоа е исто така познат како слојот со кој се воспоставува врска, и навистина, го дефинира и воспоставува [[Семрежје|Интернетот]]. Овој слој ги дефинира адресирачките и насочувачките структури кои се користат за TCP/IP протокол suite. Примарниот протокол во овој опсег е [[Интернет-протокол|Интернет протоколот]], кој ги дефинира [[IP-адреса|IP-адресите]]. Неговата функција во насочувањето е да ги транспортира датаграмите до следниот IP насочувач кој има врска со мрежа која е поблиску до конечното одредиште на податоците. * Линк слој (домаќин-до-мрежа): Овој слој ги дефинира методите на вмрежување со опсегот на линкот на локалната мрежа на кој домаќините комуницираат без посредство на насочувачи. Овој слој опишува протоколи кои се користат за опишување на топологијата на локалната мрежа и интерфејсите кои се потребни за да влијаат на преносот на датаграмите на Интернет слојот на следните соседни домаќини. (Сп. OSI слојот на податочната врска). [[Internet Protocol Suite|Интернет протоколот Suite]] и дизајнот на множество од протоколи биле користени пред [[OSI-модел|OSI моделот]] да биде воспоставен. Од тогаш, TCP/IP моделот се споредува со OSI моделот во книги и училници, што често резултира во конфузија, бидејќи двата модели користат различни претпоставки, вклучувајќи ја и релативната важност на строгото раслојување. ==Слоеви на TCP/IP моделот== Слоевите во близина на врвот се логично поблиску до корисничката апликација, додека оние кои се во близина на дното се логично поблиску до физичкиот пренос на податоци. Гледањето на слоевите како обезбедување или конзумирање на услуга е метод на [[апстракција (информатика)|апстракција]] да се изолира горниот слој протоколи од основните детали за пренесување на битовите, на пример, [[Етернет]] и [[CSMA/CD|детекција на колизија]], додека пониските слоеви ја избегнуваат обврската да ги знаат сите детали на секоја апликација и нејзиниот протокол. <br /> Оваа апстракција исто така дозволува горните слоеви да обезбедат услуги кои пониските слоеви не можат, или избираат да не ги обезбедат. Повторно, оригиналниот [[OSI-модел|OSI Референтен модел]] бил проширен за да вклучи услуги без врска (OSIRM CL). На пример, IP не е дизајниран да биде сигурен и е протокол за најдобар напор испорака. Ова значи дека сите имплементации на Транспортниот слој мора да изберат дали треба или не да се обезбеди сигурност и до кој степен. UDP обезбедува интегритет на податоците (преку проверка) но не гарантира испорака; TCP обезбедува и интегритет на податоците и гаранција за испорака (со постојано ретрансмитирање сè додека примателот не го признае приемот на пакет). <br /> На овој модел му недостасува формализмот на OSI референтниот модел и придружните документи, но IETF не користи формален модел и не го смета ова како ограничување, како што кажува во својот коментар, [[Давид Д. Кларк]], "Одбиваме: кралеви, претседатели и гласање. Ние веруваме во: груб консензус и извршен код". Критиките на овој модел, кои се направени во однос на OSI Референтен модел, често не ги сметаат подоцнeжните ISO екстензии за тој модел. # За повеќепристапни врски со сопствени адресни системи (на пример, Етернет) потребен е протокол за мапирање адреси. Ваквите протоколи може да се сметаат дека се под IP но над постојаниот линк систем. Додека IETF не ја користи оваа терминологија, ова е подмрежно зависен објект за конвергенција според продолжеток на OSI моделот, Внатрешната организација на мрежниот слој (IONL). # ICMP и IGMP работат на врвот на IP но не пренесуваат податоци како UDP или TCP. Оваа функционалност постои како слој за управување со додатоците на OSI моделот, во својата рамка за управување (OSIRM MF) # SSL / TLS библиотеката функционира над транспортниот слој (користи TCP) но под апликациските протоколи. Меѓутоа, од страна на дизајнерите на овие протоколи, немало намера да се усогласат со OSI архитектурата. # Линкот овде е третиран како црна кутија. Ова е во ред за дискутирање на IP-адреса (бидејќи целата поента на IP е дека ќе работи на речиси ништо). IETF експлицитно нема намера да разговара за преносни системи, што е помалку академска, но практична алтернатива на ISO Референтен модел. Следново е опис на секој слој на TCP/IP мрежниот модел почнувајќи од најниско ниво. ===Линк слој (Мрежен пристап или Домаќин-Мрежа)=== Линк слој е мрежниот обем на локалната мрежна врска на која домаќинот е приклучен. Овој режим е наречен ''линк'' во интернет литературата. Ова е најнискиот составен слој од интернет протоколите, бидејќи TCP/IP е дизајниран да биде независен од хардвер. Како резултат на ова TCP/IP е имплементиран на врвот на речиси секоја хардверска мрежна технологија во постоење.<br /> Линк слојот се користи за движење на пакети помеѓу интерфејси на Интернет Слој на два различни домаќини на истиот линк. Процесите на пренесување и примање пакети на даден линк може да се контролираат во драјверот на софтверскиот уред за [[мрежна картичка|мрежната картичка]], како и специјализирани множества од чипови. Овие ќе извршат [[податочно ниво|податочни линк]] функции како додавање на еден заглавје пакет за да се подготви за пренос, а всушност рамката ќе биде пренесена преку физички медиум. TCP/IP моделот ги вклучува спецификациите за преведување на мрежните адресирачки методи кои се користат во интернет протокол за податочно линк адресирање, како што е [[Media Access Control|Контрола на медиумски пристап]] (MAC), но сепак, сите други аспекти под тоа ниво се претпоставува дека имплицитно постојат во Линк слојот, но не се експлицитно дефинирани.<br /> Линк слојот е слој каде пакетите може да бидат избрани да бидат испратени преку [[виртуелна приватна мрежа]], или друг мрежен тунел. Во ова сценарио, податоците на Линк слојот може да се сметаат за апликациски податоци кои преминуваат друга инстантација на множество IP за пренос или прием преку друга IP врска. Таква врска, или виртуелен линк, може да се воспостави со протокол за транспорт или дури и апликациски обем протокол кој служи како тунел во Линк слојот на множеството протоколи. Така, TCP/IP моделот не диктира строга хиерархиска херметичка низа. ===Интернет слој=== [[Семрежен слој|Интернет слојот]] го решава проблемот за испраќање на пакети низ една или повеќе мрежи. Оваа врска бара испраќање на податоци од изворната мрежа до мрежата која е одредиште. Овој процес се нарекува насочување.<br /> Во Интернет протоколот Suite, Интернет протоколот врши две основни функции: * ''Адресирање на домаќинот и идентификација:'' Ова е постигнато со хиерархиски систем за адресирање (види [[IP-адреса|IP-адреси]]). * ''Насочување на пакети:'' Ова е основната задача на пренесување на пакети со податоци (датаграми) од изворот до одредиштето со нивно испраќање до следниот мрежен јазол (насочувач) кој е поблизок до конечното одредиште. IP може да носи податоци за голем број на различни протоколи од погорните слоеви. Секој од овие протоколи се идентификува со единствен број на протокол: на пример, [[Internet Control Message Protocol|Интернет протокол за контрола на пораки]] (ICMP) и [[Internet Group Management Protocol|Интернет протокол за групно управување]] (IGMP) се протоколи 1 и 2, соодветно.<br /> Некои од протоколите извршени од страна на IP, како што се ICMP (се користи за пренос на дијагностички информации за IP пренос) и IGMP (се користи за управување со IP мултикаст податоци), се подредени на врвот на IP но вршат функции за поврзување. Ова ги илустрира разликите во архитектурата на TCP/IP множество на Интернет и OSI моделот. ===Транспортен слој (Домаќин-Домаќин)=== Обврските на [[преносно ниво|транспортниот слој]] вклучуваат способности за крај-крај трансфер на пораки независно од основната мрежа, заедно со контрола на грешки, сегментација, контрола на проток, контрола на метеж, и адресирање на апликации (броеви на порти). Крај-крај преносот на пораки или поврзувачките апликации кај транспортниот слој може да се категоризираат или како [[Поврзувачки ориентирано општење|конекциски ориентирани]], имплементирани во [[Transmission Control Protocol|Протоколот за контрола на пренос]] (TCP), или [[безконекциски]], имплементирани во [[User Datagram Protocol|Протоколот за кориснички датаграм]] (UDP).<br /> Транспортниот слој може да се смета како транспортен механизам, на пример, возило со одговорност да се осигура дека неговата содржина (патници / добра) ќе стигне безбедно и сигурно до своето одредиште, освен во случај кога друг слој на протокол не е одговорен за безбедна испорака.<br /> Транспортниот слој ја обезбедува оваа услуга на поврзување на апликациите преку употреба на услужни порти. Бидејќи IP обезбедува само најдобар напор за испорака, транспортниот слој е првиот слој на TCP/IP множеството кој може да понуди сигурност. IP може да работи на линк протокол на стабилни податоци како што е [[High-Level Data Link Control|Контрола на податочен линк со високо ниво]] (HDLC). Протоколи над транспорт, како што е RPC, исто така може да обезбедат сигурност.<br /> На пример, Протоколот за контрола на пренос (TCP) е конектирачки ориентиран протокол кој посветува внимание на бројни сигурносни прашања за да обезбеди стабилен бајт поток: * податоците пристигаат во ред * податоците имаат минимум грешки (т.е. коректност) * дупликат податоците се отфрлаат * изгубените/отфрлените пакети се испраќаат повторно * вклучува контрола на сообраќајниот метеж Поновиот [[Stream Control Transmission Protocol|Преносен протокол за контрола на текот]] (SCTP) е исто така сигурен, конекциски ориентиран транспортен механизам. Тој е ориентиран кон тек на пораки — а не е ориентиран кон тек на бајтови како што е TCP — и обезбедува повеќе струи мултиплексирани над една врска. Исто така обезбесува и multi-homing поддршка, во која крајот на врската може да биде претставен со повеќе IP-адреси (кои претставуваат повеќе физички интерфејси), така што ако некоја не успее, врската не се прекинува. Првично бил развиен за телефонски апликации (за транспорт на SS7 преку IP), но исто така може да се користи и за други апликации.<br /> Протоколот за кориснички датаграм е безконекциски [[Datagram|датаграм]] протокол. Како IP, тој е најдобар напор, "нестабилен" протокол. Стабилноста е покриена со откривање на грешки со користење на алгоритам слаба проверка. UDP обично се користи за апликации како што се стриминг медиуми (аудио, видео, Глас преку IP и сл.) каде што навременото пристигнување е многу поважно отколку сигурноста, или за едноставни пребарување / одговор апликации како [[Domain Name System|DNS]] пребарувања, каде прекумерната контрола за создавање на стабилна врска е несразмерно голема. [[Real-time Transport Protocol|Транспортен протокол во реално време]] (RTP) е датаграм протокол кој е наменет за податоци во реално време, како што е стриминг аудио и видео.<br /> TCP и UDP се користат за носење на збир од апликации од повисоко ниво. Соодветниот транспортен протокол е избран врз основа на протокол апликација од повисок слој. На пример, [[протокол за пренос на податотеки|Протоколот за пренос на податотеки]] очекува сигурна врска, но [[Network File System|Мрежниот Даточен Систем]] (NFS) претпоставува дека потчинетиот Далечен процедурален повик протокол, а не транспорт, ќе гарантира сигурен пренос. Други апликации, како што е VoIP, може да поднесат одредена загуба на пакети, но не и преуредување или одложување кое можеле да биде предизвикано од реемитување.<br /> Апликациите во било која дадена мрежна адреса се разликуваат по својата [[TCP и UDP порта|TCP или UDP порта]]. Со конвенција одредени познати порти се поврзуваат со специфични апликации. (Видете [[Список на TCP и UDP броеви на порти]].) ===Апликациски слој=== [[Применето ниво|Апликацискиот слој]] се однесува на протоколи од повисоко ниво кои се користат од страна на повеќето апликации за мрежна комуникација. Примери за апликациски слојни протоколи се [[протокол за пренос на податотеки|Протоколот за трансфер на податотеки]] (FTP) и [[Simple Mail Transfer Protocol|Протоколот за едноставен трансфер на пошта]] (SMTP). Податоците кодирани според апликациски слојни протоколи потоа се енкапсулираат во еден или (понекогаш) во повеќе транспортни слојни протоколи (како на пример [[Transmission Control Protocol|Протоколот за контрола на пренос]] (TCP) или [[User Datagram Protocol|Протоколот за кориснички датаграм]] (UDP)), кои пак ги користат долните слојни протоколи за да влијаат на вистинскиот трансфер на податоци.<br /> Бидејќи IP множеството не дефинира слоеви помеѓу апликацијата и транспортните слоеви, апликацискиот слој мора да ги вклучи сите протоколи кои дејствуваат како презентација на OSI и сесиските слојни протоколи. Ова обично се прави преку [[Библиотека (информатика)|библиотеки]].<br /> Протоколите на апликацискиот слој го третираат транспортниот слој (и пониските) протоколи како "црни кутии" кои обезбедуваат стабилна мрежна врска преку која ќе се комуницира, иако апликациите обично се свесни за клучните квалитети на врската на транспортниот слој како што се [[IP-адреса|IP-адреси]] со крајна точка и броеви на порти. Како што е наведено погоре, слоевите не мора да се јасно дефинирани во интернет протокол suite. Протоколите на апликацискиот слој се најчесто поврзувани со клиент–опслужувач апликации, и позастапените опслужувачи имаат одредени порти кои им се доделени од страна на [[Internet Assigned Numbers Authority|IANA]]: [[HTTP]] ја има порта 80; [[Telnet]] ја има порта 23 итн. Клиентите, од друга страна, пак, имаат тенденција да користат краткотрајни порти, односно броеви на порти доделени по случаен избор од голем број резервирани за таа цел.<br /> Транспортниот и слоевите од пониско ниво не се заинтересирани во голема мера за подробностите на протоколите на апликацискиот слој. [[Насочувач]]ите и [[мрежен преклопник|преклопниците]] не "гледаат во внатрешноста" на затворениот сообраќај за да видат каков тип на апликациски протокол претставува тој, туку тие само обезбедуваат еден вид канал за тоа. Сепак, некои [[огнен ѕид|заштитни ѕидови]] и апликации за пригушување на опсег се обидуваат да утврдат што има внатре, како што е [[Resource Reservation Protocol|Протоколот за резервација на ресурси]] (RSVP). Исто така, понекогаш е потребно објекти за [[Network Address Translation|Превод на мрежна адреса]] (NAT) за да се земат предвид потребите од одредени апликациски слојни протоколи. (NAT овозможува домаќините на приватни мрежи да комуницираат со надворешниот свет преку една видлива IP-адреса со користење на портно пренасочување, и е речиси насекаде одлика на модерните домашни широкопојасни насочувачи). ==<big>Имплементацијa на хардвер и софтвер</big>== Нормално, апликациските програмери се занимаваат само со интерфејси во Апликацискиот слој, а често и во Транспортниот слој, додека пониските слоеви се услуги обезбедени од страна на TCP/IP множеството во оперативниот систем. Микроконтролер во мрежниот адаптер обично се справува со линк прашања, поддржан од драјверски софтвер во оперативниот систем. Не-програмабилна аналогна и дигитална електроника вообичаено е задолжена за физичките компоненти во Линк слојот, обично со користење на чипсет со специфично за [http://en.wikipedia.org/wiki/Application-specific_integrated_circuit апликацијата интегрално коло] (ASIC) за секој мрежен интерфејс или друг физички стандард.<br /> Сепак, имплементација на хардвер или софтвер не е наведена во протоколите или слоевитиот референтен модел. Насочувачите со високи перформанси се во голема мера засновани на брза не-програмабилна дигитална електроника, која го спроведува префрлањето на линк нивото.<br /> ==<big>Разлики во слоевите помеѓу OSI и TCP/IP </big>== Три горни слоеви на OSI моделот [http://mk.wikipedia.org/wiki/Application_Layer Апликацискиот слој] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110927110707/http://mk.wikipedia.org/wiki/Application_layer |date=2011-09-27 }}, [http://mk.wikipedia.org/wiki/Presentation_Layer Презентацискиот слој]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} и [http://mk.wikipedia.org/wiki/Session_Layer Сесискиот слој]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} не се разликуваат одвоено во TCP/IP моделот каде што тие се претставени само како Апликациски слој. Додека некои чисто OSI протокол апликации, како што е [http://mk.wikipedia.org/wiki/X.400 X.400]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, исто така, ги комбинираат, не постои услов дека TCP/IP протокол множеството треба да наметне монолитна архитектурата над Транспортниот слој. На пример, апликацискиот протокол на [http://en.wikipedia.org/wiki/Network_File_System Мрежниот даточен систем] (NFS) работи преку презентацискиот протокол за [http://mk.wikipedia.org/wiki/External_Data_Representation Надворешно претставување на податоците]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (XDR), кој, пак, работи преку еден протокол со функционалност на сесиски слој, [http://mk.wikipedia.org/wiki/Remote_Procedure_Call Далечен процедурален повик]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (RPC). RPC овозможува сигурен пренос на евиденција, па може да работи сигурно преку транспортот на [http://mk.wikipedia.org/wiki/User_Datagram_Protocol Протоколот за кориснички датаграм] (UDP).<br /> Сесискиот слој грубо соодветствува со функционалноста на виртуелниот терминал на Telnet, кој е дел од протоколите засновани на текст како [http://mk.wikipedia.org/wiki/HTTP HTTP] и [http://mk.wikipedia.org/wiki/SMTP SMTP] TCP/IP модел протоколи со Апликациски слој. Тој, исто така соодвествува и со TCP и UDP портното нумерирање, кое се смета како дел од Транспортниот слој во TCP/IP моделот. Некои функции кои би биле вршени со презентацискиот слој на OSI се реализира во интернет апликацискиот слој со користење на [http://mk.wikipedia.org/wiki/MIME MIME]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} стандард, кој се користи во апликациски слој протоколи како [http://mk.wikipedia.org/wiki/HTTP HTTP] и [http://mk.wikipedia.org/wiki/SMTP SMTP].<br /> Бидејќи IETF при развојот на протоколите не се занимава со строго раслојување, некои од нејзините протоколи може да не се вклопуваат целосно во OSI моделот. Ваквите конфликти, сепак, се почести кога се разгледува оригиналниот OSI модел, ISO 7498, без да се гледа во анекси на овој модел (на пример, ISO 7498 / 4 Управувачка Рамка), или ISO 8648 Внатрешна организација на мрежниот слој (IONL). Кога документите IONL и Управувачка Рамка се земаат предвид, [http://mk.wikipedia.org/wiki/Internet_Control_Message_Protocol ICMP] и [http://mk.wikipedia.org/wiki/Internet_Group_Management_Protocol IGMP] се уредно дефинирани како слој на управувачки протоколи за мрежниот слој. На сличен начин, IONL обезбедува структура за "конвергентни објекти кои се подмрежно зависни" како што се [http://mk.wikipedia.org/wiki/Address_Resolution_Protocol ARP]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} и [http://mk.wikipedia.org/wiki/Reverse_Address_Resolution_Protocol RARP]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.<br /> IETF протоколите може да се енкапсулираат рекурзивно, како што е покажано со тунелирањето протоколи како што е [http://mk.wikipedia.org/wiki/Generic_Routing_Encapsulation Општата Рутинг Енкапсулација]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (GRE). Додека основните OSI документи не го прифаќаат тунелирањето, има некој концептот за тунелирање во уште еден продолжеток на OSI архитектурата, конкретно порталите на транспортниот слој во состав на Меѓународната Стандардизирана Профил рамка ^[10]. Поврзаните со ова развојни напори на OSI, сепак, биле напуштени со оглед на огромното усвојување на TCP/IP протоколите.<br /> ==<big>Имиња на слоеви и број на слоеви во литературата</big>== Следната табела ги прикажува имињата на слоевите и бројот на слоеви на мрежни модели претставени во [http://en.wikipedia.org/wiki/Request_for_comments RFCs] и учебниците кои се во широка употреба во универзитетските курсеви за компјутерски мрежи.<br /> {| class="wikitable" |- ! Курозе^[11], Фроузен ^[12] !! Комер^[13], Козиерок^[14] !! Сталингс^[15] !! Таненбаум^[16] !! RFC 1122, Интернет STD 3 (1989) !! Cisco Академија^[17] !! "Арпанет Референцен модел" на Мајк Падлипксу 1982 (RFC 871) |- | ''Пет слоеви'' || ''Четири+ еден слоеви'' || ''Пет слоеви'' || ''Четири слоеви'' || ''Четири слоеви'' || ''Четири слоеви'' || ''Три слоеви'' |- | „Пет-слоен Интернет модел“ или „TCP/IP протокол suite“ || „TCP/IP 5-слоен референтенмодел“ || „TCP/IP модел“ || „TCP/IP референтен model“ || „Интернет модел“ || „Интернет модел“ || „Арпанет референтен модел“ |- | Апликација || Апликација || Апликација || Апликација || Апликација || Апликација || Апликација/Процес |- | Транспорт || Транспорт || Домаќин-домаќин или транспорт || Транспорт || Транспорт || Транспорт || Домаќин-домаќин |- | Мрежа || Интернет || Интернет || Интернет || Интернет || Интернет работа || |- | Податочен линк || Податочен линк (Мрежен интерфејс) || Мрежен пристап || Домаќин-мрежа || Линк || Мрежен интерфејс || Мрежен интерфејс |- | Физички || (Хардвер) || Физички || || || || |} Овие учебници се второстепени извори и можат да бидат во спротивност со намерата на RFC 1122 и други IETF примарни извори како што е RFC 3439^[18].<br /> Различни автори ги толкувале RFCs поинаку во однос на прашањето дали Линк слојот (и TCP/IP моделот) ги покрива прашањата во однос на Физичкиот слој, или во однос на претпоставката дека хардверскиот слој е под Линк слојот. Некои автори се обиделе да користат и други имиња за Линк слојот, како на пример слој за мрежен интерфејс, со цел да се избегне забуна со Податочниот линк слој на седум-слојниот OSI модел. Други се обиделе да го мапираат моделот на Интернет протокол кон OSI моделот. Мапирањето често резултирало со модел со пет слоеви каде што Линк слојот е поделен во Слој на податочниот линк кој се наоѓа врз Физички слој. Во литературата со дното-нагоре пристап до интернет комуникацијата ^[12][13][15],во кој се потенцираат хардвер прашања, тие се често дискутирани во однос на физичкиот слој и слојот на податочниот линк.<br /> Интернет слојот обично е директно мапиран во [http://mk.wikipedia.org/wiki/Network_Layer Мрежниот слој] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111210194730/http://mk.wikipedia.org/wiki/Network_layer |date=2011-12-10 }} на OSI моделот, ова е еден поопшт концепт на мрежна функционалност. Транспортниот слој од TCP / IP моделот, понекогаш опишуван и како домаќин-домаќин слој, е мапиран на OSI Слој 4 (Транспортен слој), понекогаш, исто така, вклучувајќи аспекти на функционалноста на OSI Слој 5 ([http://mk.wikipedia.org/wiki/Session_Layer Сесиски слој]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}). [http://mk.wikipedia.org/wiki/Application_Layer Апликацискиот слој] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110927110707/http://mk.wikipedia.org/wiki/Application_layer |date=2011-09-27 }}, [http://mk.wikipedia.org/wiki/Presentation_Layer Презентацискиот слој]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на OSI и останатата функционалност на Сесискиот слој се урива во Апликацискиот слој на TCP/IP. Факт е дека овие OSI слоеви обично не постојат како одвоени процеси и протоколи во Интернет апликации.<br /> Сепак, интернет протокол множеството никогаш не е променето од страна на Специјалната Единица за Интернет Инжинерство од четирите слоеви дефинирани во RFC 1122. IETF не прави никакви напори да го следи OSI моделот иако RFCs понекогаш се однесуваат на него и често ги користат старите OSI слој броеви. IETF во неколку наврати изјави дека интернет протоколот и развојот на архитектурата не е наменет да биде компатибилен со OSI. RFC 3439, правејќи осврт на интернет архитектурата, содржи дел насловен како: „Слоевитоста се смета за штетна“. ^[18]<br /> ==<big>Исто така погледнете</big>== * [http://en.wikipedia.org/wiki/BBN_Report_1822 BBN Извештај 1822] ==<big>Наводи</big>== # ^ [ftp://ftp.rfc-editor.org/in-notes/rfc1958.txt Architectural Principles of the Internet], RFC 1958, B. Carpenter, June 1996 # ^ [http://www.csd.uoc.gr/~hy558/papers/Rethinking_2001.pdf Rethinking the design of the Internet: The end to end arguments vs. the brave new world], Marjory S. Blumenthal, David D. Clark, August 2001 # ^ [http://www.ietf.org/rfc/rfc0791.txt?number=791 p.23 INTERNET PROTOCOL DARPA INTERNET PROGRAM PROTOCOL SPECIFICATION September 1981 Jon Postel Editor] # ^ [http://tools.ietf.org/html/rfc1122#page-12 Requirements for Internet Hosts -- Communication Layers p.13 October 1989 R. Braden, Editor] # ^ [ OSI: Reference Model Addendum 1: Connectionless-mode Transmission,ISO7498/AD1],ISO7498/AD1, May 1986 # ^ [http://www.iso.org/iso/iso_catalogue/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=16011 Internal Organization of the Network Layer], ISO 8648 # ^ [http://www.iso.org/iso/iso_catalogue/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=14258 Open Systems Interconnection -- Basic Reference Model -- Part 4: Management framework], ISO 7498/4 # ^ [[IP Packet Structure]] # ^ [http://www.kohala.com/start/tcpipiv1.html TCP/IP Illustrated: the protocols], ISBN 0-201-63346-9, W. Richard Stevens, February 1994 # ^ [http://www.iso.org/iso/iso_catalogue/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=30726 Framework and taxonomy of International Standardized Profiles], ISO 10000, October 1998 # ^ [http://www.pearsonhighered.com/educator/academic/product/0,,0321497708,00%2ben-USS_01DBC.html James F. Kurose, Keith W. Ross, Computer Networking: A Top-Down Approach, 2008], ISBN 0-321-49770-8 # ^ [http://books.google.com/books?id=U3Gcf65Pu9IC&printsec=frontcover&dq=forouzan+%22computer+networks%22&ei=RPZ9SOCvMofctAO02di0AQ&hl=en&sig=ACfU3U2Hh_n83pPtf5uCreCih0HnWvNcxg#PPA29,M1 a b Behrouz A. Forouzan, Data Communications and Networking] # ^ [http://books.google.com/books?id=jonyuTASbWAC&pg=PA155&hl=sv&source=gbs_toc_r&cad=0_0&sig=ACfU3U18gHAia1pU_Pxn-rhkCnH1v70M6Q#v=onepage&q&f=false a b Douglas E. Comer, Internetworking with TCP/IP: Principles, Protocols and Architecture, Pearson Prentice Hall 2005], ISBN 0-13-187671-6 # ^ [http://books.google.com/books?id=Pm4RgYV2w4YC&pg=PA131&dq=%22TCP/IP+model+layers%22&lr=&hl=sv&sig=ACfU3U3ofMwYAbZfGz1BmAXc2oNNFC2b8A#v=onepage&q=%22TCP%2FIP%20model%20layers%22&f=false Charles M. Kozierok, "The TCP/IP Guide", No Starch Press 2005] # ^ a b [http://books.google.com/books?id=c_AWmhkovR0C&pg=PA35&dq=%22internet+layer%22+%22network+access+layer%22&ei=-O99SI3EJo32sgOQpPThDw&hl=en&sig=ACfU3U38aXznzeAnQdbLcPFXfCgxAd4lFg#v=onepage&q=%22internet%20layer%22%20%22network%20access%20layer%22&f=false William Stallings, Data and Computer Communications, Prentice Hall 2006], ISBN 0-13-243310-9 # ^ [http://books.google.com/books?id=Pd-z64SJRBAC&pg=PA42&vq=internet+layer&dq=networks&hl=sv&source=gbs_search_s&sig=ACfU3U3DHANeIz0sOsd5NK4VXSrgNFYVAw#v=onepage&q=internet%20layer&f=false Andrew S. Tanenbaum, Computer Networks, Prentice Hall 2002] ISBN 0-13-066102-3 # ^ Mark Dye, Mark A. Dye, Wendell, Network Fundamentals: CCNA Exploration Companion Guide, 2007, [http://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/1587132087 ISBN 1-58713-208-7] # ^ a b R. Bush; D. Meyer (December 2002), [http://www.isi.edu/in-notes/rfc3439.txt Some Internet Architectural Guidelines and Philosophy] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071127005450/http://www.isi.edu/in-notes/rfc3439.txt |date=2007-11-27 }}, Internet Engineering Task Force, retrieved 2007-11-20 ==Надворешни врски== * [http://www.cisco.com/univercd/cc/td/doc/product/iaabu/centri4/user/scf4ap1.htm Understanding Cisco TCP/IP] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081219143743/http://www.cisco.com/univercd/cc/td/doc/product/iaabu/centri4/user/scf4ap1.htm |date=2008-12-19 }} [[Категорија:Семрежни протоколи]] pensqjc2rwgdkkcmcktc3izqhwm60rj 0 738873 5539238 5517454 2026-04-15T10:37:01Z Bjankuloski06 332 5539238 wikitext text/x-wiki [[Податотека:ThicknetTransceiver.jpg|мини|десно|10BASE5 трансивер]] [[Податотека:10Base5transcievers.jpg|мини|десно|10BASE5 примопредаватели, кабли и алатки за преслушување]] [[Податотека:Xerox PARC ethernet cable.jpg|мини|десно|Xerox PARC етернет кабелот]] '''10BASE5''' (исто познат како ''thick ethernet'' или ''thicknet'') е варијанта на [[Етернет]] кабел, кој користи кабел сличен на коаксијалниот, но со дополнителна оклопна плетенка. Овој кабел е развиен во 1980 година.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.webopedia.com/TERM/1/10Base5.html |title=Дефиниција од Webopedia |accessdate=2013-01-12 |archive-date=2012-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120911170855/http://www.webopedia.com/TERM/1/10Base5.html |url-status=dead }}</ref> Како медиум се користи дебелиот коаксијален кабел, со ознаки на секој 2.5 метри каде треба да се наоѓа чепот.<ref>[http://en.wiktionary.org/wiki/10Base5 Поим од Викиречникот]</ref> Врската со кабелот се остварува со примопредавач (анг. transceiver). 10BASE5 е заменет заради побарувањата за висока брзина на мрежата, ниската цена на Ethernet каблите од категорија 5 и популарноста на 802.11 wireless мрежите. 10BASE2 и 10BASE5 се веќе застарени технологии. 10BASE5 уште е нарекуван дебел Ethernet, ThickWire и ThickNet.<ref>[http://www.sqa.org.uk/e-learning/NetTechDC01CCD/page_12.htm Thicknet (10Base5) - медиски одлики]</ref> == Потекло на името == Името 10BASE5 потекнуваод неколкуте одлики на физичката средина. 10 се однесува на брзината на пренесување на [[податоци]]те од 10Mbit/s. Base се однесува на baseband [[сигнал]]ите и 5 се однесува на максималната должина на сегментот од 500 [[Метар|метри]] (1600&nbsp;ft). == Дизајн на мрежата == 10BASE5 [[Коаксијалек кабел|коаксијалниот кабел]] има максимална должина од 500 метри (1640 [[Стапка (мерка)|стапки]]). Максималниот број на јазли што може да се поврзат на 10BASE5 сегмент е [[100]]. Трансиверот (примопредавачот) може да биде инсталиран само на прецизни интервали чија должина е 2.5 метри. Оваа должина е избрана да не одговара на брановата должина на сигналот, со ова се осигурува дека рефлексиите од повеќе славини не се во фаза. Овие прикладни точки се означени на кабелот со црни ленти. Т-врски не се дозволени. Како што е случајот со повеќето други високо брзински автобуси (high-speed bus) сегментите мора да завршуваат со отпорник на секој крај. За коаксијалните кабли [[Ethernet]], на секој крај на кабелот има прикачено [[отпорник]] од 50 омови(Ω) . Обично овој отпорник е изграден врз машки N connector и прикачен на крајот на кабелот после секој уред. Ако недостасува свршеток, или ако има нешто скршено во кабелот, AC сигнал е рефлектиран од страна на автобусот, наместо да биде растурен кога ќе го достигне крајот. Овој рефлектиран сигнал е различен од судир, и така понатамошна комуникација не е можна. Примопредавачот (Transceiver) може да биде поврзан со кабелските сегменти со N connectors, или пак преку таканаречен вампирски чеп, кој дозволува неколку јазли да се додадат, додека постоечките врски се живи. Вампирскиот чеп се стега врз кабелот, принудувајќи шилото да се пробие низ надворешниот оклопник за да го контактира таканаречениот внатрешен кокдуктор, додека другите шилки гризат врз надворешната плетенка штит. Оваа мерка мора да преземена за да може да се штити надворешниот оклопник од допирање на шилките.<ref>[http://www.thenetworkencyclopedia.com/d2.asp?ref=2169 Како функционира 10Base5]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ThickNet == Главната предност на 10BASE5 e способноста да ги надмине рестрикциите на кабелот што се појавуваат кај [[10BASE2]]. Треба да се следат неколку правила, заедно со правилото 5-4-3, кога се конфигурира ThickNet мрежа: *Минималното растојание на каблите меѓу примопредавачите е 2.5 метри (8стапки). *Не смее да се пречекорува должината на мрежниот сегмент од 500 метри (1640 стапки). *Целата мрежна кабелска шема не смее да надмине 2500метри (8200 стапки). *Еден дел од завршетокот на мрежниот сегмент мора да заземен. *Примопредавачките кабле може да бидат кратки колку што е потребно, но не може да бидат подолги од 50 метри од примопредавачот до компјутерот. *Максималниот [[број]] на јазли ма мрежен сегмент е 100. (Тука се вклучени сите репетитори). == Наводи == {{наводи}} == Поврзано == {{рв|10BASE5}} * [[10BASE2]] * [[10BASE-T]] * [[Локална мрежа]] * [[Electrical termination]] * [[Сметачка мрежа]] * [[EAD-socket]] * [[Етернет]] * [[Магистрална мрежа]] * [[Coaxial Cable]] * [[Список на network buses]] [[Категорија:Етернет]] ji9cjc54m4863cd8bymigzmju7fob0h 5539240 5539238 2026-04-15T10:37:55Z Bjankuloski06 332 5539240 wikitext text/x-wiki [[Податотека:ThicknetTransceiver.jpg|мини|десно|10BASE5 трансивер]] [[Податотека:10Base5transcievers.jpg|мини|десно|10BASE5 примопредаватели, кабли и алатки за преслушување]] [[Податотека:Xerox PARC ethernet cable.jpg|мини|десно|Xerox PARC етернет кабелот]] '''10BASE5''' (исто познат како ''thick ethernet'' или ''thicknet'') е варијанта на [[Етернет]] кабел, кој користи кабел сличен на коаксијалниот, но со дополнителна оклопна плетенка. Овој кабел е развиен во 1980 година.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.webopedia.com/TERM/1/10Base5.html |title=Дефиниција од Webopedia |accessdate=2013-01-12 |archive-date=2012-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120911170855/http://www.webopedia.com/TERM/1/10Base5.html |url-status=dead }}</ref> Како медиум се користи дебелиот коаксијален кабел, со ознаки на секој 2.5 метри каде треба да се наоѓа чепот.<ref>[http://en.wiktionary.org/wiki/10Base5 Поим од Викиречникот]</ref> Врската со кабелот се остварува со примопредавач (анг. transceiver). 10BASE5 е заменет заради побарувањата за висока брзина на мрежата, ниската цена на Ethernet каблите од категорија 5 и популарноста на 802.11 wireless мрежите. 10BASE2 и 10BASE5 се веќе застарени технологии. 10BASE5 уште е нарекуван дебел Ethernet, ThickWire и ThickNet.<ref>[http://www.sqa.org.uk/e-learning/NetTechDC01CCD/page_12.htm Thicknet (10Base5) - медиски одлики]</ref> == Потекло на името == Името 10BASE5 потекнуваод неколкуте одлики на физичката средина. 10 се однесува на брзината на пренесување на [[податоци]]те од 10Mbit/s. Base се однесува на baseband [[сигнал]]ите и 5 се однесува на максималната должина на сегментот од 500 [[Метар|метри]] (1600&nbsp;ft). == Дизајн на мрежата == 10BASE5 [[Коаксијален кабел|коаксијалниот кабел]] има максимална должина од 500 метри (1640 [[Стапка (мерка)|стапки]]). Максималниот број на јазли што може да се поврзат на 10BASE5 сегмент е [[100]]. Трансиверот (примопредавачот) може да биде инсталиран само на прецизни интервали чија должина е 2.5 метри. Оваа должина е избрана да не одговара на брановата должина на сигналот, со ова се осигурува дека рефлексиите од повеќе славини не се во фаза. Овие прикладни точки се означени на кабелот со црни ленти. Т-врски не се дозволени. Како што е случајот со повеќето други високо брзински автобуси (high-speed bus) сегментите мора да завршуваат со отпорник на секој крај. За коаксијалните кабли [[Ethernet]], на секој крај на кабелот има прикачено [[отпорник]] од 50 омови(Ω) . Обично овој отпорник е изграден врз машки N connector и прикачен на крајот на кабелот после секој уред. Ако недостасува свршеток, или ако има нешто скршено во кабелот, AC сигнал е рефлектиран од страна на автобусот, наместо да биде растурен кога ќе го достигне крајот. Овој рефлектиран сигнал е различен од судир, и така понатамошна комуникација не е можна. Примопредавачот (Transceiver) може да биде поврзан со кабелските сегменти со N connectors, или пак преку таканаречен вампирски чеп, кој дозволува неколку јазли да се додадат, додека постоечките врски се живи. Вампирскиот чеп се стега врз кабелот, принудувајќи шилото да се пробие низ надворешниот оклопник за да го контактира таканаречениот внатрешен кокдуктор, додека другите шилки гризат врз надворешната плетенка штит. Оваа мерка мора да преземена за да може да се штити надворешниот оклопник од допирање на шилките.<ref>[http://www.thenetworkencyclopedia.com/d2.asp?ref=2169 Како функционира 10Base5]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ThickNet == Главната предност на 10BASE5 e способноста да ги надмине рестрикциите на кабелот што се појавуваат кај [[10BASE2]]. Треба да се следат неколку правила, заедно со правилото 5-4-3, кога се конфигурира ThickNet мрежа: *Минималното растојание на каблите меѓу примопредавачите е 2.5 метри (8стапки). *Не смее да се пречекорува должината на мрежниот сегмент од 500 метри (1640 стапки). *Целата мрежна кабелска шема не смее да надмине 2500метри (8200 стапки). *Еден дел од завршетокот на мрежниот сегмент мора да заземен. *Примопредавачките кабле може да бидат кратки колку што е потребно, но не може да бидат подолги од 50 метри од примопредавачот до компјутерот. *Максималниот [[број]] на јазли ма мрежен сегмент е 100. (Тука се вклучени сите репетитори). == Наводи == {{наводи}} == Поврзано == {{рв|10BASE5}} * [[10BASE2]] * [[10BASE-T]] * [[Локална мрежа]] * [[Electrical termination]] * [[Сметачка мрежа]] * [[EAD-socket]] * [[Етернет]] * [[Магистрална мрежа]] * [[Coaxial Cable]] * [[Список на network buses]] [[Категорија:Етернет]] hnveofr8o1no93ufcti8ku4se7z8pe4 0 738929 5539214 5237667 2026-04-15T10:31:31Z Bjankuloski06 332 Јазична исправка, replaced: хост → домаќин (2), Хост → Домаќин (3) 5539214 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Network Bridging.png|мини|десно|upright=1.8|Преглед на мрежно премостување на две локални мрежи користејќи ги [[OSI-модел|ИСО/ОСИ слоевите]] и терминологијата]] '''Премостување''' е техника за проследување што се користи во [[Компјутерска мрежа|компјутерски мрежи]] со пакетен пренос. За разлика од [[насочување]], премостување не прави претпоставки за кај се сместени специвични адреси. Наместо тоа се потпира на преплавување и испитување на изворни адреси во добиените заглавја на пакетите, за да ги лоцира непознатите уреди. Кога уредот е сместен неговата локација се снима од табела каде што се зачувуваат MAC адреси, за да се занемари потребата за натамошно емитување. Корисноста на премостување е лимитирана поради неговата зависност од преплавување и поради тоа се користи само во локални мрежи.<br /> <br /> Премостување генерално се однесува на ''транспарентно премостување'' или ''“Learning bridge”'' операции што доминираат во [[Етернет]]. Друга форма на премостување, премостување со изворен пат, е развиена за мрежите со кружен прстен (token ring).<br /> <br /> Мрежниот мост поврзува поваќе сегменти од мрежата на податочниот слој (слој 2) на [[OSI модел]]от. Во [[Етернет]] мрежите терминот мост формално значи уред што се однесува според IEEE 802.1D стандардот. Мост и [[Мрежен преклопник|преклопник]] се многу слични со тоа дека [[Мрежен преклопник|преклопник]] е мост со повеќе порти. Преклопник или ''слој 2 преклопник'' често се користи наизменично со мост.<br /> <br /> Мостовите се слични со повторувачи или мрежни разводни кутии, уреди што поврзуваат сегменти од мрежа на [[физички слој]] (слој 1) на [[OSI модел]]от. Како и да е со премостување собраќајот од една мрежа се менаџира се преемитува на слледните сегменти од мрежата. Мостови се покомплекси од разводните кутии или повторувачите. Мостови може да анализираат пакети на податоци за да одлучат дали мостот може да ги прати тие пакети на друг сегмент од мражата. == Транспарентно премостување == Мост користи ''табела за проследување'' или ''база на податоци за проследување'' за да праќа рамки низ сегментите на мрежата. Базата на податоци за проследување првично е празна и влезовите во базата на податоци се градат коко што мостот добива рамки. Ако влез со адреса не е најден во базата на податоци за проследување, таа рамка е преплавена на сите порти на мостот, што ја пренесува рамката на сите сегменти освен на изворната адреса. Со овие начини на емитување рамки, крајната мрежа ќе одговори и ќе се создаде влез во базата на податоци за проследување. На пример, да земеме 3 домаќини, А, Б и Ц и мост. Мостот има 3 порти. А е поврзана со мостот во порт 1, Б е поврзана со мостот во порт 2, Ц е поврзана во портот 3. А праќа рамка адресирана до Б на мостот. Мостот ја испитува изворната адреса на рамката и создаде влез со адреса и број на порта за А во табелата за проследување. Мостот ја испитува крајната адреса и ако не ја најде во табелата за проследување, ја преплавува до сите други портови:2 и 3. Рамката е примена од домаќините Б и Ц. Домаќинот Ц ја испитува крајната адреса и ја игнорира рамката. Домаќинот Б ја препознава крајната адреса која се совпаѓа и генерира одговор кон А. На патот назад, во табелата за проследување мостот додава влез за адресата и бројот на портата за Б. Мостот веќе ја има адресата на А во табелата за во табелата за проследување така да го праќа одговорот само на порта 1. Домаќинот Ц или било кој друг домаќин на порта 3 не се оптоварува со одговорот. Сега е возможна двосмерна комуникација меѓу А и Б без понатамошно преплавување. <br /> <br /> Забележливо е дека и изворната и крајната адреса се користат во овој алгоритам. Изворните адреси се запишуваат во влезови во табелата за проследување додека крајни адреси се бараат во табелата и се совпаѓаат со соодветен сегмент за праќање на рамката. <br /> <br /> Оваа технологија оригинално беше развиена од Digital Equipment Corporation во 1980-тите . == Филтрирање на основа на податоци == За пренесување меѓу два сегменти мостот ја чита MAC адреаста на одредиштето и одлучува дали да препрати или да филтрира. Ако мостот одлучи дека дестинациониот јазол е на друг сегмент од мрежата го препраќа пакетот на тој сегмент. Ако дестинационата адреса припаѓа на истиот сегмент како изворната адреса мостот ја филтрира рамката. Како што јазлите пренесуваат податоци преку мостот, мостот прави филтрирачка база на податоци (позната како база на податоци за проследување) на познати MAC адреси и нивните локации на мрежата. Мостот ја користи филтрирачката база на податоци за да одлучи дали пакет треба да се препрати или филтрира. == Предности на мостови == * Самоконфигурирачки * Едноставните мостови не се скапи * Изолираат колизиски домен * Ја намалува големината на колизиски домен преку микросегментација во мрежи без преклопување * Транспарентни спрема протоколите на MAC слојот * Дозволува информации за менаџирањето и перформансите и контрола на пристап * [[Локална мрежа|LAN]] овите се посебно интерконектирани и физички ограничени како што се број на станици, повторувачи и должина на сегменти немаат ефект * Помага за минимизирање на сообраќај. == Недостатоци на мостовите == * Не го лимитира просторот на емитување(емитувачкиот домен не може да се контролира) * Не може да се преслика на екстремно големи мрежи * Собирањето и обработката на информации предизвикува доцнење * Мостовите се поскапи од повторувачи и разводни кутии * Комплекна мрежна топологија може да претставува проблем за транспарентни мостови. На пример, повеќе патишта меѓу транспарентни мостовите и [[Локална мрежа|LAN]] овите може да резултираат во мостна јамка. Разгранетиот алгоритам со облик на дрво (Spanning tree protocol) помага да се намалат проблемите со комплекси топологии. == Премостување наспроти насочување == Премостување и [[насочување]] се два начини на контролирање податоци, но работат на различни методи. Премиостувањето работи со вториот слој од [[OSI модел]]от (податочниот слој) додека насочувањето работи со третиот слој [[OSI модел]]от (мрежниот слој). Оваа разлика значи дека мостот насочува рамки преку MAC адресите назначени од [[хардвер]]от додека [[насочувач]]от ги прави одлуките според назначените [[IP-адреса|IP-адреси]]. Како резултат на ова мостови не се оптоварени со, и не се способни да разликуваат мрежи, за ралика од [[насочувач]]и.<br /> <br /> При дизајнирање меажа, може да се одбере користење на поваќе сегменти во една мрежа со мост или да се подели на повеќе мрежи интерконектирани со [[насочувач]]. Ако еден домаќин е физички поместен од една област на мрежата во друга, во мрежа која користи [[насочувач]], мора да добие нова [[IP-адреса]], додека ако овој систем е поместен во мрежа која користи мост не е потребна никаква реконфигурација. == Наводи == * ^ "[http://www.cisco.com/en/US/docs/internetworking/technology/handbook/Transparent-Bridging.html Transparent Bridging]". Cisco Systems, Inc.. Retrieved 2010-06-20. * Hamilton, Kenneth; Clark, Kenedy (1999-08-01). "[http://www.cisco.com/en/US/docs/internetworking/technology/handbook/Bridging-Basics.html Cisco LAN Switching]". Encyclopedia of Things. Cisco Press. Retrieved 1999-08-01. [[Категорија:Етернет]] sggcqyb6c83e4uwz3xdygc79d34dso9 0 738975 5539212 5188111 2026-04-15T10:31:27Z Bjankuloski06 332 Јазична исправка, replaced: хост → домаќин (7) 5539212 wikitext text/x-wiki {{Внимание}} {{Викифицирање}} {{Без извори}} Корисничкиот Протокол(UDP) е еден од клучните делови на [[Интернет протокол]](IP), множество од мрежни протоколи кои се користат за Интернет. Со овој протокол, компјутерските апликации можат да праќаат пораки, во тој случај познати како датаграми. Протоколот е дизајниран од Дејвид Рид во 1980 година и конечно е дефиниран во [[RFC 768]]. Корисничкиот податочен протокол користи едноставен модел без имплицитни ракувачки дијалози за обезбедување сигурност, подреденост, или интегритет на податоците. Според ова, овој кориснички протокол овозможува несигурен сервис и датаграмите може да не пристигнат по ред, некаде се појавуваат дупликати, или исчезнуваат без претходна најава. Протоколот претпоставува дека грешката при проверка и корегирање е или непотребна или изведена во апликацијата, притоа избегнувајќи ја големата контрола на таа обработка на интерфејсот на мрежното ниво. Апликацијата која зависи од времето, честопати го користи овој протокол бидејќи испуштените пакети се подобри од чекањето на задоцнетите пакети. UDP е исто така корисна за опслужувачите одговарајќи на мал број прашања од огромен број на клиенти. За разлика од [[Tранспортен слој|TCP]], '''UDP''' е компатибилен со емитуваниот пакет(праќање на податоци или пораки од еден до сите компјутери на локалната мрежа) и мултикастингот (праќање на сите претплатници). == Портови на сервисот == UDP апликациите користат сокети пакети за да воспостават домаќин до домаќин комуникација. Апликацијата поврзува приклучок до нејзината крајна точка на пренесувањето на податоци, којашто е комбинација на IP-адреса и [[Порт (компјутерски мрежи)|порт]] на сервисот. [[Порт (компјутерски мрежи)|Портот]] е структурен софтвер која е недефинирана од број на [[Порт (компјутерски мрежи)|порт]], 16 бита целобројна вредност, дозволувајќи им на броевите на [[Порт (компјутерски мрежи)|портовите]] да бидат помеѓу 0 и 65 535. [[Порт (компјутерски мрежи)|Портот]] 0 е резервиран, но е дозволен како вредност ако испраќачкиот процес не очекува пораки за возврат. Internet Assigned Numbers Authority ги поделува бројните [[Порт (компјутерски мрежи)|портови]] во три нивоа. Бројните [[Порт (компјутерски мрежи)|портови]] како 0 преку 1023 се користени за заеднички, добро познати сервиси. Unix оперативните системи, кои користат една од овие [[Порт (компјутерски мрежи)|порти]] бараат дозвола од корисникот кој го користи самиот оперативниот систем. Бројните [[Порт (компјутерски мрежи)|портови]] 1024 преку 49 151 се регистрираните [[Порт (компјутерски мрежи)|портови]] користени за [[IANA]]-регистрирани сервиси. [[Порт (компјутерски мрежи)|Портовите]] 49 152 преку 65 535 се динамични [[Порт (компјутерски мрежи)|портови]] кои не се за било кој специфичен сервис и може да биде користен за било која цел. Тие исто така се користени како краткотрајни [[Порт (компјутерски мрежи)|портови]], чијшто софтвер работи на домаќинот и може случајно да одбере [[Порт (компјутерски мрежи)|порт]] со цел да се дефинира самиот. Всушност, тие се користени како привремени [[Порт (компјутерски мрежи)|портови]] примарно од клиенти кои комуницираат со опслужувачите. == Пакет на структури == UDP е минимална порака на транспортното ниво на протоколот документиран во [[IETF RFC 768]]. UDP не овозможува гаранции на протоколот на горното ниво за достава на пораки. Поради оваа цел, UDP понекогаш се однесува како Несигурен Датаграм протокол. UDP овозможува апликација мултиплексирање (преку бројот на [[Порт (компјутерски мрежи)|порти]]) и проверка на интегритетот (преку проверка) на заглавјето. Ако сигурното пренесување е посакувано, мора да биде имплементирано во апликацијата на корисникот. UDP заглавјето се состои од 4 полиња, од кое што секое е 2 бајти(16 бита). Употребата на две од нив е опционално во [[IPv4]]. Во [[IPv6]] само изворот на [[Порт (компјутерски мрежи)|порта]] е опционален(види подолу). ==== Број на изворна порта ==== Ова поле ја идентификува [[Порт (компјутерски мрежи)|портата]] на испраќачот кој треба значајно да биде [[Порт (компјутерски мрежи)|порта]] за возвраќање ако е тоа потребно. Ако не е користен, тогаш треба да биде нула. Ако изворот на домаќинот е клиентот, бројот на [[Порт (компјутерски мрежи)|портата]] би требало да биде еден краткотраен број на [[Порт (компјутерски мрежи)|порта]]. Ако изворот на домаќинот е опслужувачот, бројот на [[Порт (компјутерски мрежи)|порта]] би требало да биде добро познат број на [[Порт (компјутерски мрежи)|порта]]. ==== Број на дестинациска порта ==== Ова поле ја идентификува [[Порт (компјутерски мрежи)|портата]] на примачот на кој е баран.Слично на изворот на број на [[Порт (компјутерски мрежи)|порта]], ако клиентот е дестинациски домаќин тогаш бројот на [[Порт (компјутерски мрежи)|порта]] би требало да биде краткотраен број на [[Порт (компјутерски мрежи)|порта]] и ако дестинацискиот домаќин е опслужувачот тогаш број на [[Порт (компјутерски мрежи)|порта]] би требало да биде добро познат број на [[Порт (компјутерски мрежи)|порта]]. ==== Должина ==== Поле кое ја одредува должината во бајти на целиот пакет:заглавје и податоци. Минималната должина е 8 бајти откога тоа е должина на заглавјето. Големината на полето поставува теоретска граница од 65,535 бајти (8 бајти заглавје + 65,527 бајти податоци) за UDP пакетот. Практичната граница за должина на податоци која е наметната од подвлечениот IPv4 протокол е 65,507 бајти (65,535 − 8 бајти UDP заглавје − 20 бајти IP заглавје). ==== Проверка ==== Полето за проверка е употребено за проверка на грешки на заглавјето и податоците. Ако проверката не е генерирана од предавателот, полето ја користи вредноста со сите нули. Ова поле не е опционално за [[IPv6]]. == Проверка на пресметка == Овој метод користен за пресметување на проверката е дефиниран во [[RFC 768]]: Проверка е 16-от бит на едниот комплемент на сумата на истиот комплемент на псевдо заглавјето на информација од IP заглавјето, UDP заглавјето, и податоците, поставени со нула октети на крајот(ако е потребно) за да се направи повеќе од два октети. Со други зборови, сите 16-битни збора се сумирани да го користат едниот аритметички комплемент . Сумата на едниот комплемент ја надополнува вредноста на UDP полето за проверка. Ако проверката за пресметување резултати на вредноста нула(сите 16 бита нули) треба да биде пратена како едниот комплемент(сите да бидат први). Разликата помеѓу IPv4 и IPv6 е во податоците употребени да ја пресметуваат проверката. ===== IPv4 ПСЕВДО-ЗАГЛАВЈЕ ===== Кога UDP работи преку IPv4, проверката се пресметува користејќи ПСЕВДО-ЗАГЛАВЈЕ што содржи некои од истите информации за вистинското IPv4 заглавје. ПСЕВДО-ЗАГЛАВЈЕТО не е вистински IPv4 заглавје користен за праќање на IP пакет. Изворот и одредиштето на адреси се оние во IPv4 заглавјето. Должината на полето на UDP е должината на UDP заглавјето и податоците. UDP проверката на пресметката е опционална за IPv4. Ако не е користена проверката треба да биде наместена до вредноста нула. ===== IPv6 ПСЕВДО-ЗАГЛАВЈЕ ===== Секое транспортно или друго горно ниво на протоколот вклучува адреси од IP заглавјето во неговата проверка на пресметка која мора да биде сменета за употреба на IPv6 и да ги вклучи 128-битните IPv6 адреси. Кога се пресметува проверката, повторно ПСЕВДО-ЗАГЛАВЈЕТО е користен за имитирање на вистинското IPv6 заглавje. Изворот на адреса е еден во IPv6 заглавје. Дестинациската адреса е последното одредиште, ако IPv6 пакетот не содржи Насочувачко заглавје, кое ќе биде дестинациска адреса во IPv6 заглавје, инаку, кај првичниот јазол, ќе биде адресата на последниот елемент на Насочувачкото заглавје и кај приемниот јазол, ќе биде дестинациската адреса во IPv6 заглавјето. Вредноста на полето на Следното Заглавје е вредноста на протоколот за UDP: 17. Полето на UDP должината е должината на UDP заглавјето и податоците. == Апликации == Многубројни клучни Интернет апликации користат UDP, вклучувајќи: the Domain Name System (DNS), каде што прашалниците(зборови или фрази или ред текст што се користи за пронаоѓање и извлекување податоци од базата податоци) мора да бидат брзи и се состои само од едно барање проследено од единствен пакетен одговор,[[Simple Network Management Protocol]] (SNMP), [[Routing Information Protoco]]l (RIP)[1] и [[Dynamic Host Configuration Protocol]] (DHCP). == Споредба на UDP и TCP == TCP е протокол за основно поврзување, што значи дека бара поставување на крај со крај комуникација. Откако поврзувањето е поставено корисникот на податоци може да испраќа директно преку поврзувањето. * '''Сигурност'''-TCP управува со пораката.Многу обиди се направени за да се испрати пораката. Ако се загуби по пат, опслужувачот повторно ќе го бара изгубениот дел. Во TCP, или нема податоци што недостасуваат или, во случај на долго време, поврзувањето се отфрла. * '''Подреденост'''-ако две пораки се испратени на истото поврзување во низа, првата порака ќе стигне прво до апликацијата која прима. Кога некои сегменти на податоци ќе стигнат во погрешен ред, сите податоци на TCP баферите можат да бидат соодветно подредени и испратени до апликацијата. * '''Heavyweight'''-TCP бара три пакети за да постави приклучок за поврзување, пред да бидат пратени од било кој корисник на податоци. TCP се справува со сигурноста и застојот на контрола. * '''Стриминг'''– Податоците се читаат како бајт стрим, без разлика индикации се пренесуваат за да ги сигнализираат границите(сегмент) на пораката. UDP е едноставен основен протокол. Неповрзаните протоколи не претставуваат крај со крај поврзување. Поврзувањето е завршено со пренесување на информација во една насока од изворот до одредиштето без да ја провери подготвеноста или состојбата на примачот. * '''Несигурност''' – Кога пораката е пратена, но не се знае дали ќе стигне до нејзиното одредиште. Може да се изгуби по пат. Нема концепт на признавање или реемитување. * '''Неподреденост''' – Ако две пораки се пратени на истиот примач, редот во којшто ќе пристигнат не може да се предвиди. * '''Lightweight''' – Нема подредување на пораките, нема последователни поврзувања итн. Тоа е мал транспорт дизајниран на врвот на IP. * '''Пакети''' – Пакетите се пратени поединечно и се проверени за интегритет само кога ќе стигнат. Пакетите имаат дефинитивни граници кои се пречекани после приемот, што значи операција за читање кај сокетот ќе донесе цела порака како што била првично пратена. == Наводи == ''' 1.^ a b c Kurose, J.F. & Ross, K.W. (2010). Computer Networking, 5th ed. Boston, MA: Pearson Education, Inc. 2.^ a b c d e f g Forouzan, B.A. (2000). TCP/IP: Protocol Suite, 1st ed. New Delhi, India: Tata McGraw-Hill Publishing Company Limited. 3.^ Clark, M.P. (2003). Data Networks IP and the Internet, 1st ed. West Sussex, England: John Wiley & Sons Ltd. 4.^ a b Postel, J. (August 1980). RFC 768: User Datagram Protocol. Internet Engineering Task Force. Retrieved from http://tools.ietf.org/html/rfc768 5.^ a b Deering S. & Hinden R. (December 1998). RFC 2460: Internet Protocol, Version 6 (IPv6) Specification. Internet Engineering Task Force. Retrieved from http://tools.ietf.org/html/rfc2460 6.^ The impact of UDP on Data Applications''' == RFC наводи == RFC 768 - User Datagram Protocol RFC 2460 - Internet Protocol, Version 6 (IPv6) Specification RFC 4113 - Management Information Base for the UDP RFC 5405 - Unicast UDP Usage Guidelines for Application Designers {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Семрежни протоколи]] r1ic8qaw1fcww74mksgf6704kpln1j9 0 739088 5539192 5502393 2026-04-15T10:28:47Z Bjankuloski06 332 5539192 wikitext text/x-wiki [[Податотека:BusNetwork.svg|мини|[[Мрежна топологија|Топологија]] на мрежна магистрала]] '''Мрежна магистрала''' — [[мрежна топологија]] во која [[јазол (мрежа)|јазлите]] се директно поврзани на заеднички линеарна (или разгранета) полудуплексна врска наречена [[магистрала (мрежа)|магистрала]].<ref>[http://blog.teachbook.com.au/index.php/computer-science/networking-2/network-topologies "Network Topologies"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150720093918/http://blog.teachbook.com.au/index.php/computer-science/networking-2/network-topologies/ |date=2015-07-20 }} Teachbook Blog, Accessed August 4th 2015.</ref><ref>Janssen, Cory [http://www.techopedia.com/definition/17045/bus-topology "What is a Bus Topology?"]{{Мртва_врска|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Techopedia, Accessed August 4th 2015.</ref> ==Функционирање== [[Домаќин (мрежа)|Домаќинот]] на мрежната магистрала се нарекува „станица“ или „[[работна станица]]“. На мрежната магистрала секоја станица го прима целиот мрежен сообраќај и сообраќајот генериран од секоја станица е со еднаков приоритет за пренос<ref>{{Наведена книга | first1=Geoffrey | last1=Knott | first2=Nick | last2=Waites| title = BTEC Nationals for IT Practitioners | publisher = Brancepeth Computer Publications| year = 2002| isbn = 0-9538848-2-1 | quote = ...all stations have equal priority in using the network to transmit.| pages = 395 }}</ref>. Мрежната магистрала формира единствен мрежен сегмент и домен на судири. За да оди пренос од сите јазли истовремено се користи топологија на [[пристапна контрола на медиумот]] ({{langx|en|medium access control}}) како [[повеќекратен систем со детекција на носителот]] ({{langx|en |carrier sense multiple access, CSMA}}) или [[контрола на магистрала]]та ({{langx|en |bus master}}) Доколку која било врска или сегмент од магистралата е отсечен, се прекинува целосниот мрежен сообраќај заради скок на сигналот предизвикан од отсуството на завршен [[отпорник]]. ==Предности и недостатоци== ===Предности=== *Едноставно за имплементација и проширување. *Лесно инсталирање. *Добро приспособено за привремени или за мали мрежи кои не побаруваат големи брзини. *Поевтина од други топологии. *Евтино, потребен е само еден кабел. *Лесна идентификација на погрешни кабли. *Намалена тежина поради намалениот број на жици. ===Недостатоци=== *Ограничена должина на кабелот и ограничен број на станици. *При проблем со кабелот целата мрежа престанува со работа. *Поскапо одржување на подолг временски период. *Перформансите се влошуваат поради додавање на други компјутери или поради густиот сообраќај. *Значајни просторни капацитети. *Работи најдобро со ограничен број на јазли. *Најчесто има поспор трансфер на податоците од другите топологии. *Само еден пакет може да остане на магистралата во текот на еден такт на часовникот. ==Поврзано== * [[Мрежни топологии]] ==Наводи== {{Наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Мрежна архитектура]] [[Категорија:Мрежна топологија]] [[Категорија:Омрежување]] [[Категорија:Сметачка архитектура]] 1m6ubiiijhm8j1lvbj6g4eajvxttd80 5539226 5539192 2026-04-15T10:34:09Z Bjankuloski06 332 5539226 wikitext text/x-wiki [[Податотека:BusNetwork.svg|мини|[[Мрежна топологија|Топологија]] на магистрална мрежа]] '''Магистрална мрежа''' — [[мрежна топологија]] во која [[јазол (мрежа)|јазлите]] се директно поврзани на заеднички линеарна (или разгранета) полудуплексна врска наречена [[магистрала (мрежа)|магистрала]].<ref>[http://blog.teachbook.com.au/index.php/computer-science/networking-2/network-topologies "Network Topologies"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150720093918/http://blog.teachbook.com.au/index.php/computer-science/networking-2/network-topologies/ |date=2015-07-20 }} Teachbook Blog, Accessed August 4th 2015.</ref><ref>Janssen, Cory [http://www.techopedia.com/definition/17045/bus-topology "What is a Bus Topology?"]{{Мртва_врска|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Techopedia, Accessed August 4th 2015.</ref> ==Функционирање== [[Домаќин (мрежа)|Домаќинот]] на мрежната магистрала се нарекува „станица“ или „[[работна станица]]“. На мрежната магистрала секоја станица го прима целиот мрежен сообраќај и сообраќајот генериран од секоја станица е со еднаков приоритет за пренос<ref>{{Наведена книга | first1=Geoffrey | last1=Knott | first2=Nick | last2=Waites| title = BTEC Nationals for IT Practitioners | publisher = Brancepeth Computer Publications| year = 2002| isbn = 0-9538848-2-1 | quote = ...all stations have equal priority in using the network to transmit.| pages = 395 }}</ref>. Мрежната магистрала формира единствен мрежен сегмент и домен на судири. За да оди пренос од сите јазли истовремено се користи топологија на [[пристапна контрола на медиумот]] ({{langx|en|medium access control}}) како [[повеќекратен систем со детекција на носителот]] ({{langx|en |carrier sense multiple access, CSMA}}) или [[контрола на магистрала]]та ({{langx|en |bus master}}) Доколку која било врска или сегмент од магистралата е отсечен, се прекинува целосниот мрежен сообраќај заради скок на сигналот предизвикан од отсуството на завршен [[отпорник]]. ==Предности и недостатоци== ===Предности=== *Едноставно за имплементација и проширување. *Лесно инсталирање. *Добро приспособено за привремени или за мали мрежи кои не побаруваат големи брзини. *Поевтина од други топологии. *Евтино, потребен е само еден кабел. *Лесна идентификација на погрешни кабли. *Намалена тежина поради намалениот број на жици. ===Недостатоци=== *Ограничена должина на кабелот и ограничен број на станици. *При проблем со кабелот целата мрежа престанува со работа. *Поскапо одржување на подолг временски период. *Перформансите се влошуваат поради додавање на други компјутери или поради густиот сообраќај. *Значајни просторни капацитети. *Работи најдобро со ограничен број на јазли. *Најчесто има поспор трансфер на податоците од другите топологии. *Само еден пакет може да остане на магистралата во текот на еден такт на часовникот. ==Поврзано== * [[Мрежни топологии]] ==Наводи== {{Наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Мрежна архитектура]] [[Категорија:Мрежна топологија]] [[Категорија:Омрежување]] [[Категорија:Сметачка архитектура]] egnekmu5dypcxwi6639u2yosofji9rp 5539227 5539226 2026-04-15T10:34:46Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Мрежна магистрала]] на [[Магистрална мрежа]] 5539226 wikitext text/x-wiki [[Податотека:BusNetwork.svg|мини|[[Мрежна топологија|Топологија]] на магистрална мрежа]] '''Магистрална мрежа''' — [[мрежна топологија]] во која [[јазол (мрежа)|јазлите]] се директно поврзани на заеднички линеарна (или разгранета) полудуплексна врска наречена [[магистрала (мрежа)|магистрала]].<ref>[http://blog.teachbook.com.au/index.php/computer-science/networking-2/network-topologies "Network Topologies"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150720093918/http://blog.teachbook.com.au/index.php/computer-science/networking-2/network-topologies/ |date=2015-07-20 }} Teachbook Blog, Accessed August 4th 2015.</ref><ref>Janssen, Cory [http://www.techopedia.com/definition/17045/bus-topology "What is a Bus Topology?"]{{Мртва_врска|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Techopedia, Accessed August 4th 2015.</ref> ==Функционирање== [[Домаќин (мрежа)|Домаќинот]] на мрежната магистрала се нарекува „станица“ или „[[работна станица]]“. На мрежната магистрала секоја станица го прима целиот мрежен сообраќај и сообраќајот генериран од секоја станица е со еднаков приоритет за пренос<ref>{{Наведена книга | first1=Geoffrey | last1=Knott | first2=Nick | last2=Waites| title = BTEC Nationals for IT Practitioners | publisher = Brancepeth Computer Publications| year = 2002| isbn = 0-9538848-2-1 | quote = ...all stations have equal priority in using the network to transmit.| pages = 395 }}</ref>. Мрежната магистрала формира единствен мрежен сегмент и домен на судири. За да оди пренос од сите јазли истовремено се користи топологија на [[пристапна контрола на медиумот]] ({{langx|en|medium access control}}) како [[повеќекратен систем со детекција на носителот]] ({{langx|en |carrier sense multiple access, CSMA}}) или [[контрола на магистрала]]та ({{langx|en |bus master}}) Доколку која било врска или сегмент од магистралата е отсечен, се прекинува целосниот мрежен сообраќај заради скок на сигналот предизвикан од отсуството на завршен [[отпорник]]. ==Предности и недостатоци== ===Предности=== *Едноставно за имплементација и проширување. *Лесно инсталирање. *Добро приспособено за привремени или за мали мрежи кои не побаруваат големи брзини. *Поевтина од други топологии. *Евтино, потребен е само еден кабел. *Лесна идентификација на погрешни кабли. *Намалена тежина поради намалениот број на жици. ===Недостатоци=== *Ограничена должина на кабелот и ограничен број на станици. *При проблем со кабелот целата мрежа престанува со работа. *Поскапо одржување на подолг временски период. *Перформансите се влошуваат поради додавање на други компјутери или поради густиот сообраќај. *Значајни просторни капацитети. *Работи најдобро со ограничен број на јазли. *Најчесто има поспор трансфер на податоците од другите топологии. *Само еден пакет може да остане на магистралата во текот на еден такт на часовникот. ==Поврзано== * [[Мрежни топологии]] ==Наводи== {{Наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Мрежна архитектура]] [[Категорија:Мрежна топологија]] [[Категорија:Омрежување]] [[Категорија:Сметачка архитектура]] egnekmu5dypcxwi6639u2yosofji9rp 0 739102 5539194 5451025 2026-04-15T10:29:52Z Bjankuloski06 332 /* top */ Јазична исправка, replaced: хостови → домаќини 5539194 wikitext text/x-wiki '''Internet Group Management Protocol (IGMP)''' („Семрежен протокол за управување со групи“) — [[комуникациски протокол]] кој се користи од страна на [[домаќин (мрежа)|домаќините]] и соседните [[насочувач]]и на [[IP мрежите]] за воспоставување на мултикастирани групни членства. IGMP е составен дел од IP multicast спецификацијата. Тоа е аналогно на [[ICMP]] за [[unicast]] врски. IGMP може да се користи за онлајн [[стриминг на видеа]] и [[игри]], а овозможува и поефикасно користење на ресусрсите кога ги поддржува овие типови на апликации. IGMP се користи на [[IPv4]] мрежите. Multicast управувањето на [[IPv6]] мрежите се раководи од [[Multicast Listener Discovery]], кој користи [[ICMPv6]] за праќање пораки за разлика од IGMP чистата IP енкапсулација. ==Архитектура== Мрежа дизајнирана да доставува multicast сервис со користење на IGMP [[Image:IGMP basic architecture.png|580px|IGMP architecture example]] IGMP се користи помеѓу клиентот компјутер и локалниот мултикаст насочувач. [[Склопки]] кои имаат [[IGMP snooping]] даваат корисни информации преку набљудување на овие IGMP трансакции. [[Multicast независниот протокол]] (PIM) потоа се користи помеѓу локалните и оддалечените мултикаст насочувачи, да го насочуваат мултикаст сообраќајот од multicast опслужувачот на многу multicast клиенти. IGMP работи над [[мрежниот слој]], и покрај тоа што всушност не дејствува како [[транспортен протокол]]. ==Стандарди== Постојат три верзии на IGMP, како што е дефинирано од страна на [["Барање за коментари"]] (RFC) документи на [[Internet Engineering Task Force]] (IETF). IGMPv1 е дефиниран од страна на [[RFC 1112]], IGMPv2 е дефиниран од [[RFC 2236]] и IGMPv3 е дефиниран од [[RFC 3376]]. IGMPv2 се подобрува над IGMPv1 со додавање на способноста за вдомување за да го сигнализира желба да оставите multicast група. IGMPv3 се подобрува над IGMPv2 главно со додавање на способноста да ги слушаат multicast потекло од збир на извор само на IP-адреси. ==Хост и насочувач имплементации== IGMP протокол е имплементиран како хост страна и насочувач страна. Хост страната изветува за нејзиното членство во група на својот локален насочувач, и насочувач страната ги слуша извештаите од домаќините и периодично испраќа барања (query). [[FreeBSD]], [[Линукс]] и [[Windows]] [[оперативни системи]] го поддржуваат IGMP како хост страна. За спроведување на опслужувач страната, Линукс користи [[даемон]] како [[mrouted]] да делува како IGMP Линукс насочувач. Постојат, исто така, цели рутинг suites (???) (како [[XORP]]), који што претвораат обичен компјутер во полноправен мултикаст насочувач. ==Безбедност== IGMP е подложен на некои напади, и најчесто огнениот ѕид му овозможува на корисникот да го исклучи кога ако не е потребен. ==IGMPv3 пакет структура== IGMP пораките се пренесуваат во IP пакети со [[IP протокол број]] 2. Транспортниот слој не се користи со IGMP пораки. ===Порака за членско пребарување=== Членски пребарувања се праќаат од multicast насочувачите за да се утврди кои multicast адреси се од интерес за системите прикачени на својата мрежа. Насочувачите периодично праќаат општи пребарувања за освежување на состојбата на групно членство за сите системи во својата мрежа. Групно-насочени пребарувања се користат за одредување на рецепционата состојба на одредена multicast адреса. Групни и Изворно-насочени пребарувања му овозможуваат на насочувачот да утврди дали некои системи имаат желба за прием на пораки пратени до multicast групата од изворната адреса дадена во списокот на unicast адреси. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+IGMPv3 packet structure |- ! style="width:25px;"|bit offset ! colspan="4" style="width:60px;"|0-3 ! style="width:15px;"|4 ! colspan="3" style="width:45px;"|5-7 ! colspan="8" style="width:120px;"|8-15 ! colspan="16" style="width:240px;"|16-31 |- ! 0 | colspan="8"| Type = 0x11 | colspan="8"| Max Resp Code | colspan="16"| Checksum |- ! 32 | colspan="32"| Group Address |- ! 64 | colspan="4"| Resv || S | colspan="3"| QRV | colspan="8"| QQIC | colspan="16"| Number of Sources (N) |- ! 96 | colspan="32"| Source Address [1] |- ! 128 | colspan="32" style="background:#fdd;"| Source Address [2] |- ! | colspan="32" style="background:#fdd;"| . . . |- ! | colspan="32" style="background:#fdd;"| Source Address [N] |} ;Максимум одговор Код: Ова поле го одредува максималното време (во 1 / 10 секунда), дозволено пред испраќање на одговарачки извештај. Ако бројот е под 128, вредноста се користи директно. Ако вредноста е 128 или повеќе, тоа се толкува како експонент со mantisse. ;Проверка: Ова е 16-битното дополнување на комплементарната сума од целата IGMP порака. ;Адреса на групата: Ова е мултикаст адресата што се пребарува при испраќањето на една групо-специфични или групно и извор-специфични барања. Полето е zeroed (нулифицирано) кога се испраќа општо барање. ;Resv: Ова поле е резервирано. Тоа треба да биде нулифицирано кога се испраќа и игнорирано кога ќе пристигне. ;С: (сузбивање Насочувач-страна обработка) Знаме (нагодување???) Кога ова нагодување е поставено, тоа покажува на примачките насочувачи дека тие треба да ги потиснат нормалните тајмер надградби. ;QRV: (Робусна Променлива на Пребарувачот) Ако ова не е нула, ја содржи Робустната променлива вредност која се користи од страна на испраќачот на барањето. Насочувачите треба да ги обноват своите Робустни Променливи да одговара на најновото примено барање освен ако вредноста е нула. ;QQIC: (барањето е Querier Интервал законик) Овој код се користи за одредување на Интервалната вредност на барањето (во секунди) кој се користи од страна на querier (побарувачот??). Ако бројот е под 128, вредноста се користи директно. Ако вредноста е 128 или повеќе, тоа се толкува како експонент со mantisse. ;Број на извори (N): Ова поле го одредува бројот на изворни адреси присутни во Барањето. За општи и групно-специфични пребарувања, оваа вредност е нула. За групни и изворно-Специфични прашања (пребарувања??), оваа вредност не е нула, но е ограничена од MTU на мрежата. ;Изворна Адреса: Полињата на Изворната адреса се вектор од n ИП unicast (единечни??) адреси, каде n е поле за вредноста на бројот на извори (N). ==IGMPv2 пакет структура== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+IGMPv2 packet structure |- style="text-align:center;" ! + ! colspan="8" style="width:75px;"|Bits 0 - 7 ! colspan="8" style="width:75px;"|8 - 15 ! colspan="8" style="width:150px;"|16 - 31 |- style="text-align:center;" ! 0 | colspan="8" style="background:#fdd;"| Type | colspan="8" style="background:#fdd;"| Max Resp Time | colspan="8" style="background:#fdd;"| Checksum |- style="text-align:center;" ! 32 | colspan="32" style="background:#fdd;"| Group Address |- style="text-align:center;" Defined by [http://tools.ietf.org/html/rfc2236#section-2 RFC 2236] |} Каде што: Type is Membership Query (0x11), Membership Report (IGMPv1: 0x12, IGMPv2: 0x16), Leave Group (0x17) IGMPv3 adds type Membership Report (0x22) Максимум време на одговор го одредув временскиот рок за соодветниот извештај. Полето има резолуција од 100 милисекунди, каде што вредноста се зема директно. Ова поле е значајно само во Членското пребарување?? (0х11), а во други пораки е поставено на 0 и игнорирано од страна на примачот. ==Наводи== *[http://www.networksorcery.com/enp/protocol/igmp.htm "IGMP, Internet Group Management Protocol"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060427012433/http://www.networksorcery.com/enp/protocol/igmp.htm |date=2006-04-27 }}. Network Sorcery.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.networksorcery.com/enp/protocol/igmp.htm |title=архивски примерок |accessdate=2011-01-15 |archive-date=2006-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060427012433/http://www.networksorcery.com/enp/protocol/igmp.htm |url-status=dead }}</ref>. Retrieved 2010-11-18. *[http://www.javvin.com/protocolIGMP.html "Internet Group Management Protocol Overview"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20101110115314/http://www.javvin.com/protocolIGMP.html |date=2010-11-10 }}. Javvin.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.javvin.com/protocolIGMP.html |title=архивски примерок |accessdate=2011-01-15 |archive-date=2010-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101110115314/http://www.javvin.com/protocolIGMP.html |url-status=dead }}</ref>. Retrieved 2010-11-18. *Spoofed [http://www.securityfocus.com/bid/5020/info IGMP report denial of service] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110610224149/http://www.securityfocus.com/bid/5020/info |date=2011-06-10 }} vulnerability. *[http://support.microsoft.com/default.aspx?scid=kb;en-us;238329&sd=tech Fragmented IGMP packet] may promote "Denial of Service" attack. *[http://www.securemulticast.org/GSEC/gsec3_ietf53_SecureIGMP1.pdf#search=%22igmp%20attacks%22 IGMP Security Problem Statement and Requirements.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20061013122139/http://www.securemulticast.org/GSEC/gsec3_ietf53_SecureIGMP1.pdf#search=%22igmp%20attacks%22 |date=2006-10-13 }} *Microsoft Security Bulletin MS06-007: [http://www.microsoft.com/technet/security/Bulletin/MS06-007.mspx Vulnerability in TCP/IP Could *Allow Denial of Service (913446)]. *[http://tools.ietf.org/html/rfc3376 RFC 3376] section 4 == Надворешни врски == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Семрежни протоколи]] [[Категорија:Семрежни стандарди]] 47fvxljsjad0ish4oko5zv65b8et27n 5539221 5539194 2026-04-15T10:32:05Z Bjankuloski06 332 /* Домаќин и насочувач имплементации */ Јазична исправка, replaced: хост → домаќин (2), Хост → Домаќин (2) 5539221 wikitext text/x-wiki '''Internet Group Management Protocol (IGMP)''' („Семрежен протокол за управување со групи“) — [[комуникациски протокол]] кој се користи од страна на [[домаќин (мрежа)|домаќините]] и соседните [[насочувач]]и на [[IP мрежите]] за воспоставување на мултикастирани групни членства. IGMP е составен дел од IP multicast спецификацијата. Тоа е аналогно на [[ICMP]] за [[unicast]] врски. IGMP може да се користи за онлајн [[стриминг на видеа]] и [[игри]], а овозможува и поефикасно користење на ресусрсите кога ги поддржува овие типови на апликации. IGMP се користи на [[IPv4]] мрежите. Multicast управувањето на [[IPv6]] мрежите се раководи од [[Multicast Listener Discovery]], кој користи [[ICMPv6]] за праќање пораки за разлика од IGMP чистата IP енкапсулација. ==Архитектура== Мрежа дизајнирана да доставува multicast сервис со користење на IGMP [[Image:IGMP basic architecture.png|580px|IGMP architecture example]] IGMP се користи помеѓу клиентот компјутер и локалниот мултикаст насочувач. [[Склопки]] кои имаат [[IGMP snooping]] даваат корисни информации преку набљудување на овие IGMP трансакции. [[Multicast независниот протокол]] (PIM) потоа се користи помеѓу локалните и оддалечените мултикаст насочувачи, да го насочуваат мултикаст сообраќајот од multicast опслужувачот на многу multicast клиенти. IGMP работи над [[мрежниот слој]], и покрај тоа што всушност не дејствува како [[транспортен протокол]]. ==Стандарди== Постојат три верзии на IGMP, како што е дефинирано од страна на [["Барање за коментари"]] (RFC) документи на [[Internet Engineering Task Force]] (IETF). IGMPv1 е дефиниран од страна на [[RFC 1112]], IGMPv2 е дефиниран од [[RFC 2236]] и IGMPv3 е дефиниран од [[RFC 3376]]. IGMPv2 се подобрува над IGMPv1 со додавање на способноста за вдомување за да го сигнализира желба да оставите multicast група. IGMPv3 се подобрува над IGMPv2 главно со додавање на способноста да ги слушаат multicast потекло од збир на извор само на IP-адреси. ==Домаќин и насочувач имплементации== IGMP протокол е имплементиран како домаќин страна и насочувач страна. Домаќин страната изветува за нејзиното членство во група на својот локален насочувач, и насочувач страната ги слуша извештаите од домаќините и периодично испраќа барања (query). [[FreeBSD]], [[Линукс]] и [[Windows]] [[оперативни системи]] го поддржуваат IGMP како домаќин страна. За спроведување на опслужувач страната, Линукс користи [[даемон]] како [[mrouted]] да делува како IGMP Линукс насочувач. Постојат, исто така, цели рутинг suites (???) (како [[XORP]]), који што претвораат обичен компјутер во полноправен мултикаст насочувач. ==Безбедност== IGMP е подложен на некои напади, и најчесто огнениот ѕид му овозможува на корисникот да го исклучи кога ако не е потребен. ==IGMPv3 пакет структура== IGMP пораките се пренесуваат во IP пакети со [[IP протокол број]] 2. Транспортниот слој не се користи со IGMP пораки. ===Порака за членско пребарување=== Членски пребарувања се праќаат од multicast насочувачите за да се утврди кои multicast адреси се од интерес за системите прикачени на својата мрежа. Насочувачите периодично праќаат општи пребарувања за освежување на состојбата на групно членство за сите системи во својата мрежа. Групно-насочени пребарувања се користат за одредување на рецепционата состојба на одредена multicast адреса. Групни и Изворно-насочени пребарувања му овозможуваат на насочувачот да утврди дали некои системи имаат желба за прием на пораки пратени до multicast групата од изворната адреса дадена во списокот на unicast адреси. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+IGMPv3 packet structure |- ! style="width:25px;"|bit offset ! colspan="4" style="width:60px;"|0-3 ! style="width:15px;"|4 ! colspan="3" style="width:45px;"|5-7 ! colspan="8" style="width:120px;"|8-15 ! colspan="16" style="width:240px;"|16-31 |- ! 0 | colspan="8"| Type = 0x11 | colspan="8"| Max Resp Code | colspan="16"| Checksum |- ! 32 | colspan="32"| Group Address |- ! 64 | colspan="4"| Resv || S | colspan="3"| QRV | colspan="8"| QQIC | colspan="16"| Number of Sources (N) |- ! 96 | colspan="32"| Source Address [1] |- ! 128 | colspan="32" style="background:#fdd;"| Source Address [2] |- ! | colspan="32" style="background:#fdd;"| . . . |- ! | colspan="32" style="background:#fdd;"| Source Address [N] |} ;Максимум одговор Код: Ова поле го одредува максималното време (во 1 / 10 секунда), дозволено пред испраќање на одговарачки извештај. Ако бројот е под 128, вредноста се користи директно. Ако вредноста е 128 или повеќе, тоа се толкува како експонент со mantisse. ;Проверка: Ова е 16-битното дополнување на комплементарната сума од целата IGMP порака. ;Адреса на групата: Ова е мултикаст адресата што се пребарува при испраќањето на една групо-специфични или групно и извор-специфични барања. Полето е zeroed (нулифицирано) кога се испраќа општо барање. ;Resv: Ова поле е резервирано. Тоа треба да биде нулифицирано кога се испраќа и игнорирано кога ќе пристигне. ;С: (сузбивање Насочувач-страна обработка) Знаме (нагодување???) Кога ова нагодување е поставено, тоа покажува на примачките насочувачи дека тие треба да ги потиснат нормалните тајмер надградби. ;QRV: (Робусна Променлива на Пребарувачот) Ако ова не е нула, ја содржи Робустната променлива вредност која се користи од страна на испраќачот на барањето. Насочувачите треба да ги обноват своите Робустни Променливи да одговара на најновото примено барање освен ако вредноста е нула. ;QQIC: (барањето е Querier Интервал законик) Овој код се користи за одредување на Интервалната вредност на барањето (во секунди) кој се користи од страна на querier (побарувачот??). Ако бројот е под 128, вредноста се користи директно. Ако вредноста е 128 или повеќе, тоа се толкува како експонент со mantisse. ;Број на извори (N): Ова поле го одредува бројот на изворни адреси присутни во Барањето. За општи и групно-специфични пребарувања, оваа вредност е нула. За групни и изворно-Специфични прашања (пребарувања??), оваа вредност не е нула, но е ограничена од MTU на мрежата. ;Изворна Адреса: Полињата на Изворната адреса се вектор од n ИП unicast (единечни??) адреси, каде n е поле за вредноста на бројот на извори (N). ==IGMPv2 пакет структура== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+IGMPv2 packet structure |- style="text-align:center;" ! + ! colspan="8" style="width:75px;"|Bits 0 - 7 ! colspan="8" style="width:75px;"|8 - 15 ! colspan="8" style="width:150px;"|16 - 31 |- style="text-align:center;" ! 0 | colspan="8" style="background:#fdd;"| Type | colspan="8" style="background:#fdd;"| Max Resp Time | colspan="8" style="background:#fdd;"| Checksum |- style="text-align:center;" ! 32 | colspan="32" style="background:#fdd;"| Group Address |- style="text-align:center;" Defined by [http://tools.ietf.org/html/rfc2236#section-2 RFC 2236] |} Каде што: Type is Membership Query (0x11), Membership Report (IGMPv1: 0x12, IGMPv2: 0x16), Leave Group (0x17) IGMPv3 adds type Membership Report (0x22) Максимум време на одговор го одредув временскиот рок за соодветниот извештај. Полето има резолуција од 100 милисекунди, каде што вредноста се зема директно. Ова поле е значајно само во Членското пребарување?? (0х11), а во други пораки е поставено на 0 и игнорирано од страна на примачот. ==Наводи== *[http://www.networksorcery.com/enp/protocol/igmp.htm "IGMP, Internet Group Management Protocol"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060427012433/http://www.networksorcery.com/enp/protocol/igmp.htm |date=2006-04-27 }}. Network Sorcery.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.networksorcery.com/enp/protocol/igmp.htm |title=архивски примерок |accessdate=2011-01-15 |archive-date=2006-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060427012433/http://www.networksorcery.com/enp/protocol/igmp.htm |url-status=dead }}</ref>. Retrieved 2010-11-18. *[http://www.javvin.com/protocolIGMP.html "Internet Group Management Protocol Overview"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20101110115314/http://www.javvin.com/protocolIGMP.html |date=2010-11-10 }}. Javvin.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.javvin.com/protocolIGMP.html |title=архивски примерок |accessdate=2011-01-15 |archive-date=2010-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101110115314/http://www.javvin.com/protocolIGMP.html |url-status=dead }}</ref>. Retrieved 2010-11-18. *Spoofed [http://www.securityfocus.com/bid/5020/info IGMP report denial of service] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110610224149/http://www.securityfocus.com/bid/5020/info |date=2011-06-10 }} vulnerability. *[http://support.microsoft.com/default.aspx?scid=kb;en-us;238329&sd=tech Fragmented IGMP packet] may promote "Denial of Service" attack. *[http://www.securemulticast.org/GSEC/gsec3_ietf53_SecureIGMP1.pdf#search=%22igmp%20attacks%22 IGMP Security Problem Statement and Requirements.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20061013122139/http://www.securemulticast.org/GSEC/gsec3_ietf53_SecureIGMP1.pdf#search=%22igmp%20attacks%22 |date=2006-10-13 }} *Microsoft Security Bulletin MS06-007: [http://www.microsoft.com/technet/security/Bulletin/MS06-007.mspx Vulnerability in TCP/IP Could *Allow Denial of Service (913446)]. *[http://tools.ietf.org/html/rfc3376 RFC 3376] section 4 == Надворешни врски == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Семрежни протоколи]] [[Категорија:Семрежни стандарди]] azpmh1n0jjimmplk4x8g6noxc41lmfg 1 739130 5539229 3634237 2026-04-15T10:34:46Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Разговор:Мрежна магистрала]] на [[Разговор:Магистрална мрежа]] 3634237 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 0 757594 5539059 5256435 2026-04-15T03:56:55Z Bjankuloski06 332 Правописна исправка, replaced: брајов → Брајов 5539059 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Anzeigen(Displays).jpg|мини|240п|[[Цифрарна лампа]] (никси), [[вакуумско-флуоресцентен цифрарник]] и цифраник со [[светлечка диода|светлечки диоди]]]] '''Приказен уред''' (или '''приказник''') — [[излезен уред]] за претставување на [[информација|информации]] во визуелен или допирен облик (како на пр. [[Брајов приказник|допирни електронски приказници]] за слепи). Кај електронските приказни уреди, влезните информации доаѓаат од електросигнали. Најчести примери за вакви уреди се [[телевизор]]ите, [[монитор]]ите и информативните табли. == Цифрарници == [[Податотека:2x8 amber HD44780 LCD CIMG0416.JPG|мини|десно|250п|Азбучнобројчен цифрарник со [[LCD|течни кристали]] (HD44780)]] Некои прикажуваат само [[цифра|цифри]] или азбучнобројчени знаци. Ваквите цифрарници се нарекуваат '''повеќеделни''' (сегментни) бидејќи се составени од неколку делчиња што се вклучуваат и исклучуваат и така обликуваат даден [[глиф]]. Делчињата обично се поединечни [[светлечка диода|светлечки диоди]] или [[LCD|течни кристали]]. Ноѓаат примена претежно кај [[дигитален часовник|дигиталните часовници]] и [[дигитрон]]ите. Постојат неколку видови: * [[седумделен цифрарник]] (најзастапен, само цифри) * [[четиринаесетделен цифрарник]] * [[четиринаесетделен цифрарник|шеснаесетделен цифрарник]] * [[HD44780]] - општоприфатен протокол за течни кристали. == Екрани == Екраните наоѓаат широка примена онаму кајшто треба да се прикажат посложени информации или некое дејство. Тука спаѓаат: * [[телевизор]]и * [[монитор|сметачки монитори]] * [[екрански шлем]]ови === Дводимензионални подлоги === Технологии за дводимензионален приказ со помош на подлога: * [[екран со светлечки диоди]] (LED) * [[електролуминисцентен екран]] (ELD) * [[плазмен екран|плазмени плочи]] (PDP) * [[LCD|екран со течни кристали]] (LCD) ** екран со [[високоделотворно упатување]] (HPA) ** екран со [[тенкоопнен транзистор|тенкоопнени транзистори]] (TFT) * екран со [[органска светлечка диода|органски светлечки диоди]] (OLED) * [[електронозрачен екран со површинска проводливост]] (SED) (експериментален) * [[ласерски телевизор]] * екран со [[јаглеродна наноцевка|јаглеродни наноцевки]] (експериментален) * [[екран со квантни точки|нанокристален екран]] (експериментален), со квантни точки - свитливи екрани со живи бои. * [[видеомонитор]] == Тридимензионални == * [[екран со варифокално огледало]] * [[екран со просторно зрачење]] * [[ласерска проекција]] * [[холографија|холографски приказ]] == Механички == * [[телеграфска лента]] (историски) * [[табла со дволиснат приказ]] * [[табла со вртливи дискови]] * [[одредишна табла|натпис на ролна]] * [[Брајов приказник|допирни електронски приказници]] (Брајови приказници) наменети за слепи лица. Текстот (или сликата) се обликува со електромеханички делови кои потоа слепото лице ги допира ** [[Оптакон]] - со мали метални матрични прачки наместо светлина за допирно информирање на слепите лица == Поврзано == * [[Зафатнински приказник]] * [[Кориснички посредник|Посредник човек-сметач]] * [[Споредба на приказни технологии]] * [[Доприна технологија]] (хаптика) * [[Графички кориснички посредник]] * [[Сметачки потпомогнато проектирање]] (CAD) * [[Дигитална обработка на слики]] * [[Видеокарта|Видеокартичка]] * [[Графичка картичка]] * [[Сметачка графика]] == Надворешни врски == * [http://www.sid.org Друштво за приказ на информации] - стручна меѓународна организација посветена на изучувањето на приказната технологија {{en}} * [http://www.display-magazin.net display-Magazin] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20091210080043/http://display-magazin.net/ |date=2009-12-10 }} - списание за приказни уреди {{de}} [[Категорија:Приказна технологија| ]] [[Категорија:Кориснички посредник]] [[Категорија:Излезни уреди]] g3pl17ptfa1mzhfespzc1tj8na5868w 0 761855 5539042 2000984 2026-04-15T02:56:07Z EmausBot 18240 Бот: Исправка на двојни пренасочувања → [[Вимблдон 2011 – мажи поединечно]] 5539042 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Вимблдон 2011 – мажи поединечно]] 7zpxlj6zfruyvz812892icre5rp83vt 1 761856 5539043 2000986 2026-04-15T02:56:17Z EmausBot 18240 Бот: Исправка на двојни пренасочувања → [[Разговор:Вимблдон 2011 – мажи поединечно]] 5539043 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Вимблдон 2011 – мажи поединечно]] 55gjenf7czzchelt4ar1zp47i7cehey 14 767193 5539020 2056859 2026-04-14T22:00:04Z Bjankuloski06 332 5539020 wikitext text/x-wiki {{рв|People of Odesa}} [[Категорија:Луѓе по град во Украина|Одеса]] [[Категорија:Одеса]] iqandb1owgkyfrosimt0ndw7yuu0o17 0 845785 5538891 5511972 2026-04-14T14:11:35Z Виолетова 1975 /* Надворешни врски */ 5538891 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Серијал Романи | name = Песна за лед и оган | books = [[Игра на тронови]] (1996)<br />[[Судир на кралеви]] (1998)<br />[[Бура од мечеви]] (2000)<br />[[Гозба за врани]] (2005)<br />[[Танц на змејови]] (2011)<br />[[Ветриштата на зимата]]<br />Сон за пролетта | image = [[File:A Game of Thrones Novel Covers.png|200px]] | image_caption = Американските корици за првите пет книги од серијалот | author = [[Џорџ Р. Р. Мартин]] | country = САД | language = англиски | genre = епска фантазија<ref name=guardian_barbarians>{{cite web|last=Flood |first=Alison |url=https://www.theguardian.com/books/2011/apr/13/george-rr-martin-game-thrones |title=George RR Martin: Barbarians at the gate |work=The Guardian |date=April 13, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120409091731/http://www.guardian.co.uk/books/2011/apr/13/george-rr-martin-game-thrones |archive-date=April 9, 2012 |url-status=live |access-date=January 21, 2012 |df=mdy }}</ref> <ref>{{Cite thesis|last=Heen|first=Kent Erik|date=2013|title=A Perspective on the Unfamiliar: Epic Fantasy in George R.R. Martin's A Song of Ice and Fire|url=https://ntnuopen.ntnu.no/ntnu-xmlui/handle/11250/243500|journal=Institutt for språk og litteratur|pages=89|type=Master thesis }}</ref>, мрачна фантазија, средновековна фантазија | publisher = Bantam Books (САД и Канада)<br />Voyager Books (Австралија) | pub_date = 6 август 1996&nbsp;– непознат датум | media_type = печатена (тврда и мека подвеска)<br />аудио-формат }} {{Закосен наслов}}'''''Песна за мраз и оган''''' е серијал од [[Епска фантазија|епско-фантастични]] романи од [[САД|американскиот]] романописец и сценарист [[Џорџ Р. Р. Мартин]]. Мартин започнал со пишување на серијалот во 1991 година, а првиот дел е објавен во 1996 година. Иако отпрвин замислен како [[трилогија]], серијалот сега се состои од пет објавени [[роман]]и; со следните два во изработка. Паралено со серијалот, Мартин пишува и неколку новели (досега издадени три) чие дејство е сместено пред настаните опишани во романите. Дејството е составено од три сижејни линии кои се испреплетуваат една во друга: низа настани предизвикани од династиска граѓанска војна за контрола над Вестерос, предводена од неколку влијателни семејства; бавното воздигнување на Другите, одамна исчезнати митски суштества кои живееат зад енормен леден ѕид, кој ја означува северната граница на Вестерос; и настојувањата на [[Дајнерис Таргериен]], прогонета принцеза од поранешната, веќе истребена владеачка династија, да се врати во Вестерос и да го си го поврати престолот, законски нејзин. Црпејќи испирација од историски настани како англискиот период на Војната на розите, Мартин намерно ги редефинира конвенциите на жанрот на фантастиката.<ref name="bbc french">{{cite news|last=Milne|first=Ben|title=''Game of Thrones'': The cult French novel that inspired George RR Martin|url=https://www.bbc.com/news/magazine-26824993|access-date=April 6, 2014|date=April 4, 2014|publisher=[[BBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160721223613/http://www.bbc.com/news/magazine-26824993|archive-date=July 21, 2016|url-status=live}}</ref> <ref name="jewish legacy">{{cite web |url=http://www.timesofisrael.com/the-jewish-legacy-behind-game-of-thrones/ |title=The Jewish legacy behind ''Game of Thrones'' |work=[[The Times of Israel]] |date=May 20, 2014 |first=Debra |last=Kamin |quote=They struck gold, however, with their next attempt: a television series based on a French fantasy series which in turn was based on a seven-part set of stories by a French Jewish immigrant. Maurice Druon was born in France in 1918 to Jewish immigrants from Russia and first made a name for himself in the realm of academic journals. |access-date=May 31, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626102558/http://www.timesofisrael.com/the-jewish-legacy-behind-game-of-thrones/ |archive-date=June 26, 2015 |url-status=live }}</ref> Серијалот е карактеристичен по огромната доза на реализам наспроти фантастичниот карактер; магијата е потисната и служи како двигател, додека политичките интриги и борби за моќ предоминираат во структурата на серијалот. [[Насилството]], [[сексуалност]]а и моралната парадоксалност се постојано присутни помеѓу илјадниците ликови. Главните ликови се постојано убивани со цел читателите да не се потпираат на одредените херои. Земајќи предвид дека поглавјата се раскажувани од различни ликови, читателот добива повеќе гледни точки на ист предмет, со што класичната поделба на јунаци и негативци е заменета со таа морална неодреденост. ''Песна за лед и оган'' покрај претходно споменатите теми е често воздигнувана за начинот на кој ги прикажува [[Феминизам|жените]] и [[религија]]та. Книгите се преведени на повеќе од 20 јазици. Четвртиот и петтиот дел се качија на врвот на бестселер листите на ''Њујорк тајмс'' во 2005 и 2011. Серијалот има продадено повеќе од 90 милиони копии од 90 милиони копии во светот<ref name="independent">{{cite news |title=How Game of Thrones achieved world domination... long before the TV show even aired |url=https://www.independent.co.uk/news/long_reads/game-of-thrones-season-8-books-novels-publishing-final-series-a8855126.html |access-date=April 28, 2019 |work=The Independent |date=April 15, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424215612/https://www.independent.co.uk/news/long_reads/game-of-thrones-season-8-books-novels-publishing-final-series-a8855126.html |archive-date=April 24, 2019 |url-status=live }}</ref><ref name="theguardian">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2015/apr/10/george-rr-martin-revolutionised-how-people-think-about-fantasy |title='George RR Martin revolutionised how people think about fantasy' &#124; Books &#124; The Guardian |work=theguardian.com |access-date=October 2, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171217040543/https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2015/apr/10/george-rr-martin-revolutionised-how-people-think-about-fantasy |archive-date=December 17, 2017 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://grrm.livejournal.com/516673.html|title=Another Precinct Heard From|last=grrm|date=2017-01-16|website=Not A Blog|access-date=2017-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170122183741/http://grrm.livejournal.com/516673.html|archive-date=January 22, 2017|url-status=dead}}</ref> и веќе е преведена на 47 јазици. Една од новелите ја доби престижната Хуго награда за научнофанатастична литература. Заснована на серијалот е снимена телевизиска серија во продукција на ТВ куќата HBO - ''[[Игра на тронови (ТВ серија)|Игра на тронови]]'', која започна да се прикажува на 17 април 2011 година во САД. ==Содржина == ''Песна за лед и оган'' следи три посебни сижејни линии, географски поделени, но и според различните учесници во нив. Настаните се раскажани од гледна точка на различни ликови, присутни во различните паралелни дејствија. Сместено во т.н. Седум кралства на измислениот континент Вестерос, главното дејство прикажува многу-страна борба за моќ за освојување на престолот, по смртта на кралот во првата книга. Второто дејство се случува на северната граница на Вестерос, каде огромен ѕид направен од лед и чакал е поставен како штит од митските суштества кои живееат зад ѕидот. Последното дејство е сместено на источен континент наречен Есос и ги следи авантурите на преживеана принцеза, ќерка на поранешен владател на Вестерос, убиен во граѓанска војна пред настаните на првата книга. Првата сижејна линија, сместена во самите Седум кралства, хронолошки ја следи борбата за престолот од повеќе страни, која започнува по смртта на кралот Роберт Баратион. Престолот го презема неговиот син Џофри, поддржан од моќното семејство на неговата мајка, [[Поважни куќи во Песна за лед и оган|домот Ланистер]]. Меѓутоа, лордот Едард Старк, „рака“ (главен советник) на кралот Роберт, дознава дека Џофри е плод на инцест од домот Ланистер, оттаму вистинскиот престолонаследник е најстариот брат од [[Поважни куќи во Песна за лед и оган|домот Баратион]], Станис. Но, харизматичниот најмлад брад, Ренли Баратион, копнеејќи по престолот, отворено се протиставува на редот на наследство, поддржан од злокобното и промислено семејство Турел. Додека веќе споменатите се борат за превласт над сите кралства, [[Роб Старк]], наследникот на лорд Едард Старк, е прогласен за Крал на северот. Истовремено, Бејлон Грејџој, владетел на едно од Седумте кралства - Железните острови, објавува независност и желба за отцепување од кралството. Оваа таканаречена Војна на петте кралеви е првичната сижејна линија во првите четири романи; всушност, четвртиот роман во главно се занимава со закрепнувањето на Вестерос од војната. Втората сижејна линија е сместена зад северната граница на Вестерос. Овде, пред илјадници години, голем ѕид од лед и чакал бил направен делумно од магија, делумно од човечки труд за да го брани Вестерос од [[Другите (Песна за лед и оган)|Другите]], раса на митски суштества кој некогаш живееле најдлабоко на север. Овој ѕид, исто и именуван, долг 480 километри и висок 210 метри е одржуван од братството [[Ноќна стража (Песна за лед и оган|Ноќна стража]], чија должност е да го бранат кралството од Другите. Во времето кога започнуваат романите, Другите се само ликови од приказните, а Ноќната стража е ништо повеќе од казнена колонија: во лоша форма, составена од криминалци и бегалци, со само неколку витези и смели луѓе, кои најголем дел од времето го поминуваат расправајќи се со диви луѓе кои живеаат зад ѕидот. Оваа сижејна линија е раскажувана, во главно преку очите на [[Џон Сноу]], копиле на Едард Старк<ref name="Forbes1">{{cite news|last=Kain|first=Erik|title='Game of Thrones' Sails into Darker Waters With 'Ghost of Harrenhal'|url=https://www.forbes.com/sites/erikkain/2012/04/30/game-of-thrones-sails-into-darker-waters-with-ghost-of-harrenhal/2/|access-date=May 2, 2012|newspaper=Forbes|date=April 30, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130605174536/http://www.forbes.com/sites/erikkain/2012/04/30/game-of-thrones-sails-into-darker-waters-with-ghost-of-harrenhal/2/|archive-date=June 5, 2013|url-status=live}}</ref> , додека се издигнува низ хиерархијата на Стражата, ја дознава вистинската природа на заканата од север и се подготвува да го брани кралството, и покрај тоа што луѓето од Вестерос се премногу зафатени за да испратат поддршка. До крајот на третата книга, оваа сижејна линија се испреплетува со граѓанската војна на југ. Третата сижејна линија е сместена на огромниот источен континент Есос и ги следи авантурите на [[Дајнерис Таргериен]], последниот потомок на куќата Таргериен, која сака да го поврати престолот. Од обичен просјак продаден на поглавар на дивјачко племе таа се издигнува во лукав и моќен владетел. Нејзиното издигнување е засилено кога за свадбен подарок добива три јајца од змеј. На крајот на првиот роман од јајцата се испилуваат три змеја кои стануваат дел од нејзината армија. Грбот на нејзиниот дом е триглав змеј, правејќи ги трите ново-добиени змеја симбол за нејзиното враќање, а нејзе уште еден пион во борбата за престолот. == Развој == Мартин долго време имал љубов кон витези и средновековна историја, но неговите рани романи и [[расказ]]и повеќе се сврстуваат во жанровите научна фантастика и хорор. Меѓутоа, неколку фантастични приказни се имаат појавено, како ''[[Ледениот змеј]]'', што подоцна се претворил во илустрирана книга за деца под исто име. Во средните ’80-ти, Мартин во главно работел во Холивуд, првенствено како писател или продуцент на ''[[Нова зона на самракот (ТВ серијал)|Нова зона на самракот]]'' и ''[[Убавицата и ѕверот (ТВ серијал)|Убавицата и ѕверот]]''. Откако ''Убавицата и ѕверот'' завршил во 1989 година, Мартин се навратил на пишувањето проза и почнал да работи на научно фантастичен роман наречен ''Авалон''. Во 1991 година, додека се мачел со оваа приказна, Мартин зачнал сцена каде неколку млади нашле мртов стравоволк со рог од елен во неговото грло. Стравоволкот имал родено неколку стравоволчиња, кои биле земени од страна на младите да ги изгледаат како свои. Имагинацијата на Мартин била распламтена од оваа идеја и почнал оваа сцена да ја развива во епско-фантастична приказна, која прво ја замислил како трилогија составена од романите ''[[Игра на тронови]]'', ''[[Танц со змејови]]'' и ''[[Ветровите на зимата]]''. Мартин очигледно првобитно не бил инспириран од жанрот фантазија, но читајќи го серијалот ''[[Сеќавања, тага и трња]]'' од [[Тед Вилијамс]], го разубедил дека на фантазијата може да и се пристапи на повозразен и позрел начин отколку што некои писатели пред тоа направиле обиди. Откако поминал подолго време пишувајќи и продуцирајќи пробна епизода за научно фантасична серија која ја создал, наречена Премини, Мартин продолжил со работата на ''Игра на тронови'' во 1994 година и ја завршил следната година, иако била само половина од првично замислениот план за првиот роман. Како резултат на тоа, со тек на време, Мартин евентуално го проширил неговиот план неговиот серијал да вклучува четири книги, потоа шест, за конечно да се реши за седум, бидејќи приказната „растела со текот на раскажувањето“, како што кажа тој, цитирајќи го мајсторот на епската фантазија, [[Џ. Р. Р. Толкин]]. Објавувањето на ''Игра на тронови'' следело во 1996 година. Во Обединетото Кралство, книгата била предмет на жестока наддавачка „војна“, која евентуално била победена од Harper Colins за 450.000 фунти (околу 33 милиони македонски денари). Предобјавувачкиот публицитет вклучувал објавување на „новела-примерок“ наречена ''[[Крвта на змејот]]'', која во 1997 година ја доби наградата Хуго за Најдобра новела. За да ја собере ''Игра на тронови'' во еден том, Мартин ја повлекол последната четвртина од книгата и ја направил отворен дел за втората книга, објавена во 1998 година, ''[[Судир на кралеви]]''. Во мај 2005 година Мартин рекол дека манускриптот за ''Игра на тронови'' бил долг 1088 страници, а ''Судир на кралеви'' бил дури и подолг од првиот, со 1184 страници. == Влијанија == Мартин признал дека им должи на делата на [[Џ. Р. Р. Толкин]], [[Џек Венс]] и [[Тед Вилијамс]]. Според Мартин: „Иако се разликувам од Толкин на важни начини, јас не сум на второ место во мојата почит кон него. Ако погледнете во ''[[Господарот на прстените]]'', започнува со мал фокус и сите ликови се заедно. До крајот на првата книга Дружината се распаѓа и тие имаат различни авантури. И јас го сторив истото нешто. Сите се во Винтерфел на почетокот, освен Дени, потоа се поделуваат во групи, а до крајот и тие групи се разделуваат. Намерата беше да бидат заедно, потоа да се разделат и на крајот повторно да бидат заедно. Наоѓањето на точка кога ќе се разделат беше еден од проблемите со коишто се борев.“ Серијалот се разликува од инспирацијата на Толкин поради поголемото користење на реалистични елементи. Додека Толкин бил инспириран од митологијата, ''Песна за лед и оган'' е јасно инспирирана од средновековната и раномодерната историја, поточно од Јакобитизмот и Војната на розите. Исто така, додека Толкин има тенденции кон романтични врски, Мартин повеќе пишува за секс, вклучувајќи инцест, неверство, проституција и силување. Како резултат, нелегални деца играат клучни улоги низ серијалот. Ова разултирало серијалот да биде наведен како предводник на нов бран епска фантазија што следувал, а кој го прифатиле и автори како [[Скот Линч]] и [[Џо Аберкромби]]. На неговото мрежно место, Мартин го признал влијанието на историските приказни од писатели какви што се [[Бернард Корнвел]] и [[Џорџ Мек Доналд Фрејзер]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{wikiquote}} * [http://www.georgerrmartin.com/ George R. R. Martin's Official Website] * [http://www.westeros.org/Citadel/SSM/ So Spake Martin], Collection of statements, correspondences and interviews by George R. R. Martin. * {{dmoz|Arts/Literature/Genres/Fantasy/Authors/M/Martin,_George_R._R./A_Song_of_Ice_and_Fire/|A Song of Ice and Fire}} {{Песна на мраз и оган}} [[Категорија:Песна за мраз и оган| ]] l2gquc8160yqqfgvp8ypb2dettinljj 5538892 5538891 2026-04-14T14:12:41Z Виолетова 1975 5538892 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Серијал Романи | name = Песна за лед и оган | books = [[Игра на тронови]] (1996)<br />[[Судир на кралеви]] (1998)<br />[[Бура од мечеви]] (2000)<br />[[Гозба за врани]] (2005)<br />[[Танц со змејовите]] (2011)<br />[[Ветриштата на зимата]]<br />Сон за пролетта | image = [[File:A Game of Thrones Novel Covers.png|200px]] | image_caption = Американските корици за првите пет книги од серијалот | author = [[Џорџ Р. Р. Мартин]] | country = САД | language = англиски | genre = епска фантазија<ref name=guardian_barbarians>{{cite web|last=Flood |first=Alison |url=https://www.theguardian.com/books/2011/apr/13/george-rr-martin-game-thrones |title=George RR Martin: Barbarians at the gate |work=The Guardian |date=April 13, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120409091731/http://www.guardian.co.uk/books/2011/apr/13/george-rr-martin-game-thrones |archive-date=April 9, 2012 |url-status=live |access-date=January 21, 2012 |df=mdy }}</ref> <ref>{{Cite thesis|last=Heen|first=Kent Erik|date=2013|title=A Perspective on the Unfamiliar: Epic Fantasy in George R.R. Martin's A Song of Ice and Fire|url=https://ntnuopen.ntnu.no/ntnu-xmlui/handle/11250/243500|journal=Institutt for språk og litteratur|pages=89|type=Master thesis }}</ref>, мрачна фантазија, средновековна фантазија | publisher = Bantam Books (САД и Канада)<br />Voyager Books (Австралија) | pub_date = 6 август 1996&nbsp;– непознат датум | media_type = печатена (тврда и мека подвеска)<br />аудио-формат }} {{Закосен наслов}}'''''Песна за мраз и оган''''' е серијал од [[Епска фантазија|епско-фантастични]] романи од [[САД|американскиот]] романописец и сценарист [[Џорџ Р. Р. Мартин]]. Мартин започнал со пишување на серијалот во 1991 година, а првиот дел е објавен во 1996 година. Иако отпрвин замислен како [[трилогија]], серијалот сега се состои од пет објавени [[роман]]и; со следните два во изработка. Паралено со серијалот, Мартин пишува и неколку новели (досега издадени три) чие дејство е сместено пред настаните опишани во романите. Дејството е составено од три сижејни линии кои се испреплетуваат една во друга: низа настани предизвикани од династиска граѓанска војна за контрола над Вестерос, предводена од неколку влијателни семејства; бавното воздигнување на Другите, одамна исчезнати митски суштества кои живееат зад енормен леден ѕид, кој ја означува северната граница на Вестерос; и настојувањата на [[Дајнерис Таргериен]], прогонета принцеза од поранешната, веќе истребена владеачка династија, да се врати во Вестерос и да го си го поврати престолот, законски нејзин. Црпејќи испирација од историски настани како англискиот период на Војната на розите, Мартин намерно ги редефинира конвенциите на жанрот на фантастиката.<ref name="bbc french">{{cite news|last=Milne|first=Ben|title=''Game of Thrones'': The cult French novel that inspired George RR Martin|url=https://www.bbc.com/news/magazine-26824993|access-date=April 6, 2014|date=April 4, 2014|publisher=[[BBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160721223613/http://www.bbc.com/news/magazine-26824993|archive-date=July 21, 2016|url-status=live}}</ref> <ref name="jewish legacy">{{cite web |url=http://www.timesofisrael.com/the-jewish-legacy-behind-game-of-thrones/ |title=The Jewish legacy behind ''Game of Thrones'' |work=[[The Times of Israel]] |date=May 20, 2014 |first=Debra |last=Kamin |quote=They struck gold, however, with their next attempt: a television series based on a French fantasy series which in turn was based on a seven-part set of stories by a French Jewish immigrant. Maurice Druon was born in France in 1918 to Jewish immigrants from Russia and first made a name for himself in the realm of academic journals. |access-date=May 31, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626102558/http://www.timesofisrael.com/the-jewish-legacy-behind-game-of-thrones/ |archive-date=June 26, 2015 |url-status=live }}</ref> Серијалот е карактеристичен по огромната доза на реализам наспроти фантастичниот карактер; магијата е потисната и служи како двигател, додека политичките интриги и борби за моќ предоминираат во структурата на серијалот. [[Насилството]], [[сексуалност]]а и моралната парадоксалност се постојано присутни помеѓу илјадниците ликови. Главните ликови се постојано убивани со цел читателите да не се потпираат на одредените херои. Земајќи предвид дека поглавјата се раскажувани од различни ликови, читателот добива повеќе гледни точки на ист предмет, со што класичната поделба на јунаци и негативци е заменета со таа морална неодреденост. ''Песна за лед и оган'' покрај претходно споменатите теми е често воздигнувана за начинот на кој ги прикажува [[Феминизам|жените]] и [[религија]]та. Книгите се преведени на повеќе од 20 јазици. Четвртиот и петтиот дел се качија на врвот на бестселер листите на ''Њујорк тајмс'' во 2005 и 2011. Серијалот има продадено повеќе од 90 милиони копии од 90 милиони копии во светот<ref name="independent">{{cite news |title=How Game of Thrones achieved world domination... long before the TV show even aired |url=https://www.independent.co.uk/news/long_reads/game-of-thrones-season-8-books-novels-publishing-final-series-a8855126.html |access-date=April 28, 2019 |work=The Independent |date=April 15, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424215612/https://www.independent.co.uk/news/long_reads/game-of-thrones-season-8-books-novels-publishing-final-series-a8855126.html |archive-date=April 24, 2019 |url-status=live }}</ref><ref name="theguardian">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2015/apr/10/george-rr-martin-revolutionised-how-people-think-about-fantasy |title='George RR Martin revolutionised how people think about fantasy' &#124; Books &#124; The Guardian |work=theguardian.com |access-date=October 2, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171217040543/https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2015/apr/10/george-rr-martin-revolutionised-how-people-think-about-fantasy |archive-date=December 17, 2017 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://grrm.livejournal.com/516673.html|title=Another Precinct Heard From|last=grrm|date=2017-01-16|website=Not A Blog|access-date=2017-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170122183741/http://grrm.livejournal.com/516673.html|archive-date=January 22, 2017|url-status=dead}}</ref> и веќе е преведена на 47 јазици. Една од новелите ја доби престижната Хуго награда за научнофанатастична литература. Заснована на серијалот е снимена телевизиска серија во продукција на ТВ куќата HBO - ''[[Игра на тронови (ТВ серија)|Игра на тронови]]'', која започна да се прикажува на 17 април 2011 година во САД. ==Содржина == ''Песна за лед и оган'' следи три посебни сижејни линии, географски поделени, но и според различните учесници во нив. Настаните се раскажани од гледна точка на различни ликови, присутни во различните паралелни дејствија. Сместено во т.н. Седум кралства на измислениот континент Вестерос, главното дејство прикажува многу-страна борба за моќ за освојување на престолот, по смртта на кралот во првата книга. Второто дејство се случува на северната граница на Вестерос, каде огромен ѕид направен од лед и чакал е поставен како штит од митските суштества кои живееат зад ѕидот. Последното дејство е сместено на источен континент наречен Есос и ги следи авантурите на преживеана принцеза, ќерка на поранешен владател на Вестерос, убиен во граѓанска војна пред настаните на првата книга. Првата сижејна линија, сместена во самите Седум кралства, хронолошки ја следи борбата за престолот од повеќе страни, која започнува по смртта на кралот Роберт Баратион. Престолот го презема неговиот син Џофри, поддржан од моќното семејство на неговата мајка, [[Поважни куќи во Песна за лед и оган|домот Ланистер]]. Меѓутоа, лордот Едард Старк, „рака“ (главен советник) на кралот Роберт, дознава дека Џофри е плод на инцест од домот Ланистер, оттаму вистинскиот престолонаследник е најстариот брат од [[Поважни куќи во Песна за лед и оган|домот Баратион]], Станис. Но, харизматичниот најмлад брад, Ренли Баратион, копнеејќи по престолот, отворено се протиставува на редот на наследство, поддржан од злокобното и промислено семејство Турел. Додека веќе споменатите се борат за превласт над сите кралства, [[Роб Старк]], наследникот на лорд Едард Старк, е прогласен за Крал на северот. Истовремено, Бејлон Грејџој, владетел на едно од Седумте кралства - Железните острови, објавува независност и желба за отцепување од кралството. Оваа таканаречена Војна на петте кралеви е првичната сижејна линија во првите четири романи; всушност, четвртиот роман во главно се занимава со закрепнувањето на Вестерос од војната. Втората сижејна линија е сместена зад северната граница на Вестерос. Овде, пред илјадници години, голем ѕид од лед и чакал бил направен делумно од магија, делумно од човечки труд за да го брани Вестерос од [[Другите (Песна за лед и оган)|Другите]], раса на митски суштества кој некогаш живееле најдлабоко на север. Овој ѕид, исто и именуван, долг 480 километри и висок 210 метри е одржуван од братството [[Ноќна стража (Песна за лед и оган|Ноќна стража]], чија должност е да го бранат кралството од Другите. Во времето кога започнуваат романите, Другите се само ликови од приказните, а Ноќната стража е ништо повеќе од казнена колонија: во лоша форма, составена од криминалци и бегалци, со само неколку витези и смели луѓе, кои најголем дел од времето го поминуваат расправајќи се со диви луѓе кои живеаат зад ѕидот. Оваа сижејна линија е раскажувана, во главно преку очите на [[Џон Сноу]], копиле на Едард Старк<ref name="Forbes1">{{cite news|last=Kain|first=Erik|title='Game of Thrones' Sails into Darker Waters With 'Ghost of Harrenhal'|url=https://www.forbes.com/sites/erikkain/2012/04/30/game-of-thrones-sails-into-darker-waters-with-ghost-of-harrenhal/2/|access-date=May 2, 2012|newspaper=Forbes|date=April 30, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130605174536/http://www.forbes.com/sites/erikkain/2012/04/30/game-of-thrones-sails-into-darker-waters-with-ghost-of-harrenhal/2/|archive-date=June 5, 2013|url-status=live}}</ref> , додека се издигнува низ хиерархијата на Стражата, ја дознава вистинската природа на заканата од север и се подготвува да го брани кралството, и покрај тоа што луѓето од Вестерос се премногу зафатени за да испратат поддршка. До крајот на третата книга, оваа сижејна линија се испреплетува со граѓанската војна на југ. Третата сижејна линија е сместена на огромниот источен континент Есос и ги следи авантурите на [[Дајнерис Таргериен]], последниот потомок на куќата Таргериен, која сака да го поврати престолот. Од обичен просјак продаден на поглавар на дивјачко племе таа се издигнува во лукав и моќен владетел. Нејзиното издигнување е засилено кога за свадбен подарок добива три јајца од змеј. На крајот на првиот роман од јајцата се испилуваат три змеја кои стануваат дел од нејзината армија. Грбот на нејзиниот дом е триглав змеј, правејќи ги трите ново-добиени змеја симбол за нејзиното враќање, а нејзе уште еден пион во борбата за престолот. == Развој == Мартин долго време имал љубов кон витези и средновековна историја, но неговите рани романи и [[расказ]]и повеќе се сврстуваат во жанровите научна фантастика и хорор. Меѓутоа, неколку фантастични приказни се имаат појавено, како ''[[Ледениот змеј]]'', што подоцна се претворил во илустрирана книга за деца под исто име. Во средните ’80-ти, Мартин во главно работел во Холивуд, првенствено како писател или продуцент на ''[[Нова зона на самракот (ТВ серијал)|Нова зона на самракот]]'' и ''[[Убавицата и ѕверот (ТВ серијал)|Убавицата и ѕверот]]''. Откако ''Убавицата и ѕверот'' завршил во 1989 година, Мартин се навратил на пишувањето проза и почнал да работи на научно фантастичен роман наречен ''Авалон''. Во 1991 година, додека се мачел со оваа приказна, Мартин зачнал сцена каде неколку млади нашле мртов стравоволк со рог од елен во неговото грло. Стравоволкот имал родено неколку стравоволчиња, кои биле земени од страна на младите да ги изгледаат како свои. Имагинацијата на Мартин била распламтена од оваа идеја и почнал оваа сцена да ја развива во епско-фантастична приказна, која прво ја замислил како трилогија составена од романите ''[[Игра на тронови]]'', ''[[Танц со змејови]]'' и ''[[Ветровите на зимата]]''. Мартин очигледно првобитно не бил инспириран од жанрот фантазија, но читајќи го серијалот ''[[Сеќавања, тага и трња]]'' од [[Тед Вилијамс]], го разубедил дека на фантазијата може да и се пристапи на повозразен и позрел начин отколку што некои писатели пред тоа направиле обиди. Откако поминал подолго време пишувајќи и продуцирајќи пробна епизода за научно фантасична серија која ја создал, наречена Премини, Мартин продолжил со работата на ''Игра на тронови'' во 1994 година и ја завршил следната година, иако била само половина од првично замислениот план за првиот роман. Како резултат на тоа, со тек на време, Мартин евентуално го проширил неговиот план неговиот серијал да вклучува четири книги, потоа шест, за конечно да се реши за седум, бидејќи приказната „растела со текот на раскажувањето“, како што кажа тој, цитирајќи го мајсторот на епската фантазија, [[Џ. Р. Р. Толкин]]. Објавувањето на ''Игра на тронови'' следело во 1996 година. Во Обединетото Кралство, книгата била предмет на жестока наддавачка „војна“, која евентуално била победена од Harper Colins за 450.000 фунти (околу 33 милиони македонски денари). Предобјавувачкиот публицитет вклучувал објавување на „новела-примерок“ наречена ''[[Крвта на змејот]]'', која во 1997 година ја доби наградата Хуго за Најдобра новела. За да ја собере ''Игра на тронови'' во еден том, Мартин ја повлекол последната четвртина од книгата и ја направил отворен дел за втората книга, објавена во 1998 година, ''[[Судир на кралеви]]''. Во мај 2005 година Мартин рекол дека манускриптот за ''Игра на тронови'' бил долг 1088 страници, а ''Судир на кралеви'' бил дури и подолг од првиот, со 1184 страници. == Влијанија == Мартин признал дека им должи на делата на [[Џ. Р. Р. Толкин]], [[Џек Венс]] и [[Тед Вилијамс]]. Според Мартин: „Иако се разликувам од Толкин на важни начини, јас не сум на второ место во мојата почит кон него. Ако погледнете во ''[[Господарот на прстените]]'', започнува со мал фокус и сите ликови се заедно. До крајот на првата книга Дружината се распаѓа и тие имаат различни авантури. И јас го сторив истото нешто. Сите се во Винтерфел на почетокот, освен Дени, потоа се поделуваат во групи, а до крајот и тие групи се разделуваат. Намерата беше да бидат заедно, потоа да се разделат и на крајот повторно да бидат заедно. Наоѓањето на точка кога ќе се разделат беше еден од проблемите со коишто се борев.“ Серијалот се разликува од инспирацијата на Толкин поради поголемото користење на реалистични елементи. Додека Толкин бил инспириран од митологијата, ''Песна за лед и оган'' е јасно инспирирана од средновековната и раномодерната историја, поточно од Јакобитизмот и Војната на розите. Исто така, додека Толкин има тенденции кон романтични врски, Мартин повеќе пишува за секс, вклучувајќи инцест, неверство, проституција и силување. Како резултат, нелегални деца играат клучни улоги низ серијалот. Ова разултирало серијалот да биде наведен како предводник на нов бран епска фантазија што следувал, а кој го прифатиле и автори како [[Скот Линч]] и [[Џо Аберкромби]]. На неговото мрежно место, Мартин го признал влијанието на историските приказни од писатели какви што се [[Бернард Корнвел]] и [[Џорџ Мек Доналд Фрејзер]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{wikiquote}} * [http://www.georgerrmartin.com/ George R. R. Martin's Official Website] * [http://www.westeros.org/Citadel/SSM/ So Spake Martin], Collection of statements, correspondences and interviews by George R. R. Martin. * {{dmoz|Arts/Literature/Genres/Fantasy/Authors/M/Martin,_George_R._R./A_Song_of_Ice_and_Fire/|A Song of Ice and Fire}} {{Песна на мраз и оган}} [[Категорија:Песна за мраз и оган| ]] 50plofct643ofaav89n9bs4dlfbq2ij 5538893 5538892 2026-04-14T14:15:16Z Виолетова 1975 5538893 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Серијал Романи | name = Песна за лед и оган | books = [[Игра на тронови]] (1996)<br />[[Судир на кралеви]] (1998)<br />[[Бура од мечеви]] (2000)<br />[[Гозба за врани]] (2005)<br />[[Танц на змејови]] (2011)<br />[[Ветриштата на зимата]]<br />Сон за пролетта | image = [[File:A Game of Thrones Novel Covers.png|200px]] | image_caption = Американските корици за првите пет книги од серијалот | author = [[Џорџ Р. Р. Мартин]] | country = САД | language = англиски | genre = епска фантазија<ref name=guardian_barbarians>{{cite web|last=Flood |first=Alison |url=https://www.theguardian.com/books/2011/apr/13/george-rr-martin-game-thrones |title=George RR Martin: Barbarians at the gate |work=The Guardian |date=April 13, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120409091731/http://www.guardian.co.uk/books/2011/apr/13/george-rr-martin-game-thrones |archive-date=April 9, 2012 |url-status=live |access-date=January 21, 2012 |df=mdy }}</ref> <ref>{{Cite thesis|last=Heen|first=Kent Erik|date=2013|title=A Perspective on the Unfamiliar: Epic Fantasy in George R.R. Martin's A Song of Ice and Fire|url=https://ntnuopen.ntnu.no/ntnu-xmlui/handle/11250/243500|journal=Institutt for språk og litteratur|pages=89|type=Master thesis }}</ref>, мрачна фантазија, средновековна фантазија | publisher = Bantam Books (САД и Канада)<br />Voyager Books (Австралија) | pub_date = 6 август 1996&nbsp;– непознат датум | media_type = печатена (тврда и мека подвеска)<br />аудио-формат }} {{Закосен наслов}}'''''Песна за мраз и оган''''' е серијал од [[Епска фантазија|епско-фантастични]] романи од [[САД|американскиот]] романописец и сценарист [[Џорџ Р. Р. Мартин]]. Мартин започнал со пишување на серијалот во 1991 година, а првиот дел е објавен во 1996 година. Иако отпрвин замислен како [[трилогија]], серијалот сега се состои од пет објавени [[роман]]и; со следните два во изработка. Паралено со серијалот, Мартин пишува и неколку новели (досега издадени три) чие дејство е сместено пред настаните опишани во романите. Дејството е составено од три сижејни линии кои се испреплетуваат една во друга: низа настани предизвикани од династиска граѓанска војна за контрола над Вестерос, предводена од неколку влијателни семејства; бавното воздигнување на Другите, одамна исчезнати митски суштества кои живееат зад енормен леден ѕид, кој ја означува северната граница на Вестерос; и настојувањата на [[Денерис Таргариен]], прогонета принцеза од поранешната, веќе истребена владеачка династија, да се врати во Вестерос и да го си го поврати престолот, законски нејзин. Црпејќи испирација од историски настани како англискиот период на Војната на розите, Мартин намерно ги редефинира конвенциите на жанрот на фантастиката.<ref name="bbc french">{{cite news|last=Milne|first=Ben|title=''Game of Thrones'': The cult French novel that inspired George RR Martin|url=https://www.bbc.com/news/magazine-26824993|access-date=April 6, 2014|date=April 4, 2014|publisher=[[BBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160721223613/http://www.bbc.com/news/magazine-26824993|archive-date=July 21, 2016|url-status=live}}</ref><ref name="jewish legacy">{{cite web |url=http://www.timesofisrael.com/the-jewish-legacy-behind-game-of-thrones/ |title=The Jewish legacy behind ''Game of Thrones'' |work=[[The Times of Israel]] |date=May 20, 2014 |first=Debra |last=Kamin |quote=They struck gold, however, with their next attempt: a television series based on a French fantasy series which in turn was based on a seven-part set of stories by a French Jewish immigrant. Maurice Druon was born in France in 1918 to Jewish immigrants from Russia and first made a name for himself in the realm of academic journals. |access-date=May 31, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626102558/http://www.timesofisrael.com/the-jewish-legacy-behind-game-of-thrones/ |archive-date=June 26, 2015 |url-status=live }}</ref> Серијалот е карактеристичен по огромната доза на реализам наспроти фантастичниот карактер; магијата е потисната и служи како двигател, додека политичките интриги и борби за моќ предоминираат во структурата на серијалот. [[Насилството]], [[сексуалност]]а и моралната парадоксалност се постојано присутни помеѓу илјадниците ликови. Главните ликови се постојано убивани со цел читателите да не се потпираат на одредените херои. Земајќи предвид дека поглавјата се раскажувани од различни ликови, читателот добива повеќе гледни точки на ист предмет, со што класичната поделба на јунаци и негативци е заменета со таа морална неодреденост. ''Песна за лед и оган'' покрај претходно споменатите теми е често воздигнувана за начинот на кој ги прикажува [[Феминизам|жените]] и [[религија]]та. Книгите се преведени на повеќе од 20 јазици. Четвртиот и петтиот дел се качија на врвот на бестселер листите на ''Њујорк тајмс'' во 2005 и 2011. Серијалот има продадено повеќе од 90 милиони копии од 90 милиони копии во светот<ref name="independent">{{cite news |title=How Game of Thrones achieved world domination... long before the TV show even aired |url=https://www.independent.co.uk/news/long_reads/game-of-thrones-season-8-books-novels-publishing-final-series-a8855126.html |access-date=April 28, 2019 |work=The Independent |date=April 15, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424215612/https://www.independent.co.uk/news/long_reads/game-of-thrones-season-8-books-novels-publishing-final-series-a8855126.html |archive-date=April 24, 2019 |url-status=live }}</ref><ref name="theguardian">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2015/apr/10/george-rr-martin-revolutionised-how-people-think-about-fantasy |title='George RR Martin revolutionised how people think about fantasy' &#124; Books &#124; The Guardian |work=theguardian.com |access-date=October 2, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171217040543/https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2015/apr/10/george-rr-martin-revolutionised-how-people-think-about-fantasy |archive-date=December 17, 2017 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://grrm.livejournal.com/516673.html|title=Another Precinct Heard From|last=grrm|date=2017-01-16|website=Not A Blog|access-date=2017-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170122183741/http://grrm.livejournal.com/516673.html|archive-date=January 22, 2017|url-status=dead}}</ref> и веќе е преведена на 47 јазици. Една од новелите ја добила престижната Хуго награда за научнофанатастична литература. Заснована на серијалот е снимена телевизиска серија во продукција на ТВ куќата HBO - ''[[Игра на тронови (ТВ серија)|Игра на тронови]]'', која започна да се прикажува на 17 април 2011 година во САД. ==Содржина == ''Песна за лед и оган'' следи три посебни сижејни линии, географски поделени, но и според различните учесници во нив. Настаните се раскажани од гледна точка на различни ликови, присутни во различните паралелни дејствија. Сместено во т.н. Седум кралства на измислениот континент Вестерос, главното дејство прикажува многу-страна борба за моќ за освојување на престолот, по смртта на кралот во првата книга. Второто дејство се случува на северната граница на Вестерос, каде огромен ѕид направен од лед и чакал е поставен како штит од митските суштества кои живееат зад ѕидот. Последното дејство е сместено на источен континент наречен Есос и ги следи авантурите на преживеана принцеза, ќерка на поранешен владател на Вестерос, убиен во граѓанска војна пред настаните на првата книга. Првата сижејна линија, сместена во самите Седум кралства, хронолошки ја следи борбата за престолот од повеќе страни, која започнува по смртта на кралот Роберт Баратион. Престолот го презема неговиот син Џофри, поддржан од моќното семејство на неговата мајка, [[Поважни куќи во Песна за лед и оган|домот Ланистер]]. Меѓутоа, лордот Едард Старк, „рака“ (главен советник) на кралот Роберт, дознава дека Џофри е плод на инцест од домот Ланистер, оттаму вистинскиот престолонаследник е најстариот брат од [[Поважни куќи во Песна за лед и оган|домот Баратион]], Станис. Но, харизматичниот најмлад брад, Ренли Баратион, копнеејќи по престолот, отворено се протиставува на редот на наследство, поддржан од злокобното и промислено семејство Турел. Додека веќе споменатите се борат за превласт над сите кралства, [[Роб Старк]], наследникот на лорд Едард Старк, е прогласен за Крал на северот. Истовремено, Бејлон Грејџој, владетел на едно од Седумте кралства - Железните острови, објавува независност и желба за отцепување од кралството. Оваа таканаречена Војна на петте кралеви е првичната сижејна линија во првите четири романи; всушност, четвртиот роман во главно се занимава со закрепнувањето на Вестерос од војната. Втората сижејна линија е сместена зад северната граница на Вестерос. Овде, пред илјадници години, голем ѕид од лед и чакал бил направен делумно од магија, делумно од човечки труд за да го брани Вестерос од [[Другите (Песна за лед и оган)|Другите]], раса на митски суштества кој некогаш живееле најдлабоко на север. Овој ѕид, исто и именуван, долг 480 километри и висок 210 метри е одржуван од братството [[Ноќна стража (Песна за лед и оган|Ноќна стража]], чија должност е да го бранат кралството од Другите. Во времето кога започнуваат романите, Другите се само ликови од приказните, а Ноќната стража е ништо повеќе од казнена колонија: во лоша форма, составена од криминалци и бегалци, со само неколку витези и смели луѓе, кои најголем дел од времето го поминуваат расправајќи се со диви луѓе кои живеаат зад ѕидот. Оваа сижејна линија е раскажувана, во главно преку очите на [[Џон Сноу]], копиле на Едард Старк<ref name="Forbes1">{{cite news|last=Kain|first=Erik|title='Game of Thrones' Sails into Darker Waters With 'Ghost of Harrenhal'|url=https://www.forbes.com/sites/erikkain/2012/04/30/game-of-thrones-sails-into-darker-waters-with-ghost-of-harrenhal/2/|access-date=May 2, 2012|newspaper=Forbes|date=April 30, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130605174536/http://www.forbes.com/sites/erikkain/2012/04/30/game-of-thrones-sails-into-darker-waters-with-ghost-of-harrenhal/2/|archive-date=June 5, 2013|url-status=live}}</ref> , додека се издигнува низ хиерархијата на Стражата, ја дознава вистинската природа на заканата од север и се подготвува да го брани кралството, и покрај тоа што луѓето од Вестерос се премногу зафатени за да испратат поддршка. До крајот на третата книга, оваа сижејна линија се испреплетува со граѓанската војна на југ. Третата сижејна линија е сместена на огромниот источен континент Есос и ги следи авантурите на [[Денерис Таргариен]], последниот потомок на куќата Таргериен, која сака да го поврати престолот. Од обичен просјак продаден на поглавар на дивјачко племе таа се издигнува во лукав и моќен владетел. Нејзиното издигнување е засилено кога за свадбен подарок добива три јајца од змеј. На крајот на првиот роман од јајцата се испилуваат три змеја кои стануваат дел од нејзината армија. Грбот на нејзиниот дом е триглав змеј, правејќи ги трите ново-добиени змеја симбол за нејзиното враќање, а нејзе уште еден пион во борбата за престолот. == Развој == Мартин долго време имал љубов кон витези и средновековна историја, но неговите рани романи и [[расказ]]и повеќе се сврстуваат во жанровите научна фантастика и хорор. Меѓутоа, неколку фантастични приказни се имаат појавено, како ''[[Ледениот змеј]]'', што подоцна се претворил во илустрирана книга за деца под исто име. Во средните ’80-ти, Мартин во главно работел во Холивуд, првенствено како писател или продуцент на ''[[Нова зона на самракот (ТВ серијал)|Нова зона на самракот]]'' и ''[[Убавицата и ѕверот (ТВ серијал)|Убавицата и ѕверот]]''. Откако ''Убавицата и ѕверот'' завршил во 1989 година, Мартин се навратил на пишувањето проза и почнал да работи на научно фантастичен роман наречен ''Авалон''. Во 1991 година, додека се мачел со оваа приказна, Мартин зачнал сцена каде неколку млади нашле мртов стравоволк со рог од елен во неговото грло. Стравоволкот имал родено неколку стравоволчиња, кои биле земени од страна на младите да ги изгледаат како свои. Имагинацијата на Мартин била распламтена од оваа идеја и почнал оваа сцена да ја развива во епско-фантастична приказна, која прво ја замислил како трилогија составена од романите ''[[Игра на тронови]]'', ''[[Танц со змејовите]]'' и ''[[Ветровите на зимата]]''. Мартин очигледно првобитно не бил инспириран од жанрот фантазија, но читајќи го серијалот ''[[Сеќавања, тага и трња]]'' од [[Тед Вилијамс]], го разубедил дека на фантазијата може да и се пристапи на повозразен и позрел начин отколку што некои писатели пред тоа направиле обиди. Откако поминал подолго време пишувајќи и продуцирајќи пробна епизода за научно фантасична серија која ја создал, наречена Премини, Мартин продолжил со работата на ''Игра на тронови'' во 1994 година и ја завршил следната година, иако била само половина од првично замислениот план за првиот роман. Како резултат на тоа, со тек на време, Мартин евентуално го проширил неговиот план неговиот серијал да вклучува четири книги, потоа шест, за конечно да се реши за седум, бидејќи приказната „растела со текот на раскажувањето“, како што кажа тој, цитирајќи го мајсторот на епската фантазија, [[Џ. Р. Р. Толкин]]. Објавувањето на ''Игра на тронови'' следело во 1996 година. Во Обединетото Кралство, книгата била предмет на жестока наддавачка „војна“, која евентуално била победена од Harper Colins за 450.000 фунти (околу 33 милиони македонски денари). Предобјавувачкиот публицитет вклучувал објавување на „новела-примерок“ наречена ''[[Крвта на змејот]]'', која во 1997 година ја доби наградата Хуго за Најдобра новела. За да ја собере ''Игра на тронови'' во еден том, Мартин ја повлекол последната четвртина од книгата и ја направил отворен дел за втората книга, објавена во 1998 година, ''[[Судир на кралеви]]''. Во мај 2005 година Мартин рекол дека манускриптот за ''Игра на тронови'' бил долг 1088 страници, а ''Судир на кралеви'' бил дури и подолг од првиот, со 1184 страници. == Влијанија == Мартин признал дека им должи на делата на [[Џ. Р. Р. Толкин]], [[Џек Венс]] и [[Тед Вилијамс]]. Според Мартин: „Иако се разликувам од Толкин на важни начини, јас не сум на второ место во мојата почит кон него. Ако погледнете во ''[[Господарот на прстените]]'', започнува со мал фокус и сите ликови се заедно. До крајот на првата книга Дружината се распаѓа и тие имаат различни авантури. И јас го сторив истото нешто. Сите се во Винтерфел на почетокот, освен Дени, потоа се поделуваат во групи, а до крајот и тие групи се разделуваат. Намерата беше да бидат заедно, потоа да се разделат и на крајот повторно да бидат заедно. Наоѓањето на точка кога ќе се разделат беше еден од проблемите со коишто се борев.“ Серијалот се разликува од инспирацијата на Толкин поради поголемото користење на реалистични елементи. Додека Толкин бил инспириран од митологијата, ''Песна за лед и оган'' е јасно инспирирана од средновековната и раномодерната историја, поточно од Јакобитизмот и Војната на розите. Исто така, додека Толкин има тенденции кон романтични врски, Мартин повеќе пишува за секс, вклучувајќи инцест, неверство, проституција и силување. Како резултат, нелегални деца играат клучни улоги низ серијалот. Ова разултирало серијалот да биде наведен како предводник на нов бран епска фантазија што следувал, а кој го прифатиле и автори како [[Скот Линч]] и [[Џо Аберкромби]]. На неговото мрежно место, Мартин го признал влијанието на историските приказни од писатели какви што се [[Бернард Корнвел]] и [[Џорџ Мек Доналд Фрејзер]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{wikiquote}} * [http://www.georgerrmartin.com/ George R. R. Martin's Official Website] * [http://www.westeros.org/Citadel/SSM/ So Spake Martin], Collection of statements, correspondences and interviews by George R. R. Martin. * {{dmoz|Arts/Literature/Genres/Fantasy/Authors/M/Martin,_George_R._R./A_Song_of_Ice_and_Fire/|A Song of Ice and Fire}} {{Песна на мраз и оган}} [[Категорија:Песна за мраз и оган| ]] lhhn2ivuqhnkpey28v837esapl12ab2 5538896 5538893 2026-04-14T14:24:28Z Виолетова 1975 5538896 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Серијал Романи | name = Песна за лед и оган | books = [[Игра на тронови]] (1996)<br />[[Судир на кралеви]] (1998)<br />[[Бура од мечеви]] (2000)<br />[[Гозба за врани]] (2005)<br />[[Танц со змејовите]] (2011)<br />[[Ветриштата на зимата]]<br />Сон за пролетта | image = [[File:A Game of Thrones Novel Covers.png|200px]] | image_caption = Американските корици за првите пет книги од серијалот | author = [[Џорџ Р. Р. Мартин]] | country = САД | language = англиски | genre = епска фантазија<ref name=guardian_barbarians>{{cite web|last=Flood |first=Alison |url=https://www.theguardian.com/books/2011/apr/13/george-rr-martin-game-thrones |title=George RR Martin: Barbarians at the gate |work=The Guardian |date=April 13, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120409091731/http://www.guardian.co.uk/books/2011/apr/13/george-rr-martin-game-thrones |archive-date=April 9, 2012 |url-status=live |access-date=January 21, 2012 |df=mdy }}</ref> <ref>{{Cite thesis|last=Heen|first=Kent Erik|date=2013|title=A Perspective on the Unfamiliar: Epic Fantasy in George R.R. Martin's A Song of Ice and Fire|url=https://ntnuopen.ntnu.no/ntnu-xmlui/handle/11250/243500|journal=Institutt for språk og litteratur|pages=89|type=Master thesis }}</ref>, мрачна фантазија, средновековна фантазија | publisher = Bantam Books (САД и Канада)<br />Voyager Books (Австралија) | pub_date = 6 август 1996&nbsp;– непознат датум | media_type = печатена (тврда и мека подвеска)<br />аудио-формат }} {{Закосен наслов}}'''''Песна за мраз и оган''''' е серијал од [[Епска фантазија|епско-фантастични]] романи од [[САД|американскиот]] романописец и сценарист [[Џорџ Р. Р. Мартин]]. Мартин започнал со пишување на серијалот во 1991 година, а првиот дел е објавен во 1996 година. Иако отпрвин замислен како [[трилогија]], серијалот сега се состои од пет објавени [[роман]]и; со следните два во изработка. Паралено со серијалот, Мартин пишува и неколку новели (досега издадени три) чие дејство е сместено пред настаните опишани во романите. Дејството е составено од три сижејни линии кои се испреплетуваат една во друга: низа настани предизвикани од династиска граѓанска војна за контрола над Вестерос, предводена од неколку влијателни семејства; бавното воздигнување на Другите, одамна исчезнати митски суштества кои живееат зад енормен леден ѕид, кој ја означува северната граница на Вестерос; и настојувањата на [[Денерис Таргариен]], прогонета принцеза од поранешната, веќе истребена владеачка династија, да се врати во Вестерос и да го си го поврати престолот, законски нејзин. Црпејќи испирација од историски настани како англискиот период на Војната на розите, Мартин намерно ги редефинира конвенциите на жанрот на фантастиката.<ref name="bbc french">{{cite news|last=Milne|first=Ben|title=''Game of Thrones'': The cult French novel that inspired George RR Martin|url=https://www.bbc.com/news/magazine-26824993|access-date=April 6, 2014|date=April 4, 2014|publisher=[[BBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160721223613/http://www.bbc.com/news/magazine-26824993|archive-date=July 21, 2016|url-status=live}}</ref><ref name="jewish legacy">{{cite web |url=http://www.timesofisrael.com/the-jewish-legacy-behind-game-of-thrones/ |title=The Jewish legacy behind ''Game of Thrones'' |work=[[The Times of Israel]] |date=May 20, 2014 |first=Debra |last=Kamin |quote=They struck gold, however, with their next attempt: a television series based on a French fantasy series which in turn was based on a seven-part set of stories by a French Jewish immigrant. Maurice Druon was born in France in 1918 to Jewish immigrants from Russia and first made a name for himself in the realm of academic journals. |access-date=May 31, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626102558/http://www.timesofisrael.com/the-jewish-legacy-behind-game-of-thrones/ |archive-date=June 26, 2015 |url-status=live }}</ref> Серијалот е карактеристичен по огромната доза на реализам наспроти фантастичниот карактер; магијата е потисната и служи како двигател, додека политичките интриги и борби за моќ предоминираат во структурата на серијалот. [[Насилството]], [[сексуалност]]а и моралната парадоксалност се постојано присутни помеѓу илјадниците ликови. Главните ликови се постојано убивани со цел читателите да не се потпираат на одредените херои. Земајќи предвид дека поглавјата се раскажувани од различни ликови, читателот добива повеќе гледни точки на ист предмет, со што класичната поделба на јунаци и негативци е заменета со таа морална неодреденост. ''Песна за лед и оган'' покрај претходно споменатите теми е често воздигнувана за начинот на кој ги прикажува [[Феминизам|жените]] и [[религија]]та. Книгите се преведени на повеќе од 20 јазици. Четвртиот и петтиот дел се качија на врвот на бестселер листите на ''Њујорк тајмс'' во 2005 и 2011. Серијалот има продадено повеќе од 90 милиони копии од 90 милиони копии во светот<ref name="independent">{{cite news |title=How Game of Thrones achieved world domination... long before the TV show even aired |url=https://www.independent.co.uk/news/long_reads/game-of-thrones-season-8-books-novels-publishing-final-series-a8855126.html |access-date=April 28, 2019 |work=The Independent |date=April 15, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424215612/https://www.independent.co.uk/news/long_reads/game-of-thrones-season-8-books-novels-publishing-final-series-a8855126.html |archive-date=April 24, 2019 |url-status=live }}</ref><ref name="theguardian">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2015/apr/10/george-rr-martin-revolutionised-how-people-think-about-fantasy |title='George RR Martin revolutionised how people think about fantasy' &#124; Books &#124; The Guardian |work=theguardian.com |access-date=October 2, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171217040543/https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2015/apr/10/george-rr-martin-revolutionised-how-people-think-about-fantasy |archive-date=December 17, 2017 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://grrm.livejournal.com/516673.html|title=Another Precinct Heard From|last=grrm|date=2017-01-16|website=Not A Blog|access-date=2017-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170122183741/http://grrm.livejournal.com/516673.html|archive-date=January 22, 2017|url-status=dead}}</ref> и веќе е преведена на 47 јазици. Една од новелите ја добила престижната Хуго награда за научнофанатастична литература. Заснована на серијалот е снимена телевизиска серија во продукција на ТВ куќата HBO - ''[[Игра на тронови (ТВ серија)|Игра на тронови]]'', која започна да се прикажува на 17 април 2011 година во САД. ==Содржина == ''Песна за лед и оган'' следи три посебни сижејни линии, географски поделени, но и според различните учесници во нив. Настаните се раскажани од гледна точка на различни ликови, присутни во различните паралелни дејствија. Сместено во т.н. Седум кралства на измислениот континент Вестерос, главното дејство прикажува многу-страна борба за моќ за освојување на престолот, по смртта на кралот во првата книга. Второто дејство се случува на северната граница на Вестерос, каде огромен ѕид направен од лед и чакал е поставен како штит од митските суштества кои живееат зад ѕидот. Последното дејство е сместено на источен континент наречен Есос и ги следи авантурите на преживеана принцеза, ќерка на поранешен владател на Вестерос, убиен во граѓанска војна пред настаните на првата книга. Првата сижејна линија, сместена во самите Седум кралства, хронолошки ја следи борбата за престолот од повеќе страни, која започнува по смртта на кралот Роберт Баратион. Престолот го презема неговиот син Џофри, поддржан од моќното семејство на неговата мајка, [[Поважни куќи во Песна за лед и оган|домот Ланистер]]. Меѓутоа, лордот Едард Старк, „рака“ (главен советник) на кралот Роберт, дознава дека Џофри е плод на инцест од домот Ланистер, оттаму вистинскиот престолонаследник е најстариот брат од [[Поважни куќи во Песна за лед и оган|домот Баратион]], Станис. Но, харизматичниот најмлад брад, Ренли Баратион, копнеејќи по престолот, отворено се протиставува на редот на наследство, поддржан од злокобното и промислено семејство Турел. Додека веќе споменатите се борат за превласт над сите кралства, [[Роб Старк]], наследникот на лорд Едард Старк, е прогласен за Крал на северот. Истовремено, Бејлон Грејџој, владетел на едно од Седумте кралства - Железните острови, објавува независност и желба за отцепување од кралството. Оваа таканаречена Војна на петте кралеви е првичната сижејна линија во првите четири романи; всушност, четвртиот роман во главно се занимава со закрепнувањето на Вестерос од војната. Втората сижејна линија е сместена зад северната граница на Вестерос. Овде, пред илјадници години, голем ѕид од лед и чакал бил направен делумно од магија, делумно од човечки труд за да го брани Вестерос од [[Другите (Песна за лед и оган)|Другите]], раса на митски суштества кој некогаш живееле најдлабоко на север. Овој ѕид, исто и именуван, долг 480 километри и висок 210 метри е одржуван од братството [[Ноќна стража (Песна за лед и оган|Ноќна стража]], чија должност е да го бранат кралството од Другите. Во времето кога започнуваат романите, Другите се само ликови од приказните, а Ноќната стража е ништо повеќе од казнена колонија: во лоша форма, составена од криминалци и бегалци, со само неколку витези и смели луѓе, кои најголем дел од времето го поминуваат расправајќи се со диви луѓе кои живеаат зад ѕидот. Оваа сижејна линија е раскажувана, во главно преку очите на [[Џон Сноу]], копиле на Едард Старк<ref name="Forbes1">{{cite news|last=Kain|first=Erik|title='Game of Thrones' Sails into Darker Waters With 'Ghost of Harrenhal'|url=https://www.forbes.com/sites/erikkain/2012/04/30/game-of-thrones-sails-into-darker-waters-with-ghost-of-harrenhal/2/|access-date=May 2, 2012|newspaper=Forbes|date=April 30, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130605174536/http://www.forbes.com/sites/erikkain/2012/04/30/game-of-thrones-sails-into-darker-waters-with-ghost-of-harrenhal/2/|archive-date=June 5, 2013|url-status=live}}</ref> , додека се издигнува низ хиерархијата на Стражата, ја дознава вистинската природа на заканата од север и се подготвува да го брани кралството, и покрај тоа што луѓето од Вестерос се премногу зафатени за да испратат поддршка. До крајот на третата книга, оваа сижејна линија се испреплетува со граѓанската војна на југ. Третата сижејна линија е сместена на огромниот источен континент Есос и ги следи авантурите на [[Денерис Таргариен]], последниот потомок на куќата Таргериен, која сака да го поврати престолот. Од обичен просјак продаден на поглавар на дивјачко племе таа се издигнува во лукав и моќен владетел. Нејзиното издигнување е засилено кога за свадбен подарок добива три јајца од змеј. На крајот на првиот роман од јајцата се испилуваат три змеја кои стануваат дел од нејзината армија. Грбот на нејзиниот дом е триглав змеј, правејќи ги трите ново-добиени змеја симбол за нејзиното враќање, а нејзе уште еден пион во борбата за престолот. == Развој == Мартин долго време имал љубов кон витези и средновековна историја, но неговите рани романи и [[расказ]]и повеќе се сврстуваат во жанровите научна фантастика и хорор. Меѓутоа, неколку фантастични приказни се имаат појавено, како ''[[Ледениот змеј]]'', што подоцна се претворил во илустрирана книга за деца под исто име. Во средните ’80-ти, Мартин во главно работел во Холивуд, првенствено како писател или продуцент на ''[[Нова зона на самракот (ТВ серијал)|Нова зона на самракот]]'' и ''[[Убавицата и ѕверот (ТВ серијал)|Убавицата и ѕверот]]''. Откако ''Убавицата и ѕверот'' завршил во 1989 година, Мартин се навратил на пишувањето проза и почнал да работи на научно фантастичен роман наречен ''Авалон''. Во 1991 година, додека се мачел со оваа приказна, Мартин зачнал сцена каде неколку млади нашле мртов стравоволк со рог од елен во неговото грло. Стравоволкот имал родено неколку стравоволчиња, кои биле земени од страна на младите да ги изгледаат како свои. Имагинацијата на Мартин била распламтена од оваа идеја и почнал оваа сцена да ја развива во епско-фантастична приказна, која прво ја замислил како трилогија составена од романите ''[[Игра на тронови]]'', ''[[Танц со змејовите]]'' и ''[[Ветровите на зимата]]''. Мартин очигледно првобитно не бил инспириран од жанрот фантазија, но читајќи го серијалот ''[[Сеќавања, тага и трња]]'' од [[Тед Вилијамс]], го разубедил дека на фантазијата може да и се пристапи на повозразен и позрел начин отколку што некои писатели пред тоа направиле обиди. Откако поминал подолго време пишувајќи и продуцирајќи пробна епизода за научно фантасична серија која ја создал, наречена Премини, Мартин продолжил со работата на ''Игра на тронови'' во 1994 година и ја завршил следната година, иако била само половина од првично замислениот план за првиот роман. Како резултат на тоа, со тек на време, Мартин евентуално го проширил неговиот план неговиот серијал да вклучува четири книги, потоа шест, за конечно да се реши за седум, бидејќи приказната „растела со текот на раскажувањето“, како што кажа тој, цитирајќи го мајсторот на епската фантазија, [[Џ. Р. Р. Толкин]]. Објавувањето на ''Игра на тронови'' следело во 1996 година. Во Обединетото Кралство, книгата била предмет на жестока наддавачка „војна“, која евентуално била победена од Harper Colins за 450.000 фунти (околу 33 милиони македонски денари). Предобјавувачкиот публицитет вклучувал објавување на „новела-примерок“ наречена ''[[Крвта на змејот]]'', која во 1997 година ја доби наградата Хуго за Најдобра новела. За да ја собере ''Игра на тронови'' во еден том, Мартин ја повлекол последната четвртина од книгата и ја направил отворен дел за втората книга, објавена во 1998 година, ''[[Судир на кралеви]]''. Во мај 2005 година Мартин рекол дека манускриптот за ''Игра на тронови'' бил долг 1088 страници, а ''Судир на кралеви'' бил дури и подолг од првиот, со 1184 страници. == Влијанија == Мартин признал дека им должи на делата на [[Џ. Р. Р. Толкин]], [[Џек Венс]] и [[Тед Вилијамс]]. Според Мартин: „Иако се разликувам од Толкин на важни начини, јас не сум на второ место во мојата почит кон него. Ако погледнете во ''[[Господарот на прстените]]'', започнува со мал фокус и сите ликови се заедно. До крајот на првата книга Дружината се распаѓа и тие имаат различни авантури. И јас го сторив истото нешто. Сите се во Винтерфел на почетокот, освен Дени, потоа се поделуваат во групи, а до крајот и тие групи се разделуваат. Намерата беше да бидат заедно, потоа да се разделат и на крајот повторно да бидат заедно. Наоѓањето на точка кога ќе се разделат беше еден од проблемите со коишто се борев.“ Серијалот се разликува од инспирацијата на Толкин поради поголемото користење на реалистични елементи. Додека Толкин бил инспириран од митологијата, ''Песна за лед и оган'' е јасно инспирирана од средновековната и раномодерната историја, поточно од Јакобитизмот и Војната на розите. Исто така, додека Толкин има тенденции кон романтични врски, Мартин повеќе пишува за секс, вклучувајќи инцест, неверство, проституција и силување. Како резултат, нелегални деца играат клучни улоги низ серијалот. Ова разултирало серијалот да биде наведен како предводник на нов бран епска фантазија што следувал, а кој го прифатиле и автори како [[Скот Линч]] и [[Џо Аберкромби]]. На неговото мрежно место, Мартин го признал влијанието на историските приказни од писатели какви што се [[Бернард Корнвел]] и [[Џорџ Мек Доналд Фрејзер]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{wikiquote}} * [http://www.georgerrmartin.com/ George R. R. Martin's Official Website] * [http://www.westeros.org/Citadel/SSM/ So Spake Martin], Collection of statements, correspondences and interviews by George R. R. Martin. * {{dmoz|Arts/Literature/Genres/Fantasy/Authors/M/Martin,_George_R._R./A_Song_of_Ice_and_Fire/|A Song of Ice and Fire}} {{Песна на мраз и оган}} [[Категорија:Песна за мраз и оган| ]] k2aeph2ufhthzlc99h35w6f1bh9mkq1 0 963713 5539145 4627453 2026-04-15T09:37:23Z Bjankuloski06 332 5539145 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Bees and Wasps.jpg|десно|мини|300п|Хаплодиплоидијата е типична за пчелите и осите.]] '''Хаплодиплоидија''' — појава која се среќава кај многу [[ципокрилци]] ([[пчели]], [[мравки]] и [[оси]]), некои видови на [[крлежи]], [[тврдокрилци]] (бубачки од под кората на дрвјата) и [[ротифери]]. Се однесува на [[одредување на пол]]от кај наведените организми. Кај нив, [[пол]]от се одредува според бројот на сетовите [[хромозом]]и кои единката ги добива. Потомството добиено со спојување на јајце-клетка и сперматозоид е женско, додека неоплоденото јајце се развива во машка единка. Ова значи дека машките поседуваат половина од бројот на хромозоми кај женките и се [[хаплоид]]ни. Овој хаплодиплоиден полово-одредувачки систем има неколку невообичаени последици: главна меѓу нив е што машката единка нема татко и не може да има синови, но тој има дедо и може да има внуци. За хаплодиплоидијата се смета дека го отворила патот за [[еволуција]]та на [[еусоцијалност]]а кај ципокрилците и кај некои други таксони, иако ова е предмет на расправа.<ref>{{Наведено списание | author = William O. H. Hughes, Benjamin P. Oldroyd, Madeleine Beekman, Francis L. W. Ratnieks | title = Ancestral Monogamy Shows Kin Selection Is Key to the Evolution of Eusociality | journal = Science | volume = 320 | issue = 5880 | pages = 1213–1216 | publisher = [[American Association for the Advancement of Science]] | date = 2008-05-30 | url = http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/320/5880/1213 | accessdate = 2008-08-04 | doi = 10.1126/science.1156108 | pmid = 18511689}} </ref> <ref name=eowilson>{{Наведено списание | author = Edward O. Wilson | title = Kin selection as the key to altruism: its rise and fall. | journal = Social Research | volume = 72 | pages = 1–8 | date = 2005-09-12 | url = http://www.thefreelibrary.com/Kin+selection+as+the+key+to+altruism%3A+its+rise+and+fall.-a0132354420 | format = PDF | accessdate = 2011-03-25 | archive-date = 2012-10-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121023142608/http://www.thefreelibrary.com/Kin+selection+as+the+key+to+altruism:+its+rise+and+fall.-a0132354420 | url-status = dead }}</ref> == Механизми == Предложени се неколку модели за генетските механизми на хаплодиплоидното одредување на полот. Моделот кој најчесто се споменува е ''моделот на комплементарни [[алели]]''. Според овој модел, ако единката е [[хетерозигот]]на за одреден [[Генски локус|локус]], тогаш таа се развива во женка, додека хемизиготните и [[хомозигот]]ните единки се развиваат во машки. Со други зборови, диплоидното потомство се развива од оплодени јајца, и обично се женки, а хаплоидното потомство се развива во машки од неоплодени јајца. Диплоидните машки би биле неплодни, бидејќи нивните клетки не би подлегле на [[мејоза]] за да образуваат сперма. Затоа спермата би била диплоидна, што значи дека нивното потомство би било триплоидно. Бидејќи мајките и синовите кај ципокрилците имаат исти [[ген]]и, тие би можеле да се особено осетливи на [[блискосродствено размножување]] (инбридинг): инбридингот го редуцира бројот на различни полови алели присутни во дадена популација, па на ова се должи зголемувањето на честотата на диплоидните машки единки. По спарувањето, плодните женки-ципокрилци ја складираат спермата во внатрешно мевче наречено [[сперматека]]. Спарената женка го контролира испуштањето на складираната сперма од овој орган: ако таа ја испушти спермата како што едно јајце поминува низ јајцеводот, тогаш јајцето се оплодува.<ref>van Wilgenburg, Ellen; Driessen, Gerard & Beukeboom, Leo W. [http://www.frontiersinzoology.com/content/3/1/1 Single locus complementary sex determination in Hymenoptera: an "unintelligent" design?] Frontiers in Zoology 2006, 3:1</ref> Социјалните пчели, оси и мравки можат да го изменат односот на половите во рамките на колониите за да ја максимализираат сродноста меѓу членовите, како и за да создадат работна сила соодветна на околните услови на животната средина.<ref>Mahowald, Michael; von Wettberg, Eric [http://www.sccs.swarthmore.edu/users/99/mahowald/hymenoptera.html Sex determination in the Hymenoptera] [[Swarthmore College]] (1999)</ref> == Одредување на полот кај медоносните пчели == Кај [[медоносна пчела|медоносните пчели]], [[трут]]овите (мажјаците) целосно се добиени од [[матица]]та, нивната мајка. Диплоидната матица има 32 хромозоми, а хаплоидните трутови 16. Трутовите даваат спермални клетки кои го содржат нивниот целосен [[геном]], така што спермалните клетки се сите генетски идентични, освен при [[мутација (генетика)|мутации]]. Генетскиот состав на женските работнички е половина добиено од мајката, половина од таткото, но генетскиот состав на мажјаците е целосно добиен од мајката.<ref>Sinervo, Barry [http://bio.research.ucsc.edu/~barrylab/classes/animal_behavior/LEVELS.HTM Kin Selection and Haplodiploidy in Social Hymenoptera] 1997</ref> Според ова, ако матицата се спари со само еден трут, било која од нејзините ќерки ќе сподели, во просек, 3/4 од нивните гени. Геномот на диплоидната матица се рекомбинира за нејзините ќерки, но хаплоидниот геном на таткото се наследува кај неговите ќерки таков каков што е. Покрај тоа што работничките можат да несат неоплодени јајца од кои се развиваат нивни синови, хаплодиплоидниот полово-одредувачки систем ја зголемува [[адаптивна вредност|адаптивната вредност]] на единката како резултат на индиректната селекција. Бидејќи работничката е повеќе сродна со ќерките на матицата (нејзините сестри) отколку со нејзиното сопствено потомство, потпомогнувањето на потомството на матицата во борбата за опстанок го потпомага ширењето на истите гени кои работничката ги поседува далеку поефикасно отколку директното размножување.<ref>Foster, Kevin R.; Ratnieks, Francis L. W. [http://www.journals.uchicago.edu/cgi-bin/resolve?doi=10.1086/323588&erFrom=-70185632553608179Guest The Effect of Sex-Allocation Biasing on the Evolution of Worker Policing in Hymenopteran Societies] [[The American Naturalist]], volume 158 (2001), pages 615–623</ref> Групите од пчели-работнички живеат кратко време и постојано се заменуваат со следната група, така што оваа [[роднинска селекција]] е веројатно стратегија за осигурување на правилното функционирање на кошницата. Но, поради тоа што матиците обично се спаруваат со десетици трутови или повеќе, не сите работнички се потполно сестри. Како резултат на одделното складирање на спермата на трутовите, одредена група или расплод може да биде посродствена за разлика од одредена група или расплод снесен подоцна. == Коефициент на сродност при хаплодиплоидијата == [[коефициент на сродност|Коефициентот на сродност]] се користи за да се пресмета силата на роднинската селекција (со помош на [[хамилтоново правило|Хамилтоновото правило]]). Хипотезата за хаплодиплоидија гласи дека невообичаениот 3/4 коефициент на сродност меѓу потполно хаплодиплоидните сестри е одговорен за честотата на еволуцијата на еусоцијалното однесување кај ципокрилците.<ref name=kiniskey>{{Наведено списание | author = Kevin R. Foster, Tom Wenseleers and Francis L.W. Ratnieks | title = Kin selection is the key to altruism | journal = Trends in ecology & evolution | volume = 21 | pages = 57–60 | date = 2006 | publisher = Elsevier | issue = 2 | doi = 10.1016/j.tree.2005.11.020}}</ref> Коефициентот на сродност кај хаплодиплоидните организми е даден во табелата. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ '''Заеднички генски пропорции кај хаплодиплоидниот полово-одредувачки систем''' |- ! style="width:50px;"| Пол ! style="width:100px;"| Ќерка ! style="width:100px;"| Син ! style="width:100px;"| Мајка ! style="width:100px;"| Татко ! style="width:100px;"| Потполна сестра ! style="width:100px;"| Потполен брат |- ! Женка | 1/2 | 1/2 | 1/2 | 1/2 | 3/4 | 1/4 |- ! Мажјак | 1 | <small>''N/A''</small> | 1 | <small>''N/A''</small> | 1/2 | 1/2 |} == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Генетика]] [[Категорија:Пчеларство]] 0m5350aean4uzv554adev4azktqklke 0 1027822 5538924 5341505 2026-04-14T16:12:55Z P.Nedelkovski 47736 дополнување 5538924 wikitext text/x-wiki '''Брзозборките''' се зборовни конструкции тешки за изговор, се изговараат брзо и при брзиот изговор се прават грешки кои предизвикуваат весело расположение.<ref>''Македонски јазик'' - [[Димитар Пандев]], Милка Миноска, Стојка Даскаловска</ref> Во македонската [[литература]] брзозборки пишувале [[Васил Куноски]], [[Рајко Јовчевски]], [[Киро Донев]] и др. ==Опис== Брзозборката е необичен [[Фолклор|фолклорен]] жанр која претставува своевидна игра на зборови. Брзозборките се градат со поврзување на [[Збор|зборови]] кои се тешки за изговор и слични по својата звучност, често врз принципот на [[Алитерација|алитерацијата]]. Тематската страна на брзозборките не е важна, зашто тие служат за забава, за натревари во брз изговор или практично вежбање за брзо зборување. Оттука, во нив преовладува духовитоста. Од друга страна, брзозборките се многу поетични и ритмички убаво скроени. Денес, брзозборките повеќе му припаѓаат на детскиот фолклор.<ref>Кирил Пенушлиски, „Предговор“, во: ''Пословици и гатанки'' (избор и редакција Кирил Пенушлиски). Македонска книга, Скопје, 1969, стр. 16.</ref> ==Примери== [[Податотека:Altes Postamt - Postkarte mit Zungenbrecher.png|мини|Германска брзозборка на поштенска картичка]] * Бел петел бела пепел прета. * Во дол бол има вол. * Дрзок дрвар в дрма дрва врзал. * Едно дрво јаворово преку поле Лазорово. * Кантар тргат катран. * Лош кантар црн катран мереше. * Ми рекоа да му речам и си реков дај да му речам да не речат дека не сум му рекла. * Петко плете плет, Петкојца меси леб, пушти Петре плет, за да јадеш леб. * Петре плети плот, да помине поп, да растуре плот, да ни дојде гос. * Пушка пукна, патка падна. * Расол лош расол. * Ситна роса ситно трева росеше. * Снесла страчка на прачка дванајсет јајца, поминав едно зедов изедов поминав зедоф две изедов, поминав зедов три итн. до 12. * Страчка каша варила од јачмен и просо, а пак ќосот во ќошот си го чепкал носот. * Фатив слон и сом на сон. * Џеб, џепче, џепчиња без денарчиња. * Штркот штрака со штракалката. ==Поврзано== [[Алитерација]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Книжевност]] [[Категорија:Македонски јазик]] [[Категорија:Фолклор]] cwlxvd6au3zykv9mlnr5p02dptyiab6 0 1034587 5539277 5047486 2026-04-15T11:21:53Z Buli 2648 /* Симптоми */ 5539277 wikitext text/x-wiki {{Interventions infobox | Name = {{PAGENAME}} | Image = Mastectomie 02.jpg | Caption = Пациент со извршена мастектомија | ICD10 = | ICD9 = | MeshID = D008408 | OPS301 = | OtherCodes = | }} '''Мастектомија''' — медицински термин за хируршко отстранување на едната или двете [[дојки]], делумно или целосно. Мастектомијата најчесто се изведува за да се овозможи лечење на [[Рак (болест)|ракот]]<ref>{{Cite news|url=https://medlineplus.gov/mastectomy.html|title=Mastectomy {{!}} Lumpectomy {{!}} Breast Cancer {{!}} MedlinePlus|access-date=2018-11-07|language=en}}</ref>. Во некои случаи, операцијата била извршена профилактично односно превентивно за да се спречи ракот, а не да се лечи бидејќи се сметало дека жените и дел од мажите имале големи шанси да заболат од рак. Со оваа постапка се отстранува и ракот на градата кај мажите. Сепак, некои пациенти сакаат да им биде направена лумпектомија, т.е. широко локално отсекување. Тоа е операција кај која се отстранува мал дел од ткивото на градата кое го содржи туморот заедно со мал дел од околното здраво ткиво со цел да се зачува дојката. Мастектомијата и лумпектомијата спаѓаат во таканаречени „локални терапии“ за рак на градата чија цел е делот на кој се наоѓа туморот наспроти системските терапии како што се хемотерапија, хормонална терапија и имунотерапија. По традиција, во вакви случаи се отстранувала целата града. Моментално постојат повеќе фактори од кои зависи дали може да се изврши мастектомијата како што се големината на градите, бројот на лезии, биолошката агресивност на рак на градата, можноста за адјувантно зрачење и како и тоа пациентот да е подготвен да ги прифати големите шанси за повторно појавување на туморот по лумпектомијата и зрачењето. Истражувањата кои ја споредуваат мастектомијата со лупмектомијата и зрачењето откриле дека рутинските радикални мастектомии не можат секогаш да спречат во иднина пак да се појават нови тумори од микрометастазите пред да се откријат, дијагностицираат и оперираат. ==Број на извршени мастектомии== Според истражувањето на „Интергруп Ексеместан“, бројот на извршени мастектомии до 2004 година во светот многу варира. Истражувањето претставува анализа на хируршки техники користени во меѓународно тестирање на адјувантна терапија кое е спроведено е во 37 земји, а учествувале 4.700 жени со рак на градата во рана фаза. Најмногу мастектомии имало во Средна и Источна Европа односно 77 %. Потоа следуваат САД со 56%, Западна и Северна Европа со просечни 46%, Јужна Европа со 42% и Австралија и Нов Зеланд со 34%. ==Индикации за мастектомија== И покрај многуте техники за зачувување на градите кај пациентите со рак на градата, постојат одредени групи на луѓе кај кои подобри резултати би дала традиционалната мастектомија. Тука спаѓаат: * жени кои веќе примале терапија со зрачење на заразената града * жени кај кои ракот на градата го има на две или повеќе места кои се премногу оддалечени едно од друго за да бидат отстранети со едно хируршко отсекување, притоа зачувувајќи ја градата * жени кај кои со првичната лумпектомија проследена со (едно или повеќе) повторни отсекувања ракот не бил целосно отстранет * жени со сериозни заболувања на сврзното ткиво како што е склеродерма поради што се посебно чувствителни на несаканите ефекти од зрачењето * бремени жени кои би требало да одат на зрачење додека се бремени (постои ризик да се наштети на детето) * жени со тумор поголем од 5цм (2 инчи) кој не се многу намалува со неоадјувантната хемотерапија * жени со рак кој е голем во однос на големината на градата * жени кај кои би настанале штетни мутации на BRCA1 или BRCA2 генот и кои се решаваат за профилактично отстранување на градата * мажи со рак на градата ==Видови== Постојат различни видови на мастектомија кои се применуваат. Мастектомијата која пациентот ја избира (или ако наместо неа избира лумпектомија) зависи од повеќе фактори како што се големината, местото на кое се наоѓа како и однесувањето на туморот (ако е едно), потоа дали операцијата е профилактичка и дали пациентот планира потоа да оди на реконструктивна хирургија. * Едноставна мастектомија (или „целосна мастектомија“): При оваа процедура се отстранува целото ткиво на градата, но аксиларните делови остануваат недопрен. Понекогаш се отстранува сентинелниот лимфен јазол односно првиот аксиларен лимфен јазол кои метастазираните клетки на ракот би го нападнале. Оваа операција понекогаш се изведува билатерално (на двете дојки) кај пациенти кои сакаат мастектомијата да биде превентивна. Пациентите кои подлегнуваат на едноставна мастектомија обично ја напуштаат болницата по краток престој. Честопати, за време на операцијата, во градите на пациентот се вметнува цевка за дренажа и се приклучува на мала направа за вшмукување за да се отстрани поткожната течност. Цевката обично се отстранува неколку дена по операцијата, бидејќи дренажата се намалува на помалку од 20-30 мл дневно. * Изменета радикална мастектомија: Се отстранува целото ткиво на градите заедно со аксиларните делови (масно ткиво и лимфни јазли). Во споредба со радикалната мастектомија, градните мускули се зачувуваат. * Радикална мастектомија (или „Халстед мастектомија“ ): Првпат е изведена во 1882 година. Со оваа процедура се отстранува целта града, аксиларните лимфни јазли и поголемите и помалите градни мускули зад градата. Радикалната мастектомија повеќе го изобличува телото од изменетата радикална мастектомија, а поголемиот дел од туморите не преживуваат. Ваквата операција сега се користи доколку туморот го нападнал големиот граден мускул или доколку туморот повторно се појавува на градниот ѕид. * Мастектомија со зачувување на кожата: Кај оваа операција, ткивото на градите се отстранува со умерен рез околу ареолата (темниот дел кој ја опколува брадавицата). Во споредба со традиционалната мастектомија, поголемата количина на зачувана кожа ќе послужи за да се олесни процедурата за реконструкција на градата. Пациентите со рак кој ја зафаќа и кожата, на пример воспалителен рак, не можат да подлегнат на оваа операција. * Мастектомија со зачувување на брадавицата/хиподермисот: Ткивото на градите се отстранува, но ареолата и брадавицата се зачувуваат. Оваа процедура во минатото била изведувана само профилактично или со мастектомија за доброќудна болест поради стравот од развивање на рак во оставеното ткивото од ареолата. Неодамнешните мастектомии покажуваат дека може да биде онколошки здрава процедура за тумори кои не се наоѓаат под ареолата. * Продолжена радикална мастектомија: Радикална мастектомија со ан блок ресекција во внатрешната плевра на внатрешните лимфни јазли на градите кое се извршува преку разделување на градната коска. ==Историја== Првата мастектомија за рак на градата била изведена уште во 548 година од нашата ера. Аеитус од Амида за првпат ја предложил оваа операција на царицата Теодора. Таа не сакала да има операција и починала по неколку месеци. На женските членови на сектата Скоптси во кралска Русија мастектомијата им била ритуал. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Операциона онкологија]] gl7rojh9rn0rsb6u1u1i1n4nmbrj9hf 0 1042832 5539105 5455575 2026-04-15T07:53:53Z Dandarmkd 31127 /* Надворешни врски */ 5539105 wikitext text/x-wiki {{викификација}} {{Infobox fashion designer |name = Ив Сен Лоран |image = Yvessaintlaurent narrowweb.jpg |caption = Yves Saint Laurent at the age 66, January, 2002 |nationality = French |birth_date = {{Birth date|df=yes|1936|8|1}} |birth_place = [[Оран]], [[Француски Алжир]] |death_date = {{Death date and age|df=yes|2008|6|1|1936|8|1}} |death_place = Париз, Франција |occupation = Моден творец |education = |label_name = [[Yves Saint Laurent (brand)|Yves Saint Laurent]] |awards = |}} [[File:Study of Yves Saint Laurent by Reginald Gray.jpg|thumb|]] '''Ив Анри Донà Матју Сен Лоран''' ([[француски]]: ''Yves Henri Donat Mathieu-Saint-Laurent)'', познат како '''Ив Сен Лоран''' ({{роден на|1|август|1936}} - {{починат на|1|јануари|2008}})<ref>[[Staff writer]] (2 June 2, 2008). [https://archive.today/20120713165512/news.ninemsn.com.au/article.aspx?id=573020 "Yves Saint Laurent Dies – Yves Saint Laurent Has Died in Paris Aged 71"]. ''[[Agence France-Presse]]'' (''via'' ''[[Nine News]]''). Retrieved 12 June 2010.</ref>, бил француски моден творец, едно од најголемите имиња во модната индустрија.<ref name="telegraph_UK_obbit">{{наведени вести| author=[[Staff writer]]|title=Obituary: Yves Saint Laurent – Yves Saint Laurent, Who Has Died Aged 71, Was, with Coco Chanel, Regarded as the Greatest Figure in French Fashion in the 20th Century, and Could Be Said To Have Created the Modern Woman’s Wardrobe|url=http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/2063264/Yves-Saint-Laurent.html |work=The Daily Telegraph |location=UK | date=1 June 2008 |accessdate=24 July 2010 }}</ref> Во 1985 година Керолајн Ренолдс Милбенк напишала: „Без исклучок најпрославениот и највлијателниот моден творец во последните 25 години, Ив Сен Лоран, е заслужен за поттикнувањето на модното издигнување од својата пепел во 60-тите, како и за изработувањето на колекциите готови за носење“ (француски: ''Prêt-à-Porter''), (англиски : ''Ready-to-wear'' ). Лоран е и првиот кој во модната индустрија го вовел женскиот смокинг. За првпат на неговите модни ревии по пистите зачекориле манекенки од етничко малцинство и е првиот кој внел неевропска култура во својата работа. За неговиот живот се направени 3 документарни програми. == Младост и образование == Ив Сен Лоран е роден на 1 август 1936 година, во [[Оран]], [[Алжир]]. Негови родители се Шарл (француски: ''Charles'') и Лисјен Андре Матју (француски: L''ucienne Andrée Mathieu-Saint-Laurent''). Пораснал во вила покрај Медитеранот со неговите две помлади сестри, Мишел и Брижит. Ив сакал да изработува сложени кукли од хартија. Во раните тинејџерски години тој дизајнирал фустани за неговата мајка и сестрите. На 18 годишна возраст, Сен Лоран се преселил во [[Париз]] и се запишал во синдикалната комора за висока мода (француски : ''Chambre Syndicale de la Couture''), каде што веднаш биле забележани неговите творби. Уредникот на француското издание на списанието „Вог“, Мишел де Бруноф (француски: ''Michel De Brunhoff''), го запознал Сен Лоран со модниот творец и великан во рамките на модниот свет Кристијан Диор (француски: ''Christian Dior''). „Диор ме фасцинираше“, гласела една изјава на Сен Лоран, „Не можев да зборувам пред него. Тој ме научи на основите на мојата уметност. Што и да се случеше понатаму, никогаш немаше да ги заборавам годините кои ги поминав покрај него. “ Под туторството на Диор, стилот на Сен Лоран продолжувал да созрева и сè повеќе бил забележуван. == Кариера == === Млад творец === Во 1953 година, Сен Лоран пријавил три свои цртежи во натпревар за млади модни творци. Тој го освоил првото место и бил поканет да учествува на церемонијата за доделување на наградите, која се одржувала во Париз, истата година. Додека Сен Лоран заедно со својата мајка бил во Париз, го запознале Мишел де Бруноф, главниот уредник на француското издание на списанието Вог. Де Бруноф, кој бил внимателна личност, позната по охрабрување на нови таленти, бил импресиониран од цртежите на Сен Лоран и му предложил да стане моден творец. Сен Лоран требало да го посетува наставниот план во рамките на синдикалната комора за висока мода (француски: ''Chambre syndicale de la haute couture''), која управувала со индустријата за висока мода и обезбедувала обука за нејзините вработени. Сен Лоран го послушал советот на Де Бруноф, по завршувањето на средното училиште го напуштил Оран и се преселил во Париз, каде што ги започнал своите студии и дипломирал како славен студент. Подоцна истата година, тој повторно учествувал на интернационален натпревар и го освоил првото место, победувајќи го својот пријател Фернандо Санчес (Fernando Sánchez) и младиот германски студент [[Карл Лагерфелд]] (германски: ''Karl Lagerfeld''). Кратко по неговата победа, Сен Лоран му покажал дел од своите цртежи на Де Бруноф. Тој забележал сличност со цртежите кои утрото му ги покажал Кристијан Диор. Де Бруноф знаел дека Диор ги нацртал скиците истото утро и дека младиот Сен Лоран не можел никаде да ги види. Де Бруноф го испратил Сен Лоран кај Диор и тој веднаш го вработил. Иако Диор веднаш го препознал талентот на Сен Лоран, тој ја поминал првата година во модната куќа на Диор извршувајќи обични задачи, како на пример декорирање на студиото и изработување на модни детали. По извесно време, Сен Лоран почнал да доставува дел од своите цртежи за модните колекции. Со секоја измината сезона, Диор прифаќал сè поголем број негови цртежи. Во август, 1957 година, Диор ѝ соопштил на мајката на Сен Лоран, дека го избрал токму него за негов наследник како моден творец. Неговата мајка подоцна изјавила дека била збунета од оваа одлука, затоа што Диор во тоа време имал само 52 години. Таа и нејзиниот син биле изненадени кога во октомври, истата година, Диор починал од масивен срцев удар, во спа-центар, во северна Италија. На возраст од 21 година Сен Лоран станал главен творец во модната куќа на Диор. Неговата пролетна колекција од 1958 година, ја спасила компанијата од финансиска пропаст. Правите линии на неговите творби му донеле интернационална слава. Во ова време, тој го скратил своето презиме во Сен Лоран, затоа што интернационалните медиуми имале потешкотии при изговарањето на неговото целосно име. Неговата есенска колекција од 1958 година, не била толку добро прифатена како првата. Наредните колекции кои содржеле тесни здолништа биле напаѓани од печатот. Во 1959 година, Фара Диба, која студирала во Париз, го одбрала Сен Лоран да ја дизајнира венчаницата за нејзината свадба со владетелот на Иран. Во 1960 година, Сен Лоран бил регрутиран да служи во француската армија за време на Алжирската војна за независност. Англиската новинарка и моден критичар Алис Росторн, напишала дека се шпекулирало дека Марсел Бусак (француски: ''Marcel Boussac''), сопственик на модната куќа Диор и еден од највлијателните луѓе во печатот, извршил притисок врз владата да не го регрутираат Сен Лоран во 1958 и 1959, туку побарал тој да биде регрутиран по катастрофалната 1960 година, така што би можел да биде сменет од позицијата. === Регрутирање, болест и независност === Сен Лоран бил дел од армијата само 20 дена, пред да заврши во воената болница поради стресот кој го доживеал при малтретирањето од неговите колеги војнци. Додека бил во болницата, добил вести дека е отпуштен од Диор. Тоа била вест која само додала масло во огнот и тој завршил во француската воена болница ''Val-de-Grâce''. Таму добивал големи дози на седативи и други психоактивни лекови, а исто така бил изложен и на електроконвулзивна терапија. Откако излегол од болницата, во ноември, 1960 година, Сен Лоран ја тужел модната куќа Диор за прекршување на договорот, при што го добил спорот. По период на закрепнување, Сен Лоран и неговиот партнер , индустријалецот Пјер Бержé (француски: ''Pierre Bergé'' ), отвориле своја модна куќа, со помош на донацијата на милионерот од Атланта, Мек Робинсон (англиски: ''Mack Robinson''). Модната куќа го носела името Ив Сен Лоран (француски: ''Yves Saint Laurent''). Сен Лоран и Бержé ја прекинале својата романтична врска во 1976 година, но и покрај, тоа тие останале бизнис партнери. За време на 60-тите и 70-тите модната куќа популаризирала модни трендови какви што се битник изгледот; сафари палта за мажи и жени; тесни панталони; високи, тесни чизми со високи потпетици; како и веројатно најпознатиот класичен смокинг за жени наречен ''Le Smoking''. Сен Лоран бил првиот француски моден творец кој ја објавил првата прет- а-порте колекција (француски: ''prêt-à-porter''), што во превод значи готово за носење. Според модната критичарка Алиша Дрејк (англиски: ''Alicia Drake''), Сен Лоран ја лансирал оваа линија со желба да ја демократизира модата. Други, истакнале дека и останати модни куќи подготвувале прет- а-порте колекциии во истото време, само модната куќа Ив Сен Лоран била првата која ја објавила таа линија. Првата продавница во која се продавала прет-а-порте линија се отворила на 26 септември, 1966 година во Париз. На овој настан бил присутен и Ив Сен Лоран, а првиот купувач била француската глумица Катрин Денев (француски: ''Catherine Deneuve''). Сен Лоран бил првиот дизајнер на чии ревии се појавиле девојки од етничко малцинство. Исто така, тој бил првиот кој внел неевропска култура во своите творби. Голем број од неговите колекции биле дочекани со восхит од неговите обожаватели и печатот. Такви биле есенската колекција од 1965 година, во која бил претставен женскиот смокин - ''Le Smoking''. Други пак негови колекции, како на пример пролетната колекција од 1971 година, која била инспирирана од модата во 40-тите, предизвикале голема контроверзност. Некои сметале дека со тоа Сен Лоран ја идеализира германската окупација врз Франција за време на Втората светска војна, која тој лично не ја искусил. Француското списание ''France Soir'' ја нарекло пролетната колекција од 1971 година "''Une grande farce''!", што во превод значи „Еден голем срам!“ За време на 1960-те и 1970-те, Сен Лоран бил дел од парискиот „џет сет“. Тој често бил забележуван во ноќни клубови во Франција и Њујорк, како на пример Студио 54. Било познато дека Сен Лоран конзумирал големи количества алкохол и кокаин. Кога не ја надгледувал активно подготовката за колекциите, тој времето го поминувал во својата вила во [[Маракеш]], [[Мароко]]. Во доцните 1970-ти, тој и Бержé купиле вила во неоготски стил, во Бенервил сир Мер (француски: ''Benerville-sur-Mer'' ), блиску до населбата Довил (француски: ''Deauville''), во Франција. Ив Сен Лоран бил голем обожавател на Марсел Пруст (француски: ''Marcel Proust''), кој бил чест гостин на Гастон Галимар (француски: ''Gaston Gallimard''), еден од претходните сопственици на вилата. Инспирирани од една од новелите на Пруст, Сен Лоран и Бержé го најмиле Жак Гранж (француски: ''Jacques Grange'') да им ја уреди вилата. Линијата прет-а-порте станала многу популарна во јавноста и им донела на Сен Лоран и Бержé поголема заработка од линијата за висока мода. Сепак, Сен Лоран, на кого здравствената состојба му била критична со години, бил под голем притисок при дизајнирањето на 4 колекции секоја година и почнал сè почесто да посегнува по алкохол и дрога. Понекогаш на крајот од неговите модни ревии тој едвај одел по пистата и морал да се потпира за некоја од манекенките. Неуспехот кој го доживеала модната ревија во Њујорк, во 1987 година, во која биле вклучени накитени палта со вредност од 100.000 американски долари, Сен Лоран го префрлил на неговите помошници. == Подоцнежен живот и смрт == Во 1983 година, Сен Лоран станал првиот жив моден творец кој бил почестен од [[Метрополитен музеј на уметноста]] со своја самостојна изложба. Во 2001 година, францускиот претседател [[Жак Ширак]] (француски: ''Jacques Chirac'') го одликувал со титулата Командант на легијата на честа (француски: ''Légion d'Honneur''). Во 2002 година, Сен Лоран се пензионирал и сè повеќе водел изолиран живот. Живеел во неговите куќи во Нормандија и Мароко, заедно со неговото милениче, францускиот булдог Мужик (''француски:Moujik''). Тој, заедно се Бержé основал фондација во Париз која ќе ја следи историјата на модната куќа Ив Сен Лоран. Сен Лоран бил омилен меѓу женските муштерии. Тој имал бројни музи кои го инспирирале во неговата работа. Една од главните била манекенката Мониа која често била „невестата“ на крајот од неговите модни ревии. Друга негова муза, често лице од насловните на француското издание на списанието „Вог“, која Сен Лоран еднаш ја опишал како жена од „соништата“, била сомалиската манекенка Иман. Друг дел од жените кои му давале инспирација на Сен Лоран биле Лулу де ла Фалез (француски: ''Loulou de La Falaise''), ќерка на француски маркиз и англо-ирска манекенка; Бети Катру (француски: ''Betty Catroux'' ), ќерка на мајка Бразилка и татко кој бил американски дипломат, подоцна станала сопуга на француски декоратер; француската глумица Катрин Денев (француски: ''Catherine Deneuve''); Никол Дорие (француски: ''Nicole Dorier'' ), топ модел од модната куќа Ив Сен Лоран во периодот од 1978-1983 година, која станала и помошник при организирањето на неговите модни ревии; супермоделите Катуче Ниан и Ребека Ајоко; како и супермоделот Летиција Каста (француски: ''Laetitia Casta''), која ја носела главната творба на неговите модни ревии во периодот од 1997-2002 година. Во 2007 година, францускиот претседател [[Никола Саркози]] (француски: ''Nicolas Sarkozy'') му ја доделил титулата ''Grand officier de la Légion d'honneur''. Ив Сен Лоран починал на 1 јуни 2008 година во домот во Париз, од тумор на мозокот. Според дневниот весник [[Њујорк тајмс]] (англиски: ''The New York Times''), неколку дена пред неговата смрт Сен Лоран стапил во брак со Пјер Бержé. Неговите сестри и мајка го надживеале, додека татко му починал во 1988 година. Му бил приреден католички погреб, во црквата Сен Рош (француски: ''St. Roch'') во Париз. Телото на Сен Лоран било кремирано, а пепелта била распрскана во ботаничката градина во Маракеш, Мароко, која тој често ја посетувал и од каде што црпел инспирација и наоѓал мир. На погребната служба Бержé рекол: „Никогаш нема да заборавам колку ти должам и еден ден ќе ти се придружам под палмите во Мароко.“ Меѓу личностите кои присуствувале на погребот биле иранската кралица [[Фара Пахлеви]], Мадам Ширак ( сопругата на поранешниот француски претседтел Жак Ширак), претседателот на Франција Никола Саркози заедно со неговата сопруга во тоа време. Според списанието „Форбс“ (англиски: ''Forbes'' ), Сен Лоран бил човекот кој во 2009 година најмногу заработил посмртно. === Продажба на уметничка колекција === Во февруари 2009 година, аукционерската куќа „Кристи“ одржала аукција на која учествувале 733 предмети, почнувајќи од слики на Пикасо, па сè до антички египетски скулптури. Сен Лоран и Бержé започнале со собирање на уметнички дела во 1950-те. Бержé решил да ги продаде колекциите, затоа што без Сен Лоран тие го изгубиле поголемиот дел од своето значење. Со заработените средства од аукцијата, предложил да се основа нова фондација за истражувања за СИДА. Пред започнувањето на аукцијата, кинеската влада се обидела да ја спречи продажбата на две бронзени кинески скулптури, кои биле украдени од Пекинг, од страна на француските и британските воени сили, за време на Втората англо-кинеска војна, од 1860 година. Францускиот судија го одбил барањето. Скулптурите претставувале знаци од кинескиот хороскоп. Едната била глава на зајак, а другата глава на стаорец. Двете скулптури биле продадени за 15.745.000 евра, но подоцна се дознало дека понудата на аукцијата ја дал Чаи Мингчао, претставник на Фондот за национални богатства на Кина, кој се обидувал да ги врати предметите назад во Кина и тврдел дека нема да плати за нив. На првиот ден од аукцијата, сликата на [[Анри Матис]] (француски: ''Henri Matisse''), Les coucous, tapis bleu et rose, се продала за 342.5 милиони евра, со што го срушила светскиот рекорд за продадено дело на Матис поставен во 2007 година, кој изнесува 32 милиони евра. На следната аукција, одржана од 17 до 20 ноември, биле изложени 1.185 предмети, кои биле дел од вилата на Сен Лоран и Бержé во Нормандија. Оваа аукција не била толку импресивна како првата. Како дел од предметите за наддавање биле истакнати последниот Мерцедес-Бенз автомобил на Сен Лоран, како и неговите патни торби Хермес. == Наводи == {{Reflist|2}} === Литература === {{Refbegin}} * Milbank, Caroline Rennolds (1985) ''Couture – The Great Fashion Designers''. [[Thames & Hudson]]. * Bergé, Pierre (1997). ''Yves Saint Laurent – The Universe of Fashion''. [[RCS MediaGroup|Rizzoli]]. ISBN 0-7893-0067-2. * Rawsthorn, Alice (1996). ''Yves Saint Laurent – A Biography''. [[Nan Talese|Nan A. Talese]]/[[Doubleday (publisher)|Doubleday]]. ISBN 0-385-47645-0. * [http://www.thebiographychannel.co.uk/new_site/biography.php?id=931&showgroup=1087 Biography of Yves Saint Laurent] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20040925151538/http://www.thebiographychannel.co.uk/new_site/biography.php?id=931&showgroup=1087 |date=2004-09-25 }} * [http://blogs.palmbeachpost.com/panthers/yves-saint-laurent-biography.html Yves Saint Laurent Biography] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130620015352/http://blogs.palmbeachpost.com/panthers/yves-saint-laurent-biography.html |date=2013-06-20 }} * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/2383729.stm Yves Saint Laurent shuts its doors] – BBC World 31 October 2002 * [http://www.pbs.org/newshour/extra/features/jan-june02/yves.html All About Yves] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120729101654/http://www.pbs.org/newshour/extra/features/jan-june02/yves.html |date=2012-07-29 }} – Jim Lehrer 16 January 2002 By Jessica Moore * [http://archives.cnn.com/2002/SHOWBIZ/News/01/07/ysl.retires/ Yves Saint Laurent announces retirement] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050319183624/http://archives.cnn.com/2002/SHOWBIZ/News/01/07/ysl.retires/ |date=2005-03-19 }} – CNN 7 January 2002 * [https://web.archive.org/web/20000817203312/http://www.time.com/time/magazine/1998/int/980803/the_arts.fashion.all_abo12.html All About Yves: As the incomparable Yves Saint Laurent celebrates his 40th anniversary as a couturier, the world salutes his genius.] – Julie K.L. Dam, ''Time'' magazine, 3 August 1998. {{Refend}} == Надворешни врски == {{рв|Yves Saint Laurent}} {{Wikiquote|Yves Saint Laurent}} *[http://www.ysl.com ysl.com], службено мрежно место на [[Yves Saint Laurent (марка)]] *[http://digitalcollection.chicagohistory.org/cdm/search/collection/p16029coll3/searchterm/Trap%C3%A8ze Trapèze dresses at Digital Collections at Chicago History Museum] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20191012124759/http://digitalcollection.chicagohistory.org/cdm/search/collection/p16029coll3/searchterm/Trap%C3%A8ze |date=2019-10-12 }} *{{fashiondesigner|id=yves-saint-laurent}} *[http://lifeandhealth.guardian.co.uk/fashion/story/0,,2283342,00.html The Guardian: retrospective article] * {{Наведена мрежна страница |publisher=[[Victoria and Albert Museum]] |url=http://www.vam.ac.uk/vastatic/microsites/1486_couture/explore.php |title=Interactive timeline of couture houses and couturier biographies |accessdate=2012-09-02 |archive-date=2014-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141024061100/http://www.vam.ac.uk/vastatic/microsites/1486_couture/explore.php |url-status=dead }} * {{imdb title|id=1606382|title=L'amour fou}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Сен Лоран, Ив}} [[Категорија:Модни творци]] [[Категорија:Велеофицери на Легијата на честа]] oztqelhxmioarbfszuhoxxf4bu2sj8d 0 1047058 5539056 5139373 2026-04-15T03:56:02Z Bjankuloski06 332 /* top */ Правописна исправка, replaced: брајов → Брајов 5539056 wikitext text/x-wiki {{Infobox writing system | name = Литванска Брајова азбука | altname = | type = азбука | typedesc = | time = | languages = [[литвански јазик|литвански]] | fam1 = [[Брајова азбука]] | fam2 = | creator = | sample = | imagesize = | note = none }} '''Литванската Брајова азбука''' е верзија на [[Брајова азбука|Брајовата азбука]] за запишување на [[литвански јазик|литванскиот јазик]]. Азбуката е заснована на латиницата и нивните Брајови знаци. ==Азбука== {| class="wikitable" style="line-height: 1.2" |- align=center |{{Braille cell|type=image|0}} <br> &nbsp; |{{Braille cell|type=image|1}} <br> [[a]] |{{Braille cell|type=image|16}} <br> [[ą]] |{{Braille cell|type=image|12}} <br> [[b]] |{{Braille cell|type=image|14}} <br> [[c]] |{{Braille cell|type=image|146}} <br> [[č]] |{{Braille cell|type=image|145}} <br> [[d]] |{{Braille cell|type=image|15}} <br> [[e]] |{{Braille cell|type=image|156}} <br> [[ę]] |{{Braille cell|type=image|345}} <br> [[ė]] |{{Braille cell|type=image|142}} <br> [[f]] |{{Braille cell|type=image|1425}} <br> [[g]] |- align=center |{{Braille cell|type=image|125}} <br> [[h]] |{{Braille cell|type=image|42}} <br> [[i]] |{{Braille cell|type=image|246}} <br> [[į]] |{{Braille cell|type=image|425}} <br> [[j]] |{{Braille cell|type=image|13}} <br> [[k]] |{{Braille cell|type=image|123}} <br> [[l]] |{{Braille cell|type=image|143}} <br> [[m]] |{{Braille cell|type=image|1453}} <br> [[n]] |{{Braille cell|type=image|153}} <br> [[o]] |{{Braille cell|type=image|1423}} <br> [[p]] |{{Braille cell|type=image|14253}} <br> [[q]] |{{Braille cell|type=image|1253}} <br> [[r]] |- align=center |{{Braille cell|type=image|423}} <br> [[s]] |{{Braille cell|type=image|2346}} <br> [[š]] |{{Braille cell|type=image|4253}} <br> [[t]] |{{Braille cell|type=image|136}} <br> [[u]] |{{Braille cell|type=image|1256}} <br> [[ū]] |{{Braille cell|type=image|436}} <br> [[ụ]] |{{Braille cell|type=image|1236}} <br> [[v]] |{{Braille cell|type=image|w}} <br> [[w]] |{{Braille cell|type=image|1436}} <br> [[x]] |{{Braille cell|type=image|14536}} <br> [[y]] |{{Braille cell|type=image|1536}} <br> [[z]] |{{Braille cell|type=image|126}} <br> [[ž]] |} ==Наводи== * ''Visuotinė lietuvių enciklopedija''. Vilnius, 2001 ==Поврзано== * [[Литвански јазик]] * [[Брајова азбука]] {{писмо-никулец}} {{Брајова азбука}} [[Категорија:Брајови азбуки]] [[Категорија:Литвански јазик]] ry2ljaswseycufn615i56cmoy6h4p2m 0 1063754 5538938 4836595 2026-04-14T16:53:17Z P.Nedelkovski 47736 5538938 wikitext text/x-wiki [[File:Mensch.jpg|thumb|right|Дрвена табла]] '''Не лути се човече''' — тимска игра со 2 до 4 играчи. Секој играч на почетокот има 4 пиони и треба со нив да се движи низ дадените полиња. Доколку некои од пионите на 2-ца играчи се совпаднат тогаш вториот кој стапнал на полето се враќа во првобитната положба. Доколку тој кој го турка пионот на противникот, а би можел да го избегне тоа, тогаш противникот има право да не го дозволи тоа. Тој кој прв ќе ги постави сите фигури на одредените места победува. == Надворешни врски == * {{Commons category-inline|Mensch ärgere Dich nicht}} * [http://www.museen.nuernberg.de/download/download_spielzeugmuseum/spm_presse04_maedn.pdf „Mensch ärgere Dich nicht: Geschichte eines Spieleklassikers“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110516082017/http://www.museen.nuernberg.de/download/download_spielzeugmuseum/spm_presse04_maedn.pdf |date=2011-05-16 }} („Историјат на забавните игри“), [[Нирнбершки музеј за играчки]] {{de}} {{никулец}} [[Категорија:Игри]] e83wy5frjqd6uersbcqfqmog8h2lnby 5538939 5538938 2026-04-14T16:53:30Z P.Nedelkovski 47736 додадена [[Категорија:Детски игри]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5538939 wikitext text/x-wiki [[File:Mensch.jpg|thumb|right|Дрвена табла]] '''Не лути се човече''' — тимска игра со 2 до 4 играчи. Секој играч на почетокот има 4 пиони и треба со нив да се движи низ дадените полиња. Доколку некои од пионите на 2-ца играчи се совпаднат тогаш вториот кој стапнал на полето се враќа во првобитната положба. Доколку тој кој го турка пионот на противникот, а би можел да го избегне тоа, тогаш противникот има право да не го дозволи тоа. Тој кој прв ќе ги постави сите фигури на одредените места победува. == Надворешни врски == * {{Commons category-inline|Mensch ärgere Dich nicht}} * [http://www.museen.nuernberg.de/download/download_spielzeugmuseum/spm_presse04_maedn.pdf „Mensch ärgere Dich nicht: Geschichte eines Spieleklassikers“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110516082017/http://www.museen.nuernberg.de/download/download_spielzeugmuseum/spm_presse04_maedn.pdf |date=2011-05-16 }} („Историјат на забавните игри“), [[Нирнбершки музеј за играчки]] {{de}} {{никулец}} [[Категорија:Игри]] [[Категорија:Детски игри]] q4hka70hc5cok386eujqo4ptnufphx1 0 1065776 5539208 5296798 2026-04-15T10:31:13Z Bjankuloski06 332 Јазична исправка, replaced: хост → домаќин (2) 5539208 wikitext text/x-wiki {{IPstack}} Transmission Control Protocol (ТСР) е еден од основните протоколи на ТСР/ IP. ТСР обезбедува сигурна, точна и подредена достава на проток на октети, од програмата на еден компјутер на друг. Тој е протокол кој се користи од страна на прелистувачите на мрежни места на World Wide Web, електронска пошта, далечинска администрација и пренос на податотеки. Други апликации, кои не бараат сигурна услуга за пренос на податоци, може да го користат User Datagram Protocol (UDP), кој обезбедува датаграм услуги кои ја нагласуваат намалената латенција над сигурност. == Потекло == Во мај 1974 година на [[Институтот за електро инженери и инженери по електроника]] (IEEE) објави труд под наслов "A Protocol for Packet Network Intercommunication"<ref>{{Наведено списание |url=http://ece.ut.ac.ir/Classpages/F84/PrincipleofNetworkDesign/Papers/CK74.pdf |author=Vinton G. Cerf, Robert E. Kahn |title=''A Protocol for Packet Network Intercommunication'' |journal=IEEE Transactions on Communications |volume=22 |issue=5 |date=May 1974 |pages=637–648 |access-date=2013-03-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304150203/http://ece.ut.ac.ir/Classpages/F84/PrincipleofNetworkDesign/Papers/CK74.pdf |url-status=dead }}</ref>. Авторите [[Vint Cerf]] и [[Bob Kahn]], опишаа меѓумрежен протокол за споделување на ресурси со користење на пакетно преклопување (packet-switching) меѓу јазли. Централна контролна компонента на овој модел е ''Програмата за контрола на трансмисија (Transmission Control Program)'' која инкорпорира и конекциски ориетирани врски и датаграм услуги помеѓу домаќините. Монолитната Програма за контрола на трансмисија подоцна беше поделена во модуларна архитектура, која се состои од ''Протоколот за контрола на пренос'' кој работи на конекциски ориентираниот слој и ''[[Интернет протокол]]'' кој работи на меѓумрежниот/датаграм (internetworking) слој. Моделот стана познат неофицијално како TCP/IP, иако формално беше наречен Пакет на Интернет протоколи (Internet Protocol Suite). == Мрежна фунција == Протоколот одговара на транспортниот слој на TCP/IP пакетот. TCP обезбедува комуникациски услуги на средно ниво меѓу апликациската програма и Интернет Протоколот (IP). Кога некоја апликациска програма сака да испрати големо парче на податоци преку интернет користејќи IP, наместо делење на податоците во IP делови и издавање на серија на IP барања, софтверот може да издаде едно барање на TCP и TCP да справи со IP деталите. IP работи со размена на делови од информација наречени пакети. Пакет е низа од октети и се состои од наслов (header) проследено со тело (body). Насловот ја опишува одредиште на пакет и по можност, насочувачите кои се користат за пренасочување на пекетот сè додека не пристигне до неговото одредиште. Телото ги содржи податоците кои IP ги емитува. Поради преоптоварување во мрежата, сообраќајот се балансира(Load Balancing), или се случуваат некои други непредвидливи однесувања на мрежата, IP пакетите може да бидат изгубени, да бидат дуплицирани или испорачани вон редслед. TCP ги детектира овие проблеми, може да побара и реемитување на изгубени податоци, ги преуредува измешаните пакети па дури и помага да се минимизира метежот во мрежата и да се намали појавата на други проблеми. Откако TCP на страната на примачот ќе ги состави октетите по точен редослед ги предава а апликациите на погорно ниво. Така, TCP ја абстрахира комуникацијата на апликацијата со детали на подолните мрежни нивоа. TCP е оптимизиран за точна испорака наместо навремена испорака и затоа со TCP понекогаш настануваат релативно долги закаснувања(од ранг на секунди), додека се чекаат неподредените или изгубените пораки. TCP не е погоден за апликации кои работат во реално време како што се Voice over IP. За таквите апликации се препорачани протоколи како RTP (Real-time Transport Protocol) кој работи врз UDP.<ref name="comer">{{Наведена книга|last=Comer|first=Douglas E.|authorlink=Douglas Comer|title=Internetworking with TCP/IP:Principles, Protocols, and Architecture|publisher=Prentice Hall|year=2006|edition=5|volume=1|isbn=0-13-187671-6}}</ref> TCP е сервис за надежна испорака кој гарантира дека сите пристигнати бајти ќе бидат идентични со бајтите испратени и во правилен редослед. Бидејќи трансферот на пакети не е сигурен, техника позната како позитивна потврда со реемитување(acknowledgment with retransmission) се користи за да се гарантира сигурноста на трансферот. Оваа фундаментална техника бара примачот да одговори со потврдна порака како што добива податоци. Испраќачот чува (record) евиденција за секој пакет што се испраќа. Испраќачот, исто така, има тајмер кој мери кога пакет бил испратен и го препраќа пакетот ако тајмерот истече пред испораката да е потврдена. Тајмерот е потребен во случај да се добиваат изгубени или оштетени пакети.<ref name="comer" /> TCP состои од множество правила: правила за протоколот за контрола на пренос, и правила за IP, за праќање на податоци "во форма на порака единици" помеѓу компјутерите на интернет. Додека IP справува со реалната испорака на податоци, TCP ги следи поединечните единици на пренос на податоци, наречени ''сегменти''. Пораката која се праќа е поделена за ефикасно насочување преку мрежата. На пример, кога една HTML податотека се праќа од опслужувачот, софтверскиот TCP слој на тој опслужувач ја дели низата октети на податотеката во сегменти и ги предава на IP софтверскиот слој (интернет слој). Интернет слојот го енкапсулира секој сегмент во IP пакет со додавање на наслов (header) кој ја вклучува (меѓу другите податоци) дестинациската IP-адреса. Иако секој пакет има истата дестинациска адреса, тие може да се рутраат низ различни патеки на мрежата. Кога клиентската програма на дестинацискиот компјутер ги прима, TCP слојот (Transport Layer) ги спојува одделните сегменти и обезбедува тие се правилно да се подредат, без грешки, при што се пренесуваат на апликацијата. == Структура на TCP сегмент == Протоколот за контрола на трансмисија ги прифаќа податоците од поток, ги сегментира, и со додавање на TCP заглавје ги создава TCP сегментите. Тогаш сегментите се енкапсулираат во пакети на Интернет Протоколот (IP пакети/датаграми). Еден TCP сегмент е „пакет од информации кои TCP ги користи за размена на податоци со другите нодови“.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.linktionary.com/t/tcp.html |title=TCP (Linktionary term) |accessdate=2013-03-29 |archive-date=2013-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130407215545/http://www.linktionary.com/t/tcp.html |url-status=dead }}</ref> Терминот ''TCP пакет'', иако понекогаш е неформално користен, не е во согласност со прифатената терминологија. Прифатено е PDU-то (Податочна единица на протокол = Protocol Data Unit) на TCP да се нарекува сегмент, PDU на IP е датаграм<ref>[http://tools.ietf.org/html/rfc791#section-2.1 RFC 791 – section 2.1]</ref>, а на слојот за податочна врска се рамки. Еден TCP сегмент се состои од заглавје на сегментот и дел за податоци. Заглавјето содржи 10 задолжителни полиња и опционално поле за екстензии. (Опции, со портокалова позадина во табелата). {| class="wikitable" style="text-align:center" |+TCP заглавје |- ! style="border-bottom:none; border-right:none;"| ''Отстапувања'' ! style="border-left:none;"| [[Октет]] ! colspan="8" | 0 ! colspan="8" | 1 ! colspan="8" | 2 ! colspan="8" | 3 |- ! style="border-top: none" | Октет ! <tt>[[Bit]]</tt>!!<tt>&nbsp;0</tt>!!<tt>&nbsp;1</tt>!!<tt>&nbsp;2</tt>!!<tt>&nbsp;3</tt>!!<tt>&nbsp;4</tt>!!<tt>&nbsp;5</tt>!!<tt>&nbsp;6</tt>!!<tt>&nbsp;7</tt>!!<tt>&nbsp;8</tt>!!<tt>&nbsp;9</tt>!!<tt>10</tt>!!<tt>11</tt>!!<tt>12</tt>!!<tt>13</tt>!!<tt>14</tt>!!<tt>15</tt>!!<tt>16</tt>!!<tt>17</tt>!!<tt>18</tt>!!<tt>19</tt>!!<tt>20</tt>!!<tt>21</tt>!!<tt>22</tt>!!<tt>23</tt>!!<tt>24</tt>!!<tt>25</tt>!!<tt>26</tt>!!<tt>27</tt>!!<tt>28</tt>!!<tt>29</tt>!!<tt>30</tt>!!<tt>31</tt> |- ! 0 !<tt> 0</tt> | colspan="16"| Изворна порта || colspan="16"| Дестинациска порта |- ! 4 !<tt>32</tt> | colspan="32"| Број на низа |- ! 8 !<tt>64</tt> | colspan="32"| Број на потврда (ако <tt>ACK</tt> е поставено) |- ! 12 ! <tt>96</tt> | colspan="4"| Податочно отстапување || colspan="3"| Резервирано<br><tt>'''0 0 0'''</tt> || cellpadding="1"|<tt>N<br>S</tt>|||<tt>C<br>W<br>R</tt>|||<tt>E<br>C<br>E</tt>|||<tt>U<br>R<br>G</tt>|||<tt>A<br>C<br>K</tt>|||<tt>P<br>S<br>H</tt>|||<tt>R<br>S<br>T</tt>|||<tt>S<br>Y<br>N</tt>|||<tt>F<br>I<br>N</tt>|| colspan="16"| Големина на прозорец |- ! 16 !<tt>128</tt> |colspan="16"| [[Контролен збир]] || colspan="16" | Покажувач за ургентност (ако <tt>URG</tt> е поставено) |- ! 20<br />... !<tt>160<br />...</tt> | colspan="32" style="background:#ffcc88;"| Опции (ако ''податочното отстапување'' (''offset'') &gt; 5. Се дополнува на крајот со "0" ако е потребно.)<br />... |} * Изворна порта (16 бита) - ја идентификува испраќачката порта * Дестинациска порта (16 бита) - ја идетификува примачката порта * Број на низа (32 бита) - има двојна улога ** Ако SYN знаменцето е поставено, тогаш ова е почетниот број на низа. низниот број на брвиот бајт и потврдениот број во соодведното ACK тогаш се овој низен број плус 1 ** Ако SYN знаменцето е нула, тогаш ова е ова е акумулираниот низен број на првиот бајт од овој сегмент за моменталната сесија. * Број на потврда (32 бита) - ако ACK знаменцето е поставено тогаш вредноста на ова поле е следниот број на низа што примачот го очекува. Ова го потврдува примањето на сите претходи бајти. Првиот ACK пратен од двете страни ја потврдува почетната низа на другиот, не потврдува праќање на податоци. *Податочно отстапување (4 бита) - кажува колку е големо заглавјето во 32-битни зборови. Минималната големина е 5 збора, максимум е 15 што ја дава минималната големина од 20 бајти и максимум од 60 бајти, дозволувајќи 40 бајти простор за опции во заглавјето. Ова поле името го добива од фактот дека го претставува отстапувањето од почетокот на TCP сегментот до податоците во него. * Резервирани (3 бита) - за идна потреба, треба да се нула * Знаменца (9 бита) - познати и како контролни битови, содржи 9 едно битни знаменца ** NS - додаден во RFC 3540 ** CWR - Congestion Window Reduced - се поставува ова знаменце од страна на испраќачот да индицира дека примил TCP сегмент со поставено ECE знаменце и одговорил на механизмот за контрола на загушувањето (додадено е во заглавјето во RFC 3168) ** ECE - ECN-Еcho покажува *** Ако е поставенo SYN знаменцето, тогаш овој TCP соговорник има можност за експлицитно известување за загушување (Explicit Congestion Notification - ECN) *** Ако не е поставено SYN тогаш бил добиен пакет кој во IP заглавјето имал поставен Congestion Experienced знаменце (било забележано загушување во ИП слојот) (додадено во заглавјето во RFC 3168). ** URG - покажува дека полето Urgent/Итно да се зема предвид ** ACK - покажува дека полето за Acknowledgement/Потврда се зема предвид. Сите сегменти по првичниот SYN сегмент мора да го имаат поставено ова знаменце ** PSH - Функција за пренесувње (Push), бара баферираните податоци да се пренесат на апликацијата која ги прима. ** RST - ја ресетира врската. ** SYN - синхронизирај ги броевите на низа. Само првите сегменти пратени од двата краја треба да го имаат поставено ова знаменце. Некои од останатите знаменца може да си го променат значењето во зависност од поставеноста на ова знаменце, некои се валидни само ако е ова поставено, некои само ако не е. ** FIN - нема повеќе податоци од испраќачот. * Големина на прозорец (16 бита) - големината на примачкиот прозорец кој кажува колку бајти праќачот на овој сегмент е спремен да прими. * [[Контролен збир]] (16 бита) - поле кое се користи за проверка на грешки во заглавјето и податоците. * Покажувач за ургентност - ако е поставено URG знаменцео, тогаш ова поле е отстапувањаето од бројот на низата што покажува кој е последниот бајт кој е ургентен. * Опции (Помеѓу 0 и 320 бита, број деллив со 32) - големината на ова поле е одредено од полето Податочно отпстапување. Опциите имаат до 3 полиња: Тип на опција (1 бајт), Должина на опција (1 бајт), Податоци на опција (променливо). * Дополнување (Padding) - Заглавјето на TCP мора да завршува на граница од 32 бита. Дополнувањето се состои од нули.<ref>RFC 793 section 3.1</ref> == Протокол == [[File:Tcp state diagram fixed new.svg|right|thumbnail|250px|Поедноставен дијаграм на состојби за TCP. За подетален дијаграм кој ги содржи состојбите внатре во ESTABLISHED состојбата погледнете го [http://www.medianet.kent.edu/techreports/TR2005-07-22-tcp-EFSM.pdf TCP EFSM diagram].]] Операциите на TCP протоколот може да се поделат на три фази. Врските мора да се прописно воспостават во процес на преговарање во повеќе чекори (handshake) што е фазата на ''воспоставување врска'' пред да се започне со фазата на ''трансфер на податоци''. По преносот на податоци, настапува ''терминирање на врската'' со што се затвораат сите виртуелни кола и се ослободуваат алоцираните ресурси. TCP врската е водена од оперативниот систем преку програмски интерфејс кој претставува локална крајна точка за комуникациите наречена сокет ([[Internet Socket]]). За време на една TCP врска локалната крајна точка преминува низ серија промени на состојба:<ref>RFC 793 Section 3.2</ref> ;LISTEN : (опслужувач) претставува чекање за барање за врска од било кој оддалечен TCP и [[Порт (компјутерски мрежи)|порта]]. ;SYN-SENT : (клиент) претставува чекање на соодветно барање на врска имајќи пратено веќе барање на врска. ;SYN-RECEIVED : (опслужувач) претставува чекање на потврда за побараната врска откако двете страни побарале и испратиле барање за врска. ;ESTABLISHED : (опслужувач и клиент) отворена врска, податоците кои се примаат се предаваат на корисникот. Нормална состојба за фазата на пренос на податоци. ;FIN-WAIT-1 : (опслужувач и клиент) чекање на барање за терминирање на врска од оддалечениот TCP, или потврда дека претходно било испратено барање за терминирање на врска. ;FIN-WAIT-2 : (опслужувач и клиент) челање на барање за терминирање на врска од оддалечениот TCP. ;CLOSE-WAIT : (опслужувач и клиент) чекање за барање за терминирање на врска од локалниот корисник. ;CLOSING : (опслужувач и клиент) чекање за потврда за барање за затворање врска од оддалечениот TCP. ;LAST-ACK : (опслужувач и клиент) чекање на потврда за претходно пратено барање кон оддалечениот TCP (што вклучува потврда на неговото барање за терминирање на врска). ;TIME-WAIT : (или опслужувач или клиент) чекање да помине доволно време за да се осигура дека оддалечениот TCP ја примил потврдата за неговото барање за терминирање на врската [Според RFC 793 една врска може да остане во TIME-WAIT максимум 4 минути] ;CLOSED : (опслужувач и клиент) состојба каде нема никаква врска. ===Воспоставување врска=== За да се воспостави врска, ТСР користи three-way handshake. Пред клиентот да се обиде да се поврзе со опслужувачот, опслужувачот мора прво да се врзе за [[Порт (компјутерски мрежи)|порта]] и да ја слушне за да ја отвори за врска: ова се нарекува пасивно отворање. Откако ќе се воспостави пасивно отворање, клиентот може да бара активно отворање. За да се воспостави врска, three-way handshake се појавува: 1. '''SYN''': Активното отворање се врши од страна на праќањето на SYN до опслужувачот од клиентот. Клиентот го поставува низниот број на сегментот на случајна вредност А. 2. '''SYN-АСК''': Како одговор, опслужувачот одговара со SYN-АСК. Број за потврда е поставен на еден повеќе од примениот низни број (А+1), и низен број што го избира опслужувачот за пакетот е уште еден случаен број В. 3. '''АСК''': Конечно, клиентот праќа назад АСК до опслужувачот. низниот број е поставен на добиениот број за потврда т.е А+1, и бројот за потврда е поставен на еден повеќе од примениот низниот број односно В+1. Во овој момент, и клиентот и опслужувачот имаат добиено потврда за врска. Чекорите 1 и 2, воспоставуваат врска параметар (низен број) во еден правец и тоа се потврдува. Чекорите 2 и 3, воспоставуваат врска параметар (низен број) во другиот правец и тоа се потврдува. Со овие, се воспоставува full-duplex комуникација. ===Терминирање на врската=== [[File:TCP CLOSE.svg|right|thumbnail|260px|Терминирање на врска]] Фазата на терминирање на врска користи ракување преку четири чекори и со секоја страна од врската раскинувањето независно. Кога крајна точка сака да прекине половина од врската, таа испраќа FIN пакет, кој на другиот крај потврдува со ACK. Затоа, типичното прекинување бара еден пар на FIN и ACK сегмент од двете крајни точки на TCP. Откако двете размени на FIN/ACK се заклучени, страната која ја испрати првата FIN чека за истек на време пред конечно да ја затвори врската, време за кое локалната [[Порт (компјутерски мрежи)|порта]] е недостапна за нови врски, тоа спречува конфузија при испорака на задоцнети пакети да стигнат во текот на следните врски. Врската може да биде "полуотворена", во кој случај едната страна ја прекинува врската од својот крај, но другата не. Страната што ја раскинала не може да испрати податоци во врската, но од друга страна може. Терминираната страна треба да го продолжи читањето на податоците додека другата страна побара раскинување. Исто така е можно да се прекине врската со 3 чекори на ракување, кога домаќинот А испраќа FIN и домаќинот Б одговара со FIN и ACK (комбинира 2 чекори во еден) и домаќинот враќа со ACK. Ова е можеби најчестиот метод.<ref>{{Наведена книга |last= Tanenbaum|first= Andrew S.|authorlink= Andrew S. Tanenbaum|title= Computer Networks|edition= Fourth |date= 2003-03-17|publisher= Prentice Hall|isbn= 0-13-066102-3}}</ref> Можно е двата домаќини да испратат FIN истовремено тогаш и двата само треба да ACK. Ова веројатно би можело да се смета за ракување во 2 чекора бидејќи FIN/ACK низата е направена во паралела за двете насоки. Некои TCP стакови на страна на домаќинот може да имплементираат полудуплекс низа на терминирање, како што прават [[Linux]] или [[HP-UX]]. Ако таков домаќин активно ја затвора врската, но сепак не ги прочитал сите влезни податоци кои стакот веќе ги добил од линкот, овој домаќин праќа RST наместо FIN (Секција 4.2.2.13 во RFC 1122). Ова им овозможува на TCP апликациите да бидат сигурни апликацијата од другата страна ги прочитала сите податоци пред тоа испратени - чекајќи на FIN од далечинската страна, кога е активно затворена врската. Сепак, далечинскиот TCP стак не може да прави разлика помеѓу ''Прекинување на Врската RST'' и оваа ''Загубени податоци RST''. И двете причинуваат TCP стакот на апликацијата од другата страна да ги отфрли сите податоци што ги добил, но апликацијата не ги прочитала. Некои апликациски протоколи може да го нарушат [[OSI модел]]от користејќи го ракувањето со TCP open/close во апликацискиот протокол. Ваквите апликации можат да се соочат со RST проблемот на затворање на активна врска. Како пример: s = connect(remote); send(s, data); close(s); Доколку програмскиот тек е како опишаниот погоре, TCP/IP стакот не гарантира дека сите податоци ќе се испорачаат на апликацијата од другата страна. ===Употреба на ресурси=== Повеќето имплементации алоцираат влез во табела која мапира сесија до активен процес на оперативниот систем. Бидејќи TCP пакетите не вклучуваат идентификатор за сесија, двете крајни точки ја идентификуваат сесијата користејќи ја адресата на клиентот и [[Порт (компјутерски мрежи)|портата]]. Секогаш кога еден пакет е примен, имплементација на TCP мора да изврши пребарување на оваа табела да се најде одредиштето на процесот. Бројот на сесии во страна на опслужувачот е ограничен само од меморија и можат да расте како што пристигаат нови врски, но клиентот мора да алоцира број на [[Порт (компјутерски мрежи)|порта]] на случаен начин пред испраќањето на првиот SYN пакет на опслужувачот. Оваа [[Порт (компјутерски мрежи)|порта]] останува алоцирана во текот на целиот разговор, и ефикасно го ограничува бројот на излезни врски на секоја од IP-адресите на клиентот. Ако некоја апликација не успее правилно да ги затвори непотребните врски, клиентот може да снема ресурси и биде оневозможен да воспостави нови TCP врски, дури и од други апликации. Двете крајни точки, исто така, мора да одвојат простор за непотврдени пакети и примени (но непрочитани) податоци. === Пренос на податоци === Постојат неколку клучни одлики кои го разликуваат ТСР од UDP: • Подреден пренос на податоци – дестинацискиот домаќин ги преуредува податоците по низниот број. • Повторен праќање на изгубени пакети – било кој кумулативен прилив што не е потврден, се препраќа повторно. • Пренос без грешки • Контрола на проток – ја ограничува стапката на трансфер на податоци од испраќачот за да се гарантира сигурна достава. Примачот постојано му укажува на испраќачот за тоа колку податоци можат да бидат примени (контролирано од лизгачкиот прозорец). Кога баферот на примачот ќе се наполни, следната потврда содржи 0 во големина на прозоред, за да запре трансферот и да овозможи податоците во баферот да се обработат. • Контрола на застој == Контрола на застој == Еден од главните аспекти на ТСР е контрола на застој. ТСР користи голем број на механизми за да постигне високи перформанси и да избегне застој, каде ефикасноста на мрежата може да се намали. Овие маханизми ја контролираат стапката на влез на податоци во мрежата, одржувајќи го протокот на податоци под стапката која ќе го предизвика застојот. Тие исто така, даваат приближно максимум-минимум фер распределба помеѓу тековите. Потврди за испратените податоци, или недостаток на потврди, се користат од страна испраќачите да ги заклучат мрежните услови помеѓу ТСР испраќачот и примачот. Заедно со тајмерите, ТСР испраќачите и примачите може да го сменат однесувањето на протокот на податоци. Ова е општо познато како контрола на застој и/или избегнување на застој на мрежата. Модерните имплементации на ТСР содржат четири испреплетени алгоритми: бавен почеток, избегнување на застој, брзо препредавање, и брзо закрепнување. ==Слабости== TCP може да биде нападнат на различни начини. Резултатите од сеопфата проценка на протоколот, заедно со можните начини за избегнување на идентификуваните проблеми се публикувани во 2009 и моментално се разгледуваат од страна на IETF<ref>[http://tools.ietf.org/html/draft-ietf-tcpm-tcp-security Security Assessment of the Transmission Control Protocol (TCP)]</ref> ===Denial of Service=== Со користење на лажна IP-адреса и повеќекратно праќање на намерно создадени SYN пакети, напаѓачите може да го натераат опслужувачот да заземе огромно количество ресурси обидувајќи се да ги следи лажните врски. Ова е познато како напад со SYN поплава (SYN flood attack). Предлог решенијата вклучуваат SYN колачиња и криптографски загатки. Друг начин на избегнување на вакви напади е со подобро менаџирање на системските ресурси.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.gont.com.ar/talks/hacklu2009/fgont-hacklu2009-tcp-security.pdf |title=Some insights about the recent TCP DoS (Denial of Service) vulnerabilities |accessdate=2013-05-25 |archive-date=2013-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618235445/http://www.gont.com.ar/talks/hacklu2009/fgont-hacklu2009-tcp-security.pdf |url-status=dead }}</ref> ===Преземање на врска=== Напаѓач кој е во можност да прислушкува една TCP сесија и да ги насочува пакетите може и да преземе нечија TCP врска. За да го стори тоа прво што напаѓачот прави е го открива бројот на низата на постоечката комуникација и прави лажен сегмент кој изгледа како следниот сегмент кој се очекува во комуникацијата. Ова резултира еден пакет да биде прифатен на другиот крај по грешка. Кога домаќинот кој прима ќе го потврди екстра сегментот се губи синхронизацијата. Преземањето на врска може да се комбинира со ARP или насочувачки напади кои дозволуваат добивање контрола над протокот на пакети, со цел да се добие трајна контрола на преземаната TCP сесија.<ref>[http://www.usenix.org/publications/library/proceedings/security95/joncheray.html Laurent Joncheray, ''Simple Active Attack Against TCP'', 1995]</ref> Лажирањето на IP-адреса не беше тешко пред RFC 1948, кога почетниот секвенцен број беше лесен за погодување. Тоа му дозволува на напаѓачот слепо да праќа низа од пакети кои примачот би им верувал дека доаѓаат од различна IP-адреса, без потребата да користат ARP или насочувачки напади. Доволно е напаѓачот да се осигура оригиналниот сопственик на лажната IP-адреса да не е вклучен на мрежата или пак да го оневозможи со DoS напади. Затоа сега почетниот секвенцен број се бира по случаен избор. ===TCP вето=== Напаѓач кој може да прислушкува и да ја предвиди големината на следниот пакет кој треба да се прати може да го натера примачот да прифати малициозна содржина без да ја наруши постоечката врска. Напаѓачот наместо оригиналната содржина на пакетот ја поставува малициозната задржувајќи ги бројот на низата и должината на пакетот. Кога ќе се прими вистинскиот пакет кој има ист број на низа и иста должина со претходно примен пакет, тој се отфрла тивко како обичен дупликат пакет - добива вето од страна на малициозниот пакет. За разлика од другите напади овој напад е тежок за детекција бидејќи врската не е нарушена, а единствен доказ што се остава е еден дупликат пакет, нешто што и нормално се случува во една IP мрежа. Испаќачот пак на пакетот кој добива вето нема никакви докази за нападот. ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Transmission Control Protocol| ]] [[Категорија:Transport layer protocols]] 21wke2wwdx1aqb1z9knsumyjf3ztfr3 0 1076526 5538999 4919036 2026-04-14T19:46:04Z Hobbyfotowiki 112535 /* Галерија */ 5538999 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Орел-змијар | status = LC | status_system = IUCN3.1 | image = Circaetus gallicus 02.JPG | range_map = Circaetus gallicus distribution map.png | range_map_width = | range_map_caption = <br/>{{legend0|#2BFF2B|Лето|border=solid 1px black}}{{legend0|#008000|Постојан жител|border=solid 1px black}}{{legend0|#007EFE|Зима|border=solid 1px black}} | image_width = | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордати]] | classis = [[Птици]] | ordo = [[Соколовидни]] | familia = [[Јастреби]] | subfamilia = [[Орли-змијари]] | genus = [[Орел-змијар (род)|Орел-змијар]] | species = '''Орел-змијар''' | binomial = ''Circaetus gallicus'' | binomial_authority = ([[Јохан Фридрих Гмелин|Gmelin]], 1788) }} [[Податотека:CircaetusFoot.png|мини|десно|200п|Кратките прсти на орелот змијар]] '''Орелот=змијар''' ({{науч|Circaetus gallicus}}), познат и како '''краткопрст орел''' е средно голема птица грабливка од семејството [[соколовидни]] која вклучува многу други денски [[граблива птица|грабливки]] како [[соколи]]те, [[орли]]те, [[јастреби]]те и [[мршојадци]]те. Оваа птица се среќава и во [[Македонија]]. ==Распространетост== Овој вид птици се од [[Стар Свет|Стариот Свет]] кој се раширил низ [[Средоземје]]то, [[Русија]] и [[Блискиот Исток]], како и на делови од Азија, претежно во [[Индија]], како и уште подалеку, на неколку [[индонезија|индонезиски]] острови. Оние кои живеат на северниот крај на Средоземјето и во други делови на Европа се селат главно во [[потсахарска Африка]], северно од [[екватор]]от, напуштајќи го живеалиштето во септември-октомври, а се враќаат во април-мај. Орелот-змијар што живее на Блискиот и [[Далечен Исток|Далечниот Исток]] се постојани жители, односно не се птици [[преселници]]. Во Европа најбројни се во Шпанија кај што се честа појава, но на другите место е реткост да се видат. Во Британија, на пример, за првпат е регистрирана во октомври 1999 година. ===Живеалиште=== Орелот-змијар живее на отворено, кај обработливите [[рамница|рамнини]], сувите каменести [[листопадно растение|листопадни]] грмушести области и подножја, како и во [[полупустина|полупустински]] области. Тие бараат дрва за вгездување. ==Опис== Возрасните единки се долги 62-67 см со [[распон на крилја]]та од по 170-185 см и тежат 1,2 - 2,3 кг.<ref>Del Hoyo, J. Elliott, A. and Sargatal, J. (1994) Handbook of the Birds of the World, Volume 2: New World Vultures to Guineafowl Lynx Edicions Barcelona</ref> Се препознаваат по долната доминантна бела страна, а горните делови се сивкасто-кафени. Брадата, вратот и горниот дел се окер, земјено кафена боја. Дополнителни показатели дека се работи за орел-змијар се и заоблената глава како на був, светложолтите очи и светло поткрило. Орелот-змијар е вистински летач кој поминува повеќе време во лет од повеќето други членови од неговиот род. Сакаат да летаат над падини, врвови и свлечишта и ловат најчесто од положба над 550 м. Кога се на отворен терен често лебдат како соколи. Литањето се одвива при полн распон на крилата. ==Поведение== ===Исхрана=== Нивниот плен се претежно [[влекачи]], главно [[змии]], но исто така и по некој [[гуштер]]. Понекогаш тие се плеткаат со поголеми змии и настанува битка на теренот.<ref>{{наведена книга|url=http://www.archive.org/stream/birdsofindiabein01jerd#page/76/mode/2up|page=77|author=Jerdon, TC| title= The Birds of India. Volume 1|publisher=Military Orphan Press| year= 1862}}</ref> Повремено, тие ловат мали цицаци до големина на зајак и ретко птици и големи инсекти. ===Огласување и размножување=== Овој орел е начелно многу тивок. Во одредени прилики, прави варијации од разни свиркачки ноти. Снесува само едно [[јајце]], и е долговечен, живеејќи над 17 години. Присуството на орелот-змијар е многу изретчено во Европа, и е многу редок, а во некои земји неговата бројка и понатаму опаѓа, поради промените во земјоделството и искористувањето на земјиштето. Затоа бара да биде заштитен вид. Во Средниот и Далечниот Исток, видот не е загрозен. ==Галерија== <gallery> Податотека:Short Toed Snake Eagle.jpg Податотека:Short-Toed_Snake_Eagle_(Circaetus_gallicus)_in_Kawal_WS,_AP_W_IMG_2267.jpg Податотека:Short-Toed Snake Eagle (Circaetus gallicus) in Kawal WS, AP W IMG 2265.jpg Податотека:Short-Toed_Snake_Eagle_(Circaetus_gallicus)_in_Kawal_WS,_AP_W2_IMG_2266.jpg Податотека:Short-toed snake eagle (Circaetus gallicus), Potokaki Wetland.jpg Circaetus gallicus MHNT.ZOO.2010.11.87.5.jpg |Museum specimen </gallery> ==Наводи== {{наводи}} * {{МСЗП2006|assessors=BirdLife International|year=2006|id=49346|title=Circaetus gallicus|downloaded=12 мај 2006}} ==Надворешни врски== * [http://short-toed-eagle.net/ Портал за орелот-змијар] {{en}} * [http://www.ibercajalav.net/img/111_Short-toed_EagleCgallicus.pdf „Стареење и полови односи на орелот змијар“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110723152631/http://www.ibercajalav.net/img/111_Short-toed_EagleCgallicus.pdf |date=2011-07-23 }} - Хавиер Бласко-Зумета и Герд-Михаел Хајнце {{en}} [[Категорија:Орли-змијари| ]] [[Категорија:Јастреби]] [[Категорија:Птици на Македонија]] [[Категорија:Таксони опишани од Јохан Фридрих Гмелин]] poph7b3gejmq4b5x22yq7qg54g0j8oh 0 1086966 5539242 3635511 2026-04-15T10:38:37Z Bjankuloski06 332 Сменета целната страница на пренасочувањето од [[Мрежна магистрала]] на [[Магистрална мрежа]] 5539242 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Магистрална мрежа]] mwlqmo12ihb84d8ueqx66571imdlbib 0 1093390 5539231 4440855 2026-04-15T10:35:10Z Bjankuloski06 332 5539231 wikitext text/x-wiki [[Image:Token-bus.PNG|thumb|Обележано движење во означената магистрална мрежа]] '''Означена магистрална мрежа''' е мрежна имплементација на [[прстенест]] протокол преку "виртуелен прстен" на [[коаксијален кабел]]. Знакот е раздвоен наоколу на мрежни јазли и само јазолот кој има знак може да пренесува. Ако јазолот не мора да испрати ништо, знакот е пренесен на следниот јазол преку виртуелен прстен. Секој јазол мора да ја знае адресата на својот сосед во прстенот, посебен протокол е потребен за да ги извести другите јазли за врската и дисврската од прстенот. Означената магистрална мрежа беше стандардизирана од IEEE стандард 802.4. Тоа главно се користи за индустриски апликации. Означената магистрална мрежа беше користена од страна на [[General Motors Corporation|General Motors]] за нивните [[Manufacturing Automation Protocol]] (MAP) напори за стандардизација.<ref>{{cite paper |url=http://ieeexplore.ieee.org/xpl/freeabs_all.jsp?arnumber=3057 |title=The IEEE token bus-A performance bound on GM MAP |work=Industrial Electronics, IEEE Transactions on |date=February 1988 |author1=Weaver, A.C. |author2=Summers, C.F. |doi=10.1109/41.3057}}</ref> Оваа примена на концепти се користи во [[прстен]] мрежите. Главната разлика е во тоа што крајните точки на магистралата не се допираат за да формираат физички прстен. Поради тешкотиите при ракување со уредот, грешките и додавање на нова станица, означената магистрала има репутација на несигурна и тешко да се надополни.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.inetdaemon.com/tutorials/networking/lan/token/ |title=Token Bus and Token Ring |accessdate=2012-03-21}}</ref> Со цел да се гарантира доцнењето на пакетите и преносот на протокол, изменета магистрала беше предложена во производство на системи за автоматизација и [[флексибилен производствен систем]] (FMS). Начинот за вршење на [[Интернет протокол]] на оваа магистрала беше развиен.<ref>RFC 1042</ref> The IEEE 802.4 Working Group е расформирана.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.ieee802.org/dots.shtml |title=IEEE 802 Working Group & Executive Committee Study Group Home Pages |publisher=IEEE 802 LAN/MAN Standards Committee |accessdate=2012-03-21}}</ref> == Поврзано == * [[Token ring]] * [[IEEE 802]] * [[ARCNET]] * [[Мрежна топологија]] * [[Bus network]] ==Наводи== {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Local area networks]] [[Категорија:IEEE 802]] evxfpfvf092qjg3k9h28nwe48e1bxb6 5539233 5539231 2026-04-15T10:35:20Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Означена мрежна магистрала]] на [[Означена магистрална мрежа]] 5539231 wikitext text/x-wiki [[Image:Token-bus.PNG|thumb|Обележано движење во означената магистрална мрежа]] '''Означена магистрална мрежа''' е мрежна имплементација на [[прстенест]] протокол преку "виртуелен прстен" на [[коаксијален кабел]]. Знакот е раздвоен наоколу на мрежни јазли и само јазолот кој има знак може да пренесува. Ако јазолот не мора да испрати ништо, знакот е пренесен на следниот јазол преку виртуелен прстен. Секој јазол мора да ја знае адресата на својот сосед во прстенот, посебен протокол е потребен за да ги извести другите јазли за врската и дисврската од прстенот. Означената магистрална мрежа беше стандардизирана од IEEE стандард 802.4. Тоа главно се користи за индустриски апликации. Означената магистрална мрежа беше користена од страна на [[General Motors Corporation|General Motors]] за нивните [[Manufacturing Automation Protocol]] (MAP) напори за стандардизација.<ref>{{cite paper |url=http://ieeexplore.ieee.org/xpl/freeabs_all.jsp?arnumber=3057 |title=The IEEE token bus-A performance bound on GM MAP |work=Industrial Electronics, IEEE Transactions on |date=February 1988 |author1=Weaver, A.C. |author2=Summers, C.F. |doi=10.1109/41.3057}}</ref> Оваа примена на концепти се користи во [[прстен]] мрежите. Главната разлика е во тоа што крајните точки на магистралата не се допираат за да формираат физички прстен. Поради тешкотиите при ракување со уредот, грешките и додавање на нова станица, означената магистрала има репутација на несигурна и тешко да се надополни.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.inetdaemon.com/tutorials/networking/lan/token/ |title=Token Bus and Token Ring |accessdate=2012-03-21}}</ref> Со цел да се гарантира доцнењето на пакетите и преносот на протокол, изменета магистрала беше предложена во производство на системи за автоматизација и [[флексибилен производствен систем]] (FMS). Начинот за вршење на [[Интернет протокол]] на оваа магистрала беше развиен.<ref>RFC 1042</ref> The IEEE 802.4 Working Group е расформирана.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.ieee802.org/dots.shtml |title=IEEE 802 Working Group & Executive Committee Study Group Home Pages |publisher=IEEE 802 LAN/MAN Standards Committee |accessdate=2012-03-21}}</ref> == Поврзано == * [[Token ring]] * [[IEEE 802]] * [[ARCNET]] * [[Мрежна топологија]] * [[Bus network]] ==Наводи== {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Local area networks]] [[Категорија:IEEE 802]] evxfpfvf092qjg3k9h28nwe48e1bxb6 5539239 5539233 2026-04-15T10:37:37Z Bjankuloski06 332 5539239 wikitext text/x-wiki [[Image:Token-bus.PNG|thumb|Обележано движење во означената магистрална мрежа]] '''Означена магистрална мрежа''' е мрежна имплементација на [[прстенест]] протокол преку "виртуелен прстен" на [[коаксијален кабел]]. Знакот е раздвоен наоколу на мрежни јазли и само јазолот кој има знак може да пренесува. Ако јазолот не мора да испрати ништо, знакот е пренесен на следниот јазол преку виртуелен прстен. Секој јазол мора да ја знае адресата на својот сосед во прстенот, посебен протокол е потребен за да ги извести другите јазли за врската и дисврската од прстенот. Означената магистрална мрежа беше стандардизирана од IEEE стандард 802.4. Тоа главно се користи за индустриски апликации. Означената магистрална мрежа беше користена од страна на [[General Motors Corporation|General Motors]] за нивните [[Manufacturing Automation Protocol]] (MAP) напори за стандардизација.<ref>{{cite paper |url=http://ieeexplore.ieee.org/xpl/freeabs_all.jsp?arnumber=3057 |title=The IEEE token bus-A performance bound on GM MAP |work=Industrial Electronics, IEEE Transactions on |date=February 1988 |author1=Weaver, A.C. |author2=Summers, C.F. |doi=10.1109/41.3057}}</ref> Оваа примена на концепти се користи во [[прстен]] мрежите. Главната разлика е во тоа што крајните точки на магистралата не се допираат за да формираат физички прстен. Поради тешкотиите при ракување со уредот, грешките и додавање на нова станица, означената магистрала има репутација на несигурна и тешко да се надополни.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.inetdaemon.com/tutorials/networking/lan/token/ |title=Token Bus and Token Ring |accessdate=2012-03-21}}</ref> Со цел да се гарантира доцнењето на пакетите и преносот на протокол, изменета магистрала беше предложена во производство на системи за автоматизација и [[флексибилен производствен систем]] (FMS). Начинот за вршење на [[Интернет протокол]] на оваа магистрала беше развиен.<ref>RFC 1042</ref> The IEEE 802.4 Working Group е расформирана.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.ieee802.org/dots.shtml |title=IEEE 802 Working Group & Executive Committee Study Group Home Pages |publisher=IEEE 802 LAN/MAN Standards Committee |accessdate=2012-03-21}}</ref> == Поврзано == * [[Означен прстен]] * [[IEEE 802]] * [[ARCNET]] * [[Мрежна топологија]] * [[Магистрална мрежа]] ==Наводи== {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Local area networks]] [[Категорија:IEEE 802]] bg72gq3n97ngofdy4a08mym883qzxic 0 1093398 5539235 5332169 2026-04-15T10:35:51Z Bjankuloski06 332 5539235 wikitext text/x-wiki [[Податотека:NetworkTopology-Star.png|thumb|Изглед на ѕвездеста мрежа]] '''Ѕвездеста мрежа''' е една од начестите [[компјутерски мрежни]] [[Мрежна топологија|топологии]]. Во наједноставна форма, ѕвездестата мрежа се состои од еден централен [[Мрежен прекинувач|прекинувач]], [[Мрежен центар|центар]] или компјутер, кој делува како посредник за пренос на пораки. Се состои од централен јазол, на кој сите други јазли се поврзани; централниот јазол е заедничка точка за сите други јазли кои се . Во ѕвездестата топологија, секој јазол (компјутерска станица или било кој друг периферен уред) е поврзан со централниот јазол наречен центар или прекинувач. Прекинувачот е опслужувач, а периферните уреди се клиенти.<ref>{{citation | last1 = Roberts | first1 = Lawrence G. | last2 = Wessler | first2 = Barry D. | contribution = Computer network development to achieve resource sharing | doi = 10.1145/1476936.1477020 | location = New York, NY, USA | pages = 543–549 | publisher = ACM | title = AFIPS '70 (Spring): Proceedings of the May 5–7, 1970, spring joint computer conference | year = 1970}}.</ref> Така, центарот и листовите јазли, и преносните линии помеѓу нив формираат графикон со топологија на [[ѕвезда (теорија на графови)|ѕвезда]]. Ако централниот јазол е ''пасивен'', јазолот кој потекнува мора да биде способен да го толерира приемот на ехо од неговото емитување, забавено поради двонасочното време на пренос (т.е. до и од централниот јазол) плус какво било доцнење генерирано во централниот јазол. ''Активна'' ѕвездеста мрежа има активен централен јазол што обично има средства за да спречи проблеми поврзани со ехо. Ѕвездестатa топологија ја намалува штетата предизвикана од линиска грешка при поврзување на сите системи во централниот јазол. Кога се применува магистрална мрежа, овај централен отвор ги реемитува сите предноси добиени од било кој периферен јазол до сите периферни јазли на мрежата понекогаш вклучивајки го и јазолот од кој потекнува. Сите периферни јазли на тој начин може да комуницираат со сите други по пат на пренесување и примање само од централниот јазол. Грешката на линијата на пренос која поврзува периферен јазол со централен јазол ќе резултира со изолација на тој јазол од сите други, но останатите во системот ќе бидат незасегнати.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://searchnetworking.techtarget.com/dictionary/definition/what-is-star-network.html |title=архивска копија |accessdate=2013-09-30 |archive-date=2010-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101119083029/http://searchnetworking.techtarget.com/dictionary/definition/what-is-star-network.html |url-status=dead }}</ref> Исто така со секој јазол се дизајнирани (опслужувач податотеки, работни станици и периферни уреди) поврзани директно со мрежниот центар, прекинувачот или [[концентратор]]от. Податоците за ѕвездастата мрежа поминуваат низ центарот и преклопникот пред да продолжат до неговото одредиште. Центарот и преклопникот управуваат и ги контролираат сите функции на мрежата. Таа исто така делува како повторувач за проток на податоци. Оваа конфигурација е заедничка со [[вкрстен пар кабел]]. Но таа исто така може да се употреби и кај [[коаксијален кабел]] или [[оптичко влакно]] кабел. == Предности == * '''Подобри перформанси:''' ѕвездестата топологија го спречува движењето на поголеми пакти податоци преку голем број на јазли. Во краен случај, 3 уреди и 2 врски се вклучени во било која комуникација помеѓу било кои два уреди. Иако оваа топологија има огромен центар со соодветен капацитет центарот може да се справи со многу големо експлоатирање од страна на еден уред без да влијае на другите. * '''Изолација на уреди:''' Секој уред е инхерентно изолиран од страна на врската со која се поврзува со центарот. Ова ја прави изолацијата на поединечните уреди јасна и постигнува дисконекција на секој уред од останатите. Оваа изолација спречува било кој нецентрализиран неуспех да влијае на мрежата. * '''Придобивки од централизацијата:''' централниот хуб е тесно грло, со зголемување на капацитетот или поврзувањето со дополнителни уреди многу лесно ја зголемува големината на мрежата. Централизацијата исто така овозможува контрола на собраќајот во мрежата. Ова ја олеснува анализата на собраќајот и откривање на сомнително однесување. * Лесно за откривање на грешки и отстранување на делови. * нема прекини на мрежата при поврзување или отстранување на уреди. * инсталацијата и конфигурацијата е лесна бидејќи секој уред побарува врска и една влез/излез порта за да се поврзе со било кој друг уред. == Недостатоци == * голема зависност на системот на финкционирање од централниот хуб. Грешка на централниот хуб ја прави мрежата неостварлива. *Постои зависност од централниот опслужувач. *Скапи за купување. *Бара големиот кабел да биде поврзан. == Видете понатаму == *[[Магистрална мрежна топологија]] *[[Прстенеста мрежа]] *[[Означена магистрална мрежа]] *[[Линиска топологија]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Мрежна топологија]] rdolk6wasanl4rfzbdggiu1hweek24x 0 1102480 5539187 5296799 2026-04-15T10:27:16Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Network topology]]; додадена [[Категорија:Мрежна топологија]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5539187 wikitext text/x-wiki {{IPstack}} '''Протокол за скелетно дрво''' ('''Spanning Tree Protocol ''' ('''STP''') ) е мрежен протокол кој гарантира топологија без јамки за било која премостена етернет локална мрежа. Основната функција на STP е да оневозможи јамка од мостови и броадкаст зрачење која е резултат од нив. STP исто така дозволува мрежниот дизјан да вклучи редудантни врски за да овозможи автоматски резервни патишта ако активниот линк пропадне, без опасност од јамка од мостови, или потреба од мануелно овозможување или оневозможување на овие резервни врски. STP е стандардизиран како IEEE 802.1D. Како што сугерира името, создава скелетно дрво внатре во мрежата во поврзани мостови од ниво два (обично мрежни преклопници), и ги оневозможува врските кои не се дел од скелетното дрво, оставајќи единствен активен пат помеѓу било кои две мрежни јазли. STP е заснован на алгоритмот кој беше создаден од Radia Perlman додека таа работела за Digital Equipment Corporation. ==Работење на протоколот== Работењето е едноставна како колекција на мостови во лан мрежа можат да бидат претставени како граф чии јазли се мостови и лан сегменти, и чии рабови се интерфејсот кој ги поврзува мостовите со сегментите. За да се прекине јамка во лан додека се одржува пристап до сите лан сегменти, мостовите заеднички го пресметуваат скелетното дрво. Скелетното дрво не е нужно со минималната цена. Мрежниот администратор може да ги намали цените на скелетното дрво, ако е потребно со менување на дел од конфигурацијата на таков начин да влијае врз изборот на избирање на коренот на скелетното дрво. Скелетното дрво кое мостовите го пресметуваат користејќи го STP може да биде одредено со користење на следниве правила. <div style="float: right; clear: right; margin-left: 1.4em">[[Image:Spanning tree protocol at work 1.svg|thumb|none|300px|1. Пример мрежа. Ознчените квадратчиња означуваат мостови (бројот означува ID на мостот). Облачињата што имаат буква означуваат сегмент од мрежата.]] [[Image:Spanning tree protocol at work 2.svg|thumb|none|300px|2. Мостот со ID 3 е најмал. Па затоа, мостот 3 е коренов мост.]] [[Image:Spanning tree protocol at work 3.svg|thumb|none|300px|3. По претпоставка дека за изминувањето на секој сегмент од мрежата ќе не чини единица 1, за најкратката патека од мостот 4 до коренов мост ќе помине низ мрежниот сегмент c.]] [[Image:Spanning tree protocol at work 4.svg|thumb|none|300px|4. Најкратката патека до коренов мост од сегментот поминува низ мостот 92. .]] </div> '''Избирање на коренов мост(root).''' ''коренов мост'' на скелетното дрво е мост со најмал ID на мост. Секој мост има подесувачки приоритетен број и MAC адреса; мостовиот ID ги содржи двата броја комбинирани заедно. Мостов приоритет плус MAC адреса (32768.0200.0000.1111), мостовата приоритетна основа е 32768 и може да биде конфигурирана во повеќекратни од 4096. Кога се споредуваат два ID на мостови, делот за приоритет се спроедуваат први, а MAC адресите се споредени ако и само ако приоритетите се еднакви. Свичот со најмал приоритет од сите свичови ќе биде корен, ако има нерешен случај, тогаш свичот со најмал приоритет и најмала MAC адреса ќе биде коренот. Одредете ги најевтините патишта до корен мостот. Пресметаното скелетно дрво има својства за пораки од кои било поврзани уреди до коренот ке поминат пат со најмала цена, т.е пат од уредот до коренот има минимална цена помеѓу сите патишта од уредот до коренот. Цената од патот е сумата од сите цени на сите сегменти во патот. Различни технологии имаат различни основни цени за мрежни сегменти. Својствотот според кое пораките секогаш одат по патишта со најмали цени до коренот е гарантирано со следниве две правила. '''Определување на патот со најмала цена од секој мост.''' Откако е избран корен, секој мост ја одредува цената на секој возможен пат од него до коренот. Од овие го избира тој со најмалата цена. Портата поврзана со тој пат станува коренова порта на мостот. ''Пат со најмала цена од секој мрежен сегмент.'' Мостовите во мрежниот сегмент заеднички утврдуваат кој мост го има патот со најмала цена од мрежниот сегмент до коренот. Портата која го поврзе мостот со мрежниот сегмент е тогаш означена порта за сегментот (designated port). '''Оневозможи ги сите други патишта до коренот.''' Секоја активна порта која не е коренова порта или назначена порта е блокирана порта. ''blocked port'' (BP). '''Модификации во случај на нерешеност.''' Горенаведените правила ја поедноставуваат ситуацијата благо, бидејќи возможно е да има нерешеност, на пример две или повеќе порти на еден мост да се прилепени на патот со најмала цена до коренот или две или повеќе мостови во истиот мрежен сегмент да имаат еднакви цени за пат до мостот. Да се растурат вакви нерешености: ''Растурање нерешености за коренови порти.'' Кога повќе патишта од мост се патишта со минимална цена, избраниот пат го користи соседниот мост со понискиот мостов ID. Кореновата порта е таа која се поврзува со мостот со најмал мостов ID. ''Растурање нерешености за назначени порти.'' Кога повеќе од еден мост во сегмент доведува до патот со најмала цена до коренот, мостот со помал мостов ID е користен за проследување пораки до коренот. Портата која го прикачува тој мост до мрежниот сегмент е одберената порта за сегментот. ''Финално резрешување.'' Во некои случаи, може сè уште да постои нерешеност, исто кога два моста се поврзани со повеќе кабли. Во овој случај патот кој поминува низ портата на соседниот мост го има најмалиот порт идентификатор [портен приоритет(основна =128) + портен број] е користен. Во краток преглед, секвенцата на настани за одредување на најдобриот пат до коренот е: *Најмалиот ID на мост - Го одредува мостот кој ќе биде корен *Најмалата цена до корен мостот - Го фаворизира нагорниот прекинувач со најмалата цена до коренот *Најмалото ID на праќачкиот мост - Служи за финално разрешување ако повеќе нагорни прекинувачи имаат иста цена до коренот *Најмала ID на порта на праќачот - Служи за финално разрешување ако прекинувачот има мовеќе врски до единствен нагорен прекинувач каде: **Мостов ID = приоритет (16 бита) + ID (MAC адреса) (48 бита); основниот мостов приоритет е 32768 и **ID на порта = приоритет (8 бита) + ID (интерфејс број) (12 бита); основниот портен приоритет е 128. ===Податочна брзина и STP цени на патот=== {| class="wikitable" Табелава подолу ги покажува основните цени на интерфејс за дадена податочна брзина |- ! Брзина на податоци ! STP Цена (802.1D-1998) ! RSTP Цена (802.1D-2004)<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://standards.ieee.org/getieee802/download/802.1D-2004.pdf |title=802.1D IEEE Standard for Local and Metropolitan Area Networks. Media Access Control (MAC) Bridges |year=2004 |publisher=[[IEEE]] |page=154 |accessdate=19 April 2012}}</ref> |- | 4 Mbit/s | 250 | 5,000,000 |- | 10 Mbit/s | 100 | 2,000,000 |- | 16 Mbit/s | 62 | 1,250,000 |- | 100 Mbit/s | 19 | 200,000 |- | 1 Gbit/s | 4 | 20,000 |- | 2 Gbit/s | 3 | 10,000 |- | 10 Gbit/s | 2 | 2,000 |} ===Податочни единици на протоколот за мостови (Bridge protocol)=== Горенаведените правила опишуваат еден начин за одредување дали скелетното дрво ќе биде пресметано со алгоритамот,но за правилата како што се напишани побаруваат знаење за целата мрежа. Мостовите треба да го одредат корен мостот и да ги пресметаат порт функциите (корен, назначен, или блокиран) само со информацијата која што ја имаат. За да се осигура дека секој мост има доволно информации, мостовите користат специјални податочни рамки наречени Податочни единки на мостов протокол за да разменат информација за ID-јата на мостовите и цените на корен патиштата. Мостот праќа BPDU рамка користејќи уникатна MAC адреса на самата порта како изворна адреса, и дестинациска адреса од STP мултикаст адреси 01:80:C2:00:00:00. Има два вида на BPDUs во оригиналната STP спецификација: Конфигурациски BPDU (CBPDU), користен за пресметка на скелетно дрво Нотификација за промена на топологија (TCN) BPDU , користен за да ги означи промените во мрежната топологија. BPDU се разменуваат често (обично на секои две секунди) и овозможуваат на прекинувачите да ги следат мрежните промени и да почнат и прекинат проследување до порти како што е побарано. Кога уред е прво доделен на прекинувачка порта, нема одма да почне да проследува податоци. Наместо тоа ќе иде преку број на состојби додека ги обработи BPDU-ата и ја одреди топологијата на мрежата. Кога домаќин е доделен, како на пример компјутер, печатач или опслужувач, портата секогаш ќе иде во проследувачка положба, макар и после одложување за околу 30 секунди додека иде преку слушачки и учешки положби. Времето потрошено во овие состојби е одредено од вредност познатака како проследувачки застој (освновно е на 15 секунди и поставено од корен мостот). Но ако друг прекинувач е поврзан, портата може да остане во блокирачка состјоба ако е одредено дека ќе предизвика лупа во мрежата.(TCN) BPDUs се користат за да информираат други прекинувачи за порт промени. TCN се внесени во мрежата од не-мостов прекинувач и пропагирани до коренот. По приемот на TCN, мостовиот прекинувач ќе постави топологиски променливо знаме во неговиот нормален BDPUs. Ова знаме е пропагирано до сите други прекинувачи за да им нареди брзо да ги остарат нивните проследувачки записи во табелите. ====Системски ID екстензии==== ID на мостот е поле внатре во BPDU пакетот. Има должина од 8 бајта. Првите два бајта се мостовиот приоритет, цели броеви без знак од 0-65,535. Последните 6 бајта се MAC адресата обезбедена од мостот. Пред IEE 802.1D-2004, првите два бајта даваа 16 битен мостов приоритет. Од IEEE 802.1D 2004, првите 4 бита се со подесувачки приоритет, и последните 12 бита ја носат наставката на ID-то на мостовиот систем. Во случај на MST, наставката на ID-то на мостовиот систем го носи MSTP инстанца бројот. ==Прегледајте== * [[Distributed minimum spanning tree]] * [[EtherChannel]] * [[Ethernet Automatic Protection Switching]] * [[Flex Links]] * [[Media Redundancy Protocol]] * [[Minimum spanning tree]] * [[Shortest Path Bridging]], замена за протоколот за скелетно дрво * [[TRILL (computing)|TRILL]] (Transparent Interconnection of Lots of Links) * [[Unidirectional Link Detection]] * [[Virtual Link Trunking]] ==Наводи== {{Reflist}} == Надворешни врски == {{рв|Spanning tree protocol}} * [http://www.cisco.com/en/US/tech/tk389/tk621/tsd_technology_support_protocol_home.html Cisco home page for the Spanning-Tree protocol family] (discusses CST, MISTP, PVST, PVST+, RSTP, STP) * [http://www.cisco.com/image/gif/paws/10556/spanning_tree1.swf Educational explanation of STP] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160304105810/http://www.cisco.com/image/gif/paws/10556/spanning_tree1.swf |date=2016-03-04 }} www.cisco.com * [http://wiki.wireshark.org/STP STP article in the Wireshark wiki] Includes a sample PCAP-file of captured STP traffic. * {{Наведена мрежна страница | last = Perlman | first = Radia | url = http://www.csua.berkeley.edu/~ranga/humor/algorhyme.txt | title = Algorhyme | publisher = [[University of California at Berkeley]] | accessdate = 2011-09-01 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110719212324/http://www.csua.berkeley.edu/~ranga/humor/algorhyme.txt | archivedate = 2011-07-19 | url-status = live }} * IEEE Standards ** [http://standards.ieee.org/getieee802/download/802.1D-2004.pdf ANSI/IEEE 802.1D-2004 standard], section 17 discusses RSTP (Regular STP is no longer a part of this standard. This is pointed out in section 8.) ** [http://standards.ieee.org/getieee802/download/802.1Q-2005.pdf ANSI/IEEE 802.1Q-2005 standard], section 13 discusses MSTP * RFCs ** RFC 2674-1999, proposed standard, Definitions of Managed Objects for Bridges with Traffic Classes, Multicast Filtering and Virtual LAN Extensions ** RFC 1525-1993, - SBRIDGEMIB, proposed standard, Definitions of Managed Objects for Source Routing Bridges ** RFC 1493-1993 - BRIDGEMIB, draft standard, Definitions of Managed Objects for Bridges *[http://blog.ipexpert.com/2010/03/22/spanning-tree-direct-vs-indirect-link-failures/ Spanning Tree Direct vs Indirect Link Failures - CCIE Study] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110812152242/http://blog.ipexpert.com/2010/03/22/spanning-tree-direct-vs-indirect-link-failures/ |date=2011-08-12 }} [[Категорија:Мрежни протоколи]] [[Категорија:Link protocols]] [[Категорија:Мрежна топологија]] [[Категорија:Spanning tree]] [[Категорија:Fault-tolerant computer systems]] [[Категорија:Ethernet standards]] ao60qb34e8ywu0vhfhaq85bnz2cr3e9 0 1102562 5539203 4789742 2026-04-15T10:30:58Z Bjankuloski06 332 /* top */ Јазична исправка, replaced: хост → домаќин 5539203 wikitext text/x-wiki {{IPv6 transition mechanisms}} '''6во4''' е интернет механизам за миграција од [[IPv4]] во [[IPv6]], систем кој дозволува IPv6 пакети да се пренесат преку IPv4 мрежа (генерално IPv4 [[Интернет]]) без потреба од тоа да се конфигурира експлицитни тунели. Специјални пренесувачки опслужувачи се исто така во место кое дозволува 6во4 мрежи да комуницираат со родната IPv6 мрежа. 6во4 е специјално релевантен за време на првични фази на ангажирање до целост, родни IPv6 врски, откако IPv6 не е потребен на јазли помеѓу домаќинот и одредиштето. Сепак, наменет е само како транслациски механизам и не е предвиден да се користи до крај. 6во4 може да се кориси од поединечен домаќин, или локална IPv6 мрежа. Кога се употребува од домаќин, мора да има глобална IPv4 адреса поврзана, и домаќинот е одговорен за енкапсулација на излезни IPv6 пакети и декапсулација на пристигачки IPv6 пакети. Ако домаќинот е конфигуриран да проследи пакети до други клиенти, често локална мрежа, тогаш тоа е насочувач. Повеќето IPv6 мрежи користат автоматска конфигурација ,која ги побарува последните 64 бита за домаќинот. Првите 64 вита се за IPv6 претставката. Првите 16 бита од претставката се секогаш 2002, наредните 32 се за IPv4 адресата, и последните 16 бита од претставката се достапни за адресирање повеќе IPv6 подмрежи позади истиот 6во4 насочувач. Бидејќи IPv6 домаќините кои користат ауто-конфигурација веќе го имаат одредено уникатниот 64 битен домаќински дел од нивните адреси, тие мораат едноставно да чекаат за насочувачка реклама која укажува дека првите 64 бита од претставката да имаат комплетни IPv6 адреси. 6во4 насочувач ќе знае да прати енкапсулиран пакет директно преку IPv4 ако првите 16 бита се 2002, користејќи ги следните 32 бита за одредиште, или поинаку да ги прати пакетите до познат релеј опслужувач, кој има пристап до родната IPv6. 6во4 не олеснува внатрешни операции помеѓу само IPv4 домаќини и само IPv6 домаќини. 6во4 е едноставен транспарентен механизам употребен како транспортен слој помеѓу IPv6 јазли. Поради високиот степен на лошо конфигурирани домаќини и забележани слаби перформанси, совет за тоа како 6во4 треба да се користи беше објавен во август 2011 година. <ref name="rfc6343">RFC 6343 - Advisory Guidelines for 6to4 Deployment</ref> ==Како 6во4 работи== 6во4 овозможува три функции: * Доделување на блок од IPv6 адресен простор на било кој домаќин или мрежа која има глобална IPv4 адреса. * Енкапсулира IPv6 пакети внатре во IPv4 пакети за пренос преку IPv4 мрежа користејќи 6со4. * Рутира сообраќај помеѓу 6во4 и родни IPv6 мрежи. [[File:6to4.svg|thumb|6во4]] ===Алокација на адресен блок=== [[File:6to4 convert address.svg|thumb|6во4 адреси]] За секоја глобална IPv4 адреса која е доделена на домаќин, 48битен 6во4 IPv6 претставка може да биде создаден за употреба од домаќинот (и ако е применлива мрежата позади тоа) со поставување на IPv4 адресата во <tt>2002::/16</tt>. На пример глобалната IPv4 адреса 192.0.2.4 има соодветна 6во4 претставка <tt>2002:c000:0204::/48</tt>. Ова ѝ дава на претставката должина од 64 бита, што остава простор за 16 битна подмрежно поле и 64 битна домаќински адреси внатре во подмрежите. Било која IPv6 адреса која почнува со претставката <tt>2002::/16</tt> (со други зборови било која адреса со првите два октета од 2002 хексадецимално) е позната како 6во4 адреса, за разлика од родната IPv6 адреса која не користи транзициски технологии. Заблежете дека користењето на резервирани IPv4 адреси, како на пример адресите доделени од RFC 1918 , не е дефинирано, бидејќи овие мрежи се оневозможени да бидат насочени до јавниот интернет. На пример користејќи 192.168.1.1 како насочувачка WAN адреса би било невалидно бидејќи повратен пакет не би можел да ја одреди дестинациската IPv4 адреса на соодветниот праќач. ===Енкапсулација и пренос=== 6во4 вградува IPv6 пакет во товарниот дел на IPv4 пакет со протокол тип 41. Да се прати IPv6 пакет преку IPv4 мрежа до 6во4 десинациска адреса, IPv4 заглавје со протокол тип 41 е доделено на почетокот на IPv6 пакетот. Дестинациската IPv4 адреса за заглавјето на доделениот пакет е изведена од дестинациската IPv6 адреса од внатрешниот пакет (кој е во формат на 6во4 адреса), со извлеќување 32 бита веднаш следејќи ја претставката на IPv6 дестинациската адреса <tt>2002::/16</tt>. Изворната IPv4 адреса која е доделена на почетокот на заглавјето на пакетот е IPv4 адресата на домаќинот или насочувачот кој праќа пакет преку IPv4. Добиениот IPv4 пакет се рутира до неговата IPv4 дестинациска адреса како секој друг IPv4 пакет. ===Насочување помеѓу 6во4 и IPv6=== Да се дозволи на домаќини и мрежи 6во4 адреси за размена на сообраќај со домаќини кои користат родни IPv6 адреси, направени се релеј насочувачи. Релеј насочувач се поврзува со IPv4 мрежа и IPv6 мрежа.На 6во4 пакети кои пристигнуваат преку IPv4 интерфејс ќе им биде насочен товарот до IPv6 мрежа, додека пристигнувачки пакети до IPv6 интерфејсот со дестинациски адресна претставка <tt>2002::/16</tt> ќе бидат енкапсулирани и проследени преку IPv4 мрежа. Има разлика помеѓу релеј насочувач и граничен насочувач. 6во4 граничен насочувач е IPv6 насочувач кој поддржува 6во4 псевдо интерфејс. Тоа е нормален граничен насочувач помеѓу IPv6 мрежно место и широка IPv4 мрежна област, каде IPv6 мрежни места користат <tt>2002::/16</tt> поврзани со IPv4 адреси користени подоцна. На другата страна релеј насочувач е 6во4 насочувач конфигуриран за поддржува транзитно насочување помеѓу 6во4 адреси и чисти родни IPv6 адреси. Да му се дозволи на 6во4 домаќин да комуницира со родната IPv6 на интернет, тој мора да има IPv6 стандардна излезна порта поставена на 6во4 адреса која ја содржи IPv4 адресата на 6во4 релеј насочувач. Да се избегне потребата на корисници да ја поставуваат излезната порта мануелно, адреса од 192.88.99.1 е доделена за цел на праќање пакети до 6во4 релеј насочувач. Забележете дека кога е заврзана во 6во4 со подмрежното поле и полето за домаќини поставени на нула оваа IPv4 адреса (192.88.91.1) се претвора во IPv6 адреса <tt>2002:c058:6301::</tt> . За да се осигура БГП насочувачка пропагација, кратка 192.88.99.0/24 претставка е доделена за рути насочени кон 6во4 релеј насочувачи кои ја користат оваа anycast IP-адреса. Давателите кои се сакаат да придонесат 6во4 сервис на нивните клиенти или јазли, треба да рекламираат anycast претставка како останатите IP претставки, и да ја насочат претставката до нивните 6во4 релеј. Пакети од IPv6 интернет во 6во4 системи мораат да бидат пратении до 6то4 релеј насочувач со нормални IPv6 насочувачки методи. Спецификацијата вели дека такви релеј насочувачи мора да ја рекламираат само <tt>2002::/16</tt> а негова поделба за да оневозможат IPv4 рути да ги загадуваат насочувачките табели на IPv6 насочувачите. Од тука тие можат да бидат пратени преку IPv4 интернет до одредиштето. За 6во4 домаќин да имаа брза и сигурна врска со домаќин природно користејќи го IPv6 интернетот, и 6во4 домаќинот и родниот IPv6 домаќин мораат да имаат рута до брз, веродостоен и правилно конфигуриран релеј опслужувач. ИСП на 6во4 домаќинот може да осигура за излезни пакети да идат до таков релеј, но тие нема да имаат контрола над релејот користен за рекација од родниот IPv6 домаќин. Варијанта наречена IPv6 rapid deployment ги користи истите основни принципи како и 6во4, но користи релеј опериран од 6rd корисник на ISP за сообраќај во две насоки. За да се постигне ова, адресен блок алоциран од корисничкиот ISP е користен наместо <tt>2002::/16</tt>. ==Обратна ДНС делегација== Кога мрежно место кое користи 6во4 има фиксна глобална IPv4 адреса, неговиот 6во4 IPv6 претставка е исто така фиксен. Возможно е да се побара обратна ДНС делегација за поединечни 6во4 48 битни префиски внатре во <code>2.0.0.2.ip6.arpa</code> [[DNS zone]] од [[Number Resource Organization]] [1] .Овој процес е целосно автоматски. ==Безбедносни аспекти== Според RFC 3964 ,6во4 насочувачи и релеј треба да осигураат дека: * поединечно или и дестинациската и изворната адреса на било кој енкапсулиран пакет е внатре во 6во4 IPv6 претставка <code>2002::/16</code>, * ако изворната IPv6 адреса е 6во4 IPv6 адреса,IPv4 адреса на соодветниот нејзин 6во4 насочувач се совпаѓа со IPv4 изворната адреса во IPv4 енкапсулираното заглавје, * слично, ако дестинациската IPv6 адреса е 6во4 IPv6 адреса, IPv4 адресата на соодветниот нејзин насочувач се совпаѓа со IPv4 дестинациската адреса во IPv4 енкапсулираното заглавје. ==6во4 се потпира на== === Website-ови и листи === * [http://www.kfu.com/~nsayer/6to4/ Public 6to4 relay routers]: See [http://web.archive.org/web/20080112194146/http://www.kfu.com/~nsayer/6to4/ Archive.org cache] * [http://bgpmon.net/6to4.php 6to4 relay routers on BGPmon.net]: Автономни системи (ASs) announcing IPv4 & Ipv6 6to4 anycast prefixes in time ==Погледајте== * [[IPv6 rapid deployment]] * [[Teredo tunneling]] * [[Comparison of IPv6 support in routers]] ==Наводи== * [[Brian Carpenter (Internet engineer)|B. Carpenter]] & [[Keith Moore|K. Moore]]. ''Connection of IPv6 Domains via IPv4 Clouds''. RFC 3056, February 2001. * R. Gilligan & E. Nordmark. ''Transition Mechanisms for IPv6 Hosts and Routers''. RFC 2893, August 2000. * C. Huitema. ''An Anycast Prefix for 6to4 Relay Routers''. RFC 3068, June 2001. * P. Savola & C. Patel. ''Security Considerations for 6to4''. RFC 3964, December 2004. {{Reflist}} == Надворешни врски == * [http://www.cisco.com/web/about/ac123/ac147/ac174/ac197/about_cisco_ipj_archive_article09186a00800c830a.html "Routing IPv6 over IPv4" article by Cisco] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20151203044705/http://www.cisco.com/web/about/ac123/ac147/ac174/ac197/about_cisco_ipj_archive_article09186a00800c830a.html |date=2015-12-03 }} * [http://6to4.version6.net/?lang=en_GB IPv6 6to4 tunnel configuration example] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050204233217/http://6to4.version6.net/?lang=en_GB |date=2005-02-04 }} [[Категорија:IPv6 transition technologies]] 1m4ludtmg3eg6szwnsudyxos8p22stk 0 1103354 5539197 4920236 2026-04-15T10:30:01Z Bjankuloski06 332 /* Redirect */ Јазична исправка, replaced: хостови → домаќини (2) 5539197 wikitext text/x-wiki '''ICMP''' (англ. '''Internet Control Messageing Protocol''') e еден од главните протоколи од мрежниот слој од [[OSI]] референтниот модел кој обезбедува механизам за рекламирање.Во суштина, овој протокол се користи од мрежните уреди,како насочувачите за да се испратат пораки кои индицираат на пример, дека бараната услуга не е достапна или дека не може да се стигне до домаќин или насочувач .<ref name="Forouzan">{{Наведена книга | author=Forouzan, Behrouz A. | title=Data Communications And Networking | edition=Fourth | publisher=McGraw-Hill | location=Boston | year=2007 |pages=621–630 | isbn=0-07-296775-7 }}</ref> It is assigned protocol number 1.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Protocol Numbers|url=http://www.iana.org/assignments/protocol-numbers/protocol-numbers.xml|publisher=Internet Assigned Numbers Authority|accessdate=2011-06-23}}</ref>'''ICMP''' протоколот исто така може да се користи и за препраќање на пораки за пребарување.'''ICMP'''<ref name=rfc792>{{cite rfc|title=Internet Control Message Protocol|rfc=792|last=Postel|first=J.|year=1981|month=September|publisher=[[Internet Engineering Task Force|IETF]]}}</ref> се разликува од транспортните протоколи како што се [[TCP]] и [[UDP]] во тоа што не се користи вообичаено за размена на податоци меѓу системи ниту пак е користен од страна на кориснички мрежни апликации(со исклучок на некои дијагностички алатки како ping или treceroute ) '''ICMP''' за Internet Protocol верзија 4 е познат како [[ICMPv4]]. [[IPv6]] слично има протокол [[ICMPv6]]. {{IPstack}} == Технички детали == ICMP протоколот е дел од [[TCP/IP]],како што е дефинирано во RFC 792.ICMP пораките обично се користат за дијагностички цели или се генерирани од како одговор на грешки во извршување на IP операции.ICMP пораките се насочуваат кон изворната IP-адреса на оригиналниот пакет. На пример, секој уред (како еден просечен насочувач ) препраќајќи еден IP датаграм прво го декреметнира time to leave полето ( [[ТТL]] ) во IP заглавјето за еден.Ако резултантната вредност во полето [[TTL]] е 0 пакетот се отфрла и [[ICMP Time To Live]] exceeded in transit порака се испраќа до изворната адреса. Иако ICMP пораките се содржани во стандардните IP пакети ,ICMP пораките обично се обработувани како посебен случај ,различно од нормалната IP обработка. Во многу случаи потребно е да се изврши увид во содржината на ICMP пораката и да се достави соодветната порака( error-message ) до апликацијата која го генерирала оригиналниот IP пакет,односно таа апликација која го пратила пакетот што поттикнал испраќање на ICMP порака. Многу често користени мрежни услуги се засновани на ICMP пораки.[[Тraceroute]] командата е имплементирана преку пренесување на IP датаграм со специјално поставени [[IP TTL]] полиња од заглавјето, и чекање [[ICMP Time to live]] ''exceeded in transit'' и "''Destination unreachable''" пораки генерирани како одговор.Слично и [[ping]] услугата е имплементирана преку ICMP "[[Echo request]]" и "[[Echo reply]]" пораки.<ref name="Forouzan" /> == ICMP структура на сегмент == === Заглавје === '''ICMP''' заглавјето започнува по [[IPv4]] заглавјето и се идентификува како протокол број ‘1’.Сите ICMP пакети 8-бајтно заглавје.Првите 4 бајти од заглавјето се доследни.Првиот бајт е за типот на ICMP.Вториот бајт е за ICMP кодот.Третиот и чевртиот бајт се проверка([[checksum]]) на целата ICMP порака.Содржината во останатите 4 бајти од заглавјето е различна и зависи од ICMP типот и кодот. ICMP пораките за грешка ([[error message]]) содржат податочна секција што вклучува цело IP заглавје плус првите 8 бајти податоци од IP пакетот што генерирал ICMP порака.Така ICMP пакетот се енкапсулира во нов [[IP]] пакет. {| class="wikitable" |- ! Bits !! 0–7 !! 8–15 !! 16–23 !! 24–31 |- | '''0''' ||align=center| Type ||align=center| Code || colspan="2" style="text-align:center;"| Checksum |- | '''32''' || colspan="4" style="text-align:center;"| Rest of Header |} * '''Type поле''' – ICMP тип. * '''Code поле''' – Поттип од дадениот тип. * '''Checksum поле'''– Податоци за проверка на грешка * '''Останат дел од заглавјето''' – 4-бајтно поле кое зависи од типот и поттипот на ICMP. == Контролни пораки == {| class="wikitable" |+Позначајни контролни пораки<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.iana.org/assignments/icmp-parameters |title=IANA ICMP Parameters |publisher=Iana.org |date=2012-09-21 |accessdate=2013-01-07}}</ref><ref>''Computer Networking – A Top-Down Approach'' by Kurose and Ross</ref> ! Type !! Code !! Description |- ||0 – [[Ping (networking utility)|Echo Reply]]<ref name=rfc792/>{{rp|14}} | 0 || Echo reply (used to [[Ping (networking utility)|ping]]) |- ||1 and 2 | || ''Reserved'' |- |rowspan=16|3 – [[ICMP Destination Unreachable|Destination Unreachable]]<ref name=rfc792/>{{rp|4}} | 0 || Destination network unreachable |- | 1 || Destination host unreachable |- | 2 || Destination protocol unreachable |- | 3 || Destination port unreachable |- | 4 || Fragmentation required, and [[IPv4 packet|DF flag]] set |- | 5 || Source route failed |- | 6 || Destination network unknown |- | 7 || Destination host unknown |- | 8 || Source host isolated |- | 9 || Network administratively prohibited |- | 10 || Host administratively prohibited |- | 11 || Network unreachable for TOS |- | 12 || Host unreachable for TOS |- | 13 || Communication administratively prohibited |- | 14 || Host Precedence Violation |- | 15 || Precedence cutoff in effect |- | 4 – [[ICMP Source Quench|Source Quench]] | 0 || Source quench (congestion control) |- |rowspan=4| 5 – [[ICMP Redirect Message|Redirect Message]] | 0 || Redirect Datagram for the Network |- | 1 || Redirect Datagram for the Host |- | 2 || Redirect Datagram for the TOS & network |- | 3 || Redirect Datagram for the TOS & host |- | 6 || || Alternate Host Address |- | 7 || || ''Reserved'' |- | 8 – [[Ping (networking utility)|Echo Request]] | 0 || Echo request (used to ping) |- | 9 – [[ICMP Router Discovery Protocol|Router Advertisement]] | 0 || Router Advertisement |- | 10 – [[ICMP Router Discovery Protocol|Router Solicitation]] | 0 || Router discovery/selection/solicitation |- |rowspan=2| 11 – [[ICMP Time Exceeded|Time Exceeded]]<ref name=rfc792/>{{rp|6}} | 0 || TTL expired in transit |- | 1 || Fragment reassembly time exceeded |- |rowspan=3| 12 – Parameter Problem: Bad IP header | 0 || Pointer indicates the error |- | 1 || Missing a required option |- | 2 || Bad length |- | 13 – [[ICMP Timestamp|Timestamp]] | 0 || Timestamp |- | 14 – [[ICMP Timestamp Reply|Timestamp Reply]] | 0 || Timestamp reply |- | 15 – Information Request | 0 || Information Request |- | 16 – Information Reply | 0 || Information Reply |- | 17 – [[ICMP Address Mask Request|Address Mask Request]] | 0 || Address Mask Request |- | 18 – [[ICMP Address Mask Reply|Address Mask Reply]] | 0 || Address Mask Reply |- | 19 || || ''Reserved'' for security |- | 20 through 29|| || ''Reserved'' for robustness experiment |- | 30 – [[Traceroute]] | 0 || Information Request |- | 31 || || Datagram Conversion Error |- | 32 || || Mobile Host Redirect |- | 33 || || [[Where-Are-You]] (originally meant for [[IPv6]]) |- | 34 || || [[Where-Are-You|Here-I-Am]] (originally meant for IPv6) |- | 35 || || Mobile Registration Request |- | 36 || || Mobile Registration Reply |- | 37 || || Domain Name Request |- | 38 || || Domain Name Reply |- | 39 || || SKIP Algorithm Discovery Protocol, [[Simple Key-Management for Internet Protocol]] |- | 40 || || [[Photuris (protocol)|Photuris]], Security failures |- | 41 || || ICMP for experimental mobility protocols such as [[Seamoby]] [RFC4065] |- | 42 through 255|| || ''Reserved'' |} === Source quench === Со [[''source quench'']] се испраќа барање до испраќачот да ја намали ратата на пораки пратени до некој насочувач или домаќин.Ваков тип на порака може да биде генерирана од некој насочувач или домаќин(хост) доколку нема доволно простор во баферот за да се обработуваат сите пораки, или доколку баферот а насочувачот или хостот се доближува до својот лимит. Податоците од еден домаќин до некој насочувач на мрежата се праќаат со големи брзини.Иако насочувачот има можност за баферирање на податоците, баферирањето е лимитирано до одреден степен.Насочувачот не може да прими повеќе податоци отколку што има место во баферот и затоа ги отфрла сите пакети што доаѓаат во моментот кога баферот е исполнет,сè додека не се ослободи место во баферот да се примат истите.Но бидејќи не постои механизам за потврдување на примените пакети ([[acknowledgement]]) испраќачот нема да знае дали податоците се примени успешно.Затоа со source quench механизмот се овозможува насочувачот да увиди поголема рата на примени пакети од изворот од онаа која што е граница на баферот , и се испраќа [[ICMP]] порака до испраќачот да ја намали ратата на испраќање. [[Source quench ICMP]] пораката ја има улогата на контрола на проток на мрежно ниво. {| class="wikitable" |+Source quench порака<ref name=rfc792/>{{rp|9}} ! 00 || 01 || 02 || 03 || 04 || 05 || 06 || 07 ! 08 || 09 || 10 || 11 || 12 || 13 || 14 || 15 ! 16 || 17 || 18 || 19 || 20 || 21 || 22 || 23 ! 24 || 25 || 26 || 27 || 28 || 29 || 30 || 31 |- style="text-align:center;" | colspan="8"| Type = 4 | colspan="8"| Code = 0 | colspan="16"| Header checksum |- | colspan="32" style="text-align:center;"| unused |- | colspan="32" style="text-align:center;"| IP header and first 8 bytes of original datagram's data |} Каде: :'''Type''' полето мора да биде поставено на 4. :'''Code''' полето мора да биде поставено на 0. === Redirect === Со ''redirect request'' пораката се побарува податочните пакети да бидат испраќани по алтернативна патека.[[ICMP]] '''redirect''' е механизам за насочувачите да пренесуваат насочувачки информации до домаќините.ICMP redirect пораката ги информира домаќините(домаќините) да ги ажурираат своите насочувачки информации(да испраќаат на алтернативни патеки). {| class="wikitable" |+Redirect порака<ref name=rfc792/>{{rp|11}} ! 00 || 01 || 02 || 03 || 04 || 05 || 06 || 07 ! 08 || 09 || 10 || 11 || 12 || 13 || 14 || 15 ! 16 || 17 || 18 || 19 || 20 || 21 || 22 || 23 ! 24 || 25 || 26 || 27 || 28 || 29 || 30 || 31 |- style="text-align:center;" | colspan="8"| Type = 5 | colspan="8"| Code | colspan="16"| Header checksum |- | colspan="32" style="text-align:center;"| IP address |- | colspan="32" style="text-align:center;"| IP header and first 8 bytes of original datagram's data |} Каде: :'''Type''' полето мора да биде поставено на 4. :'''Code''' полето специфицира причина за промена на насочувачките информации. === Time exceed === ''Time exceed'' е порака генерирана да го извести изворот за отфрлениот пакет од причини што ТТL полето достигнало вредност нула. {| class="wikitable" |+Time exceeded порака<ref name=rfc792/>{{rp|5}} ! 00 || 01 || 02 || 03 || 04 || 05 || 06 || 07 ! 08 || 09 || 10 || 11 || 12 || 13 || 14 || 15 ! 16 || 17 || 18 || 19 || 20 || 21 || 22 || 23 ! 24 || 25 || 26 || 27 || 28 || 29 || 30 || 31 |- style="text-align:center;" | colspan="8"| Type = 11 | colspan="8"| Code | colspan="16"| Header checksum |- | colspan="32" style="text-align:center;"| unused |- | colspan="32" style="text-align:center;"| IP header and first 8 bytes of original datagram's data |} Каде: :'''Type''' полето мора да биде поставено на 11. :'''Code''' полето специфицира причина за отфрлањето на пакетот. === Timestamp === ''[[Тimestamp]]'' пораката се користи за синхронизација. {| class="wikitable" |+Timestamp порака<ref name=rfc792/>{{rp|15}} ! 00 || 01 || 02 || 03 || 04 || 05 || 06 || 07 ! 08 || 09 || 10 || 11 || 12 || 13 || 14 || 15 ! 16 || 17 || 18 || 19 || 20 || 21 || 22 || 23 ! 24 || 25 || 26 || 27 || 28 || 29 || 30 || 31 |- style="text-align:center;" | colspan="8"| Type = 13 | colspan="8"| Code = 0 | colspan="16"| Header checksum |- style="text-align:center;" | colspan="16"| Identifier | colspan="16"| Sequence number |- | colspan="32" style="text-align:center;"| Originate timestamp |} Kaде: :'''Type''' полето мора да биде поставено на 13. :'''Code''' полето мора да биде поставено на 0. === Destination unreachable === ''[[Destination unreachable]]'' порака се користи за да го информира клиентот дека одредиштето е недостапна од некоја причина.Како причини за генерирање на оваа порака се јавуваат: не постои физичка врска до дестинациската адреса ( растојанието е бесконечно(анг. ''[[infinity]]''.) ), протоколот или портата не се активни од некоја причина,податоците мораат да се фрагметираат а вклучено е полето “''don’t fragment''”. {| class="wikitable" |+Destination unreachable порака<ref name=rfc792/>{{rp|3}} ! 00 || 01 || 02 || 03 || 04 || 05 || 06 || 07 ! 08 || 09 || 10 || 11 || 12 || 13 || 14 || 15 ! 16 || 17 || 18 || 19 || 20 || 21 || 22 || 23 ! 24 || 25 || 26 || 27 || 28 || 29 || 30 || 31 |- style="text-align:center;" | colspan="8"| Type = 3 | colspan="8"| Code | colspan="16"| Header checksum |- style="text-align:center;" | colspan="16"| unused | colspan="16"| Next-hop MTU |- | colspan="32" style="text-align:center;"| IP header and first 8 bytes of original datagram's data |} Kaде: :'''Type''' полето мора да биде поставено на 3. :'''Code''' полето специфицира типот на грешка која настанала,и може да биде едно од следните: ::{| class="wikitable" ! Code || Description |- ! 0 | Network unreachable error. |- ! 1 | Host unreachable error. |- ! 2 | Protocol unreachable error (the designated transport protocol is not supported). |- ! 3 | Port unreachable error (the designated protocol is unable to inform the host of the incoming message). |- ! 4 | The datagram is too big. Packet fragmentation is required but the 'don't fragment' (DF) flag is on. |- ! 5 | Source route failed error. |- ! 6 | Destination network unknown error. |- ! 7 | Destination host unknown error. |- ! 8 | Source host isolated error. |- ! 9 | The destination network is administratively prohibited. |- ! 10 | The destination host is administratively prohibited. |- ! 11 | The network is unreachable for Type Of Service. |- ! 12 | The host is unreachable for Type Of Service. |- ! 13 | Communication administratively prohibited (administrative filtering prevents packet from being forwarded). |- ! 14 | Host precedence violation (indicates the requested precedence is not permitted for the combination of host or network and port). |- ! 15 | Precedence cutoff in effect (precedence of datagram is below the level set by the network administrators). |} ==Поврзано== {{Div col||25em}} * [[ICMP tunnel]] * [[ICMP hole punching]] * [[ICMPv6]] * [[ICMP Router Discovery Protocol|IRDP]] * [[PMTU blackhole]] * [[Pathping]] * [[Path MTU Discovery]] * [[Ping (networking utility)|Ping]] * [[Smurf attack]] * [[Transmission Control Protocol|TCP]] {{Div col end}} ==Надворешни врски== {{Wikiversity | Internet Control Message Protocol}} * RFCs ** RFC 792, ''Internet Control Message Protocol'' ** RFC 950 ** RFC 1016 - Something a Host Could Do with Source Quench: The Source Quench Introduced Delay (SQuID) ** RFC 1122, ''Requirements for Internet Hosts – Communication Layers'' ** RFC 1716, ''Towards Requirements for IP Router'' ** RFC 1812, ''Requirements for IP Version 4 Routers'' * [http://www.iana.org/assignments/icmp-parameters IANA ICMP parameters] * [http://www.iana.org/assignments/protocol-numbers/protocol-numbers.xml IANA protocol numbers] * [http://support.microsoft.com/kb/195686 Explanation of ICMP Redirect Behavior] ==Наводи== {{Reflist|colwidth=10em}} 6lsihe3t0nwbk9nkmprm31qms9en66c 5539206 5539197 2026-04-15T10:31:09Z Bjankuloski06 332 /* Source quench */ Јазична исправка, replaced: хост → домаќин (2) 5539206 wikitext text/x-wiki '''ICMP''' (англ. '''Internet Control Messageing Protocol''') e еден од главните протоколи од мрежниот слој од [[OSI]] референтниот модел кој обезбедува механизам за рекламирање.Во суштина, овој протокол се користи од мрежните уреди,како насочувачите за да се испратат пораки кои индицираат на пример, дека бараната услуга не е достапна или дека не може да се стигне до домаќин или насочувач .<ref name="Forouzan">{{Наведена книга | author=Forouzan, Behrouz A. | title=Data Communications And Networking | edition=Fourth | publisher=McGraw-Hill | location=Boston | year=2007 |pages=621–630 | isbn=0-07-296775-7 }}</ref> It is assigned protocol number 1.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Protocol Numbers|url=http://www.iana.org/assignments/protocol-numbers/protocol-numbers.xml|publisher=Internet Assigned Numbers Authority|accessdate=2011-06-23}}</ref>'''ICMP''' протоколот исто така може да се користи и за препраќање на пораки за пребарување.'''ICMP'''<ref name=rfc792>{{cite rfc|title=Internet Control Message Protocol|rfc=792|last=Postel|first=J.|year=1981|month=September|publisher=[[Internet Engineering Task Force|IETF]]}}</ref> се разликува од транспортните протоколи како што се [[TCP]] и [[UDP]] во тоа што не се користи вообичаено за размена на податоци меѓу системи ниту пак е користен од страна на кориснички мрежни апликации(со исклучок на некои дијагностички алатки како ping или treceroute ) '''ICMP''' за Internet Protocol верзија 4 е познат како [[ICMPv4]]. [[IPv6]] слично има протокол [[ICMPv6]]. {{IPstack}} == Технички детали == ICMP протоколот е дел од [[TCP/IP]],како што е дефинирано во RFC 792.ICMP пораките обично се користат за дијагностички цели или се генерирани од како одговор на грешки во извршување на IP операции.ICMP пораките се насочуваат кон изворната IP-адреса на оригиналниот пакет. На пример, секој уред (како еден просечен насочувач ) препраќајќи еден IP датаграм прво го декреметнира time to leave полето ( [[ТТL]] ) во IP заглавјето за еден.Ако резултантната вредност во полето [[TTL]] е 0 пакетот се отфрла и [[ICMP Time To Live]] exceeded in transit порака се испраќа до изворната адреса. Иако ICMP пораките се содржани во стандардните IP пакети ,ICMP пораките обично се обработувани како посебен случај ,различно од нормалната IP обработка. Во многу случаи потребно е да се изврши увид во содржината на ICMP пораката и да се достави соодветната порака( error-message ) до апликацијата која го генерирала оригиналниот IP пакет,односно таа апликација која го пратила пакетот што поттикнал испраќање на ICMP порака. Многу често користени мрежни услуги се засновани на ICMP пораки.[[Тraceroute]] командата е имплементирана преку пренесување на IP датаграм со специјално поставени [[IP TTL]] полиња од заглавјето, и чекање [[ICMP Time to live]] ''exceeded in transit'' и "''Destination unreachable''" пораки генерирани како одговор.Слично и [[ping]] услугата е имплементирана преку ICMP "[[Echo request]]" и "[[Echo reply]]" пораки.<ref name="Forouzan" /> == ICMP структура на сегмент == === Заглавје === '''ICMP''' заглавјето започнува по [[IPv4]] заглавјето и се идентификува како протокол број ‘1’.Сите ICMP пакети 8-бајтно заглавје.Првите 4 бајти од заглавјето се доследни.Првиот бајт е за типот на ICMP.Вториот бајт е за ICMP кодот.Третиот и чевртиот бајт се проверка([[checksum]]) на целата ICMP порака.Содржината во останатите 4 бајти од заглавјето е различна и зависи од ICMP типот и кодот. ICMP пораките за грешка ([[error message]]) содржат податочна секција што вклучува цело IP заглавје плус првите 8 бајти податоци од IP пакетот што генерирал ICMP порака.Така ICMP пакетот се енкапсулира во нов [[IP]] пакет. {| class="wikitable" |- ! Bits !! 0–7 !! 8–15 !! 16–23 !! 24–31 |- | '''0''' ||align=center| Type ||align=center| Code || colspan="2" style="text-align:center;"| Checksum |- | '''32''' || colspan="4" style="text-align:center;"| Rest of Header |} * '''Type поле''' – ICMP тип. * '''Code поле''' – Поттип од дадениот тип. * '''Checksum поле'''– Податоци за проверка на грешка * '''Останат дел од заглавјето''' – 4-бајтно поле кое зависи од типот и поттипот на ICMP. == Контролни пораки == {| class="wikitable" |+Позначајни контролни пораки<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.iana.org/assignments/icmp-parameters |title=IANA ICMP Parameters |publisher=Iana.org |date=2012-09-21 |accessdate=2013-01-07}}</ref><ref>''Computer Networking – A Top-Down Approach'' by Kurose and Ross</ref> ! Type !! Code !! Description |- ||0 – [[Ping (networking utility)|Echo Reply]]<ref name=rfc792/>{{rp|14}} | 0 || Echo reply (used to [[Ping (networking utility)|ping]]) |- ||1 and 2 | || ''Reserved'' |- |rowspan=16|3 – [[ICMP Destination Unreachable|Destination Unreachable]]<ref name=rfc792/>{{rp|4}} | 0 || Destination network unreachable |- | 1 || Destination host unreachable |- | 2 || Destination protocol unreachable |- | 3 || Destination port unreachable |- | 4 || Fragmentation required, and [[IPv4 packet|DF flag]] set |- | 5 || Source route failed |- | 6 || Destination network unknown |- | 7 || Destination host unknown |- | 8 || Source host isolated |- | 9 || Network administratively prohibited |- | 10 || Host administratively prohibited |- | 11 || Network unreachable for TOS |- | 12 || Host unreachable for TOS |- | 13 || Communication administratively prohibited |- | 14 || Host Precedence Violation |- | 15 || Precedence cutoff in effect |- | 4 – [[ICMP Source Quench|Source Quench]] | 0 || Source quench (congestion control) |- |rowspan=4| 5 – [[ICMP Redirect Message|Redirect Message]] | 0 || Redirect Datagram for the Network |- | 1 || Redirect Datagram for the Host |- | 2 || Redirect Datagram for the TOS & network |- | 3 || Redirect Datagram for the TOS & host |- | 6 || || Alternate Host Address |- | 7 || || ''Reserved'' |- | 8 – [[Ping (networking utility)|Echo Request]] | 0 || Echo request (used to ping) |- | 9 – [[ICMP Router Discovery Protocol|Router Advertisement]] | 0 || Router Advertisement |- | 10 – [[ICMP Router Discovery Protocol|Router Solicitation]] | 0 || Router discovery/selection/solicitation |- |rowspan=2| 11 – [[ICMP Time Exceeded|Time Exceeded]]<ref name=rfc792/>{{rp|6}} | 0 || TTL expired in transit |- | 1 || Fragment reassembly time exceeded |- |rowspan=3| 12 – Parameter Problem: Bad IP header | 0 || Pointer indicates the error |- | 1 || Missing a required option |- | 2 || Bad length |- | 13 – [[ICMP Timestamp|Timestamp]] | 0 || Timestamp |- | 14 – [[ICMP Timestamp Reply|Timestamp Reply]] | 0 || Timestamp reply |- | 15 – Information Request | 0 || Information Request |- | 16 – Information Reply | 0 || Information Reply |- | 17 – [[ICMP Address Mask Request|Address Mask Request]] | 0 || Address Mask Request |- | 18 – [[ICMP Address Mask Reply|Address Mask Reply]] | 0 || Address Mask Reply |- | 19 || || ''Reserved'' for security |- | 20 through 29|| || ''Reserved'' for robustness experiment |- | 30 – [[Traceroute]] | 0 || Information Request |- | 31 || || Datagram Conversion Error |- | 32 || || Mobile Host Redirect |- | 33 || || [[Where-Are-You]] (originally meant for [[IPv6]]) |- | 34 || || [[Where-Are-You|Here-I-Am]] (originally meant for IPv6) |- | 35 || || Mobile Registration Request |- | 36 || || Mobile Registration Reply |- | 37 || || Domain Name Request |- | 38 || || Domain Name Reply |- | 39 || || SKIP Algorithm Discovery Protocol, [[Simple Key-Management for Internet Protocol]] |- | 40 || || [[Photuris (protocol)|Photuris]], Security failures |- | 41 || || ICMP for experimental mobility protocols such as [[Seamoby]] [RFC4065] |- | 42 through 255|| || ''Reserved'' |} === Source quench === Со [[''source quench'']] се испраќа барање до испраќачот да ја намали ратата на пораки пратени до некој насочувач или домаќин.Ваков тип на порака може да биде генерирана од некој насочувач или домаќин(домаќин) доколку нема доволно простор во баферот за да се обработуваат сите пораки, или доколку баферот а насочувачот или домаќинот се доближува до својот лимит. Податоците од еден домаќин до некој насочувач на мрежата се праќаат со големи брзини.Иако насочувачот има можност за баферирање на податоците, баферирањето е лимитирано до одреден степен.Насочувачот не може да прими повеќе податоци отколку што има место во баферот и затоа ги отфрла сите пакети што доаѓаат во моментот кога баферот е исполнет,сè додека не се ослободи место во баферот да се примат истите.Но бидејќи не постои механизам за потврдување на примените пакети ([[acknowledgement]]) испраќачот нема да знае дали податоците се примени успешно.Затоа со source quench механизмот се овозможува насочувачот да увиди поголема рата на примени пакети од изворот од онаа која што е граница на баферот , и се испраќа [[ICMP]] порака до испраќачот да ја намали ратата на испраќање. [[Source quench ICMP]] пораката ја има улогата на контрола на проток на мрежно ниво. {| class="wikitable" |+Source quench порака<ref name=rfc792/>{{rp|9}} ! 00 || 01 || 02 || 03 || 04 || 05 || 06 || 07 ! 08 || 09 || 10 || 11 || 12 || 13 || 14 || 15 ! 16 || 17 || 18 || 19 || 20 || 21 || 22 || 23 ! 24 || 25 || 26 || 27 || 28 || 29 || 30 || 31 |- style="text-align:center;" | colspan="8"| Type = 4 | colspan="8"| Code = 0 | colspan="16"| Header checksum |- | colspan="32" style="text-align:center;"| unused |- | colspan="32" style="text-align:center;"| IP header and first 8 bytes of original datagram's data |} Каде: :'''Type''' полето мора да биде поставено на 4. :'''Code''' полето мора да биде поставено на 0. === Redirect === Со ''redirect request'' пораката се побарува податочните пакети да бидат испраќани по алтернативна патека.[[ICMP]] '''redirect''' е механизам за насочувачите да пренесуваат насочувачки информации до домаќините.ICMP redirect пораката ги информира домаќините(домаќините) да ги ажурираат своите насочувачки информации(да испраќаат на алтернативни патеки). {| class="wikitable" |+Redirect порака<ref name=rfc792/>{{rp|11}} ! 00 || 01 || 02 || 03 || 04 || 05 || 06 || 07 ! 08 || 09 || 10 || 11 || 12 || 13 || 14 || 15 ! 16 || 17 || 18 || 19 || 20 || 21 || 22 || 23 ! 24 || 25 || 26 || 27 || 28 || 29 || 30 || 31 |- style="text-align:center;" | colspan="8"| Type = 5 | colspan="8"| Code | colspan="16"| Header checksum |- | colspan="32" style="text-align:center;"| IP address |- | colspan="32" style="text-align:center;"| IP header and first 8 bytes of original datagram's data |} Каде: :'''Type''' полето мора да биде поставено на 4. :'''Code''' полето специфицира причина за промена на насочувачките информации. === Time exceed === ''Time exceed'' е порака генерирана да го извести изворот за отфрлениот пакет од причини што ТТL полето достигнало вредност нула. {| class="wikitable" |+Time exceeded порака<ref name=rfc792/>{{rp|5}} ! 00 || 01 || 02 || 03 || 04 || 05 || 06 || 07 ! 08 || 09 || 10 || 11 || 12 || 13 || 14 || 15 ! 16 || 17 || 18 || 19 || 20 || 21 || 22 || 23 ! 24 || 25 || 26 || 27 || 28 || 29 || 30 || 31 |- style="text-align:center;" | colspan="8"| Type = 11 | colspan="8"| Code | colspan="16"| Header checksum |- | colspan="32" style="text-align:center;"| unused |- | colspan="32" style="text-align:center;"| IP header and first 8 bytes of original datagram's data |} Каде: :'''Type''' полето мора да биде поставено на 11. :'''Code''' полето специфицира причина за отфрлањето на пакетот. === Timestamp === ''[[Тimestamp]]'' пораката се користи за синхронизација. {| class="wikitable" |+Timestamp порака<ref name=rfc792/>{{rp|15}} ! 00 || 01 || 02 || 03 || 04 || 05 || 06 || 07 ! 08 || 09 || 10 || 11 || 12 || 13 || 14 || 15 ! 16 || 17 || 18 || 19 || 20 || 21 || 22 || 23 ! 24 || 25 || 26 || 27 || 28 || 29 || 30 || 31 |- style="text-align:center;" | colspan="8"| Type = 13 | colspan="8"| Code = 0 | colspan="16"| Header checksum |- style="text-align:center;" | colspan="16"| Identifier | colspan="16"| Sequence number |- | colspan="32" style="text-align:center;"| Originate timestamp |} Kaде: :'''Type''' полето мора да биде поставено на 13. :'''Code''' полето мора да биде поставено на 0. === Destination unreachable === ''[[Destination unreachable]]'' порака се користи за да го информира клиентот дека одредиштето е недостапна од некоја причина.Како причини за генерирање на оваа порака се јавуваат: не постои физичка врска до дестинациската адреса ( растојанието е бесконечно(анг. ''[[infinity]]''.) ), протоколот или портата не се активни од некоја причина,податоците мораат да се фрагметираат а вклучено е полето “''don’t fragment''”. {| class="wikitable" |+Destination unreachable порака<ref name=rfc792/>{{rp|3}} ! 00 || 01 || 02 || 03 || 04 || 05 || 06 || 07 ! 08 || 09 || 10 || 11 || 12 || 13 || 14 || 15 ! 16 || 17 || 18 || 19 || 20 || 21 || 22 || 23 ! 24 || 25 || 26 || 27 || 28 || 29 || 30 || 31 |- style="text-align:center;" | colspan="8"| Type = 3 | colspan="8"| Code | colspan="16"| Header checksum |- style="text-align:center;" | colspan="16"| unused | colspan="16"| Next-hop MTU |- | colspan="32" style="text-align:center;"| IP header and first 8 bytes of original datagram's data |} Kaде: :'''Type''' полето мора да биде поставено на 3. :'''Code''' полето специфицира типот на грешка која настанала,и може да биде едно од следните: ::{| class="wikitable" ! Code || Description |- ! 0 | Network unreachable error. |- ! 1 | Host unreachable error. |- ! 2 | Protocol unreachable error (the designated transport protocol is not supported). |- ! 3 | Port unreachable error (the designated protocol is unable to inform the host of the incoming message). |- ! 4 | The datagram is too big. Packet fragmentation is required but the 'don't fragment' (DF) flag is on. |- ! 5 | Source route failed error. |- ! 6 | Destination network unknown error. |- ! 7 | Destination host unknown error. |- ! 8 | Source host isolated error. |- ! 9 | The destination network is administratively prohibited. |- ! 10 | The destination host is administratively prohibited. |- ! 11 | The network is unreachable for Type Of Service. |- ! 12 | The host is unreachable for Type Of Service. |- ! 13 | Communication administratively prohibited (administrative filtering prevents packet from being forwarded). |- ! 14 | Host precedence violation (indicates the requested precedence is not permitted for the combination of host or network and port). |- ! 15 | Precedence cutoff in effect (precedence of datagram is below the level set by the network administrators). |} ==Поврзано== {{Div col||25em}} * [[ICMP tunnel]] * [[ICMP hole punching]] * [[ICMPv6]] * [[ICMP Router Discovery Protocol|IRDP]] * [[PMTU blackhole]] * [[Pathping]] * [[Path MTU Discovery]] * [[Ping (networking utility)|Ping]] * [[Smurf attack]] * [[Transmission Control Protocol|TCP]] {{Div col end}} ==Надворешни врски== {{Wikiversity | Internet Control Message Protocol}} * RFCs ** RFC 792, ''Internet Control Message Protocol'' ** RFC 950 ** RFC 1016 - Something a Host Could Do with Source Quench: The Source Quench Introduced Delay (SQuID) ** RFC 1122, ''Requirements for Internet Hosts – Communication Layers'' ** RFC 1716, ''Towards Requirements for IP Router'' ** RFC 1812, ''Requirements for IP Version 4 Routers'' * [http://www.iana.org/assignments/icmp-parameters IANA ICMP parameters] * [http://www.iana.org/assignments/protocol-numbers/protocol-numbers.xml IANA protocol numbers] * [http://support.microsoft.com/kb/195686 Explanation of ICMP Redirect Behavior] ==Наводи== {{Reflist|colwidth=10em}} p2nvf718a5nf850ek82szosbbcjb5mw 0 1103436 5539210 5145328 2026-04-15T10:31:19Z Bjankuloski06 332 Јазична исправка, replaced: хост → домаќин (5) 5539210 wikitext text/x-wiki Во компјутерските науки, '''<code>traceroute</code>''' е мрежна дијагностицирачка алатка за прикажување на патеката и мерење на транспортното задоцнување на пакетите низ мрежата. Историјата на патеката на пакетите се зачувува така што се зачувуваат времињата на пакетите примени од секој следен домаќин (host). Сумата на тие времиња го дава вкупното време потребно да се воспостави врска. Traceroute командата продолжува да се извршува освен ако сите пратени пакети се изгубат повеќе од двапати, тогаш врската е изгубена и патеката не може да биде евалуирана. Во компјутерските науки, traceroute е мрежна дијагностицирачка алатка за прикажување на патеката и мерење на транспортното задоцнување на пакетите низ мрежата. Историјата на патеката на пакетите се зачувува така што се зачувуваат времињата на пакетите примени од секој следен домаќин (host). Сумата на тие времиња го дава вкупното време потребно да се воспостави врска. '''Traceroute''' командата продолжува да се извршува освен ако сите пратени пакети се изгубат повеќе од двапати, тогаш врската е изгубена и патеката не може да биде евалуирана. == Имплементација == Traceroute командата праќа секвенца од три Internet Control Message Protocol (ICMP) ''Echo Request'' пакети адресирани до дестинацискиот домаќин. [http://mk.wikipedia.org/wiki/Time_to_live Time-to-live](TTL) ,вредноста уште позната и како хоп лимит, е користена за одредување на бројот на насочувачите низ кои се минува до одредиштето. Насочувачите ја декрементираат вредностата во полето TTL за 1 при насочување и ги отфрлаат оние пакети чија вредност во TTL полето достигнала нула, генерирајќи ICMP ''Time Exceeded'' порака за грешка. Најчести почетни вредности за TTL полето се '''128''' за [[Windows]] и '''64''' за [[Unix]]-засновани оперативни системи. Traceroute работи преку праќање пакети со постепено зголемување на TTL вредноста, започнувајќи со 1. Првиот насочувач го прима пакетот,ја декрементира TTL вредноста и го отфрла пакетот затоа што вредноста е нула. Насочувачот праќа ICMP Time Exceeded порака назад до изворот. Наредниот сет на пакети му е дадена вредност на TTL полето 2 ,при што првиот насочувач ги пропушта пакетите,но вториот насочувач ги отфрла и одговара со ICMP ''Time Exceeded'' порака. Продолжувајќи на ваков начин Traceroute ги користи повратните ICMP Time Exceeded пораки за да изгради список на насочувачи низ кој поминува пакетот сè до достигнување на одредиштето и веќа ICMP ''Echo Reply'' порака. Вратените временски ознаки за секој насочувач низ патеката се вредности на латенција, типично мерени во милисекунди за секој пакет. Hop 192.168.1.2 Depth 1 Probe status: unsuccessful Parent: () Return code: Label-switched at stack-depth 1 '''Sender timestamp:''' 2008-04-17 09:35:27 EDT 400.88 msec ''' Receiver timestamp:''' 2008-04-17 09:35:27 EDT 427.87 msec ''' Response time:''' 26.92 msec MTU: Unknown Multipath type: IP Address Range 1: 127.0.0.64 ~ 127.0.0.127 Label Stack: Label 1 Value 299792 Protocol RSVP-TE Испаќачот очекува одговор за определено време од неколку секунди. Ако пакетот не е потврден во очекуваниот временски рок, се појавува ѕвездичка. Интернет протоколот не побарува пакетите да изминуваат иста патека до извесно одредиште,затоа домаќините прикажани на листата можат да бидат домаќини што други пакети ги поминале. Ако домаќинот во скок N не одговара, скокот не се испишува на излез. == Употреба == [[Податотека:Visual traceroute.png|мини|Визуелен тракерут]] Повеќето имплементации вклучуваат барем опции да го определат времето за чекање на одговор, лимитот на дозволени скокови и портата. Повикувајќи ја комнадатата traceroute без дополнителни аргументи прикажува список на достапни опции, додека командата man traceroute прикажува повеќе детали. Едноставен пример на Linux: <syntaxhighlight lang="bash"> $ traceroute -w 3 -q 1 -m 16 example.com </syntaxhighlight> Во примерот погоре, селектираните опции се да се чекаат три секунди (наместо пет), да се прати едно query за секој хоп,лимитот е поставен на 16 наместо на 30 со example.com ако последен десинациски домаќин. Ова може да помогне да се иднетификуваат некоректните насочувачки табели што може да го блокираат ICMP сообраќајот. На пример ''firewall'' може да дозволи '''ICMP''' пакетите да се пратат, но да не дозволи пакети од други протокли. Traceroute е исто така користена за пенетрациските тестери да добијат информација за мрежната ифраструктура на даден домаќин. Тоа може исто така да се искористи при симнување на податоци од интернет,ако на пример постојат повеќе достапни опслужувачи од каде можат да се преземат,домаќинот може да добие информација за најбрзиот кој тој може да го искористи. == Потекло == Првата traceroute програма била напишана од [[Van Jacobson]] во 1987 од сугестија на [[Steve Deering]], со особено убедливи сугестии или поправки од C. Philip Wood, Tim Seaver и Ken Adelman. Исто така, иноваторот на ping програмот, Mike Muuss, констатира на неговото мрежно место дека traceroute командата е напишана користејќи кернел ICMP поддршка штотој претходно е кодирана за да овозможи ICMP сокети кога тој првпат ја напишал ping програмата. == Поврзано == * [[Hop (networking)]] * [[Hop (telecommunications)]] * [[Hop count]] * [[Time to live]] * [[Looking Glass servers]] * [[MTR (software)]] – [[computer software]] which combines the functionality of the traceroute and [[Ping (networking utility)|ping]] programs in a single network diagnostic tool. * [[PathPing]] – a [[Windows NT]] network utility that combines the functionality of ping with that of traceroute (or tracert). * [[netsniff-ng]], a [[Linux]] networking toolkit with an [[Autonomous System (Internet)|autonomous system]] traceroute utility * [[Layer four traceroute]] == Наводи == {{reflist}} reikw6quzh7voucr1es8bx46qdk2dp1 14 1104975 5539241 5234524 2026-04-15T10:38:24Z Тиверополник 1815 5539241 wikitext text/x-wiki {{рв|Demonstrations and protests in Ukraine}} [[Категорија:Протести по земји|Украина]] [[Категорија:Општествена историја на Украина]] [[Категорија:Политичка историја на Украина]] [[Категорија:Политички движења во Украина]] [[Категорија:Општествена историја на Украина]] [[Категорија:Настани во Украина]] 8gpnkuz3zeh0rijtxro5m9wqeyoktl9 0 1125631 5539000 4764959 2026-04-14T19:46:09Z Andrew012p 85224 Andrew012p ја премести страницата [[Империја (ТВ Серија)]] на [[Империја (ТВ-серија)]] 4764959 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за телевизија | show_name = Империја | image = [[Податотека:Empire Fox.png|250px]] | genre = [[Драма]] <br /> [[Сапунска опера|Сапуница]] | runtime = 42 минути | creator = Ли Дениелс <br /> Дени Стронг | starring = Теренс Хауард <br /> Тараџи Пи. Хенсон <br /> Џуси Смолет <br /> Малик Јоба | composer = Фил Ајслер <br /> Тимбаланд (''песни'') | opentheme = No Apologies | country = {{САД}} | language = англиски | network = [[FOX]] | camera = мулти камера | first_aired = [[7 јануари]] [[2015]] | last_aired = денес | num_seasons = 6 <!-- (во продукција) --> | num_episodes = 102 ([[Список на "Империја" епизоди|список на епизоди]]) }} '''Империја''' ([[Англиски јазик|англ]]. ''Empire'') — американска телевизиска серија, создадена од Ли Дениелс и Дени Стронг. Првата епизода се емитуваше на 7 јануари 2015 на американскиот телевизиски канал '''FOX'''. Приказната на серијата се центрира околу Луциус Лајон, основач и директор на ''Empire Entertainment'', една од најуспешните музички издавачки куќи во Америка. Премиерата на серија стекна неверојатно добри критики и публика од околу 9.90 милиони гледачи. Бројот на гледачи расте секоја недела; ''Империја'' е првата серија каде што секоја наредна епизода стекнува поголема публика и интерес од претходната. ==Глумци и улоги== *'''Теренс Хауард''' во улогата на ''Луциус Лајон'', поранешен дилер на дрога и директор на Empire Entertainment, кој се соочува со потешкотии откако гревовите од минатото се враќаат да го гонат во сегашноста. Луциус е свршен со Аника. *'''Тараџи Пи. Хенсон''' во улогата на ''Куки Лајон'', Луциовата бивша жена и мајката на неговите три сина која поминала 17 години во затвор заради дилерство со дрога. *'''Траи Бајарс''' во улогата на ''Андрè Лајон'', најстариот син на Луциус и Куки. Андрè е финансискиот директор на Empire Entertainment која боледува од [[биполарно растројство]]. *'''Џуси Смолет''' во улогата на ''Џамал Лајон'', "црната овца" во фамилијата и најталентираниот од трите синови. Џамал е [[хомосексуалец]], и заради тоа е во несогласности со неговиот татко. *'''Брашир Греј''' во улогата на ''Хаким Лајон'', хип-хоп ѕвезда и најомилениот син на Луциус. Хаким е во одлична врска со брат му Џамал и чувствува омраза спрема Куки. [[Категорија:Американски телевизиски серии]] npn0swenwwmffw4lbbn1p6ybuarjq30 1 1126249 5539002 3321292 2026-04-14T19:46:10Z Andrew012p 85224 Andrew012p ја премести страницата [[Разговор:Империја (ТВ Серија)]] на [[Разговор:Империја (ТВ-серија)]] 3321292 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1129320 5539074 4899861 2026-04-15T05:54:59Z Bjankuloski06 332 5539074 wikitext text/x-wiki [[Слика:6n-graf.svg|мини|десно|[[Граф]] со 6 јазли и 7 гранки]] '''Теоријата на графовите''' е област на [[математика]]та, мошне застапена во [[информатика]]та, која се занимава со истражување на особеностите на [[граф]]от. Графовите се математички објекти што често ги среќаваме во секојдневниот живот како: * Географска мапа со многу градови кои се поврзани со патишта; * Собир на луѓе со меѓусебни познанства; * Структурна формула на некоја молекула или соединение; * Шема на некое електрично коло. Графовите се составени од точки односно јазли (врвови) и од линии меѓу нив односно гранки. Многу е честа употребата на графовите за опис на моделите и на структурите на податоците. Структурата на една веб-презентација може сликовито да се претстави со употребата на графот. Јазлите на тој граф се поединечни страни, а гранките на графот се врските со кои една страна може да премине во друга. Проучувањата на [[алгоритмот]], кои ги решаваат проблемите на употребата на графовите, претставуваат мошне значаен дел од информатичката наука. Мрежите имаат многу примени во проучувањето на практичните аспекти на теоријата на графовите и тоа се вика анализа на мрежите. Анализата на мрежите е особено значајна за проблемот на моделирањето и анализирањето на мрежниот сообраќај на пример на интернетот. {{Нормативна контрола}} 0l8k167p7rs6zg8u4nfufth65qtdjiz 5539076 5539074 2026-04-15T05:55:18Z Bjankuloski06 332 5539076 wikitext text/x-wiki [[Слика:6n-graf.svg|мини|десно|[[Граф]] со 6 јазли и 7 гранки]] '''Теоријата на графовите''' — област на [[математика]]та, мошне застапена во [[информатика]]та, која се занимава со истражување на особеностите на [[граф]]от. Графовите се математички објекти што често ги среќаваме во секојдневниот живот како: * Географска мапа со многу градови кои се поврзани со патишта; * Собир на луѓе со меѓусебни познанства; * Структурна формула на некоја молекула или соединение; * Шема на некое електрично коло. Графовите се составени од точки односно јазли (врвови) и од линии меѓу нив односно гранки. Многу е честа употребата на графовите за опис на моделите и на структурите на податоците. Структурата на една веб-презентација може сликовито да се претстави со употребата на графот. Јазлите на тој граф се поединечни страни, а гранките на графот се врските со кои една страна може да премине во друга. Проучувањата на [[алгоритмот]], кои ги решаваат проблемите на употребата на графовите, претставуваат мошне значаен дел од информатичката наука. Мрежите имаат многу примени во проучувањето на практичните аспекти на теоријата на графовите и тоа се вика анализа на мрежите. Анализата на мрежите е особено значајна за проблемот на моделирањето и анализирањето на мрежниот сообраќај на пример на семрејжето. == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} 2w3lbpqrslbv41bdij3vxkw9cr6t5x5 5539077 5539076 2026-04-15T05:55:25Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Теорија на графови]] на [[Теорија на графовите]] 5539076 wikitext text/x-wiki [[Слика:6n-graf.svg|мини|десно|[[Граф]] со 6 јазли и 7 гранки]] '''Теоријата на графовите''' — област на [[математика]]та, мошне застапена во [[информатика]]та, која се занимава со истражување на особеностите на [[граф]]от. Графовите се математички објекти што често ги среќаваме во секојдневниот живот како: * Географска мапа со многу градови кои се поврзани со патишта; * Собир на луѓе со меѓусебни познанства; * Структурна формула на некоја молекула или соединение; * Шема на некое електрично коло. Графовите се составени од точки односно јазли (врвови) и од линии меѓу нив односно гранки. Многу е честа употребата на графовите за опис на моделите и на структурите на податоците. Структурата на една веб-презентација може сликовито да се претстави со употребата на графот. Јазлите на тој граф се поединечни страни, а гранките на графот се врските со кои една страна може да премине во друга. Проучувањата на [[алгоритмот]], кои ги решаваат проблемите на употребата на графовите, претставуваат мошне значаен дел од информатичката наука. Мрежите имаат многу примени во проучувањето на практичните аспекти на теоријата на графовите и тоа се вика анализа на мрежите. Анализата на мрежите е особено значајна за проблемот на моделирањето и анализирањето на мрежниот сообраќај на пример на семрејжето. == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} 2w3lbpqrslbv41bdij3vxkw9cr6t5x5 5539081 5539077 2026-04-15T05:55:57Z Bjankuloski06 332 5539081 wikitext text/x-wiki [[Слика:6n-graf.svg|мини|десно|[[Граф]] со 6 јазли и 7 гранки]] '''Теоријата на графовите''' — област на [[математика]]та, мошне застапена во [[информатика]]та, која се занимава со истражување на особеностите на [[граф]]от. Графовите се математички објекти што често ги среќаваме во секојдневниот живот како: * Географска мапа со многу градови кои се поврзани со патишта; * Собир на луѓе со меѓусебни познанства; * Структурна формула на некоја молекула или соединение; * Шема на некое електрично коло. Графовите се составени од точки односно јазли (врвови) и од линии меѓу нив односно гранки. Многу е честа употребата на графовите за опис на моделите и на структурите на податоците. Структурата на една веб-презентација може сликовито да се претстави со употребата на графот. Јазлите на тој граф се поединечни страни, а гранките на графот се врските со кои една страна може да премине во друга. Проучувањата на [[алгоритмот]], кои ги решаваат проблемите на употребата на графовите, претставуваат мошне значаен дел од информатичката наука. Мрежите имаат многу примени во проучувањето на практичните аспекти на теоријата на графовите и тоа се вика анализа на мрежите. Анализата на мрежите е особено значајна за проблемот на моделирањето и анализирањето на мрежниот сообраќај на пример на семрејжето. == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Теорија на графовите| ]] elx90v72bo8x7srqioiunflhwz1ouep 1 1129321 5539079 3348358 2026-04-15T05:55:25Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Разговор:Теорија на графови]] на [[Разговор:Теорија на графовите]] 3348358 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1141787 5538894 5176861 2026-04-14T14:18:35Z Виолетова 1975 5538894 wikitext text/x-wiki [[File:Game of Thrones 2011 logo.svg|right|300px]] '''[[Игра на тронови (ТВ серија)|Игра на тронови]]''' — фантастична драмска телевизиска серија создадена од [[Дејвид Бениоф]] и [[Д.Б. Веис]] која премиерно се прикажа на [[HBO]] на 17 април 2011 година. Серијата е заснована на новелата ''[[Песна за мраз и оган]]'' од авторот [[Џорџ Р.Р. Мартин]]. Дејствието на серијата се одвива на измислените континенти Вестерос и Есос, и ја прикажува борбата меѓу аристократските семејства за Железниот престол на Седумте кралства. Серијата продолжува со осма сезона, која би требало да се прикажува во 2019 година.<ref>{{Наведена мрежна страница |archiveurl= https://web.archive.org/web/20160901123724/http://www.ew.com/article/2016/07/30/game-thrones |archivedate=September 1, 2016 |url=http://www.ew.com/article/2016/07/30/game-thrones|title=Game of Thrones: HBO confirms season 8 will be last|work=Entertainment Weekly|last=Hibberd|first=James|date=July 30, 2016|accessdate=July 30, 2016|url-status=}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|archiveurl= https://web.archive.org/web/20170312123724/http://variety.com/2017/tv/news/game-of-thrones-sxsw-panel-2017-highlights-1202007386/ |archivedate=March 12, 2017|url=https://variety.com/2017/tv/news/game-of-thrones-sxsw-panel-2017-highlights-1202007386/|title=‘Game of Thrones’: 10 Behind-the-Scenes Secrets We Learned From the SXSW Panel|work=Variety|first=Elizabeth|last=Wagmeister|date=March 12, 2017|accessdate=March 12, 2017|url-status=}}</ref> ==Преглед на сезоните== {| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" |----- ! Сезона <th>Епизоди <th>Почеток <th>Крај <th>Гледачи<ref>Податоците се просечно во милиони и се однесуваат на САД</ref> |----- | [[Список на епизоди од Игра на тронови#Сезона 1|1]] (2011) || 10 || 17 април 2011 || 19 јуни 2011||2.52<ref name="average 2">{{cite web |archive-url= https://archive.today/20160420134703/http://tvseriesfinale.com/tv-show/game-of-thrones-season-two-ratings-22729/ |archive-date=April 20, 2016 |url=http://tvseriesfinale.com/tv-show/game-of-thrones-season-two-ratings-22729/|title=Game of Thrones: Season Two Ratings|work=TV Series Finale|date=June 11, 2012|access-date=April 18, 2016|url-status=live}}</ref> |----- | [[Список на епизоди од Игра на тронови#Сезона 2|2]] (2012) || 10 || 1 април 2012 || 3 јуни 2012||3.80<ref name="average 2" /> |----- | [[Список на епизоди од Игра на тронови#Сезона 3|3]] (2013) || 10 || 31 март 2013 || 9 јуни 2013|| 4.97<ref>{{cite web |archive-url= https://archive.today/20160420134702/http://tvseriesfinale.com/tv-show/game-of-thrones-season-three-ratings-27711/ |archive-date=April 20, 2016 |url=http://tvseriesfinale.com/tv-show/game-of-thrones-season-three-ratings-27711/|title=Game of Thrones: Season Three Ratings|work=TV Series Finale|date=June 12, 2013|access-date=April 18, 2016|url-status=live}}</ref> |----- | [[Список на епизоди од Игра на тронови#Сезона 4|4]] (2014) || 10 || 6 април 2014 || 15 јуни 2014|| 6.84<ref>{{cite web |url=http://tvseriesfinale.com/tv-show/game-of-thrones-season-four-ratings-32088/|title=Game of Thrones: Season Four Ratings|work=TV Series Finale|date=June 18, 2014|access-date=April 18, 2016}}</ref> |----- | [[Список на епизоди од Игра на тронови#Сезона 5|5]] (2015) || 10 || 12 април 2015 || 14 јуни 2015||6.88<ref>{{cite web |url=http://tvseriesfinale.com/tv-show/game-of-thrones-season-five-ratings-36234/|title=Game of Thrones: Season Five Ratings|work=TV Series Finale|date=June 16, 2015|access-date=April 18, 2016}}</ref> |----- | [[Список на епизоди од Игра на тронови#Сезона 6|6]] (2016) || 10 || 24 април 2016 || 26 јуни 2016|| 7.69<ref>{{cite web |url=http://tvseriesfinale.com/tv-show/game-thrones-season-six-ratings/|title=Game of Thrones: Season Six Ratings|work=TV Series Finale|date=June 28, 2016|access-date=June 28, 2016}}</ref> |----- | [[Список на епизоди од Игра на тронови#Сезона 7|7]] (2017) || 07 || 16 јули 2017 || 27 август 2017||10.26<ref>{{cite web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/more-tv-news/game-of-thrones-season-7-finale-smashes-more-records-for-hbo//|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829033302/http://tvbythenumbers.zap2it.com/more-tv-news/game-of-thrones-season-7-finale-smashes-more-records-for-hbo/|url-status=dead|archive-date=August 29, 2017|title='Game of Thrones' Season 7 finale smashes more records for HBO|work=TV Series Finale|date=August 28, 2017|access-date=August 28, 2017}}</ref> |----- | [[Список на епизоди од Игра на тронови#Сезона 8|8]] (2019) || 08 || 14 април 2019 || 19 мај 2019||11.99<ref>{{cite web |url=https://tvline.com/2019/05/20/game-of-thrones-finale-ratings-season-8-iron-throne/ |title=Ratings: Game of Thrones Series Finale Breaks Records, Tops 19 Million Viewers |work=[[TVLine]] |last=Webb Mitovich |first=Matt |date=May 20, 2019 |access-date=May 20, 2019}}</ref> |} == Епизоди == === Сезона 1 === {| class="wikitable" !Ред. бр. во серија !Ред. бр. во сезона !Наслов !Оригинален наслов !Режија !Сценарио !Првично прикажување |- |1 |1 |"Зимата доаѓа" |"Winter Is Coming" |Тим Ван Патен |Дејвид Бениоф & Д. Б. Веис |17 април 2011 |- |2 |2 |"Кралевпат" |"The Kingsroad" |Тим Ван Патен |Дејвид Бениоф & Д. Б. Веис |24 април 2011 |- |3 |3 |"Лорд Сноу" |"Lord Snow" |Брајан Кирк |Дејвид Бениоф & Д. Б. Веис |1 мај 2011 |- |4 |4 |"Осакатени, копилиња, и скршени нешта" |"Cripples, Bastards, and Broken Things" |Брајан Кирк |Брајан Когман |8 мај 2011 |- |5 |5 |"Волкот и лавот" |"The Wolf and the Lion" |Брајан Кирк |Дејвид Бениоф & Д. Б. Веис |15 мај 2011 |- |6 |6 |"Златна круна" |"A Golden Crown" |Даниел Мајнахен |Дејвид Бениоф & Д. Б. Веис |22 мај 2011 |- |7 |7 |"Победуваш или умираш" |"You Win or You Die" |Даниел Мајнахен |Дејвид Бениоф & Д. Б. Веис |29 мај 2011 |- |8 |8 |"Оштриот крај" |"The Pointy End" |Даниел Мајнахен |[[Џорџ Р. Р. Мартин]] |5 јуни 2011 |- |9 |9 |"Бејлор" |"Baelor" |Алан Тејлор |Дејвид Бениоф & Д. Б. Веис |12 јуни 2011 |- |10 |10 |"Оган и крв" |"Fire and Blood" |Алан Тејлор |Дејвид Бениоф & Д. Б. Веис |19 јуни 2011 |} === Сезона 2 === {| class="wikitable" !Ред. бр. во серија !Ред. бр. во сезона !Наслов !Оригинален наслов !Режија !Сценарио !Првично прикажување |- |11 |1 |"Северот се сеќава" |"The North Remembers" |Алан Тејлор |Дејвид Бениоф & Д. Б. Веис |1 април 2012 |- |12 |2 |"Ноќта се спушта" |"The Night Lands" |Алан Тејлор |Дејвид Бениоф & Д. Б. Веис |8 април 2012 |- |13 |3 |"Што е мртво, никогаш не умира" |"What Is Dead May Never Die" |Алик Сахаров |Брајан Когман |15 април 2012 |- |14 |4 |"Градина од коски" |"Garden of Bones" |Дејвид Петрарка |Ванеса Тејлор |22 април 2012 |- |15 |5 |"Духот на Харенхол" |"The Ghost of Harrenhal" |Дејвид Петрарка |Дејвид Бениоф & Д. Б. Веис |29 април 2012 |- |16 |6 |"Старите богови и новите" |"The Old Gods and the New" |Дејвид Нутер |Ванеса Тејлор |6 мај 2012 |- |17 |7 |"Човек без чест" |"A Man Without Honor" |Дејвид Нутер |Дејвид Бениоф & Д. Б. Веис |13 мај 2012 |- |18 |8 |"Принцот на Сурозимје" |"The Prince of Winterfell" |Алан Тејлор |Дејвид Бениоф & Д. Б. Веис |20 мај 2012 |- |19 |9 |"Црнавода" |"Blackwater" |Нејл Маршал |[[Џорџ Р. Р. Мартин]] |27 мај 2012 |- |20 |10 |"Валар Моргулис" |"Valar Morghulis" |Алан Тејлор |Дејвид Бениоф & Д. Б. Веис |3 јуни 2012 |} == Наводи == {{Reflist|30em}} == Надворешни врски == *{{Official website|http://www.hbo.com/game-of-thrones}} *[http://viewers-guide.hbo.com ''Game of Thrones'' – The Viewers Guide on HBO.com] *[http://www.makinggameofthrones.com Making ''Game of Thrones'' on HBO.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160602042001/http://www.makinggameofthrones.com/ |date=2016-06-02 }} {{DEFAULTSORT:Game Of Thrones}} [[Категорија:Игра на тронови (ТВ серија) епизоди| ]] [[Категорија:Американски телевизиски серии]] [[Категорија:Игра на тронови (ТВ серија)]] i935ldvy9tx01p0zyc745lita7vxde4 10 1147715 5539278 5253926 2026-04-15T11:23:20Z Тиверополник 1815 5539278 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Казашка Советска Социјалистичка Република | shortname alias = Казашка ССР | flag alias = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1953–1991); Flag of Kazakhstan (1991–1992).svg | flag alias-1937 = Flag of Kazakh SSR (1937-1940).svg | flag alias-1940 = Flag of Kazakh SSR (1940-1953).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | related1 = Казахстан | var1 = 1937 | var2 = 1940 </noinclude> }} p7mi4y6vamt539ku2g28i7s2oaedcrj 10 1155656 5539133 3911459 2026-04-15T09:15:47Z Bjankuloski06 332 5539133 wikitext text/x-wiki {{<includeonly>safesubst:</includeonly>ifsubst|1=|2=<templatestyles src="Mono/styles.css" />}}<span class="monospaced">{{{2|{{{1}}}}}}</span><noinclude> {{документација}} [[Категорија:Предлошки за помош при пишување]] </noinclude> kbmr1cizjmmi1xsiyhrfkejs2g94p5y 0 1156715 5538897 5300609 2026-04-14T14:25:40Z Виолетова 1975 5538897 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Денерис Таргариен | image = Daenerys Targaryen with Dragon-Emilia Clarke.jpg | caption = [[Емилија Кларк]] како Денерис Таргариен | series = [[Песна за мраз и оган]] и [[Игра на тронови (ТВ серија)|Игра на тронови]] | first = '''Новела''': <br />''[[Игра на тронови]]'' (1996) <br />'''Телевизија''': <br />"[[Зимата доаѓа]]" (2011) <br />'''Видео игра''': <br />"[[Мечот во темнината]]" (2015) | last = | creator = [[Џорџ Р. Р. Мартин]] | portrayer = [[Емилија Кларк]] <br /> ''[[Игра на тронови (ТВ серија)|Игра на тронови]]'' | title = {{Unbulleted list|Незапалива|Кралица на Андалите, Ројнар, и на Првите луѓе|Кралица на Мерен|Калиси на Големото Обраснато Море|Кршач на окови|Мајка на Змејови}} | alias = {{Unbulleted list|Денерис Стормборн|Дени|Калеси|Миса}} | family = [[Куќа Таргариен]] | spouse = [[Кал Дрого]]<br />[[Хиздар зо Лорак]] | significantother = [[Дарио Нахарис]] (љубовник) | children = Раего {{small|(мртвороден)}} | relatives = {{unbulleted list|[[Ерис II Таргариен]] (татко/чичко)|[[Рела Таргариен]] (мајка/тетка)|[[Регар Таргариен]] (брат/роднина)|[[Висерис Таргариен]] (брат/роднина)|[[Ренис Таргариен]] (братучед)|[[Егон Таргариен]] (внук)}} | lbl21 = Кралство }} '''Денерис Таргариен''' (исто така и '''Денерис Стормборн''', '''Дени''', и '''Калиси''') е измислена личност од серијата романи на [[Џорџ Р. Р. Мартин]] со наслов ''[[Песна за мраз и оган]]'', како и телевизиската серија, ''[[Игра на тронови (ТВ серија)|Игра на тронови]]''. Во романите, таа е еден од главните карактери.<ref name="NYT Dance 2011-07">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.nytimes.com/2011/07/15/books/a-dance-with-dragons-by-george-r-r-martin-review.html |title=''A Dance with Dragons'' Review: In a Fantasyland of Liars, Trust No One, and Keep Your Dragon Close |first=Dana |last=Jennings |work=The New York Times |date=July 14, 2011 |accessdate=July 20, 2014}}</ref> Денерис (заедно со својот постар брат, Висерис) е една од последните членови на [[Куќа Таргариен]], кои петнаесет години пред настаните во првата книга, владееле со Железниот Престол речиси триста години. Денерис е една од главните ликови кои не се вклучени во романот од 2005 година ''[[Гозба за врани]]'', но се појавуваат повторно во наредниот роман ''[[Танц со змејовите]]'' (2011).<ref name=atlantic_sex_fantasy>{{Наведена мрежна страница |last=Brown |first=Rachael |url=http://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2011/07/george-r-r-martin-on-sex-fantasy-and-a-dance-with-dragons/241738/ |title=George R.R. Martin on Sex, Fantasy, and ''A Dance With Dragons'' |publisher=theatlantic.com |date=July 11, 2011 |accessdate=2012-02-02}}</ref><ref name=salon_fantasy_king>{{Наведена мрежна страница |last=Leonard |first=Andrew |url=http://www.salon.com/2011/07/10/a_dance_with_dragons/ |title=Return of the new fantasy king: ''A Dance With Dragons'' |publisher=[[salon.com]] |date=July 10, 2011 |accessdate=2012-02-02}}</ref> Во приказната, Денерис е млада жена во тинејџерски години, која живее во Есос, од другата страна на тесното море. Не знае живот поинаков од овој во туѓина, и зависи од волјата на својот постар брат, [[Висерис Таргариен|Висерис]], кој ја дава за сопруга на водачот на племето Дотраки, [[Кал Дрого]]. За возврат, Висерис добива војска со која сака да го заземе Железниот Престол. Сепак, нејзиниот брат ја губи контролата врз неа, која наеднаш се претвора во независна, силна и самоуверена жена. По смртта на нејзиниот брат, таа станува единствениот потомок на династијата Таргариен, и прави планови да го заземе Желесниот Престол. Бремената Денерис ги губи и сопругот и бебето, а потоа успева да излегне три змаеви од јајце, на кои им станува мајка. Змаевите за неа стануваат предност, иако со текот на времето, таа ја губи целосната контрола врз нив, и тие растат во опасни животни. Таа исто така поседува војска со која ги зазема градовите [[Јункаи]], [[Астапор]] и [[Мерен]], во кои го укинува ропството. [[Емилија Кларк]] добила [[Еми награда]] за споредна улога во серија за својата улога како Денерис во серијата на [[HBO]] во 2013 година<ref name="huffpost 2013-07">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.huffingtonpost.com/2013/07/18/emmy-nominees-full-list_n_3616535.html |title=Emmy Nominees Full List: ''Breaking Bad'', ''Homeland'', ''Downton Abbey'' Dominate 2013 Awards |work=[[The Huffington Post]]|date=July 18, 2013 |accessdate=July 10, 2014}}</ref> и во 2015 година.<ref name="variety 2015-07">{{Наведена мрежна страница |url=http://variety.com/2015/tv/news/emmy-award-nominations-2015-full-list-1201537852/ |title=Emmy Award Nominations: Full List of 2015 Emmy Nominees |work=Variety |date=July 16, 2015 |accessdate=July 16, 2015}}</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Песна на мраз и оган}} [[Категорија:Игра на тронови (ТВ серија)| ]] [[Категорија:Песна за мраз и оган]] 6grg5ty1vdl0ypt5s9szo1w265ajpct 0 1157485 5539035 5416670 2026-04-14T23:22:45Z Buli 2648 5539035 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|Monarch | name = Леополд I | full name = | image = Benjamin von Block 001.jpg | caption = | succession = [[Цар на Светото Римско Царство]]<br>[[Крал на Германија]] | reign = 18 јули 1658 – 5 мај 1705 | coronation = 1 август 1658, [[Франкфурт]] | predecessor = [[Фердинанд III (Свето Римско Царство)|Фердинанд III]] | successor = [[Јосиф I (Свето Римско Царство)|Јосиф I]] | succession1 = [[Крал на Унгарија]] | reign1 = 1655 – 5 мај 1705 | coronation1 = 27 јуни 1655, [[Пресбург]] | predecessor1 = [[Фердинанд IV (Унгарија)|Фердинанд IV]] | successor1 = [[Јосиф I (Свето Римско Царство)|Јосиф I]] | succession2 = [[Крал на Бохемија]] | coronation2 = 14 септември 1656, [[Прага]] | reign2 = 1656 – 5 мај 1705 | predecessor2 = [[Фердинанд IV (Унгарија)|Фердинанд IV]] | successor2 = [[Јосиф I (Свето Римско Царство)|Јосиф I]] | succession3 = [[Крал на Хрватска]];<br>[[Надвојводство Австрија|Надвојвода на Австрија]] | reign3 = 2 април 1657 – 5 мај 1705 | coronation3 = | predecessor3 = [[Фердинанд III (Свето Римско Царство)|Фердинанд III]] | successor3 = [[Јосиф I (Свето Римско Царство)|Јосиф I]] | spouse = [[Маргарита-Тереза ​​Шпанска]] <br>[[Клаудија Фелисити Австриска]] <br>[[Елеонора Магдалена фон Пфалц-Нојбург]] | issue = * Фердинанд Венцел * [[Марија Антонија Австриска|Марија Антонија]] * Јохан Леополд * Марија Ана Антонија * Ана Марија Софија * Марија Јозеф Клементина * [[Јосиф I (Свето Римско Царство)|Јосиф I]] * Марија Христина Јозеф * [[Марија Елизабета Австриска (1680-1741)|Марија Елизабета]] * Леополд Јозеф * [[Марија Ана Австриска (1683-1754)|Марија Ана Јозеф]] * [[Карло VI (Свето Римско Царство)|Карло VI]] * Марија Јозеф * [[Марија Магдалена Австриска (1689-1743)|Марија Магдалена]] * Марија Маргарета | house = [[Хабсбуршка династија]] | father = [[Фердинанд III (Свето Римско Царство)|Фердинанд III]] | mother = [[Ана Марија Шпанска]] | birth_date = {{Birth date|df=yes|1640|06|9}} | birth_place = [[Виена]] | death_date = {{Death date and age|df=y|1705|05|5|1640|06|9}} | death_place = Виена | date of burial = | place of burial = [[Виена]] | religion = [[Римокатоличка црква]] }} '''Леополд I ''' ({{langx|de|Leopold Ignaz Joseph Balthasar Felician}}, {{langx|hu| I. Lipót}}, роден на {{роден на|9|јуни|1640}} во {{роден во|Виена}} - починал на {{починал на|5|мај|1705}} во {{починал во|Виена}}) — владетел од [[Хабсбуршка династија|Хабсбуршката династија]] како [[цар на Светото Римско Царство]] во периодот од [[1658]] до [[1705]] година, [[крал на Унгарија]] и [[крал на Хрватска]] (1655-1705), [[крал на Бохемија]] (1656-1705), [[Надвојводство Австрија|надвојвода на Австрија]] (1657-1705). Владеењето на Леополд е познато по конфликтите со [[Отоманското Царство]] на исток, и соперништво со францускиот крал [[Луј XIV]] кој му бил прв братучед на запад. По повеќе од една деценија на војување, Леополд излегол како победник во [[Голема турска војна|Големата турска војна]] благодарение на воените таленти на принцот [[Евгениј Савојски]]. Со [[Договор од Карловци|договорот од Карловци]], Леополд ги вратил речиси сите територии на [[Кралство Унгарија]] кои под османлиска власт паднале по [[Мохачка битка (1526)|Мохачката битка]] во [[1526]] година. Леополд војувал трипати против [[Франција]] - [[Холандска војна|Холандската војна]], [[Деветгодишна војна|Деветгодишната војна]] и [[Војна за шпанското наследство|Војната за шпанското наследство]]. Во последната, Леополд побарал да му биде предадено на својот помлад син целото шпанско наследство. За таа цел, тој започнал војна што наскоро го зафатил поголемиот дел од [[Европа]]. Во раните години на војната, конфликтот се покажал прилично добро за Австрија, со победите во Шеленберг и Блиндхајм. Но, војната продолжила повеќе од очекуваното, и завршила во [[1714]] година, девет години по смртта на Леополд, која, во суштина, едвај имаше влијание врз завојуваните држави на Европа. Кога мирот повторно се вратил по крајот на војната, не може да се каже дека Австрија излегла како победник од војната против Турците. == Рани години== Леополд е роден на [[9 јуни]] [[1640]] година во [[Виена]]. Леополд добил големо образование со одлични наставници. Од рана возраст Леополд покажал склоност кон учењето<ref name="JPS">John P. Spielman; ''Leopold I of Austria'' (1977)</ref>. Тој стекнал одлично познавање на неколку јазици како латински, италијански, германски, француски и шпански јазик. Во прилог на тоа зборува фактот дека германскиот и италијанскиот јазик биле најкористените јазици во неговиот дворец кога подоцна станал цар. Леополд ја изучувал класиката, историјата, литературата, природните науки и астрономијата, и бил особено заинтересиран за музика. Музичкиот талент го наследил од својот татко<ref name="JPS"/>. Првично Леополд бил спреман да биде свештеник, па поради тоа добил и соодветно црковно образование. Меѓутоа, неговата судбина се променила кога неговиот постар брат Фердинанд добил сипаници и починал на [[9 јули]] [[1654]] година, со што Леополд станал потенцијален наследник на престолот<ref name="JAB">Joseph A. Biesinger; "Germany: European nations" in ''Facts on File library of world history''. pg 529.</ref>. И покрај тоа, црковното образование на Леополд очигледно имало големо влијание кај него. Леополд бил под влијание од страна на [[језуити]]те, и имал необични познавања како монарх за теологијата, метафизиката, судската практика и науката. Тој, исто така, го задржал својот интерес во астрологијата и алхемијата<ref name="JAB"/>. Како длабоко религиозно и просветено лице, Леополд го персонифицирал католичкиот став на неговата династија. Од друга страна, неговата побожност и образование можело да предизвика во него сосема други големи последици кога бил во можност да ги отфрли сите компромиси поврзани со религиозните прашања<ref>Heide Dienst; Professor, Institute of Austrian History Research, University of Vienna.</ref>. Леополд често бил слободен и отворен за разговори со своите блиски соработници. Историчарот Вилијам Кокс го опишал на Леополд како човек со величествен став при неговото движење, но неговите обраќања често биле непријатни<ref>{{Наведена книга|title=History of the House of Austria: From the Foundation of the Monarchy by Rhodolph of Hapsburgh, to the Death of Leopold the Second: 1218 to 1792|author=Coxe, William|year=1853|publisher=London: Henry G. Bohn|page=515}}</ref>. Според Спилман, долгоочекуваната кариера во свештенството предизвикала кај Леополд да поседува интензивна католичка побожност. Тој пораснал без воени амбиции, кои биле карактерни за поголемиот дел од монарсите. Од самиот почеток, неговото владеење било карактеризирано како дефанзивно и длабоко конзервативно"<ref name="JPS2">John P. Spielman; "Europe, 1450 to 1789" in ''Encyclopedia of the Early Modern World''</ref>. Унгарија го избрала Леополд за крал во [[1655]] година, додека [[Чешка]] и [[Хрватска]] го следеле нејзиниот пример во [[1656]] и [[1657]] година. Во јули [[1658]] година, повеќе од една година по смртта на неговиот татко, Леополд бил избран за цар во [[Франкфурт]] и покрај противењето на францускиот министер, кардиналот [[Жил Мазарен]], кој барал царската круна да биде предадена на [[Фердинанд Марија (Баварија)|Фердинанд Марија]], електор на [[Баварија]], или некој друг нехабсбуршки принц. За да ја смири [[Франција]], која имала значително влијание во германските работи благодарение на [[Лига на Рајна|Лигата на Рајна]], новоизбраниот цар ветил дека нема да ѝ помогне на [[Шпанија]] во војната со Франција{{sfn|O'Connor|1978|p=7-14}}, но ветувањето не го исполнил. Ова го означило почетокот на речиси 47-годишната кариера исполнета со соперништво со Франција и нејзиниот крал [[Луј XIV]]. == Втора северна војна == Првиот конфликт во кој се вклучил Леополд била [[Втора северна војна|Втората северна војна]] (1655-1660). Оваа војна започнала кога [[Карл X Густаф Шведски]] се обидел да стане [[крал на Полска]] со помош на сојузниците, вклучувајќи го [[Ѓерѓ II Ракоци]] како кнез на [[Трансилванија]]. Претходникот на Леополд, [[Фердинанд III (Свето Римско Царство)|Фердинанд III]], во 1656 година склучил сојуз со полскиот крал [[Јан II Казимир Васа]]. Во [[1657]] година, Леополд го проширил овој сојуз кога биле вклучени австриски војници (платени од страна на Полска). Овие војници помогнале во победата над трансилванската војска. Војната завршила со Договорот од Олива во [[1660]] година. == Први конфликти со Османлиите== [[Отоманското Царство]] започнала да се меша во внатрешните работи на [[Трансилванија]], настан кој довел до започнување на војна со [[Светото Римско Царство]]. Леополд од Регенсбург упатил повик кон принцовите да се вклучат со своите сили во воен поход против Османлиите. Војници биле испратени од страна на [[Франција]]. Во август 1664 година во [[Битка кај Сентготард (1664)|Битката кај Сентготард]], силите на [[Рајмондо Монтекуколи]] издвојувале значајна победа против Османлиите. Истата година бил потпишан [[Договор од Вашвар|Вашварскиот договор]], според кој двете земји не војувале во следните 20 години. == Конфликт со Франција== [[File:Leopold I Arms-imperial.svg|thumb|200px|Грбот на Леополд.]] [[File:Trieste Piazza-della-Borsa.jpg|thumb|200px|Столб на Леополд во Трст.]] [[File:Europe map 1648.PNG|thumb|200px|Европа по Вестфалскиот мир од 1648 година.]] [[File:Jan Thomas - Leopold I as Acis in the play "La Galatea".jpg|thumb|200px|Леополд I .]] [[File:Detail sarcophagus Leopold I Kaisergruft Vienna.jpg|thumb|200px|Саркофагот на Леополд во Виена.]] По неколку години од потпишувањето на мирот, односите со Франција се заладиле. Агресивната политика од страна на [[Луј XIV]] кон [[Холандска Република|Холандската Република]] сериозно го привлекла вниманието на [[Европа]]. Иако францускиот крал барал сојуз од неколку германски принцови и ги охрабрил Османлиите во нивните напади врз [[Австрија]], царот не презел некои поголеми чекори. Тој бил во пријателски односи со Луј, со кој бил во роднински врски и со кого претходно разговарал за поделбата на териториите на [[Хабсбуршка Шпанија]]. Покрај тоа, во [[1671]] година, тој договорил неутралност. Во [[1672]] година сепак Леополд бил принуден да се преземе акција. Тој влегол во сојуз за заштита на Обединетите Провинции во т.н. [[Холандска војна]]. Подоцна, оваа лига се распаднала но била формирана нова, во која покрај царот и кралот на Шпанија влегле и неколку германски принцови. Со ова, војната била обновена. Во тоа време, дваесет и пет години по [[Вестфалски мир|Вестфалскиот мир]], царството претставувало речиси конфедерација на независни кнезови што значело дека успешна организација на воен поход ќе биде многу тешка. Дел од овие независни кнезови многу бргу можеле да стапат во сојуз со непријателот. Така, оваа војна која траела до [[1678]] година била целосно неповолна за [[Германија]]. Сепак, царската интервенција во војната ја спречила француската инвазија на [[Холандија]]. Речиси веднаш по склучувањето на мировниот договор, Луј ја обновил неговата агресија и напади кон германската граница. Бидејќи [[Светото Римско Царство]] било ангажирано во сериозна борба со Отоманското Царство, царот Леополд повторно се држел настрана и покрај тоа што се приклучил кон новиот сојуз во војната против Франција. Во 1686 година била формирана [[Голема алијанса|Големата алијанса]] на чело со Леополд чија цел била зачувување на условите кои биле договорени со [[Вестфалски мир|Вестфалскиот мир]]. Во меѓувреме, Европа ги следела настаните во [[Англија]] каде кралот [[Вилијам III]] ја освоил англиската круна преку т.н. [[Славна револуција]], додека пак Франција на чело со Луј повторно ја нападнала на Германија. Во мај [[1689]] година биле формирана Големата алијанса во кој спаѓале Леополд како цар на [[Светото Римско Царство]], кралeвите на Англија, Шпанија и Данска, изборниот кнез од Баденбург и други помали кнежевства. Жестоката борба против Франција се водела речиси на целата територија на [[Западна Европа]]. Во принцип, неколку кампањи биле поволни за сојузниците, така што во септември 1697 година, Англија, Шпанија и Холандската Република склучиле мир со Франција со Договорот од Ријсвијк. Овој договор не го одобрил Леополд бидејќи сметал дека неговите сојузници донекаде ги занемариле своите интереси, но во наредниот месец веќе ги прифатил условите и голем број на територии биле префрлени од француска под германска власт. Мирот со Франција траел околу четири години, а потоа била вклучена во [[Војна за шпанското наследство|Војната за шпанското наследство]]. Кралот на Шпанија, [[Карло II (Шпанија)|Карло II]], кој бил припадник на [[Хабсбуршка династија|хабсбуршката династија]] имал директна врска со австриската власт, но слична врска имала и [[Бурбонска династија|француската владејачка династија]]. [[Карло II од Шпанија]] починал во [[1700]] година и ги оставил сите свои поседи на внукот од својата полусестра, Филип, кој станал [[Филип V од Шпанија]]. Но, Филип бил и внук на кралот на Франција [[Луј XIV]], што не им се допаѓало на останатите европски владетели. Покрај тоа, и наследното право на Филип V било спорно, па се појавиле и други европски династии кои полагале наследно право на шпанската круна. Од друга страна претензии кон шпанскиот престол имал и англискиот крал Вилијам III. Другите земји се приклучиле главно за да го спречат ширењето на Франција, или за да ги заштитат своите колонијални поседи. Војната завршила со мировните договори од [[Договор од Утрехт (1713)|Утрехт (1713)]] и [[Договор од Раштат (1714)|Раштат (1714)]], девет години по смртта на Леополд кој починал на [[5 мај]] [[1705]] година. == Внатрешни проблеми == Самиот цар ги дефинирал насоките на политиката. Кнезот Јохан од Ауершперг бил симнат од власт во [[1669]] година како еден од водечките министри. Истото се случило и со Вензел Евсевиј од династија [[Лобковици]]. И двајцата направиле свои врски со Франција без знаење на царот<ref>{{NDB |. 14 | 257 | 257 | I., Leopold | Volker Press}}</ref>. Во управувањето со своите земји, Леополд најмногу се соочил со проблеми во Унгарија кои биле предизвикани од неговата желба да го скрши протестантството и да се справи со т.н. [[Магнатски заговор]]. Во текот на [[1683]] година османлискиот султан испратил огромна војска кон Австрија, која пристигнала до Виена. Градот бил [[Опсада на Виена (1683)|ставен под опсада]] во периодот од јули до септември, а Леополд побегнал кон Пасау. Во [[1681]] година протестантите и други антиавстриски сили дале значајна помош на османлиските сили. Османлиите на Унгарците им го ветиле Виенското Кралство доколку падне градот во нивни раце. Леополд I создал непријатели кај протестантите бидејќи ја поддржал контрареформацијата. Конфликтот меѓу Австрија и унгарските поддржувачи довело до навлегување на австриските војски во Централна Унгарија, а ова пак било причина големиот везир [[Кара Мустафа-паша]] да го убеди султанот [[Мехмед IV]] да започне воен поход. Согледувајќи ја сериозноста на ситуацијата, Леополд побарал помош од неколку германски кнезови, меѓу кои биле и изборните кнезови од Саксонија и Баварија, но најголема поддршка Леополд добил од полскиот крал [[Јан III Собиески]] кој исто така бил застрашен од [[Османлии]]те. Леополд исто така наредил да бидат протерани еврејските заедници од неговото царство, како што бил случајот со Виенската еврејска заедница, кои живееле во областа наречена „Im Werd“, од другата страна на реката Дунав. По протерувањето на Евреите, со поддршката на јавноста, оваа област била преименувана во Леополдштад. Но, [[Фридрих Вилхелм I]], изборен кнез на Бранденбург, издал указ во [[1677]] година во кој ја најавил неговата специјална заштита за 50 семејства од овие протерани Евреи. == Војна во Османлиите == На [[12 септември]] [[1683]] година сојузничките армија ги нападнала Османлиите и целосно ги поразила, а самата австриска престолнина била спасена. Царските сили подоцна започнале голема офанзива, извојувајќи големи победи кај [[Мохачка битка (1687)|Мохач]] и [[Битка кај Сента|Сента]] во [[1687]] година. Поради тоа, во јануари [[1699]] година османлискиот султан го потпишал [[Договор од Карловци|договорот од Карловци]] и бил ставен крај на [[Голема турска војна|Големата турска војна]]. Според договорот, Хабсбуршката Монархија ги добила [[Централна Унгарија]] (заедно со денешна [[Војводина]] во [[Србија]]), [[Трансилванија]], областа меѓу реките Тиса и Дунав и голем дел од Славонија. Во 1690 и 1691 година, Леополд извршил реорганизација на Српската православна црква во рамките на Австрија, давајќи ѝ автономија во управувањето. Во 1687 година, Унгарскиот собор го променил уставот според кој им било доделено правото на Хабсбурговците да го наследат престолот. По ова, и постариот син на царот [[Јосиф I (Свето Римско Царство)|Јосиф I]] бил крунисан за наследен крал на Унгарија. == Внатрешни реформи== [[Вестфалски мир|Вестфалскиот мир]] од [[1648]] година бил политички пораз за Хабсбурговците. Договорот ставил крај на идејата дека Европа е една христијанска империја, регулирана духовно од страна на папата и привремено од Светиот римски цар. Покрај тоа, договорот бил посветен на распарчувањето на териториите и влијанието на „победниците“ на антихабсбуршкиот сојуз предводен од [[Франција]] и [[Шведска]]. Сепак, Хабсбурговците не добиле некои бенефиции од војните. Протестантската аристократија во хабсбуршките територии биле исцрпени, и врските меѓу Виена и хабсбуршките територии во [[Чешка]] и на други места биле во голема мера зацврстени. Овие промени му овозможило на Леополд да ги покрене неопходните политички и институционални реформи за време на неговото владеење, развивајќи апсолутистичка држава по француски принципи. Најважните последици од војната во минатото биле слабеење на Хабсбурговците како цареви, но од друга страна царевите ги зацврстиле своите позиции во своите земји<ref name="Noble">Thomas Noble. "Western Civilization: Beyond Boundaries". Cengage Learning. 2008. p. 507-508.</ref>. Владеењето на Леополд било проследено со некои важни измени во уставот на царството. Во 1663 година царскиот собор влегол во последната фаза на своето постоење, кое придонело до консолидација на хабсбуршката власт во своите територии.<ref name="Schindling">Anton Schindling. "The Development of the Eternal Diet in Regensburg". The Journal of Modern History 58 (December 1986). p. S69.</ref>. Во [[1692]] година, војводата од Хановер бил издигнат на ранг на изборен кнез, со што станал деветтиот член на изборниот собор. Во [[1700]] година, Леополд кој во голема мера имал потреба од помош за претстојната војна со Франција, му ја доделил титулата [[крал на Прусија]] на изборниот кнез на [[Бранденбург]]. Крајната цел на овие и слични промени била да се ослабне власта на царот врз припадниците на помалите кнежевства и да се натера царот да се пренасочи кон својата позиција како владетел на [[Надвојводство Австрија]], Унгарија и Бохемија. == Леополд и Македонија== [[Податотека:Leopold I-pismo.jpg|мини|десно|250п|Заштитно писмо за Македонците од австрискиот цар Леополд I]] На [[6 април]] [[1690]] година, Леополд I издал [[манифест]], со кој ги повикал: {{цитат|„''сите народи кои по сета [[Албанија]], [[Србија]], [[Мизија]], [[Бугарија]], [[Силистрија]], [[Илирија]], [[Република Македонија|Македонија]], [[Расија]] живеат, да им се придружат на Австријците и против Турција на оружје да се дигнат''“}} Речиси истовремено, на [[26 април]] [[1690]] година, Леополд издал и едно писмо со кое го зел под заштита [[Македонци|македонскиот народ]]. Иницијатори на неговото издавање биле [[Марко Крајда]], роден во [[Кожани]] и [[Димитри Георгија Поповиќ]], роден во [[Солун]]. Во писмото меѓу другото, се декларира: {{цитат|''‘Со ова известуваме дека двајца Македонци, Марко Карида, роден во Косана (денес Кожани) и Димитриј Георги Поповиќ, роден во Македонски Солун, ни изложија колку македонскиот народ, поради почит кон нашето најправедно дело, а со ревност кон нашата служба, со сериозна намера е готов да премине, поради преголемиот турски јарем, под наша заштита, доколку му биде дадена нашата милост и сигурно покровителство. Поради тоа согласно со нашата вродена добрина, милостиво го прифаќаме и го примаме под наша царска и кралска заштита, љубезно препорачувајќи им, поединечно и на сите наши воени заповедници, да не го напаѓаат споменатиот македонски народ, ниту да му причинуваат непријатности, туку според силите, секогаш и во секоја околност, да го заштитуваат, бранат и да му помагаат за таа цел. Воопшто, да му овозможат нему сигурност и увереност за да запазат повеќе наши царски и кралски права и слободи. Исто така допуштаме, со претходно знаење и согласност на нашиот тамошен главен командант, да се собираат во одред и одделно да дејствуваат или да се поврзат со нашите, за да можат така да имаат сила да се борат против заедничкиот непријател. За таа цел тие ќе се пријавуваат кај споменатиот командант, па според неговите наредби, со божја помош, нека ги чуваат нашите краишта за општо добро. Секој според силите да не пропушти во секоја околност да соработува. Дадено во Виена на 26 април 1690 година‘. ''}}<ref>[http://www.mn.mk/istorija/2724 Австрискиот Цар Леополд Први за Македонија]</ref> На [[31 мај]] [[1690]] година царот издал уште едно писмо, со кое ја проширил својата заштита на населението во Бугарија, Србија, Македонија и Албанија. Меѓутоа Македонија повторно останала длабока провинција на Османлиското Царство, па манифестот и заштитните писма на австрискиот цар не можеле да имаат некое позначајно дејство врз положбата на македонскиот народ. == Приватен живот== Леополд бил талентиран композитор, диригент на својот оркестар, свирел на неколку инструменти. Тој напишал повеќе од 230 композиции. Зборувал германски, латински, француски, шпански и италијански. Раководел со основаната од него „Академија Леоплодина“ во [[1652]] година како ''Academia Naturae Curiosorum'' во Швајнфурт. Во [[1687]] година го изградил новиот дворец [[Шенбрун]] во [[Виена]]. == Семејство == Во [[1666]] година Леополд се оженил за својата внука [[Маргарита-Тереза ​​Шпанска]] (1651-1673), ќерка на неговата сестра [[Маријана Австриска]] и шпанскиот крал [[Филип IV (Шпанија)|Филип IV]]. Тие имале четири деца: * Фердинанд Венцел (1667-1668) * [[Марија Антонија Австриска|Марија Антонија]] (1669-1692) * Јохан Леополд (* / † 1670) * Марија Ана Антонија (* / † 1672) Во [[1673]] година во [[Грац]] Леополд се оженил за својата втора братучетка [[Клаудија Фелисити Австриска]] (1653-1676). Тие имале две деца кои починале многу млади: * Ана Марија Софија (* / † 1674) * Марија Јозеф Клементина (1675-1676) Во 1676 година во [[Пасау]] Леополд се оженил за [[Елеонора Магдалена фон Пфалц-Нојбург]] (1655-1720). Двајцата имале десет деца: * [[Јосиф I (Свето Римско Царство)|Јосиф I]] (1678-1711) * Марија Христина Јозеф (* / † 1679) * [[Марија Елизабета Австриска (1680-1741)|Марија Елизабета]] (1680-1741) * Леополд Јозеф (1682-1684) * [[Марија Ана Австриска (1683-1754)|Марија Ана Јозеф]] (1683-1754) * [[Карло VI (Свето Римско Царство)|Карло VI]] (1685-1740) * Марија Јозеф (1687-1703) * [[Марија Магдалена Австриска (1689-1743)|Марија Магдалена]] (1689-1743) * Марија Маргарета (1690-1691) ==Литература== * Crankshaw, Edward, ''The Habsburgs: Portrait of a Dynasty'' (New York, The Viking Press, 1971). * {{Наведено списание | last1 = Frey | first1 = Linda | last2 = Frey | first2 = Marsha | year = 1978 | title = A Question of Empire: Leopold I and the War of Spanish Succession, 1701–1715 | url = | journal = Austrian History Yearbook | volume = 14 | issue = | pages = 56–72 | doi=10.1017/s0067237800009061}} * {{Наведено списание | last1 = Frey | first1 = Linda | last2 = Frey | first2 = Marsha | year = 1978 | title = The Latter Years of Leopold I and his Court, 1700–1705: A Pernicious Factionalism | url = | journal = Historian | volume = 40 | issue = 3| pages = 479–491 | doi=10.1111/j.1540-6563.1978.tb01904.x}} * Frey, Linda and Marsha Frey. ''A Question of Empire: Leopold I and the War of Spanish Succession, 1701–1705'' (1983) * Goloubeva, Maria. ''The Glorification of Emperor Leopold I in Image, Spectacle and Text'' (Mainz, 2000) (Veröffentlichungen des Instituts für Europäische Geschichte. Abteilung für Universalgeschichte, 184). * {{Наведено списание | last1 = Kampmann | first1 = Christoph | year = 2012 | title = The English Crisis, Emperor Leopold, and the Origins of the Dutch Intervention in 1688 | url = | journal = Historical Journal | volume = 55 | issue = 2| pages = 521–532 | doi = 10.1017/S0018246X1200012X }} * {{Наведена книга | title=Negotiator out of Season | year=1978 | last=O'Connor | first=John T. | isbn=0-8203-0436-0 | publisher=University of Georgia Press | location=Athens, GA }} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Leopold I, Holy Roman Emperor}} * {{IMSLP|id=Leopold_I,_Holy_Roman_Emperor}} {{s-start}} {{s-hou|[[Хабсбуршка династија]]|9 јуни |1640|5 мај|1705}} {{s-reg|}} {{s-break}} {{s-vac|last=[[Фердинанд III (Свето Римско Царство)|Фердинанд III]]}} {{s-ttl|title=[[Цар на Светото Римско Царство]]<br>[[Крал на Германија]]|years=1658–1705}} {{s-aft|rows=5|after=[[Јосиф I (Свето Римско Царство)|Јосиф I]]}} |- {{s-bef|rows=3|before=[[Фердинанд III (Свето Римско Царство)|Фердинанд III]]}} {{s-ttl|title=[[Крал на Бохемија]]|years=1656–1705|regent1=[[Фердинанд III (Свето Римско Царство)|Фердинанд III]]|years1=1656–1658}} |- {{s-ttl|title=[[Крал на Унгарија]]|years=1655–1705|regent1=[[Фердинанд III (Свето Римско Царство)|Фердинанд III]]|years1=1655–1658}} {{s-break}} {{s-ttl|title=[[Надвојводство Австрија|Надвојвода на Австрија]]<br>[[Крал на Хрватска]]<br>[[Војвода од Тешин]]|years=1657–1705}} {{s-break}} {{s-bef|before=[[Сигизмунд Франц (надвојвода на Австрија)|Сигизмунд Франц]]}} {{s-ttl|title=[[Надвојводство Австрија|Надвојвода на Австрија]]|years=1665–1705}} {{s-break}} {{s-bef|before=[[Михаел II Апафи]]}} {{s-ttl|title=[[Список на трансилваниски владетели|Принц на Трансилванија]]|years=1692–1705}} {{s-aft|after=[[Ференц II Ракоци]]}} {{s-end}} {{Владетели на Чешка}} {{Свети римски цареви}} [[Категорија:Барокни композитори]] [[Категорија:Кралеви на Чешка]] [[Категорија:Кралеви на Германија]] [[Категорија:Кралеви на Унгарија]] [[Категорија:Војводи од Тишен]] [[Категорија:Личности од Големата турска војна]] [[Категорија:Цареви на Светото Римско Царство]] [[Категорија:Витези на Златното Руно]] [[Категорија:Хабсбурговци]] e5npklqcrqzvh5klg1ws6es6blgpsyj 0 1157523 5539036 5416671 2026-04-14T23:24:38Z Buli 2648 5539036 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|Monarch | name = Јосиф I | title = | image = JosephI.1705.JPG | caption = | succession = [[Крал на Германија]] | reign = 23 јануари 1690 – 17 април 1711 | coronation = 26 јануари 1690, [[Аугсбург]] | predecessor = [[Леополд I (Свето Римско Царство)|Леополд I]] | successor = [[Карло VI (Свето Римско Царство)|Карло VI]] | succession1 = [[Крал на Унгарија]] | reign1 = 9 декември 1687 – 17 април 1711 | coronation1 = 9 декември 1687, [[Пресбург]] | predecessor1 = [[Леополд I (Свето Римско Царство)|Леополд I]] | successor1 = [[Карло VI (Свето Римско Царство)|Карло VI]] | succession2 = [[Крал на Бохемија]] | reign2 = 5 мај 1705 – 17 април 1711 | coronation2 = | predecessor2 = [[Леополд I (Свето Римско Царство)|Леополд I]] | successor2 = [[Карло VI (Свето Римско Царство)|Карло VI]] | succession3 = [[Цар на Светото Римско Царство]];<br>[[Надвојводство Австрија|Надвојвода на Австрија]];<br>[[Крал на Хрватска]] | reign3 = 5 May 1705 – 17 април 1711 | coronation3 = | predecessor3 = [[Леополд I (Свето Римско Царство)|Леополд I]] | successor3 = [[Карло VI (Свето Римско Царство)|Карло VI]] | royal house = [[House of Habsburg]] | royal anthem = | spouse = [[Вилхелмина Амалија фон Брауншвајг-Линебург ]] | issue = Марија Јосиф<br> Леополд Јосиф<br> Марија Амалија (1701-1756) | father = [[Леополд I (Свето Римско Царство)|Леополд]] | mother = [[Елеонора Магдалена фон Пфалц-Нојбург]] | birth_date = {{Birth date|1678|7|26|df=y}} | birth_place = [[Виена]] | death_date = {{Death date and age|1711|4|17|1678|7|26|df=y}} | death_place = [[Виена]] | burial_place = Виена | religion = [[Римокатоличка црква]] }} '''Јосиф I ''' ({{langx|de|Joseph I}}, {{langx|hu| I. Lipót}}, роден на {{роден на|26|јули|1678}} во {{роден во|Виена}} — починал на {{починал на|17|април|1711}} во {{починал во|Виена}}) — владетел од [[Хабсбуршка династија|Хабсбуршката династија]] како [[цар на Светото Римско Царство]], [[Надвојводство Австрија|надвојвода на Австрија]], [[крал на Хрватска]] и [[крал на Бохемија]] во периодот од [[1705]] до [[1711]] година, [[крал на Германија]] (1690—1711) и [[крал на Унгарија]] (1687—1711). == Рани години == Јосиф бил син на царот [[Леополд I (Свето Римско Царство)|Леополд I]] и неговата втора жена [[Елеонора Магдалена фон Пфалц-Нојбург]]. Иако бил прв син роден во овој брак, тој бил трет по старост син на Леополд и негово седмо дете. Претходно неговиот татко бил во брак со [[Маргарита-Тереза ​​Шпанска]] со кој имал четири деца, но сите починале како мали. Потоа тој се оженил со [[Клаудија Фелисити Австриска]], со која имал две ќерки но и тие починале како мали. Така Јосиф имал шест полубраќа и сестри. Јосиф е роден во [[Виена]] и бил образован од страна на принцот Дијтрих Отон фон Залм, станувајќи добар јазичар. Во [[1687]] ја добил круната на Унгарија кога имал девет години, додека на [[23 јануари]] [[1690]] година станал крал на Римјаните. За разлика од неговите роднини, иако бил римокатолик, Јосиф не го привлекувала религијата. Причината за ова можеби била тоа што тој бил поштеден од строго религиозно воспитување<ref name="habsburger">{{Наведена мрежна страница | url=http://english.habsburger.net/module-en/reformeifer-im-barock-joseph-i | title=Reforming zeal in the Baroque: Joseph I | publisher=english.habsburger.net | work=The World of the Habsburgs | accessdate=February 18, 2012 | archive-date=2011-12-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20111214122631/http://english.habsburger.net/module-en/reformeifer-im-barock-joseph-i | url-status=dead }}</ref>. Тој како хоби најмногу ја сакал музиката и ловот<ref name="habsburger" />. == Управување == Во [[1702]] на почетокот на [[Војна за шпанското наследство|Војната за шпанско наследство]] служел целосно на војската, приклучувајќи се кон силите на царскиот генерал Лудвиг Вилхелм во опсадата на Ландау. Се смета дека кога му било советувано да не замине во војната, тој возвратил дека на оние на кој им било страв, можат слободно да се повлечат. Јосиф ја наследил царската круна од својот татко во [[1705]] година. Тој ја имал среќата да управува со австриските територии, и да е глава на царството во текот на годините во кои неговиот доверлив генерал - принцот [[Евгениј Савојски]], кој понекогаш делувал сам во [[Италија]] или да соработува со [[Џон Черчил]], војвода од Марлборо во Германија и Фландрија, победувајќи ја армијата на кралот на Франција [[Луј XIV]]. Во текот на управувањето на Јосиф I, Унгарија постојано била во конфликт со [[Ференц II Ракоци]] кои последователно наоѓал прибежиште во [[Османлиското Царство]]. Самиот цар не се борел директно против бунтовниците. Тој надополнил голем број на административни мерки кои биле воведени од страна на неговиот татко, помирувајќи се со сите противници со кои можел да соработува. Тој се борел храбро за она што сметал дека е негово како наследник на големиот престол. Јосиф се покажал како многу самостоен владетел за папата и непријателски настроен против [[Језуити]]те. Јосиф покажувал интерес кон уметноста и музика, интерес кој го наследил од неговиот татко. Освен тоа бил и активен ловџија. Починал во [[Виена]] од големи [[сипаници]]. == Семејство== Јосиф се оженил на [[24 февруари]] [[1699]] година во Виена за Вилхелмина Амалија фон Брауншвајг-Линебург (1673-1742). Тие имале три деца: * Марија Јосиф (1699-1757) * Леополд Јосиф (1700-1701) * Марија Амалија (1701-1756) ==Литература== *F. Krones von Marchiand, ''Grundriss der Oesterreichischen Geschichte'' (1882) *F. Wagner, ''Historia Josephi Caesaris'' (1746) *J. C. Herchenhahn, ''Geschichte der Regierung Kaiser Josephs I'' (1786–1789) *C. van Noorden, ''Europäische Geschichte im achtzehnten Jahrhundert'' (1870–1882). == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред}} * {{DNB portal|118558390|TYP=| NAME =Joseph I}} * [http://www.aeiou.at/aeiou.music.7.3/070304.htm Joseph I.: ''"Regina coeli"''] * [http://uk.encarta.msn.com/encyclopedia_761552898/Joseph_I_(Holy_Roman_Empire).html Joseph I (Holy Roman Empire) - MSN Encarta <!-- BOT GENERATED TITLE -->]( {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060509014835/http://uk.encarta.msn.com/encyclopedia_761552898/Joseph_I_(Holy_Roman_Empire).html |date=2006-05-09 }} 2009-10-31)[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/306340/Joseph-I] {{s-start}} {{s-hou|[[Хабсбуршка династија]]|26 јули|1678|17 април|1711}} {{s-reg}} {{s-bef|rows=3|before=[[Леополд I (Свето Римско Царство)|Леополд I]]}} {{s-ttl|title=[[Цар на Светото Римско Царство]]<br>[[Крал на Бохемија]]<br>[[Надвојводство Австрија|Надвојвода на Австрија]]<br>[[Војводство Тишен|Војвода од Тишен]]<br>[[Крал на Хрватска]]|years=1705–1711}} {{s-aft|rows=3|after=[[Карло VI (Свето Римско Царство)|Карло VI]]}} {{s-break}} {{s-ttl|title=[[Крал на Германија]]|years=1690–1711|regent1=[[Леополд I (Свето Римско Царство)|Леополд I]]|years1=1690–1705}} {{s-break}} {{s-ttl|title=[[Крал на Унгарија]]|years=1687–1711|regent1=[[Леополд I (Свето Римско Царство)|Леополд I]]|years1=1687–1705}} {{s-end}} {{Владетели на Чешка}} {{Свети римски цареви}} [[Категорија:Кралеви на Чешка]] [[Категорија:Кралеви на Германија]] [[Категорија:Кралеви на Унгарија]] [[Категорија:Војводи од Тишен]] [[Категорија:Личности од Големата турска војна]] [[Категорија:Цареви на Светото Римско Царство]] [[Категорија:Витези на Златното Руно]] [[Категорија:Хабсбурговци]] 1gww3qhq8kfnlyy6jczed30ot04v40m 0 1172842 5538937 5361955 2026-04-14T16:52:20Z Carshalton 30527 5538937 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | name = Серхио Рамос | fullname = Серхио Рамос Гарсија<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/22/85/78/fwc_2010_squadlists.pdf|title=FIFA World Cup South Africa 2010: List of players|publisher=FIFA|page=29|date=4 June 2010|accessdate=13 September 2013|format=PDF|archive-date=2010-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20100616010702/http://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/22/85/78/fwc_2010_squadlists.pdf|url-status=dead}}</ref> | image = [[Податотека:Russia-Spain 2017 (6).jpg|200px|]] | birth_date = {{Birth date and age|1986|3|30|df=y}} | birth_place = [[Камас (Шпанија)|Камас]], [[Шпанија]] | nationality = {{flagsport|ESP}} [[Шпанија]] | height = {{height|m=1.84}} | position = [[одбрана (фудбал)|одбрана]] | currentclub = {{Fb team Monterrey}} | clubnumber = 93 | youthyears1 = 1996–2003 | youthclubs1 = {{Fb team Sevilla}} | years1 = 2003-2004 | caps1 = 26 | goals1 = 2 | clubs1 = {{Fb team Sevilla Atletico}} | years2 = 2004-2005 | caps2 = 39 | goals2 = 2 | clubs2 = {{Fb team Sevilla}} | years3 = 2005-2021 | caps3 = 469 | goals3 = 72 | clubs3 = {{Fb team Real Madrid}} | years4 = 2021-2023 | caps4 = 45 | goals4 = 4 | clubs4 = {{Fb team Paris Saint-Germain}} | years5 = 2023-2024 | caps5 = 28 | goals5 = 3 | clubs5 = {{Fb team Sevilla}} | years6 = 2025 | caps6 = 27 | goals6 = 6 | clubs6 = {{Fb team Monterrey}} | nationalyears1 = 2002 | nationalcaps1 = 1 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 17 години|Шпанија 17]] | nationalyears2 = 2004 | nationalcaps2 = 6 | nationalgoals2 = 0 | nationalteam2 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 19 години|Шпанија 19]] | nationalyears3 = 2004 | nationalcaps3 = 6 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 21 години|Шпанија 21]] | nationalyears4 = 2005–2021 | nationalcaps4 = 180 | nationalgoals4 = 23 | nationalteam4 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] }} '''Серхио Рамос''' (роден на {{роден на|30|март|1986}}, во [[Камас (Шпанија)|Камас]]) — [[Шпанија|шпански]] [[фудбалер]], {{Football/DF/player}} на [[ФК Монтереј|Монтереј]] и поранешен репрезентативец на [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]]. Со шпанската репрезентација, чиј е рекордер по бројот на настапи (180), бил [[Светско првенство во фудбал|Светски шампион]] во [[Светско првенство во фудбал 2010|2010]] и [[Европско првенство во фудбал|Европски шампион]] во [[Европско првенство во фудбал 2008|2008]] и [[Европско првенство во фудбал 2012|2012]]. == Клупска кариера == Рамос започнал да тренира фудбал во екипата на [[ФК Севиља|Севиља]]. Откако ги поминал сите млади селекции, го направил своето професионално деби со [[ФК Севиља Атлетико|Б тимот на Севиља]], во сезоната 2003-2004. За првиот тим дебитирал на 1 февруари 2004, во натпреварот од [[Примера Дивисион (Шпанија) 2004-2005|Примера Дивисион 2004-2005]] против [[ФК Депортиво ла Коруња|Депортиво ла Коруња]]; неговиот тим, тогаш бил поразен со 1-0, а тој во игра влегол како резерва во второто полувреме. Во следната сезона, тој одиграл 31 натпревар во првенството за Севиља и бил стрелец на два гола, против [[ФК Реал Сосиедад|Реал Сосиедад]] (2-1) и [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]] (2-2). [[Податотека:REAL MADRID VS CELTA DE VIGO (32173645020-Ramos2).jpg|thumb|left|Рамос со [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]] за време на натпревар против [[ФК Селта Виго|Селта Виго]] во сезоната 2016-2017]] Во текот на летото 2005 година, тогаш деветнаесетгодишниот Рамос преминал во [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]] за обесштетување од 27 милиони [[евро|евра]]. Првиот гол во дресот на Реал, го постигнал на 6 декември 2005, против [[ФК Олимпијакос|Олимпијакос]], во поразот со 3-2 во групната фаза на [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]]. Тој го носел дресот на Реал Мадрид во следните 16 години, забележувајќи 671 настап и постигнувајќи 101 гол, носејќи ја и [[Капитен|капитенската]] лента на клубот по заминувањето на [[Икер Касиљас]]. Со ''Кралевите'' ги освоил сите можни трофеи вклучувајќи: пет титули во [[Примера Дивисион (Шпанија)|шпанското првенство]] (2006-2007, 2007-2008, 2011-2012, 2016-2017, 2019-2020), два [[Фудбалски куп на Шпанија|Купа на Шпанија]] (2010-2011, 2013-2014), четири [[Суперкуп на Шпанија|Суперкупа на Шпанија]] (2008, 2012, 2017, 2020), четири [[УЕФА Лига на шампиони|Лига на шампиони]] (2013-2014, 2015-2016, 2016-2017, 2017-2018) три [[Суперкуп на УЕФА|Суперкупа на УЕФА]] (2014, 2016, 2017) и четири [[Светско клупско првенство во фудбал|Светски клупски првенства]] (2014, 2016, 2017, 2018). Со сите овие успеси, тој е третиот најуспешен играч во историјата на Реал Мадрид, зад [[Франциско Хенто]] и [[Марсело Виеира да Силва Жуниор|Марсело]]. По истекот на неговиот договор со Реал Мадрид во летото 2021, на 8 јули, тој потпишал двегодишен договор со [[Франција|францускиот]] клуб {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}.<ref>{{cite web|date=8 July 2021|title=Sergio Ramos signs with Paris Saint-Germain|url=https://en.psg.fr/teams/first-team/content/sergio-ramos-signs-with-paris-saint-germain-until-2023|website=psg.fr|access-date=8 July 2021|archive-date=11 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711180231/https://en.psg.fr/teams/first-team/content/sergio-ramos-signs-with-paris-saint-germain-until-2023|url-status=live}}</ref> Поради проблеми со повреди, своето деби во [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] го направил дури во ноември 2021, во натпреварот против {{Fb team (N) Saint-Etienne}}.<ref>{{cite web| url = https://www.goal.com/br/not%C3%ADcias/sergio-ramos-coloca-fim-ao-seu-calvario-e-estreia-pelo-psg/bltdb0a0574d083b2fc| title = Sergio Ramos coloca fim ao seu calvário e estreia pelo PSG| publisher = Goal| date = 28 November 2021| access-date = 28 November 2021| archive-date = 28 November 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20211128140358/https://www.goal.com/br/not%C3%ADcias/sergio-ramos-coloca-fim-ao-seu-calvario-e-estreia-pelo-psg/bltdb0a0574d083b2fc| url-status = live}}</ref> Во двете години со ''Парижаните'' тој освоил три трофеи, две француски првенства (2021–2022 и 2022–2023) и [[Суперкуп на Франција 2022|Суперкупот на Франција 2022]]. На 4 септември 2023, Рамос се вратил во Севиља после 18 години, потпишувајќи едногодишен договор.<ref>{{Cite web |date=4 September 2023 |title=Sergio Ramos returns to Sevilla FC after 18 years |url=https://www.sevillafc.es/en/actual/news/sergio-ramos-signs-2324 |access-date=4 September 2023 |website=Sevilla FC |language=en |archive-date=4 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230904163215/https://www.sevillafc.es/en/actual/news/sergio-ramos-signs-2324 |url-status=live }}</ref> Во декември 2023, со голот постигнат против {{Fb team (N) Lens}} во [[УЕФА Лига на шампиони 2023-2024|Лигата на шампионите]], тој станал одбранбен играч со најмногу постигнати голови (17) во историјата на натпреварувањето, престигнувајќи ги [[Роберто Карлос]] и [[Жерар Пике]].<ref>{{cite web |url=https://onefootball.com/en/news/sergio-ramos-makes-champions-league-history-in-some-style-38714646 |title=Sergio Ramos makes Champions League history in some style |publisher=OneFootball |date=12 December 2023 }}</ref> Во текот на сезоната 2023-2024, тој одиграл 37 натпревари и постигнал 7 гола за Севиља, но по завршувањето на истата не му бил продолжен договорот.<ref>{{cite web |title= Sergio Ramos no seguirá en el Sevilla |url=https://sevillafc.es/actualidad/noticias/sergio-ramos-no-seguira-sevilla-fc |website=Sevilla FC |access-date=17 June 2024 |date=17 June 2024|language=es}}</ref> Откако останал слободен играч во летото 2024, тој бил поврзуван со многу клубови, но не потпишал со ниту една екипа до крајот на годината. На 6 февруари 2025, на 38-годишна возраст Рамос потпишал со [[Мексико|мексиканската]] екипа, [[ФК Монтереј|Монтереј]].<ref>{{Cite web |date=2025-02-06 |title=WELCOME TO RAYADOS, SERGIO RAMOS! |url=https://www.rayados.com/en/news/20473/welcome-to-rayados-sergio-ramos |access-date=2025-02-13 |publisher=[[C.F. Monterrey|Club de Fútbol Monterrey Rayados]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web|title= Real Madrid legend Sergio Ramos signs for Liga MX's Monterrey |url= https://www.espn.com/soccer/story/_/id/43641717/real-madrid-legend-sergio-ramos-signs-liga-mx-monterrey |publisher=ESPN|language=English|date=6 February 2025|access-date= 6 February 2025}}</ref> == Репрезентативна кариера == За [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпанската репрезентација]] дебитирал на 26 март 2005 година, во пријателскиот натпревар против [[Фудбалската репрезентација на Кина|Кина]] (3-0) одигран во [[Саламанка]]. На своето деби имал само 18 години и 361 ден, со што станал најмладиот играч во историјата на шпанската репрезентација. Подоцна, тој негов рекорд бил соборен од [[Сеск Фабрегас]]. Првите два гола за репрезентацијата ги постигнал во натпреварот против [[Фудбалската репрезентација на Сан Марино|Сан Марино]] во [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2006|квалификациите за Светското првенство 2006]] што завршил со резултат 6-0 за ''Ла Роха''. [[File:Sergio Ramos Euro 2012 vs France 02.jpg|thumb|right|240px|Рамос играјќи за Шпанија на [[Европско првенство во фудбал 2012|Европското првенство 2012]].]] Откако се нашол на списокот со повикани играчи за [[Светско првенство во фудбал 2006|Светското првенство 2006]], тој одиграл три натпревари на ''Мундијалот'' кој за шпанците завршил со пораз во осминафиналето од {{NazNB|FUrep|FRA}} (1-3). На [[Европско првенство во фудбал 2008|Европското првенство 2008]], Рамос ги провел во игра сите 90 минути на секој натпревар, освен во натпреварот против [[Фудбалската репрезентација на Грција|Грција]] (2-1) во групната фаза. Шпанија го освоила првенството со победа над [[Фудбалска репрезентација на Германија|Германија]] (1-0) во финалето. Во текот на славењето кое било после натпреварот, Рамос ја носел маицата во чест на неговиот починат пријател и соиграч од Севиља, [[Антонио Пуерта]]. Наредната година, со репрезентацијата го освоил и третото место на [[Куп на конфедерации 2009|Купот на конфедерации 2009]]. На [[Светско првенство во фудбал 2010|Светското првенство 2010]], како и на Европското пред две години, тој бил стартер на сите натпревари на позицијата десен бек, а Шпанија го освоила ова првенство со победа над [[Фудбалска репрезентација на Холандија|Холандија]] [[Продолжеток (спорт)|по продолженија]] (1-0) во финалето. На [[Европско првенство во фудбал 2012|Европското првенство 2012]], тој добил нова улога играјќи во срцето на одбраната на Шпанија, позиција на која тој самиот рекол дека се чувствува удобно иако станал Светски и Европски шампион играјќи како десен бек.<ref>{{cite news|url=http://www.goal.com/en-us/news/88/spain/2012/02/27/2933478/sergio-ramos-i-have-adapted-to-play-as-a-center-back-forl=|title=Sergio Ramos: I have adapted to play as a centre-back for Spain|work=[[Goal (website)|Goal]]|date=28 February 2012|access-date=1 June 2012|archive-date=21 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021005251/https://www.goal.com/en-us/news/88/spain/2012/02/27/2933478/sergio-ramos-i-have-adapted-to-play-as-a-center-back-forl=|url-status=live}}</ref> Тој ги одиграл сите натпревари на првенството одржано во [[Полска]] и [[Украина]], реализирајќи важен пенал во пресметката против {{NazNB|FUrep|POR}} во полуфиналето одлучена токму по [[Изведување пенали (фудбал)|изведување пенали]].<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefaeuro/history/news/0252-0cdc4f07099d-bbe9e9886641-1000--spain-survive-test-of-nerve-against-portugal-to-reach-euro-/|title=Spain survive test of nerve to reach final|publisher=UEFA|date=27 June 2012|access-date=28 June 2012|archive-date=28 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190928052011/https://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15174/match=2003378/postmatch/report/index.html#spain+survive+test+nerve+reach+final|url-status=live}}</ref> Во финалето, Шпанија со убедливи 4-0 ја победила {{NazNB|FUrep|ITA}} и ја одбранила титулата од пред четири години, а Рамос се нашол во Тимот на првенството.<ref>{{Cite web|url=https://www.uefa.com/uefaeuro/history/memories/newsid=2325815.html|title=UEFA EURO 2016 – History|website=[[UEFA]]|date=23 May 2016|language=en|access-date=1 March 2019|archive-date=3 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180303050416/http://www.uefa.com/uefaeuro/history/memories/newsid=2325815.html|url-status=live}}</ref> Од 2015 година, Рамос станал капитен на репрезентацијата, наследувајќи го исто како и во Реал Мадрид, [[Икер Касиљас]]. На 7 јуни 2019, играјќи во победата со 4-1 против {{NazNB|FUrep|FRO}} во [[Квалификации за Европско првенство во фудбал 2020|квалификациите за Европското првенство 2020]], тој го забележал својот 122 настап за репрезентацијата, со што станал рекордер по бројот на настапи престигнувајќи го Касиљас.<ref>{{cite news|url=https://www.football-espana.net/78610/sergio-ramos-breaks-international-win-record|title=Sergio Ramos breaks international win record|work=Football España|date=7 June 2019|access-date=7 June 2019|archive-date=7 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190607215846/https://www.football-espana.net/78610/sergio-ramos-breaks-international-win-record|url-status=live}}</ref> ==Статистика== === Клупска статистика=== ''Статистиката е ажурирана на 6 април 2025.'' {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- | 2002-2003 || rowspan=2|{{flagsport|ESP}} [[Севиља Атлетико]] || [[Сегунда Дивисион Б 2002-2003|СДБ]] || 1 || 0 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || 1 || 0 |- | 2003-2004 || [[Сегунда Дивисион Б 2003-2004|СДБ]] || 25+5<ref name="ref_A">[[Регуларна сезона]]+[[Плејоф]]</ref> || 2+0<ref name="ref_A" /> || - || - || - || - || - || - || - || - || - || 30 || 2 |- !colspan="3"|Вкупно Севиља Атлетико || 26+5 || 2 || || - || - || || - || - || || - || - || 31 || 2 |- | 2003-2004 || rowspan=3|{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Sevilla}} || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2003-2004|ПД]] || 7 || 0 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2003-2004|КШ]]|| 0 || 0 || [[Куп на УЕФА 2003-2004|КУ]] || 0 || 0 || - || - || - || 7 || 0 |- | 2004-2005 || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2004-2005|ПД]] || 31 || 2 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2004-2005|КШ]]|| 5 || 0 || [[Куп на УЕФА 2004-2005|КУ]] || 6 || 1 || - || - || - || 42 || 3 |- | јул.-авг. 2005 ||[[Примера Дивисион (Шпанија) 2005-2006|ПД]] || 1 || 0 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2004-2005|КШ]]|| 0 || 0 || [[Куп на УЕФА 2005-2006|КУ]] || 0 || 0 || - || - || - || 1 || 0 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2005-2006|авг. 2005-2006]] || rowspan="16"|{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Real Madrid}} || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2005-2006|ПД]] || 33 || 4 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2005-2006|КШ]]|| 6 || 1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2005/06|ЛШ]] || 7 || 1 || - || - || - || 46 || 6 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2006-2007|2006-2007]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2006-2007|ПД]] || 33 || 5 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2006-2007|КШ]]|| 3 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2006/07|ЛШ]] || 6 || 1 || - || - || - || 42 || 6 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2007-2008|2007-2008]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2007-2008|ПД]] || 33 || 5 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2007-2008|КШ]]|| 3 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2007/08|ЛШ]] || 7 || 0 || [[Суперкуп на Шпанија 2007|СШ]] || 2 || 1 || 45 || 6 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2008-2009|2008-2009]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2008-2009|ПД]] || 32 || 4 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2008-2009|КШ]]|| 0 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2008/09|ЛШ]] || 8 || 1 || [[Сушеркуп на Шпанија 2008|СШ]] || 2 || 1 || 42 || 6 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2009-2010|2009-2010]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2009-2010|ПД]] || 33 || 4 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2009-2010|КШ]]|| 0 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2008/09|ЛШ]] || 7 || 0 || - || - || - || 40 || 4 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2010-2011|2010-2011]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2010-2011|ПД]] || 31 || 3 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2010-2011|КШ]]|| 7 || 1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2010/11|ЛШ]] || 8 || 0 || - || - || - || 46 || 4 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2011-2012|2011-2012]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2011-2012|ПД]] || 34 || 3 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2011-2012|КШ]]|| 4 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2011/12|ЛШ]] || 11 || 1 || [[Суперкуп на Шпанија 2011|СШ]] || 2 || 0 || 51 || 4 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2012-2013|2012-2013]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2012-2013|ПД]] || 26 || 4 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2012-2013|КШ]]|| 3 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2012/13|ЛШ]] || 9 || 1 || [[Суперкуп на Шпанија 2012|СШ]] || 2 || 0 || 40 || 5 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2013-2014|2013-2014]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2013-2014|ПД]] || 32 || 4 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2013-2014|КШ]]|| 8 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2013/14|ЛШ]] || 11 || 3 || - || - || - || 51 || 7 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2014-2015|2014-2015]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2014-2015|ПД]] || 27 || 4 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2014-2015|КШ]]|| 2 || 1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2014/15|ЛШ]] || 8 || 0 || [[Суперкуп на УЕФА 2014|СУ]]+[[Суперкуп на Шпанија 2014|СШ]]+[[Светско клупско првенство во фудбал 2014|Скп]] || 1+2+2 || 0+0+2 || 42 || 7 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2015-2016|2015-2016]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2015-2016|ПД]] || 23 || 2 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2015-2016|КШ]]|| 0 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2015/16|ЛШ]] || 10 || 1 || - || - || - || 33 || 3 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2016-2017|2016-2017]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2016-2017|ПД]] || 28 || 7 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2016-2017|КШ]]|| 3 || 1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2016/17|ЛШ]] || 11 || 1 || [[Суперкуп на УЕФА 2016|СУ]]+[[Светско клупско првенство во фудбал 2016|Скп]] || 1+1 || 1+0 || 44 || 10 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2017-2018|2017-2018]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2017-2018|ПД]] || 26 || 4 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2017-2018|КШ]]|| 1 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2017/18|ЛШ]] || 11 || 1 || [[Суперкуп на УЕФА 2017|СУ]]+[[Суперкуп на Шпанија 2017|СШ]]+[[Светско клупско првенство во фудбал 2017|Скп]] || 1+2+1 || 0 || 42 || 5 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2018-2019|2018-2019]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2018-2019|ПД]] || 28 || 6 ||[[Фудбалски куп на Шпанија 2018-2019|КШ]]|| 6 || 3 || [[УЕФА Лига на шампиони 2018/19|ЛШ]] || 5 || 0 || [[Суперкуп на УЕФА 2018|СУ]]+[[Светско клупско првенство во фудбал 2018|Скп]] || 1+2 || 1+1 || 42 || 11 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2019-2020|2019-2020]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2019-2020|ПД]] || 35 || 11 ||[[Фудбалски куп на Шпанија 2019-2020|КШ]]|| 2 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2019/20|ЛШ]] || 5 || 2 ||[[Суперкуп на Шпанија 2020|СШ]] || 2 || 0 || 44 || 13 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2020-2021|2020-2021]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2020-2021|ПД]] || 15 || 2 ||[[Фудбалски куп на Шпанија 2020-2021|КШ]]|| 0 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2020/21|ЛШ]] || 5 || 2 ||[[Суперкуп на Шпанија 2021|СШ]] || 1 || 0 || 21 || 4 |- ! colspan="3"|Вкупно Реал Мадрид || 469 || 72 || || 48 || 7 || || 129 || 15 || || 25 || 7 || 671 || 71 |- | [[ФК Париз Сен Жермен сезона 2021-2022|2021-2022]] || rowspan="2"|{{flagsport|FRA}} {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}} || [[Лига 1 (Франција) 2021-2022|Л1]] || 12 || 2 || [[Фудбалски куп на Франција 2021-2022|КФ]] || 1 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2021/22|ЛШ]] || 0 || 0 || [[Суперкуп на Франција 2021|СФ]] || - || - || 13 || 2 |- |[[ФК Париз Сен Жермен сезона 2022-2023|2022-2023]] || [[Лига 1 (Франција) 2022-2023|Л1]] || 33 || 2 || [[Фудбалски куп на Франција 2022-2023|КФ]] || 3 || 1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2022/23|ЛШ]] || 8 || 0 || [[Суперкуп на Франција 2022|СФ]] || 1 || 1 || 45 || 4 |- ! colspan="3"|Вкупно Париз Сен Жермен || 45 || 4 || || 4 || 1 || || 8 || 0 || || 1 || 1 || 58 || 6 |- | [[ФК Севиља сезона 2023-2024|сеп. 2023-2024]] || {{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Sevilla}} || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2023-2024|ПД]] || 28 || 3 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2023-2024|КШ]]|| 4 || 2 || [[УЕФА Лига на шампиони 2023/24|ЛШ]] || 5 || 2 || [[Суперкуп на УЕФА 2023|СУ]] || - || - || 37 || 7 |- !colspan="3"|Вкупно Севиља || 67 || 5 || || 9 || 2 || || 11 || 3 || || - || - || 87 || 10 |- | [[ФК Монтереј сезона 2024-2025|фев.-јун. 2025]] || rowspan=1|{{flagsport|MEX}} [[ФК Монтереј|Монтереј]] || [[Примера Дивисион (Мексико) 2024-2025|ПД]] || 6 || 3 || - || - || - || [[КОНКАКАФ Куп на шампиони 2025|ККШ]] || 1 || 1 || [[Куп на лигите (МЛС и Примера Дивисион Мексико) 2024|КЛ]]+[[Светско клупско првенство во фудбал 2025|Скп]] || - || - || 7 || 4 |- ! colspan="3"|Вкупно во кариерата || 613+5 || 86+0 || || 61 || 10 || || 149 || 19 || || 26 || 8 || 854 || 93 |} == Трофеи == [[File:Ramos 2017 UEFA Super Cup Trophy, Skopje.jpg|thumb|upright|400px|right|Рамос, како капитен на Реал Мадрид, го подига трофејот освоен во [[Суперкуп на УЕФА|Суперкупот на УЕФА 2017]] игран во [[Скопје]].]] ===Клупски=== ====Реал Мадрид==== *'''{{Трофеј-Шпанија (Примера Дивисион)}} [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]]''' : 5 : 2006-2007, 2007-2008, 2011-2012, 2016-2017, 2019-2020 *'''{{Трофеј-Куп на Шпанија}} [[Фудбалски куп на Шпанија|Куп на Шпанија]]''' : 2 : 2010-2011, 2013-2014 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Шпанија}} [[Суперкуп на Шпанија]]''' : 4 : 2008, 2012, 2017, 2020 *'''{{Трофеј-Лига на шампиони}} [[УЕФА Лига на шампиони|Лига на шампиони]]''' : 4 : 2013-2014, 2015-2016, 2016-2017, 2017-2018 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Европа}} [[Суперкуп на УЕФА]]''' : 3 : [[Суперкуп на УЕФА 2014|2014]], [[Суперкуп на УЕФА 2016|2016]], [[Суперкуп на УЕФА 2017|2017]] *'''{{Трофеј-Светско клупско првенство}} [[Светско клупско првенство во фудбал|Светско клупско првенство]]''' : 4 : [[Светско клупско првенство во фудбал 2014|2014]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2016|2016]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2017|2017]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2018|2018]] [[File:Torres, Mata and Ramos Euro 2012 trophy 01.jpg|thumb|400px|[[Фернандо Торес]] (лево), [[Хуан Мата]] (во средина) и Рамос (десно) слават со трофејот освоен на [[Европско првенство во фудбал 2012|Европското првенство 2012]].]] ====Париз Сен Жермен==== *'''{{Трофеј-Франција (Лига 1)}} [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]]''' : 2 : 2021–2022, 2022-2023 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Франција}} [[Суперкуп на Франција]]''' : 1 : 2022 === Репрезентативни === ;Шпанија У19 * '''[[Европско првенство во фудбал за играчи под 19 години|Европско првенство под 19 години]]''' : 1 : [[Европско првенство во фудбал за играчи под 19 години 2004|2004]] ;Шпанија * '''{{Трофеј-Светско првенство во фудбал}} [[Светско првенство во фудбал|Светско првенство]]''' : 1 : [[Светско првенство во фудбал 2010|2010]] * '''{{Трофеј-Европско првенство во фудбал}} [[Европско првенство во фудбал|Европско првенство]]''' : 2 : [[Европско првенство во фудбал 2008|2008]], [[Европско првенство во фудбал 2012|2012]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Sergio Ramos}} *[http://www.realmadrid.com/en/football/squad/sergio-ramos-garcia Real Madrid official profile] *[http://www.bdfutbol.com/en/p/j2495.html?cat=SEL National team data] *{{NFT player|pid=10958}} *{{FIFA player|216814}} *{{UEFA player|93649}} *[http://www.sergioramos.es/ Official website] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120430202318/http://www.sergioramos.es/ |date=2012-04-30 }} {{es}} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 2010}} {{Состав на Шпанија на ЕП фудбал 2012}} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 2018}} {{DEFAULTSORT:Рамос, Серхио}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Шпански фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Севиља]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Париз Сен Жермен]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Монтереј]] [[Категорија:Фудбалери од Ла Лига]] [[Категорија:Фудбалери од Примера Дивисион (Мексико)]] gfrbq6jn1sx2zpbtyprdwzsvjip3ysr 5538943 5538937 2026-04-14T17:02:53Z Carshalton 30527 5538943 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | name = Серхио Рамос | fullname = Серхио Рамос Гарсија<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/22/85/78/fwc_2010_squadlists.pdf|title=FIFA World Cup South Africa 2010: List of players|publisher=FIFA|page=29|date=4 June 2010|accessdate=13 September 2013|format=PDF|archive-date=2010-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20100616010702/http://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/22/85/78/fwc_2010_squadlists.pdf|url-status=dead}}</ref> | image = [[Податотека:Russia-Spain 2017 (6).jpg|200px|]] | birth_date = {{Birth date and age|1986|3|30|df=y}} | birth_place = [[Камас (Шпанија)|Камас]], [[Шпанија]] | nationality = {{flagsport|ESP}} [[Шпанија]] | height = {{height|m=1.84}} | position = [[одбрана (фудбал)|одбрана]] | currentclub = {{Слободен играч}} | clubnumber = | youthyears1 = 1996–2003 | youthclubs1 = {{Fb team Sevilla}} | years1 = 2003-2004 | caps1 = 26 | goals1 = 2 | clubs1 = {{Fb team Sevilla Atletico}} | years2 = 2004-2005 | caps2 = 39 | goals2 = 2 | clubs2 = {{Fb team Sevilla}} | years3 = 2005-2021 | caps3 = 469 | goals3 = 72 | clubs3 = {{Fb team Real Madrid}} | years4 = 2021-2023 | caps4 = 45 | goals4 = 4 | clubs4 = {{Fb team Paris Saint-Germain}} | years5 = 2023-2024 | caps5 = 28 | goals5 = 3 | clubs5 = {{Fb team Sevilla}} | years6 = 2025 | caps6 = 27 | goals6 = 6 | clubs6 = {{Fb team Monterrey}} | nationalyears1 = 2002 | nationalcaps1 = 1 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 17 години|Шпанија 17]] | nationalyears2 = 2004 | nationalcaps2 = 6 | nationalgoals2 = 0 | nationalteam2 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 19 години|Шпанија 19]] | nationalyears3 = 2004 | nationalcaps3 = 6 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 21 години|Шпанија 21]] | nationalyears4 = 2005–2021 | nationalcaps4 = 180 | nationalgoals4 = 23 | nationalteam4 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] }} '''Серхио Рамос''' (роден на {{роден на|30|март|1986}}, во [[Камас (Шпанија)|Камас]]) — [[Шпанија|шпански]] [[фудбалер]], {{Football/DF/player}} на [[ФК Монтереј|Монтереј]] и поранешен репрезентативец на [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]]. Со шпанската репрезентација, чиј е рекордер по бројот на настапи (180), бил [[Светско првенство во фудбал|Светски шампион]] во [[Светско првенство во фудбал 2010|2010]] и [[Европско првенство во фудбал|Европски шампион]] во [[Европско првенство во фудбал 2008|2008]] и [[Европско првенство во фудбал 2012|2012]]. == Клупска кариера == Рамос започнал да тренира фудбал во екипата на [[ФК Севиља|Севиља]]. Откако ги поминал сите млади селекции, го направил своето професионално деби со [[ФК Севиља Атлетико|Б тимот на Севиља]], во сезоната 2003-2004. За првиот тим дебитирал на 1 февруари 2004, во натпреварот од [[Примера Дивисион (Шпанија) 2004-2005|Примера Дивисион 2004-2005]] против [[ФК Депортиво ла Коруња|Депортиво ла Коруња]]; неговиот тим, тогаш бил поразен со 1-0, а тој во игра влегол како резерва во второто полувреме. Во следната сезона, тој одиграл 31 натпревар во првенството за Севиља и бил стрелец на два гола, против [[ФК Реал Сосиедад|Реал Сосиедад]] (2-1) и [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]] (2-2). [[Податотека:REAL MADRID VS CELTA DE VIGO (32173645020-Ramos2).jpg|thumb|left|Рамос со [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]] против [[ФК Селта Виго|Селта Виго]] во сезоната 2016-2017]] Во текот на летото 2005 година, тогаш деветнаесетгодишниот Рамос преминал во [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]] за обесштетување од 27 милиони [[евро|евра]]. Првиот гол во дресот на Реал, го постигнал на 6 декември 2005, против [[ФК Олимпијакос|Олимпијакос]], во поразот со 3-2 во групната фаза на [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]]. Тој го носел дресот на Реал Мадрид во следните 16 години, забележувајќи 671 настап и постигнувајќи 101 гол, носејќи ја и [[Капитен|капитенската]] лента на клубот по заминувањето на [[Икер Касиљас]]. Со ''Кралевите'' ги освоил сите можни трофеи вклучувајќи: пет титули во [[Примера Дивисион (Шпанија)|шпанското првенство]] (2006-2007, 2007-2008, 2011-2012, 2016-2017, 2019-2020), два [[Фудбалски куп на Шпанија|Купа на Шпанија]] (2010-2011, 2013-2014), четири [[Суперкуп на Шпанија|Суперкупа на Шпанија]] (2008, 2012, 2017, 2020), четири [[УЕФА Лига на шампиони|Лига на шампиони]] (2013-2014, 2015-2016, 2016-2017, 2017-2018) три [[Суперкуп на УЕФА|Суперкупа на УЕФА]] (2014, 2016, 2017) и четири [[Светско клупско првенство во фудбал|Светски клупски првенства]] (2014, 2016, 2017, 2018). Со сите овие успеси, тој е третиот најуспешен играч во историјата на Реал Мадрид, зад [[Франциско Хенто]] и [[Марсело Виеира да Силва Жуниор|Марсело]]. По истекот на неговиот договор со Реал Мадрид во летото 2021, на 8 јули, тој потпишал двегодишен договор со [[Франција|францускиот]] клуб {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}.<ref>{{cite web|date=8 July 2021|title=Sergio Ramos signs with Paris Saint-Germain|url=https://en.psg.fr/teams/first-team/content/sergio-ramos-signs-with-paris-saint-germain-until-2023|website=psg.fr|access-date=8 July 2021|archive-date=11 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711180231/https://en.psg.fr/teams/first-team/content/sergio-ramos-signs-with-paris-saint-germain-until-2023|url-status=live}}</ref> Поради проблеми со повреди, своето деби во [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] го направил дури во ноември 2021, во натпреварот против {{Fb team (N) Saint-Etienne}}.<ref>{{cite web| url = https://www.goal.com/br/not%C3%ADcias/sergio-ramos-coloca-fim-ao-seu-calvario-e-estreia-pelo-psg/bltdb0a0574d083b2fc| title = Sergio Ramos coloca fim ao seu calvário e estreia pelo PSG| publisher = Goal| date = 28 November 2021| access-date = 28 November 2021| archive-date = 28 November 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20211128140358/https://www.goal.com/br/not%C3%ADcias/sergio-ramos-coloca-fim-ao-seu-calvario-e-estreia-pelo-psg/bltdb0a0574d083b2fc| url-status = live}}</ref> Во двете години со ''Парижаните'' тој освоил три трофеи, две француски првенства (2021–2022 и 2022–2023) и [[Суперкуп на Франција 2022|Суперкупот на Франција 2022]]. На 4 септември 2023, Рамос се вратил во Севиља после 18 години, потпишувајќи едногодишен договор.<ref>{{Cite web |date=4 September 2023 |title=Sergio Ramos returns to Sevilla FC after 18 years |url=https://www.sevillafc.es/en/actual/news/sergio-ramos-signs-2324 |access-date=4 September 2023 |website=Sevilla FC |language=en |archive-date=4 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230904163215/https://www.sevillafc.es/en/actual/news/sergio-ramos-signs-2324 |url-status=live }}</ref> Во декември 2023, со голот постигнат против {{Fb team (N) Lens}} во [[УЕФА Лига на шампиони 2023-2024|Лигата на шампионите]], тој станал одбранбен играч со најмногу постигнати голови (17) во историјата на натпреварувањето, престигнувајќи ги [[Роберто Карлос]] и [[Жерар Пике]].<ref>{{cite web |url=https://onefootball.com/en/news/sergio-ramos-makes-champions-league-history-in-some-style-38714646 |title=Sergio Ramos makes Champions League history in some style |publisher=OneFootball |date=12 December 2023 }}</ref> Во текот на сезоната 2023-2024, тој одиграл 37 натпревари и постигнал 7 гола за Севиља, но по завршувањето на истата не му бил продолжен договорот.<ref>{{cite web |title= Sergio Ramos no seguirá en el Sevilla |url=https://sevillafc.es/actualidad/noticias/sergio-ramos-no-seguira-sevilla-fc |website=Sevilla FC |access-date=17 June 2024 |date=17 June 2024|language=es}}</ref> Откако останал слободен играч во летото 2024, тој бил поврзуван со многу клубови, но не потпишал со ниту една екипа до крајот на годината. На 6 февруари 2025, на 38-годишна возраст Рамос потпишал со [[Мексико|мексиканската]] екипа, [[ФК Монтереј|Монтереј]].<ref>{{Cite web |date=2025-02-06 |title=WELCOME TO RAYADOS, SERGIO RAMOS! |url=https://www.rayados.com/en/news/20473/welcome-to-rayados-sergio-ramos |access-date=2025-02-13 |publisher=[[C.F. Monterrey|Club de Fútbol Monterrey Rayados]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web|title= Real Madrid legend Sergio Ramos signs for Liga MX's Monterrey |url= https://www.espn.com/soccer/story/_/id/43641717/real-madrid-legend-sergio-ramos-signs-liga-mx-monterrey |publisher=ESPN|language=English|date=6 February 2025|access-date= 6 February 2025}}</ref> На 18 јуни, тој го постигнал првиот гол во ремито 1–1 против [[ФК Интер|Интер]] за време на [[Светско клупско првенство 2025|Светското клупско првенство 2025]], а бил прогласен и за играч на натпреварот.<ref name=Temb>{{cite web |url=https://tembah.net/en/news?nid=70988 |title=Ramos makes Club World Cup history |website=tembah.net |date=18 June 2025 |access-date=22 June 2025}}</ref> Со тоа на возраст од 39 години и 80 дена, тој станал најстариот играч во историјата кој постигнал гол на Светското клупско првенство, соборувајќи го претходниот рекорд поставен од [[Хавиер Санети]] на [[Светско клупско првенство во фудбал 2010|изданието 2010]] на возраст од 37 години.<ref name=Temb/> Во декемвери истата година, тој објавил дека ќе си замине од Монтереј по истекот на неговиот договор, станувајќи слободен играч.<ref>{{cite web |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/47258351/spain-great-sergio-ramos-confirms-not-renew-liga-mx-monterrey |title=Sergio Ramos confirms he will not renew with Liga MX's Monterrey |publisher=ESPN |date=9 December 2025 }}</ref> == Репрезентативна кариера == За [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпанската репрезентација]] дебитирал на 26 март 2005 година, во пријателскиот натпревар против [[Фудбалската репрезентација на Кина|Кина]] (3-0) одигран во [[Саламанка]]. На своето деби имал само 18 години и 361 ден, со што станал најмладиот играч во историјата на шпанската репрезентација. Подоцна, тој негов рекорд бил соборен од [[Сеск Фабрегас]]. Првите два гола за репрезентацијата ги постигнал во натпреварот против [[Фудбалската репрезентација на Сан Марино|Сан Марино]] во [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2006|квалификациите за Светското првенство 2006]] што завршил со резултат 6-0 за ''Ла Роха''. [[File:Sergio Ramos Euro 2012 vs France 02.jpg|thumb|right|240px|Рамос играјќи за Шпанија на [[Европско првенство во фудбал 2012|Европското првенство 2012]].]] Откако се нашол на списокот со повикани играчи за [[Светско првенство во фудбал 2006|Светското првенство 2006]], тој одиграл три натпревари на ''Мундијалот'' кој за шпанците завршил со пораз во осминафиналето од {{NazNB|FUrep|FRA}} (1-3). На [[Европско првенство во фудбал 2008|Европското првенство 2008]], Рамос ги провел во игра сите 90 минути на секој натпревар, освен во натпреварот против [[Фудбалската репрезентација на Грција|Грција]] (2-1) во групната фаза. Шпанија го освоила првенството со победа над [[Фудбалска репрезентација на Германија|Германија]] (1-0) во финалето. Во текот на славењето кое било после натпреварот, Рамос ја носел маицата во чест на неговиот починат пријател и соиграч од Севиља, [[Антонио Пуерта]]. Наредната година, со репрезентацијата го освоил и третото место на [[Куп на конфедерации 2009|Купот на конфедерации 2009]]. На [[Светско првенство во фудбал 2010|Светското првенство 2010]], како и на Европското пред две години, тој бил стартер на сите натпревари на позицијата десен бек, а Шпанија го освоила ова првенство со победа над [[Фудбалска репрезентација на Холандија|Холандија]] [[Продолжеток (спорт)|по продолженија]] (1-0) во финалето. На [[Европско првенство во фудбал 2012|Европското првенство 2012]], тој добил нова улога играјќи во срцето на одбраната на Шпанија, позиција на која тој самиот рекол дека се чувствува удобно иако станал Светски и Европски шампион играјќи како десен бек.<ref>{{cite news|url=http://www.goal.com/en-us/news/88/spain/2012/02/27/2933478/sergio-ramos-i-have-adapted-to-play-as-a-center-back-forl=|title=Sergio Ramos: I have adapted to play as a centre-back for Spain|work=[[Goal (website)|Goal]]|date=28 February 2012|access-date=1 June 2012|archive-date=21 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021005251/https://www.goal.com/en-us/news/88/spain/2012/02/27/2933478/sergio-ramos-i-have-adapted-to-play-as-a-center-back-forl=|url-status=live}}</ref> Тој ги одиграл сите натпревари на првенството одржано во [[Полска]] и [[Украина]], реализирајќи важен пенал во пресметката против {{NazNB|FUrep|POR}} во полуфиналето одлучена токму по [[Изведување пенали (фудбал)|изведување пенали]].<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefaeuro/history/news/0252-0cdc4f07099d-bbe9e9886641-1000--spain-survive-test-of-nerve-against-portugal-to-reach-euro-/|title=Spain survive test of nerve to reach final|publisher=UEFA|date=27 June 2012|access-date=28 June 2012|archive-date=28 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190928052011/https://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15174/match=2003378/postmatch/report/index.html#spain+survive+test+nerve+reach+final|url-status=live}}</ref> Во финалето, Шпанија со убедливи 4-0 ја победила {{NazNB|FUrep|ITA}} и ја одбранила титулата од пред четири години, а Рамос се нашол во Тимот на првенството.<ref>{{Cite web|url=https://www.uefa.com/uefaeuro/history/memories/newsid=2325815.html|title=UEFA EURO 2016 – History|website=[[UEFA]]|date=23 May 2016|language=en|access-date=1 March 2019|archive-date=3 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180303050416/http://www.uefa.com/uefaeuro/history/memories/newsid=2325815.html|url-status=live}}</ref> Од 2015 година, Рамос станал капитен на репрезентацијата, наследувајќи го исто како и во Реал Мадрид, [[Икер Касиљас]]. На 7 јуни 2019, играјќи во победата со 4-1 против {{NazNB|FUrep|FRO}} во [[Квалификации за Европско првенство во фудбал 2020|квалификациите за Европското првенство 2020]], тој го забележал својот 122 настап за репрезентацијата, со што станал рекордер по бројот на настапи престигнувајќи го Касиљас.<ref>{{cite news|url=https://www.football-espana.net/78610/sergio-ramos-breaks-international-win-record|title=Sergio Ramos breaks international win record|work=Football España|date=7 June 2019|access-date=7 June 2019|archive-date=7 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190607215846/https://www.football-espana.net/78610/sergio-ramos-breaks-international-win-record|url-status=live}}</ref> ==Статистика== === Клупска статистика=== ''Статистиката е ажурирана на 6 април 2025.'' {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- | 2002-2003 || rowspan=2|{{flagsport|ESP}} [[Севиља Атлетико]] || [[Сегунда Дивисион Б 2002-2003|СДБ]] || 1 || 0 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || 1 || 0 |- | 2003-2004 || [[Сегунда Дивисион Б 2003-2004|СДБ]] || 25+5<ref name="ref_A">[[Регуларна сезона]]+[[Плејоф]]</ref> || 2+0<ref name="ref_A" /> || - || - || - || - || - || - || - || - || - || 30 || 2 |- !colspan="3"|Вкупно Севиља Атлетико || 26+5 || 2 || || - || - || || - || - || || - || - || 31 || 2 |- | 2003-2004 || rowspan=3|{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Sevilla}} || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2003-2004|ПД]] || 7 || 0 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2003-2004|КШ]]|| 0 || 0 || [[Куп на УЕФА 2003-2004|КУ]] || 0 || 0 || - || - || - || 7 || 0 |- | 2004-2005 || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2004-2005|ПД]] || 31 || 2 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2004-2005|КШ]]|| 5 || 0 || [[Куп на УЕФА 2004-2005|КУ]] || 6 || 1 || - || - || - || 42 || 3 |- | јул.-авг. 2005 ||[[Примера Дивисион (Шпанија) 2005-2006|ПД]] || 1 || 0 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2004-2005|КШ]]|| 0 || 0 || [[Куп на УЕФА 2005-2006|КУ]] || 0 || 0 || - || - || - || 1 || 0 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2005-2006|авг. 2005-2006]] || rowspan="16"|{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Real Madrid}} || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2005-2006|ПД]] || 33 || 4 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2005-2006|КШ]]|| 6 || 1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2005/06|ЛШ]] || 7 || 1 || - || - || - || 46 || 6 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2006-2007|2006-2007]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2006-2007|ПД]] || 33 || 5 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2006-2007|КШ]]|| 3 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2006/07|ЛШ]] || 6 || 1 || - || - || - || 42 || 6 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2007-2008|2007-2008]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2007-2008|ПД]] || 33 || 5 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2007-2008|КШ]]|| 3 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2007/08|ЛШ]] || 7 || 0 || [[Суперкуп на Шпанија 2007|СШ]] || 2 || 1 || 45 || 6 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2008-2009|2008-2009]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2008-2009|ПД]] || 32 || 4 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2008-2009|КШ]]|| 0 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2008/09|ЛШ]] || 8 || 1 || [[Сушеркуп на Шпанија 2008|СШ]] || 2 || 1 || 42 || 6 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2009-2010|2009-2010]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2009-2010|ПД]] || 33 || 4 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2009-2010|КШ]]|| 0 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2008/09|ЛШ]] || 7 || 0 || - || - || - || 40 || 4 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2010-2011|2010-2011]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2010-2011|ПД]] || 31 || 3 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2010-2011|КШ]]|| 7 || 1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2010/11|ЛШ]] || 8 || 0 || - || - || - || 46 || 4 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2011-2012|2011-2012]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2011-2012|ПД]] || 34 || 3 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2011-2012|КШ]]|| 4 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2011/12|ЛШ]] || 11 || 1 || [[Суперкуп на Шпанија 2011|СШ]] || 2 || 0 || 51 || 4 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2012-2013|2012-2013]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2012-2013|ПД]] || 26 || 4 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2012-2013|КШ]]|| 3 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2012/13|ЛШ]] || 9 || 1 || [[Суперкуп на Шпанија 2012|СШ]] || 2 || 0 || 40 || 5 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2013-2014|2013-2014]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2013-2014|ПД]] || 32 || 4 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2013-2014|КШ]]|| 8 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2013/14|ЛШ]] || 11 || 3 || - || - || - || 51 || 7 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2014-2015|2014-2015]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2014-2015|ПД]] || 27 || 4 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2014-2015|КШ]]|| 2 || 1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2014/15|ЛШ]] || 8 || 0 || [[Суперкуп на УЕФА 2014|СУ]]+[[Суперкуп на Шпанија 2014|СШ]]+[[Светско клупско првенство во фудбал 2014|Скп]] || 1+2+2 || 0+0+2 || 42 || 7 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2015-2016|2015-2016]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2015-2016|ПД]] || 23 || 2 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2015-2016|КШ]]|| 0 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2015/16|ЛШ]] || 10 || 1 || - || - || - || 33 || 3 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2016-2017|2016-2017]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2016-2017|ПД]] || 28 || 7 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2016-2017|КШ]]|| 3 || 1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2016/17|ЛШ]] || 11 || 1 || [[Суперкуп на УЕФА 2016|СУ]]+[[Светско клупско првенство во фудбал 2016|Скп]] || 1+1 || 1+0 || 44 || 10 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2017-2018|2017-2018]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2017-2018|ПД]] || 26 || 4 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2017-2018|КШ]]|| 1 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2017/18|ЛШ]] || 11 || 1 || [[Суперкуп на УЕФА 2017|СУ]]+[[Суперкуп на Шпанија 2017|СШ]]+[[Светско клупско првенство во фудбал 2017|Скп]] || 1+2+1 || 0 || 42 || 5 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2018-2019|2018-2019]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2018-2019|ПД]] || 28 || 6 ||[[Фудбалски куп на Шпанија 2018-2019|КШ]]|| 6 || 3 || [[УЕФА Лига на шампиони 2018/19|ЛШ]] || 5 || 0 || [[Суперкуп на УЕФА 2018|СУ]]+[[Светско клупско првенство во фудбал 2018|Скп]] || 1+2 || 1+1 || 42 || 11 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2019-2020|2019-2020]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2019-2020|ПД]] || 35 || 11 ||[[Фудбалски куп на Шпанија 2019-2020|КШ]]|| 2 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2019/20|ЛШ]] || 5 || 2 ||[[Суперкуп на Шпанија 2020|СШ]] || 2 || 0 || 44 || 13 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2020-2021|2020-2021]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2020-2021|ПД]] || 15 || 2 ||[[Фудбалски куп на Шпанија 2020-2021|КШ]]|| 0 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2020/21|ЛШ]] || 5 || 2 ||[[Суперкуп на Шпанија 2021|СШ]] || 1 || 0 || 21 || 4 |- ! colspan="3"|Вкупно Реал Мадрид || 469 || 72 || || 48 || 7 || || 129 || 15 || || 25 || 7 || 671 || 71 |- | [[ФК Париз Сен Жермен сезона 2021-2022|2021-2022]] || rowspan="2"|{{flagsport|FRA}} {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}} || [[Лига 1 (Франција) 2021-2022|Л1]] || 12 || 2 || [[Фудбалски куп на Франција 2021-2022|КФ]] || 1 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2021/22|ЛШ]] || 0 || 0 || [[Суперкуп на Франција 2021|СФ]] || - || - || 13 || 2 |- |[[ФК Париз Сен Жермен сезона 2022-2023|2022-2023]] || [[Лига 1 (Франција) 2022-2023|Л1]] || 33 || 2 || [[Фудбалски куп на Франција 2022-2023|КФ]] || 3 || 1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2022/23|ЛШ]] || 8 || 0 || [[Суперкуп на Франција 2022|СФ]] || 1 || 1 || 45 || 4 |- ! colspan="3"|Вкупно Париз Сен Жермен || 45 || 4 || || 4 || 1 || || 8 || 0 || || 1 || 1 || 58 || 6 |- | [[ФК Севиља сезона 2023-2024|сеп. 2023-2024]] || {{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Sevilla}} || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2023-2024|ПД]] || 28 || 3 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2023-2024|КШ]]|| 4 || 2 || [[УЕФА Лига на шампиони 2023/24|ЛШ]] || 5 || 2 || [[Суперкуп на УЕФА 2023|СУ]] || - || - || 37 || 7 |- !colspan="3"|Вкупно Севиља || 67 || 5 || || 9 || 2 || || 11 || 3 || || - || - || 87 || 10 |- | [[ФК Монтереј сезона 2024-2025|фев.-јун. 2025]] || rowspan=1|{{flagsport|MEX}} [[ФК Монтереј|Монтереј]] || [[Примера Дивисион (Мексико) 2024-2025|ПД]] || 6 || 3 || - || - || - || [[КОНКАКАФ Куп на шампиони 2025|ККШ]] || 1 || 1 || [[Куп на лигите (МЛС и Примера Дивисион Мексико) 2024|КЛ]]+[[Светско клупско првенство во фудбал 2025|Скп]] || - || - || 7 || 4 |- ! colspan="3"|Вкупно во кариерата || 613+5 || 86+0 || || 61 || 10 || || 149 || 19 || || 26 || 8 || 854 || 93 |} == Трофеи == [[File:Ramos 2017 UEFA Super Cup Trophy, Skopje.jpg|thumb|upright|400px|right|Рамос, како капитен на Реал Мадрид, го подига трофејот освоен во [[Суперкуп на УЕФА|Суперкупот на УЕФА 2017]] игран во [[Скопје]].]] ===Клупски=== ====Реал Мадрид==== *'''{{Трофеј-Шпанија (Примера Дивисион)}} [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]]''' : 5 : 2006-2007, 2007-2008, 2011-2012, 2016-2017, 2019-2020 *'''{{Трофеј-Куп на Шпанија}} [[Фудбалски куп на Шпанија|Куп на Шпанија]]''' : 2 : 2010-2011, 2013-2014 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Шпанија}} [[Суперкуп на Шпанија]]''' : 4 : 2008, 2012, 2017, 2020 *'''{{Трофеј-Лига на шампиони}} [[УЕФА Лига на шампиони|Лига на шампиони]]''' : 4 : 2013-2014, 2015-2016, 2016-2017, 2017-2018 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Европа}} [[Суперкуп на УЕФА]]''' : 3 : [[Суперкуп на УЕФА 2014|2014]], [[Суперкуп на УЕФА 2016|2016]], [[Суперкуп на УЕФА 2017|2017]] *'''{{Трофеј-Светско клупско првенство}} [[Светско клупско првенство во фудбал|Светско клупско првенство]]''' : 4 : [[Светско клупско првенство во фудбал 2014|2014]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2016|2016]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2017|2017]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2018|2018]] [[File:Torres, Mata and Ramos Euro 2012 trophy 01.jpg|thumb|400px|[[Фернандо Торес]] (лево), [[Хуан Мата]] (во средина) и Рамос (десно) слават со трофејот освоен на [[Европско првенство во фудбал 2012|Европското првенство 2012]].]] ====Париз Сен Жермен==== *'''{{Трофеј-Франција (Лига 1)}} [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]]''' : 2 : 2021–2022, 2022-2023 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Франција}} [[Суперкуп на Франција]]''' : 1 : 2022 === Репрезентативни === ;Шпанија У19 * '''[[Европско првенство во фудбал за играчи под 19 години|Европско првенство под 19 години]]''' : 1 : [[Европско првенство во фудбал за играчи под 19 години 2004|2004]] ;Шпанија * '''{{Трофеј-Светско првенство во фудбал}} [[Светско првенство во фудбал|Светско првенство]]''' : 1 : [[Светско првенство во фудбал 2010|2010]] * '''{{Трофеј-Европско првенство во фудбал}} [[Европско првенство во фудбал|Европско првенство]]''' : 2 : [[Европско првенство во фудбал 2008|2008]], [[Европско првенство во фудбал 2012|2012]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Sergio Ramos}} *[http://www.realmadrid.com/en/football/squad/sergio-ramos-garcia Real Madrid official profile] *[http://www.bdfutbol.com/en/p/j2495.html?cat=SEL National team data] *{{NFT player|pid=10958}} *{{FIFA player|216814}} *{{UEFA player|93649}} *[http://www.sergioramos.es/ Official website] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120430202318/http://www.sergioramos.es/ |date=2012-04-30 }} {{es}} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 2010}} {{Состав на Шпанија на ЕП фудбал 2012}} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 2018}} {{DEFAULTSORT:Рамос, Серхио}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Шпански фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Севиља]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Париз Сен Жермен]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Монтереј]] [[Категорија:Фудбалери од Ла Лига]] [[Категорија:Фудбалери од Примера Дивисион (Мексико)]] 6ce3iglus2ca83v0lbfg2ops8sum12l 5538945 5538943 2026-04-14T17:03:48Z Carshalton 30527 /* Клупска кариера */ 5538945 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | name = Серхио Рамос | fullname = Серхио Рамос Гарсија<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/22/85/78/fwc_2010_squadlists.pdf|title=FIFA World Cup South Africa 2010: List of players|publisher=FIFA|page=29|date=4 June 2010|accessdate=13 September 2013|format=PDF|archive-date=2010-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20100616010702/http://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/22/85/78/fwc_2010_squadlists.pdf|url-status=dead}}</ref> | image = [[Податотека:Russia-Spain 2017 (6).jpg|200px|]] | birth_date = {{Birth date and age|1986|3|30|df=y}} | birth_place = [[Камас (Шпанија)|Камас]], [[Шпанија]] | nationality = {{flagsport|ESP}} [[Шпанија]] | height = {{height|m=1.84}} | position = [[одбрана (фудбал)|одбрана]] | currentclub = {{Слободен играч}} | clubnumber = | youthyears1 = 1996–2003 | youthclubs1 = {{Fb team Sevilla}} | years1 = 2003-2004 | caps1 = 26 | goals1 = 2 | clubs1 = {{Fb team Sevilla Atletico}} | years2 = 2004-2005 | caps2 = 39 | goals2 = 2 | clubs2 = {{Fb team Sevilla}} | years3 = 2005-2021 | caps3 = 469 | goals3 = 72 | clubs3 = {{Fb team Real Madrid}} | years4 = 2021-2023 | caps4 = 45 | goals4 = 4 | clubs4 = {{Fb team Paris Saint-Germain}} | years5 = 2023-2024 | caps5 = 28 | goals5 = 3 | clubs5 = {{Fb team Sevilla}} | years6 = 2025 | caps6 = 27 | goals6 = 6 | clubs6 = {{Fb team Monterrey}} | nationalyears1 = 2002 | nationalcaps1 = 1 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 17 години|Шпанија 17]] | nationalyears2 = 2004 | nationalcaps2 = 6 | nationalgoals2 = 0 | nationalteam2 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 19 години|Шпанија 19]] | nationalyears3 = 2004 | nationalcaps3 = 6 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 21 години|Шпанија 21]] | nationalyears4 = 2005–2021 | nationalcaps4 = 180 | nationalgoals4 = 23 | nationalteam4 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] }} '''Серхио Рамос''' (роден на {{роден на|30|март|1986}}, во [[Камас (Шпанија)|Камас]]) — [[Шпанија|шпански]] [[фудбалер]], {{Football/DF/player}} на [[ФК Монтереј|Монтереј]] и поранешен репрезентативец на [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]]. Со шпанската репрезентација, чиј е рекордер по бројот на настапи (180), бил [[Светско првенство во фудбал|Светски шампион]] во [[Светско првенство во фудбал 2010|2010]] и [[Европско првенство во фудбал|Европски шампион]] во [[Европско првенство во фудбал 2008|2008]] и [[Европско првенство во фудбал 2012|2012]]. == Клупска кариера == Рамос започнал да тренира фудбал во екипата на [[ФК Севиља|Севиља]]. Откако ги поминал сите млади селекции, го направил своето професионално деби со [[ФК Севиља Атлетико|Б тимот на Севиља]], во сезоната 2003-2004. За првиот тим дебитирал на 1 февруари 2004, во натпреварот од [[Примера Дивисион (Шпанија) 2004-2005|Примера Дивисион 2004-2005]] против [[ФК Депортиво ла Коруња|Депортиво ла Коруња]]; неговиот тим, тогаш бил поразен со 1-0, а тој во игра влегол како резерва во второто полувреме. Во следната сезона, тој одиграл 31 натпревар во првенството за Севиља и бил стрелец на два гола, против [[ФК Реал Сосиедад|Реал Сосиедад]] (2-1) и [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]] (2-2). [[Податотека:REAL MADRID VS CELTA DE VIGO (32173645020-Ramos2).jpg|thumb|left|Рамос со [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]] против [[ФК Селта Виго|Селта Виго]] во сезоната 2016-2017]] Во текот на летото 2005 година, тогаш деветнаесетгодишниот Рамос преминал во [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]] за обесштетување од 27 милиони [[евро|евра]]. Првиот гол во дресот на Реал, го постигнал на 6 декември 2005, против [[ФК Олимпијакос|Олимпијакос]], во поразот со 3-2 во групната фаза на [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]]. Тој го носел дресот на Реал Мадрид во следните 16 години, забележувајќи 671 настап и постигнувајќи 101 гол, носејќи ја и [[Капитен|капитенската]] лента на клубот по заминувањето на [[Икер Касиљас]]. Со ''Кралевите'' ги освоил сите можни трофеи вклучувајќи: пет титули во [[Примера Дивисион (Шпанија)|шпанското првенство]] (2006-2007, 2007-2008, 2011-2012, 2016-2017, 2019-2020), два [[Фудбалски куп на Шпанија|Купа на Шпанија]] (2010-2011, 2013-2014), четири [[Суперкуп на Шпанија|Суперкупа на Шпанија]] (2008, 2012, 2017, 2020), четири [[УЕФА Лига на шампиони|Лига на шампиони]] (2013-2014, 2015-2016, 2016-2017, 2017-2018) три [[Суперкуп на УЕФА|Суперкупа на УЕФА]] (2014, 2016, 2017) и четири [[Светско клупско првенство во фудбал|Светски клупски првенства]] (2014, 2016, 2017, 2018). Со сите овие успеси, тој е третиот најуспешен играч во историјата на Реал Мадрид, зад [[Франциско Хенто]] и [[Марсело Виеира да Силва Жуниор|Марсело]]. По истекот на неговиот договор со Реал Мадрид во летото 2021, на 8 јули, тој потпишал двегодишен договор со [[Франција|францускиот]] клуб {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}.<ref>{{cite web|date=8 July 2021|title=Sergio Ramos signs with Paris Saint-Germain|url=https://en.psg.fr/teams/first-team/content/sergio-ramos-signs-with-paris-saint-germain-until-2023|website=psg.fr|access-date=8 July 2021|archive-date=11 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711180231/https://en.psg.fr/teams/first-team/content/sergio-ramos-signs-with-paris-saint-germain-until-2023|url-status=live}}</ref> Поради проблеми со повреди, своето деби во [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] го направил дури во ноември 2021, во натпреварот против {{Fb team (N) Saint-Etienne}}.<ref>{{cite web| url = https://www.goal.com/br/not%C3%ADcias/sergio-ramos-coloca-fim-ao-seu-calvario-e-estreia-pelo-psg/bltdb0a0574d083b2fc| title = Sergio Ramos coloca fim ao seu calvário e estreia pelo PSG| publisher = Goal| date = 28 November 2021| access-date = 28 November 2021| archive-date = 28 November 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20211128140358/https://www.goal.com/br/not%C3%ADcias/sergio-ramos-coloca-fim-ao-seu-calvario-e-estreia-pelo-psg/bltdb0a0574d083b2fc| url-status = live}}</ref> Во двете години со ''Парижаните'' тој освоил три трофеи, две француски првенства (2021–2022 и 2022–2023) и [[Суперкуп на Франција 2022|Суперкупот на Франција 2022]]. На 4 септември 2023, Рамос се вратил во Севиља после 18 години, потпишувајќи едногодишен договор.<ref>{{Cite web |date=4 September 2023 |title=Sergio Ramos returns to Sevilla FC after 18 years |url=https://www.sevillafc.es/en/actual/news/sergio-ramos-signs-2324 |access-date=4 September 2023 |website=Sevilla FC |language=en |archive-date=4 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230904163215/https://www.sevillafc.es/en/actual/news/sergio-ramos-signs-2324 |url-status=live }}</ref> Во декември 2023, со голот постигнат против {{Fb team (N) Lens}} во [[УЕФА Лига на шампиони 2023-2024|Лигата на шампионите]], тој станал одбранбен играч со најмногу постигнати голови (17) во историјата на натпреварувањето, престигнувајќи ги [[Роберто Карлос]] и [[Жерар Пике]].<ref>{{cite web |url=https://onefootball.com/en/news/sergio-ramos-makes-champions-league-history-in-some-style-38714646 |title=Sergio Ramos makes Champions League history in some style |publisher=OneFootball |date=12 December 2023 }}</ref> Во текот на сезоната 2023-2024, тој одиграл 37 натпревари и постигнал 7 гола за Севиља, но по завршувањето на истата не му бил продолжен договорот.<ref>{{cite web |title= Sergio Ramos no seguirá en el Sevilla |url=https://sevillafc.es/actualidad/noticias/sergio-ramos-no-seguira-sevilla-fc |website=Sevilla FC |access-date=17 June 2024 |date=17 June 2024|language=es}}</ref> Откако останал слободен играч во летото 2024, тој бил поврзуван со многу клубови, но не потпишал со ниту една екипа до крајот на годината. На 6 февруари 2025, на 38-годишна возраст Рамос потпишал со [[Мексико|мексиканската]] екипа, [[ФК Монтереј|Монтереј]].<ref>{{Cite web |date=2025-02-06 |title=WELCOME TO RAYADOS, SERGIO RAMOS! |url=https://www.rayados.com/en/news/20473/welcome-to-rayados-sergio-ramos |access-date=2025-02-13 |publisher=[[C.F. Monterrey|Club de Fútbol Monterrey Rayados]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web|title= Real Madrid legend Sergio Ramos signs for Liga MX's Monterrey |url= https://www.espn.com/soccer/story/_/id/43641717/real-madrid-legend-sergio-ramos-signs-liga-mx-monterrey |publisher=ESPN|language=English|date=6 February 2025|access-date= 6 February 2025}}</ref> На 18 јуни, тој го постигнал првиот гол во ремито 1–1 против [[ФК Интер|Интер]] за време на [[Светско клупско првенство 2025|Светското клупско првенство 2025]], а бил прогласен и за играч на натпреварот.<ref name=Temb>{{cite web |url=https://tembah.net/en/news?nid=70988 |title=Ramos makes Club World Cup history |website=tembah.net |date=18 June 2025 |access-date=22 June 2025}}</ref> Со тоа на возраст од 39 години и 80 дена, тој станал најстариот играч во историјата кој постигнал гол на Светското клупско првенство, соборувајќи го претходниот рекорд поставен од [[Хавиер Санети]] на [[Светско клупско првенство во фудбал 2010|изданието 2010]] на возраст од 37 години.<ref name=Temb/> Во декемвери 2025, тој го напуштил Монтереј по истекот на неговиот договор.<ref>{{cite web |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/47258351/spain-great-sergio-ramos-confirms-not-renew-liga-mx-monterrey |title=Sergio Ramos confirms he will not renew with Liga MX's Monterrey |publisher=ESPN |date=9 December 2025 }}</ref> == Репрезентативна кариера == За [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпанската репрезентација]] дебитирал на 26 март 2005 година, во пријателскиот натпревар против [[Фудбалската репрезентација на Кина|Кина]] (3-0) одигран во [[Саламанка]]. На своето деби имал само 18 години и 361 ден, со што станал најмладиот играч во историјата на шпанската репрезентација. Подоцна, тој негов рекорд бил соборен од [[Сеск Фабрегас]]. Првите два гола за репрезентацијата ги постигнал во натпреварот против [[Фудбалската репрезентација на Сан Марино|Сан Марино]] во [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2006|квалификациите за Светското првенство 2006]] што завршил со резултат 6-0 за ''Ла Роха''. [[File:Sergio Ramos Euro 2012 vs France 02.jpg|thumb|right|240px|Рамос играјќи за Шпанија на [[Европско првенство во фудбал 2012|Европското првенство 2012]].]] Откако се нашол на списокот со повикани играчи за [[Светско првенство во фудбал 2006|Светското првенство 2006]], тој одиграл три натпревари на ''Мундијалот'' кој за шпанците завршил со пораз во осминафиналето од {{NazNB|FUrep|FRA}} (1-3). На [[Европско првенство во фудбал 2008|Европското првенство 2008]], Рамос ги провел во игра сите 90 минути на секој натпревар, освен во натпреварот против [[Фудбалската репрезентација на Грција|Грција]] (2-1) во групната фаза. Шпанија го освоила првенството со победа над [[Фудбалска репрезентација на Германија|Германија]] (1-0) во финалето. Во текот на славењето кое било после натпреварот, Рамос ја носел маицата во чест на неговиот починат пријател и соиграч од Севиља, [[Антонио Пуерта]]. Наредната година, со репрезентацијата го освоил и третото место на [[Куп на конфедерации 2009|Купот на конфедерации 2009]]. На [[Светско првенство во фудбал 2010|Светското првенство 2010]], како и на Европското пред две години, тој бил стартер на сите натпревари на позицијата десен бек, а Шпанија го освоила ова првенство со победа над [[Фудбалска репрезентација на Холандија|Холандија]] [[Продолжеток (спорт)|по продолженија]] (1-0) во финалето. На [[Европско првенство во фудбал 2012|Европското првенство 2012]], тој добил нова улога играјќи во срцето на одбраната на Шпанија, позиција на која тој самиот рекол дека се чувствува удобно иако станал Светски и Европски шампион играјќи како десен бек.<ref>{{cite news|url=http://www.goal.com/en-us/news/88/spain/2012/02/27/2933478/sergio-ramos-i-have-adapted-to-play-as-a-center-back-forl=|title=Sergio Ramos: I have adapted to play as a centre-back for Spain|work=[[Goal (website)|Goal]]|date=28 February 2012|access-date=1 June 2012|archive-date=21 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021005251/https://www.goal.com/en-us/news/88/spain/2012/02/27/2933478/sergio-ramos-i-have-adapted-to-play-as-a-center-back-forl=|url-status=live}}</ref> Тој ги одиграл сите натпревари на првенството одржано во [[Полска]] и [[Украина]], реализирајќи важен пенал во пресметката против {{NazNB|FUrep|POR}} во полуфиналето одлучена токму по [[Изведување пенали (фудбал)|изведување пенали]].<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefaeuro/history/news/0252-0cdc4f07099d-bbe9e9886641-1000--spain-survive-test-of-nerve-against-portugal-to-reach-euro-/|title=Spain survive test of nerve to reach final|publisher=UEFA|date=27 June 2012|access-date=28 June 2012|archive-date=28 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190928052011/https://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15174/match=2003378/postmatch/report/index.html#spain+survive+test+nerve+reach+final|url-status=live}}</ref> Во финалето, Шпанија со убедливи 4-0 ја победила {{NazNB|FUrep|ITA}} и ја одбранила титулата од пред четири години, а Рамос се нашол во Тимот на првенството.<ref>{{Cite web|url=https://www.uefa.com/uefaeuro/history/memories/newsid=2325815.html|title=UEFA EURO 2016 – History|website=[[UEFA]]|date=23 May 2016|language=en|access-date=1 March 2019|archive-date=3 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180303050416/http://www.uefa.com/uefaeuro/history/memories/newsid=2325815.html|url-status=live}}</ref> Од 2015 година, Рамос станал капитен на репрезентацијата, наследувајќи го исто како и во Реал Мадрид, [[Икер Касиљас]]. На 7 јуни 2019, играјќи во победата со 4-1 против {{NazNB|FUrep|FRO}} во [[Квалификации за Европско првенство во фудбал 2020|квалификациите за Европското првенство 2020]], тој го забележал својот 122 настап за репрезентацијата, со што станал рекордер по бројот на настапи престигнувајќи го Касиљас.<ref>{{cite news|url=https://www.football-espana.net/78610/sergio-ramos-breaks-international-win-record|title=Sergio Ramos breaks international win record|work=Football España|date=7 June 2019|access-date=7 June 2019|archive-date=7 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190607215846/https://www.football-espana.net/78610/sergio-ramos-breaks-international-win-record|url-status=live}}</ref> ==Статистика== === Клупска статистика=== ''Статистиката е ажурирана на 6 април 2025.'' {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- | 2002-2003 || rowspan=2|{{flagsport|ESP}} [[Севиља Атлетико]] || [[Сегунда Дивисион Б 2002-2003|СДБ]] || 1 || 0 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || 1 || 0 |- | 2003-2004 || [[Сегунда Дивисион Б 2003-2004|СДБ]] || 25+5<ref name="ref_A">[[Регуларна сезона]]+[[Плејоф]]</ref> || 2+0<ref name="ref_A" /> || - || - || - || - || - || - || - || - || - || 30 || 2 |- !colspan="3"|Вкупно Севиља Атлетико || 26+5 || 2 || || - || - || || - || - || || - || - || 31 || 2 |- | 2003-2004 || rowspan=3|{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Sevilla}} || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2003-2004|ПД]] || 7 || 0 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2003-2004|КШ]]|| 0 || 0 || [[Куп на УЕФА 2003-2004|КУ]] || 0 || 0 || - || - || - || 7 || 0 |- | 2004-2005 || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2004-2005|ПД]] || 31 || 2 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2004-2005|КШ]]|| 5 || 0 || [[Куп на УЕФА 2004-2005|КУ]] || 6 || 1 || - || - || - || 42 || 3 |- | јул.-авг. 2005 ||[[Примера Дивисион (Шпанија) 2005-2006|ПД]] || 1 || 0 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2004-2005|КШ]]|| 0 || 0 || [[Куп на УЕФА 2005-2006|КУ]] || 0 || 0 || - || - || - || 1 || 0 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2005-2006|авг. 2005-2006]] || rowspan="16"|{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Real Madrid}} || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2005-2006|ПД]] || 33 || 4 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2005-2006|КШ]]|| 6 || 1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2005/06|ЛШ]] || 7 || 1 || - || - || - || 46 || 6 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2006-2007|2006-2007]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2006-2007|ПД]] || 33 || 5 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2006-2007|КШ]]|| 3 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2006/07|ЛШ]] || 6 || 1 || - || - || - || 42 || 6 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2007-2008|2007-2008]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2007-2008|ПД]] || 33 || 5 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2007-2008|КШ]]|| 3 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2007/08|ЛШ]] || 7 || 0 || [[Суперкуп на Шпанија 2007|СШ]] || 2 || 1 || 45 || 6 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2008-2009|2008-2009]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2008-2009|ПД]] || 32 || 4 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2008-2009|КШ]]|| 0 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2008/09|ЛШ]] || 8 || 1 || [[Сушеркуп на Шпанија 2008|СШ]] || 2 || 1 || 42 || 6 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2009-2010|2009-2010]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2009-2010|ПД]] || 33 || 4 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2009-2010|КШ]]|| 0 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2008/09|ЛШ]] || 7 || 0 || - || - || - || 40 || 4 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2010-2011|2010-2011]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2010-2011|ПД]] || 31 || 3 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2010-2011|КШ]]|| 7 || 1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2010/11|ЛШ]] || 8 || 0 || - || - || - || 46 || 4 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2011-2012|2011-2012]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2011-2012|ПД]] || 34 || 3 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2011-2012|КШ]]|| 4 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2011/12|ЛШ]] || 11 || 1 || [[Суперкуп на Шпанија 2011|СШ]] || 2 || 0 || 51 || 4 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2012-2013|2012-2013]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2012-2013|ПД]] || 26 || 4 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2012-2013|КШ]]|| 3 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2012/13|ЛШ]] || 9 || 1 || [[Суперкуп на Шпанија 2012|СШ]] || 2 || 0 || 40 || 5 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2013-2014|2013-2014]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2013-2014|ПД]] || 32 || 4 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2013-2014|КШ]]|| 8 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2013/14|ЛШ]] || 11 || 3 || - || - || - || 51 || 7 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2014-2015|2014-2015]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2014-2015|ПД]] || 27 || 4 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2014-2015|КШ]]|| 2 || 1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2014/15|ЛШ]] || 8 || 0 || [[Суперкуп на УЕФА 2014|СУ]]+[[Суперкуп на Шпанија 2014|СШ]]+[[Светско клупско првенство во фудбал 2014|Скп]] || 1+2+2 || 0+0+2 || 42 || 7 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2015-2016|2015-2016]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2015-2016|ПД]] || 23 || 2 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2015-2016|КШ]]|| 0 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2015/16|ЛШ]] || 10 || 1 || - || - || - || 33 || 3 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2016-2017|2016-2017]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2016-2017|ПД]] || 28 || 7 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2016-2017|КШ]]|| 3 || 1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2016/17|ЛШ]] || 11 || 1 || [[Суперкуп на УЕФА 2016|СУ]]+[[Светско клупско првенство во фудбал 2016|Скп]] || 1+1 || 1+0 || 44 || 10 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2017-2018|2017-2018]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2017-2018|ПД]] || 26 || 4 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2017-2018|КШ]]|| 1 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2017/18|ЛШ]] || 11 || 1 || [[Суперкуп на УЕФА 2017|СУ]]+[[Суперкуп на Шпанија 2017|СШ]]+[[Светско клупско првенство во фудбал 2017|Скп]] || 1+2+1 || 0 || 42 || 5 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2018-2019|2018-2019]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2018-2019|ПД]] || 28 || 6 ||[[Фудбалски куп на Шпанија 2018-2019|КШ]]|| 6 || 3 || [[УЕФА Лига на шампиони 2018/19|ЛШ]] || 5 || 0 || [[Суперкуп на УЕФА 2018|СУ]]+[[Светско клупско првенство во фудбал 2018|Скп]] || 1+2 || 1+1 || 42 || 11 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2019-2020|2019-2020]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2019-2020|ПД]] || 35 || 11 ||[[Фудбалски куп на Шпанија 2019-2020|КШ]]|| 2 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2019/20|ЛШ]] || 5 || 2 ||[[Суперкуп на Шпанија 2020|СШ]] || 2 || 0 || 44 || 13 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2020-2021|2020-2021]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2020-2021|ПД]] || 15 || 2 ||[[Фудбалски куп на Шпанија 2020-2021|КШ]]|| 0 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2020/21|ЛШ]] || 5 || 2 ||[[Суперкуп на Шпанија 2021|СШ]] || 1 || 0 || 21 || 4 |- ! colspan="3"|Вкупно Реал Мадрид || 469 || 72 || || 48 || 7 || || 129 || 15 || || 25 || 7 || 671 || 71 |- | [[ФК Париз Сен Жермен сезона 2021-2022|2021-2022]] || rowspan="2"|{{flagsport|FRA}} {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}} || [[Лига 1 (Франција) 2021-2022|Л1]] || 12 || 2 || [[Фудбалски куп на Франција 2021-2022|КФ]] || 1 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2021/22|ЛШ]] || 0 || 0 || [[Суперкуп на Франција 2021|СФ]] || - || - || 13 || 2 |- |[[ФК Париз Сен Жермен сезона 2022-2023|2022-2023]] || [[Лига 1 (Франција) 2022-2023|Л1]] || 33 || 2 || [[Фудбалски куп на Франција 2022-2023|КФ]] || 3 || 1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2022/23|ЛШ]] || 8 || 0 || [[Суперкуп на Франција 2022|СФ]] || 1 || 1 || 45 || 4 |- ! colspan="3"|Вкупно Париз Сен Жермен || 45 || 4 || || 4 || 1 || || 8 || 0 || || 1 || 1 || 58 || 6 |- | [[ФК Севиља сезона 2023-2024|сеп. 2023-2024]] || {{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Sevilla}} || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2023-2024|ПД]] || 28 || 3 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2023-2024|КШ]]|| 4 || 2 || [[УЕФА Лига на шампиони 2023/24|ЛШ]] || 5 || 2 || [[Суперкуп на УЕФА 2023|СУ]] || - || - || 37 || 7 |- !colspan="3"|Вкупно Севиља || 67 || 5 || || 9 || 2 || || 11 || 3 || || - || - || 87 || 10 |- | [[ФК Монтереј сезона 2024-2025|фев.-јун. 2025]] || rowspan=1|{{flagsport|MEX}} [[ФК Монтереј|Монтереј]] || [[Примера Дивисион (Мексико) 2024-2025|ПД]] || 6 || 3 || - || - || - || [[КОНКАКАФ Куп на шампиони 2025|ККШ]] || 1 || 1 || [[Куп на лигите (МЛС и Примера Дивисион Мексико) 2024|КЛ]]+[[Светско клупско првенство во фудбал 2025|Скп]] || - || - || 7 || 4 |- ! colspan="3"|Вкупно во кариерата || 613+5 || 86+0 || || 61 || 10 || || 149 || 19 || || 26 || 8 || 854 || 93 |} == Трофеи == [[File:Ramos 2017 UEFA Super Cup Trophy, Skopje.jpg|thumb|upright|400px|right|Рамос, како капитен на Реал Мадрид, го подига трофејот освоен во [[Суперкуп на УЕФА|Суперкупот на УЕФА 2017]] игран во [[Скопје]].]] ===Клупски=== ====Реал Мадрид==== *'''{{Трофеј-Шпанија (Примера Дивисион)}} [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]]''' : 5 : 2006-2007, 2007-2008, 2011-2012, 2016-2017, 2019-2020 *'''{{Трофеј-Куп на Шпанија}} [[Фудбалски куп на Шпанија|Куп на Шпанија]]''' : 2 : 2010-2011, 2013-2014 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Шпанија}} [[Суперкуп на Шпанија]]''' : 4 : 2008, 2012, 2017, 2020 *'''{{Трофеј-Лига на шампиони}} [[УЕФА Лига на шампиони|Лига на шампиони]]''' : 4 : 2013-2014, 2015-2016, 2016-2017, 2017-2018 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Европа}} [[Суперкуп на УЕФА]]''' : 3 : [[Суперкуп на УЕФА 2014|2014]], [[Суперкуп на УЕФА 2016|2016]], [[Суперкуп на УЕФА 2017|2017]] *'''{{Трофеј-Светско клупско првенство}} [[Светско клупско првенство во фудбал|Светско клупско првенство]]''' : 4 : [[Светско клупско првенство во фудбал 2014|2014]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2016|2016]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2017|2017]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2018|2018]] [[File:Torres, Mata and Ramos Euro 2012 trophy 01.jpg|thumb|400px|[[Фернандо Торес]] (лево), [[Хуан Мата]] (во средина) и Рамос (десно) слават со трофејот освоен на [[Европско првенство во фудбал 2012|Европското првенство 2012]].]] ====Париз Сен Жермен==== *'''{{Трофеј-Франција (Лига 1)}} [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]]''' : 2 : 2021–2022, 2022-2023 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Франција}} [[Суперкуп на Франција]]''' : 1 : 2022 === Репрезентативни === ;Шпанија У19 * '''[[Европско првенство во фудбал за играчи под 19 години|Европско првенство под 19 години]]''' : 1 : [[Европско првенство во фудбал за играчи под 19 години 2004|2004]] ;Шпанија * '''{{Трофеј-Светско првенство во фудбал}} [[Светско првенство во фудбал|Светско првенство]]''' : 1 : [[Светско првенство во фудбал 2010|2010]] * '''{{Трофеј-Европско првенство во фудбал}} [[Европско првенство во фудбал|Европско првенство]]''' : 2 : [[Европско првенство во фудбал 2008|2008]], [[Европско првенство во фудбал 2012|2012]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Sergio Ramos}} *[http://www.realmadrid.com/en/football/squad/sergio-ramos-garcia Real Madrid official profile] *[http://www.bdfutbol.com/en/p/j2495.html?cat=SEL National team data] *{{NFT player|pid=10958}} *{{FIFA player|216814}} *{{UEFA player|93649}} *[http://www.sergioramos.es/ Official website] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120430202318/http://www.sergioramos.es/ |date=2012-04-30 }} {{es}} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 2010}} {{Состав на Шпанија на ЕП фудбал 2012}} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 2018}} {{DEFAULTSORT:Рамос, Серхио}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Шпански фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Севиља]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Париз Сен Жермен]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Монтереј]] [[Категорија:Фудбалери од Ла Лига]] [[Категорија:Фудбалери од Примера Дивисион (Мексико)]] dl5tqv55ygampz78gck9a1qb1md37pp 5538946 5538945 2026-04-14T17:09:14Z Carshalton 30527 /* Клупска статистика */ 5538946 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | name = Серхио Рамос | fullname = Серхио Рамос Гарсија<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/22/85/78/fwc_2010_squadlists.pdf|title=FIFA World Cup South Africa 2010: List of players|publisher=FIFA|page=29|date=4 June 2010|accessdate=13 September 2013|format=PDF|archive-date=2010-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20100616010702/http://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/22/85/78/fwc_2010_squadlists.pdf|url-status=dead}}</ref> | image = [[Податотека:Russia-Spain 2017 (6).jpg|200px|]] | birth_date = {{Birth date and age|1986|3|30|df=y}} | birth_place = [[Камас (Шпанија)|Камас]], [[Шпанија]] | nationality = {{flagsport|ESP}} [[Шпанија]] | height = {{height|m=1.84}} | position = [[одбрана (фудбал)|одбрана]] | currentclub = {{Слободен играч}} | clubnumber = | youthyears1 = 1996–2003 | youthclubs1 = {{Fb team Sevilla}} | years1 = 2003-2004 | caps1 = 26 | goals1 = 2 | clubs1 = {{Fb team Sevilla Atletico}} | years2 = 2004-2005 | caps2 = 39 | goals2 = 2 | clubs2 = {{Fb team Sevilla}} | years3 = 2005-2021 | caps3 = 469 | goals3 = 72 | clubs3 = {{Fb team Real Madrid}} | years4 = 2021-2023 | caps4 = 45 | goals4 = 4 | clubs4 = {{Fb team Paris Saint-Germain}} | years5 = 2023-2024 | caps5 = 28 | goals5 = 3 | clubs5 = {{Fb team Sevilla}} | years6 = 2025 | caps6 = 27 | goals6 = 6 | clubs6 = {{Fb team Monterrey}} | nationalyears1 = 2002 | nationalcaps1 = 1 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 17 години|Шпанија 17]] | nationalyears2 = 2004 | nationalcaps2 = 6 | nationalgoals2 = 0 | nationalteam2 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 19 години|Шпанија 19]] | nationalyears3 = 2004 | nationalcaps3 = 6 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 21 години|Шпанија 21]] | nationalyears4 = 2005–2021 | nationalcaps4 = 180 | nationalgoals4 = 23 | nationalteam4 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] }} '''Серхио Рамос''' (роден на {{роден на|30|март|1986}}, во [[Камас (Шпанија)|Камас]]) — [[Шпанија|шпански]] [[фудбалер]], {{Football/DF/player}} на [[ФК Монтереј|Монтереј]] и поранешен репрезентативец на [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]]. Со шпанската репрезентација, чиј е рекордер по бројот на настапи (180), бил [[Светско првенство во фудбал|Светски шампион]] во [[Светско првенство во фудбал 2010|2010]] и [[Европско првенство во фудбал|Европски шампион]] во [[Европско првенство во фудбал 2008|2008]] и [[Европско првенство во фудбал 2012|2012]]. == Клупска кариера == Рамос започнал да тренира фудбал во екипата на [[ФК Севиља|Севиља]]. Откако ги поминал сите млади селекции, го направил своето професионално деби со [[ФК Севиља Атлетико|Б тимот на Севиља]], во сезоната 2003-2004. За првиот тим дебитирал на 1 февруари 2004, во натпреварот од [[Примера Дивисион (Шпанија) 2004-2005|Примера Дивисион 2004-2005]] против [[ФК Депортиво ла Коруња|Депортиво ла Коруња]]; неговиот тим, тогаш бил поразен со 1-0, а тој во игра влегол како резерва во второто полувреме. Во следната сезона, тој одиграл 31 натпревар во првенството за Севиља и бил стрелец на два гола, против [[ФК Реал Сосиедад|Реал Сосиедад]] (2-1) и [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]] (2-2). [[Податотека:REAL MADRID VS CELTA DE VIGO (32173645020-Ramos2).jpg|thumb|left|Рамос со [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]] против [[ФК Селта Виго|Селта Виго]] во сезоната 2016-2017]] Во текот на летото 2005 година, тогаш деветнаесетгодишниот Рамос преминал во [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]] за обесштетување од 27 милиони [[евро|евра]]. Првиот гол во дресот на Реал, го постигнал на 6 декември 2005, против [[ФК Олимпијакос|Олимпијакос]], во поразот со 3-2 во групната фаза на [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]]. Тој го носел дресот на Реал Мадрид во следните 16 години, забележувајќи 671 настап и постигнувајќи 101 гол, носејќи ја и [[Капитен|капитенската]] лента на клубот по заминувањето на [[Икер Касиљас]]. Со ''Кралевите'' ги освоил сите можни трофеи вклучувајќи: пет титули во [[Примера Дивисион (Шпанија)|шпанското првенство]] (2006-2007, 2007-2008, 2011-2012, 2016-2017, 2019-2020), два [[Фудбалски куп на Шпанија|Купа на Шпанија]] (2010-2011, 2013-2014), четири [[Суперкуп на Шпанија|Суперкупа на Шпанија]] (2008, 2012, 2017, 2020), четири [[УЕФА Лига на шампиони|Лига на шампиони]] (2013-2014, 2015-2016, 2016-2017, 2017-2018) три [[Суперкуп на УЕФА|Суперкупа на УЕФА]] (2014, 2016, 2017) и четири [[Светско клупско првенство во фудбал|Светски клупски првенства]] (2014, 2016, 2017, 2018). Со сите овие успеси, тој е третиот најуспешен играч во историјата на Реал Мадрид, зад [[Франциско Хенто]] и [[Марсело Виеира да Силва Жуниор|Марсело]]. По истекот на неговиот договор со Реал Мадрид во летото 2021, на 8 јули, тој потпишал двегодишен договор со [[Франција|францускиот]] клуб {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}.<ref>{{cite web|date=8 July 2021|title=Sergio Ramos signs with Paris Saint-Germain|url=https://en.psg.fr/teams/first-team/content/sergio-ramos-signs-with-paris-saint-germain-until-2023|website=psg.fr|access-date=8 July 2021|archive-date=11 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711180231/https://en.psg.fr/teams/first-team/content/sergio-ramos-signs-with-paris-saint-germain-until-2023|url-status=live}}</ref> Поради проблеми со повреди, своето деби во [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] го направил дури во ноември 2021, во натпреварот против {{Fb team (N) Saint-Etienne}}.<ref>{{cite web| url = https://www.goal.com/br/not%C3%ADcias/sergio-ramos-coloca-fim-ao-seu-calvario-e-estreia-pelo-psg/bltdb0a0574d083b2fc| title = Sergio Ramos coloca fim ao seu calvário e estreia pelo PSG| publisher = Goal| date = 28 November 2021| access-date = 28 November 2021| archive-date = 28 November 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20211128140358/https://www.goal.com/br/not%C3%ADcias/sergio-ramos-coloca-fim-ao-seu-calvario-e-estreia-pelo-psg/bltdb0a0574d083b2fc| url-status = live}}</ref> Во двете години со ''Парижаните'' тој освоил три трофеи, две француски првенства (2021–2022 и 2022–2023) и [[Суперкуп на Франција 2022|Суперкупот на Франција 2022]]. На 4 септември 2023, Рамос се вратил во Севиља после 18 години, потпишувајќи едногодишен договор.<ref>{{Cite web |date=4 September 2023 |title=Sergio Ramos returns to Sevilla FC after 18 years |url=https://www.sevillafc.es/en/actual/news/sergio-ramos-signs-2324 |access-date=4 September 2023 |website=Sevilla FC |language=en |archive-date=4 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230904163215/https://www.sevillafc.es/en/actual/news/sergio-ramos-signs-2324 |url-status=live }}</ref> Во декември 2023, со голот постигнат против {{Fb team (N) Lens}} во [[УЕФА Лига на шампиони 2023-2024|Лигата на шампионите]], тој станал одбранбен играч со најмногу постигнати голови (17) во историјата на натпреварувањето, престигнувајќи ги [[Роберто Карлос]] и [[Жерар Пике]].<ref>{{cite web |url=https://onefootball.com/en/news/sergio-ramos-makes-champions-league-history-in-some-style-38714646 |title=Sergio Ramos makes Champions League history in some style |publisher=OneFootball |date=12 December 2023 }}</ref> Во текот на сезоната 2023-2024, тој одиграл 37 натпревари и постигнал 7 гола за Севиља, но по завршувањето на истата не му бил продолжен договорот.<ref>{{cite web |title= Sergio Ramos no seguirá en el Sevilla |url=https://sevillafc.es/actualidad/noticias/sergio-ramos-no-seguira-sevilla-fc |website=Sevilla FC |access-date=17 June 2024 |date=17 June 2024|language=es}}</ref> Откако останал слободен играч во летото 2024, тој бил поврзуван со многу клубови, но не потпишал со ниту една екипа до крајот на годината. На 6 февруари 2025, на 38-годишна возраст Рамос потпишал со [[Мексико|мексиканската]] екипа, [[ФК Монтереј|Монтереј]].<ref>{{Cite web |date=2025-02-06 |title=WELCOME TO RAYADOS, SERGIO RAMOS! |url=https://www.rayados.com/en/news/20473/welcome-to-rayados-sergio-ramos |access-date=2025-02-13 |publisher=[[C.F. Monterrey|Club de Fútbol Monterrey Rayados]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web|title= Real Madrid legend Sergio Ramos signs for Liga MX's Monterrey |url= https://www.espn.com/soccer/story/_/id/43641717/real-madrid-legend-sergio-ramos-signs-liga-mx-monterrey |publisher=ESPN|language=English|date=6 February 2025|access-date= 6 February 2025}}</ref> На 18 јуни, тој го постигнал првиот гол во ремито 1–1 против [[ФК Интер|Интер]] за време на [[Светско клупско првенство 2025|Светското клупско првенство 2025]], а бил прогласен и за играч на натпреварот.<ref name=Temb>{{cite web |url=https://tembah.net/en/news?nid=70988 |title=Ramos makes Club World Cup history |website=tembah.net |date=18 June 2025 |access-date=22 June 2025}}</ref> Со тоа на возраст од 39 години и 80 дена, тој станал најстариот играч во историјата кој постигнал гол на Светското клупско првенство, соборувајќи го претходниот рекорд поставен од [[Хавиер Санети]] на [[Светско клупско првенство во фудбал 2010|изданието 2010]] на возраст од 37 години.<ref name=Temb/> Во декемвери 2025, тој го напуштил Монтереј по истекот на неговиот договор.<ref>{{cite web |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/47258351/spain-great-sergio-ramos-confirms-not-renew-liga-mx-monterrey |title=Sergio Ramos confirms he will not renew with Liga MX's Monterrey |publisher=ESPN |date=9 December 2025 }}</ref> == Репрезентативна кариера == За [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпанската репрезентација]] дебитирал на 26 март 2005 година, во пријателскиот натпревар против [[Фудбалската репрезентација на Кина|Кина]] (3-0) одигран во [[Саламанка]]. На своето деби имал само 18 години и 361 ден, со што станал најмладиот играч во историјата на шпанската репрезентација. Подоцна, тој негов рекорд бил соборен од [[Сеск Фабрегас]]. Првите два гола за репрезентацијата ги постигнал во натпреварот против [[Фудбалската репрезентација на Сан Марино|Сан Марино]] во [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2006|квалификациите за Светското првенство 2006]] што завршил со резултат 6-0 за ''Ла Роха''. [[File:Sergio Ramos Euro 2012 vs France 02.jpg|thumb|right|240px|Рамос играјќи за Шпанија на [[Европско првенство во фудбал 2012|Европското првенство 2012]].]] Откако се нашол на списокот со повикани играчи за [[Светско првенство во фудбал 2006|Светското првенство 2006]], тој одиграл три натпревари на ''Мундијалот'' кој за шпанците завршил со пораз во осминафиналето од {{NazNB|FUrep|FRA}} (1-3). На [[Европско првенство во фудбал 2008|Европското првенство 2008]], Рамос ги провел во игра сите 90 минути на секој натпревар, освен во натпреварот против [[Фудбалската репрезентација на Грција|Грција]] (2-1) во групната фаза. Шпанија го освоила првенството со победа над [[Фудбалска репрезентација на Германија|Германија]] (1-0) во финалето. Во текот на славењето кое било после натпреварот, Рамос ја носел маицата во чест на неговиот починат пријател и соиграч од Севиља, [[Антонио Пуерта]]. Наредната година, со репрезентацијата го освоил и третото место на [[Куп на конфедерации 2009|Купот на конфедерации 2009]]. На [[Светско првенство во фудбал 2010|Светското првенство 2010]], како и на Европското пред две години, тој бил стартер на сите натпревари на позицијата десен бек, а Шпанија го освоила ова првенство со победа над [[Фудбалска репрезентација на Холандија|Холандија]] [[Продолжеток (спорт)|по продолженија]] (1-0) во финалето. На [[Европско првенство во фудбал 2012|Европското првенство 2012]], тој добил нова улога играјќи во срцето на одбраната на Шпанија, позиција на која тој самиот рекол дека се чувствува удобно иако станал Светски и Европски шампион играјќи како десен бек.<ref>{{cite news|url=http://www.goal.com/en-us/news/88/spain/2012/02/27/2933478/sergio-ramos-i-have-adapted-to-play-as-a-center-back-forl=|title=Sergio Ramos: I have adapted to play as a centre-back for Spain|work=[[Goal (website)|Goal]]|date=28 February 2012|access-date=1 June 2012|archive-date=21 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021005251/https://www.goal.com/en-us/news/88/spain/2012/02/27/2933478/sergio-ramos-i-have-adapted-to-play-as-a-center-back-forl=|url-status=live}}</ref> Тој ги одиграл сите натпревари на првенството одржано во [[Полска]] и [[Украина]], реализирајќи важен пенал во пресметката против {{NazNB|FUrep|POR}} во полуфиналето одлучена токму по [[Изведување пенали (фудбал)|изведување пенали]].<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefaeuro/history/news/0252-0cdc4f07099d-bbe9e9886641-1000--spain-survive-test-of-nerve-against-portugal-to-reach-euro-/|title=Spain survive test of nerve to reach final|publisher=UEFA|date=27 June 2012|access-date=28 June 2012|archive-date=28 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190928052011/https://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15174/match=2003378/postmatch/report/index.html#spain+survive+test+nerve+reach+final|url-status=live}}</ref> Во финалето, Шпанија со убедливи 4-0 ја победила {{NazNB|FUrep|ITA}} и ја одбранила титулата од пред четири години, а Рамос се нашол во Тимот на првенството.<ref>{{Cite web|url=https://www.uefa.com/uefaeuro/history/memories/newsid=2325815.html|title=UEFA EURO 2016 – History|website=[[UEFA]]|date=23 May 2016|language=en|access-date=1 March 2019|archive-date=3 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180303050416/http://www.uefa.com/uefaeuro/history/memories/newsid=2325815.html|url-status=live}}</ref> Од 2015 година, Рамос станал капитен на репрезентацијата, наследувајќи го исто како и во Реал Мадрид, [[Икер Касиљас]]. На 7 јуни 2019, играјќи во победата со 4-1 против {{NazNB|FUrep|FRO}} во [[Квалификации за Европско првенство во фудбал 2020|квалификациите за Европското првенство 2020]], тој го забележал својот 122 настап за репрезентацијата, со што станал рекордер по бројот на настапи престигнувајќи го Касиљас.<ref>{{cite news|url=https://www.football-espana.net/78610/sergio-ramos-breaks-international-win-record|title=Sergio Ramos breaks international win record|work=Football España|date=7 June 2019|access-date=7 June 2019|archive-date=7 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190607215846/https://www.football-espana.net/78610/sergio-ramos-breaks-international-win-record|url-status=live}}</ref> ==Статистика== === Клупска статистика=== ''Статистиката е ажурирана на 6 април 2025.'' {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- | 2002-2003 || rowspan=2|{{flagsport|ESP}} [[Севиља Атлетико]] || [[Сегунда Дивисион Б 2002-2003|СДБ]] || 1 || 0 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || 1 || 0 |- | 2003-2004 || [[Сегунда Дивисион Б 2003-2004|СДБ]] || 25+5<ref name="ref_A">[[Регуларна сезона]]+[[Плејоф]]</ref> || 2+0<ref name="ref_A" /> || - || - || - || - || - || - || - || - || - || 30 || 2 |- !colspan="3"|Вкупно Севиља Атлетико || 26+5 || 2 || || - || - || || - || - || || - || - || 31 || 2 |- | 2003-2004 || rowspan=3|{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Sevilla}} || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2003-2004|ПД]] || 7 || 0 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2003-2004|КШ]]|| 0 || 0 || [[Куп на УЕФА 2003-2004|КУ]] || 0 || 0 || - || - || - || 7 || 0 |- | 2004-2005 || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2004-2005|ПД]] || 31 || 2 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2004-2005|КШ]]|| 5 || 0 || [[Куп на УЕФА 2004-2005|КУ]] || 6 || 1 || - || - || - || 42 || 3 |- | јул.-авг. 2005 ||[[Примера Дивисион (Шпанија) 2005-2006|ПД]] || 1 || 0 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2004-2005|КШ]]|| 0 || 0 || [[Куп на УЕФА 2005-2006|КУ]] || 0 || 0 || - || - || - || 1 || 0 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2005-2006|авг. 2005-2006]] || rowspan="16"|{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Real Madrid}} || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2005-2006|ПД]] || 33 || 4 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2005-2006|КШ]]|| 6 || 1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2005/06|ЛШ]] || 7 || 1 || - || - || - || 46 || 6 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2006-2007|2006-2007]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2006-2007|ПД]] || 33 || 5 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2006-2007|КШ]]|| 3 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2006/07|ЛШ]] || 6 || 1 || - || - || - || 42 || 6 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2007-2008|2007-2008]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2007-2008|ПД]] || 33 || 5 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2007-2008|КШ]]|| 3 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2007/08|ЛШ]] || 7 || 0 || [[Суперкуп на Шпанија 2007|СШ]] || 2 || 1 || 45 || 6 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2008-2009|2008-2009]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2008-2009|ПД]] || 32 || 4 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2008-2009|КШ]]|| 0 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2008/09|ЛШ]] || 8 || 1 || [[Сушеркуп на Шпанија 2008|СШ]] || 2 || 1 || 42 || 6 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2009-2010|2009-2010]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2009-2010|ПД]] || 33 || 4 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2009-2010|КШ]]|| 0 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2008/09|ЛШ]] || 7 || 0 || - || - || - || 40 || 4 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2010-2011|2010-2011]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2010-2011|ПД]] || 31 || 3 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2010-2011|КШ]]|| 7 || 1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2010/11|ЛШ]] || 8 || 0 || - || - || - || 46 || 4 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2011-2012|2011-2012]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2011-2012|ПД]] || 34 || 3 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2011-2012|КШ]]|| 4 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2011/12|ЛШ]] || 11 || 1 || [[Суперкуп на Шпанија 2011|СШ]] || 2 || 0 || 51 || 4 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2012-2013|2012-2013]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2012-2013|ПД]] || 26 || 4 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2012-2013|КШ]]|| 3 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2012/13|ЛШ]] || 9 || 1 || [[Суперкуп на Шпанија 2012|СШ]] || 2 || 0 || 40 || 5 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2013-2014|2013-2014]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2013-2014|ПД]] || 32 || 4 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2013-2014|КШ]]|| 8 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2013/14|ЛШ]] || 11 || 3 || - || - || - || 51 || 7 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2014-2015|2014-2015]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2014-2015|ПД]] || 27 || 4 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2014-2015|КШ]]|| 2 || 1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2014/15|ЛШ]] || 8 || 0 || [[Суперкуп на УЕФА 2014|СУ]]+[[Суперкуп на Шпанија 2014|СШ]]+[[Светско клупско првенство во фудбал 2014|Скп]] || 1+2+2 || 0+0+2 || 42 || 7 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2015-2016|2015-2016]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2015-2016|ПД]] || 23 || 2 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2015-2016|КШ]]|| 0 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2015/16|ЛШ]] || 10 || 1 || - || - || - || 33 || 3 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2016-2017|2016-2017]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2016-2017|ПД]] || 28 || 7 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2016-2017|КШ]]|| 3 || 1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2016/17|ЛШ]] || 11 || 1 || [[Суперкуп на УЕФА 2016|СУ]]+[[Светско клупско првенство во фудбал 2016|Скп]] || 1+1 || 1+0 || 44 || 10 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2017-2018|2017-2018]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2017-2018|ПД]] || 26 || 4 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2017-2018|КШ]]|| 1 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2017/18|ЛШ]] || 11 || 1 || [[Суперкуп на УЕФА 2017|СУ]]+[[Суперкуп на Шпанија 2017|СШ]]+[[Светско клупско првенство во фудбал 2017|Скп]] || 1+2+1 || 0 || 42 || 5 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2018-2019|2018-2019]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2018-2019|ПД]] || 28 || 6 ||[[Фудбалски куп на Шпанија 2018-2019|КШ]]|| 6 || 3 || [[УЕФА Лига на шампиони 2018/19|ЛШ]] || 5 || 0 || [[Суперкуп на УЕФА 2018|СУ]]+[[Светско клупско првенство во фудбал 2018|Скп]] || 1+2 || 1+1 || 42 || 11 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2019-2020|2019-2020]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2019-2020|ПД]] || 35 || 11 ||[[Фудбалски куп на Шпанија 2019-2020|КШ]]|| 2 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2019/20|ЛШ]] || 5 || 2 ||[[Суперкуп на Шпанија 2020|СШ]] || 2 || 0 || 44 || 13 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2020-2021|2020-2021]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2020-2021|ПД]] || 15 || 2 ||[[Фудбалски куп на Шпанија 2020-2021|КШ]]|| 0 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2020/21|ЛШ]] || 5 || 2 ||[[Суперкуп на Шпанија 2021|СШ]] || 1 || 0 || 21 || 4 |- ! colspan="3"|Вкупно Реал Мадрид || 469 || 72 || || 48 || 7 || || 129 || 15 || || 25 || 7 || 671 || 71 |- | [[ФК Париз Сен Жермен сезона 2021-2022|2021-2022]] || rowspan="2"|{{flagsport|FRA}} {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}} || [[Лига 1 (Франција) 2021-2022|Л1]] || 12 || 2 || [[Фудбалски куп на Франција 2021-2022|КФ]] || 1 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2021/22|ЛШ]] || 0 || 0 || [[Суперкуп на Франција 2021|СФ]] || - || - || 13 || 2 |- |[[ФК Париз Сен Жермен сезона 2022-2023|2022-2023]] || [[Лига 1 (Франција) 2022-2023|Л1]] || 33 || 2 || [[Фудбалски куп на Франција 2022-2023|КФ]] || 3 || 1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2022/23|ЛШ]] || 8 || 0 || [[Суперкуп на Франција 2022|СФ]] || 1 || 1 || 45 || 4 |- ! colspan="3"|Вкупно Париз Сен Жермен || 45 || 4 || || 4 || 1 || || 8 || 0 || || 1 || 1 || 58 || 6 |- | [[ФК Севиља сезона 2023-2024|сеп. 2023-2024]] || {{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Sevilla}} || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2023-2024|ПД]] || 28 || 3 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2023-2024|КШ]]|| 4 || 2 || [[УЕФА Лига на шампиони 2023/24|ЛШ]] || 5 || 2 || [[Суперкуп на УЕФА 2023|СУ]] || - || - || 37 || 7 |- !colspan="3"|Вкупно Севиља || 67 || 5 || || 9 || 2 || || 11 || 3 || || - || - || 87 || 10 |- | [[ФК Монтереј сезона 2024-2025|фев.-јун. 2025]] || rowspan=2|{{flagsport|MEX}} [[ФК Монтереј|Монтереј]] || [[Примера Дивисион (Мексико) 2024-2025|ПД]] || 8 || 3 || - || - || - || [[КОНКАКАФ Куп на шампиони 2025|ККШ]] || 1 || 1 || [[Куп на лигите (МЛС и Примера Дивисион Мексико) 2024|КЛ]]+[[Светско клупско првенство во фудбал 2025|Скп]] || 0+4- || 0+1 || 13 || 5 |- | [[ФК Монтереј сезона 2025-2026|2025- јан. 2026]] || [[Примера Дивисион (Мексико) 2025-2026|ПД]] || 19 || 3 || - || - || - || - || - || - || [[Куп на лигите (МЛС и Примера Дивисион Мексико) 2025|КЛ]] || 2 || 0 || 21 || 3 |- !colspan="3"|Вкупно Монтереј || 27 || 6 || || - || - || || 1 || 1 || || 6 || 1 || 34 || 8 |- ! colspan="3"|Вкупно во кариерата || 639 || 89 || || 61 || 10 || || 149 || 19 || || 32 || 9 || 881 || 127 |} == Трофеи == [[File:Ramos 2017 UEFA Super Cup Trophy, Skopje.jpg|thumb|upright|400px|right|Рамос, како капитен на Реал Мадрид, го подига трофејот освоен во [[Суперкуп на УЕФА|Суперкупот на УЕФА 2017]] игран во [[Скопје]].]] ===Клупски=== ====Реал Мадрид==== *'''{{Трофеј-Шпанија (Примера Дивисион)}} [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]]''' : 5 : 2006-2007, 2007-2008, 2011-2012, 2016-2017, 2019-2020 *'''{{Трофеј-Куп на Шпанија}} [[Фудбалски куп на Шпанија|Куп на Шпанија]]''' : 2 : 2010-2011, 2013-2014 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Шпанија}} [[Суперкуп на Шпанија]]''' : 4 : 2008, 2012, 2017, 2020 *'''{{Трофеј-Лига на шампиони}} [[УЕФА Лига на шампиони|Лига на шампиони]]''' : 4 : 2013-2014, 2015-2016, 2016-2017, 2017-2018 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Европа}} [[Суперкуп на УЕФА]]''' : 3 : [[Суперкуп на УЕФА 2014|2014]], [[Суперкуп на УЕФА 2016|2016]], [[Суперкуп на УЕФА 2017|2017]] *'''{{Трофеј-Светско клупско првенство}} [[Светско клупско првенство во фудбал|Светско клупско првенство]]''' : 4 : [[Светско клупско првенство во фудбал 2014|2014]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2016|2016]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2017|2017]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2018|2018]] [[File:Torres, Mata and Ramos Euro 2012 trophy 01.jpg|thumb|400px|[[Фернандо Торес]] (лево), [[Хуан Мата]] (во средина) и Рамос (десно) слават со трофејот освоен на [[Европско првенство во фудбал 2012|Европското првенство 2012]].]] ====Париз Сен Жермен==== *'''{{Трофеј-Франција (Лига 1)}} [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]]''' : 2 : 2021–2022, 2022-2023 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Франција}} [[Суперкуп на Франција]]''' : 1 : 2022 === Репрезентативни === ;Шпанија У19 * '''[[Европско првенство во фудбал за играчи под 19 години|Европско првенство под 19 години]]''' : 1 : [[Европско првенство во фудбал за играчи под 19 години 2004|2004]] ;Шпанија * '''{{Трофеј-Светско првенство во фудбал}} [[Светско првенство во фудбал|Светско првенство]]''' : 1 : [[Светско првенство во фудбал 2010|2010]] * '''{{Трофеј-Европско првенство во фудбал}} [[Европско првенство во фудбал|Европско првенство]]''' : 2 : [[Европско првенство во фудбал 2008|2008]], [[Европско првенство во фудбал 2012|2012]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Sergio Ramos}} *[http://www.realmadrid.com/en/football/squad/sergio-ramos-garcia Real Madrid official profile] *[http://www.bdfutbol.com/en/p/j2495.html?cat=SEL National team data] *{{NFT player|pid=10958}} *{{FIFA player|216814}} *{{UEFA player|93649}} *[http://www.sergioramos.es/ Official website] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120430202318/http://www.sergioramos.es/ |date=2012-04-30 }} {{es}} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 2010}} {{Состав на Шпанија на ЕП фудбал 2012}} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 2018}} {{DEFAULTSORT:Рамос, Серхио}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Шпански фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Севиља]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Париз Сен Жермен]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Монтереј]] [[Категорија:Фудбалери од Ла Лига]] [[Категорија:Фудбалери од Примера Дивисион (Мексико)]] gm6errlln1pnsmgt6lhzy9si3plak29 0 1175526 5539257 5100834 2026-04-15T10:55:41Z Пакко 4588 + додадено уште топоними 5539257 wikitext text/x-wiki '''Врбица''' може да се однесува на следниве села: == Топоними во Бугарија == * [[Врбица (град)|Врбица]] – град во Шуменската Област * [[Врбица (Великотрновско)|Врбица]] – село во Великотрновската Област * [[Врбица (Врачанско)|Врбица]] – село во Врачанската Област * [[Врбица (Плевенско)|Врбица]] – село во Плевенската Област * [[Врбица (Хасковско)|Врбица]] – село во Хасковската Област * [[Врбица (река)|Врбица]] – река, притока на Арда == Топоними во Македонија == * [[Врбица (Кочанско)]] — село во Општина Чешиново-Облешево, Кочанско * [[Врбица (Кратовско)]] — поранешно село во Општина Кратово, Кратовско == Растенија == * [[Врбица (род)|Врбица]] (''Lythrum'') — род на растенија == Поврзано == * [[Врбица (празник)]] {{ГеоПојас}} 58bykubng0dfir4jygb3azi3alv4n02 0 1179479 5538920 5494224 2026-04-14T16:03:24Z P.Nedelkovski 47736 додадена [[Категорија:Детски игри]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5538920 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија-игра | italic title = no | image_link = | genre = [[Детски игри]] | players = најмалку двајца | setup_time = нема | playing_time = | random_chance = среден | complexity = средна | strategy = мала | skills = вештина и брзина со раце, чувство за простор }} [[Податотека:Gilli-danda.jpg|мини|Две деца играат челик-чомак]] '''Челик-чомак''' ({{langx|tr|Çelikçomak}}), '''челик'''<ref>{{ДРМЈ|челик}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|челик}}</ref> или '''клиса'''<ref>{{ДРМЈ|клиса}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|клиса}}</ref> – вид детска [[игра]] со две стапчиња, едното со должина од околу една педа „челик“ и другото со должина од 70 до 100 [[см]] „чомак“ и најмалку двајца учесници<ref>[http://www.babambitola.mk/%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5-%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B8-2-%D1%87%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA/ Заборавените игри на битолчани]</ref>. За играта постојат голем број на имиња во зависност од областа, со мали промена на правилата на игра. Оваа игра со стапови била многу распространета на Балканот, но се игра и во доста други земји ([[Италија]], [[Турција]], [[Бангладеш]], [[Индија]], [[Непал]], [[Камбоџа]], [[Авганистан]], [[Пакистан]]). Челик-чомакот е стара игра во Индија, веројатно постара од 2500 години<ref>Steve Craig (2002), Sports and Games of the Ancients: (Sports and Games Through History), {{ISBN|978-0313316005}}, pages 63–65</ref><ref>John Arlott (1975), The Oxford Companion to World Sports and Games, Oxford University Press, {{ISBN|978-0192115386}}</ref>. Според одредени мислења западните игри како [[крикет]], [[бејзбол]] и [[софтбол]] потекнуваат од оваа стара игра. == Потекло на поимот == Зборот е [[турцизам]], доаѓа од [[турски јазик|турскиот]] збор за оваа игра ''çelikçomak''. == Опис на играта == Секој учесник или група има свои „челик“ и „чомак“ кои се изработувале рачно и од нивната добра изработка, покрај од вештината на играчите, зависела и изведбата. Челикот бил помало, јако, дебело стапче, спротивно наделкано на двата краја со должина од 15-20 см. Чомакот бил подолг, со должина од 70 до 100 см, стап со кој се удирал челикот. Се одредувала почетна точка каде се копала дупка во земјата или се местеле два камења еден до друг така што челикот да може да виси на нив и со чомакот да биде удрен одоздола. Околу оваа точка се цртал круг со полупречник од пола метар. Се одредувала која екипа прва ќе почне и еден нејзин играч со чомакот го исфрлал челикот што подалеку, а другата екипа се обидувала да го фати или да го допре. Доколку успеела во тоа, таа екипа ја заземала почетната точка и се менувале улогите. Доколку не успеела, од местото каде што паднал челикот се обидувале да го вратат во кругот, додека играч од другата екипа го штител кругот со чомакот (имал право да го погоди и да го исфрли што подалеку). Бодовите се сметале со мерење на должината (со број на должини на чомакот) каде што паднал челикот по второто фрлање. Победувала екипата која ќе соберела најмногу бодови во однапред договореното време. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.hindu.com/thehindu/2001/06/09/stories/1309110a.htm How to Play Gilli-Danda] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071026054356/http://www.hindu.com/thehindu/2001/06/09/stories/1309110a.htm |date=2007-10-26 }} *[http://www.academia.edu/31682490/SEVEN_GAMES_OF_INDIA_IN_THE_6th_CENTURY_BCE_AS_DEPICTED_IN_THE_MAHATANHASANKHAYASUTTA_OF_THE_MAJJHlMANIKA_YA SEVEN GAMES OF INDIA IN THE 6TH CENTURY B.C.] * [https://www.youtube.com/watch?v=dcD5BoztOWA Watch Gilli-danda being played] * [https://www.youtube.com/watch?v=Moy0TUKxTbk&feature=related Watch a Gilli-danda tournament] * [http://www.intelligiochi.it/nonni/lippa.htm Lippa] {{it}} * [http://www.agaverona.it/s-cianco/lippa.php S-cianco] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20161109204009/http://www.agaverona.it/s-cianco/lippa.php |date=2016-11-09 }} {{it}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Игри]] [[Категорија:Забава]] [[Категорија:Турцизми]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] [[Категорија:Детски игри]] 0ofq7crgb93eghvuj2hplrz31hhwygh 5538921 5538920 2026-04-14T16:03:40Z P.Nedelkovski 47736 додадена [[Категорија:Игри на отворено]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5538921 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија-игра | italic title = no | image_link = | genre = [[Детски игри]] | players = најмалку двајца | setup_time = нема | playing_time = | random_chance = среден | complexity = средна | strategy = мала | skills = вештина и брзина со раце, чувство за простор }} [[Податотека:Gilli-danda.jpg|мини|Две деца играат челик-чомак]] '''Челик-чомак''' ({{langx|tr|Çelikçomak}}), '''челик'''<ref>{{ДРМЈ|челик}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|челик}}</ref> или '''клиса'''<ref>{{ДРМЈ|клиса}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|клиса}}</ref> – вид детска [[игра]] со две стапчиња, едното со должина од околу една педа „челик“ и другото со должина од 70 до 100 [[см]] „чомак“ и најмалку двајца учесници<ref>[http://www.babambitola.mk/%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5-%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B8-2-%D1%87%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA/ Заборавените игри на битолчани]</ref>. За играта постојат голем број на имиња во зависност од областа, со мали промена на правилата на игра. Оваа игра со стапови била многу распространета на Балканот, но се игра и во доста други земји ([[Италија]], [[Турција]], [[Бангладеш]], [[Индија]], [[Непал]], [[Камбоџа]], [[Авганистан]], [[Пакистан]]). Челик-чомакот е стара игра во Индија, веројатно постара од 2500 години<ref>Steve Craig (2002), Sports and Games of the Ancients: (Sports and Games Through History), {{ISBN|978-0313316005}}, pages 63–65</ref><ref>John Arlott (1975), The Oxford Companion to World Sports and Games, Oxford University Press, {{ISBN|978-0192115386}}</ref>. Според одредени мислења западните игри како [[крикет]], [[бејзбол]] и [[софтбол]] потекнуваат од оваа стара игра. == Потекло на поимот == Зборот е [[турцизам]], доаѓа од [[турски јазик|турскиот]] збор за оваа игра ''çelikçomak''. == Опис на играта == Секој учесник или група има свои „челик“ и „чомак“ кои се изработувале рачно и од нивната добра изработка, покрај од вештината на играчите, зависела и изведбата. Челикот бил помало, јако, дебело стапче, спротивно наделкано на двата краја со должина од 15-20 см. Чомакот бил подолг, со должина од 70 до 100 см, стап со кој се удирал челикот. Се одредувала почетна точка каде се копала дупка во земјата или се местеле два камења еден до друг така што челикот да може да виси на нив и со чомакот да биде удрен одоздола. Околу оваа точка се цртал круг со полупречник од пола метар. Се одредувала која екипа прва ќе почне и еден нејзин играч со чомакот го исфрлал челикот што подалеку, а другата екипа се обидувала да го фати или да го допре. Доколку успеела во тоа, таа екипа ја заземала почетната точка и се менувале улогите. Доколку не успеела, од местото каде што паднал челикот се обидувале да го вратат во кругот, додека играч од другата екипа го штител кругот со чомакот (имал право да го погоди и да го исфрли што подалеку). Бодовите се сметале со мерење на должината (со број на должини на чомакот) каде што паднал челикот по второто фрлање. Победувала екипата која ќе соберела најмногу бодови во однапред договореното време. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.hindu.com/thehindu/2001/06/09/stories/1309110a.htm How to Play Gilli-Danda] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071026054356/http://www.hindu.com/thehindu/2001/06/09/stories/1309110a.htm |date=2007-10-26 }} *[http://www.academia.edu/31682490/SEVEN_GAMES_OF_INDIA_IN_THE_6th_CENTURY_BCE_AS_DEPICTED_IN_THE_MAHATANHASANKHAYASUTTA_OF_THE_MAJJHlMANIKA_YA SEVEN GAMES OF INDIA IN THE 6TH CENTURY B.C.] * [https://www.youtube.com/watch?v=dcD5BoztOWA Watch Gilli-danda being played] * [https://www.youtube.com/watch?v=Moy0TUKxTbk&feature=related Watch a Gilli-danda tournament] * [http://www.intelligiochi.it/nonni/lippa.htm Lippa] {{it}} * [http://www.agaverona.it/s-cianco/lippa.php S-cianco] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20161109204009/http://www.agaverona.it/s-cianco/lippa.php |date=2016-11-09 }} {{it}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Игри]] [[Категорија:Забава]] [[Категорија:Турцизми]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] [[Категорија:Детски игри]] [[Категорија:Игри на отворено]] rvhvm5xwuhaui68ct2czy13r95dzqhr 4 1181377 5539245 5288467 2026-04-15T10:39:00Z Bjankuloski06 332 5539245 wikitext text/x-wiki {{:ВП:УНЗ|P.Nedelkovski}} {{:ВП:УНС|Дигитална мрежа на интегрирани услуги|3|2|3|значително подобрена статија}} {{:ВП:УНС|Динамичка меморија со случаен пристап|4|4|5|значително подобрена и проширена статија}} {{:ВП:УНС|Еден Азар|3|3|4|подобрена и проширена статија}} {{:ВП:УНС|Германски јазик|3|3|3|подобрена и проширена статија}} {{:ВП:УНС|Оптички кабел|3|4|4|значително подобрена и проширена статија}} {{:ВП:УНС|Магистрална мрежа|1|1|1|подобрена статија}} {{:ВП:УНС|Шведска маса|2|2|2|подобрена статија}} {{:ВП:УНС|Праисториска уметност|2|2|2|подобрена статија}} {{:ВП:УНС|Историја на општењето|0|0|0|нова статија}} {{:ВП:УНС|Електрична енергија|2|2|2|подобрена статија}} {{:ВП:УНК}} [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/Средување (2017)|P.Nedelkoski]] 4dggo14awahpwkgwksfiod4hsva4veo 0 1182196 5539243 3634236 2026-04-15T10:38:45Z Bjankuloski06 332 Сменета целната страница на пренасочувањето од [[Мрежна магистрала]] на [[Магистрална мрежа]] 5539243 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Магистрална мрежа]] mwlqmo12ihb84d8ueqx66571imdlbib 3 1184912 5539082 5536090 2026-04-15T06:05:29Z IvanKonev123 98191 /* Question from IvanKonev123 (08:05, 15 април 2026) */ ново заглавие 5539082 wikitext text/x-wiki [[/Архива 1]] == Пролет 2025 == Благодарам. ;) [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 14:34, 7 април 2025 (CEST) :Нема на што! Во секое време слободно постави прашање ако нешто не ти е јасно па ќе се обидам да ти помогнам штом видам :) :Инаку ако сакаш да ставиш знаме пред името на државата ќе отвориш големи загради <nowiki>{{flag|Србија}}</nowiki> и ќе го вметне знамето плус името на државата како што можеш да видиш кај другите натпреварувачи [[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2025/евиденција|овде]]. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 15:07, 7 април 2025 (CEST) ::може ли во натпреварот да учествуваат и статии со врска за Италија? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:12, 30 април 2025 (CEST) ::и поврзани со Хрвати.[[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:16, 30 април 2025 (CEST) :::Нема да се сметаат статиите поврзани со Италија, само од овој следниот [[metawiki:Wikimedia_CEE_Spring_2025/List_of_Articles|список]]. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:30, 30 април 2025 (CEST) Оно што е напишано за статии кое су помалку од 20 не е по правило, тоа не е пишувало во целиот текот на натпреварот. Јас сум работел на тие статии и несум награден а по збирот на бодови сум освоил второ место. Големо разочарување. Поздрав. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 11:44, 3 август 2025 (CEST) :Мојата грешка. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:34, 3 август 2025 (CEST) ::Добра вечер, извинете на доцниот одговор, но не го исполнувате условот со просечната оценка бидејќи вашите статии се сите речиси никулци. Ако имате какви било прашања околу бодувањето на натпреварот би ве замолил да се обратите кај жири комисијата за да ви образложат. Убава вечер! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 23:38, 17 август 2025 (CEST) == Викисредба (29 мај 2025) == Добар ден, Jtasevski123. Сакам да се заблагодарувам за поканата на третата викисредба, но со голем жал не можам да дојдем поради здравствени причини. Се надевам дека на следната вилисредба, со вашата поканата, ке дојдем. Уште еднаш благодарам на вашата поканата. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 20:14, 27 мај 2025 (CEST) :Нема на што, секако ќе има и наредна се надевам дека ќе бидете во можност да дојдете! И ви посакувам брзо закрепнување. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:34, 28 мај 2025 (CEST) Благодарам на поканата. Имам едно прашање, знаете ли воѕен ред од Скопје за Белград во вечерниот термин? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 15:32, 27 јуни 2025 (CEST) :Добар ден, зависи со која агенција сакате да патувате,ама има секојдневно речиси тури. На пример ова го најдов за понеделник: https://shop.flixbus.mk/search?departureCity=7c0e2d09-d177-4c0b-a274-051c9c9a6347&arrivalCity=340bdce6-7eb1-4c50-bd1e-fd43485cdfef&route=%D0%A1%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D1%98%D0%B5-%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4&rideDate=30.06.2025&adult=1&_locale=mk&departureCountryCode=MK&arrivalCountryCode=RS&features%5Bfeature.enable_distribusion%5D=1&features%5Bfeature.train_cities_only%5D=0&features%5Bfeature.auto_update_disabled%5D=0&features%5Bfeature.webc_search_us_veterans_promoted%5D=0&features%5Bfeature.webc_search_no_stations_limit%5D=0&features%5Bfeature.webc_station_search%5D=0&features%5Bfeature.webc_search_grouping_trips%5D=0&features%5Bfeature.darken_page%5D=1 [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 17:39, 28 јуни 2025 (CEST) Фала ѕа бројот, и уште еднаш сакам да икажам моја благодарност ѕа вашето гостопримствето. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 20:35, 1 јули 2025 (CEST) :Нема на што, многу ни е драго што ни ја збогативте средбата со вашето присуство! До наредна прилика! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:49, 3 јули 2025 (CEST) == Статии без илустрација 2025 == Може ли да се иста илустрација (на примерот стара карта) тури у повише статии? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 15:08, 2 јули 2025 (CEST) :Добар ден, карти не се сметаат за натпреварот. Ако веќе статијата има илустација тогаш нема да се смета ако додадете уште фотографии или обновите некоја. Придржувајте се само на статии што немаат никаква илустрација. И да напоменам исто поени се смета без разлика колку илустрации вметнете во една статија (дали една или десет). [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:51, 3 јули 2025 (CEST) уште едно прашање. во статијата [https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%80_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%87%D0%BA%D0%BE&action=history Манастир Бабичко] сум додал илустрацијата, ама сум забравил во описот хаштаг, потоа сум направил ситна изменка на неа и додадов во описот хаштагот. ке се рачуна ли тоа во поен? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 16:36, 3 јули 2025 (CEST) :Да, ќе го рачунаме дека се случуваат грешки не е воопшто проблем, но припазувај за наредните. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 18:26, 3 јули 2025 (CEST) Дали се во статијата [[Жан Виденов]] слика од потписот вклучува во илустрации? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 14:49, 13 јули 2025 (CEST) :Добар ден, би ти препорачал да не ги илустрираш тие статии дека потписот е сепак превземен од Ризницата, па така испаѓа дека е веќе илустрирано. Убав ден [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 10:56, 14 јули 2025 (CEST) == Question from [[User:KNaumovska12|KNaumovska12]] (15:47, 25 август 2025) == Здраво, имам прашање во врска со мојата страница. Уредував, но не гледам да е јавно достапна. Може ли да ми кажете што недостасува или што треба да направам? --[[User:KNaumovska12|KNaumovska12]] <small>([[User talk:KNaumovska12|разговор]])</small> 15:47, 25 август 2025 (CEST) :Добар ден KNaumovska12, :Дали ме прашувате за страницата [[Борче Наумовски]]? Ако се работи за таа статија, сè уште не ја прегледал некој потврден корисник, затоа не е сè уште јавно достапна за читање. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 17:22, 25 август 2025 (CEST) ::Да ве прашував за таа страница, ви благодарам за одговорот. [[User:KNaumovska12|KNaumovska12]] <small>([[User talk:KNaumovska12|разговор]])</small> 14:06, 16 септември 2025 (CEST) == Месечни награди за уредувачки денови+викенди == Здраво, сакав да прашам дали овие месечни награди се доделуваат само за прво место или за сите што ќе ги исполнат условите? Мислам дека погрешно разбрав. [[User:19user99|19user99]] <small>([[User talk:19user99|разговор]])</small> 13:31, 5 февруари 2026 (CET) :Добар ден, само една награда има месечно, условите се поставени за минимум придонеси и учества за потоа да се пресмета најплодотворниот корисник од тој месец (што ги исполнува условите). [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 15:10, 5 февруари 2026 (CET) == Пролет 2026 == Здраво Јован. Ќе биде ли натпревар Пролет 2026? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 14:08, 22 март 2026 (CET) :Добар ден Марко, :Да натпреварот ќе започне на 1 април. :Пријатен ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 18:35, 22 март 2026 (CET) == Question from [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] (18:42, 24 март 2026) == ако преводот од машината е без грешки што да правам тогаш? --[[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 18:42, 24 март 2026 (CET) :Добар ден, ако сметате дека преводот е без грешки, тогаш можете слободно да објавите, а ако не ви дозволува поради многу неизменет текст тогаш можете да парафразирате неколку реченици за да ви дозволи. Има исто така неколку начини да го намалите тоа без да менувате текст или многу малку. На пример: за работи што се случиле во минатото користиме глаголска л форма, бил, пишувал, работел бидејќи не сме биле таму да користиме другите форми како беше, пишуваше и останато. Друг пример наводите залепи ги за точките како што ти ја поправивме статијата што си ја создал за националниот парк, :вака: Јован работел во хотел.<ref>{{Наведено списание|date=2026-01-17|title=Главна страница|url=https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0&oldid=5495126|journal=Wikipedia, the free encyclopedia|language=mk}}</ref>, a не вака Јован работел во хотел. <ref>{{Наведено списание|date=2026-01-17|title=Главна страница|url=https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0&oldid=5495126|journal=Wikipedia, the free encyclopedia|language=mk}}</ref> (отстрането е празното место). :Друго: '''Референци''' ги викаме '''Наводи''', '''Видете исто така''' е '''Поврзано''', и уште други работи. :Какви било други прашања да имате слободно обратете ми се овде. :Пријатно [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:19, 24 март 2026 (CET) ::Ќе ти ги прегледам и поправам новите статии, па можеш да видиш од таму што се грешките за во иднина да ги избегнуваш. Во Историја на статијата (горе десно од насловот). Па до моето или кое било друго корисничко име што ќе направи промени во вашата создадена статија, ќе кликнете '''посл''' (лево од часот кога е направена промената) и ќе ви прикаже измените. @[[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:25, 24 март 2026 (CET) :::во ред ви благодарам за брзиот одговор, ќе се потрудам да внимавам на грешките од сега па натаму [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 20:32, 24 март 2026 (CET) ::::Нема на што, како што напоменав слободно за какви било прашања обратете ми се и ќе добиете одговор штом видам! ::::И да ви понудам ако сте заинтересирани за поубава обука за Википедија во живо, можете да ме исконтактирате на jovan@wikimedia.mk и да ви споделам каде ни е канцеларијата за дојдете и да ве обучиме на полесен начин. @[[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] ::::Пријатна вечер. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:37, 24 март 2026 (CET) :::::секако би сакал [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 21:01, 24 март 2026 (CET) :::а за ова сеа што е за Војводства денес или од утре да почнеме? [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 18:54, 25 март 2026 (CET) == Question from [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] (22:18, 7 април 2026) == На почетната вики страница ми го нема она со известувања за настани и натпревари, а имаопција за скриј што изгледа сум ја кликнал, како да го вратам освен со тоа рефреш на страна --[[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 22:18, 7 април 2026 (CEST) :Ќе треба да ги ресетираш колачињата што ти се во мрежниот пребарувач, '''Settings > Privacy and security > Third-party cookies > see all site and data permissions ,''' потоа да ги најдеш колачињата (cookies) за Википедија и да ги избришеш, па ќе ти се поправи. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 10:19, 8 април 2026 (CEST) == Question from [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] (08:05, 15 април 2026) == Дали ако направам статија за советскиот сојуз или руската империја ќе ми се важи под русија за натпреварот? --[[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 08:05, 15 април 2026 (CEST) nibkop49cvartes4qpfec3xva848das 0 1188219 5539029 5500406 2026-04-14T22:14:43Z Bjankuloski06 332 5539029 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Боро Чаушев | портрет = Boro Čaušev.jpg | px = | опис = | родено-име = | роден-дата = 17 септември 1917 | роден-место = [[Неготино]] <br> денес {{МКД}} | починал-дата = {{починал на и возраст|2001|2|22|1917|11|6|df=yes}} | починал-место = [[Скопје]] <br> {{СРМ}} | починал-причина = | националност = | познат = <!-- овде треба да стои по што е позната личноста. пр. „по улогата во Бетмен“ --> }} '''Боро Чаушев''' ({{роден на|6|ноември|1917}} - {{починал на|22|февруари|2001}}) — македонски партизан, комунист и генерал-мајор на милицијата на НР Македонија. ==Животопис== Роден е во [[Неготино]]. Пред војната бил работиник во железница. Станал член на [[КПЈ]] во 1940 година, а во војната се вклучил во 1941 година, како партизан во [[Тиквешки НОПО „Добри Даскалов“|партизанскиот одред „Добри Даскалов“]]. Во војната бил политички комесар на [[Народноослободителен баталјон „Страшо Пинџур“|Народноослободителниот баталјон „Страшо Пинџур“]], кој делувал во рамките на Втората македонска ударна бригада. Од 17 до 30 септември бил политички комесар на [[Четиринаесетта македонска ударна бригада|Четиринаесеттата македонска ударна бригада]],<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://ororm.org/backend/DataFiles/vesnik%20Oficer%20br7%20za%20e-mail%202.pdf |title=Вестник Офицер, бр. 7, 2011, стр. 9 |accessdate=2018-01-21 |archive-date=2013-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227070125/http://ororm.org/backend/DataFiles/vesnik%20Oficer%20br7%20za%20e-mail%202.pdf |url-status=dead }}</ref> а подоцна бил и дивизиски политички комесар на педесеттата и четириесет и осмата дивизија.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.znaci.net/00001/90_6.pdf |title=Боро Митровски, Петнаести (македонски) ударни корпус НОВJ, Београд, 1983, стр. 283 |accessdate=2018-01-21 |archive-date=2013-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510043145/http://znaci.net/00001/90_6.pdf |url-status=dead }}</ref> Од 1950 година бил командант на милицијата на [[Народна Република Македонија|НР Македонија]], секретар за внатрешни работи на [[Македонија]], член на републичкиот Извршен совет, а извршувал и други функции. Бил избран за републички и сојузен пратеник. Исто така бил и командант на Главниот штаб за народна одбрана на [[Социјалистичка Република Македонија]]. Одликуван бил со [[Орден на братството и единството]] со златен венец, [[Орден на заслуги за народот]] со златна ѕвезда. == Наводи == {{наводи}} == Литература == * {{Наведена книга|title=Војна енциклопедија 2 (Брдо - Фоа)|date=1971|location=Београд|edition=друго|pages=238}} {{DEFAULTSORT:Чаушев, Боро}} [[Категорија:Луѓе од Неготино]] [[Категорија:Комунисти од Македонија]] [[Категорија:Југословенски партизани]] [[Категорија:Политички комесари на НОВЈ]] [[Категорија:Општествено-политички работници на СР Македонија]] [[Категорија:Починати во Скопје]] [[Категорија:Делегати на Второто заседание на АСНОМ]] [[Категорија:Членови на уставотворното собрание на Народна Република Македонија]] fhgn412uu4vf8svpsk4eqbtjxx4weyx 0 1194500 5538884 5514893 2026-04-14T13:37:47Z ~2026-22487-31 132170 5538884 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | name = Драгослав Шекуларeц | image = [[File:Dragoslav Sekularac Serbian White Eagles banquet 2007.jpg|200px]] | image_size = 200px | caption = Шекуларац во 2007 | fullname = Драгослав Шекуларeц | birth_date = {{Birth date and age|df=y|1937|11|8}} | birth_place = [[Штип]], [[Вардарска Бановина]] | death_date = {{Death date and age|df=y|2019|1|5|1937|11|8}} | death_place = [[Белград]] | height = {{height|m=1.71|precision=0}}<ref name="Ja, Šeki">{{Наведена книга|first=Jovo|last=Vuković|title=Ja, Šeki|year=2011|publisher=IP Beograd|isbn=978-86-84057-37-4|pages=21|language=sr}}</ref> | position = [[Напад (фудбал)|Напад]] | youthyears1 = 1951&ndash;1955 | youthclubs1 = [[ФК Црвена Ѕвезда|Црвена Ѕвезда]] | years1 = 1955–1966 | years2 = 1966–1967 | years3 = 1967 | years4 = 1968–1969 | years5 = 1969–1971 | years6 = 1972 | years7 = 1973 | years8 = 1974 | years9 = 1975 | years10 = 1975 | clubs1 = [[ФК Црвена Ѕвезда|Црвена Ѕвезда]] | clubs2 = [[ФК Карлсруе|Карлсруе]] | clubs3 = [[ФК Сент Луис Старс|Сент Луис Старс]] | clubs4 = [[ОФК Белград]] | clubs5 = [[Индипендиенте Санта Фе Fe|Инд. Санта Фе]] | clubs6 = [[Атлетико Бакараманга]] | clubs7 = [[ФК Миљонариос|Миљонариос]] | clubs8 = [[Америка де Кали]] | clubs9 = [[ФК Париз|Париз]] | clubs10 =[[ФК Србијан Вајт Иглс|Србијан Вајт Иглс]] | caps1 = 375 | caps2 = 17 | caps3 = 8 | caps4 = 38 | caps5 = 32 | caps6 = 4 | caps7 = 23 | caps8 = 7 | caps9 = 9 | goals1 = 119 | goals2 = 2 | goals3 = 1 | goals4 = 5 | goals5 = 3 | goals6 = 1 | goals7 = 1 | goals8 = 0 | goals9 = 2 | nationalyears1 = 1954–1956 | nationalteam1 = [[Фудбалска репрезентација на Југославија под 20|Југославија 20]] | nationalcaps1 = 8 | nationalgoals1 = 2 | nationalyears2 = 1955–1956 | nationalteam2 = [[Фудбалска репрезентација на Југославија под 21|Југославија под 21]] | nationalcaps2 = 2 | nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 1956–1966 | nationalteam3 = [[Фудбалска репрезентација на Југославија|Југославија]] | nationalcaps3 = 41 | nationalgoals3 = 6 | manageryears1 = 1975 | manageryears2 = 1984–1985 | manageryears3 = 1986–1987 | manageryears4 = 1989–1990 | manageryears5 = 1990–1991 | manageryears6 = 1992 | manageryears7 = 1993 | manageryears8 = 1994–1995 | manageryears9 = 1996 | manageryears10 = 1998–1999 | manageryears11 = 2006 | managerclubs1 = [[ФК Србијан Вајт Иглс|Вајт Иглс]] (играч-тренер) | managerclubs2 = [[Фудбалска репрезентација на Гватамала|Гватамала]] | managerclubs3 = [[Footscray JUST]] | managerclubs4 = [[ФК Црвена Ѕвезда|Црвена Ѕвезда]] | managerclubs5 = [[Клуб Америка|Америка]] | managerclubs6 = [[ФК Ал Наср|Ал Наср Ријад]] | managerclubs7 = [[ФК Хајделберг Јунајтед|Хајделберг Јунајтед]] | managerclubs8 = [[ФК Марбеља|Марбеља]] | managerclubs9 = [[Бусан Ипарк|Бусан Даеву Ројалс]] | managerclubs10 = [[ФК Обилиќ|Обилиќ Белград]] | managerclubs11 = [[ФК Србијан Вајт Иглс| Вајт Иглс]] }} '''Драгослав Шекуларeц''' ({{роден во|Штип}}<ref>https://sdk.mk/index.php/sportski-prikazni/shekularats-ke-dobie-spomenik-vo-shtip-na-mestoto-kadeshto-kako-dete-igral-fudbal/</ref>, {{роден на|8|ноември|1937}} - {{починат во|Белград}}, {{починат на|5|јануари|2019}}<ref>[https://sportmedia.mk/megjunaroden-fudbal/pochina-najgolemiot-fudbalski-dribler-vo-eks-jugoslavija-dragoslav-shekularac Почина најголемиот фудбалски дриблер во екс Југославија, Драгослав Шекуларац]</ref>) — [[Југославија|југословенски]] [[фудбал]]ер. Истакнат играч на [[ФК Црвена ѕвезда|Црвена звезда]] од [[Белград]]. Популарниот „Шеки“ бил втора голема „ѕвезда“. Веројатно бил еден од најдобрите дриблери во историја на југословенскиот фудбал. Играл во везен ред. Бил постојан член на фудбалската репрезентација на Југославија, и во тоа време бил нејзни најдобар поединец. Одиграл 41 натпревари и постигнал шест голови за [[Фудбалска репрезентација на Југославија|репрезентација на Југославија]]. По инцидентот на еден натпревар бил казнет со две години неиграње и со тоа кариерата нагло ја прекинал. == Животопис == === Играчка каријера === Драгослав Шекуларац основното училиште, четири години гимназија, како и метеореолошко училиште ги завршил во Белград. Меѓутоа, училиштето не му било приоритет бидејќи фудбалот станала негова најважна преокупација. Кога Димитрије Милојевиќ, некогашниот фудбалер на БАСК-а, тренер и печатарски работник на весникот [[Политика (весник)|''Политика'']], го забележал во дворот на Втората машка гимназија, веднаш му станало јасно за каков талент се работи. {{никулец}} == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Шекуларац, Драгослав}} [[Категорија:Југословенски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на Црвена ѕвезда]] [[Категорија:Српски фудбалери]] [[Категорија:Погребани во Алејата на заслужните граѓани на Новите гробишта (Белград)]] g0c4kn6buyty36tqpi462q78g27er1j 5538976 5538884 2026-04-14T19:11:21Z Gurther 105215 Одбиена последната промена (од [[Специјална:Придонеси/~2026-22487-31|~2026-22487-31]]) и ја поврати преработката 5514893 на Dandarmkd 5538976 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | name = Драгослав Шекуларац | image = [[File:Dragoslav Sekularac Serbian White Eagles banquet 2007.jpg|200px]] | image_size = 200px | caption = Шекуларац во 2007 | fullname = Драгослав Шекуларац | birth_date = {{Birth date and age|df=y|1937|11|8}} | birth_place = [[Штип]], [[Вардарска Бановина]], [[Кралство Југославија]] | death_date = {{Death date and age|df=y|2019|1|5|1937|11|8}} | death_place = [[Белград]], [[Србија]] | height = {{height|m=1.71|precision=0}}<ref name="Ja, Šeki">{{Наведена книга|first=Jovo|last=Vuković|title=Ja, Šeki|year=2011|publisher=IP Beograd|isbn=978-86-84057-37-4|pages=21|language=sr}}</ref> | position = [[Напад (фудбал)|Напад]] | youthyears1 = 1951&ndash;1955 | youthclubs1 = [[ФК Црвена Ѕвезда|Црвена Ѕвезда]] | years1 = 1955–1966 | years2 = 1966–1967 | years3 = 1967 | years4 = 1968–1969 | years5 = 1969–1971 | years6 = 1972 | years7 = 1973 | years8 = 1974 | years9 = 1975 | years10 = 1975 | clubs1 = [[ФК Црвена Ѕвезда|Црвена Ѕвезда]] | clubs2 = [[ФК Карлсруе|Карлсруе]] | clubs3 = [[ФК Сент Луис Старс|Сент Луис Старс]] | clubs4 = [[ОФК Белград]] | clubs5 = [[Индипендиенте Санта Фе Fe|Инд. Санта Фе]] | clubs6 = [[Атлетико Бакараманга]] | clubs7 = [[ФК Миљонариос|Миљонариос]] | clubs8 = [[Америка де Кали]] | clubs9 = [[ФК Париз|Париз]] | clubs10 =[[ФК Србијан Вајт Иглс|Србијан Вајт Иглс]] | caps1 = 375 | caps2 = 17 | caps3 = 8 | caps4 = 38 | caps5 = 32 | caps6 = 4 | caps7 = 23 | caps8 = 7 | caps9 = 9 | goals1 = 119 | goals2 = 2 | goals3 = 1 | goals4 = 5 | goals5 = 3 | goals6 = 1 | goals7 = 1 | goals8 = 0 | goals9 = 2 | nationalyears1 = 1954–1956 | nationalteam1 = [[Фудбалска репрезентација на Југославија под 20|Југославија 20]] | nationalcaps1 = 8 | nationalgoals1 = 2 | nationalyears2 = 1955–1956 | nationalteam2 = [[Фудбалска репрезентација на Југославија под 21|Југославија под 21]] | nationalcaps2 = 2 | nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 1956–1966 | nationalteam3 = [[Фудбалска репрезентација на Југославија|Југославија]] | nationalcaps3 = 41 | nationalgoals3 = 6 | manageryears1 = 1975 | manageryears2 = 1984–1985 | manageryears3 = 1986–1987 | manageryears4 = 1989–1990 | manageryears5 = 1990–1991 | manageryears6 = 1992 | manageryears7 = 1993 | manageryears8 = 1994–1995 | manageryears9 = 1996 | manageryears10 = 1998–1999 | manageryears11 = 2006 | managerclubs1 = [[ФК Србијан Вајт Иглс|Србијан Вајт Иглс]] (играч-тренер) | managerclubs2 = [[Фудбалска репрезентација на Гватамала|Гватамала]] | managerclubs3 = [[Footscray JUST]] | managerclubs4 = [[ФК Црвена Ѕвезда|Црвена Ѕвезда]] | managerclubs5 = [[Клуб Америка|Америка]] | managerclubs6 = [[ФК Ал Наср|Ал Наср Ријад]] | managerclubs7 = [[ФК Хајделберг Јунајтед|Хајделберг Јунајтед]] | managerclubs8 = [[ФК Марбеља|Марбеља]] | managerclubs9 = [[Бусан Ипарк|Бусан Даеву Ројалс]] | managerclubs10 = [[ФК Обилиќ|Обилиќ Белград]] | managerclubs11 = [[ФК Србијан Вајт Иглс|Србијан Вајт Иглс]] }} '''Драгослав Шекуларац''' ({{роден во|Штип}}<ref>https://sdk.mk/index.php/sportski-prikazni/shekularats-ke-dobie-spomenik-vo-shtip-na-mestoto-kadeshto-kako-dete-igral-fudbal/</ref>, {{роден на|8|ноември|1937}} - {{починат во|Белград}}, {{починат на|5|јануари|2019}}<ref>[https://sportmedia.mk/megjunaroden-fudbal/pochina-najgolemiot-fudbalski-dribler-vo-eks-jugoslavija-dragoslav-shekularac Почина најголемиот фудбалски дриблер во екс Југославија, Драгослав Шекуларац]</ref>) — [[Југославија|југословенски]] [[фудбал]]ер. Истакнат играч на [[ФК Црвена ѕвезда|Црвена звезда]] од [[Белград]]. Популарниот „Шеки“ бил втора голема „ѕвезда“ по [[Рајко Митиќ]]. Веројатно бил еден од најдобрите дриблери во историја на југословенскиот фудбал. Играл во везен ред. Бил постојан член на фудбалската репрезентација на Југославија, и во тоа време бил нејзни најдобар поединец. Одиграл 41 натпревари и постигнал шест голови за [[Фудбалска репрезентација на Југославија|репрезентација на Југославија]]. По инцидентот на еден натпревар бил казнет со две години неиграње и со тоа кариерата нагло ја прекинал. == Животопис == === Играчка каријера === Драгослав Шекуларац основното училиште, четири години гимназија, како и метеореолошко училиште ги завршил во Белград. Меѓутоа, училиштето не му било приоритет бидејќи фудбалот станала негова најважна преокупација. Кога Димитрије Милојевиќ, некогашниот фудбалер на БАСК-а, тренер и печатарски работник на весникот [[Политика (весник)|''Политика'']], го забележал во дворот на Втората машка гимназија, веднаш му станало јасно за каков талент се работи. {{никулец}} == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Шекуларац, Драгослав}} [[Категорија:Југословенски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на Црвена ѕвезда]] [[Категорија:Српски фудбалери]] [[Категорија:Погребани во Алејата на заслужните граѓани на Новите гробишта (Белград)]] 1tfs7vkresihtfkqlxqw2bofrgrb8fu 0 1194767 5539021 4885395 2026-04-14T22:00:52Z SpectralWiz 106165 5539021 wikitext text/x-wiki {{викификација}} [[Податотека:City_Wall_Skopje.jpg|мини|Градски ѕид]] '''Градски ѕид''' — составен дел од центарот на градот [[Скопје]] и е проектирана од познатиот јапонски архитект [[Кензо Танге]], после големиот земјотрес во Скопје, во [[1963 во архитектурата|1963 година]]. Како составен дел од центарот на градот, композицијата го нагласува и обиколува централното градско јадро, а објектите се ситуирани десно од реката [[Вардар]]. Градскиот ѕид се состои од верижно поврзани блокови ( P+6, H=24m ) и кули ( P+12, H=45m ) – еден вид на прстенеста ѕидна рамка во модерна интерпретација. == Местоположба и ориентација == Објектите се ситуирани десно од реката Вардар, помеѓу реката и булеварот „ЈНА“, „Јужен булевар“, булеварот „Кочо Рацин“. Блоковите се со ориентација север-југ и североисток-југозапад, а становите во станбените кули се ориентирани во правец североисток-северозапад. Двата вида на објекти внесуваат разноликост во композицијата – кулите овозможуваат аерација на блоковите кои се виткаат кон центарот, а помеѓу станбените кули и блоковите се наоѓаат зелени површини, детски игралишта, градинки и простори за одмор, кои во решението се одвоени од надворешниот сообраќај со цел овозможување на безбедност. == Историја == По земјотресот во 1963 година градот Скопје имаше потреба за нов урбанистички план. Во [[1965 во архитектурата|1965]] година беше распишан [[интернационален конкурс]] за нов [[Урбанистички план за Скопје (1965)|урбанистички план]] за центарот на градот на кој учествуваа како домашни (во тоа време – југословенски) така и странски архитекти. На меѓународниот конкурст поголемиот дел од првата награда ја доби планот за центарот на Скопје на јапонскиот архитект Кензо Тангe. План кој ќе донесе нов развој на градот, кој нема да ги занемари неговите историски вредности, но сепак ќе создаде еден нов, модерен, идентитет на градот. „Градскиот Ѕид„ е можеби најмаркантната структура во планот на [[Кензо Танге]] и единствена структура која е во целост изведена од неговиот план. Оваа структура е најпрепознатливиот елемент од неговиот план кој се простира низ целиот центар на Скопје. И покрај тоа што „Градскиот Ѕид„ претрпел повеќе измени од првичната замисла до неговата изведба, сепак неговата симболика и метафоричка претстава и ден денес е зачувана. == Архитекти == Градски ѕид е идејно дефиниран со конкурсниот проект (1965) на Кензо Танге. Меѓутоа, при разработката на проектот со т.н. деветтата варијанта се отстапува од конкурсната идеја за Градски ѕид оформен со повеќекатни терасести блокови, кои се заменети со станбени кули и ламелни станбени блокови. Станбените блокови (1966-) се подигнати според проектите на авторскиот тим составен од: Н. Богачев, С. Ѓуриќ, Љ. Маленкова, А. Серафимовски, С. Симоски и В. Ќосевска. Автори на станбената кула тип М (1966-) во состав на Градскиот ѕид се Д. Димитров, С. Ѓуриќ, В. Ладинска, Р. Минчева и А. Серафимовски, додека Александар Смилевски (1939-2024) се јавува како автор на станбената кула тип Б (1966-). Сите тие објекти имаат примерно функционално решение и конструктивен состав, и еден „рутински“ обликуван израз. [[Податотека:Buildings_in_Skopje.jpg|мини|Градски ѕид - Скопје]] == Архитектура == Најголемата структура во планот на Танге и структура која го дефинира центарот на градот – „Градскиот Ѕид„ е првенствено станбена структура намената да ги задоволи потребите за станување кој поради земјотресот биле круцијални во тоа време. Барањата на градот тогаш биле со новиот план на Скопје да се обезбедат 2200 станови кои Танге требало да ги предвиди во неговата единствена станбена структура – „Градскиот Ѕид„. Оваа урбана структура требало да го обиколи центарот на градот толку колку што топографијата би дозволила. Тој е всушност станбена структура со висока густина на жители кои би живееле во неа и која воедно би содржела и други содржини задоволувајќи ги потребите на граѓаните. Првичната идеја била тој да биде составен од поврзани високи блокови чии долен дел би бил трапезоиден. Подоцна тие биле едноставни кубични блокови кои се верижно поставени и кои го обиколуваат центарот на градот на десниот брег и пресечени од Републичкиот Плоштад, продолжуваат на левиот брег на реката Вардар. Поминувајќи низ деветте верзии на планот на Кензо Танге, Градскиот Ѕид повеќепати се менувал. Блоковите од Градскиот Ѕид кои биле предвидени да се градат на левиот брег на Вардар биле отстранети поради тоа што од таа страна немало потреба од структура која би го дефинирала центарот на градот. Од една страна, тврдината Кале и старата скопска чаршија не би ги прифатиле овие нови структури, а од друга страна тврдината, чаршијата и ридот Гази Баба се делотворен природен „ѕид“ на северната страна од центарот на Скопје. Во формата на Градскиот Ѕид се имплементирани и кули. Со тоа тој се состои од верижно поврзани блокови со висина од 24 метри и кули високи 45 метри кои би ги пресекувале овие линеарни елементи. Висината на блоковите се совпаѓа со висината на веќе постоечките објекти во центарот на градот и така тие не би доминирале. Со тоа се дооформува идејата за Градскиот Ѕид – тој да биде еден вид на ѕид-тврдина во модерна интерпретација. Кулите се поставени на двете страни од улиците кои ја пресекуваат оваа структура или на местата каде што ѕидот формира агол. Тие се поставуваат во групи од 2 или 3 кули. Со тоа нивната симболична интерпретација би била дека тие се бастиони на тврдината. По должината на целиот Градскиот Ѕид било замислено да има шеталиште. Оваа структура било предвидено целосно да се втопи во зеленило. Балконите на горните катови на блоковите од Градскиот Ѕид биле замислени да бидат издадени за да ја покријат таа патека. Паркирањето на возилата е решено да биде во подземни паркинзи и надземни паркиралишта пред објектите. Приземниот дел на објектите и мезанинот било предвидено да бидат окупирани од комерцијални содржини и на места да има пасажи низ објектите кои би го поврзувале предниот и задниот дел од Градскиот Ѕид. Така оваа структура би овозможила и поинакви доживувања од нејзините две страни. Предниот дел на ѕидот е ориентиран кон центарот на градот, кон прометни улици и дел кој е бучен, додека задниот дел станува поинтимен дел со плочник кој би претставувал бегство од урбаниот и брз живот. Овие две доживувања се поврзани преку периодичните пасажи. Градскиот Ѕид е планиран да биде еден од главните белези на градот. Тој е [[структура]] која не може да се одмине при пешачко или автомобилско движење низ центарот на градот. Структура која се повторува и која му дава идентитет на градот. Овој ѕид го затвора центарот на градот, без да се наметнува на внатрешноста и оставајќи ја таа понатаму да се развива. Човекот е основната еднинка според која се водат урбанистите и планерите и при планирањето треба да се овозможи негов поквалитетен живот. Така луѓето како перманентна единка на еден град, Танге ги сместува во овој симболичен ѕид кој воедно и го дефинира новиот идентитет на градот. Овој ѕид го одвојува центарот на градот, но воедно и го поврзува со останатитот дел на градот овозможувајќи им на луѓето за момент да влезат или да избегаат од брзиот и бучен живот. [[Податотека:Tower_in_Skopje.jpg|мини|Станбени кули, дел од градски ѕид - Скопје]] == Внатрешна организација на станови == Оваа [[композиција]] на блокови и кули, се состои со капацитет од околу 1814 станови, во кои се сместени околу 7800 корисници. Преку пристапни улици и пешачки патеки, композицијата воспоставува контакт со околината и во внатрешноста на истата се предвидени околу 1800 паркинг места, од кои, 1000 на отворено и под тремови, а околку 800 гаражирани во подземно ниво. Структурата на становите во овие станбени објекти е : - гарсониери 56 - двесобни 308 - двеиполсобни 448 - трисобни 792 - четирисобни 38 - петсобни 112 <nowiki>-------------------------------------------------</nowiki> Вкупно: 1814 станови Освен тоа, секоја од кулите и блоковите беше предвидено да располага со помошни простории како – просторија за состаноци на куќен совет и игра за деца, двособен стан за хаузмајстор, работилница со остава, просторија за оставање на велосипеди и детски колички, заедничка сушална во мезанинот и сл. [[Категорија:Згради и градби во Скопје]] [[Категорија:Скопје]] 46cmww4kujl1dan3vzusacrxc20mtyh 0 1208333 5538940 5298609 2026-04-14T16:59:02Z P.Nedelkovski 47736 додадена/изменета предлошка 5538940 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{Инфокутија за книга | name = Небиднина | image = [[Податотека:Aco Sopov - Nebidnina (Prvo izdanie) 1963.jpg|250px]] | caption = Корицата на првото издание на „Небиднина“ | author = [[Ацо Шопов]] | cover_artist = | country = {{знамеикона|Македонија}} [[Македонија]] | language = [[македонски јазик|македонски]] | genre = поезија | media_type = печатено издание | publisher = [[Кочо Рацин (издавачка куќа)|Кочо Рацин]] | release_date = 1963 (оригинал) | pages = | ISBN = }} '''Небиднина''' — поетска збирка на [[Ацо Шопов]], првобитно објавена во 1963 година. ==Содржина== Збирката се состои од песни, поделени во три циклуси:<ref>Ацо Шопов, ''Небиднина''. Скопје: Кочо Рацин, 1963.</ref> * ''Молитви на моето тело'', со следниве песни: „Раѓање на зборот“, „Молитва за еден обичен но уште непронајден збор“, „Втора молитва на моето тело“, „Трета молитва на моето тело“, „Четврта молитва на моето тело“, „Петта молитва на моето тело“, „Шеста молитва на моето тело“, „Седма молитва на моето тело“, „Осма молитва на моето тело - или кој ќе ја смисли таа љубов“, „Деветта молитва на моето тело“, „Десетта молитва на моето тело“ и „Последна молитва на моето тело“. * ''Купувачи на старо'', со песните: „Старо купувам“ и „Романтично бегство“. * ''Песната и годините'', со песните: „Долго живеам на ова место“, „Лузна“, „Има долу една крв“, „Квечерина“, „Очај пред тврдината“, „Небиднина“ и „Песната и годините“. ==Изданија на книгата== Првобитно, збирката била објавена во 1963 година од издавачката куќа „[[Кочо Рацин (издавачка куќа)|Кочо Рацин]]“. Во 1967 година, таа била објавена и од издавачката куќа „[[Македонска книга]]“, во рамките на едицијата „Наша современа поезија“. Ова издание било отпечатено во графичкиот завод „[[Гоце Делчев]]“, во Скопје, во август 1967 година, во тираж од 1.000 примероци. Технички уредник и автор на корицата е [[Коста Бојаџиевски]], а коректурата ја извршила Вера Арсова.<ref>Ацо Шопов, ''Небиднина''. Скопје: Македонска книга, 1967.</ref> Подоцна, „Македонска книга“ објавила уште неколку изданија на збирката, и тоа: во 1970, 1971, 1974 и 1976 година. ==Осврт кон делото== Во 1963 година, збирката „Небиднина“ претставувала голема новост на македонската поетска сцена и извршила големо влијание врз развојот на современата македонска поезија. Во неа, според [[Георги Старделов]] <ref>Георги Старделов, „Небиднина или лирската медитација на Aцо Шопов“, [[Современост]], 1964, XIV, 6, стр. 599-606.</ref>, „Шопов прави досега најрадикален и најдлабок обид да се нурне и да се усидри до најдлабокото дно на самиот себеси. Во ‘Петтата молитва на моето тело’, тој ја екстрахира оваа мисла во вид на едно самопрашање кое гласи: Каде потаму во мене?, прашање кое како веднаш да се става во прилог на самоисповедничкиот и лирско-интроспективниот пристап кон оваа поезија, зашто сондата до себе е на самото дно поетово. […] Сфакајќи ја поезијата како потрага по себе, пoeтoт забележува и открива во тоа себе веќе нешто што ја надминува неговата сушност и неговиот ентитет. Така на дното од своето битие тој го открива небитието воопшто, човековото.“ За [[Душко Наневски]] <ref>Душко Наневски, „Поговор“, во Ацо Шопов, ''Небиднина''. Скопје: Македонска книга, 1970 и 1974 година</ref>,„Со оваа збирка Шопов го донесе она што го бараа многумина: го идентификува трагичното чувство на Небиднината како димензија на нашето постоење“. [[Зоран Константиновиќ]]<ref> Зоран Константиновиќ, „Небиднина : прилог проблему уметничког транспоновања једне лирско-филозофске метафоре”, во  Прилози МАНУ : Одделение за лингвистика и литературна наука, 1977, ІІ, 1-2, стр. 109-114.</ref> смета дека „Небиднина, како метафора, ја содржи онаа противречност поврзана со човечкото постоење што се состои во постојаното проширување на хоризонтите на благородното, убавото и вистинското, а едновремено во сè поголемото оддалечување од истиве хоризонти.“ „Со ‘Небиднина’ и 'Гледач во пепелта' Шопов мошне смело забразди во пошироките духовни национални и универзални координати“, забележува [[Раде Силјан]]<ref>Раде Силјан, „Светот на интимата и небиднината“, во: ''Пронајден облик''. Скопје, Македонска книга, 1986; во: Ацо Шопов, ''Избор од поезијата''. Скопје: Македонска книга, 1987; и во: Ацо Шопов, ''Песни''. Скопје: Македонска книга, Мисла и Култура, 1988, стр. 11-14.</ref>. „Тргнувајќи речиси секогаш од конкретен повод, настан, средба, личност и судба на песната ѝ даде притаен интимен печат, а во тој контекст своите поетски пораки ги воздигна во сферата на нагласениот социјален поетски призвук. Во овие најуспешни поетски остварувања својата препознатлива и јасно фундирана поетска мисла поетот ја зацврсти, вообличи, догради, осмисли и вешто ја модулира во автохтони целости, неодминливи во нашата литература.“ „Во самиот наслов на поетската збирка 'Небиднина', објавена во 1963 г. како и во петоделната, истоимена песна, Шопов инаугурира еден не само поетски, ами и филозофски неологизам, со негативен предзнак: не-биднина, етимолошки гледано: она што не постои, небитие, ништотност“, пишува [[Елизабета Шелева]]<ref> Елизабета Шелева, „Oд Eрос кон Eидос (Небиднината како метафизички квалитет во поезијата на Ацо Шопов)“, [[Спектар]], 1993, год. 11, бр. 21-22, стр. 113-124.</ref>. „Меѓутоа, во филозофските елаборации, небиднина не е само 'против-поим на битието', туку и нужен, комплементарен елемент, според некои филозофи, дури и идентичен со чистото битие, поради неодреденоста, загадочноста, сеопфатноста, како нивни заеднички особини. Со други зборови, Шопов во нашата литература, за прв пат, внесува една иманентна онтолошка категорија што во еден поетски вообличен и повеќеслоен начин ја разоткрива објективацијата на битието како неприсутно, незададено, неодредено, просто како неможност-да-се биде.“ Самиот автор, [[Ацо Шопов]]<ref>Ацо Шопов,„Писателот пред дванаесет прашалници”, [[Развиток]], година XVII, бр. 2 март-април 1979, стр.141-144.</ref>, изјавува дека Небиднината ја сфаќа како „остварување низ неоствареност”. „До тоа сознание не дојдов наеднаш и свесно, туку тоа е разултат на моето поетско искуство, до кое јас со секоја песна се доближувам. Конечното доближување, конечното свесно откривање на небиднината се наоѓа во истоимента збирка.“ == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Македонски стихозбирки]] [[Категорија:Дела на Ацо Шопов]] [[Категорија:Книги од 1963 година]] [[Категорија:Изданија на Кочо Рацин]] [[Категорија:Изданија на Македонска книга]] [[Категорија:Македонски дела од 1963 година]] sor2sqwtve5tgwka0wgmj39h2eoyg2x 5538942 5538940 2026-04-14T17:02:41Z P.Nedelkovski 47736 ситна поправка 5538942 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{Инфокутија за книга | name = Небиднина | image = [[Податотека:Aco Sopov - Nebidnina (Prvo izdanie) 1963.jpg|250px]] | caption = Корицата на првото издание на „Небиднина“ | author = [[Ацо Шопов]] | cover_artist = | country = {{знамеикона|Македонија}} [[Македонија]] | language = [[македонски јазик|македонски]] | genre = поезија | media_type = печатено издание | publisher = [[Кочо Рацин (издавачка куќа)|Кочо Рацин]] | release_date = 1963 (оригинал) | pages = | ISBN = }} '''Небиднина''' — поетска збирка на [[Ацо Шопов]], првобитно објавена во 1963 година. ==Содржина== Збирката се состои од песни, поделени во три циклуси:<ref>Ацо Шопов, ''Небиднина''. Скопје: Кочо Рацин, 1963.</ref> * ''Молитви на моето тело'', со следниве песни: ** „Раѓање на зборот“, ** „Молитва за еден обичен но уште непронајден збор“, ** „Втора молитва на моето тело“, „Трета молитва на моето тело“, ** „Четврта молитва на моето тело“, ** „Петта молитва на моето тело“, ** „Шеста молитва на моето тело“, ** „Седма молитва на моето тело“, ** „Осма молитва на моето тело - или кој ќе ја смисли таа љубов“, ** „Деветта молитва на моето тело“, ** „Десетта молитва на моето тело“ и ** „Последна молитва на моето тело“. * ''Купувачи на старо'', со песните: ** „Старо купувам“ и **„Романтично бегство“. * ''Песната и годините'', со песните: ** „Долго живеам на ова место“, ** „Лузна“, ** „Има долу една крв“, ** „Квечерина“, ** „Очај пред тврдината“, ** „Небиднина“ и ** „Песната и годините“. ==Изданија на книгата== Првобитно, збирката била објавена во 1963 година од издавачката куќа „[[Кочо Рацин (издавачка куќа)|Кочо Рацин]]“. Во 1967 година, таа била објавена и од издавачката куќа „[[Македонска книга]]“, во рамките на едицијата „Наша современа поезија“. Ова издание било отпечатено во графичкиот завод „[[Гоце Делчев]]“, во Скопје, во август 1967 година, во тираж од 1.000 примероци. Технички уредник и автор на корицата е [[Коста Бојаџиевски]], а коректурата ја извршила Вера Арсова.<ref>Ацо Шопов, ''Небиднина''. Скопје: Македонска книга, 1967.</ref> Подоцна, „Македонска книга“ објавила уште неколку изданија на збирката, и тоа: во 1970, 1971, 1974 и 1976 година. ==Осврт кон делото== Во 1963 година, збирката „Небиднина“ претставувала голема новост на македонската поетска сцена и извршила големо влијание врз развојот на современата македонска поезија. Во неа, според [[Георги Старделов]] <ref>Георги Старделов, „Небиднина или лирската медитација на Aцо Шопов“, [[Современост]], 1964, XIV, 6, стр. 599-606.</ref>, „Шопов прави досега најрадикален и најдлабок обид да се нурне и да се усидри до најдлабокото дно на самиот себеси. Во ‘Петтата молитва на моето тело’, тој ја екстрахира оваа мисла во вид на едно самопрашање кое гласи: Каде потаму во мене?, прашање кое како веднаш да се става во прилог на самоисповедничкиот и лирско-интроспективниот пристап кон оваа поезија, зашто сондата до себе е на самото дно поетово. […] Сфакајќи ја поезијата како потрага по себе, пoeтoт забележува и открива во тоа себе веќе нешто што ја надминува неговата сушност и неговиот ентитет. Така на дното од своето битие тој го открива небитието воопшто, човековото.“ За [[Душко Наневски]] <ref>Душко Наневски, „Поговор“, во Ацо Шопов, ''Небиднина''. Скопје: Македонска книга, 1970 и 1974 година</ref>,„Со оваа збирка Шопов го донесе она што го бараа многумина: го идентификува трагичното чувство на Небиднината како димензија на нашето постоење“. [[Зоран Константиновиќ]]<ref> Зоран Константиновиќ, „Небиднина : прилог проблему уметничког транспоновања једне лирско-филозофске метафоре”, во  Прилози МАНУ : Одделение за лингвистика и литературна наука, 1977, ІІ, 1-2, стр. 109-114.</ref> смета дека „Небиднина, како метафора, ја содржи онаа противречност поврзана со човечкото постоење што се состои во постојаното проширување на хоризонтите на благородното, убавото и вистинското, а едновремено во сè поголемото оддалечување од истиве хоризонти.“ „Со ‘Небиднина’ и 'Гледач во пепелта' Шопов мошне смело забразди во пошироките духовни национални и универзални координати“, забележува [[Раде Силјан]]<ref>Раде Силјан, „Светот на интимата и небиднината“, во: ''Пронајден облик''. Скопје, Македонска книга, 1986; во: Ацо Шопов, ''Избор од поезијата''. Скопје: Македонска книга, 1987; и во: Ацо Шопов, ''Песни''. Скопје: Македонска книга, Мисла и Култура, 1988, стр. 11-14.</ref>. „Тргнувајќи речиси секогаш од конкретен повод, настан, средба, личност и судба на песната ѝ даде притаен интимен печат, а во тој контекст своите поетски пораки ги воздигна во сферата на нагласениот социјален поетски призвук. Во овие најуспешни поетски остварувања својата препознатлива и јасно фундирана поетска мисла поетот ја зацврсти, вообличи, догради, осмисли и вешто ја модулира во автохтони целости, неодминливи во нашата литература.“ „Во самиот наслов на поетската збирка 'Небиднина', објавена во 1963 г. како и во петоделната, истоимена песна, Шопов инаугурира еден не само поетски, ами и филозофски неологизам, со негативен предзнак: не-биднина, етимолошки гледано: она што не постои, небитие, ништотност“, пишува [[Елизабета Шелева]]<ref> Елизабета Шелева, „Oд Eрос кон Eидос (Небиднината како метафизички квалитет во поезијата на Ацо Шопов)“, [[Спектар]], 1993, год. 11, бр. 21-22, стр. 113-124.</ref>. „Меѓутоа, во филозофските елаборации, небиднина не е само 'против-поим на битието', туку и нужен, комплементарен елемент, според некои филозофи, дури и идентичен со чистото битие, поради неодреденоста, загадочноста, сеопфатноста, како нивни заеднички особини. Со други зборови, Шопов во нашата литература, за прв пат, внесува една иманентна онтолошка категорија што во еден поетски вообличен и повеќеслоен начин ја разоткрива објективацијата на битието како неприсутно, незададено, неодредено, просто како неможност-да-се биде.“ Самиот автор, [[Ацо Шопов]]<ref>Ацо Шопов,„Писателот пред дванаесет прашалници”, [[Развиток]], година XVII, бр. 2 март-април 1979, стр.141-144.</ref>, изјавува дека Небиднината ја сфаќа како „остварување низ неоствареност”. „До тоа сознание не дојдов наеднаш и свесно, туку тоа е разултат на моето поетско искуство, до кое јас со секоја песна се доближувам. Конечното доближување, конечното свесно откривање на небиднината се наоѓа во истоимента збирка.“ == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Македонски стихозбирки]] [[Категорија:Дела на Ацо Шопов]] [[Категорија:Книги од 1963 година]] [[Категорија:Изданија на Кочо Рацин]] [[Категорија:Изданија на Македонска книга]] [[Категорија:Македонски дела од 1963 година]] qh43fikcweckmmmrmzo9jzbss7i3223 5538944 5538942 2026-04-14T17:03:26Z P.Nedelkovski 47736 5538944 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{Инфокутија за книга | name = Небиднина | image = [[Податотека:Aco Sopov - Nebidnina (Prvo izdanie) 1963.jpg|250px]] | caption = Корицата на првото издание на „Небиднина“ | author = [[Ацо Шопов]] | cover_artist = | country = {{знамеикона|Македонија}} [[Македонија]] | language = [[македонски јазик|македонски]] | genre = поезија | media_type = печатено издание | publisher = [[Кочо Рацин (издавачка куќа)|Кочо Рацин]] | release_date = 1963 (оригинал) | pages = | ISBN = }} '''''Небиднина''''' — поетска збирка на [[Ацо Шопов]], првобитно објавена во 1963 година. ==Содржина== Збирката се состои од песни, поделени во три циклуси:<ref>Ацо Шопов, ''Небиднина''. Скопје: Кочо Рацин, 1963.</ref> * ''Молитви на моето тело'', со следниве песни: ** „Раѓање на зборот“, ** „Молитва за еден обичен но уште непронајден збор“, ** „Втора молитва на моето тело“, „Трета молитва на моето тело“, ** „Четврта молитва на моето тело“, ** „Петта молитва на моето тело“, ** „Шеста молитва на моето тело“, ** „Седма молитва на моето тело“, ** „Осма молитва на моето тело - или кој ќе ја смисли таа љубов“, ** „Деветта молитва на моето тело“, ** „Десетта молитва на моето тело“ и ** „Последна молитва на моето тело“. * ''Купувачи на старо'', со песните: ** „Старо купувам“ и **„Романтично бегство“. * ''Песната и годините'', со песните: ** „Долго живеам на ова место“, ** „Лузна“, ** „Има долу една крв“, ** „Квечерина“, ** „Очај пред тврдината“, ** „Небиднина“ и ** „Песната и годините“. ==Изданија на книгата== Првобитно, збирката била објавена во 1963 година од издавачката куќа „[[Кочо Рацин (издавачка куќа)|Кочо Рацин]]“. Во 1967 година, таа била објавена и од издавачката куќа „[[Македонска книга]]“, во рамките на едицијата „Наша современа поезија“. Ова издание било отпечатено во графичкиот завод „[[Гоце Делчев]]“, во Скопје, во август 1967 година, во тираж од 1.000 примероци. Технички уредник и автор на корицата е [[Коста Бојаџиевски]], а коректурата ја извршила Вера Арсова.<ref>Ацо Шопов, ''Небиднина''. Скопје: Македонска книга, 1967.</ref> Подоцна, „Македонска книга“ објавила уште неколку изданија на збирката, и тоа: во 1970, 1971, 1974 и 1976 година. ==Осврт кон делото== Во 1963 година, збирката „Небиднина“ претставувала голема новост на македонската поетска сцена и извршила големо влијание врз развојот на современата македонска поезија. Во неа, според [[Георги Старделов]] <ref>Георги Старделов, „Небиднина или лирската медитација на Aцо Шопов“, [[Современост]], 1964, XIV, 6, стр. 599-606.</ref>, „Шопов прави досега најрадикален и најдлабок обид да се нурне и да се усидри до најдлабокото дно на самиот себеси. Во ‘Петтата молитва на моето тело’, тој ја екстрахира оваа мисла во вид на едно самопрашање кое гласи: Каде потаму во мене?, прашање кое како веднаш да се става во прилог на самоисповедничкиот и лирско-интроспективниот пристап кон оваа поезија, зашто сондата до себе е на самото дно поетово. […] Сфакајќи ја поезијата како потрага по себе, пoeтoт забележува и открива во тоа себе веќе нешто што ја надминува неговата сушност и неговиот ентитет. Така на дното од своето битие тој го открива небитието воопшто, човековото.“ За [[Душко Наневски]] <ref>Душко Наневски, „Поговор“, во Ацо Шопов, ''Небиднина''. Скопје: Македонска книга, 1970 и 1974 година</ref>,„Со оваа збирка Шопов го донесе она што го бараа многумина: го идентификува трагичното чувство на Небиднината како димензија на нашето постоење“. [[Зоран Константиновиќ]]<ref> Зоран Константиновиќ, „Небиднина : прилог проблему уметничког транспоновања једне лирско-филозофске метафоре”, во  Прилози МАНУ : Одделение за лингвистика и литературна наука, 1977, ІІ, 1-2, стр. 109-114.</ref> смета дека „Небиднина, како метафора, ја содржи онаа противречност поврзана со човечкото постоење што се состои во постојаното проширување на хоризонтите на благородното, убавото и вистинското, а едновремено во сè поголемото оддалечување од истиве хоризонти.“ „Со ‘Небиднина’ и 'Гледач во пепелта' Шопов мошне смело забразди во пошироките духовни национални и универзални координати“, забележува [[Раде Силјан]]<ref>Раде Силјан, „Светот на интимата и небиднината“, во: ''Пронајден облик''. Скопје, Македонска книга, 1986; во: Ацо Шопов, ''Избор од поезијата''. Скопје: Македонска книга, 1987; и во: Ацо Шопов, ''Песни''. Скопје: Македонска книга, Мисла и Култура, 1988, стр. 11-14.</ref>. „Тргнувајќи речиси секогаш од конкретен повод, настан, средба, личност и судба на песната ѝ даде притаен интимен печат, а во тој контекст своите поетски пораки ги воздигна во сферата на нагласениот социјален поетски призвук. Во овие најуспешни поетски остварувања својата препознатлива и јасно фундирана поетска мисла поетот ја зацврсти, вообличи, догради, осмисли и вешто ја модулира во автохтони целости, неодминливи во нашата литература.“ „Во самиот наслов на поетската збирка 'Небиднина', објавена во 1963 г. како и во петоделната, истоимена песна, Шопов инаугурира еден не само поетски, ами и филозофски неологизам, со негативен предзнак: не-биднина, етимолошки гледано: она што не постои, небитие, ништотност“, пишува [[Елизабета Шелева]]<ref> Елизабета Шелева, „Oд Eрос кон Eидос (Небиднината како метафизички квалитет во поезијата на Ацо Шопов)“, [[Спектар]], 1993, год. 11, бр. 21-22, стр. 113-124.</ref>. „Меѓутоа, во филозофските елаборации, небиднина не е само 'против-поим на битието', туку и нужен, комплементарен елемент, според некои филозофи, дури и идентичен со чистото битие, поради неодреденоста, загадочноста, сеопфатноста, како нивни заеднички особини. Со други зборови, Шопов во нашата литература, за прв пат, внесува една иманентна онтолошка категорија што во еден поетски вообличен и повеќеслоен начин ја разоткрива објективацијата на битието како неприсутно, незададено, неодредено, просто како неможност-да-се биде.“ Самиот автор, [[Ацо Шопов]]<ref>Ацо Шопов,„Писателот пред дванаесет прашалници”, [[Развиток]], година XVII, бр. 2 март-април 1979, стр.141-144.</ref>, изјавува дека Небиднината ја сфаќа како „остварување низ неоствареност”. „До тоа сознание не дојдов наеднаш и свесно, туку тоа е разултат на моето поетско искуство, до кое јас со секоја песна се доближувам. Конечното доближување, конечното свесно откривање на небиднината се наоѓа во истоимента збирка.“ == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Македонски стихозбирки]] [[Категорија:Дела на Ацо Шопов]] [[Категорија:Книги од 1963 година]] [[Категорија:Изданија на Кочо Рацин]] [[Категорија:Изданија на Македонска книга]] [[Категорија:Македонски дела од 1963 година]] nsspyyyyx3bgcx6f0qk21uuy3fteaog 14 1219508 5539254 3828659 2026-04-15T10:46:29Z Тиверополник 1815 5539254 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Востанија по земја|Германија]] [[Категорија:Политичка историја на Германија]] [[Категорија:Насилство во Германија]] 47ua74h66sjpudyr7v43hnu379mn9p7 0 1224351 5539037 5485235 2026-04-14T23:29:09Z Buli 2648 5539037 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Писател <!-- for more information see [[:Template:Инфокутија Писател/doc]] --> |name = Роберт Музил |image = Robert Musil 1900.jpg |imagesize = 200px |caption = Музил во 1900 година |pseudonym = |birth_date = {{birth date|df=yes|1880|11|6}} |birth_place = [[Клагенфурт]], [[Австроунгарија]] |death_date = {{death date and age|df=yes|1942|4|15|1880|11|6}} |death_place = [[Женева]], [[Швајцарија]] |alma_mater = [[Универзитет во Берлин]] |occupation = Книжевност |nationality = Австриец |period = 1905–42 |genre = Литературна фикција |subject = |movement = [[Модернизам]] |influenced = |signature = Robert Musil Signature.svg |website = http://www.robertmusil.net/ }} '''Роберт Музил''' ({{langx|de|link=no|[[Robɛrt ˈMuzɪl]]}} или {{МФА|[[ˈMusɪl]]}}); (роден во {{роден во|Клагенфурт}}, на {{роден на|6|ноември|1880}} – починат во {{починат во|Женева}}, на {{починат на|15|април|1942}}) — [[Австрија|австриски]] [[писател]] со филозофска ориентација. Неговиот незавршен роман ''[[Човек без својства]]'' ({{langx|de|link=no|Der Mann ohne Eigenschaften}}) се смета за еден од најважните [[романи на дваесеттиот век]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.robertmusil.net/ |title=Robert Musil |accessdate=2019-05-21 |archive-date=2017-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171230012720/http://www.robertmusil.net/ |url-status=dead }}</ref>. ==Животопис== Музил е роден во [[Клагенфурт]], [[Карантанија]], како син на [[инженер]]от Алфред Едлер фон Музил и на Хермине Бергавер. Неговите предци од страната на татко му потекнувале од [[Моравија]], а по мајчината страна потекнувал од [[Чешка]], така што во него има и словенска крв. Неговите предци по мајчината и по татковата страна биле образовани луѓе: лекари, [[Офицер|офицери]], правници и инженери (како и еден познат [[Ориенталистика|ориенталист]]), припадници на австриското службеничко [[Благородништво|благородништво]]. Меѓутоа, меѓу неговите предци имало и [[Епилепсија|епилептичари]] и жртви на повеќе други непријатни болести. Од нивните [[Биографија|биографии]] се дознава дека повеќе биле бунтовни луѓе поради што некои од нив биле пензионирани или отпуштени од службата, како што е случајот со еден офицер кој на некој [[Хабсбурговци|хабзбуршки]] надвојвода отворено му го искажал своето мислење. Кај други, бунтовниот однос бил изразен кон [[Римокатоличка црква|католичката црква]], така што преминале кон старокатоличката вера, додека родителите на Роберт Музил биле отворени [[Атеизам|атеисти]] и двајцата биле погребани без [[Свештенство|свештеник]]. Дури и тој самиот, кога бил дете, одбивал да ја симне капата пред [[Христово распнување|Христовото распетие]], што во тоа време претставувало голем грев и израз на непочитување на верата и државата. Тој бил крстен како Роберт Матијас Музил, а неговото официјално име било Роберт Матијас Едлер фон Музил. Во тоа време, градот бил претежно населен со словенечко население, а од [[Дневник|дневникот]] на Музил се гледа дека и тој знаел малку [[Словенечки јазик|словенечки]]. Како дете, Роберт Музил бил физички силен и одличен ученик, но со болни нерви, така што уште во третото одделение од основното училиште морал да се лекува и така бил принуден да се отпише од училиштето и образованието да го продолжи во приватно училиште. Од 1892 до 1894 година учел во воениот интернат во [[Ајзенштат]], а потоа во [[Хранице]] (Прешевски Округ) (1894-1897). Одлуката да се запише во кадетското училиште била донесена под големо влијание на мајка му, која била многу убава жена, а синот ѝ претставувал пречка во нејзините односи со еден семеен пријател. Тој човек бил постојано во нејзина близина, го придружувал брачниот пар Музил за време на летувањата, па дури и се вселил во нивниот дом, каде живеел до смртта на Хермине. Веројатно, младиот Роберт бил свесен за љубовната врска на мајка му и страдал поради тоа. Доживувањата од школувањата во воените интернати се опишани во неговиот прв роман „Заблудите на питомецот Терлес“.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://macedonian.traduki.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=1717:musil-robert&catid=61:autorinnen&Itemid=129/ |title=Музил, Роберт |accessdate=2019-05-21 |archive-date=2022-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810195810/http://macedonian.traduki.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=1717:musil-robert&catid=61:autorinnen&Itemid=129/ |url-status=dead }}</ref> <ref>Zoran Konstantinović, „Robert Muzil“, во: Robert Muzil, ''Tri žene''. Izdavačko preduzeće „Rad“, 1969, стр. 78-79.</ref> По дипломирањето, Музил студирал на Техничката воената академија во [[Виена]] во текот на есента 1897 година, но потоа се префрлил на Техничкиот универзитет во [[Брно]]. За време на студирањето во Брно се запознал со [[Социјализам|социјалистичките]] идеи, а исто така, пројавил голем интерес за [[книжевност]]а и [[филозофија]]та. По дипломирањето, некое време работел како асистент-волонтер на Машинскиот факултет во [[Штутгарт]] при што објавил неколку студии за машините и за [[Термодинамика|термодинамичките]] процеси. Незадоволен од својата инженерска професија, се запишал на докторски студии во [[Берлин]], каде студирал [[психологија]] и филозофија, а по две години докторирал со дисертација за филозофијата на [[Ернст Мах]]. Потоа, одредено време се бавел со [[Публицистика|публицистика]], но само за да заработи пари, неопходни за животот. Во Берлин ја запознал и Марта, сликарка со [[Евреи|еврејско]] потекло, седум години постара од него, чиј прв маж починал, а од вториот се [[Развод|развела]]. За да може да се ожени со неа, Музил се вработил како [[Библиотекар|библиотекар]] во Виена, а по три години дал оставка и станал уредник на списанието „Нова ревија“ (германски: ''Neue Rundschau''). За време на [[Прва светска војна|Првата светска војна]], служел како резервен офицер на фронтот. Од почетокот на 1920-тите, Музил претежно живеел во [[Берлин]], но, исто така не ги прекинувал и односите со [[Виена]], а во 1933 година се вратил во [[Австрија]]. За време на [[нацизам|нацизмот]], неговите дела биле забранети. Во 1939 година, заедно со својата сопруга, преку Италија заминал во [[Швајцарија]], каде живеел во тешка сиромаштија, иако еден швајцарски пријател му помагал да преживее. Во својот дневник, тој се жали на негостољубивиот прием на Швајцарците за кои запишал дека не забележуваат дека „одамна станал просјак“. Музил починал во 1942 година на возраст од 61 година, а бил погребан на гробиштата во [[Цирих]] при што на погребот присуствувале само осуммина најблиски пријатели.<ref>Zoran Konstantinović, „Robert Muzil“, во: Robert Muzil, ''Tri žene''. Izdavačko preduzeće „Rad“, 1969, стр. 77-81.</ref> ==Творештво== [[Податотека:Klagenfurt - Musilhaus - Robert Musil.jpg|мини|лево|Портрет на Роберт Музил - Музеј на Музил во [[Клагенфурт]]]] Првата книга на Роберт Музил е [[роман]]от „Заблудите на питомецот Терлес“ (германски: ''Die Verwirrungen des Zöglings Törless'') бил објавен во 1906 година. Овој роман е првата уметничка проекција на [[Зигмунд Фројд|Фројдовата]] [[Психоанализа|психоанализа]] во германската книжевност.Во 1911 година, тој ја објавил збирката со два расказа со тема од брачниот живот, со наслов „Соединенување“ (германски: ''Vereinigungen''), како и [[есеј]]от „Непристојното и болното во уметноста“ во 1918 година. Во 1924 година ја објавил книгата „[[Три жени]]“, а во 1933 година го објавил зборникот на есеи „Заоставнина по животот“ (германски: ''Nachlass zu Lebenszeiten''). Во тоа време, тој веќе работел на романот „Човек без својства“ кој е дно од големите ремек-дела на европската литература на 20 век. Делото претставува мајсторски изградена смеса од роман, есеј, политичка [[сатира]], историска хроника и филозофска расправа и токму поради тоа претставува вистински интелектуален предизвик за секој читател, но исто така и неизбежна лектира за секој сериозен познавач на книжевноста. Музил работел на романот во текот на една деценија, од 1933 до неговата смрт во 1942 година. Првиот том се појавил во 1930 година, а две години подоцна бил објавен и вторито том. Романот е монументален и по обемот на страниците, бидејќи содржи над 1700 страници, но тој продолжил и понатаму да работи на делото, кое останало недовршено, иако дополнителниот материјал од 700 страници бил посмртно објавен во 1943 година, како трет том. Сепак, за време на животот, Музил не бил познат писател поради што се прашувал: „Зра можам да не бидам завидлив како писател? Луѓето ме напуштија, моето оружје е скршено и принуден сум да слушам како им се аплаудира на оние на кои божицата на среќата им била повеќе наклонета: не е ли сето тоа трагично?“<ref>Zoran Konstantinović, „Robert Muzil“, во: Robert Muzil, ''Tri žene''. Izdavačko preduzeće „Rad“, 1969, стр. 77-80.</ref> Роберт Музил, во своето севкупно творештво се движи убедливо, длабоко внесувајќи литературни постапки и стилови кои се во една паралелна линија, особено со творештвото на [[Џемс Џојс]]. Во неговата мисловна полифонија и невообичаена, оригинална и поединечна сложена метафорична структура, тој го продолжува наследството на [[Марсел Пруст]], со што заедно со Џојс, се всушност основните, фундаментални темели и столбови врз кои ќе се потпри и ќе се изградува целата современа модерна европска и светска литература од почетокот на дваесеттиот век до денес.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.virtualvienna.net/the-great-austrian-writer-robert-musil/ |title=The great Austrian writer Robert Musil |accessdate=2019-05-21 |archive-date=2021-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210424113544/https://www.virtualvienna.net/the-great-austrian-writer-robert-musil/ |url-status=dead }}</ref> ==Награди== Добитник бил на значајните литературни награди, наградата - ''Хајнрих фон Клајст'' во 1923 година, ''Уметничката награда на градот Виена'' во 1924 година и наградата ''Герхарт Хауптман'' во 1929 година. Ве негова чест градот Виена ја доделува угледната и афирмирана награда ''Роберт Музил''<ref>[http://scihi.org/robert-musil-man-without-qualities/ Man without Qualities]{{Мртва_врска|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.. ==Библиографија== [[Податотека:Musil, Robert – Grigia, 1923 – BEIC 3279160.jpg|thumb|''Григија'' (1923)]] * ''Заблудите на питомецот Терлес'', роман, 1906<ref>[https://www.amazon.com/Robert-Musil/e/B000AQ48OI/ Books By Robert Musil]</ref>. * ''Придонес кон проценката на учењата на Лехрен Мах'' (инаугуративна дисертација), 1908 * ''Асоцијации, две приказни'', 1911 * ''Патници'', раскази, 1921 * ''Григија'', новела, 1923 * ''Три жени'', раскази, 1924 * ''Човек без својства'', роман, 1931/32 - 1942 * ''Имот за време на животот'', 1936 ==Значење и влијание== Во едно писмо од 1939 година, испратено до пријателите во Лондон, [[Томас Ман]] напишал дека никому од своите современици не може со толкава сигурност да му предвиди посмртна слава како на Роберт Музил. И навистина, дури во 1950-тите, неговото дело го добило заслуженото признание, така што денес тој се смета за најголемиот писател на германски јазик, заедно со Томас Ман и со [[Франц Кафка]]. Така, неколку години по неговата смрт, книжевниот критичар на лондонскиот весник „[[Тајмс]]“ напишал: „Роберт Музил е најзначајниот романсиер на германски јазик во првата половина на нашиот век, а истовремено и еден од најнепознатите писатели на нашето време.“<ref>Zoran Konstantinović, „Robert Muzil“, во: Robert Muzil, ''Tri žene''. Izdavačko preduzeće „Rad“, 1969, стр. 77.</ref> Француската писателка [[Маргерит Дирас]] го посочува Музил како еден од писателите кои ги „читала со страст“.<ref>Margerit Diras, ''Stvarni život''. Sarajevo: Svjetlost, 1988, стр. 111.</ref> == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== *[https://www.newcriterion.com/issues/1996/2/the-qualities-of-robert-musil/ The qualities of Robert Musil] *[https://www.bookdepository.com/author/ Robert-Musil/Robert Musil] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200403024922/https://www.bookdepository.com/author/ |date=2020-04-03 }} *[http://authorscalendar.info/rmusil.htm/ Robert Edler von Musil (1880-1942)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190605170525/http://authorscalendar.info/rmusil.htm |date=2019-06-05 }} *[http://www.metroactive.com/papers/metro/12.07.95/books-9549.html/ epic novel ] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190627215412/http://www.metroactive.com/papers/metro/12.07.95/books-9549.html |date=2019-06-27 }} *[http://www.greatbooksguide.com/Musil.html/ Exhuming Robert] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190508181207/http://www.greatbooksguide.com/Musil.html |date=2019-05-08 }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ: Музил, Роберт}} [[Категорија:Австриски писатели]] [[Категорија:Австриски есеисти]] [[Категорија:Модернистички писатели]] [[Категорија:Апсолвенти на Хумболтовиот универзитет]] dpgdrpa3yq6kzvn3jb9a5tf1ratput5 2 1226300 5539084 5536175 2026-04-15T06:13:47Z Bjankuloski06 332 /* Математика */ 5539084 wikitext text/x-wiki == Археологија == * [[Ѓобекли Тепе]] — {{вп|214944}} * [[Мали Дол (Тремник)]] — {{вп|104604765}} * [[Мохенџо-даро]] — {{вп|5725}} == Архитектура == * [[пагода]] — {{вп|Q199451}} == Астрономија == * [[активно галактичко јадро]] — {{вп|46587}} * [[галактичка астрономија]] — {{вп|58908}} * [[галактичка нишка]] — {{вп|1133705}} * [[Галактичко Средиште]] — {{вп|649112}} * [[гравитациска леќа]] — {{вп|185243}} * [[гравитациска микролеќа]] — {{вп|1028022}} * [[двоен астероид]] — {{вп|947662}} * [[длабоконебесно тело]] — {{вп|249389}} * [[ефемерида]] — {{вп|120200}} * [[геоцентризам]] — {{вп|Q165800}} * [[Земјин полупречник]] — {{вп|1155470}} * [[Земјина орбита]] — {{вп|1348808}} * [[затемнување]] — {{вп|141022}} * [[затемнување на Месечината]] — {{вп|44235}} * [[коронограф]] — {{вп|835032}} * [[кулминација]] — {{вп|611114}} * [[меѓугалактичка ѕвезда]] — {{вп|2731563}} * [[меѓуѕвездена средина]] — {{вп|41872}} * [[настанок и развој на галаксиите]] — {{вп|1995140}} * [[небесен меридијан]] — {{вп|148901}} * [[осна прецесија]] — {{вп|83094}} * [[празнина (астрономија)]] — {{вп|845371}} * [[премин на Венера]] — {{вп|185203}} * [[прикривање (астрономија)]] — {{вп|202746}} * [[протогалаксија]] — {{вп|64286159}} * [[Сејфертова галаксија]] — {{вп|213930}} * [[темна материја]] — {{вп|79925}} * [[Хаблов закон]] — {{вп|179916}} * [[ширење на вселената]] — {{вп|1129469}} == Биологија == === Ботаника === * [[васкуларни растенија]] — {{вп|27133}} * [[јута (материјал)]] — {{вп|107211}} * [[лепавец]] — {{вп|161581}} * [[прицветник]] — {{вп|729496}} * [[сисал]] — {{вп|159221}} * [[ф’стак]] — {{вп|36071}} * [[филотаксија]] — {{вп|839659}} === Зоологија === * [[етологија]] — {{вп|7155}} * [[гасеница]] — {{вп|81825}} * [[капибара]] — {{вп|131538}} * [[киви (птица)]] — {{вп|43642}} * [[орнитологија]] — {{вп|44703}} * [[преживар]] — {{вп|192164}} * [[трилобити]] — {{вп|17170}} == Географија == === Поими === * [[облачна шума]] — {{вп|214469}} * [[палеогеографија]] — {{вп|52151}} * [[полдер]] — {{вп|106259}} === Мориња === * [[Јадранско Море]] — {{вп|13924}} ('''минијатурен никулец''') === Острови === * [[Амстердам (остров)]] — {{вп|194215}} * [[Курилски Острови]] — {{вп|80389}} ** [[Кунашир]] — {{вп|847285}} * [[Маскаренски Острови]] — {{вп|205695}} * [[Молучки Острови]] — {{вп|3827}} * [[Сокотра]] — {{вп|82859}} * [[Хиспаниола]] — {{вп|25277}} === Планини === * [[Вогези]] — {{вп|187843}} * [[Јура (планински венец)]] — {{вп|178611}} * [[Каскадски Планини]] — {{вп|4558}} * [[Кишава (планина во Тесалија)]] — {{вп|1471677}} === Поединечни образби === * [[Ѓаволски Ѕид]] — {{вп|20499020}} (Светиниколско) === Реки === * [[Адиџе]] — {{вп|13696}} * [[Ајсел]] — {{вп|217818}} * [[Залцах]] — {{вп|152661}} * [[Колумбија (река)]] — {{вп|2251}} * [[Лајта]] — {{вп|659817}} * [[Самбра]] — {{вп|208267}} * [[Мегна]] — {{вп|930773}} * [[Неман]] — {{вп|5622}} * [[Падма]] — {{вп|1125242}} * [[Прилепска Река]] — {{вп|20935613}} === Геологија === * [[Земјин плашт]] — {{вп|101949}} * [[геологија на Македонија]] — {{вп|58407214}} * [[геоморфологија]] — {{вп|52109}} * [[геохемија]] — {{вп|161764}} * [[карбонатни минерали]] — {{вп|1073138}} * [[континентална кора]] — {{вп|858571}} * [[минералогија]] — {{вп|83353}} * [[петрологија]] — {{вп|163082}} === Градови === * [[Карачи]] — {{вп|8660}} * [[Лублин]] — {{вп|37333}} === Целини === * [[Голема Низина]] — {{вп|12707}} * [[Гондвана]] — {{вп|80583}} * [[Француска Фландрија]] — {{вп|36769}} * [[Прекуморска Франција]] — {{вп|203396}} === Подрачја === * [[Ниски Земји]] — {{вп|476033}} * [[Населица]] * [[Черкезија]] — {{вп|1408764}} === Хидрографски објекти === * [[Коринтски Залив]] — {{вп|209682}} * [[Коринтски Канал]] — {{вп|182873}} * [[Коринтска Провлака]] — {{вп|Q215200}} === Предлошки === * [[Предлошка:Еласона]] — {{вп|Q22715874}} == Земјоделство == * [[добиток]] — {{вп|103459}} == Историја == * [[Ареопаг]] — {{вп|202487}} * [[Пелопонеска војна]] — {{вп|33745}} == Јазици и лингвистика == * [[ву (јазик)]] — {{вп|34290}} * [[коптски јазик]] — {{вп|36155}} * [[лексикографија]] — {{вп|184524}} * [[ливонски јазик]] — {{вп|33698}} * [[народен латински јазик]] — {{вп|37560}} == Личности == === Архитекти === * [[Арнолфо ди Камбио]] — {{вп|315249}} * [[Атанас Митровски]] — {{вп|100316118}} === Воени дејци === * [[Себастјен Ле Претр де Вобан]] — {{вп|192839}} * [[Хелмут фон Молтке Постариот]] — {{вп|44205}} * [[Помпеј]] — {{вп|125414}} === Духовни дејци и библиски личности === * [[Дионисиј Ареопагит]] — {{вп|310686}} * [[Седмочисленици]] — {{вп|3625012}} * [[Јероним Стридонски]] — {{вп|44248}} * [[Кипријан Картагенски]] — {{вп|190240}} * [[Кирил Ерусалимски]] — {{вп|298654}} * [[Праведна Елисавета]] — {{вп|235849}} * [[Тертулијан]] — {{вп|174929}} * [[Симеон Метафраст]] — {{вп|439491}} === Историчари === * [[Георги Амартол]] — {{вп|529263}} * [[Георги Синкел]] — {{вп|366382}} * [[Јован Малала]] — {{вп|312491}} * [[Касиј Дион]] — {{вп|185223}} * [[Константин Манасиј]] — {{вп|561934}} * [[Нестор Летописец]] — {{вп|320935}} * [[Леополд фон Ранке]] — {{вп|77184}} * [[Такит]] — {{вп|2161}} === Композитори === * [[Пабло де Сарасате]] — {{вп|204503}} * [[Франсиско Тарега]] — {{вп|313372}} === Музичари === * [[Фернандо Сор]] — {{вп|254110}} === Научници === ==== Астрономи ==== * [[Џон Куч Адамс]] — {{вп|20015}} * [[Франсоа Араго]] — {{вп|154353}} * [[Валтер Баде]] — {{вп|57299}} * [[Јохан Елерт Боде]] — {{вп|76966}} * [[Јохан Готфрид Гале]] — {{вп|76431}} * [[Николај Кардашов]] — {{вп|318814}} * [[Џовани Доменико Касини]] — {{вп|14279}} * [[Никола Луј де Лакај]] — {{вп|202703}} * [[Жером Лаланд]] — {{вп|168419}} * [[Вилијам Ласел]] — {{вп|110869}} * [[Жорж Леметр]] — {{вп|12998}}<!-- ја вовел теоријата за Големата експлозија --> * [[Хајнрих Вилхелм Олберс]] — {{вп|75828}} * [[Џузепе Пјаци]] — {{вп|14280}} * [[Региомонтан]] — {{вп|76365}} * [[Џон Флемстид]] — {{вп|242388}} ==== Биолози ==== * [[Ернст Хекел]] — {{вп|48246}} ==== Ботаничари ==== * [[Август Гризебах]] — {{вп|76351}} ==== Зоолози ==== * [[Џон Џејмс Одибон]] — {{вп|182882}} ==== Инженери ==== * [[Константин Циолковски]] — {{вп|41239}} ==== Математичари ==== * [[Брамагупта]] — {{вп|202943}} * [[Шриниваса Рамануџан]] — {{вп|83163}} ==== Минералози ==== * [[Георгиј Агрикола]] — {{вп|76579}} ==== Хемичари ==== * [[Мартин Хајнрих Клапрот]] — {{вп|160196}} * [[Хамфри Дејви]] — {{вп|131761}} === Општествени мислители и дејци === * [[Иван Иљин]] — {{вп|1282198}} * [[Патрик Пирс]] — {{вп|274143}} * [[Самуел фон Пуфендорф]] — {{вп|57186}} * [[Томо Томоски (преродбеник)]] — {{вп|59159648}} === Револуционери === === Уметници === ==== Вајари ==== * [[Фредерик Огист Бартолди]] — {{вп|223274}} * [[Антонио Канова]] — {{вп|5547}} ==== Сликари ==== * [[Вилијам-Адолф Бугро]] — {{вп|483992}} * [[Виктор Васнецов]] — {{вп|204138}} * [[Станислав Виспјањски]] — {{вп|312627}} * [[Клод Жозеф Верне]] — {{вп|315819}} * [[Јакоб Јорданс]] — {{вп|270658}} * [[Андон Китанов]] — {{вп|19205338}} * [[Петрус Кристус]] — {{вп|312616}} * [[Карл Ларсон]] — {{вп|187310}} * [[Мазачо]] — {{вп|5811}} * [[Ханс Мемлинг]] — {{вп|106851}} * [[Хосе де Рибера]] — {{вп|297838}} * [[Џејмс Тисо]] — {{вп|381248}} * [[Паоло Учело]] — {{вп|192488}} * [[Филипо Липи]] — {{вп|205148}} * [[Фра Анџелико]] — {{вп|5664}} * [[Чимабуе]] — {{вп|15790}} * [[Џото ди Бондоне]] — {{вп|7814}} ===== Зографи ===== * [[Гаврил Атанасов]] — {{вп|5528385}} * [[Димитар Вангелов]] — {{вп|50374783}} * [[Крсте Коловски]] — {{вп|19205475}} * [[Кузман Фрчковски]] — {{вп|19205453}} == Климатологија == * [[циклон]] — {{вп|79602}} == Општествени науки == * [[историографија]] — {{вп|50675}} == Религија == * [[апостолски отци]] — {{вп|536985}} * [[Благодатен оган]] — {{вп|1466845}} * [[девтероканонски книги]] — {{вп|201410}} * [[Дидахе]] — {{вп|210752}} ([https://ortos.wordpress.com/2007/08/09/учењето-на-дванаесетте-апостоли-дида/ макед. текст на делото]) * [[Добротољубие]] — {{вп|929140}} * [[кинески зодијак]] (кинески хороскоп) — {{вп|1976204}} * [[Маркион]] — {{вп|201346}} * [[проповед]] — {{вп|60797}} * [[Псалми]] — {{вп|41064}} * [[Свети Патрик]] — {{вп|165479}} * [[Синоптички евангелија]] — {{вп|106046}} * [[спасение]] — {{вп|192054}} * [[Трулски собор]] — {{вп|862495}} == Математика == * [[алгебарска геометрија]] — {{вп|180969}} * [[арапски бројки]] — {{вп|29961325}} * [[векторско поле]] — {{вп|186247}} * [[Венов дијаграм]] — {{вп|190763}} * [[двозимензионален простор]] — {{вп|222032}} * [[диференцијална геометрија]] — {{вп|188444}} * [[елипсоид]] — {{вп|190046}} * <s>[[интеграл]] — {{вп|80091}} (треба да биде одделна статија)</s> * [[коефициент]] — {{вп|50700}} * <s>[[крива]] — {{вп|161973}} (да се преработи, '''премала''')</s> * [[полукруг]] — {{вп|1133242}} * [[математиката и уметноста]] — {{вп|2864650}} * [[негативен број]] — {{вп|200227}} * [[неевклидова геометрија]] — {{вп|233858}} * [[нормала]] — {{вп|273176}} * [[равенство]] — {{вп|842346}} * [[скаларно поле]] — {{вп|193460}} * [[спирала]] — {{вп|189114}} * [[тридимензионален простор]] — {{вп|34929}} * [[Фибоначиева низа]] — {{вп|47577}} — '''речиси празна''' * [[филотаксија]] — {{вп|839659}} == Музика == * [[октава]] — {{вп|386025}} == Наука и технологија == * [[космонаут]] — {{вп|11631}} * [[кристализација]] — {{вп|Q284256}} * [[радар]] — {{вп|47528}} * [[растојание]] — {{вп|126017}} * [[согорување]] — {{вп|133235}} * [[хидраулика]] — {{вп|177784}} === Применета техника === * [[толкување (екран)]] (титлови) — {{вп|204028}} == Физика == * [[аеродинамика]] — {{вп|Q8424}} * [[бранова предница]] — {{вп|461533}} * [[вибрација]] — {{вп|3695508}} * [[гаус (единица)|гаус]] — {{вп|177493}} * [[елементарен полнеж]] — {{вп|2101}} * [[звучен ѕид]] — {{вп|1031651}} * [[зрак]] — {{вп|633620}} * [[зрачење]] — {{вп|18335}} * [[јадрена енергија]] — {{вп|12739}} * [[јонизирачко зрачење]] — {{вп|186161}} * [[класична физика]] — {{вп|81745}} * [[лет]] — {{вп|206021}} * [[нуклеосинтеза]] — {{вп|471702}} * [[Њутново нишало]] — {{вп|211786}} * [[појава]] — {{вп|483247}} * [[рад (единица)]] — {{вп|1052397}} * [[реологија]] — {{вп|271707}} * [[топлинска енергија]] — {{вп|209233}} * [[топлинско ширење]] — {{вп|6583695}} * [[хидростатичка рамнотежа]] — {{вп|208641}} == Филозофија == * [[етиологија]] — {{вп|156318}} * [[зло]] — {{вп|15292}} * [[појава]] — {{вп|483247}} * [[свест]] — {{вп|7087}} == Хемија == * [[бензин]] — {{вп|39558}} * [[биосинтеза]] — {{вп|851162}} * [[благороден метал]] — {{вп|585302}} * [[витамин К]] — {{вп|182338}} * [[етилен]] — {{вп|151313}} * [[јонски полупречник]] — {{вп|908801}} * [[квантна хемија]] — {{вп|188403}} * [[кондензација (хемија)]] — {{вп|910058}} * [[масти]] — {{вп|127980}} * [[меѓумолекулска сила]] — {{вп|245031}} * [[нитрат]] — {{вп|182168}} * [[реткоземен елемент]] — {{вп|190444}} * [[сулфат]] — {{вп|172290}} * [[тешки метали]] — {{вп|105789}} * [[токсин]] — {{вп|184651}} * [[физичко својство]] — {{вп|4373292}} * [[флуорид]] — {{вп|44793182}} * [[халит]] — {{вп|5314}} * [[хемиска структура]] — {{вп|500256}} * [[хемиско својство]] — {{вп|764285}} * [[хлорид]] — {{вп|44791900}} * [[холин]] — {{вп|193166}} * [[хранлива материја]] — {{вп|181394}} lri3yo97vagg3ce0c2mq33hkvl2s0h4 5539085 5539084 2026-04-15T06:35:26Z Bjankuloski06 332 /* Математика */ 5539085 wikitext text/x-wiki == Археологија == * [[Ѓобекли Тепе]] — {{вп|214944}} * [[Мали Дол (Тремник)]] — {{вп|104604765}} * [[Мохенџо-даро]] — {{вп|5725}} == Архитектура == * [[пагода]] — {{вп|Q199451}} == Астрономија == * [[активно галактичко јадро]] — {{вп|46587}} * [[галактичка астрономија]] — {{вп|58908}} * [[галактичка нишка]] — {{вп|1133705}} * [[Галактичко Средиште]] — {{вп|649112}} * [[гравитациска леќа]] — {{вп|185243}} * [[гравитациска микролеќа]] — {{вп|1028022}} * [[двоен астероид]] — {{вп|947662}} * [[длабоконебесно тело]] — {{вп|249389}} * [[ефемерида]] — {{вп|120200}} * [[геоцентризам]] — {{вп|Q165800}} * [[Земјин полупречник]] — {{вп|1155470}} * [[Земјина орбита]] — {{вп|1348808}} * [[затемнување]] — {{вп|141022}} * [[затемнување на Месечината]] — {{вп|44235}} * [[коронограф]] — {{вп|835032}} * [[кулминација]] — {{вп|611114}} * [[меѓугалактичка ѕвезда]] — {{вп|2731563}} * [[меѓуѕвездена средина]] — {{вп|41872}} * [[настанок и развој на галаксиите]] — {{вп|1995140}} * [[небесен меридијан]] — {{вп|148901}} * [[осна прецесија]] — {{вп|83094}} * [[празнина (астрономија)]] — {{вп|845371}} * [[премин на Венера]] — {{вп|185203}} * [[прикривање (астрономија)]] — {{вп|202746}} * [[протогалаксија]] — {{вп|64286159}} * [[Сејфертова галаксија]] — {{вп|213930}} * [[темна материја]] — {{вп|79925}} * [[Хаблов закон]] — {{вп|179916}} * [[ширење на вселената]] — {{вп|1129469}} == Биологија == === Ботаника === * [[васкуларни растенија]] — {{вп|27133}} * [[јута (материјал)]] — {{вп|107211}} * [[лепавец]] — {{вп|161581}} * [[прицветник]] — {{вп|729496}} * [[сисал]] — {{вп|159221}} * [[ф’стак]] — {{вп|36071}} * [[филотаксија]] — {{вп|839659}} === Зоологија === * [[етологија]] — {{вп|7155}} * [[гасеница]] — {{вп|81825}} * [[капибара]] — {{вп|131538}} * [[киви (птица)]] — {{вп|43642}} * [[орнитологија]] — {{вп|44703}} * [[преживар]] — {{вп|192164}} * [[трилобити]] — {{вп|17170}} == Географија == === Поими === * [[облачна шума]] — {{вп|214469}} * [[палеогеографија]] — {{вп|52151}} * [[полдер]] — {{вп|106259}} === Мориња === * [[Јадранско Море]] — {{вп|13924}} ('''минијатурен никулец''') === Острови === * [[Амстердам (остров)]] — {{вп|194215}} * [[Курилски Острови]] — {{вп|80389}} ** [[Кунашир]] — {{вп|847285}} * [[Маскаренски Острови]] — {{вп|205695}} * [[Молучки Острови]] — {{вп|3827}} * [[Сокотра]] — {{вп|82859}} * [[Хиспаниола]] — {{вп|25277}} === Планини === * [[Вогези]] — {{вп|187843}} * [[Јура (планински венец)]] — {{вп|178611}} * [[Каскадски Планини]] — {{вп|4558}} * [[Кишава (планина во Тесалија)]] — {{вп|1471677}} === Поединечни образби === * [[Ѓаволски Ѕид]] — {{вп|20499020}} (Светиниколско) === Реки === * [[Адиџе]] — {{вп|13696}} * [[Ајсел]] — {{вп|217818}} * [[Залцах]] — {{вп|152661}} * [[Колумбија (река)]] — {{вп|2251}} * [[Лајта]] — {{вп|659817}} * [[Самбра]] — {{вп|208267}} * [[Мегна]] — {{вп|930773}} * [[Неман]] — {{вп|5622}} * [[Падма]] — {{вп|1125242}} * [[Прилепска Река]] — {{вп|20935613}} === Геологија === * [[Земјин плашт]] — {{вп|101949}} * [[геологија на Македонија]] — {{вп|58407214}} * [[геоморфологија]] — {{вп|52109}} * [[геохемија]] — {{вп|161764}} * [[карбонатни минерали]] — {{вп|1073138}} * [[континентална кора]] — {{вп|858571}} * [[минералогија]] — {{вп|83353}} * [[петрологија]] — {{вп|163082}} === Градови === * [[Карачи]] — {{вп|8660}} * [[Лублин]] — {{вп|37333}} === Целини === * [[Голема Низина]] — {{вп|12707}} * [[Гондвана]] — {{вп|80583}} * [[Француска Фландрија]] — {{вп|36769}} * [[Прекуморска Франција]] — {{вп|203396}} === Подрачја === * [[Ниски Земји]] — {{вп|476033}} * [[Населица]] * [[Черкезија]] — {{вп|1408764}} === Хидрографски објекти === * [[Коринтски Залив]] — {{вп|209682}} * [[Коринтски Канал]] — {{вп|182873}} * [[Коринтска Провлака]] — {{вп|Q215200}} === Предлошки === * [[Предлошка:Еласона]] — {{вп|Q22715874}} == Земјоделство == * [[добиток]] — {{вп|103459}} == Историја == * [[Ареопаг]] — {{вп|202487}} * [[Пелопонеска војна]] — {{вп|33745}} == Јазици и лингвистика == * [[ву (јазик)]] — {{вп|34290}} * [[коптски јазик]] — {{вп|36155}} * [[лексикографија]] — {{вп|184524}} * [[ливонски јазик]] — {{вп|33698}} * [[народен латински јазик]] — {{вп|37560}} == Личности == === Архитекти === * [[Арнолфо ди Камбио]] — {{вп|315249}} * [[Атанас Митровски]] — {{вп|100316118}} === Воени дејци === * [[Себастјен Ле Претр де Вобан]] — {{вп|192839}} * [[Хелмут фон Молтке Постариот]] — {{вп|44205}} * [[Помпеј]] — {{вп|125414}} === Духовни дејци и библиски личности === * [[Дионисиј Ареопагит]] — {{вп|310686}} * [[Седмочисленици]] — {{вп|3625012}} * [[Јероним Стридонски]] — {{вп|44248}} * [[Кипријан Картагенски]] — {{вп|190240}} * [[Кирил Ерусалимски]] — {{вп|298654}} * [[Праведна Елисавета]] — {{вп|235849}} * [[Тертулијан]] — {{вп|174929}} * [[Симеон Метафраст]] — {{вп|439491}} === Историчари === * [[Георги Амартол]] — {{вп|529263}} * [[Георги Синкел]] — {{вп|366382}} * [[Јован Малала]] — {{вп|312491}} * [[Касиј Дион]] — {{вп|185223}} * [[Константин Манасиј]] — {{вп|561934}} * [[Нестор Летописец]] — {{вп|320935}} * [[Леополд фон Ранке]] — {{вп|77184}} * [[Такит]] — {{вп|2161}} === Композитори === * [[Пабло де Сарасате]] — {{вп|204503}} * [[Франсиско Тарега]] — {{вп|313372}} === Музичари === * [[Фернандо Сор]] — {{вп|254110}} === Научници === ==== Астрономи ==== * [[Џон Куч Адамс]] — {{вп|20015}} * [[Франсоа Араго]] — {{вп|154353}} * [[Валтер Баде]] — {{вп|57299}} * [[Јохан Елерт Боде]] — {{вп|76966}} * [[Јохан Готфрид Гале]] — {{вп|76431}} * [[Николај Кардашов]] — {{вп|318814}} * [[Џовани Доменико Касини]] — {{вп|14279}} * [[Никола Луј де Лакај]] — {{вп|202703}} * [[Жером Лаланд]] — {{вп|168419}} * [[Вилијам Ласел]] — {{вп|110869}} * [[Жорж Леметр]] — {{вп|12998}}<!-- ја вовел теоријата за Големата експлозија --> * [[Хајнрих Вилхелм Олберс]] — {{вп|75828}} * [[Џузепе Пјаци]] — {{вп|14280}} * [[Региомонтан]] — {{вп|76365}} * [[Џон Флемстид]] — {{вп|242388}} ==== Биолози ==== * [[Ернст Хекел]] — {{вп|48246}} ==== Ботаничари ==== * [[Август Гризебах]] — {{вп|76351}} ==== Зоолози ==== * [[Џон Џејмс Одибон]] — {{вп|182882}} ==== Инженери ==== * [[Константин Циолковски]] — {{вп|41239}} ==== Математичари ==== * [[Брамагупта]] — {{вп|202943}} * [[Шриниваса Рамануџан]] — {{вп|83163}} ==== Минералози ==== * [[Георгиј Агрикола]] — {{вп|76579}} ==== Хемичари ==== * [[Мартин Хајнрих Клапрот]] — {{вп|160196}} * [[Хамфри Дејви]] — {{вп|131761}} === Општествени мислители и дејци === * [[Иван Иљин]] — {{вп|1282198}} * [[Патрик Пирс]] — {{вп|274143}} * [[Самуел фон Пуфендорф]] — {{вп|57186}} * [[Томо Томоски (преродбеник)]] — {{вп|59159648}} === Револуционери === === Уметници === ==== Вајари ==== * [[Фредерик Огист Бартолди]] — {{вп|223274}} * [[Антонио Канова]] — {{вп|5547}} ==== Сликари ==== * [[Вилијам-Адолф Бугро]] — {{вп|483992}} * [[Виктор Васнецов]] — {{вп|204138}} * [[Станислав Виспјањски]] — {{вп|312627}} * [[Клод Жозеф Верне]] — {{вп|315819}} * [[Јакоб Јорданс]] — {{вп|270658}} * [[Андон Китанов]] — {{вп|19205338}} * [[Петрус Кристус]] — {{вп|312616}} * [[Карл Ларсон]] — {{вп|187310}} * [[Мазачо]] — {{вп|5811}} * [[Ханс Мемлинг]] — {{вп|106851}} * [[Хосе де Рибера]] — {{вп|297838}} * [[Џејмс Тисо]] — {{вп|381248}} * [[Паоло Учело]] — {{вп|192488}} * [[Филипо Липи]] — {{вп|205148}} * [[Фра Анџелико]] — {{вп|5664}} * [[Чимабуе]] — {{вп|15790}} * [[Џото ди Бондоне]] — {{вп|7814}} ===== Зографи ===== * [[Гаврил Атанасов]] — {{вп|5528385}} * [[Димитар Вангелов]] — {{вп|50374783}} * [[Крсте Коловски]] — {{вп|19205475}} * [[Кузман Фрчковски]] — {{вп|19205453}} == Климатологија == * [[циклон]] — {{вп|79602}} == Општествени науки == * [[историографија]] — {{вп|50675}} == Религија == * [[апостолски отци]] — {{вп|536985}} * [[Благодатен оган]] — {{вп|1466845}} * [[девтероканонски книги]] — {{вп|201410}} * [[Дидахе]] — {{вп|210752}} ([https://ortos.wordpress.com/2007/08/09/учењето-на-дванаесетте-апостоли-дида/ макед. текст на делото]) * [[Добротољубие]] — {{вп|929140}} * [[кинески зодијак]] (кинески хороскоп) — {{вп|1976204}} * [[Маркион]] — {{вп|201346}} * [[проповед]] — {{вп|60797}} * [[Псалми]] — {{вп|41064}} * [[Свети Патрик]] — {{вп|165479}} * [[Синоптички евангелија]] — {{вп|106046}} * [[спасение]] — {{вп|192054}} * [[Трулски собор]] — {{вп|862495}} == Математика == * [[алгебарска геометрија]] — {{вп|180969}} * [[арапски бројки]] — {{вп|29961325}} * [[векторско поле]] — {{вп|186247}} * [[Венов дијаграм]] — {{вп|190763}} * [[двозимензионален простор]] — {{вп|222032}} * [[диференцијална геометрија]] — {{вп|188444}} * [[елипсоид]] — {{вп|190046}} * <s>[[интеграл]] — {{вп|80091}} (треба да биде одделна статија)</s> * [[коефициент]] — {{вп|50700}} * <s>[[крива]] — {{вп|161973}} (да се преработи, '''премала''')</s> * [[полукруг]] — {{вп|1133242}} * [[математиката и уметноста]] — {{вп|2864650}} * [[негативен број]] — {{вп|200227}} * [[неевклидова геометрија]] — {{вп|233858}} * [[нормала]] — {{вп|273176}} * [[парност]] — {{вп|230967}} * [[равенство]] — {{вп|842346}} * [[скаларно поле]] — {{вп|193460}} * [[спирала]] — {{вп|189114}} * [[тридимензионален простор]] — {{вп|34929}} * [[Фибоначиева низа]] — {{вп|47577}} — '''речиси празна''' * [[филотаксија]] — {{вп|839659}} == Музика == * [[октава]] — {{вп|386025}} == Наука и технологија == * [[космонаут]] — {{вп|11631}} * [[кристализација]] — {{вп|Q284256}} * [[радар]] — {{вп|47528}} * [[растојание]] — {{вп|126017}} * [[согорување]] — {{вп|133235}} * [[хидраулика]] — {{вп|177784}} === Применета техника === * [[толкување (екран)]] (титлови) — {{вп|204028}} == Физика == * [[аеродинамика]] — {{вп|Q8424}} * [[бранова предница]] — {{вп|461533}} * [[вибрација]] — {{вп|3695508}} * [[гаус (единица)|гаус]] — {{вп|177493}} * [[елементарен полнеж]] — {{вп|2101}} * [[звучен ѕид]] — {{вп|1031651}} * [[зрак]] — {{вп|633620}} * [[зрачење]] — {{вп|18335}} * [[јадрена енергија]] — {{вп|12739}} * [[јонизирачко зрачење]] — {{вп|186161}} * [[класична физика]] — {{вп|81745}} * [[лет]] — {{вп|206021}} * [[нуклеосинтеза]] — {{вп|471702}} * [[Њутново нишало]] — {{вп|211786}} * [[појава]] — {{вп|483247}} * [[рад (единица)]] — {{вп|1052397}} * [[реологија]] — {{вп|271707}} * [[топлинска енергија]] — {{вп|209233}} * [[топлинско ширење]] — {{вп|6583695}} * [[хидростатичка рамнотежа]] — {{вп|208641}} == Филозофија == * [[етиологија]] — {{вп|156318}} * [[зло]] — {{вп|15292}} * [[појава]] — {{вп|483247}} * [[свест]] — {{вп|7087}} == Хемија == * [[бензин]] — {{вп|39558}} * [[биосинтеза]] — {{вп|851162}} * [[благороден метал]] — {{вп|585302}} * [[витамин К]] — {{вп|182338}} * [[етилен]] — {{вп|151313}} * [[јонски полупречник]] — {{вп|908801}} * [[квантна хемија]] — {{вп|188403}} * [[кондензација (хемија)]] — {{вп|910058}} * [[масти]] — {{вп|127980}} * [[меѓумолекулска сила]] — {{вп|245031}} * [[нитрат]] — {{вп|182168}} * [[реткоземен елемент]] — {{вп|190444}} * [[сулфат]] — {{вп|172290}} * [[тешки метали]] — {{вп|105789}} * [[токсин]] — {{вп|184651}} * [[физичко својство]] — {{вп|4373292}} * [[флуорид]] — {{вп|44793182}} * [[халит]] — {{вп|5314}} * [[хемиска структура]] — {{вп|500256}} * [[хемиско својство]] — {{вп|764285}} * [[хлорид]] — {{вп|44791900}} * [[холин]] — {{вп|193166}} * [[хранлива материја]] — {{вп|181394}} bu582x4729z1v4925wdxilm5hc2x7dh 5539086 5539085 2026-04-15T06:35:49Z Bjankuloski06 332 /* Математика */ 5539086 wikitext text/x-wiki == Археологија == * [[Ѓобекли Тепе]] — {{вп|214944}} * [[Мали Дол (Тремник)]] — {{вп|104604765}} * [[Мохенџо-даро]] — {{вп|5725}} == Архитектура == * [[пагода]] — {{вп|Q199451}} == Астрономија == * [[активно галактичко јадро]] — {{вп|46587}} * [[галактичка астрономија]] — {{вп|58908}} * [[галактичка нишка]] — {{вп|1133705}} * [[Галактичко Средиште]] — {{вп|649112}} * [[гравитациска леќа]] — {{вп|185243}} * [[гравитациска микролеќа]] — {{вп|1028022}} * [[двоен астероид]] — {{вп|947662}} * [[длабоконебесно тело]] — {{вп|249389}} * [[ефемерида]] — {{вп|120200}} * [[геоцентризам]] — {{вп|Q165800}} * [[Земјин полупречник]] — {{вп|1155470}} * [[Земјина орбита]] — {{вп|1348808}} * [[затемнување]] — {{вп|141022}} * [[затемнување на Месечината]] — {{вп|44235}} * [[коронограф]] — {{вп|835032}} * [[кулминација]] — {{вп|611114}} * [[меѓугалактичка ѕвезда]] — {{вп|2731563}} * [[меѓуѕвездена средина]] — {{вп|41872}} * [[настанок и развој на галаксиите]] — {{вп|1995140}} * [[небесен меридијан]] — {{вп|148901}} * [[осна прецесија]] — {{вп|83094}} * [[празнина (астрономија)]] — {{вп|845371}} * [[премин на Венера]] — {{вп|185203}} * [[прикривање (астрономија)]] — {{вп|202746}} * [[протогалаксија]] — {{вп|64286159}} * [[Сејфертова галаксија]] — {{вп|213930}} * [[темна материја]] — {{вп|79925}} * [[Хаблов закон]] — {{вп|179916}} * [[ширење на вселената]] — {{вп|1129469}} == Биологија == === Ботаника === * [[васкуларни растенија]] — {{вп|27133}} * [[јута (материјал)]] — {{вп|107211}} * [[лепавец]] — {{вп|161581}} * [[прицветник]] — {{вп|729496}} * [[сисал]] — {{вп|159221}} * [[ф’стак]] — {{вп|36071}} * [[филотаксија]] — {{вп|839659}} === Зоологија === * [[етологија]] — {{вп|7155}} * [[гасеница]] — {{вп|81825}} * [[капибара]] — {{вп|131538}} * [[киви (птица)]] — {{вп|43642}} * [[орнитологија]] — {{вп|44703}} * [[преживар]] — {{вп|192164}} * [[трилобити]] — {{вп|17170}} == Географија == === Поими === * [[облачна шума]] — {{вп|214469}} * [[палеогеографија]] — {{вп|52151}} * [[полдер]] — {{вп|106259}} === Мориња === * [[Јадранско Море]] — {{вп|13924}} ('''минијатурен никулец''') === Острови === * [[Амстердам (остров)]] — {{вп|194215}} * [[Курилски Острови]] — {{вп|80389}} ** [[Кунашир]] — {{вп|847285}} * [[Маскаренски Острови]] — {{вп|205695}} * [[Молучки Острови]] — {{вп|3827}} * [[Сокотра]] — {{вп|82859}} * [[Хиспаниола]] — {{вп|25277}} === Планини === * [[Вогези]] — {{вп|187843}} * [[Јура (планински венец)]] — {{вп|178611}} * [[Каскадски Планини]] — {{вп|4558}} * [[Кишава (планина во Тесалија)]] — {{вп|1471677}} === Поединечни образби === * [[Ѓаволски Ѕид]] — {{вп|20499020}} (Светиниколско) === Реки === * [[Адиџе]] — {{вп|13696}} * [[Ајсел]] — {{вп|217818}} * [[Залцах]] — {{вп|152661}} * [[Колумбија (река)]] — {{вп|2251}} * [[Лајта]] — {{вп|659817}} * [[Самбра]] — {{вп|208267}} * [[Мегна]] — {{вп|930773}} * [[Неман]] — {{вп|5622}} * [[Падма]] — {{вп|1125242}} * [[Прилепска Река]] — {{вп|20935613}} === Геологија === * [[Земјин плашт]] — {{вп|101949}} * [[геологија на Македонија]] — {{вп|58407214}} * [[геоморфологија]] — {{вп|52109}} * [[геохемија]] — {{вп|161764}} * [[карбонатни минерали]] — {{вп|1073138}} * [[континентална кора]] — {{вп|858571}} * [[минералогија]] — {{вп|83353}} * [[петрологија]] — {{вп|163082}} === Градови === * [[Карачи]] — {{вп|8660}} * [[Лублин]] — {{вп|37333}} === Целини === * [[Голема Низина]] — {{вп|12707}} * [[Гондвана]] — {{вп|80583}} * [[Француска Фландрија]] — {{вп|36769}} * [[Прекуморска Франција]] — {{вп|203396}} === Подрачја === * [[Ниски Земји]] — {{вп|476033}} * [[Населица]] * [[Черкезија]] — {{вп|1408764}} === Хидрографски објекти === * [[Коринтски Залив]] — {{вп|209682}} * [[Коринтски Канал]] — {{вп|182873}} * [[Коринтска Провлака]] — {{вп|Q215200}} === Предлошки === * [[Предлошка:Еласона]] — {{вп|Q22715874}} == Земјоделство == * [[добиток]] — {{вп|103459}} == Историја == * [[Ареопаг]] — {{вп|202487}} * [[Пелопонеска војна]] — {{вп|33745}} == Јазици и лингвистика == * [[ву (јазик)]] — {{вп|34290}} * [[коптски јазик]] — {{вп|36155}} * [[лексикографија]] — {{вп|184524}} * [[ливонски јазик]] — {{вп|33698}} * [[народен латински јазик]] — {{вп|37560}} == Личности == === Архитекти === * [[Арнолфо ди Камбио]] — {{вп|315249}} * [[Атанас Митровски]] — {{вп|100316118}} === Воени дејци === * [[Себастјен Ле Претр де Вобан]] — {{вп|192839}} * [[Хелмут фон Молтке Постариот]] — {{вп|44205}} * [[Помпеј]] — {{вп|125414}} === Духовни дејци и библиски личности === * [[Дионисиј Ареопагит]] — {{вп|310686}} * [[Седмочисленици]] — {{вп|3625012}} * [[Јероним Стридонски]] — {{вп|44248}} * [[Кипријан Картагенски]] — {{вп|190240}} * [[Кирил Ерусалимски]] — {{вп|298654}} * [[Праведна Елисавета]] — {{вп|235849}} * [[Тертулијан]] — {{вп|174929}} * [[Симеон Метафраст]] — {{вп|439491}} === Историчари === * [[Георги Амартол]] — {{вп|529263}} * [[Георги Синкел]] — {{вп|366382}} * [[Јован Малала]] — {{вп|312491}} * [[Касиј Дион]] — {{вп|185223}} * [[Константин Манасиј]] — {{вп|561934}} * [[Нестор Летописец]] — {{вп|320935}} * [[Леополд фон Ранке]] — {{вп|77184}} * [[Такит]] — {{вп|2161}} === Композитори === * [[Пабло де Сарасате]] — {{вп|204503}} * [[Франсиско Тарега]] — {{вп|313372}} === Музичари === * [[Фернандо Сор]] — {{вп|254110}} === Научници === ==== Астрономи ==== * [[Џон Куч Адамс]] — {{вп|20015}} * [[Франсоа Араго]] — {{вп|154353}} * [[Валтер Баде]] — {{вп|57299}} * [[Јохан Елерт Боде]] — {{вп|76966}} * [[Јохан Готфрид Гале]] — {{вп|76431}} * [[Николај Кардашов]] — {{вп|318814}} * [[Џовани Доменико Касини]] — {{вп|14279}} * [[Никола Луј де Лакај]] — {{вп|202703}} * [[Жером Лаланд]] — {{вп|168419}} * [[Вилијам Ласел]] — {{вп|110869}} * [[Жорж Леметр]] — {{вп|12998}}<!-- ја вовел теоријата за Големата експлозија --> * [[Хајнрих Вилхелм Олберс]] — {{вп|75828}} * [[Џузепе Пјаци]] — {{вп|14280}} * [[Региомонтан]] — {{вп|76365}} * [[Џон Флемстид]] — {{вп|242388}} ==== Биолози ==== * [[Ернст Хекел]] — {{вп|48246}} ==== Ботаничари ==== * [[Август Гризебах]] — {{вп|76351}} ==== Зоолози ==== * [[Џон Џејмс Одибон]] — {{вп|182882}} ==== Инженери ==== * [[Константин Циолковски]] — {{вп|41239}} ==== Математичари ==== * [[Брамагупта]] — {{вп|202943}} * [[Шриниваса Рамануџан]] — {{вп|83163}} ==== Минералози ==== * [[Георгиј Агрикола]] — {{вп|76579}} ==== Хемичари ==== * [[Мартин Хајнрих Клапрот]] — {{вп|160196}} * [[Хамфри Дејви]] — {{вп|131761}} === Општествени мислители и дејци === * [[Иван Иљин]] — {{вп|1282198}} * [[Патрик Пирс]] — {{вп|274143}} * [[Самуел фон Пуфендорф]] — {{вп|57186}} * [[Томо Томоски (преродбеник)]] — {{вп|59159648}} === Револуционери === === Уметници === ==== Вајари ==== * [[Фредерик Огист Бартолди]] — {{вп|223274}} * [[Антонио Канова]] — {{вп|5547}} ==== Сликари ==== * [[Вилијам-Адолф Бугро]] — {{вп|483992}} * [[Виктор Васнецов]] — {{вп|204138}} * [[Станислав Виспјањски]] — {{вп|312627}} * [[Клод Жозеф Верне]] — {{вп|315819}} * [[Јакоб Јорданс]] — {{вп|270658}} * [[Андон Китанов]] — {{вп|19205338}} * [[Петрус Кристус]] — {{вп|312616}} * [[Карл Ларсон]] — {{вп|187310}} * [[Мазачо]] — {{вп|5811}} * [[Ханс Мемлинг]] — {{вп|106851}} * [[Хосе де Рибера]] — {{вп|297838}} * [[Џејмс Тисо]] — {{вп|381248}} * [[Паоло Учело]] — {{вп|192488}} * [[Филипо Липи]] — {{вп|205148}} * [[Фра Анџелико]] — {{вп|5664}} * [[Чимабуе]] — {{вп|15790}} * [[Џото ди Бондоне]] — {{вп|7814}} ===== Зографи ===== * [[Гаврил Атанасов]] — {{вп|5528385}} * [[Димитар Вангелов]] — {{вп|50374783}} * [[Крсте Коловски]] — {{вп|19205475}} * [[Кузман Фрчковски]] — {{вп|19205453}} == Климатологија == * [[циклон]] — {{вп|79602}} == Општествени науки == * [[историографија]] — {{вп|50675}} == Религија == * [[апостолски отци]] — {{вп|536985}} * [[Благодатен оган]] — {{вп|1466845}} * [[девтероканонски книги]] — {{вп|201410}} * [[Дидахе]] — {{вп|210752}} ([https://ortos.wordpress.com/2007/08/09/учењето-на-дванаесетте-апостоли-дида/ макед. текст на делото]) * [[Добротољубие]] — {{вп|929140}} * [[кинески зодијак]] (кинески хороскоп) — {{вп|1976204}} * [[Маркион]] — {{вп|201346}} * [[проповед]] — {{вп|60797}} * [[Псалми]] — {{вп|41064}} * [[Свети Патрик]] — {{вп|165479}} * [[Синоптички евангелија]] — {{вп|106046}} * [[спасение]] — {{вп|192054}} * [[Трулски собор]] — {{вп|862495}} == Математика == * [[алгебарска геометрија]] — {{вп|180969}} * [[арапски бројки]] — {{вп|29961325}} * [[векторско поле]] — {{вп|186247}} * [[Венов дијаграм]] — {{вп|190763}} * [[двозимензионален простор]] — {{вп|222032}} * [[диференцијална геометрија]] — {{вп|188444}} * [[елипсоид]] — {{вп|190046}} * <s>[[интеграл]] — {{вп|80091}} (треба да биде одделна статија)</s> * [[коефициент]] — {{вп|50700}} * <s>[[крива]] — {{вп|161973}} (да се преработи, '''премала''')</s> * [[математиката и уметноста]] — {{вп|2864650}} * [[негативен број]] — {{вп|200227}} * [[неевклидова геометрија]] — {{вп|233858}} * [[нормала]] — {{вп|273176}} * [[парност]] — {{вп|230967}} * [[полукруг]] — {{вп|1133242}} * [[равенство]] — {{вп|842346}} * [[скаларно поле]] — {{вп|193460}} * [[спирала]] — {{вп|189114}} * [[тридимензионален простор]] — {{вп|34929}} * [[Фибоначиева низа]] — {{вп|47577}} — '''речиси празна''' * [[филотаксија]] — {{вп|839659}} == Музика == * [[октава]] — {{вп|386025}} == Наука и технологија == * [[космонаут]] — {{вп|11631}} * [[кристализација]] — {{вп|Q284256}} * [[радар]] — {{вп|47528}} * [[растојание]] — {{вп|126017}} * [[согорување]] — {{вп|133235}} * [[хидраулика]] — {{вп|177784}} === Применета техника === * [[толкување (екран)]] (титлови) — {{вп|204028}} == Физика == * [[аеродинамика]] — {{вп|Q8424}} * [[бранова предница]] — {{вп|461533}} * [[вибрација]] — {{вп|3695508}} * [[гаус (единица)|гаус]] — {{вп|177493}} * [[елементарен полнеж]] — {{вп|2101}} * [[звучен ѕид]] — {{вп|1031651}} * [[зрак]] — {{вп|633620}} * [[зрачење]] — {{вп|18335}} * [[јадрена енергија]] — {{вп|12739}} * [[јонизирачко зрачење]] — {{вп|186161}} * [[класична физика]] — {{вп|81745}} * [[лет]] — {{вп|206021}} * [[нуклеосинтеза]] — {{вп|471702}} * [[Њутново нишало]] — {{вп|211786}} * [[појава]] — {{вп|483247}} * [[рад (единица)]] — {{вп|1052397}} * [[реологија]] — {{вп|271707}} * [[топлинска енергија]] — {{вп|209233}} * [[топлинско ширење]] — {{вп|6583695}} * [[хидростатичка рамнотежа]] — {{вп|208641}} == Филозофија == * [[етиологија]] — {{вп|156318}} * [[зло]] — {{вп|15292}} * [[појава]] — {{вп|483247}} * [[свест]] — {{вп|7087}} == Хемија == * [[бензин]] — {{вп|39558}} * [[биосинтеза]] — {{вп|851162}} * [[благороден метал]] — {{вп|585302}} * [[витамин К]] — {{вп|182338}} * [[етилен]] — {{вп|151313}} * [[јонски полупречник]] — {{вп|908801}} * [[квантна хемија]] — {{вп|188403}} * [[кондензација (хемија)]] — {{вп|910058}} * [[масти]] — {{вп|127980}} * [[меѓумолекулска сила]] — {{вп|245031}} * [[нитрат]] — {{вп|182168}} * [[реткоземен елемент]] — {{вп|190444}} * [[сулфат]] — {{вп|172290}} * [[тешки метали]] — {{вп|105789}} * [[токсин]] — {{вп|184651}} * [[физичко својство]] — {{вп|4373292}} * [[флуорид]] — {{вп|44793182}} * [[халит]] — {{вп|5314}} * [[хемиска структура]] — {{вп|500256}} * [[хемиско својство]] — {{вп|764285}} * [[хлорид]] — {{вп|44791900}} * [[холин]] — {{вп|193166}} * [[хранлива материја]] — {{вп|181394}} ho4v8n2k8o47kf2khcwgrlq1b3bi0um 5539134 5539086 2026-04-15T09:17:16Z Bjankuloski06 332 /* Математика */ 5539134 wikitext text/x-wiki == Археологија == * [[Ѓобекли Тепе]] — {{вп|214944}} * [[Мали Дол (Тремник)]] — {{вп|104604765}} * [[Мохенџо-даро]] — {{вп|5725}} == Архитектура == * [[пагода]] — {{вп|Q199451}} == Астрономија == * [[активно галактичко јадро]] — {{вп|46587}} * [[галактичка астрономија]] — {{вп|58908}} * [[галактичка нишка]] — {{вп|1133705}} * [[Галактичко Средиште]] — {{вп|649112}} * [[гравитациска леќа]] — {{вп|185243}} * [[гравитациска микролеќа]] — {{вп|1028022}} * [[двоен астероид]] — {{вп|947662}} * [[длабоконебесно тело]] — {{вп|249389}} * [[ефемерида]] — {{вп|120200}} * [[геоцентризам]] — {{вп|Q165800}} * [[Земјин полупречник]] — {{вп|1155470}} * [[Земјина орбита]] — {{вп|1348808}} * [[затемнување]] — {{вп|141022}} * [[затемнување на Месечината]] — {{вп|44235}} * [[коронограф]] — {{вп|835032}} * [[кулминација]] — {{вп|611114}} * [[меѓугалактичка ѕвезда]] — {{вп|2731563}} * [[меѓуѕвездена средина]] — {{вп|41872}} * [[настанок и развој на галаксиите]] — {{вп|1995140}} * [[небесен меридијан]] — {{вп|148901}} * [[осна прецесија]] — {{вп|83094}} * [[празнина (астрономија)]] — {{вп|845371}} * [[премин на Венера]] — {{вп|185203}} * [[прикривање (астрономија)]] — {{вп|202746}} * [[протогалаксија]] — {{вп|64286159}} * [[Сејфертова галаксија]] — {{вп|213930}} * [[темна материја]] — {{вп|79925}} * [[Хаблов закон]] — {{вп|179916}} * [[ширење на вселената]] — {{вп|1129469}} == Биологија == === Ботаника === * [[васкуларни растенија]] — {{вп|27133}} * [[јута (материјал)]] — {{вп|107211}} * [[лепавец]] — {{вп|161581}} * [[прицветник]] — {{вп|729496}} * [[сисал]] — {{вп|159221}} * [[ф’стак]] — {{вп|36071}} * [[филотаксија]] — {{вп|839659}} === Зоологија === * [[етологија]] — {{вп|7155}} * [[гасеница]] — {{вп|81825}} * [[капибара]] — {{вп|131538}} * [[киви (птица)]] — {{вп|43642}} * [[орнитологија]] — {{вп|44703}} * [[преживар]] — {{вп|192164}} * [[трилобити]] — {{вп|17170}} == Географија == === Поими === * [[облачна шума]] — {{вп|214469}} * [[палеогеографија]] — {{вп|52151}} * [[полдер]] — {{вп|106259}} === Мориња === * [[Јадранско Море]] — {{вп|13924}} ('''минијатурен никулец''') === Острови === * [[Амстердам (остров)]] — {{вп|194215}} * [[Курилски Острови]] — {{вп|80389}} ** [[Кунашир]] — {{вп|847285}} * [[Маскаренски Острови]] — {{вп|205695}} * [[Молучки Острови]] — {{вп|3827}} * [[Сокотра]] — {{вп|82859}} * [[Хиспаниола]] — {{вп|25277}} === Планини === * [[Вогези]] — {{вп|187843}} * [[Јура (планински венец)]] — {{вп|178611}} * [[Каскадски Планини]] — {{вп|4558}} * [[Кишава (планина во Тесалија)]] — {{вп|1471677}} === Поединечни образби === * [[Ѓаволски Ѕид]] — {{вп|20499020}} (Светиниколско) === Реки === * [[Адиџе]] — {{вп|13696}} * [[Ајсел]] — {{вп|217818}} * [[Залцах]] — {{вп|152661}} * [[Колумбија (река)]] — {{вп|2251}} * [[Лајта]] — {{вп|659817}} * [[Самбра]] — {{вп|208267}} * [[Мегна]] — {{вп|930773}} * [[Неман]] — {{вп|5622}} * [[Падма]] — {{вп|1125242}} * [[Прилепска Река]] — {{вп|20935613}} === Геологија === * [[Земјин плашт]] — {{вп|101949}} * [[геологија на Македонија]] — {{вп|58407214}} * [[геоморфологија]] — {{вп|52109}} * [[геохемија]] — {{вп|161764}} * [[карбонатни минерали]] — {{вп|1073138}} * [[континентална кора]] — {{вп|858571}} * [[минералогија]] — {{вп|83353}} * [[петрологија]] — {{вп|163082}} === Градови === * [[Карачи]] — {{вп|8660}} * [[Лублин]] — {{вп|37333}} === Целини === * [[Голема Низина]] — {{вп|12707}} * [[Гондвана]] — {{вп|80583}} * [[Француска Фландрија]] — {{вп|36769}} * [[Прекуморска Франција]] — {{вп|203396}} === Подрачја === * [[Ниски Земји]] — {{вп|476033}} * [[Населица]] * [[Черкезија]] — {{вп|1408764}} === Хидрографски објекти === * [[Коринтски Залив]] — {{вп|209682}} * [[Коринтски Канал]] — {{вп|182873}} * [[Коринтска Провлака]] — {{вп|Q215200}} === Предлошки === * [[Предлошка:Еласона]] — {{вп|Q22715874}} == Земјоделство == * [[добиток]] — {{вп|103459}} == Историја == * [[Ареопаг]] — {{вп|202487}} * [[Пелопонеска војна]] — {{вп|33745}} == Јазици и лингвистика == * [[ву (јазик)]] — {{вп|34290}} * [[коптски јазик]] — {{вп|36155}} * [[лексикографија]] — {{вп|184524}} * [[ливонски јазик]] — {{вп|33698}} * [[народен латински јазик]] — {{вп|37560}} == Личности == === Архитекти === * [[Арнолфо ди Камбио]] — {{вп|315249}} * [[Атанас Митровски]] — {{вп|100316118}} === Воени дејци === * [[Себастјен Ле Претр де Вобан]] — {{вп|192839}} * [[Хелмут фон Молтке Постариот]] — {{вп|44205}} * [[Помпеј]] — {{вп|125414}} === Духовни дејци и библиски личности === * [[Дионисиј Ареопагит]] — {{вп|310686}} * [[Седмочисленици]] — {{вп|3625012}} * [[Јероним Стридонски]] — {{вп|44248}} * [[Кипријан Картагенски]] — {{вп|190240}} * [[Кирил Ерусалимски]] — {{вп|298654}} * [[Праведна Елисавета]] — {{вп|235849}} * [[Тертулијан]] — {{вп|174929}} * [[Симеон Метафраст]] — {{вп|439491}} === Историчари === * [[Георги Амартол]] — {{вп|529263}} * [[Георги Синкел]] — {{вп|366382}} * [[Јован Малала]] — {{вп|312491}} * [[Касиј Дион]] — {{вп|185223}} * [[Константин Манасиј]] — {{вп|561934}} * [[Нестор Летописец]] — {{вп|320935}} * [[Леополд фон Ранке]] — {{вп|77184}} * [[Такит]] — {{вп|2161}} === Композитори === * [[Пабло де Сарасате]] — {{вп|204503}} * [[Франсиско Тарега]] — {{вп|313372}} === Музичари === * [[Фернандо Сор]] — {{вп|254110}} === Научници === ==== Астрономи ==== * [[Џон Куч Адамс]] — {{вп|20015}} * [[Франсоа Араго]] — {{вп|154353}} * [[Валтер Баде]] — {{вп|57299}} * [[Јохан Елерт Боде]] — {{вп|76966}} * [[Јохан Готфрид Гале]] — {{вп|76431}} * [[Николај Кардашов]] — {{вп|318814}} * [[Џовани Доменико Касини]] — {{вп|14279}} * [[Никола Луј де Лакај]] — {{вп|202703}} * [[Жером Лаланд]] — {{вп|168419}} * [[Вилијам Ласел]] — {{вп|110869}} * [[Жорж Леметр]] — {{вп|12998}}<!-- ја вовел теоријата за Големата експлозија --> * [[Хајнрих Вилхелм Олберс]] — {{вп|75828}} * [[Џузепе Пјаци]] — {{вп|14280}} * [[Региомонтан]] — {{вп|76365}} * [[Џон Флемстид]] — {{вп|242388}} ==== Биолози ==== * [[Ернст Хекел]] — {{вп|48246}} ==== Ботаничари ==== * [[Август Гризебах]] — {{вп|76351}} ==== Зоолози ==== * [[Џон Џејмс Одибон]] — {{вп|182882}} ==== Инженери ==== * [[Константин Циолковски]] — {{вп|41239}} ==== Математичари ==== * [[Брамагупта]] — {{вп|202943}} * [[Шриниваса Рамануџан]] — {{вп|83163}} ==== Минералози ==== * [[Георгиј Агрикола]] — {{вп|76579}} ==== Хемичари ==== * [[Мартин Хајнрих Клапрот]] — {{вп|160196}} * [[Хамфри Дејви]] — {{вп|131761}} === Општествени мислители и дејци === * [[Иван Иљин]] — {{вп|1282198}} * [[Патрик Пирс]] — {{вп|274143}} * [[Самуел фон Пуфендорф]] — {{вп|57186}} * [[Томо Томоски (преродбеник)]] — {{вп|59159648}} === Револуционери === === Уметници === ==== Вајари ==== * [[Фредерик Огист Бартолди]] — {{вп|223274}} * [[Антонио Канова]] — {{вп|5547}} ==== Сликари ==== * [[Вилијам-Адолф Бугро]] — {{вп|483992}} * [[Виктор Васнецов]] — {{вп|204138}} * [[Станислав Виспјањски]] — {{вп|312627}} * [[Клод Жозеф Верне]] — {{вп|315819}} * [[Јакоб Јорданс]] — {{вп|270658}} * [[Андон Китанов]] — {{вп|19205338}} * [[Петрус Кристус]] — {{вп|312616}} * [[Карл Ларсон]] — {{вп|187310}} * [[Мазачо]] — {{вп|5811}} * [[Ханс Мемлинг]] — {{вп|106851}} * [[Хосе де Рибера]] — {{вп|297838}} * [[Џејмс Тисо]] — {{вп|381248}} * [[Паоло Учело]] — {{вп|192488}} * [[Филипо Липи]] — {{вп|205148}} * [[Фра Анџелико]] — {{вп|5664}} * [[Чимабуе]] — {{вп|15790}} * [[Џото ди Бондоне]] — {{вп|7814}} ===== Зографи ===== * [[Гаврил Атанасов]] — {{вп|5528385}} * [[Димитар Вангелов]] — {{вп|50374783}} * [[Крсте Коловски]] — {{вп|19205475}} * [[Кузман Фрчковски]] — {{вп|19205453}} == Климатологија == * [[циклон]] — {{вп|79602}} == Општествени науки == * [[историографија]] — {{вп|50675}} == Религија == * [[апостолски отци]] — {{вп|536985}} * [[Благодатен оган]] — {{вп|1466845}} * [[девтероканонски книги]] — {{вп|201410}} * [[Дидахе]] — {{вп|210752}} ([https://ortos.wordpress.com/2007/08/09/учењето-на-дванаесетте-апостоли-дида/ макед. текст на делото]) * [[Добротољубие]] — {{вп|929140}} * [[кинески зодијак]] (кинески хороскоп) — {{вп|1976204}} * [[Маркион]] — {{вп|201346}} * [[проповед]] — {{вп|60797}} * [[Псалми]] — {{вп|41064}} * [[Свети Патрик]] — {{вп|165479}} * [[Синоптички евангелија]] — {{вп|106046}} * [[спасение]] — {{вп|192054}} * [[Трулски собор]] — {{вп|862495}} == Математика == * [[алгебарска геометрија]] — {{вп|180969}} * [[арапски бројки]] — {{вп|29961325}} * [[векторско поле]] — {{вп|186247}} * [[Венов дијаграм]] — {{вп|190763}} * [[двозимензионален простор]] — {{вп|222032}} * [[диференцијална геометрија]] — {{вп|188444}} * [[елипсоид]] — {{вп|190046}} * <s>[[интеграл]] — {{вп|80091}} (треба да биде одделна статија)</s> * [[коефициент]] — {{вп|50700}} * <s>[[крива]] — {{вп|161973}} (да се преработи, '''премала''')</s> * [[математиката и уметноста]] — {{вп|2864650}} * [[негативен број]] — {{вп|200227}} * [[неевклидова геометрија]] — {{вп|233858}} * [[нормала]] — {{вп|273176}} * [[парност]] — {{вп|230967}} * [[Паскалов триаголник]] — {{вп|177051}} * [[полукруг]] — {{вп|1133242}} * [[равенство]] — {{вп|842346}} * [[скаларно поле]] — {{вп|193460}} * [[спирала]] — {{вп|189114}} * [[тридимензионален простор]] — {{вп|34929}} * [[Фибоначиева низа]] — {{вп|47577}} — '''речиси празна''' * [[филотаксија]] — {{вп|839659}} == Музика == * [[октава]] — {{вп|386025}} == Наука и технологија == * [[космонаут]] — {{вп|11631}} * [[кристализација]] — {{вп|Q284256}} * [[радар]] — {{вп|47528}} * [[растојание]] — {{вп|126017}} * [[согорување]] — {{вп|133235}} * [[хидраулика]] — {{вп|177784}} === Применета техника === * [[толкување (екран)]] (титлови) — {{вп|204028}} == Физика == * [[аеродинамика]] — {{вп|Q8424}} * [[бранова предница]] — {{вп|461533}} * [[вибрација]] — {{вп|3695508}} * [[гаус (единица)|гаус]] — {{вп|177493}} * [[елементарен полнеж]] — {{вп|2101}} * [[звучен ѕид]] — {{вп|1031651}} * [[зрак]] — {{вп|633620}} * [[зрачење]] — {{вп|18335}} * [[јадрена енергија]] — {{вп|12739}} * [[јонизирачко зрачење]] — {{вп|186161}} * [[класична физика]] — {{вп|81745}} * [[лет]] — {{вп|206021}} * [[нуклеосинтеза]] — {{вп|471702}} * [[Њутново нишало]] — {{вп|211786}} * [[појава]] — {{вп|483247}} * [[рад (единица)]] — {{вп|1052397}} * [[реологија]] — {{вп|271707}} * [[топлинска енергија]] — {{вп|209233}} * [[топлинско ширење]] — {{вп|6583695}} * [[хидростатичка рамнотежа]] — {{вп|208641}} == Филозофија == * [[етиологија]] — {{вп|156318}} * [[зло]] — {{вп|15292}} * [[појава]] — {{вп|483247}} * [[свест]] — {{вп|7087}} == Хемија == * [[бензин]] — {{вп|39558}} * [[биосинтеза]] — {{вп|851162}} * [[благороден метал]] — {{вп|585302}} * [[витамин К]] — {{вп|182338}} * [[етилен]] — {{вп|151313}} * [[јонски полупречник]] — {{вп|908801}} * [[квантна хемија]] — {{вп|188403}} * [[кондензација (хемија)]] — {{вп|910058}} * [[масти]] — {{вп|127980}} * [[меѓумолекулска сила]] — {{вп|245031}} * [[нитрат]] — {{вп|182168}} * [[реткоземен елемент]] — {{вп|190444}} * [[сулфат]] — {{вп|172290}} * [[тешки метали]] — {{вп|105789}} * [[токсин]] — {{вп|184651}} * [[физичко својство]] — {{вп|4373292}} * [[флуорид]] — {{вп|44793182}} * [[халит]] — {{вп|5314}} * [[хемиска структура]] — {{вп|500256}} * [[хемиско својство]] — {{вп|764285}} * [[хлорид]] — {{вп|44791900}} * [[холин]] — {{вп|193166}} * [[хранлива материја]] — {{вп|181394}} 9jfi9qr0xoq14ppgocoif29703c3zn2 0 1226429 5539053 4602148 2026-04-15T03:53:59Z Bjankuloski06 332 /* Активности */ Правописна исправка, replaced: брајова → Брајова 5539053 wikitext text/x-wiki '''Националниот сојуз на слепите на Република Македонија''' е невладина, натпартиска, национална, хуманитарна и непрофитна организација во [[Македонија]]. Организацијата е основана во 1945 година.<ref name="Историјат">[http://www.nssrm.org.mk/index.php/za-nas Општи информации за НССРМ].</ref> Претсетдател на сојузот е Жарко Селковски. Главната причина поради која е основана организацијата е подобрување на условите за живот на слепите лица во Македонија, односно нивната работа, месните оргазнизации, социјализацијата и интеграцијата на лицата. Овие се воедно и водечките идеали или мисијата на националниот сојуз. == Структура == Организацијата опфаќа 16 месни здруженија и брои повеќе од 2500 членови - слепи лица на територија на Република Македонија односно лица кои на подоброто око со корективно стакло гледаат најмногу 10 проценти. ; Здруженија Националниот сојуз е составен од следните месни здруженија:<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.nssrm.org.mk/index.php/clenki-1 |title=Членки на НССРМ |accessdate=2019-07-11 |archive-date=2019-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190705055411/http://www.nssrm.org.mk/index.php/clenki-1 |url-status=dead }}</ref> * Здружение на слепи лица Битола *Здружение на слепи лица Велес * Здружение на слепи лица Гевгелија * Здружение на слепи лица Кавадарци * Здружение на слепи лица Кичево * Здружение на слепи лица Кочани *Здружение на слепи лица Куманово * Здружение на слепи лица Неготино * Здружение на слепи лица Охрид * Здружение на слепи лица Прилеп * Здружение на слепи лица Свети Николе * Здружение на слепи лица Скопје * Здружение на слепи лица Струга * Здружение на слепи лица Струмица * Здружение на слепи лица Тетово *Здружение на слепи лица Штип == Членство== Самиот сојуз е член на повеќе сојузи, меѓу кои<ref name="Историјат"/>: * [[Национален совет на инвалидски организации на Македонија|Националниот совет на инвалидски организации на Македонија]] * [[Балкански консултативен комитет|Балканскиот консултативен комитет]] * [[Европски сојуз на слепите|Европскиот сојуз на слепите]] * [[Светски сојуз на слепите|Светскиот сојуз на слепите]] ==Активности == Сојузот издава Брајово списание „Наш збор“, звучно списание „Панорама“ и звучно списание „Зрак“. Дополнително на ова, сојузот печати книжевни дела на [[Македонска Брајова азбука|Брајово писмо]], но и аудио-книги и аудио-учебници.<ref name="Историјат"/> Националниот сојуз на слепите на Република Македонија располага со сопствен деловен објект, соодветна опрема за работа, сопствени патничко и комби возило, Брајова печатница, образовен компјутерски центар и тонско студио.<ref name="Историјат"/> == Наводи == {{Наводи}} == Поврзано == * [[Национален совет на инвалидски организации на Македонија]] == Надворешни врски == * [http://www.nssrm.org.mk/ Службено мрежно место] [[Категорија:Невладини организации во Македонија]] [[Категорија:Слепило]] [[Категорија:Индвалидитет во Македонија]] jcrxgrgatrev2zcdz3nstxzdoewok0t 0 1229817 5538926 5458048 2026-04-14T16:29:00Z P.Nedelkovski 47736 дополнување 5538926 wikitext text/x-wiki [[Слика:WestAfricanMarbles.jpg|мини|250п|Рачно направени скокалчиња од [[Западна Африка]]]] '''Скокалче''', '''џамлија'''<ref>{{ДРМЈ|џамлија}}</ref> или '''зуска'''<ref>{{ДРМЈ|зуска}}</ref> — мало [[камен]]о, [[стакло|стаклено]] или [[железо|железно]] [[топка|топче]] со кое си играат [[дете|децата]].<ref>{{ДРМЈ|скокалче}}</ref> Ги има во повеќе различни бои и шари и најчесто се направени од стакло, [[глина]], [[ахат]] или [[кристал]].<ref name="eHow">[http://www.ehow.com/facts_5129730_marbles.html Facts on Marbles] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150123134314/http://www.ehow.com/facts_5129730_marbles.html |date=2015-01-23 }}, Mark Orwell, [[eHow]]</ref> Стаклените скокалчиња се изработуваат од проѕирно стакло, а во внатрешноста на стаклото, близу до средината, се вметнуваат разни листови и други фигури во живи бои. Вообичаената големина им е 1,25 cm, но големината може да им варира од 0,635 cm до 7,75 cm. Некои уметнички скокалчиња може да бидат големи и до 30 cm.<ref name="eHow"/> Скокалчињата се предмет на [[колекционерство]], а поедини примероци на семрежјето се продаваат по цена од 1.000 до 1.500 [[€]].<ref name="Zabavnik">[http://www.politikin-zabavnik.co.rs/2008/2958/05.php ГДЕ СУ НЕСТАЛИ КЛИКЕРИ], Павле Ћосић, [[Политикин забавник]] № 2996, 10. 7. 2009. </ref> == Игра== Постојат повеќе начини на играње, како и повеќе видови правила.<ref>[https://karas4training.com/mk/piccolino/ulichni-igri-vtor-del Џамлии]</ref> Игрите може да се играат само заради игра, а може и да се играат за освојување на скокалчињата на противничкиот играч. За игрите со скокалчиња потребни се минимум 2 играчи (деца), се игра на тврда, рамна земја без трева. Во земјата се длаби дупка која се нарекува „шлајка“ (најчесто се прави со кружно вртење со петицата од чевелот) се црта основна линија и се обележува просторот до каде се игра. Редоследот на играчите се одредува така што играчите се редат кај шлајката и го фрлаат своето скокалче „коњак“ (омиленото скокалче кое има и фетиш во себе). Оној што ќе биде најблиску до основната црта - ја започнува прв играта и така редоследно. Целта на секој играч е да влезе во шлајката со скокалчето, а потоа со него да го погоди скокалчето на противничкиот играч. Најдобро е скокалчето да се уфрли во шлајката од првото фрлање или да се доближи што поблиску до неа. Откога играчот завршил со својот потез, играат останатите играчи по утврдениот редослед. Играчот кој го уфрлил скокалчето во шлајката има право да ги годи скокалчињата на противничките играчи. Доколку погоди скокалче на некој противнички играч, тој е исфрлен од игра или освојува негово скокалче доколку е така договорено. ==Дијалектни називи== * Билија — во Битолско.<ref>[https://forum.femina.mk/threads/За-сите-што-играа-билии-како-мали.2635/ За сите што играа билии како мали]</ref><ref name=igri/> * Бајче<ref>{{ДРМЈ|бајче}}</ref> * Газоза — во Кривопаланечко<ref name=igri>{{наведена книга |last=Давкова-Ѓоргиевска|first=Светлана|title=Јазикот и културата – состојби и предизвици |date=2023 |publisher=Издавач |location=Скопје |chapter=ЗА НАЗИВИТЕ НА ИГРИТЕ ОД НАШЕТО ДЕТСТВО |pages=49-55|url=http://imj.ukim.edu.mk/CMS/Upload/Other/Јазикот%20и%20културата%20–%20состојби%20и%20предизвици%202018.pdf|access_date=14 април 2026}}</ref> * Топче — во Струмичко.<ref name=igri/> == Наводи == {{Наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Играчки]] [[Категорија:Детски игри]] [[Категорија:Топки]] [[Категорија:Уметничко стакларство]] [[Категорија:Улични игри]] j36qkt7pjalht38x9wyeno8ob4ytrno 5538927 5538926 2026-04-14T16:31:17Z P.Nedelkovski 47736 ситна поправка 5538927 wikitext text/x-wiki [[Слика:WestAfricanMarbles.jpg|мини|250п|Рачно направени скокалчиња од [[Западна Африка]]]] '''Скокалче''', '''џамлија'''<ref>{{ДРМЈ|џамлија}}</ref> или '''зуска'''<ref>{{ДРМЈ|зуска}}</ref> — мало [[камен]]о, [[стакло|стаклено]] или [[железо|железно]] [[топка|топче]] со кое си играат [[дете|децата]].<ref>{{ДРМЈ|скокалче}}</ref> Ги има во повеќе различни бои и шари и најчесто се направени од стакло, [[глина]], [[ахат]] или [[кристал]].<ref name="eHow">[http://www.ehow.com/facts_5129730_marbles.html Facts on Marbles] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150123134314/http://www.ehow.com/facts_5129730_marbles.html |date=2015-01-23 }}, Mark Orwell, [[eHow]]</ref> Стаклените скокалчиња се изработуваат од проѕирно стакло, а во внатрешноста на стаклото, близу до средината, се вметнуваат разни листови и други фигури во живи бои. Вообичаената големина им е 1,25 cm, но големината може да им варира од 0,635 cm до 7,75 cm. Некои уметнички скокалчиња може да бидат големи и до 30 cm.<ref name="eHow"/> Скокалчињата се предмет на [[колекционерство]], а поедини примероци на семрежјето се продаваат по цена од 1.000 до 1.500 [[€]].<ref name="Zabavnik">[http://www.politikin-zabavnik.co.rs/2008/2958/05.php ГДЕ СУ НЕСТАЛИ КЛИКЕРИ], Павле Ћосић, [[Политикин забавник]] № 2996, 10. 7. 2009. </ref> == Игра== Постојат повеќе начини на играње, како и повеќе видови правила.<ref>[https://karas4training.com/mk/piccolino/ulichni-igri-vtor-del Џамлии]</ref> Игрите може да се играат само заради игра, а може и да се играат за освојување на скокалчињата на противничкиот играч. За игрите со скокалчиња потребни се минимум 2 играчи (деца), се игра на тврда, рамна земја без трева. Во земјата се длаби дупка која се нарекува „шлајка“ (најчесто се прави со кружно вртење со петицата од чевелот) се црта основна линија и се обележува просторот до каде се игра. Редоследот на играчите се одредува така што играчите се редат кај шлајката и го фрлаат своето скокалче „коњак“ (омиленото скокалче кое има и фетиш во себе). Оној што ќе биде најблиску до основната црта - ја започнува прв играта и така редоследно. Целта на секој играч е да влезе во шлајката со скокалчето, а потоа со него да го погоди скокалчето на противничкиот играч. Најдобро е скокалчето да се уфрли во шлајката од првото фрлање или да се доближи што поблиску до неа. Откога играчот завршил со својот потез, играат останатите играчи по утврдениот редослед. Играчот кој го уфрлил скокалчето во шлајката има право да ги годи скокалчињата на противничките играчи. Доколку погоди скокалче на некој противнички играч, тој е исфрлен од игра или освојува негово скокалче доколку е така договорено. ==Дијалектни називи== * Билија — во Битолско.<ref>[https://forum.femina.mk/threads/За-сите-што-играа-билии-како-мали.2635/ За сите што играа билии како мали]</ref><ref name=igri/> * Бајче<ref>{{ДРМЈ|бајче}}</ref> * Газоза — во Кривопаланечко<ref name=igri>{{наведена книга |last=Давкова-Ѓоргиевска|first=Светлана|title=Јазикот и културата – состојби и предизвици |date=2019 |publisher=[[Институт за македонски јазик „Крсте Мисирков“]] – Скопје|location=Скопје |chapter=ЗА НАЗИВИТЕ НА ИГРИТЕ ОД НАШЕТО ДЕТСТВО |pages=49-55|url=http://imj.ukim.edu.mk/CMS/Upload/Other/Јазикот%20и%20културата%20–%20состојби%20и%20предизвици%202018.pdf|access_date=14 април 2026}}</ref> * Топче — во Струмичко.<ref name=igri/> == Наводи == {{Наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Играчки]] [[Категорија:Детски игри]] [[Категорија:Топки]] [[Категорија:Уметничко стакларство]] [[Категорија:Улични игри]] cl59fmyu53m1ac1x45ihyucmugnpq5w 5538932 5538927 2026-04-14T16:40:13Z P.Nedelkovski 47736 5538932 wikitext text/x-wiki [[Слика:WestAfricanMarbles.jpg|мини|250п|Рачно направени скокалчиња од [[Западна Африка]]]] '''Скокалче''', '''џамлија'''<ref>{{ДРМЈ|џамлија}}</ref> или '''зуска'''<ref>{{ДРМЈ|зуска}}</ref> — мало [[камен]]о, [[стакло|стаклено]] или [[железо|железно]] [[топка|топче]] со кое си играат [[дете|децата]].<ref>{{ДРМЈ|скокалче}}</ref> Ги има во повеќе различни бои и шари и најчесто се направени од стакло, [[глина]], [[ахат]] или [[кристал]].<ref name="eHow">[http://www.ehow.com/facts_5129730_marbles.html Facts on Marbles] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150123134314/http://www.ehow.com/facts_5129730_marbles.html |date=2015-01-23 }}, Mark Orwell, [[eHow]]</ref> Стаклените скокалчиња се изработуваат од проѕирно стакло, а во внатрешноста на стаклото, близу до средината, се вметнуваат разни листови и други фигури во живи бои. Вообичаената големина им е 1,25 cm, но големината може да им варира од 0,635 cm до 7,75 cm. Некои уметнички скокалчиња може да бидат големи и до 30 cm.<ref name="eHow"/> Скокалчињата се предмет на [[колекционерство]], а поедини примероци на семрежјето се продаваат по цена од 1.000 до 1.500 [[€]].<ref name="Zabavnik">[http://www.politikin-zabavnik.co.rs/2008/2958/05.php ГДЕ СУ НЕСТАЛИ КЛИКЕРИ], Павле Ћосић, [[Политикин забавник]] № 2996, 10. 7. 2009. </ref> == Игра== Постојат повеќе начини на играње, како и повеќе видови правила.<ref>[https://karas4training.com/mk/piccolino/ulichni-igri-vtor-del Џамлии]</ref> Игрите може да се играат само заради игра, а може и да се играат за освојување на скокалчињата на противничкиот играч. За игрите со скокалчиња потребни се минимум 2 играчи (деца), се игра на тврда, рамна земја без трева. Во земјата се длаби дупка која се нарекува „шлајка“ (најчесто се прави со кружно вртење со петицата од чевелот) се црта основна линија и се обележува просторот до каде се игра. Редоследот на играчите се одредува така што играчите се редат кај шлајката и го фрлаат своето скокалче „коњак“ (омиленото скокалче кое има и фетиш во себе). Оној што ќе биде најблиску до основната црта - ја започнува прв играта и така редоследно. Целта на секој играч е да влезе во шлајката со скокалчето, а потоа со него да го погоди скокалчето на противничкиот играч. Најдобро е скокалчето да се уфрли во шлајката од првото фрлање или да се доближи што поблиску до неа. Откога играчот завршил со својот потез, играат останатите играчи по утврдениот редослед. Играчот кој го уфрлил скокалчето во шлајката има право да ги годи скокалчињата на противничките играчи. Доколку погоди скокалче на некој противнички играч, тој е исфрлен од игра или освојува негово скокалче доколку е така договорено. ==Дијалектни називи== * Билија — во Битолско.<ref>[https://forum.femina.mk/threads/За-сите-што-играа-билии-како-мали.2635/ За сите што играа билии како мали]</ref><ref name=igri/> * Бајче<ref>{{ДРМЈ|бајче}}</ref> * Газоза — во Кривопаланечко<ref name=igri>{{наведена книга |last=Давкова-Ѓоргиева|first=Светлана|title=Јазикот и културата – состојби и предизвици |date=2019 |publisher=[[Институт за македонски јазик „Крсте Мисирков“]] – Скопје|location=Скопје |chapter=ЗА НАЗИВИТЕ НА ИГРИТЕ ОД НАШЕТО ДЕТСТВО |pages=49-55|url=http://imj.ukim.edu.mk/CMS/Upload/Other/Јазикот%20и%20културата%20–%20состојби%20и%20предизвици%202018.pdf|access_date=14 април 2026}}</ref> * Топче — во Струмичко.<ref name=igri/> == Наводи == {{Наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Играчки]] [[Категорија:Детски игри]] [[Категорија:Топки]] [[Категорија:Уметничко стакларство]] [[Категорија:Улични игри]] ok3ga89vaq8x7wt0y9jo2u3mb6tcmww 0 1241554 5539110 5524737 2026-04-15T08:03:33Z Ziv 110717 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:Duplicate|Duplicate]]: [[File:Monet - The Pool of London, NMW A 2486.jpg]] → [[File:Amgueddfa Cymru - Afon Tafwys yn Llundain - The Pool of London - 2651.jpeg]] Exact or scaled-down duplicate: [[c::File:Amgueddfa Cymru - Afon Tafwys yn Llundain - The Pool of London - 2651.jpeg]] 5539110 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Autoportret Claude Monet.jpg|мини|[[Клод Моне]], ''Автопортрет со беретка'', 1886]] Ова е нецелосен список на делата, вклучувајќи ги скоро сите завршени слики, но без подготвителните црно-бели скици, на [[Клод Моне]] (14 ноември 1840 - 5 декември 1926 година) <ref Name=giverny>[http://giverny.org/monet/biograph/ Biography of Claude Monet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070621080544/http://giverny.org/monet/biograph/ |date=2007-06-21 }} giverny.org.</ref> кој бил основач на француското импресионистичко [[сликарство]] и најдоследен и најплоден практичар на филозофијата на движењето за изразување на своите сфаќања пред природата, особено што се однесува на [[пејзажно сликарство|пејзажното сликарство]] [[пленер]].<ref>House, John, et al. (1998). ''Monet in the 20th Century''. New Haven, Connecticut: Yale University Press. p. 2.</ref> Терминот „импресионизам“ е изведен од насловот на неговата слика ''[[Импресија, изгрејсонце]]'' (''Impression, soleil levant''). Она што го прави Моне да се разликува од другите импресионистички сликари е неговата иновативна идеја да создава „серии слики“ посветени на единствена тема или субјект. Со повторливо проучување на темата во различни периоди од денот, сликите на Моне ги покажуваат ефектите на сончевата светлина, времето и метереолошта состојба преку бојата и контрастот. „Сериите слики“ на Моне се добро познати и забележителни и ги вклучуваат „Стогови“, „Барски тикви“, „Руански катедрали “, „Лондонски парламент“, „Мост Чаринг Крос“ и „Тополи“. Неговото огромно творештво од скоро 2000 слики било каталогизирано од Даниел Вилденштајн во „Моне: Каталог резоне“ (Monet: Catalog Raisonné). ==Хронологија== * 1862–1871 [[Париз]]. Посети на [[Трувил]] (1870), [[Лондон]] и [[Амстердам]] (1871) * 1870 брак со [[Камиj Донсје]]. * 1871–1878 Семеен живот во [[Аржaнтеј]], близу Париз. Посета на Амстердам (1874) * 1878 живот во Париз - раѓање на Мишел Моне * 1878–1881 живее во [[Ветеј]], 60 км северозападно од Париз. Посета на [[Фекан]]. * 1879 Смрт на Камиj * 1881-1883 живее во [[Поаси]], 25 км северозападно од Париз. * 1883 живее во [[Вернон]], [[Нормандија]] * 1883-1926 живее во [[Живерни]], 80 км северозападно од Париз. Посети на [[Бордигера]] (1884), [[Холандија]] (1886), [[Бел Ил]] (1886), [[Антиб]] (1888), [[Крез (департман)|Крез]] (1889), [[Руан]] (1892, 1893, 1894), [[Норвешка]] (1895), [[Лондон]] (1900), [[Венеција]] (1908) ) * 1892 брак со Алис Ошеде * 1926 Смрт ==Дела од Клод Моне== ===1858-1871 (Париз, Лондон, Амстердам)=== {| class="sortable wikitable" style="margin-left:0.5em; text-align:left" ! Слика !! Име !! Година !! Музеј !! Димензии (во cm) !! Кат. бр.<br>медиум |- |[[Податотека:Monet Veduta di Rouelles.jpg|150px]] |''Поглед на Руел, Авр'' |1858 |Приватна колекција |46 x 65 |W.1 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 5.png|150px]] |''Пејзаж со фабрики'' |1858–61 |Приватна колекција |22 x 40 |W.5<br>Масло на дрво |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 5a.png|150px]] |''Пејзаж со фабрики'' |1858–61 |Приватна колекција |17 x 29 |W.5a<br>Масло на дрво |- |[[Податотека:Coint d'atelier.jpg|150px]] |''Катче во ателјето'' |1861 |[[Музеј Орсе]], Париз |182 x 127 |W.6 |- |[[Податотека:Monet-faisan-musée de rouen.jpg|150px]] |''Мртва природа со фазан'' |1861 |[[Музеј Орсе]], Париз |76 x 62.5 |W.7 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 9.png|150px]] |''Котлет'' |(1861) |Приватна колекција |33 x 45 |W. 9 |- |[[Податотека:Trophies-of-the-hunt-Monet.jpg|150px]] |''Ловечки трофеј'' |1862 |[[Музеј Орсе]], Париз |104 x 75 |W.10 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 10a.png|150px]] |''Мртва природа со еребици'' |1862–63 |Приватна колекција |54.5 x 73 |W.10a |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 11.png|150px]] |''Кучешка глава'' |1862–63 |Приватна колекција |32 x 24.5 |W.11 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 12.png|150px]] |''Глава на англиски ‘рт'' |1862–63 |Приватна колекција |24 x 28 |W.12 |- |[[Податотека:Still Life with Bottle, Carafe, Bread, and Wine A26263.jpg|150px]] |''Мртва природа со шише, караф, леб и вино'' |1862863 |[[Национална уметничка галерија]], Вашингтон |40.5 x 59.5 |W.13 |- |[[Податотека:Monet - Stilleben mit Fleisch.jpg|150px]] |''Мртва природа со месо'' |1862–63 |[[Музеј Орсе]], Париз |24 x 32 |W.14 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 15.png|150px]] |''Женска глава'' |1862–63 |[[Музеј Мармотен-Моне]], Париз |52 x 41.5 |W.15 |- |[[Податотека:Cour de ferme en Normandie - Claude Monet.jpg|150x150пкс]] |''Селско двориште во Нормандија'' |1863 |[[Музеј Орсе]], Париз<ref>The Unknown Monet Pastels and Drawings, Ganz and Kendall p. 76</ref> |65 x 80 |W.16 |- |[[File:Monet - Straße im Wald von Fontebleau.jpg|150px]] |''Пат во шума'' |1864 |Приватна колекција |43 x 60 |W.17 |- |[[File:Monet - Woodgatherers at the Edge of the Forest, about 1863.jpg|150px]] |''Собирачи на ветки во шумата Фонтенебло'' |1864 |[[Музеј на убави уметности, Бостон]] |61 x 91.5 |W.18<br>Масло на дрво |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 19.png|150px]] |Калдрма во Шаји |1864 |Приватна колекција |98 x 130 |W.19 |- |[[File:Clevelandart 1953.155.jpg|150px]] |''Пролетни цвеќиња'' |1864 |[[Музеј на уметноста во Кливленд]] |116.5 x 91 |W.20 |- |[[File:Claude Monet - The Seashore at Sainte-Adresse - 53.13 - Minneapolis Institute of Arts.jpg|150px]] |''Брегот кај Сент-Адрес'' |1864 |[[Институт на уметноста Минеаполис]] |40 x 73 |W.22 |- |[[File:Claude Monet - Étretat, (1864).jpg|150px]] |''Етрта'' |1864 |Здружение "Peindre en Normandie" |27 x 41 |W.22a |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 22b.png|150px]] |''Етрта порт д’авал'' |1864 |Приватна колекција |28 x 49 |W.22b |- |[[File:Claude Monnet.Coastal landscape.jpg|150px]] |''Крајбрежен пејзаж'' |1864 |[[Музеј Ван Гог]], Амстердам |53 x 80 |W.23 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 24.png|150px]] |''Пат до фармата Сен Симеон'' |1864 | |59 x 80 |W.24 |- |[[File:Monet - the-road-to-the-farm-of-saint-simeon.jpg|150px]] |''Пат до фармата Сен Симеон'' |1864 |Приватна колекција |37 x 22 |W.25<br>Масло на дрво |- | |''Градилиште на чунови близу Онфлер'' |1864 |Приватна колекција |55 x 81 |W.26 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 27.png|150px]] |''Градилиште на чунови близу Онфлер'' |1864 |Приватна колекција |57 x 81 |W. 27 |- |[[File:Monet w28(1).jpg|150px]] |''Пат до фармата Сен Симеон'' |1864 |Приватна колекција |54 x 73 |W.28 |- |[[File:Claude Monet - Walk (Road of the Farm Saint-Siméon) - Google Art Project.jpg|150px]] |''Пат до фармата Сен Симеон'' |1864 |[[Национален музеј на западна уметност]], Токио |82 x 46 |W.29 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 30.png|150px]] |''Пат до фармата Сен Симеон'' |1864 |Приватна колекција |91 x 48 |W.30<br>Масло на дрво |- |[[File:Monet w 31.jpg|150px]] |''Капетанијата во Онфлер'' |1864 |Приватна колекција |48.5 x 73 |W.31 |- | |''Капетанијата во Онфлер'' |1864 |Приватна колекција |53 x 73 |W.32 |- |[[File:Claude Monet - Rue de la Bavole, Honfleur - Google Art Project.jpg|150px]] |''Улицата Бавол во Онфлер'' |1864 |[[Музеј на убави уметности, Бостон]] |56 x 61 |W.33 |- |[[File:Monet - La Rue de la Bavolle à Honfleur, 1864.jpg|150px]] |''Улицата Бавол во Онфлер'' |1864 |[[Кунстхале Манхајм]] |58 x 63 |W.34 |- |[[File:Claude Monet - La chapelle de Notre-Dame-de-Grâce, Honfleur.jpg|150px]] |''Капелата Нотр Дам де Грас во Онфлер'' |1864 |Приватна колекција |52 x 68 |W.35 |- | |''Фарма близу Онфлер'' |1864 |Приватна колекција |38 x 46 |W.36 |- |[[File:Monet - Towing a Boat, Honfleur, 1864.jpg|150px]] |''Извлекување на чун, Онфлер |1864 |[[Меморијална уметничка галерија]], Универзитет Рочестер, Њујорк |55.5 x 82 |W.37 |- |[[File:Monet - Le phare de Honfleur, 1864.jpg|150px]] |''Светилник кај хоспициј'' |1864 |[[Кунстхаус Цирих]] |54 x 81 |W.38 |- |[[File:Monet Pointe de la Hève.jpg|150px]] |'’Ртот Ев, Онфлер'' |1864 |[[Национална галерија]], Лондон |41 x 73 |W.39 |- | |''Крајбрежје кај Сент Адрес'' |1864 |Приватна колекција |30 x 69 |W.39a |- |[[File:Claude Monet - Chevaux à la pointe de la Hève.jpg|150px]] |''Коњи кај ртот Ев'' |1864 |Приватна колекција |51.5 x 73 |W.40 |- |[[File:'The Beach at Honfleur' by Claude Monet, LACMA.jpg|150px]] |''Плажа кај Онфлер'' |1864–66 |[[Уметнички музеј во Лоџ Анџелес]] |60 x 81 |W.41 |- |[[File:Monet w 42.jpg|150px]] |''Портрет на човек кој стои'' |1864 |Приватна колекција |45.5 x 32 |W.42 |- |[[File:Dr. Leclenché MET DT1900.jpg|150px]] |''Д-р Лекланше'' |1864 |[[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]], Њујорк |46 x 32.5 |W.43 |- |[[File:Monet w 44.jpg|150px]] |''Човек со луле'' |1864 |Приватна колекција |45 x 34 |W.44 |- |[[File:Monet, A Cart on the Snowy Road at Honfleur (1865 or 1867).jpg|150px]] |''Кола на снежен пат во Онфлер]]'' |1865 или 1867 |[[Музеј Орсе]], Париз |65 x 92 |W.50 |- |[[File:'Mouth of the Seine' by Claude Monet, Norton Simon Museum.JPG|150px]] |''Устието на Сена во Онфлер'' |1865 |[[Музеј Нортон Симон]], Пасадена, Калифорнија |90 x 150 |W.51 |- |[[File:Claude Monet - La Pointe de la Hève at Low Tide - Google Art Project.jpg|150px]] |'’Ртот Ев при осека'' |1865 |[[Музеј на уметноста Кимбер]], Форт Ворт, Тексас |90 x 150 |W.52 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 53.png|150px]] |''Портрет на човек: Адолф Моне'' |1865 |[[Музеј на уметноста Зимерли]], Њу Брунсвик |53 x 45 |W.53 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 53a.png|150px]] |''Адолф Моне, татко на уметникот'' |1865 |Приватна колекција |46 x 38 |W.53a |- |[[File:Monet Jacquemont Victor.jpg|150px]] |''Виктор Жакмон држи сонцобран'' |1865 |[[Кунстхаус Цирих]] |105 x 61.5 |W.54 |- | |''Селско двориште во Шаји'' |1865 |Приватна колекција |54 x 80 |W.55 |- |[[File:Haystacks at Chailly at Sunrise, 1865, oil on canvas, 11 7-8 x 23 3-4 inches (30 x 60 cm), San Diego Museum of Art.jpg|150px]] |''Стогови во Шаји на зајдисонце'' |1865 |[[Музеј на уметноста во Сан Диего]] |30 x 60 |W.55a |- |[[File:Monet Le Pave de Chailly Musee dOrsay.JPG|150px]] |''Калдрмата Шаји'' |1865 |[[Музеј Орсе]], Париз |42 x 59 |W.56 |- |[[File:Le Pavé de Chailly in the Forest of Fontainebleau (Monet).jpg|150px]] |''Калдрмата Шаји во шумата Фонтенбло'' |1865 |[[Ордрупгард]], Копенхаген |97 x 130 |W.57 |- |[[File:Monet - wooded-path-1865.jpg|150px]] |''Пат во шумата'' |1865 |Приватна колекција |79 x 58 |W.58 |- |[[File:Monet - Wald von Fontainbleau.jpeg|150px]] |''Шума Фонтенбло'' |1865 |[[Кунстмузеум Винтертур]] |50 x 65 |W.59 |- |[[File:The Bodmer Oak, Fontainebleau Forest MET DT1560.jpg|150px]] |''Дабот Бодмер, Фонтенбло |1865 |[[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]], Њујорк |97 x 130 |W.60 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 60a.png|150px]] |''Дабот Бодмер'' |1865 |Приватна колекција |54 x 40 |W.60a |- |[[File:Bazille and Camille (Study for Déjeuner sur l'Herbe) A35075.jpg|150px]] |''Шетачи'' (студија за ''Појадок на трева'') |1865 |[[Национална уметничка галерија]], Вашингтон |93.5 x 69.5 |W.61 |- |[[File:Le Déjeuner sur l'herbe - Monet (Pushkin Museum).jpg|150px]] |''[[Појадок на трева (Моне)|Појадок на трева (студија)]]'' |1865 |[[Музеј Пушкин]], Москва |130 x 181 |W.62 |- |[[File:Claude Monet - Le dejeurner sur l'herbe (left panel).jpg|150px]] |''[[Појадок на трева (Моне)|Појадок на трева – лев панел]]'' |1865–66 |[[Музеј Орсе]], Париз |418 x 150 |W.63/1 |- | [[File:Monet dejeunersurlherbe.jpg|150px]] |''[[Појадок на трева (Моне)|Појадок на трева – десен панел]]'' |1865–66 |[[Музеј Орсе]], Париз |248 x 217 |W.63/2 |- |[[File:Monet - camille-with-a-small-dog.jpg|150px]] |''Камиј со мало куче'' |1866 |Приватна колекција |73 x 54 |W.64 |- |[[File:Claude Monet - Camille.JPG|150px]] |''Камиј'' (позната и како ''Жената со зелен фустан'') |1866 |[[Кунстхале Бремен]] |231 x 151 |W.65 |- |[[File:Monet w 66.jpg|150px]] |''Камиј (реплика)'' |1866 |[[Национален музеј на уметноста на Романија]], Букурешт |81 x 55 |W.66<br>Масло на дрво |- |[[File:Claude Monet 024.jpg|150px]] |''[[Жени во градина]]'' |1866 |[[Музеј Орсе]], Париз |256 x 208 |W.67 |- |[[File:Claude Monet 022.jpg|150px]] |''[[Жени во градина]]'' |1867 |[[Ермитаж]], Санкт Петербург |80 x 99 |W.68 |- |[[File:Claude Monet, Adolphe Monet in the Garden of Le Coteau at Sainte-Adresse, 1867.jpg|150px]] |''Адолф Моне во градината на Кото во Сент Адрес'' |1867 |Приватна колекција |81 x 99 |W.68a |- |[[File:Claude Monet 007.jpg|150px]] |''Градина во цут'' |1866 |[[Музеј Орсе]], Париз |65 x 54 |W.69 |- |[[File:Claude Monet - Jar of Peaches - Google Art Project.jpg|150px]] |''Тегла со праски'' |1866 |[[Статлихе кунстсамлунген Дрезден]] |55.5 x 46 |W.70 |- |[[File:Monet - Seelandschaft Nachteffekt.jpg|150px]] |''Морски пејзаж, ноќен ефект'' |1866 |[[Национални галерии на Шкотска]] |59.5 x 72.5 |W.71 |- | |''Морски пејзаж'' |1866 |[[Ордупгард]], Копенхаген |42 x 59.5 |W.72 |- |[[File:Claude Monet - La Vague Verte.jpg|150px]] |''Зелен бран'' |1866 |[[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]], Њујорк |49 x 65 |W.73 |- |[[File:Monet Bateaux de pêche, Honfleur w74.jpg|150px]] |''Рибарски бродови, Онфлер'' |1867 |[[Национален музеј на уметноста на Романија]], Букурешт |38 x 46 |W.74 |- |[[File:Monet - sailing-boats-at-honfleur.jpg|150px]] |''Едреници во Онфлер'' |1866 |Приватна колекција |55 x 46 |W.75 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 76.png|150px]] |''Рибарски бродови'' (студија) |1866 |Приватна колекција |45 x 55 |W.76 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 77.png|150px]] |''Пристаништето Онфлер'' |1867 |Уништена во Втората светска војна |148 x 226 |W.77 |- |[[File:Claude monet bateaux dans le port de honfleur040433).jpg|150px]] |''Бродово во пристаништето Онфлер'' |1866 |Приватна колекција |49 x 65 |W.77a |- |[[File:1867 The Road in front of Saint-Simeon Farm in Winter.jpg|150px]] |''[[Патот пред фармата Сен Симеон во зима]]'' |1867 |[[Музеј Орсе]], Париз |81 x 100 |W.79 |- |[[File:Monet - Road toward the Farm Saint-Siméon, Honfleur, 1867.jpg|150px]] |''Пат до фармата Сен Симеон'' |1867 |[[Музеј Фог]], Кембриџ |56 x 81 |W.80 |- | |''Патот до фармата Сен Симеон во зима'' |1867 |Приватна колекција |49 x 65 |W.81 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 82.png|150px]] |''Снежен пат во Онфлер'' |1867 |Приватна колекција |75 x 100 |W.82 |- |[[File:Quai du Louvre 1867, by Claude Monet.jpg|150px]] |''Кејот кај Лувр'' |1867 |[[Кунстмузеум ден Хаг]], Хаг |65 x 92 |W.83 |- |[[File:Claude Monet - St. Germain l'Auxerrois à Paris - Google Art Project.jpg|150px]] |''Сен Жермен л’Оксероа'' |1867 |[[Стара национална галерија]], Берлин |79 x 98 |W.84 |- |[[File:Monet - Garten der Infantin.jpg|150px]] |''Градина на принцезата'' |1867 |[[Меморијален уметнички музеј Ален]], Обелин |91 x 62 |W.85 |- |[[File:Claude Monet, Seascape - Storm.JPG|150px]] |''Бурно море'' |1867 |[[Уметнички институт Кларк]], Вилијамстон |49 x 64 |W.86 |- |[[File:'The Entrance to the Port of Le Havre' by Monet, Norton Simon Museum.JPG|150px]] |''Влез во пристаништето Авр'' |1867 |[[Музеј Нортон Симон]], Пасадена |50 x 61 |W.87 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 87a.png|150px]] |''Во пристаништето Онфлер'' |1867 |непознато |6.5 x 9 |W.87a |- | |''Пристаништето Авр во невреме'' |1867 |Приватна колекција |50 x 61 |W.88 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 90.png|150px]] |''Плажата кај Сент Адрес'' |1867 |Приватна колекција |59 x 80 |W.90 |- |[[File:Claude Monet, 1867, Regatta at Sainte-Adresse, Metropolitan Museum of Art.jpg|150px]] |''[[Регата во Сент Адрес (Моне)|Регата во Сент Адрес]]'' |1867 |[[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]], Њујорк |75.5 x 101.5 |W.91 |- |[[File:Claude Monet - The Beach at Sainte-Adresse - Google Art Project.jpg|150px]] |''Плажата кај Сент Адрес'' |1867 |[[Уметнички институт на Чикаго]] |75 x 101 |W.92 |- |[[File:Sainte-Adresse A12549.jpg|150px]] |''Сент Адрес, рибарски чунови на брегот'' |1867 |[[Национална уметничка галерија]], Вашингтон |57 x 80 |W.93 |- |[[File:Promenade sur la falaise de Sainte-Adresse, by Claude Monet, 1867, oil on canvas - Matsuoka Museum of Art - Tokyo, Japan - DSC07396.JPG|150px]] |''Прошетка по стрмините на Сент Адрес'' |1867 |[[Музеј на уметноста Мацука]], Токио |54 x 79 |W.93a |- |[[File:La Cabane de Sainte-Adresse (1867) Claude Monet - Musée d'Art et d'Histoire de Genève (W 94).jpg|150px]] |''Колиба во Сент Адрес'' |1867 |[[Уметнички и историски музеј (Женева)|Уметнички и историски музеј]], Женева |52 x 62 |W.94 |- |[[File:Claude Monet - Jardin à Sainte-Adresse.jpg|150px]] |''[[Градина во Сент Адрес (Моне)|Градина во Сент Адрес]]'' |1867 |[[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]], Њујорк |98 x 130 |W.95 |- |[[File:Claude Monet - Street in Sainte-Adresse (1867).jpg|150px]] |''Улица во Сент Адрес'' |1867 |[[Уметнички институт Кларк]], Вилијамстон |80 x 59.5 |W.98 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 99.png|150px]] |''Портрет на човек'' |1867 |Приватна колекција |35 x 26.5 |W.99 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 100.png|150px]] |''Портрет на Ернест Кабад'' |1867 |Приватна колекција |61 x 46 |W.100 |- |[[File:The Cradle - Camille with the Artist's Son Jean A14894.jpg|150px]] |''Жан Моне во својата лулка'' |1867 |[[Национална уметничка галерија]], Вашингтон |116 x 89 |W.101 |- |[[File:Monet w 102.jpg|150px]] |''Мртва природа со птици и овошје'' |1867 |Приватна колекција |50 x 61 |W.102 |- | |''Мртва природа со круши и грозје'' |1867 |Приватна колекција |46 x 56 |W.103 |- |[[File:Monet w 104.jpg|150px]] |''Круши и грозје'' |1867–68 |Приватна колекција |64.5 x 80 |W.104 |- |[[File:Monet - ice-floes-on-the-seine-at-bougival-1868.jpg|150px]] |''Ледени санти по Сена кај Буживал'' |1867–68 |[[Лувр]], Париз |65 x 81 |W.105 |- |[[File:Monet w 106.jpg|150px]] |''Снег по реката'' |1867–68 |Приватна колекција |59.5 x 73.5 |W.106 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 108.png|150px]] |''Заспаниот Жан Моне'' |1868 |[[Ни Карлсберг Глиптотек]], Копенхаген |42 x 50 |W.108 |- | |''Бранобран кај Авр'' |1868 |Приватна колекција |147 x 226 |W.109 |- |[[File:Claude Monet - On the Bank of the Seine, Bennecourt - 1922.427 - Art Institute of Chicago.jpg|150px]] |''[[На брегот на Сена, Бенкур]]'' |1868 |[[Уметнички институт Чикаго]] |81 x 100 |W.110 |- |[[File:The Sea at Le Havre 1868.jpg|150px]] |''Морето кај Сент Адрес'' |1868 |[[Музеј на уметноста Карнеџи]], Питсбург |60 x 80 |W.112 |- |[[File:Bord de mer à Sainte-Adresse.jpg|150px]] |''Морскиот брег кај Сент Адрес'' |1868 |Приватна колекција |46 x 65 |W.113 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 114.png|150px]] |''Куќарки кај Сент Адрес'' |1868 |Приватна колекција |43 x 65 |W.114 |- |[[File:Monet - The Seine Near its Estuary, Honfleur, ca. 1868.jpg|150px]] |''Сена во близина на своето устие, Онфлер'' |1868 |[[Музеј на школото за дизајн на Род Ајленд]], Провиденс |48 x 73 |W.115 |- |[[File:Boats by Claude Monet.jpg|150px]] |''Рибарски бродови кај Онфлер'' |1868 |[[Музеј Калуст Гулбенкијан]], Лисабон |100 x 80 |W.116 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 117.png|150px]] |''Брод лежи при осека во Фекан'' |1868 |Приватна колекција |74 x 54 |W.117 |- |[[File:Monet - Gestrandetes Boot in Fécamp.jpeg|150px]] |''Заринкан брод во Фекан'' |1868 |[[Кунстмузеум Винтертур]] |61 x 46.5 |W.118 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 119.png|150px]] |''Бродови во Фекан'' |1868 |Приватна колекција |75 x 57 |W.119 |- |[[File:Claude Monet 036.jpg|150px]] |''Мадам Годибер'' |1868 |[[Музеј Орсе]], Париз |216 x 138 |W.121 |- |[[File:Monet w 123.jpg|150px]] |''Портрет на младата Годибер'' |1868 |Приватна колекција |46 x 38 |W.123 |- |[[File:Monet - fishing-boats-calm-sea.jpg|150px]] |''Рибарски бродови, мирно море'' |1868 |Приватна колекција |65 x 54 |W.124 |- |[[File:Monet Sailing Boats at Sea w125.jpg|150px]] |''Едреници на море'' |1868 |Кантонален музеј на уметноста во Лозана |45 x 61 |W.125 |- |[[File:Monet - Fishing Boats at Sea, 1868.jpg|150px]] |''Рибарски бродови на море'' |1868–69 |[[Музеј Хил-Стед]], Фармингтон |96 x 130 |W.126 |- | |''Бурно море во Етрта'' |1868–69 |[[Музеј Орсе]], Париз |66 x 131 |W.127 |- |[[File:Chemin en Normandie by Claude Monet, 1868, oil on canvas - Matsuoka Museum of Art - Tokyo, Japan - DSC07407.JPG|150px]] |''Пат во Нормандија'' |1868 |[[Музеј на уметноста Мацука]], Токио |81 x 60 |W.128 |- |[[File:Monet - Das Nachtessen, 1868-69.jpg|150px]] |''Вечера'' |1868–69 |[[Фондација Е.Г. Бирле]], Цирих |52 x 65 |W.129 |- |[[File:Claude Monet - Intérieur, Après dîner.jpg|150px]] |''После вечера'' |1868–69 |[[Национална уметничка галерија]], Вашингтон |50 x 65 |W.130 |- |[[File:L'Enfant a la tasse, portrait de Jean Monet.jpg|150px]] |''[[Дете со шолја]]'' (портрет на Жан Моне) |1868 |Приватна колекција |46 x 33 |W.131 |- |[[File:The Luncheon by Claude Monet - Städel - Frankfurt am Main - Germany 2017.jpg|150px]] |''Ручек'' |1868 |[[Музеј Штедел]], Франкфурт |230 x 150 |W.132 |- |[[File:Claude Monet - The Magpie - Google Art Project.jpg|150px]] |''[[Страчка (Моне)|Страчка]]'' |1868–69 |[[Музеј Орсе]] Париз |89 x 130 |W.133 |- |[[File:La Grenouillère MET DT833.jpg|150px]] |''Жабарнак'' |1869 |[[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]], Њујорк |75 x 100 |W.134 |- |[[File:Monet - Bathers at La Grenouillère.jpg|150px]] |''Капачи кај Ла Гренујер'' |1869 |[[Национална галерија]], Лондон |73 x 92 |W.135 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 136.png|150px]] |''Ла Гренујер'' |1869 |Уништена за време на Втората светска војна |непознато |W.136 |- |[[File:Monet barques w 137.jpg|150px]] |''Чунови на весла'' |1869 |[[Кунстхале Бремен]] |33 x 46 |W.137 |- | |''Пристанување'' |1869 |Приватна колекција |54 x 74 |W.138 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 138a.png|150px]] |''Луѓе во чун на весла'' |1869 |Приватна колекција |18 x 22 |W.138a |- |[[File:Claude Monet (French - Still Life with Flowers and Fruit - Google Art Project.jpg|150px]] |''Цвеќе и овошје'' |1869 |[[Музеј Пол Гети]], Лос Анџелес |100 x 80 |W.139 |- |[[File:Monet - Red Mullets, c. 1870.jpg|150px]] |''Црвени ципли'' |1869 |[[Музеј Фог]], Кембриџ |35.5 x 50 |W.140 |- |[[File:Pheasant Claude Monet 1869.jpeg|150px]] |''Фазан'' |1869 |Приватна колекција |41 x 79 |W.141 |- |[[File:Bemberg Fondation Toulouse - Claude Monet - Portrait de son fils Jean en bonnet à pompon - 1869 42x33 Inv.2076.jpg|150px]] |''Портрет на Жан Моне со капа'' |1869 |[[Фондација Бемберг]], Тулуза |41 x 34 |W.142 |- | |''Сена во Буживал'' |1869 |Приватна колекција |51 x 65 |W.143 |- |[[File:Monet - path-through-the-forest-snow-effect.jpg|150px]] |''Пат низ шумата, снежен ефект'' |1870 |Приватна колекција |58 x 63 |W.144 |- |[[File:Monet w145.jpg|150px]] |''Снег на зајдисонце'' |1869 |[[Музеј на уметноста во Руан]] |43 x 65 |W.145 |- |[[File:Monet w146.jpg|150px]] |''Глава на дива свиња'' |1869 |Музеј Гезирех, [[Каиро]] |54 x 65 |W.146 |- |[[File:Snow-effect-the-road-to-louveciennes.jpg|150px]] |''Патот за Лувесјен, снежен ефект'' |1869 |Приватна колекција |55 x 65 |W.147 |- |[[File:Road-at-louveciennes-melting-snow-sunset.jpg|150px]] |''Патот во Лувесјен, снег што се топи, зајдисонце'' |1869 |Приватна колекција |40 x 54 |W.148 |- | |''Пешадиски стражари се шетаат долж реката'' |1870 |Приватна колекција |54 x 65 |W.149 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 150.png|150px]] |''Сена во Буживал'' |1870 |Приватна колекција |40 x 73 |W.150 |- |[[File:The Seine at Bougival 1946 4.jpg|150px]] |''Сена во Буживал, вечер'' (позната и како ''Буживал'') |1870 |[[Музеј на уметноста на колеџот Смит]], Нортхемптон |60 x 73.5 |W.151 |- |[[File:Monet - the-bridge-at-bougival.jpg|150px]] |''Мост во Буживал'' |1869 |[[Музеј на уметноста Кариер]], Манчестер |63.5 x 91.5 |W.152 |- |[[File:Claude Monet - Train in the Countryside - Google Art Project.jpg|150px]] |''Воз на село'' |1870 |[[Музеј Орсе]], Париз |50 x 65 |W.153 |- | |''Влез во пристаништето Трувил'' |1870 |[[Музеј на уметноста, Будимпешта]] |54 x 66 |W.154 |- |[[File:Claude Monet - Hôtel des roches noires. Trouville - Google Art Project.jpg|150px]] |''Хотел Црни карпи, Трувил'' |1870 |[[Музеј Орсе]], Париз |80 x 55 |W.155 |- |[[File:The Beach at Trouville 1948.116.jpg|150px]] |''Плажата во Трувил'' |1870 |[[Вадсворт атенеум]], Хартфорд |53.5 x 65 |W.156 |- | |''Крајбрежна прошетка во Трувил'' |1870 |Приватна колекција |48 x 74 |W.157 |- |[[File:Monet trouville.jpg|150px]] |''Прошетка на плажата во Трувил'' |1870 |Приватна колекција |50 x 70 |W.157a |- |[[File:Claude Monet 002.jpg|150px]] |''Плажата во Трувил'' |1870 |[[Национална галерија]], Лондон |38 x 46 |W.158 |- |[[File:Monet - camille-sitting-on-the-beach-at-trouville-1871.jpg|150px]] |''Камиј седи на плажата во Трувил'' |1870–71 |Приватна колекција |45 x 36 |W.159 |- |[[File:Claude Monet-Camille en la playa de Trouville.jpg|150px]] |''Камиј на плажа'' |1870–71 |[[Уметничка галерија на универзитетот Јејл]], Њу Хевен |38 x 47 |W.160 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 161.png|150px]] |''Камиј на плажата во Трувил'' |1870 |[[Музеј Мармотен-Моне]], Париз |30 x 15 |W.161 |- |[[File:Monet paris marmottan strand trouville.jpg|150px]] |''На плажата во Трувил'' |1870–71 |[[Музеј Мармотен-Моне]], Париз |38 x 46 |W.162 |- |[[File:Madame Monet au canapé Monet 1871.jpg|150px]] |''Медитација, мадам Моне седи на софа'' |1870–71 |[[Музеј Орсе]], Париз |48 x 75 |W.163 |- |[[File:Monet - Hyde Park, London, ca. 1871.jpg|150px]] |''Хајд парк'' |1871 |[[Музеј на школото за дизајн на Род Ајленд]], Провиденс |41 x 74 |W.164 |- |[[File:Monet - Green Park, London, 1870 or 1871.jpg|150px]] |''Зелениот парк во Лондон'' |1871 |[[Музеј на уметноста Филаделфија]] |34 x 72 |W.165 |- |[[File:Monet The Thames at Westminster 1871 Westminster.jpg|150px]] |''Темза под Вестминистер'' |1871 |[[Национална галерија]], Лондон |47 x 73 |W.166 |- | |''Бродови во Лондонскиот Пул'' |1871 |Приватна колекција |47 x 72 |W.167 |- |[[File:Amgueddfa Cymru - Afon Tafwys yn Llundain - The Pool of London - 2651.jpeg|150px]] |''Лондонскиот Пул'' |1871 |[[Национален музеј на Велс]], Кардиф |49 x 74 |W.168 |- |[[File:Claude Monet - Vue d'un port.jpg|150px]] |''Поглед на пристаниште'' |1871 |Приватна колекција |48.5 x 63.5 |W.169 |- |[[File:Claude Monet - Windmills Near Zaandam - Walters 37894.jpg|150px]] |''Ветерници близу зандам'' |1871 |[[Музеј на уметноста Валтерс]], Балтимор |40 x 72 |W.170 |- |[[File:CLAUDE MONET 1840 - 1926 UN MOULIN À ZAANDAM.jpg|150px]] |''[[Ветерница во Зандам]]'' |1871 |[[Ни Карлсберг Глиптотек]], Копенхаген |48.5 x 73.5 |W.171 |- |[[File:Monet - Die Zaan bei Zaandam.jpg|150px]] |''Зан во Зандам'' |1871 |Приватна колекција |42 x 73 |W.172 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 173.png|150px]] |''Бродови на Зан'' |1871 |[[Уметничка галерија Глин Вивијан]], Свонси |35 x 71 |W.173 |- |[[File:Monet w174.jpg|150px]] |''Бреговите на Зан'' |1871 |Приватна колекција |33 x 70 |W.174 |- |[[File:Monet w175.jpg|150px]] |''Форзан'' |1871 |[[Музеј Зан]], Зандам |39 x 71 |W.175 |- |[[File:Monet 1871 View of the Voorzaan.jpg|150px]] |''Поглед на Форзан'' |1871 |[[Музеј Мармотен-Моне]], Париз |18 x 38 |W.176 |- |[[File:Windmill and Boats near Zaandam, Holland, by Claude Monet, 1871 - Ny Carlsberg Glyptotek - Copenhagen - DSC09437.JPG|150px]] |''[[Ветерница во Зандам|Ветерница и бродови близу Зандам]]'' |1871 |[[Ни Карлсберг Глиптотек]], Данска |48 x 73.5 |W.177 |- |[[File:Monet A Windmill Near Zaandam.jpg|150px]] |''Ветерница близу Зандам'' |1871 |[[Музеј Ешмолеан]], Оксфорд |43 x 73 |W.178 |- |[[File:Monet 1871 Seascape.jpg|150px]] |''Поглед од Форзан'' |1871 |[[Национален музеј]], Стокхолм |34 x 74 |W.179 |- | |''Ветерници во Холандија'' |1871 |Приватна колекција |46 x 71 |W.180 |- |[[File:Molens bij Zaandam - s0503S2001 - Van Gogh Museum.jpg|150px]] |''Ветерници близу Зандам'' |1871 |[[Музеј Ван Гог]], Амстердам |47 x 73 |W.181 |- |[[File:Monet - Wildenstein 1996, 182.png|150px]] |''Ветерници во Зандам'' |1871 |Приватна колекција |48 x 73 |W.182 |- |[[File:Monet Zaandam 1871 Musee d'Orsay.jpg|150px]] |''Зандам'' |1871 |[[Музеј Орсе]], Париз |47 x 73 |W.183 |- |[[File:Monet - Das blaue Haus in Zaandam.jpg|150px]] |''Сина куќа во Зандам'' |1871 |Приватна колекција |45 x 60.5 |W.184 |- |[[File:The House on the River Zaan in Zaandam.jpg|150px]] |''Куќи на реката Зан во Зандам'' |1871 |[[Музеј Штедел]], Франкфурт |47.5 x 73.5 |W.185 |- |[[File:Houses on the Achterzaan MET DT719.jpg|150px]] |''Куќи на Ахтерзан'' |1871 |[[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]], Њујорк |48 x 73 |W.186 |- |[[File:Monet 1871 The Zaan at Zaandam.jpg|150px]] |''Зан во Зандам'' |1871 |Приватна колекција |47 x 73 |W.187 |- |[[File:LE PORT DE ZAANDAM.PNG|150px]] |''Пристаништето во Зандам'' |1871 |Приватна колекција |47 x 74 |W.188 |- |[[File:Monet 1871 Boats at Zaandamn.jpg|150px]] |''Бродови во Зандам'' |1871 |[[Музеј Барберини]], Потсдам |45 x 72 |W.189 |- |[[File:Monet 1871 The Dam at Zaandam.jpg|150px]] |''Браната во Зандам, вечер'' |1871 |Приватна колекција |44.5 x 72.5 |W.190 |- |[[File:'Canal à Zaandam' by Claude Monet, 1871.JPG|150px]] |''Канал во Зандам'' |1871 |[[Музеј на уметноста Хај]], Атланта |44 x 72.5 |W.191 |- |[[File:Monet 1871 Zaandam, Little Bridge.jpg|150px]] |''Пешачки мост во Зандам'' |1871 |Музеј на урсулинките, Макон |46 x 38 |W.191a |- |[[File:Claude Monet Guurtje Van de Stadt.jpg|150px]] |''Гуртје Ван де Стат'' |1871 |[[Музеј Крелер-Милер]], Отерло |73 x 40 |W.192 |- |} ===1872–1878 (Аржантеј)=== {| class="sortable wikitable" style="margin-left:0.5em; text-align:left" ! Слика !! Име !! Година !! Музеј !! Димензии (во cm) !! Кат. бр.<br>медиум |- |[[Податотека:Le Pont Neuf - Claude Monet.jpg|150px]] |''Пон неф (Нов мост)'' |1872 |[[Уметнички музеј на Далас]] |53,5 × 73,5 |W.193 |- |[[Податотека:Claude Monet - Argenteuil, le pont en réparation.jpg|150px]] |''Аржантеј, поправка на мостот'' |1872 |[[Музеј Фицвилијам]], Кембриџ |60 × 80,5 |W.194 |- |[[Податотека:Claude Monet - The Highway Bridge under repair.jpg|150px]] |''Дрвениот мост'' |1872 |Приватна колекција |54 × 73 |W.195 |- |[[Податотека:The Petit Bras of the Seine at Argenteuil.jpg|150px]] |''Мал ракавец на Сена во Аржантеј'' |1872 |[[Национална галерија]], Лондон |53 × 73 |W.196 |- | |''Поглед на Аржантеј од малиот ракавец на Сена'' |1872 |Приватна колекција |50 × 65 |W.197 |- |[[Податотека:Claude Monet - The Seine at Argenteuil 1873.jpg|150px]] |''Сена во Аржантеј'' |1872 |[[Музеј Орсе]], Париз |50 × 61 |W.198 |- | |''Пролет во Аржантеј'' |1872 |[[Уметнички музеј Портланд]] |51 × 62 |W.199 |- | |''Мал чамец на малиот ракавец на Сена во Аржантеј'' |1872 |Приватна колекција |51 × 63,5 |W.200 |- |[[Податотека:Monet - trees-in-bloom.jpg|150px]] |''Дрва во цут'' |1872 |Приватна колекција |57,5 × 69,5 |W.201 |- |[[Податотека:Monet - the-garden.jpg|150px]] |''Градина'' |1872 |Приватна колекција |64 × 81 |W.202 |- |[[Податотека:Monet, Lilas, temps gris, 1872-73.gif|150px]] |''Јорговани, тмурно време'' |1872 |[[Музеј Орсе]], Париз |48 × 64 |W.203 |- |[[Податотека:Lilacs in the Sun, 1872.jpg|150px]] |''Јоргоани на сонце'' |1872 |[[Музеј Пушкин]], Москва |50 × 65 |W.204 |- |[[Податотека:Claude Monet - Springtime - Google Art Project.jpg|150px]] |''[[Пролет (слика)|Пролет]]'' |1872 |[[Музеј на уметноста Валтерс]], Балтимор |50 × 65 |W.205 |- |[[Податотека:Claude Monet 017.jpg|150px]] |''Рекичката Робек, Руан |1872 |[[Музеј Орсе]], Париз |60 × 65 |W.206 |- |[[Податотека:Chasse-marée à l'ancre - Claude Monet.jpg|150px]] |''Закотвен шас-маре'' |1872 |[[Музеј Орсе]], Париз |48 × 75 |W.207 |- |[[Податотека:Monet w 208.jpg|150px]] |''Сена низводно од Руан'' |1872 |Приватна колекција |40 × 58 |W.208 |- | |''Бродови во Руан'' |1872 |Приватна колекција |47 × 56 |W.209 |- |[[Податотека:Ships Riding on the Seine at Rouen by Claude Monet, 1872.jpg|150px]] |''Бродови пловат по Сена во Руан'' |1872 |[[Национална уметничка галерија]], Вашингтон |38 × 46 |W.210 |- |[[Податотека:'The Seine at Rouen' by Claude Monet, 1872, Hermitage.JPG|150px]] |''Сена во Руан'' |1872 |[[Ермитаж]], Санкт Петербург |54 × 65 |W.211 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 212.png|150px]] |''Бродови во Руан'' |1872 |Приватна колекција |50 × 65 |W.212 |- |[[Податотека:Claude Monet - The Train.jpg|150px]] |''Товарен воз'' |1872 |[[Музеј Пола]], Канагава |48 × 76 |W.213 |- | |''Брдото Рибуде во Руан во пролет'' |1872 |Приватна колекција |56 × 74 |W.216 |- | |''Поглед на Руан'' |1872 |Приватна колекција |54 × 73 |W.217 |- | |''Сена во Руан'' |1872 |[[Уметнички музеј Шизуока]], Шизуока |49,5 × 77, 5 |W.218 |- | |''Патека низ аржантејските лозја'' |1872 |Приватна колекција |47 × 74 |W.219 |- |[[Податотека:Monet - Blick auf die Ebene von Argenteuil.jpg|150px]] |''Поглед на аржантејската рамница'' |1872 |[[Музеј Орсе]], Париз |53 × 72 |W.220 |- | |''Бреговите на Сена во Аржантеј'' |1872 |Приватна колекција |53 × 71 |W.221 |- | |''Шеталиштето во Аржантеј'' |1872 |Приватна колекција |53 × 73 |W.222 |- |[[Податотека:Argenteuil A14692.jpg|150px]] |''Аржантеј'' |1872 |[[Национална уметничка галерија]], Вашингтон |50,5 × 65 |W.223 |- |[[Податотека:MB-Mon-03 Monet Argenteuil-am-Spaetnachmittag 1.jpg|150px]] |''Аржантеј, касно попладне'' |1872 |Приватна колекција |60 × 81 |W.224 |- |[[Податотека:Claude Monet - The basin at Argenteuil.jpg|150px]] |''Басенот во Аржантеј'' |1872 |[[Музеј Орсе]], Париз |60 × 80,5 |W.225 |- |[[Податотека:Monet w 226.jpg|150px]] |''Аржантеј, чунови долж брегот'' |1872 |[[Музеј Мухамед Махмуд Халил]], Каиро |46 × 72 |W.226 |- |[[Податотека:Claude Monet - Voiliers sur la Seine (1874).jpg|150px]] |''Чунови на Сена и на Ле Пети-Женевилје'' |1872 |[[Музеј Легија на честа]], Сан Франциско |54 × 65 |W.227 |- |[[Податотека:Claude Monet The Seine at Petit Gennevilliers.jpg|150px]] |'' Сена и на Ле Пети-Женевилје'' |1872 |Приватна колекција |47,5 × 63 |W.228 |- |[[Податотека:Monet - Bateaux de plaisance, Argenteuil, 1872-1873.jpg|150px]] |''Јахти'' |1872 |[[Музеј Орсе]], Париз |47 × 65 |W.229 |- |[[Податотека:Claude Monet - Argenteuil - 1872 - Musée d'Orsay.jpg|150px]] |''Аржантеј'' |1872 |[[Музеј Орсе]], Париз |49 × 65 |W.230 |- | |''Поглед на Аржантеј од малиот ракавец на Сена'' |1872 |Приватна колекција |54,5 × 72,5 |W.231 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 232.png|150px]] |''Малиот ракавец на Сена во Аржантеј'' |1872 |[[Музеј Пола]], Канагава |51 × 65,5 |W.232 |- |[[Податотека:Claude Monet - Regattas at Argenteuil - Google Art Project.jpg|150px]] |''[[Регата во Аржантеј]]'' |1872 |[[Музеј Орсе]], Париз |48 × 75 |W.233 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 234.png|150px]] |''Едреник'' |1872 |Приватна колекција |41,5 × 71,5 |W.234 |- |[[Податотека:Monet w 235.jpg|150px]] |''Поглед на Аржантеј'' |1872 |Приватна колекција |42 × 83 |W. 235 |- | |''Сена близу Буживал'' |1872 |Приватна колекција |48 × 95 |W.236 |- |[[Податотека:Carrières-Saint-Denis - Claude Monet.jpg|150px]] |''Кариер-Сен- Дени'' |1872 |[[Музеј Орсе]], Париз |61 × 81 |W.237 |- |[[Податотека:Claude Monet - Jean Monet on his Hobby Horse.jpg|150px]] |''Жан Моне на неговиот коњ триколка'' |1872 |[[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]], Њујорк |59,5 × 73,5 |W.238 |- |[[Податотека:L'Ancienne rue de la Chaussée, Argenteuil by Claude Monet.jpg|150px]] |''Старата улица, Аржантеј |1872 |Приватна колекција |55 × 73 |W.239 |- | |''Аржантеј, Домот'' |1872 |Приватна колекција |49,5 × 63,5 |W.240 |- |[[Податотека:Claude Monet - La fête d'Argenteuil.jpg|150px]] |''Празник во Аржантеј'' |1872 |Приватна колекција |60 × 81 |W.241 |- |[[Податотека:Claude Monet - The Gare d'Argenteuil.jpg|150px]] |''Железничката станица во Аржантеј'' |1872 |Музеј Таве-Делакур, Понтоаз |47,5 × 71 |W.242 |- |[[Податотека:Claude Monet - Village Street, ca. 1869-71, Dixon Gallery.jpg|150px]] |''Селска улица'' |1872 |[[Галерија и градина Диксон]], Мемфис |43,5 × 65 |W.243 |- |[[Податотека:'The Tea Service' oil on canvas painting by Claude Monet, 1872.jpg|150px]] |''Сервис за чај'' |1872 |Приватна колекција |53 × 72 |W.244 |- |[[Податотека:Still Life with Melon Claude Monet.jpg|150px]] |''Мртва природа со диња'' |1872 |[[Музеј Калуст Гулбенкјан]], Лисабон |53 × 73 |W.245 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 246.png|150px]] |''Еребица и шумска шљука'' |1872 |Приватна колекција |61 × 51 |W.246 |- |[[Податотека:Monet - Le Boulevard de Pontoise à Argenteuil, neige, 1875.jpg|150px]] |''Булеварот Елоаз, Аржантеј'' |1872 |[[Уметничка галерија на универзитето Јејл]], Њу Хевен |35 × 59 |W.247 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 248.png|150px]] |''Куќа'' |1872 |Приватна колекција |58,5 × 71 |W.248 |- | |''Ефект на магла'' |1872 |Приватна колекција |48 × 76 |W.249 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 250.png|150px]] |''Ефект на магла'' |1872 |Приватна колекција |50 × 65 |W.250 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 251.png|150px]] |''Поплава во Аржантеј'' |1872 |[[Уметнички музеј Бриџстоун]], Токио |54 × 73 |W.251 |- |[[Податотека:Monet - the-flood.jpg|150px]] |''Поплава'' |1872 |Приватна колекција |80 × 58,5 |W.252 |- |[[Податотека:Monet w 253.jpg|150px]] |''Сена во Аржантеј'' |1872 |Приватна колекција |28 × 58 |W.253 |- |[[Податотека:Monet - Vineyards in the Snow, Looking Towards the Mill at Orgemont, 1873.jpg|150px]] |''Ветерница во Оржемон, снег'' |1873 |[[Уметнички музеј Вирџинија]], Ричмонд |58,5 × 81 |W.254 |- |[[Податотека:Monet w 255.jpg|150px]] |''Затоплување во Аржантеј'' |1873 |Приватна колекција |55 × 73 |W.255 |- |[[Податотека:Monet - the-plain-of-colombes-white-frost-1873.jpg|150px]] |''Рамницата Коломб, сињак'' |1873 |Музеј на модерна уметност Нигата |55 × 73 |W.256 |- |[[Податотека:The Red Kerchief, by Claude Monet, Cleveland Museum of Art, 1958.39.jpg|150px]] |''[[Црвена наметка]]'' (портрет на мадам Моне) |1873 |[[Уметнички музеј Кливленд]] |100 × 80 |W.257 |- |[[Податотека:Monet - La Porte d'Amont, Étretat, c. 1868-1869.jpg|150px]] |''Нагорна порта, Етрета'' |1873 |[[Фогов музеј]], Кембриџ |81 × 100 |W.258 |- |[[Податотека:Monet - Ships in a Harbor, about 1873.jpg|150px]] |''Студија на чунови'' (позната и како ''Бродови во пристаниште'') |1873 |[[Музеј на убави уметности, Бостон]] |50 × 60 |W.259 |- |[[Податотека:Monet - boats-on-rapair.jpg|150px]] |''Чунови на поправка'' |1873 |[[Национални галерии на Шкотска]], Единбург |71 × 53,5 |W.260 |- |[[Податотека:Monet, The Museum at Le Havre.jpg|150px]] |''Музејот во Авр'' |1873 |[[Национална галерија]], Лондон |75 × 100 |W.261 |- |[[Податотека:Claude Monet (French - Sunrise (Marine) - Google Art Project.jpg|150px]] |''Изгрејсонце'' (позната и како ''Морски пејзаж'') |1873 |[[Центар Гети]], Лос Анџелес |49 × 60 |W.262 |- |[[Податотека:Monet - Impression, Sunrise.jpg|150px]] |''[[Импресија, изгрејсонце]]'' |1873 |[[Музеј Мармотен-Моне]], Париз |48 × 63 |W.263 |- |[[Податотека:Monet - the-port-of-le-havre-night-effect.jpg|150px]] |''Пристаништето во Авр, ноќен ефект'' |1873 |Приватна колекција |60 × 81 |W.264 |- | |''Едрење кај Сент-Адрес'' |1873 |Приватна колекција |48 × 74 |W.265 |- | |''Гребенот во Сент-Адрес'' |1873 |Приватна колекција |54 × 71 |W.266 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 267.png|150px]] |''Чунови во Руан'' |1873 |Приватна колекција |61 × 80 |W.267 |- |[[Податотека:Monet - Die Seine bei Rouen, 1874.jpg|150px]] |''Сена во Руан'' |1873 |[[Штатлихе Кунстхале]], Карлсруе |50,5 × 65,5 |W.268 |- | |''Сена во Аниер'' |1873 |Приватна колекција |55 × 74 |W.269 |- |[[Податотека:La Seine à Asnière - Monet.jpg|150px]] |''Сена во Аниер'' |1873 |[[Ермитаж]], Санкт Петербург | |W.269a |- | |''Сена во Аниер'' |1873 |Приватна колекција |55 × 74 |W.270 |- |[[Податотека:Spring (Fruit Trees in Bloom) MET DT1902.jpg|150px]] |''Пролет'' |1873 |[[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]], Њујорк |60 × 100 |W.271 |- |[[Податотека:Monet w 272 Apple Trees in Bloom.jpg|150px]] |''Расцутени јаболкници'' |1873 |Приватна колекција |61 × 100 |W.272 |- |[[Податотека:Claude Monet - Springtime - Johannesburg Art Gallery.jpg|150px]] |''Пролет'' |1873 |[[Уметничка галерија Јоханесбург]] |58 × 78,5 |W.273 |- |[[Податотека:Claude Monet - Poppy Field - Google Art Project.jpg|150px]] |''Булки'' |1873 |[[Музеј Орсе]], Париз |50 × 65 |W.274 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 275.png|150px]] |''На ливада близу Аржантеј'' |1873 |Приватна колекција | |W.275 |- |[[Податотека:Claude Monet - A Walk in the Meadows at Argenteuil - 1998.107 - Rhode Island School of Design Museum.jpg|150px]] |''Прошетка по ливади во Аржантеј'' |1873 |[[Музеј на школата за дизајн Род Ајленд]], Провиденс |54,5 × 65 |W.276 |- |[[Податотека:1873 Monet Houses at Argenteuil anagoria.JPG|150px]] |''Куќи во Аржантеј'' |1873 |[[Државни музеи на Берлин]] |54 × 73 |W.277 |- |[[Податотека:Monet w 278 the bridge at argenteuil.jpg|150px]] |''Мостот во Аржантеј'' |1873 |Приватна колекција |45,5 × 71 |W.278 |- |[[Податотека:Claude Monet - Le pont de chemin der fer à Argenteuil.jpg|150px]] |''Железничкиот мост во Аржантеј'' |1873 |Приватна колекција |60 × 99 |W.279 |- |[[Податотека:'Camille in the Garden with Jean and a Maid' by Claude Monet, 1873.jpg|150px]] |''Камиј во паркот со Жан и неговата дадилка'' |1873 |[[Самлунг Е.Г Бирле]], Цирих |59 × 79,5 |W.280 |- |[[Податотека:WLA metmuseum Camille Monet on a Garden Bench by Claude Monet.jpg|150px]] |''Клупа'' |1873 |[[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]], Њујорк |60 × 80 |W.281 |- |[[Податотека:Monet - camille-and-jean-monet-in-the-garden-at-argenteuil.jpg|150px]] |''Камиј и Жан Моне во паркот во Аржантеј'' |1873 |Приватна колекција |131 × 97 |W.282 |- |[[Податотека:Monet w 283 Mademoiselle Bonnet.jpg|150px]] |''Портрет на госпоѓицата Боне'' |1873 |[[Фондација Барнс]], Филаделфија |55,5 × 46 |W.283 |- |[[Податотека:Claude Monet - The Artist's House at Argenteuil - 1933.1153 - Art Institute of Chicago.jpg|150px]] |''Куќата на уметникот во Аржантеј'' |1873 |[[Уметнички институт Чикаго]] |60,5 × 74 |W.284 |- |[[Податотека:Monet Luncheon.jpg|150px]] |''Ручек'' |1873 |[[Музеј Орсе]], Париз |162 × 203 |W.285 |- |[[Податотека:The Artist's Garden in Argenteuil (A Corner of the Garden with Dahlias) A12382.jpg|150px]] |''Паркот во Аржантеј'' |1873 |[[Национална уметничка галерија]], Вашингтон |61 × 82,5 |W.286 |- |[[Податотека:Monet - camille-monet-at-the-window-argentuile.jpg|150px]] |''Камиј Моне на прозорец, Аржантеј'' |1873 |[[Уметнички музеј Вирџинија]], Ричмонд |60 × 49,5 |W.287 |- |[[Податотека:Monet w288 the sheltered path.jpg|150px]] |''Заштитена патека'' |1873 |[[Уметнички музеј Филаделфија]] |54 × 65 |W.288 |- |[[Податотека:Monet - the-pond-with-ducks-in-autumn.jpg|150px]] |''Езерце со пајки во есен'' |1873 |Приватна колекција |54 × 65 |W.289 |- |[[Податотека:Monet w 290 autumn effect in argenteuil.jpg|150px]] |''Есенски ефекти во Аржантеј'' |1873 |[[Институт на уметноста Куртоулд]], Лондон |56 × 75 |W.290 |- |[[Податотека:Autumn on the Seine, Argenteuil by Claude Monet, High Museum of Art.jpg|150px]] |''Есен на Сена во Аржантеј'' |1873 |[[Музеј на уметноста Хај]], Атланта |54 × 73 |W.291 |- |[[Податотека:Claude Monet 009.jpg|150px]] |''Карневал на Булеварот на капуцините'' |1873 |[[Музеј Пушкин]], Москва |61 × 80 |W.292 |- |[[Податотека:Claude Monet - Boulevard des Capucines - Google Art Project.jpg|150px]] |''[[Булеварот на капуцините (Моне)|Булеварот на капуцините]]'' |1873 |[[Уметнички музеј Нелсон-Аткинс]], Канзас Сити |80 × 60 |W.293 |- | |''Трговски басен, Авр'' |1874 |Музеј на модерната уметност, Лиеж |37 × 45 |W.294 |- |[[Податотека:'The Grand Quay at Havre' by Claude Monet, 1874, Hermitage.JPG|150px]] |''Насип во Авр'' |1874 |[[Ермитаж]], Санкт Петербург |61 × 81 |W.295 |- |[[Податотека:Claude Monet, Fishing Boats Leaving the Harbor, Le Havre.jpg|150px]] |''Рибарски бродови го напуштаат пристаништето Авр'' |1874 |[[Музеј на уметноста во округот Лос Анџелес]] |60 × 101 |W.296 |- |[[Податотека:Claude Monet, French - Port of Le Havre - Google Art Project.jpg|150px]] |''Старото пристаниште на Авр'' |1874 |[[Уметнички музеј Филаделфија]] |60 × 102 |W.297 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 297a.png|150px]] |''Леон Моне, братот на уметникот'' |1874 |Приватна колекција |64 × 54 |W.297a |- | |''Морското пристаниште во Амстердам'' |1874 |Приватна колекција |60 × 81 |W.298 |- | |''Морето кај Амстердам'' |1874 |Приватна колекција |50,5 × 75,5 |W.299 |- |[[Податотека:Claude Monet - El Geldersekade de Amsterdam en invierno.jpg|150px]] |''Гелдерсекаде во Амстердам, зима'' |1874 |Музеи на Републиката, Богота |55 × 62 |W.300 |- |[[Податотека:Claude Monet - Snow in Amsterdam - Rosengart collection.jpg|150px]] |''Амстердам под снег'' |1874 |Самлунг Розенгарт Луцерн |56 × 73 |W.301 |- |[[Податотека:Claude Monet - The Windmill, Amsterdam, 1871.jpg|150px]] |''Ветерница на каналот Онбекенде, Амстердам'' |1874 |[[Музеј на убави уметности, Хјустон]] |56 × 65 |W.302 |- | |''Поглед на Амстердам'' |1874 |Фондација Рау за Третиот Свет |61 × 101,5 |W.303 |- |[[Податотека:Claude Monet - View of the Prins Hendrikkade and the Kromme Waal in Amsterdam - Google Art Project.jpg|150px]] |''Поглед на Принс Хендрикаде и Кроме Вал во Амстердам'' |1874 |[[Музеј Ван Гог]], Амстердам |50 × 68 |W.304 |- |[[Податотека:Monet w 305 the binnel amstel amsterdam.jpg|150px]] |''Бинен Амстел, Амстердам'' |1874 |Приватна колекција |55 × 74 |W.305 |- | |''Мост, Амстердам'' |1874 |[[Музеј Шелбурн]] |53,5 × 63,5 |W.306 |- |[[Податотека:Monet w307 view of the Montalban Tower, Amsterdam.jpg|150px]] |''Поглед на кулата Монталбан, Амстердам'' |1874 |Приватна колекција |60 × 81 |W.307 |- |[[Податотека:Monet canal-in-amsterdam.jpg|150px]] |''Канал во Амстердам'' |1874 |Приватна колекција |55 × 65 |W.308 |- |[[Податотека:The Zuiderkerk, Amsterdam by Claude Monet, 1874.jpg|150px]] |''Зуидекерк, Амстердам'' |1874 |[[Уметнички музеј Филаделфија]] |54,5 × 65,5 |W.309 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 310.png|150px]] |''Овоштарник'' |1874 |Приватна колекција |59 × 80 |w.310 |- |[[Податотека:Le Pont d'Argenteuil - Claude Monet.jpg|150px]] |''Железничкиот мост во Аржантеј'' |1874 |[[Музеј Орсе]], Париз |60 × 80 |W.311 |- |[[Податотека:Monet - Straßenbrücke in Argenteuil.jpg|150px]] |''Железничкиот мост во Аржантеј'' |1874 |[[Национална уметничка галерија]], Вашингтон |60 × 80 |W.312 |- | |''Патен мост во Аржантеј'' |1874 |[[Нова пинакотека]], Минхен |58 × 80 |W.313 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 314.png|150px]] |''Патен мост во Аржантеј'' |1874 |Приватна колекција |50 × 65 |W.314 |- |[[Податотека:Monet - the-bridge-at-argenteuil-grey-weather.jpg|150px]] |''Мост во Аржантеј, тмурно време'' |1874 |Приватна колекција |54 × 73 |W.315 |- |[[Податотека:Monet - Bridge at Argenteuil on a Gray Day.jpg|150px]] |''Мост во Аржантеј во тмурен ден'' |1876 |[[Национална уметничка галерија]], Вашингтон |61 × 80.5 |W.316 |- | |''Бреговите на Сена кај мостот во Аржантеј'' |1874 |Приватна колекција |54 × 73 |W.317 |- |[[Податотека:Claude Monet - The Railway Bridge at Argenteuil (Philadelphia).jpg|150px]] |''Железничкиот мост во Аржантеј'' |1874 |[[Уметнички музеј Филаделфија]]<ref>{{Cite web|url=https://publications.philamuseum.org/entries/101731|title=Railroad Bridge, Argenteuil|last=Thompson|first=Jennifer A.|date=|website=The John G. Johnson Collection: A History and Selected Works|publisher=a Philadelphia Museum of Art free digital publication|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |54,5 × 73,5 |W.318 |- |[[Податотека:Claude Monet - The Railroad bridge in Argenteuil - Google Art Project.jpg|150px]] |''Железничкиот мост во Аржантеј'' |1874 |[[Музеј Орсе]], Париз |55 × 72 |W.319 |- |[[Податотека:Claude Monet - The Railway Bridge at Argenteuil (Musée d'Marmottan).jpg|150px]] |''Железничкиот мост во Аржантеј'' |1874 |[[Музеј Мармотен-Моне]], Париз |14,5 × 23 |W.320 |- |[[Податотека:Claude Monet - The Promenade with the Railroad Bridge, Argenteuil.jpg|150px]] |''Шеталиштето близу Железничкиот мост, Аржантеј'' |1874 |[[Уметнички музеј Сент Луис]] |54.5 × 78 |W.321 |- |[[Податотека:Monet w 322 argenteuil.jpg|150px]] |''Аржантеј'' |1874 |[[Уметнички музеј Бриџстоун]], Токио |42 × 70 |W.322 |- |[[Податотека:Claude Monet The Studio Boat.jpg|150px]] |''Чун-студио'' |1874 |[[Музеј Крелер-Милер]], Отерло |50 × 64 |W.323 |- |[[Податотека:Claude Monet - Les canotiers à Argenteuil - Nahmad collection.jpg|150px]] |''Чунари во Аржантеј'' |1874 |Приватна колекција |60 × 81 |W.324 |- |[[Податотека:Claude Monet 016.jpg|150px]] |''Сена во Аржантеј'' |1874 |[[Музеј на школата за дизајн Род Ајленд]], Провиденс |54 × 73 |W.325 |- |[[Податотека:Claude monet le bassin dargenteuil114147).jpg|150px]] |''Пристаништето во Аржантеј'' |1874 |Приватна колекција |55 × 73 |W.326 |- | |''Сена во близина на Аржантеј'' |1874 |Приватна колекција |55 × 66 |W.327 |- |[[Податотека:Marine View with a Sunset, by Claude Monet.JPG|150px]] |''Зајдисонце на Сена'' |1874 |[[Уметнички музеј Филаделфија]] |49,5 × 65 |W.328 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 329.png|150px]] |''Речните брегови во Аржантеј'' |1874 |Уништена во пожар околу 1950 година |55 × 65 |W.329 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 330.png|150px]] |''Сена во Аржантеј'' |1874 |Приватна колекција |54 × 65 |W.330 |- |[[Податотека:Monet-ArgenteuilBasinWithASingleSailboat.jpg|150px]] |''[[Аржантејскиот басен со една едрилица]]'' |1874 |[[Национална галерија на Ирска]], Даблин |55 × 65 |W.331 |- |[[Податотека:Monet w 332 the banks of the seine ner argenteuil.jpg|150px]] |''Бреговите на Сена во близина на Аржантеј'' |1874 |Приватна колекција |54 × 73 |W.332 |- |[[Податотека:Les bords de la Seine au Petit-Gennevilliers by Claude Monet, 1874.jpg|150px]] |''Бреговите на Сена кај Пети-Женевилје'' |1874 |Приватна колекција |54 × 73 |W.333 |- | |''Поглед на басенот од мостот, Аржантеј'' |1874 |[[Уметнички музеј Мие]] |62 × 81 |W.334 |- |[[Податотека:Monet - The Port of Argenteuil (Le bassin de Argenteuil), 1874.jpg|150px]] |''Пристаништето во Аржантеј'' |1874 |[[Уметнички музеј на универзитетот Индијана]], Блумингтон |53 × 65 |W.335 |- |[[Податотека:Claude Monet - Voilier au Petit-Gennevilliers.jpg|150px]] |''Едреник во Пети-Женевилје'' |1874 |Фондација Лусил Елис Симон, Санта Моника |56 × 74 |W.336 |- |[[Податотека:'Au Petit-Gennevilliers' by Claude Monet, 1874.jpg|150px]] |''Во Пети-Женевилје'' |1874 |Приватна колекција |55 × 73 |W.337 |- |[[Податотека:Monet w 338.jpg|150px]] |''Во Пети-Женевилје, зајдисонце'' |1874 |Приватна колекција |54 × 73 |W.338 |- |[[Податотека:Claude Monet 047.jpg|150px]] |''Регата во Аржантеј'' |1874 |[[Музеј Орсе]], Париз |60 × 100 |W.339 |- | |''Регата во Аржантеј'' |1874 |Приватна колекција |59 × 99 |W.340 |- | |''Ливада во Безон'' |1874 |[[Алте националгалери]], Берлин |57 × 80 |W.341 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 341a.png|150px]] |''В поле, лето (Аржантеј)'' |1874 |Приватна колекција |55 × 74 |W.341a |- |[[Податотека:Claude Monet - Manet malt im Garten Monets in Argenteuil.jpg|150px]] |''Мане слика во градината на Моне во Аржантеј'' |1874 |Приватна колекција | |W.342 |- |[[Податотека:Femme assise sur un banc.jpg|150px]] |''Жена седи на клупа'' |1874 |[[Национална галерија]], Лондон |73,5 × 56 |W.343 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 344.png|150px]] |''Главната улица во Аржантеј'' |1874 |Приватна колекција |70 × 46 |W.344 |- |[[Податотека:Monet w345.jpg|150px]] |''Алеја во панаѓуриштето во Аржантеј'' |1874 |Приватна колекција |50 × 61 |W.345 |- |[[Податотека:Monet w346.jpg|150px]] |''Шеталиштето во Аржантеј, зајдисонце'' |1874 |Приватна колекција |60 × 81 |W.346 |- |[[Податотека:Claude Monet The Duck Pond.jpg|150px]] |''Паткино езерце'' |1874 |[[Уметнички институт Кларк]], Вилијамстон |73,5 × 60 |W.347 |- |[[Податотека:Monet - Snow at Argenteuil, about 1874.jpg|150px]] |''Снег во Аржантеј'' |1874 |[[Музеј на убави уметности]], Бостон |57 × 74 |W.348 |- | |''Снег во Аржантеј'' |1874 |Приватна колекција |50,5 × 65 |W.349 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 350.png|150px]] |''Езерце, снежен ефект'' |1875 |Приватна колекција |60 × 81 |W.350 |- |[[Податотека:Monet Snow at Argenteuil.jpg|150px]] |''[[Снег во Аржантеј]]'' |1875 |[[Национален музе на западната уметност]], Токио |55 × 65 |W.351 |- |[[Податотека:Monet Snow at Argenteuil 1875.jpg|150px]] |''[[Снег во Аржантеј]]'' |1875 |Приватна колекција |71 × 91,5 |W.352 |- |[[Податотека:Monet w 353 winter effect in argenteuil.jpg|150px]] |''Зима во Аржантеј'' |1875 |Приватна колекција |59 × 80 |W.353 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 353a.png|150px]] |''Зима во Аржантеј'' |1875 |Приватна колекција |50 × 65 |W.353a |- |[[Податотека:The promenade at argenteuil on a winter evening w354 monet.jpg|150px]] |''Шеталиштето во Аржантеј во зимска вечер'' |1875 |Приватна колекција |59 × 79 |W.354 |- |[[Податотека:Monet - the-grand-street-entering-to-argenteuil-winter.jpg|150px]] |''Главната улица на влезот во Аржантеј, зима'' |1875 |Приватна колекција |55 × 65 |W.355 |- |[[Податотека:Claude Monet, 1875, Train in the Snow, oil on canvas, 59 × 78 cm, Musée Marmottan Monet.jpg|150px]] |''Воз во снегот, локомотива'' |1875 |[[Музеј Мармотен-Моне]], Париз |59 × 78 |W.356 |- |[[Податотека:Monet - La Neige à Argenteuil, 1875.png|150px]] |''Поглед на Аржантеј под снег'' |1875 |[[Музеј на уметноста и историјата (Женева)]] |55 × 74 |W.357 |- |[[Податотека:Monet - Boulevard Saint-Denis, Argenteuil, in Winter, 1875.jpg|150px]] |''Булевар Сен-Дени, Аржантеј, снежен ефект'' |1875 |[[Музеј на убави уметности]], Бостон |66 × 81 |W.357a |- |[[Податотека:Claude Monet - Voir le d'Argenteuil (1874-75).jpg|150px]] |''Поглед на Аржантеј под снег'' |1875 |[[Уметнички музеј Нелсон-Аткинс]], Канзас Сити |55 × 68 |W.358 |- |[[Податотека:Monet - Le Boulevard de Pontoise à Argenteuil, neige, 1875.jpg|150px]] |''Снежен ефект, булеварот Понтоаз во Аржантеј'' |1875 |[[Кунстмузеј Базел]] |60,5 × 81,5 |W.359 |- | |''Воз во снег, Аржантеј'' |1875 |Приватна колекција |58,5 × 80 |W.360 |- | |''Сињак'' |1875 |Приватна колекција |54,5 × 73 |W.361 |- | |''Снежен ефект со зајдисонце'' |1875 |[[Музеј Мармотен-Моне]], Париз |53 × 64 |W.362 |- |[[Податотека:Monet - frost.jpg|150px]] |''Мраз'' |1875 |Приватна колекција |60 × 63 |W.363 |- |[[Податотека:Bords de la Seine a Argenteuil - Monet.jpg|150px]] |''[[Бреговите на Сена во Аржантеј]]'' |1875 |Приватна колекција | |Автентичноста под сомнеж<ref>{{нмс |last1=Mohdin |first1=Aamna |title=Is this Monet real or fake—and who gets to decide? |url=https://qz.com/588932/is-this-monet-real-or-fake-and-who-gets-to-decide/ |website=Quartz |accessdate=26 April 2020}}</ref> |- |[[Податотека:Claude Monet - The Coalmen - Google Art Project.jpg|150px]] |''Докери на јаглен'' |1875 |[[Музеј Орсе]], Париз |55 × 66 |W.364 |- |[[Податотека:Claude Monet - A Corner of the Apartment - Google Art Project.jpg|150px]] |''Еден ќош од станот'' |1875 |[[Музеј Орсе]], Париз |60 × 80 |W.365 |- |[[Податотека:Claude Monet Camille au métier.jpg|150px]] |''Камиј везе'' |1875 |[[Фондација Барнс]], Филаделфија |65 × 55 |W.366 |- |[[Податотека:Le Pont d` Argenteuil - Claude Monet.jpg|150px]] |''Мостот во Шату'' |1875 |[[Национален музеј на убави уметности (Буенос Аирес) |60 × 100 |W.367 |- | |''Јахти, Аржантеј'' |1875 |Приватна колекција |54 × 65 |W.368 |- |[[Податотека:Monet - Red Boats, Argenteuil, 1875.jpg|150px]] |''Црвени чунови, Аржантеј'' |1875 |[[Фогов музеј]], Кембриџ |60 × 81 |W.369 |- |[[Податотека:Claude Monet IMG 2101.JPG|150px]] |''Црвени чунови во Аржантеј'' |1875 |Колекција Жан Валтер-Пол Гијом, [[Музеј де Лоранжери]], Париз |55 × 65 |W.370 |- |[[Податотека:Monet w 371 the port of argenteuil.jpg|150px]] |''Пристаништето во Аржантеј'' |1875 |Приватна колекција |54 × 74 |W.371 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 372.png|150px]] |''Чунови во Аржантеј'' |1875 |Приватна колекција |61 × 80 |W.372 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 373.png|150px]] |''Сена во Аржантеј'' |1875 |[[Музеј Легија на честа]], Сан Франциско |60 × 80 |W.373 |- | |''Речниот брег кај Пети-Женевилје, зајдисонце'' |1875 |Приватна колекција |54 × 73 |W.374 |- |[[Податотека:Monet - the-riverbank-at-petit-gennevilliers.jpg|150px]] |''Речниот брег кај Пети-Женевилје '' |1875 |Приватна колекција |61 × 80 |W.375 |- |[[Податотека:Monet - Wildenstein 1996, 376.png|150px]] |''Падините на Оржемон'' |1875 |Приватна колекција |51 × 65,5 |W.376 |- |[[Податотека:Claude Monet - L'été - Champ de coquelicots.JPG|150px]] |''Лето, афионско поле'' |1875 |Приватна колекција |60 × 81 |W.377 |- |[[Податотека:Monet Meadow-with-Poplars-Homepage.jpg|150px]] |''Ливада со тополи'' (позната и како ''Тополи близу Аржантеј'') |1875 |[[Музеј на убави уметности (Бостон)]], Бостон |54,5 × 65,5 |W.378 |- | |''Прошетка, Аржантеј'' |1875 |[[Музеј Пола]], Канагава |59,5 × 80 |W.379 |- |[[Податотека:'En promenade près d'Argenteuil' by Claude Monet, 1875.jpg|150px]] |''Прошетка, Аржантеј'' |1875 |[[Музеј Мармотен-Моне]], Париз |60 × 81 |W.379a |- |[[Податотека:Poppy Fields near Argenteuil MET DT1034.jpg|150px]] |''Афионово поле, Аржантеј'' |1875 |[[Метрополитен (музеј)|Метрополитен]], Њујорк |54 × 73,5 |W.380 |- |[[Податотека:Claude Monet - Woman with a Parasol - Madame Monet and Her Son - Google Art Project.jpg|150px]] |''[[Жена со сонцoбран – госпоѓа Моне со нејзиниот син|Прошетка, жена со сонцобран]]'' |1875 |[[Национална уметничка галерија]], Вашингтон |100 × 81 |W.381 |- |[[Податотека:Monet - Camille Monet and a Child in the Artist's Garden in Argenteuil, 1875.jpg|150px]] |''Камиј Моне и дете во градината на уметникот во Аржантеј'' |1875 |[[Музеј на убави уметности во Бостон]] |55 × 66 |W.382 |- |[[Податотека:Claude Monet - Ladies in Flowers - Google Art Project.jpg|150px]] |''Дами во цвеќиња'' |1875 |[[Национална галерија во Прага]] |54 × 65,5 |W.383 |- |} ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Слики од Клод Моне]] 705kpujxe3ifacj96avn0oxcja1ydr6 10 1245910 5538895 5328302 2026-04-14T14:21:19Z Виолетова 1975 5538895 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Песна на мраз и оган | title = ''[[Песна за мраз и оган|Песна на мраз и оган]]'' на [[Џорџ Р. Р. Мартин]] | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | nowrapitems = yes | listclass = hlist | above = * ''[[Игра на тронови]]'' (1996) * ''[[Судир на кралевите]]'' (1998) * ''[[Бура на мечеви]]'' (2000) * ''[[Гозба за врани]]'' (2005) * ''[[Танц со змејовите]]'' (2011) * ''[[Ветриштата на зимата]]'' (во иднина) * ''[[Пролетен сон]]'' (во иднина) | group1 = [[Дела засновани на Песна на мраз и оган|Медиумски дела {{wbr}} на франшизата]] | list1 = {{Navbox|child | group1 = Книги | list1 = * ''[[Приказни за Данк и Ег]]'' (1998–2015) * ''[[Принцезата и кралицата]]'' (2013) * ''[[Разбојникот принц]]'' (2014) * ''[[Светот на мраз и оган]]'' (2014, сонапишан со [[Елио М. Гарсија и Линда Антонсон]]) * ''[[Синовите на змејот]]'' (2017) * [[Оган и крв (роман)|''Оган и крв'']] (2018) | group2 = [[Игра на тронови (ТВ-серија)|ТВ-серија]]</br> | list2 = * [[Список на епизоди на Игра на тронови|Епизоди]] ** [[Игра на тронови (сезона 1)|Сезона 1]] ** [[Игра на тронови (сезона 2)|2]] ** [[Игра на тронови (сезона 3)|3]] ** [[Игра на тронови (сезона 4)|4]] ** [[Игра на тронови (сезона 5)|5]] ** [[Игра на тронови (сезона 6)|6]] ** [[Игра на тронови (сезона 7)|7]] ** [[Игра на тронови (сезона 8)|8]] * [[Витезот од Седумте Кралства (ТВ-серија)]] * [[Список на награди и номинации на Игра на тронови|Награди]] * [[Список на ликови на Игра на тронови|Ликови]] * [[Музика во Игра на тронови|Музика]] ** Придружна музика *** [[Игра на тронови: Сезона 1 (придружна музика)|Сезона 1]] *** [[Игра на тронови: Сезона 2 (придружна музика)|2]] *** [[Игра на тронови: Сезона 3 (придружна музика)|3]] *** [[Игра на тронови: Сезона 4 (придружна музика)|4]] *** [[Игра на тронови: Сезона 5 (придружна музика)|5]] *** [[Игра на тронови: Сезона 6 (придружна музика)|6]] *** [[Игра на тронови: Сезона 7 (придружна музика)|7]] *** [[Игра на тронови: Сезона 8 (придружна музика)|8]] ** "[[Тематска музика на Игра на тронови]]" ** "[[The Rains of Castamere (песна)|The Rains of Castamere]]" ** "[[The Bear and the Maiden Fair (песна)|The Bear and the Maiden Fair]]" ** "[[Light of the Seven]]" ** "[[Power Is Power]]" ** "[[Jenny of Oldstones|Jenny's Song]]" ** ''[[Catch the Throne]]'' ** ''[[For the Throne: Музика вдаховена од серијата Игра на тронови на HBO|For the Throne]]'' ** ''[[Game of Thrones Live Concert Experience|Live Concert Experience]]'' * [[Насловен вовед на Игра на тронови|Насловен вовед]] * ''[[После троновите]]'' * ''[[Тронов состав|Thronecast]]'' | group3 = [[Список на видеоигри според Песна на мраз и оган|Видео{{wbr}}игри]] | list3 = * ''[[Игра на тронови: Потекло]]'' * [[Игра на тронови (видеоигра од 2012 година)|''Игра на тронови'']] (2012) * ''[[Игра на тронови воздигнување]]'' * [[Игра на тронови (видеоигра од 2014 година)|''Игра на тронови'']] (2014) * ''[[Владеења: Игра на тронови]]'' * ''[[Игра на тронови: Седум кралства]]'' | group4 = Други{{wbr}} игри | list4 = * [[Игра на тронови (друштвена игра)|''Игра на тронови'' (друштвена игра)]] * [[Игра на тронови (игра со карти)|''Игра на тронови'' (игра со карти)]] ** [[Игра на тронови: Второ издание (игра со карти)|''Второ издание'']] * [[Игра на тронови (игра во улоги)|''Игра на тронови'' (игра во улоги)]] * ''[[Песна на мраз и оган играње во улоги]]'' | group5 = Стрипови | list5 = * [[Игра на тронови (стрипови)|''Игра на тронови'']] }} | group2 = [[Список на ликови во Песна на мраз и оган|Ликови]] | list2 = * [[Петир Бејлиш]] * [[Џофри Баратеон]] * [[Мирсела Баратеон]] * [[Ренли Баратеон]] * [[Роберт Баратеон]] * [[Станис Баратеон]] * [[Томен Баратеон]] * [[Ремзи Болтон]] * [[Рус Болтон]] * [[Брон (лик)|Брон]] * [[Грегор Клиган]] * [[Сандор Клиган]] * [[Хал Дрого]] * [[Гендри]] * [[Тормунд Џајантсбејн]] * [[Гили (лик)|Гили]] * [[Теон Грејџој]] * [[Серсеј Ланистер]] * [[Џејми Ланистер]] * [[Тирион Ланистер]] * [[Тајвин Ланистер]] * [[Оберин Мартел]] * [[Мелисандра]] * [[Мисандеј]] * [[Џора Мормонт]] * [[Дарио Нахарис]] * [[Ноќен Крал]] * [[Еларија Сенд]] * [[Давос Сиворт]] * [[Џон Сноу]] * [[Високо Врапче]] * [[Арја Старк]] * [[Брен Старк]] * [[Кејтлин Старк]] * [[Нед Старк]] * [[Рикон Старк]] * [[Роб Старк]] * [[Санса Старк]] * [[Денерис Таргариен]] * [[Васирис Таргариен]] * [[Семвел Тарли]] * [[Бриен од Тарт]] * [[Марџери Тајрел]] * [[Олена Тајрел]] * [[Варис]] | group3 = [[Светот на Песна на мраз и оган|Свет]] | list3 = * [[Дотрачки јазик]] * [[Железен престол (Песна на мраз и оган)|Железен престол]] * [[Валириски јазици]] * [[Бели шетачи]] | group4 = Разно | list4 = * [[Обожавателите на Песна на мраз и оган|Обожаватели]] * [[Тематики во Песна на мраз и оган|Тематики]] * ''[[Таргариендрако]]'' | below = * {{Icon|Book}} [[Книга:Песна на мраз и оган|Книга]] * {{Icon|Category}} [[:Категорија:Песна за мраз и оган|Категорија]] * {{icon|Outline}} [[Цртите на франшизата Песна на мраз и оган|Црти]] }}<noinclude> {{документација}} </noinclude> 81g6kkfo0ug3f4gc97iwxdt1dpj8ylk 0 1250425 5538918 5511314 2026-04-14T15:34:21Z NadyBarbieGirl 63459 /* Спотови */ 5538918 wikitext text/x-wiki {{превод}}{{Infobox musical artist |name =Анелија |background = solo_singer |image = Anelia 2007.jpg |caption = |birth_name =Анелија Георгиева Атанасова |alias = |birth_date = {{роден на|1|јули|1982}} |birth_place ={{роден во|Стара Загора}} |origin = [[Бугарија]] |occupation = [[пејачка]] |genre = [[фолк музика|фолк]], [[популарна музика|поп-фолк]], |years_active = 2002 –сѐ уште |instrument = вокал |First_album = |Latest_album = |Notable_albums = |Notable_songs = |label = |associated_acts =[[Преслава]],[[Емануела]] |website = }} '''Анелија''' ({{роден во|Стара Загора}}, {{роден на|1|јули|1982}}) — бугарска поп-фолк пејачка. == Дискографија == === Албуми === * [[Погледни ме в очите (албум)]] (2002) * [[Не поглеждай назад]] (2004) * [[Всичко води към теб (албум)|Всичко води към теб]] (2005) * [[Пепел от рози]] (2006) * [[Единствен ти (албум)]] (2008) * [[Добрата, лошата]] (2010) * [[Игри за напреднали (албум)|Игри за напреднали]] (2011) * [[Феноменална]] (2014) * [[Дай ми още]] (2018) * [[TBA]] (2026) === Спотови === {| class="wikitable" |- ! Спот !! Година !! Режисер |- | ''Чужди устни'' || 2002 || Николај Скерлев |- | ''Погледни ме в очите'' || 2002 || Румен Атанасов/Георги Колев |- | ''Погледни ме в очите – remix'' || 2003 || Николај Скерлев |- | ''Само мене нямаш'' || 2003 || Георги Колев |- | ''Обичай ме'' || 2003 || Николај Скерлев |- | ''Искам те'' || 2004 || Николај Скерлев |- |'' За теб любов'' || 2004 || Николај Скерлев |- | ''Не знаеш'' || 2004 || Николај Скерлев |- | ''Не поглеждай назад'' || 2005 || Николај Скерлев |- | ''Всичко води към теб'' || 2005 || Николај Скерлев |- | ''Как предаде любовта'' || 2005 || Николај Скерлев |- | ''Не спирай'' || 2006 || Николај Скерлев |- | ''Не мога да спра да те обичам'' || 2006 || Николај Скерлев |- | ''До зори'' || 2006 || Николај Скерлев |- | ''Само за миг'' || 2006 || Николај Скерлев |- | ''Вятър в косите ти'' || 2006 || Николај Скерлев |- | ''Ден без теб'' || 2006 || Николај Скерлев |- | ''Щом си до мен'' || 2007 || Николај Скерлев |- | ''Ти си слънцето в мен'' || 2007 || Тенчо Јанчев |- | ''Завинаги'' || 2007 || Васил Стефанов |- | ''Единствен ти'' || 2007 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Дъх'' || 2007 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Следа от любовта'' || 2008 || Николај Нанков |- | ''Все едно ми е'' || 2008 || Тенчо Јанчев |- | ''Трети път'' || 2008 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Поръчай пак'' || 2008 || Николај Скерлев |- | ''Продължавам'' || 2008 || Николај Нанков |- | ''Не ме принуждавай'' || 2009 || Николај Нанков |- | ''Добрата, лошата'' || 2009 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Две неща'' || 2009 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Обичам те'' || 2009 || Николај Скерлев |- | ''Ако с теб не съм'' || 2010 || Николај Нанков |- | ''Обичам те – remix'' || 2010 || Николај Скерлев |- | ''Четири секунди'' || 2010 || Николај Нанков |- | ''Раздялата'' || 2010 || Николај Нанков |- | ''Така ме кефиш'' || 2011 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Проба-грешка – remix'' || 2011 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Игри за напреднали'' || 2011 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Сложно-невъзможно'' || 2012 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Яко ми действаш'' || 2012 || Станислав Христов – Стенли |- | ''Не исках да те нараня'' || 2012 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Да ти викна ли такси'' || 2012 || Станислав Христов – Стенли |- | ''Виж ме сега'' || 2012 || Васил Стефанов |- | ''Аз и ти'' || 2013 || Станислав Христов – Стенли |- | ''Искам те, полудявам'' || 2013 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Няма да съм друга'' || 2013 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Предадох те'' || 2013 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Феноменална'' || 2014 || Александар Моллов |- | ''Твоя съм'' || 2014 || Николај Нанков |- | ''Изведнъж'' || 2014 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Не мога да губя'' || 2014 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Генерал'' || 2015 || Станислав Христов – Стенли |- | ''Сърцето ще плати'' || 2015 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Аз съм дяволът'' || 2015 || Станислав Христов – Стенли |- | ''Гот ми е'' || 2016 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''В моя ум'' || 2016 || Bashmotion |- | ''Моят мъж'' || 2016 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Дай ми още'' || 2016 || Bashmotion |- | ''Колеги'' || 2016 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Не лъжи жена'' || 2017 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''За патрона'' || 2017 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Кажи ми'' || 2017 || Георги Марков |- | ''На Маями'' || 2017 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''С тебе ми е най'' || 2017 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Зоопарк'' || 2018 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Бръммм'' || 2018 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Обичам те'' || 2018 || Радина Миленчева |- | ''Копакабана'' || 2018 || Стефан Маринов |- | ''Просяци'' || 2018 || Bashmotion |- | ''Подлудяваш ме'' || 2018 || Александар Моллов |- | ''Сърцето ми'' || 2019 || Александар Моллов |- | ''Заради теб'' || 2019 || Александар Моллов |- | ''Шампион'' || 2019 || Стефан Маринов |- | ''Гъзарка'' || 2019 || Стефан Маринов |- | ''Ти си'' || 2019 || Стефан Маринов |- | ''Милион'' || 2020 || Стефан Маринов |- | ''Пие ми се'' || 2020 || Стефан Маринов |- | ''Двама'' || 2020 || Стефан Маринов |- | ''Котка'' || 2021 || Људмил Иларионов – Љуси |- | ''Влез, влез'' || 2021 || Виктор Антонов – Rikk |- | ''Няма драма'' || 2022 || Bashmotion |- | ''Наранихме се'' || 2022 || Bashmotion |- | ''Към вратата'' || 2022 || Иван Димитров – Torex |- | ''Любо(в)'' || 2023 || Иван Димитров – Torex |- | ''Loca, loca'' || 2023 || Иван Димитров – Torex |- | ''Нямаш мене'' || 2023 || Иван Димитров – Torex |- | ''Не можеш да ме замениш'' || 2024 || Иван Димитров – Torex |- | '' Цял живот '' || 2024 || Иван Димитров – Torex |- | ''Съжалявам '' || 2024 || Иван Димитров – Torex |- | ''Буря'' || 2024 || Chameleon |- | ''Имам друг '' || 2024 || Иван Димитров – Torex |- | ''Party'' || 2024 || Chameleon |- | ''Мой'' || 2025 || Стефан Маринов |- | ''До събота'' || 2025 || Bashmotion |- | ''Фирмата '' || 2025|| Иван Димитров – Torex |- | ''Влюбен до уши '' || 2025|| Bashmotion |- | ''Великан '' || 2025|| Иван Димитров – Torex |- | ''След 100 години'' || 2026|| Иван Димитров – Torex |- | ''TBA'' || 2026|| Иван Димитров – Torex |- | ''TBA'' || 2026|| Иван Димитров – Torex |- | ''TBA'' || 2026|| Иван Димитров – Torex |} == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски == * [[Категорија:Бугарски пејачи]] [[Категорија:Бугарски поп-фолк пејачи]] [[Категорија:Живи луѓе]] h72ovwmidc41olohvoc0dstnodrvgm6 0 1251565 5539101 5233630 2026-04-15T07:42:40Z Dandarmkd 31127 /* Користена литература */ 5539101 wikitext text/x-wiki '''Мари Џенет Џонсон Коуан''' (20 јули 1938 година - 22 февруари 2008 година) — американска медицинска сестра и академик која спроведувала кардиоваскуларни истражувања. Член на факултетот на Универзитетот Сиетл и Универзитетот во Вашингтон, Кауан била ангажирана како декан на медицинската нега во УЦЛА во 1997 година. Таа била жива легенда на Американската медицинска академија. == Животопис == Мери е родена во [[Албакерки|Албукерки, Ново Мексико]], во 1938 година. Таа отишла во [[Минхен]] преку програма за размена со Универзитетот во Мериленд, каде се сретнала со студентот по име Самуел Коуан. Во 1961 година, на денот откако Мери ја завршила дипломата за медицинска сестра во болницата за помош во Мери во [[Сан Франциско]], таа и Самуел се венчале. По завршувањето на диплома за медицинска сестра и магистер по физиологија и биофизика, Мери се стекнала со д-р. на Универзитетот во Вашингтон во интердисциплинарна програма комбинирајќи патологија, биофизика и физиологија.<ref name="UCLAObit">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.uclahealth.org/obituary-marie-cowan-69-dean-of-ucla-school-of-nursing|title=Obituary: Marie Cowan, 69, dean of UCLA School of Nursing|date=February 29, 2008|work=www.uclahealth.org|accessdate=May 18, 2020}}</ref> Мери ја започнала својата академска кариера како професор на универзитетот Сиетл.<ref name="USAT">{{Наведена мрежна страница|url=http://usatoday30.usatoday.com/news/nation/2008-02-29-3365001399_x.htm|title=Obituaries in the news|date=February 29, 2008|publisher=[[USA Today]]|accessdate=June 30, 2016}}</ref> Подоцна, таа спровела истражување на основни науки и медицински сестри како професор на Универзитетот во Вашингтон. Таму, таа одржала заеднички состаноци во медицинската сестра и во одделите за медицина и кардиологија на медицинското училиште. Континуирано била финансирана од Националниот институт за здравство (НИХ) по 1977 година.<ref name="Deans">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nursing.ucla.edu/about-us/history-of-the-ucla-school-of-nursing/outstanding-leaders-our-deans/|title=Outstanding Leaders: Our Deans|work=www.nursing.ucla.edu|accessdate=June 30, 2016|archive-date=2017-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028181909/http://www.nursing.ucla.edu/about-us/history-of-the-ucla-school-of-nursing/outstanding-leaders-our-deans/|url-status=dead}}</ref> Во 1997 година, Мери била ангажирана како декан на медицинското училиште во УЦЛА. Таа воспоставила основни научни акценти во медицинско д-р. програма, и во 2006 година таа ја воспоставила програмата за додипломски медицински сестри во училиштето, која била изгубена пред нејзиното пристигнување на универзитетот поради недостаток на финансирање.<ref name="LAT">{{Наведена мрежна страница|url=http://articles.latimes.com/2008/mar/03/local/me-cowan3|title=UCLA dean revitalized the School of Nursing|last=Stewart|first=Jocelyn Y.|date=March 3, 2008|publisher=Los Angeles Times|accessdate=June 30, 2016}}</ref> Мери служела на првата група за рецензии на NIH основана за медицински сестри.<ref name="USAT"/> Во 2007 година, Мери била назначена за жива легенда на Американската медицинска академија.<ref name="AAN">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aannet.org/living-legends|title=Academy Living Legends|publisher=[[American Academy of Nursing]]|accessdate=June 30, 2016}}</ref> Таа починала во 2008 година откако десет години страдала од [[рак на дебелото црево]].<ref name="Seattle">{{Наведена мрежна страница|url=http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=20080302&slug=cowanobit02m|title=Nursing-school dean Marie Cowan, 69, was "living legend"|last=Gaudette|first=Karen|date=March 2, 2008|publisher=[[Seattle Times]]|accessdate=June 30, 2016|archive-date=2017-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202002137/http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=20080302&slug=cowanobit02m|url-status=dead}}</ref> Таа била во брак со Самуел Коуан од 1961 година.<ref name="Senate">{{Наведена мрежна страница|url=http://senate.universityofcalifornia.edu/inmemoriam/mariecowan.html|title=Marie Cowan|work=senate.universityofcalifornia.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20160808193913/http://senate.universityofcalifornia.edu/inmemoriam/mariecowan.html|archive-date=August 8, 2016|accessdate=June 30, 2016}}</ref> Советот на Американското здружение за срце за кардиоваскуларна и медицинска нега за мозочен удар ја доделува наградата Мари Коуан, ветувачки млад истражувач, за да им оддаде почит на истражувачите во раната кариера во оваа област.<ref name="AHA">{{Наведена мрежна страница|url=https://professional.heart.org/professional/ProfessionalMembership/ScientificCouncils/UCM_322595_Marie-Cowan-Promising-Young-Investigator-Award.jsp|title=Marie Cowan Promising Young Investigator Award|publisher=[[American Heart Association]]|accessdate=June 22, 2016|archive-date=2016-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816212739/https://professional.heart.org/professional/ProfessionalMembership/ScientificCouncils/UCM_322595_Marie-Cowan-Promising-Young-Investigator-Award.jsp|url-status=dead}}</ref> == Користена литература == {{Наводи|30em}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Коуан, Мари}} [[Категорија:Луѓе од Албакерки]] [[Категорија:Починати во 2008 година]] [[Категорија:Родени во 1938 година]] [[Категорија:Медицински сестри]] [[Категорија:Легенди во медицината]] oh3o1i3qr9n8tnd977xrzjr8pmqu9lt 0 1251843 5539106 4813926 2026-04-15T07:55:40Z Dandarmkd 31127 5539106 wikitext text/x-wiki [[File:Inga_Fischer-Hjalmars.jpg|мини|Инга Фишер-Јалмарс]] '''Инга Фишер-Јалмарс''' (16 јануари 1918, [[Стокхолм]] - 17 септември 2008 година, Лидинг) — меѓународно признат шведски физичар, хемичар, фармацевт, [[Хуманизам|хуманист]] и пионер во квантната хемија.<ref name="Johansson">{{Наведено списание|last=Johansson|first=Adam Johannes|year=2012|title=Inga Fischer-Hjalmars (1918–2008): Swedish Pharmacist, Humanist, and Pioneer Quantum Chemist|journal=Journal of Chemical Education|volume=89|issue=10|pages=1274–1279|bibcode=2012JChEd..89.1274J|doi=10.1021/ed300024g}}</ref><ref>Sveriges Dödbok 1901–2009, DVD-ROM, Version 5.00, Sveriges Släktforskarförbund (2010).</ref> Таа била една од пионерите во примената на [[Квантна механика|квантната механика]] за решавање проблеми во теоретската хемија. Фишер-Јалмарс исто така служела како претседател на комитет на Меѓународниот совет за наука за слободна циркулација на научници. == Наводи == {{Наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Фишер-Јалмарс, Инга}} [[Категорија:Шведски хемичари]] [[Категорија:Шведски физичари]] [[Категорија:Луѓе од Стокхолм]] [[Категорија:Починати во 2008 година]] [[Категорија:Родени во 1918 година]] [[Категорија:Апсолвенти на Стокхолмскиот универзитет]] [[Категорија:Членови на Кралската шведска академија на науките]] hx1fucyp8sz2zvk3xaaan360thlvf0a 0 1261249 5539060 5320562 2026-04-15T03:57:17Z Bjankuloski06 332 /* top */ Правописна исправка, replaced: брајов → Брајов 5539060 wikitext text/x-wiki '''Харрис Моубреј''' е [[Соединети Американски Држави|американски]] лингвист и [[програмер]]. Познат е со своите предлози за создавање на верзии на Брајовото писмо за запишување на малцинските јазици од целиот свет, меѓу кои [[гагаускиот јазик]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://laf.md/2021/01/18/student-iz-ssha-besplatno-perevel-gagauzskij-alfavit-na-shrift-brajlja-rasskazyvaem-ego-istoriju/|title=Студент из США бесплатно перевел гагаузский алфавит на шрифт Брайля. Рассказываем его историю|date=2021-01-18|work=laf.md|language=ru-RU|accessdate=2021-02-25}}</ref> и лужичките јазици<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mdr.de/serbski-program/rozhlos/aktualne-prinoski/audio-1646780.html|title=Nowostka za slepych: Serbske Braille pismo {{!}} MDR.DE|last=mdr.de|work=www.mdr.de|accessdate=2021-02-25}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.serbske-nowiny.de/index.php/de/component/k2/item/55108-serbski-alfabet-za-slepych-wuwi|title=Serbski alfabet za slepych wuwił|work=www.serbske-nowiny.de|language=de-de|accessdate=2021-02-25}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mdr.de/serbski-program/rozhlos/powesce/nachrichten-3014.html|title=Powěsće: sobotu, 16.01.2021 {{!}} MDR.DE|last=mdr.de|work=www.mdr.de|accessdate=2021-02-25}}</ref>. Неговите предлози за Брајови азбуки биле прифатени за ливонскиот јазик<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.facebook.com/login/?next=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Flivodinstitut%2Fposts%2F811432219587824|title=Најави се на Facebook|work=Facebook|language=mk|accessdate=2021-02-25}}</ref>, фуланскиот јазик<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://tabalde.com/𞤩𞤢𞤽𞤼𞤢𞤤-𞤫-𞤢𞤣𞤤𞤢𞤥/|title=𞤇𞤀𞤛𞤚𞤀𞤂 𞤉 𞤀𞤁𞤂𞤀𞤃|date=2021-02-07|work=𞤚𞤀𞤄𞤀𞤂𞤁𞤉|language=ar|accessdate=2021-02-25}}</ref> и јазикот лакота<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.facebook.com/lakhotiyapi/photos/a.154756924587/10159007554164588|title=Facebook|work=www.facebook.com|accessdate=2021-02-25}}</ref>. Тој исто така создал знаковна азбука (азбука за знаковен јазик) за фуланскиот јазик, врз основа на адламското писмо<ref name=":0" />. == Наводи == <references /> [[Категорија:Американски јазичари]] tuomvq2o611k587bgodk72e3nfcyjc5 0 1270936 5539058 5314761 2026-04-15T03:56:31Z Bjankuloski06 332 /* Надворешни врски */ Правописна исправка, replaced: брајов → Брајов 5539058 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Писмо|name=Полско Брајово|altname=|type=азбука|typedesc=|time=|languages=[[Полски јазик|полски]]|fam1=[[Брајово писмо]]|fam2=|creator=|sample=|imagesize=|note=none}} '''Полското Брајово писмо''' (''alfabet Braille'') е [[Брајова азбука|Брајова]] азбука за пишување на [[Полски јазик|полскиот јазик]]. Се заснова на меѓународни конвенции со Брајово писмо, со следниве проширувања:<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.braille.pl/index.php?body=system |title=архивски примерок |accessdate=2021-07-03 |archive-date=9 јули 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210709183516/http://www.braille.pl/index.php?body=system |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" style="line-height: 1.2" !Основна<br /><br /> буква |{{Braille cell|type=image|a}}<br /><br /> [[A (латиница)|a]] |{{Braille cell|type=image|⠉}} <br /><br /> [[C (латиница)|c]] |{{Braille cell|type=image|⠑}} <br /><br /> [[E (латиница)|e]] |{{Braille cell|type=image|⠇}} <br /><br /> [[l]] |{{Braille cell|type=image|⠝}} <br /><br /> [[n]] |{{Braille cell|type=image|⠎}} <br /><br /> [[S (латиница)|s]] |{{Braille cell|type=image|u}} <br /><br /> [[u]] |{{Braille cell|type=image|y}} <br /><br /> [[y]] |{{Braille cell|type=image|⠵}} <br /><br /> [[z]] |- align="center" !Изведена<br /><br /> буква |{{Braille cell|type=image|⠡}} <br /><br /> [[ą]] |{{Braille cell|type=image|⠩}} <br /><br /> [[ć]] |{{Braille cell|type=image|⠱}} <br /><br /> [[ę]] |{{Braille cell|type=image|⠣}} <br /><br /> [[ł]] |{{Braille cell|type=image|⠹}} <br /><br /> [[ń]] |{{Braille cell|type=image|⠪}} <br /><br /> [[ś]] |{{Braille cell|type=image|346}} <br /><br /> [[ó]] |{{Braille cell|type=image|⠯}} <br /><br /> [[ż]] |{{Braille cell|type=image|⠮}} <br /><br /> [[ź]] |} Тоа е, за буквите од првата и втората [[Брајова азбука|деценија]] од Брајовото писмо (a, c, e, l, n, s), дијакритикот се запишува како точка 6, а секоја точка 3 се отстранува (или, еквивалентно, се преместува во позиција 6) - тоа е, основното писмо е преместено во четвртата деценија. За буквите од третата декада (u, y, z), кои веќе имаат точка 6, изведбата е огледална слика. ''Ó'' е изведено од ''u'', што е како се изговара (исто така, огледалната слика на ''o'' е веќе направена). Неколку од овие конвенции се користат на [[Литванска Брајова азбука|литвански Брајово писмо]]. == Форма на Брајово писмо == Формата на Брајово писмо била адаптирана на полскиот јазик до 1957 година.<ref>{{Наведено списание|last=Morrissey|first=Patrick|date=October 1957|title=Reading Braille in Foreign Languages|journal=The Modern Language Journal|volume=41|issue=6|page=266|doi=10.1111/j.1540-4781.1957.tb01695.x|jstor=321522}}</ref> == Азбука == Целосната азбука е: {| class="wikitable" style="line-height: 1.2" |{{Braille cell|type=image|a}} <br /><br /> [[A (латиница)|a]] |{{Braille cell|type=image|⠡}} <br /><br /> [[ą]] |{{Braille cell|type=image|b}} <br /><br /> [[B (латиница)|b]] |{{Braille cell|type=image|c}} <br /><br /> [[C (латиница)|c]] |{{Braille cell|type=image|⠩}} <br /><br /> [[ć]] |{{Braille cell|type=image|d}} <br /><br /> [[d]] |{{Braille cell|type=image|e}} <br /><br /> [[E (латиница)|e]] |{{Braille cell|type=image|⠱}} <br /><br /> [[ę]] |- align="center" |{{Braille cell|type=image|f}} <br /><br /> [[f]] |{{Braille cell|type=image|g}} <br /><br /> [[g]] |{{Braille cell|type=image|h}} <br /><br /> [[H (латиница)|h]] |{{Braille cell|type=image|i}} <br /><br /> [[I (латиница)|i]] |{{Braille cell|type=image|j}} <br /><br /> [[J (латиница)|j]] |{{Braille cell|type=image|k}} <br /><br /> [[K (латиница)|k]] |{{Braille cell|type=image|l}} <br /><br /> [[l]] |{{Braille cell|type=image|⠣}} <br /><br /> [[ł]] |- align="center" |{{Braille cell|type=image|m}} <br /><br /> [[M (латиница)|m]] |{{Braille cell|type=image|n}} <br /><br /> [[n]] |{{Braille cell|type=image|⠹}} <br /><br /> [[ń]] |{{Braille cell|type=image|o}} <br /><br /> [[O (латиница)|o]] |{{Braille cell|type=image|346}} <br /><br /> [[ó]] |{{Braille cell|type=image|p}} <br /><br /> [[P (латиница)|p]] |{{Braille cell|type=image|r}} <br /><br /> [[r]] |{{Braille cell|type=image|s}} <br /><br /> [[S (латиница)|s]] |- align="center" |{{Braille cell|type=image|⠪}} <br /><br /> [[ś]] |{{Braille cell|type=image|t}} <br /><br /> [[T (латиница)|t]] |{{Braille cell|type=image|u}} <br /><br /> [[u]] |{{Braille cell|type=image|w}} <br /><br /> [[w]] |{{Braille cell|type=image|y}} <br /><br /> [[y]] |{{Braille cell|type=image|z}} <br /><br /> [[z]] |{{{Braille cell|type=image|⠯}} <br /><br /> [[ż]] |{{Braille cell|type=image|⠮}} <br /><br /> [[ź]] |} Диграфите за печатење во ''z'' се напишани како две букви и со ⠉ '': ⠉ ⠵ cz'', ⠗ ''rz'', ⠎ ''sz'' . == Интерпункција == {| class="wikitable" style="line-height: 1.2" |{{Braille cell|type=image|2}} <br /><br /> , |{{Braille cell|type=image|3}} <br /><br /> . &nbsp; ' |{{Braille cell|type=image|23}} <br /><br /> ; |{{Braille cell|type=image|25}} <br /><br /> : |{{Braille cell|type=image|26}} <br /><br /> ? |{{Braille cell|type=image|ff}} <br /><br /> ! |{{Braille cell|type=image|36}} <br /><br /> - &nbsp; — |{{Braille cell|type=image|345}} <br /><br /> @ |{{Braille cell|type=image|in}} <br /><br /> * |{{Braille cell|type=image|dd}} <br /><br /> / |{{Braille cell|type=image|1246}} <br /><br /> \ |- align="center" | colspan="2" |{{Braille cell|type=image|4|#}} <br /><br /> # | colspan="2" |{{Braille cell|type=image|en|en}} <br /><br /> • | colspan="3" |{{Braille cell|type=image|#|j|jj}} <br /><br /> % | colspan="4" |{{Braille cell|type=image|#|j|jj|jj}} <br /><br /> ‰ |- align="center" |{{Braille cell|type=image|jj}} <br /><br /> ° |{{Braille cell|type=image|in}} <br /><br /> ′ | colspan="2" |{{Braille cell|type=image|in|in}} <br /><br /> ″ |{{Braille cell|type=image|dd}} <br /><br /> $ | colspan="2" |{{Braille cell|type=image|4|c}} <br /><br /> ¢ | colspan="2" |{{Braille cell|type=image|4|l}} <br /><br /> ₤ | colspan="2" |{{Braille cell|type=image|4|e}} <br /><br /> € |- align="center" | colspan="2" |{{Braille cell|type=image|45|c}} <br /><br /> © | colspan="2" |{{Braille cell|type=image|45|t}} <br /><br /> ™ |} ; Интерпункција во пар {| class="wikitable" style="line-height: 1.2" |{{Braille cell|type=image|hh||jj}} <br /><br /> “ ... ” |{{Braille cell|type=image|6|hh||jj|3}} <br /><br /> ‘ ... ’ |} {| class="wikitable" style="line-height: 1.2" |{{Braille cell|type=image|gg||gg}} <br /><br /> ( ... ) |{{Braille cell|type=image|gg|3||6|gg}} <br /><br /> { ... } (?) |} {| class="wikitable" style="line-height: 1.2" |{{Braille cell|type=image|12356||23456}} <br /><br /> [ ... ] |{{Braille cell|type=image|12356|3||6|23456}} <br /><br /> {{Аголзаг|...}} |} == Форматирање == {| class="wikitable" style="line-height: 1.2" |{{Braille cell|type=image|kk}} <br /><br /> (cap) |{{Braille cell|type=image|6}} <br /><br /> (l.c.) |{{Braille cell|type=image|ll}} <br /><br /> (emph.) |} == Надворешни врски == * [http://www.adaptacje.uw.edu.pl/publikacje/zasady_on_wydanie_ii/zasady_adaptacji_%28wydanie_ii%29.pdf] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160304045419/http://www.adaptacje.uw.edu.pl/publikacje/zasady_on_wydanie_ii/zasady_adaptacji_(wydanie_ii).pdf |date=2016-03-04 }} (детална сметка за збивање сложување на полска Брајова азбука) * * [http://www.mossak.webd.pl/braille] '''Брајов преведувач on-line''' (Претворање на внесен текст на Брајовите знаци, полн со полска нотација.) == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Полски јазик]] [[Категорија:Брајови азбуки]] 7jrxdkr8k9ex0bmmtrfwlckxavvwokn 0 1280154 5539151 5079327 2026-04-15T09:42:30Z Dandarmkd 31127 /* Надворешни врски */ 5539151 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Martha_Kostuch.jpg|мини|Марта Костуч на прослава во Калгари на 2 февруари 2008 година.]] '''Марта Костуч''' (8 јули 1949 година, Мус Лејк, [[Минесота]], [[Соединетите Држави]] - 23 април 2008 година, Роки Маунт Хаус, [[Алберта]], [[Канада]]) ― канадски ветеринар и наградуван екологист.<ref name="obit">{{Наведени вести|url=http://www.canada.com/calgaryherald/news/story.html?id=6935ae6e-f9c1-438f-b44c-869887596f4f|title=Environmentalists lose 'prime mentor' Kostuch|last=Hanneke Brooymans|date=24 април 2008|work=Edmonton Journal|access-date=15 ноември 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20080427073340/http://www.canada.com/calgaryherald/news/story.html?id=6935ae6e-f9c1-438f-b44c-869887596f4f|archive-date=27 април 2008|location=Edmonton}}</ref> Во нејзината ветеринарна работа, таа идентификувала репродуктивни и имунолошки проблеми меѓу добитокот добиени од [[Загадување на воздухот|загадувачите на воздухот]], како [[сулфур диоксид]], од индустријата за кисел гас во регионот. Нејзината успешна кампања за намалување на загаденоста на воздухот го означило почетокот на нејзината работа како екологист.<ref name="obit" /> Костуч и нејзиниот сопруг, Том М. Костуч, се преселиле во Алберта од Минесота во 1975 година. По раѓањето имале две деца, а посвоиле и два сина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.toxwatch.ca/node/45|title=The Martha Kostuch Story|date=23 април 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20090513054141/http://www.toxwatch.ca/node/45|archive-date=13 мај 2009|accessdate=15 ноември 2021}}</ref> Во 2001 година, еден од нејзините синови бил обвинет дека планирал да ја убие за да добие наследство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cbc.ca/news/story/2001/05/03/kostea010503.html|title=Kostuch chooses judge and jury|date=3 мај 2001|publisher=CBC News|accessdate=15 ноември 2021}}</ref> Тој се изјаснил за виновен „за советување за извршување прекршок“ затоа што на платен убиец му понудил 40.000 долари.<ref>{{Наведени вести|title=Man pleads guilty to trying to have mother killed|date=22 февруари 2002|work=Globe & Mail|access-date=15 ноември 2021}}</ref> Во следните години таа придонела со своите напори во различни еколошки кампањи. Тоа вклучува блокирање на [[хотел]] и одморалиште за терени за [[голф]]. Во 1998 година таа го обвинила бизнисот за превоз на [[песок]] и [[чакал]] за прекршување на сојузниот Закон за рибарство.<ref>{{Наведени вести|title=A green lays citizen charges|last=Philip Hope|date=25 мај 1998|work=Alberta Report|location=Edmonton|page=17|issn=0225-0519}}</ref> Таа водела кампања за запирање на изградбата на браната на реката Олдман и следела правна кампања што резултирало со еколошки подобрувања на проектот кога била одобрена браната и одлуката на Врховниот суд дека заштитата на [[животната средина]] е во јурисдикција и на сојузната и на покраинската влада.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cbc.ca/cp/national/080423/n042395A.html|title=Martha Kostuch, who took environmental fight to Supreme Court, dies at 58|last=Macdonald|first=Jim|last2=Shannon Montgomery|date=23 април 2008|publisher=Canada Press|archive-url=https://archive.today/20120723071911/http://www.cbc.ca/cp/national/080423/n042395A.html|archive-date=23 јули 2012|accessdate=15 ноември 2021}}</ref> Во нејзината работа на комитетот на Стратешкиот сојуз за чист воздух, таа била дел од напорите што резултирале со намалување на загадувањето на воздухот.<ref name="obit" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cbc.ca/technology/story/2008/04/23/kostuch-dies.html|title=Environmentalist Martha Kostuch dies|date=23 април 2008|publisher=CBC News|accessdate=15 ноември 2021}}</ref> Во есента 2007 година, Костуч објавила дека и била дијагностицирана како терминал со атрофија на мултиплекс систем . Таа изјавила дека има намера да избере кога ќе умре, наместо да дозволи болеста да одлучи наместо неа - поддржувајќи го правото да се умре.<ref name="obit" /> == Почести == Во 1992 година, Костуч ја добила наградата на Смарагдната задолжбина на Алберта во категоријата Засебна посветеност.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.emeraldfoundation.ca/emerald_awards/past_recipients/1992/martha_kostuch|title=Alberta Emerald Foundation: Martha Kostuch|accessdate=15 ноември 2021}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Мртва врска|date=November 2010}}</ref> Во 2002 година, на Костуч и биле доделени Канадските награди за животна средина: Награда на заедницата за чист воздух.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.canadiangeographic.ca/cea/archives/archives_individual.asp?id=55|title=Martha Kostuch Environmental activist — Canadian Environment Awards Network|accessdate=15 ноември 2021|archive-date=2011-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20110607210858/http://www.canadiangeographic.ca/cea/archives/archives_individual.asp?id=55|url-status=dead}}</ref> Во 2003 година, таа ја добила Наградата „Даглас Х. Пимлот“ на Природа Канада.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.emeraldfoundation.ca/whats_new/kostuch_backgrounder.pdf|title=Backgrounder: Martha Kostuch|accessdate=15 ноември 2021}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Мртва врска}}</ref> Во 2004 година, Албертското здружение за дивина и доделила на Костуч Награда „Албертски бранители на дивината“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://albertawilderness.ca/aboutus/wilderness-defenders-awards|title=Alberta Wilderness and Wildlife Trust: Alberta Wilderness Defenders Awards|archive-url=https://web.archive.org/web/20111015100125/http://albertawilderness.ca/aboutus/wilderness-defenders-awards|archive-date=15 октомври 2011|accessdate=15 ноември 2021}}</ref> На 15 април 2008 година, Смарагдната задолжбина на Алберта објавила дека на Костуч ќе и биде врачена Посебна награда за достигнување на церемонијата на доделување награди на 3 јуни 2008 година.<ref>{{Наведена изјава за печат|title=Honorary Chair of the 2008 Emerald Awards and Special Achievement Award Announced|url=http://www.emeraldfoundation.ca/whats_new/2008_honorary_chair_announcement.pdf}} {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090131041451/http://www.emeraldfoundation.ca/whats_new/2008_honorary_chair_announcement.pdf |date=2009-01-31 }} {{Наведена мрежна страница |url=http://www.emeraldfoundation.ca/whats_new/2008_honorary_chair_announcement.pdf |title=архивски примерок |accessdate=2021-11-15 |archive-date=2009-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090131041451/http://www.emeraldfoundation.ca/whats_new/2008_honorary_chair_announcement.pdf |url-status=dead }}</ref> На 21 април 2008 година, владата на Алберта објавила образовна стипендија што ќе се створи во името на Костуч и ќе се доделува секоја година. Стипендијата е да се финансираат луѓе од невладини организации за студии на курс за сертификати за градење [[консензус]].<ref>{{Наведена изјава за печат|url=https://www.alberta.ca/home/NewsFrame.cfm?ReleaseID=/acn/200804/23348717EC514-0ABE-DFA5-72E60AC7BCEF86E8.html|title=Alberta bursary celebrates legacy of environmental advocate|date=21 април 2008|accessdate=15 ноември 2021}} {{Наведена мрежна страница |url=http://alberta.ca/home/NewsFrame.cfm?ReleaseID=%2Facn%2F200804%2F23348717EC514-0ABE-DFA5-72E60AC7BCEF86E8.html |title=архивски примерок |accessdate=2022-10-29 |archive-date=2011-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807055636/http://alberta.ca/home/NewsFrame.cfm?ReleaseID=%2Facn%2F200804%2F23348717EC514-0ABE-DFA5-72E60AC7BCEF86E8.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.canada.com/edmontonjournal/news/story.html?id=9d64d605-c4eb-4828-b92d-4a9fc6a320a1&k=20113|title=Province recognizes environmentalist's work|last=Darcy Henton|date=21 април 2008|work=Edmonton Journal|access-date=15 ноември 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104082758/http://www.canada.com/edmontonjournal/news/story.html?id=9d64d605-c4eb-4828-b92d-4a9fc6a320a1&k=20113|archive-date=4 ноември 2012|location=Edmonton}}</ref> == Наводи == {{наводи}}  == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20110820171243/http://martha-kostuch.livejournal.com/ Семејство, пријатели и непријатели] : LiveJournal на Марта Костуч * [https://archive.today/20130115124721/http://albertawilderness.ca/AWRC/Podcasts/2008_PC/MKostuch.htm Прославување на цел живот на еколошка акција со Марта Костуч] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Костуч, Марта}} [[Категорија:Починати во 2008 година]] [[Категорија:Родени во 1949 година]] [[Категорија:Канадски активисти]] nf359sgvjj2hz72jh5tlaaeseur4asi 0 1280216 5539107 5322310 2026-04-15T07:56:43Z Dandarmkd 31127 /* Наводи */ 5539107 wikitext text/x-wiki '''Ингела Агард''' (27 октомври 1948 - 17 јуни 2008 година) била шведска новинарка и телевизиска водителка.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.aftonbladet.se/nyheter/article11440901.ab|title=Till slut förlorade Ingela Agardh mot cancern – somnade in hemma i villan|last=Olofsson|first=Ken|date=18 June 2008|work=[[Aftonbladet]]|access-date=21 July 2014|last2=Sjölund|first2=Jill|language=sv}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.svd.se/nyheter/inrikes/ingela-agardh-avliden_1377277.svd|title=Ingela Agardh avliden|date=17 June 2008|work=[[Svenska Dagbladet]]|access-date=21 June 2014|agency=Stockholm TT|language=sv}}</ref> Таа е родена како Ингела Гунел Елизабет Мотандер на 27 октомври 1948 година во Сундсвал, Шведска.<ref name="Tv-profilen Ingela Agardh avliden">{{Наведени вести|url=http://www.expressen.se/nyheter/tv-profilen-ingela-agardh-avliden|title=Tv-profilen Ingela Agardh avliden|last=Julander|first=Oscar|date=17 June 2008|work=[[Expressen]]|access-date=21 July 2014|last2=Larsson|first2=Louise|language=sv|last3=Salihu|first3=Diamant}}</ref> Пред да стане новинар, работела во душевна болница.<ref name="Somnade in hos familjen">{{Наведени вести|url=http://www.expressen.se/nyheter/somnade-in-hos-familjen|title=Somnade in hos familjen|last=Salihu|first=Diamant|date=18 June 2008|work=[[Expressen]]|access-date=21 July 2014|language=sv}}</ref> Агард дипломирала во 1970 година на новинарско училиште во [[Гетеборг]]<ref name="Tv-profilen Ingela Agardh avliden"/><ref name="Somnade in hos familjen"/> и станала новинар во 1971 година за Сверигес Радио во Сундсвал, 1979 година во Радио Гетеборг и Сундсвал повторно во 1979 година. Во 1980 година таа станала репортер во студио и водител на вести за Сверигес Телевисион Актуелт. Таа била водителка на ''Хема'' и често се појавувала како водител на ''Гоморон Свериге'' (на телевизијата Сверигес), и учествувала како натпреварувач во квиз-шоуто ''Па спарет'' каде таа и Стефан Холм победиле во 2003 година.<ref name="Tv-profilen Ingela Agardh avliden"/><ref name="Somnade in hos familjen"/><ref>{{Наведени вести|url=http://www.expressen.se/nyheter/ingela-var-sa-spontan|title=Ingela var så spontan|last=Kruskopf|first=Emma|date=18 June 2008|work=[[Expressen]]|access-date=21 July 2014|language=sv}}</ref> Во својата книга Ден сторста нихетен (2008) таа пишува за новооткриеното христијанско верување.<ref name="Somnade in hos familjen"/><ref>{{Наведени вести|url=http://www.dagen.se/nyheter/-hon-var-trygg-i-sin-tro-in-i-det-sista-|title=Hon var trygg i sin tro in i det sista|last=Manfredh|first=Thomas|date=19 June 2008|work=[[Dagen (Swedish newspaper)|Dagen]]|access-date=21 July 2014|language=sv}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Смрт == Во текот на летото 1987 година ѝ бил дијагностициран [[рак на дојка]].<ref name="Döden håller mig i handen">{{Наведени вести|url=http://www.aftonbladet.se/nyheter/article11440912.ab|title=Döden håller mig i handen|last=Olofsson|first=Ken|date=8 March 2008|work=[[Aftonbladet]]|access-date=21 July 2014|language=sv}}</ref> Таа починала од болеста на 17 јуни 2008 година во Малмкопинг на 59-годишна возраст.<ref name="Tv-profilen Ingela Agardh avliden"/> == Личен живот == Била ќерка на градежниот инженер Арне Мотандер и Ганел Маркстром.<ref>{{Наведена книга|url=http://runeberg.org/vemarhon/0022.html|title=Vem är hon: kvinnor i Sverige: biografisk uppslagsbok|year=1988|isbn=91-1-863422-2|chapter=Agardh, Ingela}}</ref> Агард се омажила со Веијо Агард на 15 април 1982 година и имале едно дете, ќерка по име Шарлота.<ref name="Tv-profilen Ingela Agardh avliden"/><ref name="Somnade in hos familjen"/> == Филмографија == * 1995 - ''Како скршено стакло во цврсто стегната рака'' (како самата) * 2001 година - ''Ројтер и Скуг'' (ТВ-серија; како самата; една епизода) == Библиографија == * {{Наведена книга|title=Den största nyheten|last=Agardh|first=Ingela|year=2008|isbn=9789173870320}} == Наводи == {{Reflist}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Агард, Ингела}} [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Статии со извори на шведски (sv)]] [[Категорија:Починати во 2008 година]] [[Категорија:Родени во 1948 година]] [[Категорија:Шведски новинари]] [[Категорија:Луѓе од Сундсвал]] 1ac0k9thyv0j1r15iphd0etgwdb452q 0 1281522 5539137 5037264 2026-04-15T09:34:40Z Dandarmkd 31127 /* Надворешни врски */ 5539137 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Lennart Bergelin, 1950.jpg|мини|Ленарт Бергелин]] '''Свен Ленарт Бергелин''' (10 јуни 1925 - 4 ноември 2008) бил шведски [[тенис]]ер и тренер. Како играч, за тенискиот клуб АИК, Бергелин освоил вкупно девет титули во шведското првенство во поединечна конкуренција помеѓу 1945 и 1955 година и титулата на Отвореното првенство на Франција во двојки (парови) во 1948 година. Бергелин е најпознат по неговата работа со легендарниот тенисер [[Бјорн Борг]], кого го тренирал помеѓу 1971 и 1983 година, помагајќи му да освои вкупно 11 Грен слем турнири. Бергелин исто така бил капитен на шведската репрезентација до нејзината прва титула во Дејвис купот.<ref>[http://www.iht.com/articles/2008/11/04/sports/tenniscoach4.php Lennart Bergelin, Bjorn Borg's coach, dies at 83], ''International Herald Tribune'', 4 November 2008.</ref> == Тениска кариера == За време на десетгодишниот период, помеѓу 1946 и 1955 година, Бергелин бил рангиран меѓу првите 10 аматерски играчи во светот, достигнувајќи го светскиот бр. 9 на аматерското рангирање на Џон Олиф во 1948 година. Тој освоил 20 национални првенства (9 во поединечна конкуренција и 11 во двојки, парови) и станал првиот шведски играч кој некогаш освоил Грен слем, бидејќи тој заедно со Јарослав Дробни го освоиле [[Отворено тениско првенство на Франција|француското]] првенство во машки двојки во 1948 година. Бергелин одиграл 89 натпревари во Дејвис купот за репрезентацијата на Шведска и победил на 63 натпревари од нив. Тој го одиграл последниот натпревар на 40-годишна возраст, заедно со Јан-Ерик Лундквист. Помеѓу 1971 и 1976 година, Бергелин бил капитен на шведскиот тим и во 1975 година го предводел до победата, бидејќи ја победиле [[Чехословачка]] во финалето. Бергелин ја добил наградата златен медал „Свенска дагбладет“ во 1950 година. == Тренерска кариера == Помеѓу 1974 и 1981 година, тој како тренер на Бјорн Борг освоиле 11 Грен слем титули (6 Француски Опен во Париз и 5 Вимблдон во Лондон) од вкупно 16 Грен слем финалиња. Тие биле првата комбинација играч-тренер која освоила повеќе од 10 големи титули во Опен сферата. Во овој период тој му помогнал на Бјорн Борг да стане првиот играч во Отворените првенства кој освоил три големи турнири без да испушти ниту еден сет. Борг останал единствениот машки играч кој го освоил каналот-слем, а се мисли на францускиот опен Роланд Гарос и англискиот опен на Вимблдон. Тоа му успеало во 3 последователни години .До ден денес неговиот трениран играч (се мисли на Бјорн Борг) сè уште држи голем број [[Бјорн Борг|рекорди]] освојувајќи 41 последователен сет (без да изгуби ниту еден сет) на Отвореното првенство на Франција во Париз (од 1979 до 1981 година) и друг рекорд кој се однесува на 41 последователна победа на опен Вимблдон во Лондон (од 1976 до 1981 година). == Смрт == Бергелин починал во 2008 година. Според Питер Бенгтсон, портпарол на Шведската тениска асоцијација, тој починал од [[срцева слабост]] (срцев удар) во болница во Стокхолм. == Грен слем финалиња == === Двојки (парови) (1 титула) === {| class="sortable wikitable" ! style="width:45px" |Резултат ! style="width:40px" | година ! style="width:160px" | првенство ! style="width:50px" | Подлога ! style="width:150px" | Партнер ! style="width:150px" | Противниците ! class="unsortable" style="width:130px" | Резултат |- style="background:#ebc2af;" | style="background:#98fb98;" | Победи | 1948 година | [[Отворено тениско првенство на Франција|Француско првенство]] | Земја |{{Знамеикона|TCH}} [[Јарослав Дробни]] |{{Знамеикона|AUS}} [[Хари Хопман]]<br /><br /><br /><br />{{Знамеикона|AUS}} [[Френк Седгман]] | 8–6, 6–1, 12–10 |} == Наводи == <references /> == Надворешни врски == * {{АТП}} * {{DavisCupplayerlink}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бергелин, Ленарт}} [[Категорија:Починати во 2008 година]] [[Категорија:Родени во 1925 година]] [[Категорија:Шведски тенисери]] [[Категорија:Луѓе од Алингсос]] 56yotzuiyz57a7dyfy0c77zpp8rh1mc 0 1290412 5539120 4728299 2026-04-15T08:28:46Z KiiArchive 132247 Changed the operation status from "Non-operative" to "Operative" meaning the HPP is currently active and working 5539120 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Електрана | name = МХЕ „Градиште“ | official_name = Мала хидроелектрана „Градиште“ | image = МХЕ „Јегуновце“ на Вардар 2.jpg | image_size = 300п | image_caption = Поглед на централата | image_alt = | location_map = Македонија | location_map_width = | location_map_text = Местоположба на МХЕ „Градиште“ во Македонија | lat_d = 42 | lat_m = 06 | lat_s = 01 | lat_NS = N | long_d = 21 | long_m = 08 | long_s = 23 | long_EW = E | coordinates_type = region:MK_type:landmark | coordinates_display= title | coordinates_ref = | country = {{МКД}} | location = [[Јегуновце]] | status = Оперативна | construction_began = | commissioned = | licence_expires = | decommissioned = | cost = | owner = | operator = Барт Енерџи | developer = | primary_fuel = | secondary_fuel = | tertiary_fuel = | generation_units = | turbine_manu_other = | thermal_power_all = | cogeneration_all = | combined_cycle = | ghg_emission = | installed_capacity = | max_planned_cap = | capacity_factor = | average_annual_gen = | net_generation = | website = | as_of = | extra = }} '''Градиште''' — мала [[хидроелектрана]] на реката [[Вардар]], сместена на почетокот на [[Дервенска Клисура|Дервенската Клисура]], во непосредна близина на селото [[Јегуновце]]. Централата го добила името по средновековната тврдина [[Јегуновска тврдина|Градиште]], која се наоѓа веднаш над нејзе. МХЕ „Градиште“ е управувана од страна на Барт Енерџи.<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://erc.org.mk/odluki/20210204%20Resenie%20prodolz.privrem.status-BART-MHEC%20Gradiste.pdf|title=РЕШЕНИЕ ЗА ПРОДОЛЖУВАЊЕ НА ВАЖНОСТА НА РЕШЕНИЕТО ЗА СТЕКНУВАЊЕ НА ПРИВРЕМЕН СТАТУС НА ПОВЛАСТЕН ПРОИЗВОДИТЕЛ|date=4 февруари 2021|publisher=Регулаторна комисија за енергетика на Македонија |language=македонски|accessdate=9 февруари 2022|location=Скопје}}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:МХЕ „Јегуновце“ на Вардар 3.jpg| Податотека:МХЕ „Јегуновце“ на Вардар.jpg| </gallery> == Поврзано == * [[Список на електрани во Македонија]] * [[Вардар]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Gradište hydroelectric power plant}} [[Категорија:Хидроелектрани во Македонија]] [[Категорија:Јегуновце]] odg0uyceh2qjlwah7050vp8755r78a4 0 1290575 5538991 5348924 2026-04-14T19:32:11Z Andrew012p 85224 5538991 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Oceanic basin mk.svg|десно|мини| Дијаграмски пресек на [[подводна котлина]], покажувајќи го односот на абисалната рамнина со [[Континентален праг|континенталниот праг]] и [[Океански ров|океанскиот ров]]]] [[Податотека:Oceanic divisions mk.svg|десно|мини|Приказ на [[Абисална зона|абисалната зона]] во однос на другите големи [[Океанска зона|океански зони]]]] {{Водени слоеви}} '''Абисална рамнина''' — рамнина на длабокото [[океанско дно]], која обично се наоѓа на длабочина од 3.000 до 6.000 метри. Општо лежејќи помеѓу подножјето на [[Континентален праг|континенталниот праг]] и [[Средноокеански гребен|средноокеанскиот гребен]], овие рамнини покриваат повеќе од 50% од површината на [[Земја (планета)|Земјата]].<ref name="CRS2008"/><ref name="Vino1997">{{Наведена книга|title=The Biogeography of the Oceans|last=N.G. Vinogradova|year=1997|isbn=9780120261321|series=Advances in Marine Biology|volume=32|pages=325–387|chapter=Zoogeography of the Abyssal and Hadal Zones|doi=10.1016/S0065-2881(08)60019-X}}</ref> Тие се меѓу најрамните, најмазни и најмалку истражени региони на [[Земјата]].<ref name="Weaver">{{Наведена книга|url=http://sp.lyellcollection.org/cgi/issue_pdf/frontmatter_pdf/31/1.pdf|title=Geology and Geochemistry of Abyssal Plains|last=P.P.E. Weaver|last2=J. Thomson|last3=P. M. Hunter|publisher=Blackwell Scientific Publications|year=1987|isbn=978-0-632-01744-7|location=Oxford|page=x|access-date=18 June 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101224060317/http://sp.lyellcollection.org/cgi/issue_pdf/frontmatter_pdf/31/1.pdf|archive-date=24 December 2010|df=dmy-all}}</ref> Абисалните рамнини се клучни геолошки елементи на [[Подводна котлина|подводните котлини]] (другите елементи се издигнат средноокеански гребен и околни абисалниридови). Создавањето на абусалната рамнина е резултат на ширењето на морското дно (тектоника на плочите) и топењето на долната [[океанска кора]]. Магмата се издигнува од над [[астеносфера]]та (слој на горната обвивка, и како што овој [[базалт]]ен материјал стигнува до површината на сртовите на средината на океанот, формира нова океанска кора, која постојано се влече настрана со ширење на [[морското дно]]. Абисалните рамнини се резултат на прекривањето на првично нерамна површина на океанската кора со ситнозрнести [[седимент]]и, главно [[глина]] и тиња. Голем дел од овој талог се депонира од заматените струи кои се канализирани од континенталните рабови по [[подморски кањон|подморските кањони]] во подлабока вода. Остатокот е составен главно од пелагиски седименти. Металните [[мангански јазол|јазли]] се вообичаени во некои области на рамнините, со различни концентрации на метали, вклучувајќи [[манган]], [[железо]], [[никел]], [[кобалт]] и [[бакар]]. Има и количества на [[јаглерод]], [[азот]], [[фосфор]] и [[силициум]], поради материјалот што се спушта и се распаѓа. Се верува дека делумно поради нивната огромна големина, подводните рамнини се главни резервоари на [[Биоразновидност|биолошката разновидност]]. Тие, исто така, имаат значително влијание врз [[Јаглероден циклус|јаглеродниот циклус]] во океаните, растворањето на [[калциум карбонат]]от и концентрациите на CO2 во атмосферата во [[Геолошка скала|временски размери]] од сто до илјада години. Структурата на абисалните [[екосистем]]и е под силно влијание на стапката на [[Морски снег|проток на храна]] до [[морското дно]] и составот на материјалот што се таложи. Факторите како што се [[Глобално затоплување|климатските промени]], риболовните практики и [[Исхрана на океаните|оплодувањето на океаните]] имаат значителен ефект врз моделите на примарното производство во [[Фотиска зона|фотичната зона]].<ref name="CRS2008"/><ref name="Smith 2008 4"/> Животните апсорбираат растворен кислород од водите сиромашни со [[кислород]]. Многу растворен кислород во абисалните рамнини доаѓа од поларните региони кои се стопиле одамна. Поради недостигот на кислород, абисалните рамнини се непријатни за организми кои би цветале во водите збогатени со кислород горе. Длабокоморските корални гребени главно се наоѓаат на длабочини од 3.000 метри и подлабоко во [[Абисална зона|абисалните]] и [[Хадална зона|хадалските зони]]. Абисалните рамнини не биле препознаени како посебни [[Физичка географија|физиографски]] одлики на [[Океанско дно|морското дно]] до доцните 1940-ти и, до неодамна, ниту една не била проучувана на систематска основа. Тие се слабо зачувани во седиментната евиденција, бидејќи тие имаат тенденција да се трошат со процесот на подвлекување. Поради темнината и притисокот на водата што може да достигне околу 75 пати повеќе од атмосферскиот притисок (76 мегапаскали), абисалните рамнини не се добро истражени. == Океански зони == [[Податотека:Pelagiczone mk.svg|мини|Пелагиски зони]] Океанот може да се конципира како [[Океанска зона|зони]], во зависност од длабочината и присуството или отсуството на [[Сончево зрачење|сончева светлина]]. Речиси сите [[Организам|форми на живот]] во океанот зависат од [[Фотосинтеза|фотосинтетичките]] активности на [[фитопланктон]]от и другите морски [[растенија]] за да го претворат [[јаглерод диоксид]]от во органски јаглерод, кој е основната градежна материја на [[органска материја|органската материја]]. Фотосинтезата за возврат бара енергија од сончевата светлина за да ги поттикне хемиските реакции кои произведуваат органски јаглерод.<ref name="PNAS2009">{{Наведено списание|last=K.L. Smith Jr|last2=H.A. Ruhl|last3=B.J. Bett|last4=D.S.M. Billett|last5=R.S. Lampitt|last6=R.S. Kaufmann|date=17 November 2009|title=Climate, carbon cycling, and deep-ocean ecosystems|journal=PNAS|volume=106|issue=46|pages=19211–19218|bibcode=2009PNAS..10619211S|doi=10.1073/pnas.0908322106|pmc=2780780|pmid=19901326|doi-access=free}}</ref> Стратумот на водениот столб најблиску до површината на океанот ([[Морско ниво|нивото на морето]]) се нарекува [[Фотиска зона|фотична зона]]. Фотичната зона може да се подели на два различни вертикални региони. Најгорниот дел од фотичната зона, каде што има соодветна светлина за поддршка на фотосинтезата од фитопланктонот и растенијата, се нарекува [[Фотиска зона|еуфотична зона]] (исто така позната како ''[[Пелагиска зона|епипелагиска зона]]'' или ''површинска зона'').<ref name="Csirke 1997 4">{{Harvnb|Csirke|1997}}</ref> Долниот дел од фотичната зона, каде што интензитетот на светлината е недоволен за фотосинтеза, се нарекува [[Мезопелагиска зона|дисфотична зона]] (дисфотична значи „слабо осветлена“ на грчки). Дисфотичната зона се нарекува и ''мезопелагиска зона'' или ''зона на самракот''.<ref name="enchantedlearning">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.enchantedlearning.com/biomes/ocean/twilight/|title=Twilight Ocean (Disphotic) Zone|last=Jeananda Col|year=2004|publisher=EnchantedLearning.com|accessdate=18 June 2010}}</ref> Нејзината најдолна граница е на [[термоклин]]<nowiki/>от од {{Convert|12|C|F}}, што, во [[Тропски појас|тропските предели]] генерално се наоѓа помеѓу 200 и 1.000&nbsp;метри.<ref name="Buesseler">{{Наведено списание|last=Ken O. Buesseler|last2=Carl H. Lamborg|last3=Philip W. Boyd|last4=Phoebe J. Lam|displayauthors=etal|date=27 April 2007|title=Revisiting Carbon Flux Through the Ocean's Twilight Zone|journal=Science|volume=316|issue=5824|pages=567–570|bibcode=2007Sci...316..567B|citeseerx=10.1.1.501.2668|doi=10.1126/science.1137959|pmid=17463282}}</ref> Еуфотичната зона е донекаде произволно дефинирана како што се протега од површината до длабочината каде што интензитетот на светлината е приближно 0,1-1% од зрачењето на сончевата светлина на површината, во зависност од [[Годишно време|сезоната]], [[Географска ширина|географската ширина]] и степенот на заматеност на водата.<ref name="Csirke 1997 4">{{Harvnb|Csirke|1997}}</ref> Во најчистата океанска вода, еуфотичната зона може да се прошири до длабочина од околу 150&nbsp;метри,<ref name="Csirke 1997 4" /> или ретко, до 200&nbsp;метри.<ref name="enchantedlearning"/> [[Раствор|Растворените супстанции]] и [[Суспензија|цврстите честички]] ја апсорбираат и расфрлаат светлината, а во крајбрежните региони високата концентрација на овие супстанции предизвикува светлината брзо да се атенуира со длабочина. Во такви области еуфотичната зона може да биде длабока само неколку десетици метри или помалку.<ref name="Csirke 1997 4" /><ref name="enchantedlearning" /> Дисфотичната зона, каде што интензитетот на светлината е значително помал од 1% од зрачењето на површината, се протега од основата на еуфотичната зона до околу 1.000&nbsp;метри.<ref name="Buesseler"/> Се протега од дното на фотичната зона до [[Океанско дно|морското дно]], [[Афотиска зона|афотичната зона]], регион на вечна темнина.<ref name="enchantedlearning" /><ref name="Buesseler" /> Бидејќи просечната длабочина на океанот е околу 4.300&nbsp;метри,<ref name="NOAA2008">{{Наведена мрежна страница|url=http://oceanservice.noaa.gov/facts/oceandepth.html|title=How deep is the ocean?|last=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]]|date=2 December 2008|publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]]|location=Washington, DC|archive-url=https://web.archive.org/web/20100623180747/http://oceanservice.noaa.gov/facts/oceandepth.html|archive-date=23 June 2010|accessdate=19 June 2010}}</ref> фотичната зона претставува само мал дел од вкупниот волумен на океанот. Меѓутоа, поради капацитетот за фотосинтеза, фотосинтезата има најголема биолошка разновидност и [[Биомаса (екологија)|биомаса]] од сите океански зони. Речиси целото примарно производство во океанот се случува овде. Животните форми кои ја населуваат афотичната зона честопати се способни да се [[Дневна вертикална миграција|движат нагоре]] низ водениот столб во фотичната зона за хранење. Во спротивно, тие мора да се потпрат на [[Морски снег|материјалот што тоне одозгора]],<ref name="CRS2008">{{Наведено списание|last=Craig R. Smith|last2=Fabio C. De Leo|last3=Angelo F. Bernardino|last4=Andrew K. Sweetman|last5=Pedro Martinez Arbizu|year=2008|title=Abyssal food limitation, ecosystem structure and climate change|url=http://cmbc.ucsd.edu/Students/Current_Students/SIO277/Smith%20et%20al.%20TREE%202008.pdf|journal=Trends in Ecology and Evolution|volume=23|issue=9|pages=518–528|doi=10.1016/j.tree.2008.05.002|pmid=18584909|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720075942/http://cmbc.ucsd.edu/Students/Current_Students/SIO277/Smith%20et%20al.%20TREE%202008.pdf|archive-date=20 July 2011|access-date=18 June 2010}}</ref> или да пронајдат друг извор на енергија и исхрана, како што се јавува во [[Хемосинтеза|хемосинтетичките]] [[археи]] пронајдени во близина на хидротермални отвори и [[Ладен извор|ладни извори]]. Афотичната зона може да се подели на три различни вертикални региони, врз основа на длабочината и температурата. Првата е [[Батијална зона|батијалната зона]], која се протега од длабочина од 1.000&nbsp;метри до 3.000&nbsp;метри, при што температурата на водата се намалува од {{Convert|12|°C|°F}} до {{Convert|4|°C|°F}} како што се зголемува длабочината.<ref name="Morelle2008">{{Наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7655358.stm|title='Deepest ever' living fish filmed|last=Rebecca Morelle|date=7 October 2008|work=BBC News|access-date=18 June 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100730022055/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7655358.stm|archive-date=30 July 2010}}</ref> Следна е [[Абисална зона|абисалната зона]], која се протега од длабочина од 3.000&nbsp;метри до 6.000&nbsp;метри.<ref name="Morelle2008" /> Последната зона ги вклучува длабоките океански ровови и е позната како [[Хадална зона]]. Оваа, најдлабоката океанска зона, се протега од длабочина од 6.000&nbsp;метри до приближно 11.034 метри, на самото дно на Маријанскиот Ров, најдлабоката точка на планетата Земја.<ref name="Vino1997"/><ref name="Morelle2008" /> Абисалните рамнини обично се во зоната на бездната, на длабочини од 3.000 до 6.000&nbsp;метри.<ref name="CRS2008"/> Табелата подолу ја илустрира класификацијата на океанските зони: {| class="wikitable" !Зона ! Подзона (заедничко име) ! Длабочина на зоната ! Температура на водата ! Коментари |- | rowspan="2" | [[Фотиска зона|фотична]] | [[Фотиска зона|еуфотична]] (епипелагиска зона) | 0–200&nbsp;метри | високо променлива | |- | [[Мезопелагиска зона|дисфотична]] (мезопелагиска зона или зона на самрак) | 200–1.000&nbsp;метри | {{Convert|4|°C|°F}} – многу променлива | |- | rowspan="3" | [[Афотиска зона|афотична]] | [[Батијална зона|батијална]] | 1.000–3.000&nbsp;метри | {{Convert|4|-|12|°C|°F}} | |- | [[Абисална зона|абисална]] | 3.000–6.000&nbsp;метри | {{Convert|0|-|4|°C|°F|0}} <ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/2489/abyssal-zone Britannica]</ref> | температурата на водата може да достигне и до {{Convert|464|°C|°F}} во близина на хидротермални отвори <ref name="Haas2007">{{Наведено списание|last=Haase, K. M.|displayauthors=etal|date=13 November 2007|title=Young volcanism and related hydrothermal activity at 5°S on the slow-spreading southern Mid-Atlantic Ridge|url=http://www.agu.org/pubs/crossref/2007/2006GC001509.shtml|journal=Geochem. Geophys. Geosyst.|volume=8|issue=Q11002|pages=17|bibcode=2007GGG.....811002H|doi=10.1029/2006GC001509|access-date=18 June 2010|doi-access=free|archive-date=2012-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120120050146/http://www.agu.org/pubs/crossref/2007/2006GC001509.shtml|url-status=dead}}</ref><ref name="Andrea2008"/><ref name="Hill2008">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dailygalaxy.com/my_weblog/2008/08/extreme-water-f.html|title='Extreme Water' Found at Atlantic Ocean Abyss|last=Josh Hill|date=5 August 2008|publisher=The Daily Galaxy|accessdate=18 June 2010|archive-date=2017-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107004546/http://www.dailygalaxy.com/my_weblog/2008/08/extreme-water-f.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Karst2009"/> |- | [[Хадална зона|хадална]] | под 6.000&nbsp;метри <ref name="Jame">{{Наведено списание|last=Alan J. Jamieson|last2=Toyonobu Fujii|last3=Daniel J. Mayor|last4=Martin Solan|last5=Imants G. Priede|date=March 2010|title=Hadal trenches: the ecology of the deepest places on Earth|url=http://cmbc.ucsd.edu/Students/Current_Students/SIO277/jamieson.Trenches.pdf|journal=Trends in Ecology and Evolution|volume=25|issue=3|pages=190–197|doi=10.1016/j.tree.2009.09.009|pmid=19846236|access-date=18 June 2010|archive-date=2011-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720080131/http://cmbc.ucsd.edu/Students/Current_Students/SIO277/jamieson.Trenches.pdf|url-status=dead}}</ref> | {{Convert|1|-|2.5|°C|°F|0}} <ref name="ucsd">{{Наведена мрежна страница|url=http://cmbc.ucsd.edu/Students/Current_Students/SIO277/Trenches.pdf|title=The Hadal Zone: ''Deep-sea Trenches''|last=Center for Marine Biodiversity and Conservation|publisher=[[Scripps Institution of Oceanography]]|location=[[University of California, San Diego]]|accessdate=18 June 2010|archive-date=2011-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720080126/http://cmbc.ucsd.edu/Students/Current_Students/SIO277/Trenches.pdf|url-status=dead}}</ref> | температурата на амбиенталната вода се зголемува под 4000&nbsp;метри поради [[Адијабатски процес|адијабатско загревање]] <ref name="ucsd" /> |- |} == Формирање == [[Податотека:Tectonic_plate_boundaries.png|мини| [[Океанска кора|Океанската кора]] е формирана на [[средноокеански гребен]], додека [[литосфера]]та е потисната назад во [[астеносфера]]та на [[Океански ров|океанските ровови]]]] [[Податотека:Earth_seafloor_crust_age_1996_-_2.png|мини|Возраст на океанската кора (црвената е најмлада, а сината е најстара)]] Океанската кора, која ја формира основата на абисалните рамнини, континуирано се создава на средноокеанските сртови (вид на [[раздвојувачка граница]]) со процес познат како [[Магматска карпа|топење со декомпресија]].<ref name="Wilson1993">{{Наведена книга|title=Igneous petrogenesis|last=Marjorie Wilson|publisher=Chapman & Hall|year=1993|isbn=978-0-412-53310-5|location=London|author-link=Marjorie Wilson}}</ref> Декомпресивното топење на цврстата обвивка поврзано со столбовите е одговорно за создавање океански острови како [[Хавајски Острови|Хавајските Острови]], како и океанската кора на сртовите на средината на океанот. Овој феномен е исто така најчестото објаснување за поплавените балзати и [[океанска висорамнина|океанските висорамнини]] (два вида големи магматски провинции). Топењето со декомпресија се случува кога горната обвивка делумно се стопи во [[магма]] додека се движи нагоре под сртовите на средината на океанот.<ref name="White2001">{{Наведено списание|last=R.S. WHITE|last2=T.A. MINSHULL|last3=M.J. BICKLE|last4=C.J. ROBINSON|year=2001|title=Melt Generation at Very Slow-Spreading Oceanic Ridges: Constraints from Geochemical and Geophysical Data|journal=Journal of Petrology|volume=42|issue=6|pages=1171–1196|bibcode=2001JPet...42.1171W|doi=10.1093/petrology/42.6.1171|doi-access=free}}</ref><ref name="Wilson">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Kgk4AAAAIAAJ&pg=PA93|title=Understanding the Earth|last=Geoff C. Brown|last2=C. J. Hawkesworth|last3=R. C. L. Wilson|publisher=Cambridge University Press|year=1992|isbn=978-0-521-42740-1|edition=2|page=93}}</ref> Оваа подобрена магма потоа се лади и се зацврстува со спроведување и струење на топлина за да формира нова [[океанска кора]]. [[Акреција (геологија)|Акрецијата]] се јавува кога [[плашт (геологија)|плашт]] се додава на растечките рабови на [[Тектоника на плочите|тектонската плоча]], обично поврзана со ширењето на [[Ширење на морското дно|морското дно]]1. Според тоа, староста на океанската кора е во функција на растојанието од средноокеанскиот гребен.<ref name="Condie 1997">{{Harvnb|Condie|1997}}</ref> Најмладата океанска кора е во средноокеанските гребени и станува постепено постара, поладна и погуста додека мигрира нанадвор од средноокеанските сртови како дел од процесот наречен конвекција на обвивката. [[Литосфера]]та, која се наоѓа на врвот на [[астеносфера]]та, е поделена на голем број тектонски плочи кои континуирано се создаваат и трошат на нивните спротивни [[Тектоника на плочите|граници на плочите]]. Океанската кора и тектонските плочи се формираат и се раздвојуваат на средноокеанските сртови. Абисалните ридови се формираат со истегнување на океанската литосфера.<ref name="Buck1998">{{Наведено списание|last=W. Roger Buck|last2=Alexei N. B. Poliakov|date=19 March 1998|title=Abyssal hills formed by stretching oceanic lithosphere|journal=Nature|volume=392|issue=6673|pages=272–275|bibcode=1998Natur.392..272B|doi=10.1038/32636}}</ref> Потрошувачката или уништувањето на океанската литосфера се случува во [[Океански ров|океанските ровови]] (тип на приближувачка граница, позната и како граница на деструктивна плоча) со процес познат како [[подвлекување]]. Океанските ровови се наоѓаат на места каде што се спојуваат океанските литосферски плочи од две различни плочи, а погустата (постарата) плоча почнува да се спушта назад во плашт.<ref name="Condie 1997"/> На работ на потрошувачката на плочата (океанскиот ров), океанската литосфера топлински се стегна за да стане прилично густа и таа тоне под сопствената тежина во процесот на подвлекување.<ref name="Olson1"> {{Наведена книга|title=Mantle convection in the earth and planets|last=Gerald Schubert|last2=Donald Lawson Turcotte|last3=Peter Olson|publisher=Cambridge University Press|year=2001|isbn=978-0-521-79836-5|page=16 ''ff''|chapter=Chapter 2: Plate tectonics|chapter-url=https://books.google.com/books?id=ij4BaFFpYHAC&pg=PA16}} </ref> Процесот на подвлекување троши постара океанска литосфера, така што океанската кора ретко е стара повеќе од 200 милиони години.<ref name="DSDP">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.deepseadrilling.org/about.htm|title=About the Deep Sea Drilling Project|year=2010|publisher=Deep Sea Drilling Project|location=[[Texas A&M University]], [[College Station, Texas|College Station]], [[Texas]]|accessdate=24 June 2010}}</ref> Целокупниот процес на повторени циклуси на создавање и уништување на океанската кора е познат како [[Суперконтинентален циклус]], првпат предложен од канадскиот [[Геофизика|геофизичар]] и [[геолог]] [[Џон Тузо Вилсон]]. Новата океанска кора, најблиску до средноокеанските гребени, е главно [[базалт]] на плитки нивоа и има груба [[топографија]]. Грубоста на оваа топографија е во функција на брзината со која се шири средноокеанскиот гребен (стапка на ширење).<ref name="Small1992">{{Наведено списание|last=Christopher Small|last2=David T. Sandwell|date=10 March 1992|title=An analysis of ridge axis gravity roughness and spreading rate|url=http://topex.ucsd.edu/sandwell/publications/49.pdf|journal=Journal of Geophysical Research|volume=97|issue=B3|pages=3235–3245|bibcode=1992JGR....97.3235S|doi=10.1029/91JB02465|access-date=23 June 2010}}</ref> Големините на стапките на ширење се разликуваат доста значително. Типичните вредности за гребени кои брзо се шират се поголеми од 100 мм/годишно, додека бавно распространетите гребени обично се помали од 20 мм/годишно.<ref name="White2001"/> Истражувањата покажале дека колку е побавна стапката на ширење, толку погруба ќе биде новата океанска кора, и обратно.<ref name="Small1992" /> Се смета дека овој феномен се должи на раседот на [[Расед|средноокеанскиот]] гребен кога била формирана новата океанска кора.<ref name="Buck2005">{{Наведено списание|last=W. Roger Buck|last2=Luc L. Lavier|last3=Alexei N.B. Poliakov|date=7 April 2005|title=Modes of faulting at mid-ocean ridges|journal=Nature|volume=434|issue=7034|pages=719–723|bibcode=2005Natur.434..719B|doi=10.1038/nature03358|pmid=15815620}}</ref> Овие раседи што се пробиваат низ океанската кора, заедно со нивните гранични бездни ридови, се најчестите тектонски и топографски одлики на површината на [[Земјата]].<ref name="Buck1998"/><ref name="Buck2005" /> Процесот на ширење на морското дно помага да се објасни концептот на континентално лизгање во теоријата на тектониката на плочите. Рамниот изглед на абисалните рамнини е резултат на прекривањето на оваа првично нерамна површина на океанската кора со ситнозрнести седименти, главно глина и тиња. Голем дел од овој талог се депонира од заматените струи кои биле канализирани од континенталните рабови по подморските кањони надолу во подлабоките води. Остатокот од седиментот се состои главно од прашина (честички од [[глина]]) издувана во морето од копно, и остатоци од мали [[Фитопланктон|морски растенија]] и [[Зоопланктон|животни]] кои тонат од горниот слој на океанот, познати како [[пелагиски седименти]]. Вкупната стапка на таложење на седимент во оддалечените области се проценува на два до три сантиметри на илјада години.<ref name="Kuenen1946">{{Наведено списание|last=Philip Henry Kuenen|date=August 1946|title=Rate and mass of deep-sea sedimentation|journal=American Journal of Science|volume=244|issue=8|pages=563–572|bibcode=1946AmJS..244..563K|doi=10.2475/ajs.244.8.563}}</ref><ref name="DSDP1972">{{Наведена книга|title=Initial Reports of the Deep Sea Drilling Project, Volume XII (covering Leg 12 of the cruises of the Drilling Vessel Glomar Challenger)|last=T.A. Davies|last2=A.S. Laughton|publisher=U.S. Government Printing Office|year=1972|editor-last=Laughton, A. S.|series=Initial Reports of the Deep Sea Drilling Project|volume=12|location=Washington, D.C.|page=915|chapter=Chapter 11. Sedimentary Processes in the North Atlantic|doi=10.2973/dsdp.proc.12.111.1972|issn=1936-7392|access-date=24 June 2010|editor-last2=Berggren, W. A.|display-editors=etal|chapter-url=http://www.deepseadrilling.org/12/volume/dsdp12_11.pdf}}</ref> Абисалните рамнини покриени со седименти се поретки во [[Тихиот Океан]] отколку во другите големи подводни котлини бидејќи седиментите од заматените струи се заробени во океанските ровови кои се граничат со Тихиот Океан.<ref name="Underwood1986">{{Наведено списание|last=Michael B. Underwood|last2=Charles R. Norville|date=May 1986|title=Deposition of sand in a trench-slope basin by unconfined turbidity currents|journal=Marine Geology|volume=71|issue=3–4|pages=383–392|bibcode=1986MGeol..71..383U|doi=10.1016/0025-3227(86)90080-0}}</ref> Абисалните рамнини обично се покриени со длабоки мориња, но за време на делови од кризата на Месинската криза на соленоста, голем дел од абисалната рамнина на [[Средоземно Море|Средоземното Море]] бил изложен на воздух како празен длабоко сув мијалник со солени подови.<ref name="Krijgsman1996">{{Наведено списание|last=Krijgsman W|last2=Garcés M|last3=Langereis CG|last4=Daams R|last5=Van Dam J|displayauthors=etal|year=1996|title=A new chronology for the middle to late Miocene continental record in Spain|journal=Earth and Planetary Science Letters|volume=142|issue=3–4|pages=367–380|bibcode=1996E&PSL.142..367K|doi=10.1016/0012-821X(96)00109-4}}</ref><ref name="Clauzon1996">{{Наведено списание|year=1996|title=Alternate interpretation of the Messinian salinity crisis: Controversy resolved?|journal=Geology|volume=24|issue=4|pages=363–6|bibcode=1996Geo....24..363C|doi=10.1130/0091-7613(1996)024<0363:AIOTMS>2.3.CO;2}}</ref><ref name="Vandijk1998">{{Наведено списание|year=1998|title=Central Mediterranean Messinian basin evolution. Tectono-eustasy or eustato-tectonics?|journal=Annales Tectonicae|volume=12|issue=1–2|pages=7–27}}</ref><ref>{{Наведено списание|displayauthors=etal|year=2009|title=Messinian erosional and salinity crises: View from the Provence Basin (Gulf of Lions, Western Mediterranean)|url=http://archimer.ifremer.fr/doc/2009/publication-6870.pdf|journal=Earth and Planetary Science Letters|volume=286|issue=1–2|pages=139–57|bibcode=2009E&PSL.286..139B|doi=10.1016/j.epsl.2009.06.021|access-date=1 October 2010}}</ref> == Откритие == [[Податотека:Marianatrenchmap.png|десно|мини| Местоположба на Челинџер Дип во Маријанскиот Ров]] Научната експедиција (декември 1872 - мај 1876) на британската [[Кралска воена морнарица|кралска морнарица]] на чело со бродот ХМС <nowiki><i id="mwAX0">Челинџер</i></nowiki>, дала огромна количина на [[Батиметрија|батиметриски]] податоци, од кои голем дел биле потврдени од следните истражувачи. Батиметриските податоци добиени за време на експедицијата Челинџер им овозможиле на научниците да цртаат мапи, кои дале груб преглед на одредени главни одлики на подморскиот терен, како што се работ на [[Континентален праг|континенталниот праг]] и [[Средноатлантски Гребен|Средноатлантскиот гребен]]. Овој дисконтинуиран сет на точки на податоци бил добиен со едноставна техника на преземање звучна линија со спуштање на долгите линии од бродот до морското дно. Експедицијата Челинџер била проследена со експедицијата на ''Женет'' од 1879-1881 година, предводена од поручникот [[Воена морнарица на САД|на американската морнарица]] [[Џорџ В. Делонг|Џорџ Вашингтон Делонг]]. Тимот пловел преку [[Чукотско Море|Чукотскотоо Море]] и ги снимил [[Метеорологија|метеоролошките]] и [[Астрономија|астрономските]] податоци како додаток на снимките на морското дно. Бродот останал заробен во [[Морски мраз|морскиот мраз]] во близина на [[Врангелов Остров|Врангеловиот Остров]] во септември [[1879]] година, и на крајот бил смачкан и потонат во јуни [[1881]] година.<ref>{{Наведена книга|title=Dictionary of American Naval Fighting Ships, Volume 3, G-K|last=Naval Historical Center|date=1977|publisher=Defense Department, [[United States Department of the Navy|Department of the Navy]], Naval History Division|isbn=978-0-16-002019-3|editor-last=James L. Mooney|location=Washington DC|chapter=''Jeannette''|oclc=2794587|author-link=Naval History & Heritage Command|access-date=26 June 2010|orig-year=First published in 1968|chapter-url=http://www.history.navy.mil/danfs/j2/jeannette.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20100708095936/http://www.history.navy.mil/danfs/j2/jeannette.htm|archive-date=8 July 2010}}</ref> По експедицијата ''Жанет'' следувала арктичката експедиција на [[Норвежани|норвешкиот]] истражувач [[Фритјоф Нансен]] од 1893-1896 година на бродот ''Фрам'', која докажал дека [[Северноледен Океан|Северноледениот Океан]] е длабок океански слив, непрекинат од какви било значајни копнени маси северно од [[Евроазија|евроазискиот]] континент.<ref name="Aber2006">{{Наведена мрежна страница|url=http://academic.emporia.edu/aberjame/histgeol/nansen/nansen.htm|title=History of Geology: Fridtjof Nansen|last=James S. Aber|year=2006|publisher=[[Emporia State University]]|location=[[Emporia, Kansas]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090416163515/http://academic.emporia.edu/aberjame/histgeol/nansen/nansen.htm|archive-date=16 April 2009|accessdate=26 June 2010}}</ref><ref name="Krishfield">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.whoi.edu/beaufortgyre/history/history_fram.html|title=Nansen and the Drift of the Fram (1893–1896)|last=Krishfield|first=Rick|work=Beaufort Gyre Exploration Project|publisher=[[Woods Hole Oceanographic Institution]]|accessdate=26 June 2010}}</ref> Почнувајќи од [[1916]] година, канадскиот физичар [[Роберт Вилијам Бојл]] и други научници од Истражниот комитет за откривање на анти-подморница ([[Сонар|ASDIC]]) презеле истражување што на крајот довело до развој на [[сонар]]<nowiki/>ската технологија. Била развиена опрема за акустична звучност која може да се ракува многу побрзо од звучните линии, со што ѝ овозможило на Германската метеорска експедиција на германскиот истражувачки брод [[Метеор (1915)|Метеор]] (1925–27) да врши чести испитувања на трансектите на исток-запад на Атлантикот. Мапите произведени од овие техники ги прикажуваат главните басени на [[Атлантикот]], но прецизноста на длабочината на овие рани инструменти не била доволна за да се откријат рамните безодни рамнини без одлики.<ref name="Maurer1933">{{Наведено списание|last=Hans Maurer|last2=Theodor Stocks|date=May–June 1933|title=Die Echolotengen des 'Meteor' Deutschen Atlantischen Exped. Meteor, 1925–1927|journal=Wissenschaftliche Ergebnisse|volume=2|issue=5|pages=458–460|jstor=1786634}}</ref><ref name="Stocks1935">{{Наведено списание|last=Theodor Stocks|last2=Georg Wust|year=1935|title=Die Tiefenverhaltnisse des offenen Atlantischen Ozeans: Deutsche Atlantischen Exped. Meteor, 1925–1927|url=http://www.photolib.noaa.gov/htmls/map00085.htm|journal=Wissenschaftliche Ergebnisse|volume=3|pages=1–31|access-date=26 June 2010}}</ref> Како што се подобрувала технологијата, мерењето на длабочината, [[Географска ширина|географската широчина]] и [[Географска должина|должина]] станале попрецизни и станало возможно да се соберат повеќе или помалку континуирани групи на податочни точки. Ова им овозможило на истражувачите да нацртаат точни и детални мапи на големи области на океанското дно. Употребата на непрекинато снимање преку фатометар им овозможило на Толстој и Јуинг во летото 1947 година да ја идентификуваат и опишат првата абисална рамнина. Оваа рамнина, јужно од [[Њуфаундленд и Лабрадор|Њуфаундленд]], сега е позната како Сомна рамнина<ref name="Tolstoy1949">{{Наведено списание|last=Ivan Tolstoy|last2=Maurice Ewing|date=October 1949|title=North Atlantic hydrography and the mid-Atlantic Ridge|journal=Geological Society of America Bulletin|volume=60|issue=10|pages=1527–40|bibcode=1949GSAB...60.1527T|doi=10.1130/0016-7606(1949)60[1527:NAHATM]2.0.CO;2|issn=0016-7606}}</ref> По ова откритие многу други примери биле пронајдени во сите океани.<ref name="Heezen1951">{{Наведено списание|last=Bruce C. Heezen|last2=Maurice Ewing|last3=D.B. Ericson|date=December 1951|title=Submarine topography in the North Atlantic|journal=Geological Society of America Bulletin|volume=62|issue=12|pages=1407–1417|bibcode=1951GSAB...62.1407H|doi=10.1130/0016-7606(1951)62[1407:STITNA]2.0.CO;2|issn=0016-7606}}</ref><ref name="Heezen1954">{{Наведено списание|last=Bruce C. Heezen|last2=D.B. Ericson|last3=Maurice Ewing|date=July 1954|title=Further evidence for a turbidity current following the 1929 Grand banks earthquake|journal=Deep-Sea Research|volume=1|issue=4|pages=193–202|bibcode=1954DSR.....1..193H|doi=10.1016/0146-6313(54)90001-5}}</ref><ref name="Koczy1954">{{Наведено списание|last=F.F. Koczy|year=1954|title=A survey on deep-sea features taken during the Swedish deep-sea expedition|journal=Deep-Sea Research|volume=1|issue=3|pages=176–184|bibcode=1954DSR.....1..176K|doi=10.1016/0146-6313(54)90047-7}}</ref><ref name="Heezen1962">{{Наведена книга|title=Heezen, Bruce C., Marie Tharp, and Maurice Ewing: The Floors of the Oceans. I. The North Atlantic. Text to Accompany the Physiographic Diagram of the North Atlantic. With 49 fig., 30 plates. – New York, N.Y.: The Geological Society of America, Special Paper 65, 1959. 122 p. $10.00|last=Bruce C. Heezen|last2=Marie Tharp|last3=Maurice Ewing|work=Internationale Revue der Gesamten Hydrobiologie und Hydrographie|publisher=WILEY-VCH Verlag GmbH & Company|year=1962|editor-last=H. Caspers|volume=47|location=Weinheim|pages=487|chapter=The Floors of the Oceans. I. The North Atlantic. Text to Accompany the Physiographic Diagram of the North Atlantic|doi=10.1002/iroh.19620470311|issue=3}}</ref><ref name="Heezen1963">{{Наведена книга|title=The Sea|last=Bruce C. Heezen|last2=A.S. Laughton|publisher=Wiley-Interscience|year=1963|editor-last=M.N. Hill|volume=3|location=New York|pages=312–64|chapter=Abyssal plains}}</ref> Дип Челинџер е најдлабоката испитувана точка од сите океани на Земјата; таа е на јужниот крај на [[Маријански Ров|Маријанскиот Ров]] во близина на групата [[Маријански Острови]]. Депресијата е именувана по <nowiki><i id="mwAcA">Челинџер</i></nowiki>, чии истражувачи ги направиле првите снимки од нејзината длабочина на [[23 март]] [[1875]] година на [https://web.archive.org/web/20110310200116/http://www.19thcenturyscience.org/HMSC/HMSC-Reports/1895-Summary/htm/doc878.html станица 225]. Пријавената длабочина била 4.475 фатоми (8.184&nbsp;метри) врз основа на две посебни сондажи. На [[1 јуни]] [[2009]] година, сонарното мапирање на Дип Челинџер од системот за батиметрија со повеќе звуци ''Симрад EM120'' покажала максимална длабочина од 10.971&nbsp;метри. Сонарскиот систем користи фазна и [[Замав|амплитудна]] детекција на дното, со точност од 0,2% од длабочината на водата (ова е грешка од околу 22&nbsp;метри на оваа длабочина).<ref name="Moana1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.soest.hawaii.edu/UMC/Reports/Archives/KMreportJuneJuly2009.html|title=Daily Reports for R/V KILO MOANA June & July 2009|last=University of Hawaii Marine Center|date=4 June 2009|publisher=University of Hawaii|location=Honolulu, Hawaii|archive-url=https://archive.today/20120524194643/http://www.soest.hawaii.edu/UMC/Reports/Archives/KMreportJuneJuly2009.html|archive-date=24 May 2012|accessdate=26 June 2010}}</ref><ref name="Moana2">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.soest.hawaii.edu/UMC/KM/scienceequipment.htm|title=Inventory of Scientific Equipment aboard the R/V KILO MOANA|last=University of Hawaii Marine Center|date=4 June 2009|publisher=University of Hawaii|location=Honolulu, Hawaii|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613143513/http://www.soest.hawaii.edu/UMC/KM/scienceequipment.htm|archive-date=13 June 2010|accessdate=26 June 2010}}</ref> == Одлики на теренот == === Хидротермални отвори === [[Податотека:Phase-diag2-mk.svg|мини| Во овој фазен дијаграм, зелената линија со точки го илустрира аномалното однесување на водата. Цврстата зелена линија ја означува точката на [[Точка на топење|топење]], а сината линија точката на [[Точка на вриење|вриење]], покажувајќи како тие варираат со притисокот.]] Ретка, но важна одлика на теренот пронајдена во батијалните, абисалните и хадалските зони е хидротермалниот отвор. За разлика од приближно 2&nbsp;°C температура на овие длабочини, водата излегува од овие отвори на температури кои се движат од 60&nbsp;°C до дури 464&nbsp;°C.<ref name="Haas2007"/><ref name="Andrea2008"/><ref name="Hill2008"/><ref name="Karst2009"/> Поради високиот [[Атмосферски притисок|барометриски притисок]] на овие длабочини, водата може да постои или во течна форма или како [[суперкритична течност]] на такви температури. При барометриски притисок од 218 [[Атмосфера (единица)|атмосфери]], критичната точка на водата е 375&nbsp;°C. На длабочина од 3.000&nbsp;метри, барометрискиот притисок на морската вода е повеќе од 300&nbsp;атмосфери (бидејќи солената вода е [[Густина|погуста]] од свежата вода). На оваа длабочина и притисок, морската вода станува суперкритична на температура од 407 степени&nbsp;°C (''види слика''). Сепак, зголемувањето на соленоста на оваа длабочина ја турка водата поблиску до нејзината критична точка. Така, водата што излегува од најжешките делови на некои хидротермални отвори, ''црните чадачи'' и [[Подводен вулкан|подморските вулкани]] може да биде [[суперкритична течност]], која поседува физички својства помеѓу оние на [[гас]]от и оние на [[течност]]а.<ref name="Haas2007"/><ref name="Andrea2008">{{Наведено списание|last=Andrea Koschinsky|last2=Dieter Garbe-Schönberg|last3=Sylvia Sander|last4=Katja Schmidt|last5=Hans-Hermann Gennerich|last6=Harald Strauss|date=August 2008|title=Hydrothermal venting at pressure-temperature conditions above the critical point of seawater, 5°S on the Mid-Atlantic Ridge|journal=Geology|volume=36|issue=8|pages=615–618|bibcode=2008Geo....36..615K|doi=10.1130/G24726A.1}}</ref><ref name="Hill2008"/><ref name="Karst2009">{{Наведено списание|last=Karsten M. Haase|last2=Sven Petersen|last3=Andrea Koschinsky|last4=Richard Seifert|last5=Colin W. Devey|displayauthors=etal|year=2009|title=Fluid compositions and mineralogy of precipitates from Mid Atlantic Ridge hydrothermal vents at 4°48'S|journal=[[PANGAEA (data library)|PANGAEA]]|location=Germany|publisher=Publishing Network for Geoscientific & Environmental Data (PANGAEA)|doi=10.1594/PANGAEA.727454}}</ref> ''Систер Пик'' ({{Coord|4|48|S|12|22|W|}} −2996&nbsp;м), ''Шрипп Фарм'' и ''Мефисто'' ({{Coord|4|48|S|12|23|W|}}, −3047&nbsp;м), се три хидротермални отвори од категоријата црн чадач, на средноатлантскиот гребен во близина на островот [[Вознесение (остров)|Вознесение]]. Се претпоставува дека тие биле активни по земјотресот што го потрел регионот во [[2002]] година.<ref name="Haas2007"/><ref name="Andrea2008"/><ref name="Hill2008"/><ref name="Karst2009"/> Забележано е дека овие отвори за проветрување на течности од типот на пареа се со [[фазен премин]]. Во 2008 година, биле забележсни одржливи излезни температури до 464&nbsp;°C. Овие [[Термодинамика|термодинамички]] услови ја надминуваат критичната точка на морската вода и се највисоките температури регистрирани досега од морското дно. Ова е првиот пријавен доказ за директна [[магма]]тско - хидротермална интеракција на бавно распространет средноокеански гребен.<ref name="Haas2007" /><ref name="Andrea2008" /><ref name="Hill2008" /><ref name="Karst2009" /><ref name=Kosch2008>{{cite magazine |author=Catherine Brahic |date=4 August 2008 |url=https://www.newscientist.com/article/dn14456-found-the-hottest-water-on-earth.html |title=Found: The hottest water on Earth |magazine=New Scientist |access-date=18 June 2010}}</ref> Почетните фази на вентилациониот оџак започнуваат со таложење на минералниот анхидрит. Сулфидите на [[бакар]], [[железо]] и [[цинк]] потоа се таложат во празнините на оџакот, што го прави помалку порозен со текот на времето. Истражувањето на длабинските отвори од брегот на [[Фиџи]] во април 2007 година покажало дека тие отвори се значаен извор на растворено железо. Хидротермалните отвори во длабокиот океан обично се формираат долж сртовите на средината на океанот, како што се Источнопацифистичкиот и Средноатлантскиот гребен. Тоа се локации каде што две тектонски плочи се разминуваат и се формира нова кора. === Ладни извори === [[Податотека:Cold_seep_community.jpg|десно|мини| Цевчести црви и меки корали на [[ладен извор]], 3000&nbsp;метри длабоко на платформа на Флорида. Јагулите, и ракчињата се хранат со хемосинтетички школки.]] Друга необична одлика пронајдена во абисалната и хаданската зона е [[Ладен извор|ладниот извор]], понекогаш наречен ''ладен отвор''. Ова е област на морското дно каде што се јавува истекување на [[сулфурводород]], [[метан]] и друга течност богата со [[јаглеводород]]и, често во форма на длабок морски солен басен. Првите ладни извори биле откриени во [[1983]] година, на длабочина од 3200&nbsp;метри во [[Мексикански Залив|Мексиканскиот Залив]].<ref name="Paull1984">{{Наведено списание|last=Paull, C. K.|last2=Hecker, B.|last3=Commeau, R.|last4=Freeman-Lynde, R. P.|last5=Neumann, C.|last6=Corso, W. P.|last7=Golubic, S.|last8=Hook, J. E.|last9=Sikes, E.|date=23 November 1984|title=Biological communities at the Florida Escarpment resemble hydrothermal vent taxa|journal=Science|volume=226|issue=4677|pages=965–967|bibcode=1984Sci...226..965P|doi=10.1126/science.226.4677.965|pmid=17737352}}</ref> Оттогаш, тие се откриени во многу други области на [[Океан|Светскиот Океан]], вклучувајќи го и подморскиот кањон Монтереј веднаш до Монтерејскиот Залив, [[Калифорнија]], [[Јапонско Море|Јапонското Море]], крај брегот на [[Тихиот Океан]] на [[Костарика]], крај атлантскиот брег на [[Африка]], брегот на [[Алјаска]] и под [[Ледена покривка|ледената покривка]] на [[Антарктик]]от.<ref name="nsf">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nsf.gov/discoveries/disc_summ.jsp?cntn_id=109683|title=Demise of Antarctic Ice Shelf Reveals New Life|last=Caitlyn H. Kennedy|date=26 July 2007|publisher=National Science Foundation|accessdate=19 June 2010}}</ref> == Биоразновидност == Иако некогаш се претпоставувало дека рамнините се огромни, живеалишта слични на [[пустина]]та, истражувањата во изминатата деценија покажуваат дека тие преполни со широк спектар на [[Микроорганизам|микробиолошки]] живот.<ref name="Scheck2010">{{Наведено списание|last=Frank Scheckenbach|last2=Klaus Hausmann|last3=Claudia Wylezich|last4=Markus Weitere|last5=Hartmut Arndt|date=5 January 2010|title=Large-scale patterns in biodiversity of microbial eukaryotes from the abyssal sea floor|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=107|issue=1|pages=115–120|bibcode=2010PNAS..107..115S|doi=10.1073/pnas.0908816106|pmc=2806785|pmid=20007768|doi-access=free}}</ref><ref name="Jorg2007">{{Наведено списание|last=Jørgensen BB|last2=Boetius A.|date=October 2007|title=Feast and famine—microbial life in the deep-sea bed|journal=Nature Reviews Microbiology|volume=5|issue=10|pages=770–81|doi=10.1038/nrmicro1745|pmid=17828281}}</ref> Сепак, структурата и функцијата на екосистемот на длабокото [[морско дно]] се историски слабо проучени поради големината и оддалеченоста на бездната. Неодамнешните [[океанографија|океанографски]] експедиции спроведени од меѓународна група научници од Пописот на разновидноста на морскиот живот (CeDAMar) откриле исклучително високо ниво на биолошка разновидност на абисалните рамнини, со до 2000 видови бактерии, 250 видови [[праживотни]] и 500 видови на [[Безрбетници|без'рбетници]] ([[црв]]и, [[ракови]] и [[мекотели]]), кои обично се наоѓаат на единечни абисални места.<ref name="NOAA">{{Наведена мрежна страница|url=http://explore.noaa.gov/abstract-and-bio-census-of-the-diversity-of-abyssal-marine-life-dr-craig-smith|title=Abstract and Bio: Census of the Diversity of Abyssal Marine Life (Dr. Craig Smith)|last=Census of Diversity of Abyssal Marine Life (CeDAMar)|publisher=Office of Ocean Exploration & Research, National Oceanic and Atmospheric Administration|archive-url=https://web.archive.org/web/20100527223751/http://explore.noaa.gov/abstract-and-bio-census-of-the-diversity-of-abyssal-marine-life-dr-craig-smith/|archive-date=27 May 2010|accessdate=26 June 2010}}</ref> Новите видови сочинуваат повеќе од 80% од илјадниците видови безрбетници на морското дно собрани на која било бездна станица, што го истакнува нашето досега лошо разбирање за различноста и еволуцијата на оваа зона.<ref name="NOAA" /><ref name="Glover2002">{{Наведено списание|last=Glover, A.G.|last2=Smith, C.R.|last3=Paterson, G.L.J.|last4=Wilson, G.D.F.|last5=Hawkins, L.|last6=Sheader, M.|year=2002|title=Polychaete species diversity in the central Pacific abyss: local and regional patterns and relationships with productivity|journal=Marine Ecology Progress Series|volume=240|pages=157–170|bibcode=2002MEPS..240..157G|doi=10.3354/meps240157|doi-access=free}}</ref><ref name="Martinez2010">{{Наведено списание|last=Pedro Martínez Arbizu|last2=Horst Kurt Schminke|date=18 February 2005|title=DIVA-1 expedition to the deep sea of the Angola Basin in 2000 and DIVA-1 workshop 2003|journal=Organisms Diversity & Evolution|volume=5|issue=Supplement 1|pages=1–2|doi=10.1016/j.ode.2004.11.009}}</ref><ref name="Snelgrove2010">{{Наведено списание|last=Paul V.R. Snelgrove|last2=Craig R. Smith|year=2002|title=A riot of species in an environmental calm: the paradox of the species-rich deep-sea floor|journal=Oceanography and Marine Biology: An Annual Review|volume=40|pages=311–342|id={{INIST|14868518}}}}</ref> Побогатата [[биоразновидност]] е поврзана со области со познат влез на фитодетритус и повисок органски флукс на јаглерод.<ref name="Lambshead2003">{{Наведено списание|last=P John D Lambshead|last2=Caroline J Brown|last3=Timothy J Ferrero|last4=Lawrence E Hawkins|last5=Craig R Smith|last6=Nicola J Mitchell|date=9 January 2003|title=Biodiversity of nematode assemblages from the region of the Clarion-Clipperton Fracture Zone, an area of commercial mining interest|journal=BMC Ecology|volume=3|pages=1|doi=10.1186/1472-6785-3-1|pmc=140317|pmid=12519466}}</ref> ''[[Abyssobrotula galatheae]]'', [[Вид (биологија)|вид]] на јагула од [[Семејство (биологија)|фамилијата]] ''Ophidiidae'', е меѓу најдлабоките видови риби. Во 1970 година, еден примерок бил влечен од длабочина од 8370 година&nbsp;метри во Порториканскот Ров.<ref name="ellis">{{Наведена книга|title=Deep Atlantic: Life, Death, and Exploration in the Abyss|last=Ellis, R.|publisher=Alfred A. Knopf, Inc|year=1996|isbn=978-1-55821-663-1|location=New York}}</ref><ref name="nielsen">{{Наведено списание|last=Nielsen, J.G.|year=1977|title=The deepest living fish ''Abyssobrotula galatheae'': a new genus and species of oviparous ophidioids (Pisces, Brotulidae)|journal=Galathea Report|volume=14|pages=41–48}}</ref> Животното сепак било мртво по пристигнувањето на површината. Во 2008 година, хадалскиот полжав (''Pseudoliparis amblystomopsis'') бил забележан и снимен на длабочина од 7700&nbsp;метри во Јапонскиот Ров. Овие се, до денес, најдлабоките живи риби некогаш забележани.<ref name="Morelle2008"/><ref name="Keller2010">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.extremescience.com/zoom/index.php/life-in-the-deep-ocean/44-deepest-fish|title=Deepest Fish: Snailfish (''Pseudoliparis amblystomopsis'')|last=Elizabeth Keller|year=2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100628211038/http://www.extremescience.com/zoom/index.php/life-in-the-deep-ocean/44-deepest-fish|archive-date=28 June 2010|accessdate=26 June 2010}}</ref> Други риби од абисалната зона ги вклучуваат рибите од фамилијата ''Ipnopidae'', која ги вклучува абисалниот пајак (''Bathypterois longipes''), ''Bathypterois grallator'', филтер-риба (''Bathypterois longifilis'') и црниот гуштер (''Bathysauropsis gracilis''). Некои членови на ова семејство се снимени од длабочини од повеќе од 6000&nbsp;метри.<ref name="McGrouther">{{Наведена мрежна страница|url=http://australianmuseum.net.au/Spiderfish-Bathypterois-sp/|title=Spiderfishes, ''Bathypterois spp''|last=Mark McGrouther|date=22 April 2010|publisher=Australian Museum|location=Sydney, NSW|accessdate=26 June 2010}}</ref> Научниците од ''CeDAMar'' покажале дека некои видови имаат космополитска распространетост. Еден пример за ова би биле фораминифераните,<ref name="Akimoto">{{Наведено списание|last=K. Akimoto|last2=M. Hattori|last3=K. Uematsu|last4=C. Kato|date=May 2001|title=The deepest living foraminifera, Challenger Deep, Mariana Trench|journal=Marine Micropaleontology|volume=42|issue=1–2|pages=95–97|bibcode=2001MarMP..42...95A|doi=10.1016/S0377-8398(01)00012-3}}</ref> од кои одредени видови се наоѓаат од Арктикот до Антарктикот. Други фаунски групи, како што се [[Многучетинести црви|полихетните]] црви и изоподните ракови, се чини дека се ендемични за одредени специфични рамнини и басени.<ref name="NOAA"/> Многу очигледно уникатни [[таксон]]и на [[Цевчести црви|нематодни]] црви се исто така неодамна откриени на абисалните рамнини. Ова сугерира дека длабокиот океан поттикнал [[Адаптивна радијација|адаптивни зрачења]].<ref name="NOAA" /> Таксономскиот состав на фауната на нематодите во Тихиот Океан е сличен, но не и идентичен со оној на северниот [[Атлантик]].<ref name="Lambshead2003"/> Списокот на некои од видовите кои се откриени или преопишувани од ''CeDAMar'' може да се најде [https://web.archive.org/web/20100905112108/http://www.cedamar.org/Species-List овде]. Единаесет од 31 опишани видови на ''[[моноплакофори]]'' ([[Класа (биологија)|класа]] [[мекотели]]) живеат под 2000 метри. Од овие 11 видови, два живеат исклучиво во Хадалската зона.<ref name="Schwabe2008">{{Наведена книга|title=Bringing light into deep-sea biodiversity (Zootaxa 1866)|last=Enrico Schwab|publisher=Magnolia Press|year=2008|isbn=978-1-86977-260-4|editor-last=Pedro Martinez Arbizu|location=Auckland, New Zealand|pages=205–222|chapter=A summary of reports of abyssal and hadal Monoplacophora and Polyplacophora (Mollusca)|access-date=26 June 2010|editor-last2=Saskia Brix|chapter-url=http://www.mapress.com/zootaxa/2008/f/zt01866p222.pdf}}</ref> Најголемиот број на моноплакофори се од источниот дел на [[Тихиот Океан]] долж океанските ровови. Сепак, сè уште не се пронајдени абисални моноплакофорани во Западниот Тихи Океан и само еден вид е идентификуван во [[Индискиот Океан]].<ref name="Schwabe2008" /> Од 922 познати видови [[хитони]] (од класата на мекотели ''[[Хитони|Polyplacophora]]''), 22 видови (2,4%) живеат под 2000 метри, а два од нив се ограничени на абисалната рамнина.<ref name="Schwabe2008" /> Иако недостигаат генетски студии, се смета дека најмалку шест од овие видови се еурибатски (способни да живеат во широк опсег на длабочини), бидејќи е пријавено дека се јавуваат од [[Литорал|сублиторалните]] до абисалните длабочини. Голем број полиплакофори од големи длабочини се [[Растителнојадно животно|тревопасни]] или ксилофаги, што може да ја објасни разликата помеѓу распространетоста на моноплакофорите и полиплакофорите во светските океани.<ref name="Schwabe2008" /> Познато е дека перакаридните ракови, вклучително и изоподите, формираат значаен дел од макробентската заедница која е одговорна за чистење на големите падови на храна на морското дно.<ref name="CRS2008"/><ref name="Debroy2004">{{Наведено списание|last=De Broyer, C.|last2=Nyssen, F.|last3=P. Dauby|date=July–August 2004|title=The crustacean scavenger guild in Antarctic shelf, bathyal and abyssal communities|url=http://orbi.ulg.ac.be/handle/2268/34147|journal=Deep-Sea Research Part II: Topical Studies in Oceanography|volume=51|issue=14–16|pages=1733–1752|bibcode=2004DSR....51.1733D|doi=10.1016/j.dsr2.2004.06.032}}</ref> Во 2000 година, научниците од експедицијата „ ''Разновидност на длабоките атлантски бентоси“'' (DIVA 1) откриле и собрале три нови видови од [[Ред (биологија)|подредот]] на [[бентал]]ните изоподи ''Asellota'' од абисалните рамнини на Сливот на Ангола во јужниот дел на [[Атлантски Океан|Атлантскиот Океан]].<ref>{{Harvnb|Mursch|Brenke|Wägele|2008}}</ref><ref name="Schmid2002">{{Наведено списание|last=Schmid, C.|last2=Brenke, N.|last3=J.W. Wägele|year=2002|title=On abyssal isopods (Crustacea: Isopoda: Asellota) from the Angola Basin: Eurycope tumidicarpus n.sp. and redescription of Acanthocope galathea Wolff, 1962|journal=Organisms Diversity & Evolution|volume=2|issue=1|pages=87–88|doi=10.1078/1439-6092-00030}}</ref><ref name="Lowry">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.crustacea.net/crustace/www/asellota.htm|title=Crustacea, the Higher Taxa: Description, Identification, and Information Retrieval (Asellota)|last=J.K. Lowry|date=2 October 1999|publisher=Australian Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20090120094611/http://crustacea.net/crustace/www/asellota.htm|archive-date=20 January 2009|accessdate=26 June 2010}}</ref> Во 2003 година, Де Бројер неговите соработници собрале околу 68.000 ракови од 62 видови распоредени во [[Веделово Море|Веделското Море]], [[Скоша|Шкотското Море]] и во близина на Јужните Шетландски Острови. Тие откриле дека околу 98% од примероците припаѓаат на суперфамилијата на амфиподи ''Lysianassoidea'', а 2% на семејството изоподи ''Cirolanidae''. Половина од овие видови биле собрани од длабочини поголеми од 1000&nbsp;метри.<ref name="Debroy2004" /> Во 2005 година, јапонската агенција за наука и технологија за морските земјишта (JAMSTEC) управувано од далечина возило, КАИКО, собрало седиментно јадро од Челинџер Дип. Во примероците од седиментот биле идентификувани 432 живи примероци на фораминифери.<ref name="Todo2005">{{Наведено списание|last=Yuko Todo|last2=Hiroshi Kitazato|last3=Jun Hashimoto|last4=Andrew J. Gooday|date=4 February 2005|title=Simple Foraminifera Flourish at the Ocean's Deepest Point|journal=Science|volume=307|issue=5710|pages=689|doi=10.1126/science.1105407|pmid=15692042}}</ref><ref name="Roach">{{Наведена мрежна страница|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/02/0203_050203_deepest.html|title=Life Is Found Thriving at Ocean's Deepest Point|last=John Roach|date=3 February 2005|publisher=National Geographic News|accessdate=26 June 2010}}</ref> Фораминиферите се едноклеточни [[протисти]] кои конструираат школки. Се проценува дека има околу 4.000 видови живи фораминифери. Од собраните 432 организми, огромното мнозинство на примерокот се состоел од едноставни фораминифери со мека обвивка, додека други претставуваат видови од сложените родови ''Leptohalysis'' и ''Reophax''. Севкупно, 85% од примероците се состоеле од алогромиди со мека лушпа. Ова е невообичаено во споредба со примероците на организми кои живеат во седимент од други длабоки морски средини, каде што процентот на фораминифери со органски ѕидови се движи од 5% до 20% од вкупниот број. Малите организми со тврда варовничка обвивка имаат проблем да растат на екстремни длабочини затоа што водата на таа длабочина има сериозно недостаток на [[калциум карбонат]].<ref name="Turekian1975">{{Наведено списание|last=Karl K. Turekian|last2=J. Kirk Cochran|last3=D.P. Kharkar|last4=Robert M. Cerrato|last5=J. Rimas Vaisnys|last6=Howard L. Sanders|last7=J. Frederick Grassle|last8=John A. Allen|date=July 1975|title=Slow growth rate of a deep-sea clam determined by 228Ra chronology|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=72|issue=7|pages=2829–2832|bibcode=1975PNAS...72.2829T|doi=10.1073/pnas.72.7.2829|pmc=432865|pmid=1058499|doi-access=free}}</ref> Џинот (5-20&nbsp;cm) фораминиферите познати како ксенофиофори се наоѓаат само на длабочини од 500-10.000 метри, каде што можат да се појават во голем број и во голема мера да ја зголемат животинската разновидност поради нивната биотурбација и обезбедување на живо живеалиште за малите животни.<ref>{{Наведено списание|last=Levin|first=Lisa A.|last2=Thomas|first2=Cynthia L.|date=December 1988|title=The ecology of xenophyophores (Protista) on eastern Pacific seamounts|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0198014988901227|journal=Deep Sea Research Part A. Oceanographic Research Papers|language=en|volume=35|issue=12|pages=2003–2027|bibcode=1988DSRA...35.2003L|doi=10.1016/0198-0149(88)90122-7}}</ref> Додека е познато дека слични форми на живот постојат во поплитки океански ровови (> 7.000&nbsp;м) и на абисална рамнина, формите на живот откриени во Челинџер Дип може да претставуваат независни таксони од тие поплитки екосистеми. Оваа надмоќ на организми со мека обвивка во Челинџер Дип може да биде резултат на притисокот на селекцијата. Пред милиони години, Челинџер Дип бил поплиток отколку што е сега. Во текот на изминатите шест до девет милиони години, додека Челинџер Дип растел до неговата сегашна длабочина, многу од видовите присутни во седиментот на таа древна биосфера не биле во можност да се прилагодат на зголемениот притисок на водата и променливата средина. Оние видови кои можеле да се прилагодат можеби биле предци на организмите кои моментално се ендемични на Челинџер Дип.<ref name="Todo2005"/> Полихетите се појавуваат низ Земјините океани на сите длабочини, од форми кои живеат како [[планктон]]и во близина на површината, до најдлабоките океански ровови. Роботот на океанска сонда Нереус забележал 2-3&nbsp;cm примерок (сè уште некласифициран) од [[полихет]] на дното на Челинџер Дип на [[31 мај]] [[2009]] година.<ref name="Roach"/><ref name="Guam">{{Наведена мрежна страница|url=http://sciencetech-search.blogspot.com/2009/07/robotic-vehicle-explores-challenger.html|title=Robotic vehicle explores Challenger Deep|last=Bernice Santiago|date=15 June 2009|publisher=Guam Pacific Daily News, Hagatna, Guam|accessdate=26 June 2010}}</ref><ref name="WHOI">{{Наведено списание|last=Lonny Lippsett|last2=Amy E. Nevala|date=4 June 2009|title=Nereus Soars to the Ocean's Deepest Trench|url=http://www.whoi.edu/oceanus/viewArticle.do?id=57606|journal=Oceanus Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20100601172511/http://www.whoi.edu/oceanus/viewArticle.do?id=57606|archive-date=1 June 2010|access-date=26 June 2010}}</ref><ref name="WHOI2">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.whoi.edu/page.do?pid=24136&tid=282&cid=57586|title=Hybrid Remotely Operated Vehicle "Nereus" Reaches Deepest Part of the Ocean|last=WHOI Media Relations|date=2 June 2009|publisher=[[Woods Hole Oceanographic Institution]]|accessdate=26 June 2010}}</ref> Постојат повеќе од 10.000 опишани видови полихети; тие можат да се најдат во речиси секоја морска средина. Некои видови живеат во најстудените океански температури во Хадалската зона, додека други можат да се најдат во екстремно топлите води во непосредна близина на хидротермалните отвори. Во рамките на абисалните и хадалските зони, областите околу подморските хидротермални отвори и студените канали имаат убедливо најголема биомаса и биоразновидност по единица површина. Поттикнати од хемикалиите растворени во течностите за вентилација, овие области често се дом на големи и разновидни заедници на термофилни, халофилни и други [[екстремофил]]ни [[Прокариоти|прокариотски]] [[Микроорганизам|микроорганизми]] (како што се оние од родот што оксидира сулфид ''Beggiatoa''), често распоредени во големи бактериски подлоги блиску до студ. навлегува. На овие локации, хемосинтетичките археи и бактериите обично ја формираат основата на синџирот на исхрана. Иако процесот на хемосинтеза е целосно микробен, овие хемосинтетички микроорганизми често поддржуваат огромни екосистеми кои се состојат од сложени повеќеклеточни организми преку [[симбиоза]].<ref name="MMS3">{{Наведена книга|title=Gulf of Mexico OCS Oil and Gas Lease Sales: 2007–2012. Western Planning Area Sales 204, 207, 210, 215, and 218. Central Planning Area Sales 205, 206, 208, 213, 216, and 222. Draft Environmental Impact Statement. Volume I|last=[[Minerals Management Service]]|date=November 2006|publisher=[[United States Department of the Interior]], [[Minerals Management Service]], Gulf of Mexico OCS Region|editor-last=Chris C. Oynes|location=New Orleans|pages=3–27–3–31|chapter=3: Description of the affected environment|access-date=20 June 2010|chapter-url=http://www.gomr.mms.gov/PDFs/2006/2006-062-Vol1.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20090326005638/http://www.gomr.mms.gov/PDFs/2006/2006-062-Vol1.pdf|archive-date=26 March 2009}}</ref> Веројатно најважната еколошка одлика на абисалните екосистеми е енергетското ограничување. Заедниците на морското дно се сметаат за ''ограничени со храна'', бидејќи [[бентал]]ното производство зависи од внесот на органски материјал кој се произведува во еуфотичната зона, илјадници метри погоре.<ref name="Smith2003">Smith, C.R. and Demoupolos, A.W.J. (2003) Ecology of the Pacific ocean floor. In: Ecosystems of the World (Tyler, P.A., ed.), pp. 179–218, Elsevier</ref> Поголемиот дел од органскиот флукс пристигнува како [[Морски снег|ослабен дожд]] од мали честички (обично, само 0,5-2% од нето примарното производство во еуфотичната зона), што се намалува обратно со длабочината на водата.<ref name="Buesseler"/> Флуксот на мали честички може да се зголеми со паѓање на поголеми трупови и пренос на органски материјал по надолнина во близина на континенталните рабови.<ref name="Smith2003" /> == Искористување на ресурсите == Покрај нивната висока биолошка разновидност, абисалните рамнини се од голем сегашен и иден комерцијален и стратешки интерес. На пример, тие може да се користат за легално и незаконско отстранување на големи објекти како што се бродови и нафтени платформи, радиоактивен отпад и друг опасен отпад, како што е муниција. Тие, исто така, може да бидат атрактивни места за риболов во длабоко море и екстракција на нафта и гас и други минерали. Идните активности за отстранување на отпадот во длабоко море кои би можеле да бидат значајни до 2025 година вклучуваат поставување на отпадни води и тиња, секвестрација на јаглерод и отстранување на пленот од багерите. Како што рибните резерви се намалуваат во горниот дел на океанот, риболовот во длабоко море се повеќе е цел на експлоатација. Бидејќи длабокоморските риби се долговечни и бавно растат, се смета дека овие длабочински риболовници не се одржливи на долг рок со оглед на сегашните практики на управување. Промените во примарното производство во фотичната зона се очекува да ги променат постојаните залихи во афотичната зона ограничена со храна. Истражувањето на јаглеводородите во длабоки води повремено резултира со значителна деградација на животната средина, главно како резултат на акумулација на контаминирани исечоци од дупчалки, но и од излевање на нафта. Додека изливот на нафта вклучен во излевањето на нафтата на ''Deepwater Horizon'' во [[Мексикански Залив|Мексиканскиот Залив]] потекнува од бунар само 1500 метри под површината на океанот,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2010/05/22/opinion/22macdonald.html|title=The Measure of an Oil Disaster|last=Macdonald|first=Ian R.|date=21 May 2010|work=The New York Times|access-date=18 June 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100526182228/http://www.nytimes.com/2010/05/22/opinion/22macdonald.html|archive-date=26 May 2010|last2=John Amos|last3=Timothy Crone|last4=Steve Wereley}}</ref> сепак го илустрира видот на [[еколошка катастрофа]] што може да резултира од несреќи поврзани со дупчење на нафта и гас на море. Седиментите на одредени абисални рамнини содржат изобилни минерални ресурси, особено полиметални јазли. Овие конкременти од манган, железо, никел, кобалт и бакар со големина на компир, распоредени на морското дно на длабочини поголеми од 4000&nbsp;метри,<ref name="Glover2003">{{Наведено списание|last=Adrian G. Glover|last2=Craig R. Smith|year=2003|title=The deep-sea floor ecosystem: current status and prospects of anthropogenic change by the year 2025|journal=Environmental Conservation|volume=30|issue=3|pages=219–241|doi=10.1017/S0376892903000225}}</ref> се од значителен комерцијален интерес. Областа на максимален комерцијален интерес за ископување на полиметални јазли лежи во [[Меѓународни води|меѓународните води]] на [[Тихиот Океан]], кои се протегаат од 118°-157° и од 9°-16°N, површина од повеќе од 3 милиони км².<ref name="Smith 2008 4">{{Harvnb|Smith|Paterson|Lambshead|Glover|Gooday|Rogers|Sibuet|Kitazato|Galéron|Menot|2008}}</ref> Абисалната зона на Кларион-Клипертон (CCFZ) е област во провинцијата на Тихиот Океан која моментално се истражува за нејзиниот минерален потенцијал.<ref name="Lambshead2003"/> Осум комерцијални изведувачи во моментов се лиценцирани од [[Меѓународна управа за морското дно|Меѓународниот орган за морското дно]] (меѓувладина организација основана за да ги организира и контролира сите активности поврзани со минерали во областа на меѓународното морско дно надвор од границите на [[Територијални води|националната јурисдикција]]) да ги истражуваат ресурсите на јазли и да ги тестираат техниките на рударство во осум области, секоја покрива 150.000&nbsp;км².<ref name="Smith 2008 4"/> Кога рударството конечно ќе започне, секоја операција на рударство се проектира директно да прекине 300-800&nbsp;км² морско дно годишно и ја нарушуваат [[Бентос|бентосната фауна]] на површина 5-10 пати поголема од таа големина поради повторното таложење на суспендираните седименти. Така, во текот на 15-годишното предвидено времетраење на една рударска операција, ископувањето на јазли може сериозно да ги оштети заедниците на морското дно на области од 20.000 до 45.000&nbsp;км² (зона барем со големина на [[Масачусетс]]).<ref name="Smith 2008 4" /> Ограниченото познавање на [[таксономија]]та, [[биогеографија]]та и [[Природонаука|природната историја]] на заедниците во длабочините на морето ја спречува точната проценка на ризикот од исчезнување на видовите од ископувањето во големи размери. Податоците добиени од абисалниот Северен Тихи Океан и Северен Атлантик сугерираат дека екосистемите на длабоко море може да бидат негативно погодени од рударските операции на деценијални временски размери.<ref name="Glover2003"/> Во 1978 година, багер на бродот ''Hughes Glomar Explorer'', направил рударска патека на длабочина од 5000&nbsp;метри во полињата со јазли. Во 2004 година, [[Франција|францускиот]] истражувачки институт за експлоатација на морето (IFREMER) ја спровел ''Нодинаутската'' експедиција на оваа рударска патека (која сè уште е видлива на морското дно) за да ги проучи долгорочните ефекти од ова физичко нарушување на седиментот и неговата бентосна фауна. Примероците земени од површинскиот талог откриле дека неговите физички и хемиски својства не покажале никакво закрепнување од нарушувањето направено 26 години претходно. Од друга страна, биолошката активност измерена на патеката со инструменти на потопниот [[батискаф]] ''Nautile'' со екипаж не се разликувала од блиската локација. Овие податоци сугерираат дека бентосната фауна и флуксот на хранливи материи на интерфејсот вода-седимент е целосно обновена.<ref name="Khripounoff2006">{{Наведено списание|last=Alexis Khripounoff|last2=Jean-Claude Caprais|last3=Philippe Crassous|last4=Joël Etoubleau|date=1 September 2006|title=Geochemical and Biological Recovery of the Disturbed Seafloor in Polymetallic Nodule Fields of the Clipperton-Clarion Fracture Zone (CCFZ) at 5,000-m Depth|url=http://www.aslo.org/lo/pdf/vol_51/issue_5/2033.pdf|journal=Limnology and Oceanography|volume=51|issue=5|pages=2033–2041|bibcode=2006LimOc..51.2033K|doi=10.4319/lo.2006.51.5.2033|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724132014/http://aslo.org/lo/pdf/vol_51/issue_5/2033.pdf|archive-date=24 July 2008|access-date=19 June 2010}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Библиографија == {{Refbegin}} *{{Наведено списание|last=Böggemann M.|last2=Purschke G.|year=2005|title=Abyssal benthic Syllidae (Annelida: Polychaeta) from the Angola Basin|journal=Organisms Diversity & Evolution|volume=5|issue=Supplement 1|pages=221–226|doi=10.1016/j.ode.2004.11.006}} *{{Наведено списание|last=Bohn, J.M.|year=2005|title=On two rare abyssal Myriotrochidae (Echinodermata: Holothuroidea: Apodida) new to the South Atlantic: Siniotrochus myriodontus Gage and Billet, 1986 and Lepidotrochus parvidiscus angolensis subsp. nov|journal=Organisms Diversity & Evolution|volume=5|issue=Supplement 1|pages=231–238|doi=10.1016/j.ode.2004.11.008}} *{{Наведено списание|last=Brandt A.|last2=Brenke N.|last3=Andres H.-G.|last4=Brix S.|last5=Guerrero-Kommritz J.|last6=Mühlenhardt-Siegel U.|last7=Wägele J.-W.|year=2005|title=Diversity of peracarid crustaceans (Malacostraca) from the abyssal plain of the Angola Basin|journal=Organisms Diversity & Evolution|volume=5|pages=105–112|doi=10.1016/j.ode.2004.10.007}} *{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=SsZR_zsqQWsC&q=%22Plate+Tectonics+and+Crustal+Evolution%22|title=Plate Tectonics and Crustal Evolution|last=Condie|first=Kent C.|publisher=Butterworth-Heinemann Ltd.|year=1997|isbn=978-0-7506-3386-4|location=Boston|access-date=23 June 2010}} *{{Наведена книга|title=El Niño and the Peruvian Anchovy Fishery (series: Global Change Instruction Program)|last=Csirke|first=Jorge|work=Reviews in Fish Biology and Fisheries|publisher=University Science Books|year=1997|isbn=978-0-935702-80-4|editor-last=Laws|editor-first=Edward A.|volume=9|location=Sausalito|pages=118–121|chapter=II. The Limits of Marine Productivity|doi=10.1023/A:1008801515441|access-date=23 June 2010|chapter-url=http://www.ucar.edu/communications/gcip/m12anchovy/anchovy.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110610174159/http://www.ucar.edu/communications/gcip/m12anchovy/anchovy.pdf|archive-date=10 June 2011|df=dmy-all}} *{{Наведено списание|last=Gad G.|year=2005|title=Giant Higgins-larvae with paedogenetic reproduction from the deep sea of the Angola Basin- evidence for a new life cycle and for abyssal gigantism in Loricifera?|journal=Organisms Diversity & Evolution|volume=5|issue=Supplement 1|pages=59–76|doi=10.1016/j.ode.2004.10.005}} *{{Наведена книга|title=Atmosphere-Ocean Dynamics|last=Gill Adrian E.|publisher=Academic Press|year=1982|isbn=978-0-12-283520-9|location=San Diego}} *{{Наведено списание|last=Gooday A.J.|last2=Nomaki H.|last3=Kitazato H.|year=2008|title=Modern deep-sea benthic foraminifera: a brief review of their morphology-based biodiversity and trophic diversity|journal=Geological Society, London, Special Publications|volume=303|issue=1|pages=97–119|bibcode=2008GSLSP.303...97G|doi=10.1144/SP303.8}} *{{Наведено списание|last=Gooday A.J.|last2=Kamenskaya O.E.|last3=Cedhagen T.|year=2007|title=New and little-known Komokiacea (Foraminifera) from the bathyal and abyssal Weddell Sea and adjacent areas|journal=Zoological Journal of the Linnean Society|volume=151|issue=2|pages=219–251|doi=10.1111/j.1096-3642.2007.00326.x|doi-access=free}} *{{Наведено списание|last=Gooday A.J.|last2=Malzone G.|year=2004|title=Hyperammina micaceus sp. nov.: a new foraminiferan species (Protista) from the Porcupine Abyssal Plain, Northeast Atlantic|journal=Journal of Micropalaeontology|volume=23|issue=2|pages=171–179|doi=10.1144/jm.23.2.171|doi-access=free}} *{{Наведено списание|last=Janussen D.|last2=Tendal O.S.|year=2007|title=Diversity and distribution of Porifera in the bathyal and abyssal Weddell Sea and adjacent areas|journal=Deep-Sea Research Part II|volume=54|issue=16–17|pages=1864–1875|bibcode=2007DSR....54.1864J|doi=10.1016/j.dsr2.2007.07.012}} *{{Наведено списание|last=Markhaseva E.L.|last2=Schulz K.|year=2006|title=Sensiava longiseta (Copepoda, calanoidea): a new genus and species from the abyssal of the Weddell Sea|journal=Zootaxa|volume=1368|pages=1–18|doi=10.11646/zootaxa.1368.1.1}} *{{Наведена книга|title=Zootaxa (1829)|last=Mühlenhardt-Siegel U.|year=2008|pages=61–68|chapter=Phalloleucon abyssalis, a new cumacean genus and species (Crustacea: Peracarida: Leuconidae) from the Peru Basin}} *{{Наведена книга|title=Bringing light into deep-sea biodiversity (Zootaxa 1866)|last=Mursch|first=A.|last2=Brenke|first2=N.|last3=Wägele|first3=J.W.|publisher=Magnolia Press|year=2008|isbn=978-1-86977-260-4|editor-last=Martinez|editor-first=Pedro|location=Auckland, New Zealand|chapter=Results of the DIVA-1 expedition of RV "Meteor" (Cruise M48:1): Three new species of Munnopsidae Sars, 1864 from abyssal depths of the Angola Basin (Crustacea: Isopoda: Asellota)|access-date=23 June 2010|editor-last2=Brix|editor-first2=Arbizu & Saskia|chapter-url=http://www.mapress.com/zootaxa/2008/f/zt01866p539.pdf}} *{{Наведено списание|last=Nozawa F.|last2=Kitazato H.|last3=Tsuchiya M.|last4=Gooday A.J.|year=2006|title='Live' benthic foraminifera at an abyssal site in the equatorial Pacific nodule province: abundance, diversity and taxonomic composition|journal=Deep-Sea Research Part I|volume=53|issue=8|pages=1406–1422|bibcode=2006DSRI...53.1406N|doi=10.1016/j.dsr.2006.06.001}} *{{Наведено списание|last=Sabbatini A.|last2=Morigi C.|last3=Negri A.|last4=Gooday A.J.|year=2007|title=Distribution and Biodiversity of Stained Monothalamous Foraminifera from Templejord, Svalbard|journal=Journal of Foraminiferal Research|volume=37|issue=2|pages=93–106|doi=10.2113/gsjfr.37.2.93}} *{{Наведено списание|last=Schrödl M.|last2=Linse K.|last3=Schwabe E.|year=2006|title=Review on the distribution and biology of Antarctic Monoplacophora, with first abyssal record of Laevipilina antarctica|journal=Polar Biology|volume=29|issue=9|pages=721–727|doi=10.1007/s00300-006-0132-7}} *{{Наведено списание|last=Schwabe E.|last2=Bohn J.M.|last3=Engl W.|last4=Linse K.|last5=Schrödl M.|year=2007|title=Rich and rare – first insights into species diversity and abundance of Antarctic abyssal Gastropoda (Mollusca)|journal=Deep-Sea Research Part II|volume=54|issue=16–17|pages=1831–1847|bibcode=2007DSR....54.1831S|doi=10.1016/j.dsr2.2007.07.010}} *{{Наведено списание|last=Sebastian S.|last2=Raes M.|last3=De Mesel I.|last4=Vanreusel A.|year=2007|title=Comparison of the nematode fauna from the Weddell Sea Abyssal Plain with two North Atlantic abyssal sites|journal=Deep-Sea Research Part II|volume=54|issue=16–17|pages=1727–1736|bibcode=2007DSR....54.1727S|doi=10.1016/j.dsr2.2007.07.004}} *{{Наведено списание|last=Seifried S.|last2=Plum Ch.|last3=Schulz M.|year=2007|title=A new species of Parabradya Lang, 1944 (Copepoda: Harpacticoida: Ectinosomatidae) from the abyssal plain of the Angola Basin|url=http://www.luciopesce.net/pdf4/bradya2.pdf|journal=Zootaxa|volume=1432|pages=1–21|doi=10.11646/zootaxa.1432.1.1|access-date=5 December 2013}} *{{Наведена книга|title=International Seabed Authority Technical Study: No.3|last=Smith|first=Craig R.|last2=Paterson|first2=Gordon|last3=Lambshead|first3=John|last4=Glover|first4=Adrian G.|last5=Gooday|first5=Andrew|last6=Rogers|first6=Alex|last7=Sibuet|first7=Myriam|last8=Kitazato|first8=Hiroshi|last9=Galéron|first9=Joëlle|publisher=International Seabed Authority|year=2008|isbn=978-976-95217-2-8|location=Kingston, Jamaica|chapter=Biodiversity, species ranges, and gene flow in the abyssal Pacific nodule province: predicting and managing the impacts of deep seabed mining|oclc=236437700|access-date=23 June 2010|chapter-url=http://www.isa.org.jm/files/documents/EN/Pubs/TechStudy3.pdf|archive-date=2008-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20080723124448/http://www.isa.org.jm/files/documents/EN/Pubs/TechStudy3.pdf|url-status=dead}} *{{Наведена книга|url=http://oceanworld.tamu.edu/resources/ocng_textbook/PDF_files/book.pdf|title=Introduction to Physical Oceanography|last=Stewart|first=Robert H.|publisher=Texas A&M University|year=2007|location=College Station|oclc=169907785}} *{{Наведено списание|last=Willen E.|year=2005|title=A new species of Paranannopus Lang, 1936 (Copepoda, Harpacticoida, Pseudotachidiidae) with atrophic mouthparts from the abyssal of the Angola Basin|journal=Organisms Diversity & Evolution|volume=5|issue=Supplement 1|pages=19–27|doi=10.1016/j.ode.2004.10.002}} *{{Наведено списание|last=Yasuhara M.|last2=Cronin T.M.|last3=Martinez Arbizu P.|year=2008|title=Abyssal ostracods from the South and Equatorial Atlantic Ocean: biological and paleoceanographic implications|journal=Deep-Sea Research Part I|volume=55|issue=4|pages=490–497|bibcode=2008DSRI...55..490Y|doi=10.1016/j.dsr.2008.01.004}} {{Refend}} == Надворешни врски == * {{Наведена мрежна страница|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2009/11/091102171559.htm|title=Deep-sea Ecosystems Affected By Climate Change|last=Monterey Bay Aquarium Research Institute|date=3 November 2009|work=ScienceDaily|accessdate=18 June 2010}} {{Физичка океанографија}} [[Категорија:Водна екологија]] [[Категорија:Физичка океанографија]] [[Категорија:Океански поими]] [[Категорија:Крајбрежни и океански земјишни облици]] pbhrko5smf560svwete4kfgv972d2af 0 1292248 5539215 5418896 2026-04-15T10:31:34Z ~2026-23209-41 132249 5539215 wikitext text/x-wiki '''Марко Видојковиќ''' е [[Срби|српски]] [[писател]], телевизиски водител и колумнист роден [[1 октомври]] [[1975|1975 година во]] [[Белград]]. == Биографија == Студирал на Правниот факултет на [[Белградски универзитет|Универзитетот во Белград]], и дипломирал во VII-1 стeпeн.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ius.bg.ac.rs/3/(S(fihnnquolcq1e4rwuwwzyeg4))/diplomirani.aspx|title=Diplomirani studenti Pravni fakultet Beograd|work=www.ius.bg.ac.rs|accessdate=2021-05-20}}</ref> Почнал да пишува во [[1998|1998 година]]. Објавува раскази во бројни списанија и во збирките „Проект Буковски“, „Подгорички приказни“, „Кажи ми за татко ми, „Приказни за Косово“ и „Орлите пак летаат“. Во [[2001|2001 година]] го објави својот прв [[роман]] „Танцот на малите демони“, во кој го опишува растењето на шеснаесетгодишен [[Панк поткултура|панкер]]. Истата година го објавил продолжението на романот со наслов „Ѓаволот ми е пријател“ и двете за издавачката куќа Народна книга. Се прославил со романот „Канџи“ (2004),Самиздат Б92, во кој се опишуваат граѓанските протести од 1996-1997 година. Романот „Сите Црвенкапки се исти“ бил објавен во [[2006|2006 година]]. Овој роман е прогласен за најдобра книга објавена во 2006 година и ја добил Виталната награда за најдобра книга. Романите „Канџи“ и „Сите црвенокапи се исти“ се продадени во повеќе од 20.000 примероци. Во 2009 година ја објави „Сакам нешто убаво да ми се случи сега“. Во 2012 година ја прекинал соработката со издавачката куќа Самиздат Б92 и се преселил во [[Издавачка куќа|издавачката куќа]] Ренде. Ја напуштил позицијата уредник во Плејбој и стана слободен уметник. Својата следна книга „Уредник, ја објавила во 2014 година, Лагуна, а збирката раскази „Приказни со дијагноза“ е објавена во март 2015 година.<ref>[http://www.laguna.rs/v2591_vest_urednik_nestasnog_momka_srpske_knjizevnosti_marka_vidojkovica_u_prodaji_laguna.html Уредник несташног момка српске књижевности Марка Видојковића]</ref><ref>[http://www.novosti.rs/%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0.487.html:538936-%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%B8-%D0%9B%D0%B0%D0%B3%D1%83%D0%BD%D0%B0-%D0%B2%D0%B0%D0%BC-%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%9A%D0%B0%D1%98%D1%83-%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5-%D1%81-%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%BC-%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0-%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D1%98%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%9B%D0%B0-%D0%94%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8-%D1%81%D1%83 Новости и Лагуна вам поклањају: "Приче с дијагнозом" Марка Видојковића; Добитници су:], Новости, 17. март 2015.</ref> == Кариера == Својата прва приказна ја објавил во [[2000|2000 година]], во списанието Навистина. Од мај [[2000|2000 година до јуни]] [[2001|2001 година]], објавувал приказни во списанијата Дуга и БГ Блуз. Во истата едиција биле објавени уште 20 негови раскази. Пишувал колумни за списанијата Дуга, Практика, Балкан, Марка и Плејбој. Бил извршен уредник и заменик уредник на српското издание на Плејбој и главен уредник на магазинот Максим. Моментално е слободен уметник. Неговиот роман „Канџи“ од октомври [[2004|2004 година]] до мај [[2005|2005 година,]] доживеал пет изданија. Ја добил наградата „Златен бестселер“ како една од најбараните книги во српските книжарници и е најпродавана книга од домашен автор.<ref name="tt">[http://www.trecitrg.org.yu/Izdanja/naTT/biografije.htm#mv Биографије учесника пројекта „На трећем тргу“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070820002938/http://www.trecitrg.org.yu/Izdanja/naTT/biografije.htm#mv |date=2007-08-20 }}, Посетено на 12. 4. 2013.</ref> За истиот роман во март [[2006|2006 година]] ја доби наградата [[Награда Кочиќево перо|„Кочиќево перо“]]. Во [[2010]] година, се појавил како главен лик во долгометражниот [[документарен филм]] „Долго патување низ историјата, историјата и историјата“, заедно со [[Миљенко Јерговиќ]]. Истата година неговиот прв роман „Танцот на малите демони“ бил адаптиран во [[Драмска уметност|театарска претстава]], која била одиграна со голем успех во Дадово, Белград. Од [[2015|2015 до 2016 година]] имал своја емисија „390 степени“ на Алтернативната телевизија (АТВ) од [[Бања Лука]]. Од неофицијални информации Видојковиќ изјавил дека АТВ е затворена, бидејќи трпела притисок од властите од [[Србија]]. Емисијата ги прелистувала дневните весници во стилот на „Видојковиќ“ со разни гости, со коментари за актуелните настани и ситуации.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=VaTk7L_bYYE&list=PLizB5fIM9hLTQv89r50up1fYORMP5GQ50&index=52 Званични канал АТВ телевизије и плејлиста са емисијама]</ref> Таа емисија ја наследила емисијата „400 степени“ на Наша ТВ во текот на [[2019|2019 година]], а завршила кога телевизијата беше продадена и сите емисии на неа биле откажани.<ref>[https://www.danas.rs/drustvo/tv-nasa-prodata-ukinute-sve-emisije/]</ref><ref>[https://www.youtube.com/results?search_query=400+stepeni+marko+vidojkovic Емисије на ТВ Наша]</ref> Тој компонира, пее и свири бас гитара. Бил пејач на [[Панк поткултура|панк]] бендот ''Он д Ран'' и пејач и басист на метал бендот ''Стреп Он''. Моментално е гитарист и придружен вокал во ''Ред Винд''. Неговите романи се преведени на [[Англиски јазик|англиски]], [[Германски јазик|германски]], [[Бугарски јазик|бугарски]], [[Македонски јазик|македонски]], [[Полски јазик|полски]], [[Унгарски јазик|унгарски]], [[Чешки јазик|чешки]] и [[Словенечки јазик|словенечки]]. Романот „Благодарам многу“ е објавен [[23 септември|на 23 септември]] [[2017|2017 година]]. за Лагуна. За нешто повеќе од еден месец, се нашол на врвот на топ листите, каде што останал дванаесет недели по ред. Романот досега имал седум изданија. Во исто време, бил објавен во [[Хрватска]], за Јесенски и Турк, каде што три месеци по ред бил меѓу првите пет на топ листите. Во текот [[2018|на 2018 година]], книгата била преведена на македонски јазик во издание на „Просветен глас“ и на словенечки во издание на ВБЗ [[Љубљана]]. Романот „Ѓубре“ бил објавен во [[2020|2020 година]] и го освоил третото место на продажната листа на Лагуна за таа година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.laguna.rs/laguna-godisnja-top-lista.html|title=Top-lista za 2020. {{!}} Laguna|work=www.laguna.rs|language=sr|accessdate=2021-04-03}}</ref> == Награди == * Витална награда за најдобра книга објавена во [[2006|2006 година]] * [[Награда Кочиќево перо]], [[2005]] година * Златен бестселер, [[2005|2005 година]] == Библиографија == * ''Танцот на малите демони'', Народна книга, [[2001|2001 година]]; Самиздат Б92, [[2005|2005 година]]; Лагуна, [[2019|2019 година]] . * ''Ѓаволот е мојот пријател'', Народна книга, [[2002]] [[2001|година]]; Самиздат Б92, [[2005|2005 година]]; Лагуна, [[2015|2015 година]]. * ''Пикавци на плажа'', Народна книга, [[2003]]; Лагуна, [[2018|2018 година]]. * ''Канџи'', Самиздат Б92, [[2004|2004 година]]. * ''Сите црвени капи се исти'', Самиздат Б92, [[2006|2006 година]]. * ''Господ нека ти е на помош'', Самиздат Б92, [[2007|2007 година]]. * ''Сакам да ми се случи нешто убаво во моментов'', Самиздат Б92, [[2009|2009 година]]. * ''Канџи 2 - Дилер и смрт'', Ренде, [[2012|2012 година.]] * ''Уредник'', Лагуна, [[2014|2014 година.]] * ''Приказни со дијагноза'', Лагуна, [[2015|2015 година]]. * ''Господ нека ти е на помош'', Лагуна, [[2015|2015 година]]. * ''Канџи'' (1 и 2), со аудио книга во изведба на [[Сергеј Трифуновиќ]], Лагуна, [[2016|2016 година]]. * ''Ви благодарам многу'', Лагуна, [[2017|2017 година]]. * ''Ѓубре'', Лагуна, [[2020|2020 година.]] * ''Koвид 19+'', Лагуна, 2021 година. * ''Повреди на работното место'', Лагуна, 2024 година. * Ви благодарам многу 2, Лагуна, 2026 година. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.myspace.com/ Профилот на Марко Видојковиќ на Мајспејс] * {{Facebook|marko.vidojkovic.writer}} * [http://blog.b92.net/blog/20 Блогот на Марко Видојковиќ] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080829130839/http://blog.b92.net/blog/20 |date=2008-08-29 }} на Б92 * [https://www.facebook.com/marko.vidojkovic Фејсбук профилот на Марко Видојковиќ] [[Категорија:Колумнисти]] [[Категорија:Српски писатели]] [[Категорија:Родени во 1975 година]] mg1p35ngnc38oo43vfoaclw9qxlir6m 0 1295154 5539038 5277748 2026-04-14T23:43:57Z Bjankuloski06 332 додадена [[Категорија:Луѓе од Одеса]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5539038 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Sonia Delaunay cropped.jpg|мини]] '''Соња Делоне''' (моминско '''Терк''', [[1885]] - [[1979]]) била [[Украина|украинско]] - [[Франција|француски]] уметник. Била во брак со францускиот сликар Роберт Делоне, со кого го основала уметничкото движење Орфизам <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.tate.org.uk/whats-on/tate-modern/exhibition/ey-exhibition-sonia-delaunay/delaunay-introduction|title=Who is Sonia Delaunay?|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201194011/https://www.tate.org.uk/whats-on/tate-modern/exhibition/ey-exhibition-sonia-delaunay/delaunay-introduction|archive-date=2021-02-01|accessdate=|url-status=dead}}</ref>, кое се засновало на употреба на силни бои и [[Геометрија|геометриски]] форми.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sothebys.com/en/artists/sonia-delaunay|title=Sonia Delaunay|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|accessdate=}}</ref> Нејзината работа вклучува сликарство, дизајн на текстил и сценографија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/biography/Sonia-Delaunay|title=Sonia Delaunay {{!}} Russian artist|work=Encyclopedia Britannica|language=en|accessdate=2021-01-28}}</ref> Таа ја доби Француската Легија на честа. Нејзиниот син бил Чарлс Делоне, експерт за [[џез]]. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Портал|Биографија}} * Хулио Марјан Де, [http://jwa.org/encyclopedia/article/delaunay-sonia Биографија на Соња Делонеј], Еврејска енциклопедија * [http://www.nypl.org/news/treasures/index.cfm?vidid=10 Арт Деко] Онлајн видео од Јавната библиотека на Њујорк, кое ги вклучува уметничките дела на Соња Делоне. * Parce que je t'aime на веб-страницата (јазик: англиски) {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Делоне, Соња}} [[Категорија:Француски сликари]] [[Категорија:Починати во 1979 година]] [[Категорија:Родени во 1885 година]] [[Категорија:Жени-уметници]] [[Категорија:Апстрактни сликари]] [[Категорија:Модерни сликари]] [[Категорија:Офицери на Легијата на честа]] [[Категорија:Луѓе од Одеса]] 682812kzxzcte5w2g0uveuwm7zo9wq0 0 1304612 5539109 5410345 2026-04-15T07:57:39Z Dandarmkd 31127 /* Надворешни врски */ 5539109 wikitext text/x-wiki '''Јуџин Ајзексон''' (1919–2008),<ref name="obit">{{Наведена мрежна страница|url=https://archive.siam.org/news/news.php?id=1403|title=Obituary Eugene Isaacson|year=1998|work=SIAM News|publisher=[[SIAM]] Archives|accessdate=30 јули 2022|archive-date=2022-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20220730091307/https://archive.siam.org/news/news.php?id=1403|url-status=dead}}</ref> ― [[математичар]] од [[Соединетите Држави]] кој бил пионер на современата нумеричка анализа. Тој бил дипломец по [[математика]] и [[физика]] на Градскиот колеџ во [[Њујорк]], а потоа влегол во програмата за последипломски студии по математика на Њујоршкиот универзитет под надзор на Курт Ото Фридрихс, добивајќи докторат на водени бранови на коси плажи во 1949 година. Неговата академска кариера потоа ја поминал во Курантовиот институт до неговото пензионирање. И покрај почетниот интерес за [[Топологија|топологијата]],<ref name="oral">{{Наведена мрежна страница|url=http://history.siam.org/oralhistories/isaacson.htm|title=Interview with Eugene Isaacson|year=1998|work=Oral History Project|publisher=[[California Institute of Technology]] Archives|accessdate=30 јули 2022}}</ref> Ајзексон работел во поголемиот дел од својата кариера во применета и пресметковна математика и е најпознат по неговата работа на нумеричко решение на [[Диференцијална равенка|диференцијални равенки]]. Неговата книга со Херберт Келер, „''Анализа на нумерички методи''“,<ref name="Isaacson 1994">{{Наведена книга|title=Analysis of numerical methods|last=Isaacson|first=Eugene|last2=Keller|first2=Herbert|publisher=Dover Publications|year=1994|isbn=0-486-13798-8|publication-place=New York|page=}}</ref> била водечки учебник во тоа време. Работел како уредник за „''Математика на пресметување''“ и „''Списанието на СИАМ за нумеричка анализа''“. Посебно издание на „''Математика на пресметување''“ било објавено во 1989 година за да го прослави неговиот 70-ти роденден. Соработниците ги вклучиле неговите синови Дејвид и Ели Ајзексон, исто така математичари, кои заедно напишале труд за овој том.<ref name="DavidnEli">{{Наведено списание|last=Isaacson|first=David|last2=Isaacson|first2=Eli|year=1989|title=Comment on Calderon's Paper: "On an Inverse Boundary Value Problem"|journal=Mathematics of Computation|volume=52|issue=186|page=553|doi=10.2307/2008482|issn=0025-5718|jstor=2008482}}</ref> Трудот е посветен на нивниот татко и нивната мајка Муриел „за тоа што ја овозможиле оваа соработка“. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{MathGenealogy|id=13461}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ајзексон, Јуџин}} [[Категорија:Дипломци на Њујоршкиот универзитет]] [[Категорија:Дипломци на Градскиот колеџ во Њујорк]] [[Категорија:Соединетодржавски Евреи од 21 век]] [[Категорија:Соединетодржавски Евреи од 20 век]] [[Категорија:Научнопресметувачки истражувачи]] [[Категорија:Професори на Њујоршкиот универзитет]] [[Категорија:Соединетодржавски научници со еврејско потекло]] [[Категорија:Соединетодржавски математичари од 21 век]] [[Категорија:Соединетодржавски математичари од 20 век]] [[Категорија:Починати во 2008 година]] [[Категорија:Родени во 1919 година]] [[Категорија:Бројчени аналитичари]] t996uxnfkik36f9lx6qwdtzeboolhk3 0 1310871 5538911 5537713 2026-04-14T15:22:49Z Andrew012p 85224 5538911 wikitext text/x-wiki {{Infobox rocket | name = Систем за вселенско лансирање | image = NASA_Artemis_1_Launch.jpg | caption = SLS Block 1 со вселенското летало „Орион“ при полетувањето од рампата 39B | alt = Системот за вселенско лансирање на НАСА полетува со Артемис I, оставајќи силна трага од пламен. | function = [[супертешка носечка ракета]] | manufacturer = [[Aerojet Rocketdyne]], [[Northrop Grumman]], [[Boeing]], [[United Launch Alliance]] | country-origin = {{САД}} | pcost = 23,011 милијарди долари (до 2021 г.) | cpl = над 2 милијарди долари | cpl-year = 2021 | height = 98 м (Block 1) | diameter = 8,4 м | mass = 2.608.156 кг | stages = 2 | LEO-payload = 95.000 кг (Block 1) | payload-location = [[Транслунарно вбризгување|ТЛВ]] | payload = 27.000 кг (Block 1) | status = активна | sites = [[Вселенски центар Кенеди]], [[Лансирен комплекс 39B|LC-39B]] | launches = 1 | success = 1 | first = 16 ноември 2022 | comparable = [[Saturn V]], [[Starship (вселенско летало)|Starship]] | boosters = 2 | boostername = Цврстогоривни потиснувачи | boosterengines = 5-сегментен SRB | boosterthrust = 14.590 kN (секој) | stage1name = Основно јадро (Core Stage) | stage1engines = 4 [[RS-25]] | stage1thrust = 7.440 kN | stage1fuel = [[Течен водород]] / [[Течен кислород]] | stage1time = 480 секунди | stage2name = [[ICPS]] | stage2engines = 1 [[RL10]] | stage2thrust = 110,1 kN | stage2fuel = [[течен водород]] / [[течен кислород]] | stage2time = 1125 секунди }} '''Систем за вселенско лансирање''' ({{Langx|en|Space Launch System}}, скратено ''SLS'') — супертешка [[носечка ракета]] развиена од американската вселенска агенција [[НАСА]]. Како најмоќна ракета во моментална употреба, таа е столбот на програмата „[[Вселенска програма Артемис|Артемис]]“, чија цел е повторно слетување на луѓе на [[Месечина]]та.<ref name="NASA-SaturnV">{{cite report|title=Heavy-Lift Launch Vehicle Capability|url=https://ntrs.nasa.gov/api/citations/20100021048/downloads/20100021048.pdf|publisher=NASA|access-date=2026-04-07}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Вселенска програма Артемис}} [[Категорија:Артемис (вселенска програма)]] pnrtq0xzdp8k1lxuw1wlov80du75vdl 0 1314198 5539119 4928039 2026-04-15T08:19:11Z Bjankuloski06 332 5539119 wikitext text/x-wiki Во [[Математика|математиката]] '''најголем заеднички делител''' ('''НЗД''') на два ненулта [[Цел број|цели броја]] е најголемиот позитивен цел број што ги дели двата броја без [[остаток (математика)|остаток]]. == Преглед == Најголемиот заеднички делител на броевите ''a'' и ''b'' се означува како НЗД(''a'',&nbsp;''b''), или понекогаш поедноставно како (''a'',&nbsp;''b''). На пример, НЗД(12, 18)&nbsp;=&nbsp;6, НЗД(-4,&nbsp;14)&nbsp;=&nbsp;2 и НЗД(5, 0)&nbsp;=&nbsp;5. Два броја се ''заемно прости'' ако нивниот најголем заеднички делител е еднаков на 1. На пример, 9 и 28 се прости. Најголемиот заеднички делител е корисен за скратување на дропки. На пример, НЗД(42, 56)=14, затоа, : <math>{42 \over 56}={3 \cdot 14 \over 4 \cdot 14}={3 \over 4}</math> == Пресметување == Најголемиот заеднички делител начелно може да се пресмета со множење на два броја и споредување на множителите, како во следниот пример: за да се најде НЗД(18, 84), ги наоѓаме простите множители од 18&nbsp;=&nbsp;2·3 ² и 84&nbsp;=&nbsp;2 ² ·3·7 и забележуваме дека ''преклопувањето на'' двата израза е 2·3; па НЗД(18, 84)&nbsp;=&nbsp;6. Во пракса, овој метод е изводлив само за многу мали броеви; разлагањето на прости множители начелно може да биде многу комплицирано. Многу поефикасен метод е [[Евклидовиот алгоритам]], кој користи алгоритам за делење комбиниран со фактот дека НЗД на два броја ја дели и нивната разлика: ако 84 се подели со 18 се добива количник 4 и остаток 12. Потоа се дели 18 со 12 и се добива количник 1 и остаток 6. Потоа се дели 12 со 6 и добиваме остаток 0, што значи дека 6 е НЗД. Ако ''a'' и ''b'' не се еднакви на нула, најголемиот заеднички делител на ''a'' и ''b'' може да се пресмета со користење на [[Најмал заеднички содржател|најмалиот заеднички содржател]] (НЗС) од броевите ''a'' и ''b'': : <math>\operatorname{nzd}(a,b)=\frac{a\cdot b}{\operatorname{nzs}(a,b)}.</math> == Својства == * Секој заеднички делител на броевите ''a'' и ''b'' го дели и НЗД(''a'', ''b''). * НЗД, каде што ''a'' и ''b'' не се еднакви на нула може да се дефинира алтернативно и еквивалентно како најмал позитивен цел број ''d'', кој може да се напише во облик ''d'' = ''a''·''p'' + ''b''·''q'' каде ''p'' и ''q'' се цели броеви. Овој израз се нарекува [[Идентитетот на Безу|Безуов идентитет]]. Броевите ''a'' и ''b'' може да се добијат со помош на [[Проширен Евклидов алгоритам|проширениот Евклидов алгоритам]]. * НЗД(''a'', 0) = |''a''|, за ''a'' ≠ 0, бидејќи секој број ја дели 0, а најголемиот делител ''a'' е |''a''|. Ова обично се користи како основен случај на Евклидов алгоритам. * Ако ''a'' го дели производот ''b''·''c'', и нзд(''a'', ''b'') = ''d'', тогаш ''a''/''d'' го дели ''c''. * Ако ''m'' е кој било цел број, тогаш нзд(''m''·''a'', ''m''·''b'') = ''m''·нзд(''a'', ''b'') и нзд(''a'' + ''m''·''b'', ''b'') = нзд(''a'', ''b''). Ако ''m'' е различно од нула, и заедничкиот делител на броевите ''a'' и ''b'', тогаш нзд(''a''/''m'', ''b''/''m'') = нзд(''a'', ''b'')/''m''. * НЗД е мултипликативна функција во следнава смисла: ако ''a''₁ и ''a''₂ се заемно прости, тогаш нзд(''a''₁·''a''₂, ''b'') = нзд(''a''₁, ''b'')·нзд(''a''₂, ''b''). * НЗД на три броја може да се пресмета како нзд(''a'', ''b'', ''c'') = нзд(нзд(''a'', ''b''), ''c'') = нзд(''a'', нзд(''b'', ''c'')). Затоа велиме дека НЗД е [[Асоцијативност|асоцијативна]] операција. * НЗД е тесно поврзан со [[Најмал заеднички содржател|најмалиот заеднички содржател]] нзс: имаме :: нзд(''a'', ''b'')·нзс(''a'', ''b'') = ''a''·''b''. : Оваа формула често се користи за пресметување на најмал заеднички содржател: прво се пресметува НЗД со помош на Евклидовиот алгоритам, а потоа производот на двата броја се дели со нивниот НЗД. Важат следните верзии на [[дистрибутивност]]: ::: нзд(''a'', нзс(''b'', ''c'')) = нзс(нзд(''a'', ''b''), нзд(''a'', ''c'')) ::: нзс(''a'', нзд(''b'', ''c'')) = нзд(нзс(''a'', ''b''), нзс(''a'', ''c'')). == Веројатности и очекувана вредност == [[Веројатност|Веројатноста]] дека два случајно избрани цели броеви <math>A</math> и <math>B</math> имаат даден најголем заеднички делител <math>d</math> е <math>6\over {\pi^2 d^2}</math>. Ова произлегува од карактеризацијата на nzd() како цел број <math>d</math> такво да <math>d|A,B</math> и <math>A/d</math> и <math>B/d</math> се меѓусебно прости. Веројатноста дека два цели броеви делат фактор <math>d</math> е <math>d^{-2}</math>. Веројатноста два цели броја да се заемно прости е <math>1/\zeta(2)=6/\pi^2</math>. Користејќи ги овие податоци, може да се пресмета [[Очекувана вредност|очекуваната вредност]] на функцијата НЗД. Тоа е: : <math>\mathrm{E}(\mathrm{nzd}) = \sum_{d=2}^{\infty} d \frac{6}{\pi^2 d^2} = \frac{6}{\pi^2} \sum_{d=2}^{\infty} \frac{1}{d}</math> Последната сума е [[хармониски ред]], кој дивергира. Затоа, очекуваната вредност на најголемиот заеднички делител на две променливи не е добро дефинирана. Сепак, ова не е секогаш точно. За најголем заеднички делител на променливи <math>k \ge 3</math>, очекуваната вредност е добро дефинирана и е еднаква на: : <math> \mathrm{E}(\mathrm{nzd} (X_1, \cdots, X_k)) = \sum_{d=2}^{\infty} d^{1-k} \zeta(k)^{-1} = \frac{\zeta(k-1)}{\zeta(k)} </math>. За <math>k=3</math>, ова е приближно еднакво на 1,3684. За <math>k=4</math>, е приближно 1,1106. == Поврзано == * [[Најмал заеднички именител|Најмал заеднички содржател]] * [[Проширен Евклидов алгоритам]] == Надворешни врски == * [http://www.tekpool.com/?p=56 Имплементација на НЗД во јазикот ++] * [http://www.easycalculation.com/hcf.php Онлајн калкулатор] * [http://wims.unice.fr/wims/wims.cgi?module=tool/popup.en&search=gcd Онлајн nzd калкулатор] * [http://everything2.com/?node_id=482506 НЗД на] [[Категорија:Аритметички функции]] [[Категорија:Елементарна аритметика]] cavcdvpxsyusbzdwzl2xfedvcq59kw9 0 1314280 5539031 4928398 2026-04-14T22:30:47Z Bjankuloski06 332 /* Историја */ 5539031 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Gregor_Reisch,_Margarita_Philosophica,_1508_(1230x1615).png|десно|мини|330x330пкс| Табела за пресметување од Грегор Рајш: Маргарита филозофика, 1508 година.]] '''Алгоризам''' ― техника на изведба на основна [[аритметика]] со запишување броеви во облик на место вредност и примена на збир на запамтени правила и факти на цифрите. Оној кој практикува алгоризма е познат како '''алгоричар'''. Овој положбен систем на запишување во голема мера ги замени претходните системи за пресметување кои користеле различен сет на симболи за секоја бројчана големина, како што се [[Римски бројки|римските бројки]], а во некои случаи барале уред како што е [[абакус]]. == Етимологија == Зборот алгоризам потекнува од името на човекот [[Ел-Хорезми]] (околу 780–850), персиски<ref>Clifford A. Pickover (2009). The Math Book: From Pythagoras to the 57th Dimension, 250 Milestones in the History of Mathematics. Sterling Publishing Company, Inc. p. 84. ISBN 978-1-4027-5796-9.</ref><ref>Corbin, Henry (1998). The Voyage and the Messenger: Iran and Philosophy. North Atlantic Books. p. 44. ISBN 978-1-55643-269-9.</ref> математичар, [[астроном]], [[географ]] и научник во Домот на мудроста во [[Багдад]], чие име значи „Хорезмиец/човек од Хорезмија“., место кое сега се наоѓа во денешен [[Узбекистан]].<ref name="toomer"></ref><ref name="Hogendijk"></ref><ref name="Oaks"></ref> Тој напишал трактат на [[арапски јазик]] во 9-ти век, кој бил преведен на [[Латински јазик|латински]] во 12 век под наслов ''Algoritmi de numero Indorum''. Овој наслов значи „Алгоритам за индискиот број“, каде што зборот алгоритми бил латинизирање на името на Ел-Хорезми од страна на преведувачот.<ref>[https://books.google.com/books?id=3Sfrxde0CXIC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Al-Khwarizmi: The Inventor of Algebra], by Corona Brezina (2006)</ref> Ел-Хорезми бил најчитаниот математичар во [[Европа]] во [[доцниот среден век]], првенствено преку неговата друга книга, <nowiki><i>Алгебра</i></nowiki>.<ref>[http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Extras/Boyer_Foremost_Text.html Foremost mathematical texts in history], according to [[Carl B. Boyer]].</ref> Во доцниот средновековен латински, ''algorismus'' (алгоризмус), расипувањето на неговото име, едноставно значело „систем на децимални броеви“ што сè уште е значењето на современиот [[англиски]] - algorism. Во текот на 17 век, [[Француски|францускиот]] облик за зборот – но не и неговото значење – било сменета во [[алгоритам]], по моделот на зборот [[логаритам]], овој облик алудира на старогрчкиот {{Безпрелом|аритмос {{=}} број}} . Англичаните го презеле францускиот збор многу брзо потоа, но тоа не било до крајот на 19-ти век тој „алгоритам“ го добил значењето што го има во современиот англиски јазик. <ref>Etymology of algorithm at [http://dictionary.reference.com/browse/algorithm Dictionary.]</ref> На англиски јазик, првпат бил користен околу 1230 година, а потоа и од Чосер во 1391 година.<ref>[[Oxford English Dictionary]] (first quote ''c'' 1230 CE, Chaucer ''c'' 1391, and later quotes showing continuing usage since then)</ref> Друга рана употреба на зборот е од 1240 година, во прирачникот со наслов ''Carmen de Algorismo'' (Песна за алгоризамо)'','' составен од Александр де Виљедјо. Започнува вака: {{Цитат|''Haec algorismus ars praesens dicitur, in qua / Talibus Indorum fruimur bis quinque figuris.''}} што се преведува како: {{Цитат|Оваа сегашна уметност, во која ги користиме тие двапати пет индиски броеви, се нарекува алгоризам.}} Зборот [[Алгоритам|алгоритам'','']] исто така, произлегува од алгоризам, генерализација на значењето на кој било низа на правила што одредуваат пресметковна постапка. Повремено алгоризамот се користи и во ова општо значење, особено во постарите текстови. == Историја == Почнувајќи со [[Цел број|целобројната]] [[аритметика]] развиена во Индија со користење на [[Десетичен броен систем|десетичните систем]], [[Ел-Хорезми]], заедно со другите математичари во средновековниот исламски свет, документирале нови аритметички методи и направиле многу други придонеси за десетичната аритметика (видете ги написите поврзани подолу). Тие го вклучиле концептот на десетични поделоци како продолжение на ознаката, што пак води до поимот [[децимален знак]]. Овој систем бил спознаен во [[Европа]] од Леонардо Пизански, познат како [[Леонардо Фибоначи|Фибоначи]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/biography/Leonardo-Pisano|title=Leonardo Pisano {{!}} Italian mathematician|accessdate=22 јануари 2023}}</ref> == Поврзано == * [[Алгоритамска уметност]] * [[Положбена нотација]] * [[Индоарапски броен систем]] * [[Историја на индоарапскиот броен систем]] * [[Јоханес де Сакробоско]] == Наводи == {{reflist|refs= <ref name="Hogendijk">{{cite journal|first=Jan P. |last=Hogendijk |title=al-Khwarzimi |journal=Pythagoras |volume=38 |issue=2 |year=1998 |pages=4–5 |issn=0033-4766 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080319024147/http://www.kennislink.nl/web/show?id=116543 |archive-date=19 март 2008 |url-status=dead |url=http://www.kennislink.nl/web/show?id=116543 }}</ref> <ref name="Oaks">{{cite web |first=Jeffrey A. |last=Oaks |url=http://facstaff.uindy.edu/~oaks/MHMC.htm |title=Was al-Khwarizmi an applied algebraist? |publisher=[[Универзитет во Индијанаполис]] |access-date=22 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718094835/http://facstaff.uindy.edu/~oaks/MHMC.htm |archive-date=18 јули 2011 |url-status=dead }}</ref> <ref name="toomer">{{cite encyclopedia | last = Toomer | first = Gerald | author-link = Џералд Тумер | title = Al-Khwārizmī, Abu Ja'far Muḥammad ibn Mūsā | encyclopedia = [[Dictionary of Scientific Biography]] | volume = 7 | editor = Gillispie, Charles Coulston | publisher = Charles Scribner's Sons | location = Њујорк | date = 1990 | isbn = 978-0-684-16962-0 | url=http://www.encyclopedia.com/doc/1G2-2830902300.html}}</ref>}} == Надворешни врски == {{ризница-врска|Algorismus}} [[Категорија:Алгоритми]] [[Категорија:Бројни системи]] 1jni1y7ocvlikh1o69l6smhd374lv2u 0 1316952 5539070 5503751 2026-04-15T05:51:32Z Bjankuloski06 332 Правописна исправка, replaced: симптотичк → симптотск 5539070 wikitext text/x-wiki {{Chembox | ImageFile1 = Xenon-monochloride-chemical-structure.svg | ImageFile1_Ref = {{chemboximage|correct|??}} | ImageFileR1 = Xenon-monochloride-3D-vdW.svg | ImageFileR1_Ref = {{chemboximage|correct|??}} | ImageNameR1 = Модел на ксенон монохлорид | ImageFileL1 = Xenon-monochloride-3D-balls.svg | ImageFileL1_Ref = {{chemboximage|correct|??}} | ImageNameL1 = Модел со топка и стап на ксенон монохлорид | Section1 = {{Chembox Identifiers | CASNo = 55130-03-5 | ChemSpiderID = 26944143 | SMILES = Cl[Xe] | InChI = 1/ClXe/c1-2 | InChIKey = HGCGQDMQKGRJNO-UHFFFAOYAS | StdInChI = 1S/ClXe/c1-2 | StdInChIKey = HGCGQDMQKGRJNO-UHFFFAOYSA-N | PubChem = 21863288 }} | Section2 = {{Chembox Properties | Formula = XeCl | MolarMass = 166.746 g/mol }} }} '''Ксенон монохлорид''' (XeCl) — [[егзимер]] кој се користи во екзимерски ласери и светилки кои емитуваат близу [[Ултравиолетово зрачење|ултравиолетова светлина]] на 308&nbsp;nm. Најчесто се користи во [[медицина]]та. Ксенон монохлорид првпат бил синтетизиран во 1960-тите. Неговата кинетичка шема е многу сложена и промените на состојбата се случуваат во временска скала од наносекунда. Во гасовита состојба, познати се најмалку два вида ксенон монохлорид: XeCl и {{Хем|Xe|2|Cl}}, додека сложените агрегати се формираат во цврста состојба во матриците на благородни гасови. Возбудената состојба на [[ксенон]] наликува на [[халоген]]и и тој реагира со нив за да формира возбудени молекуларни соединенија. == Вовед == Молекулите кои се стабилни само во електронски возбудени состојби се нарекуваат егзимернимолекули, но може да се наречат ексциплексни молекули доколку се хетеронуклеарни. [[Exciplex halide|Ексци лексните халиди]] сочинуваат важна класа на ретки гасни халиди со формула RgX. Rg е благороден гас, а X е халоген. Овие молекули се де-возбудени со емитирање на [[фотон]] чија енергија е некои [[Електронволт|електроволти]]. Затоа, брановата должина на произведената светлина е во видливиот или [[Ултравиолетово зрачење|ултравиолетов]] спектар. Гас или гасовити мешавини кои можат да доведат до формирање на овие молекули е квазиидеален ласерски медиум од инверзија на популацијата каде директно се добива кога ќе се формира екзимерот. Другата последица на нестабилната основна состојба е дека екзимерот мора да се генерира со надворешно возбудување (или преку празнење, електронски зрак, микробранова печка или зрачење). За да се генерираат мора да се користат најмалку два гаса: донатор на халоген и редок гас.<ref>{{Наведена книга|title=Photo-Excited Processes, Diagnostics and Applications: Fundamentals and Advanced Topics|last=Aaron Peled|publisher=Springer|year=2003|isbn=978-1-4020-7527-8}}</ref> Сепак, како што е прикажано во Табела 1, не сите молекули на ретки гас-халид доведуваат до развој на ласери; некои можеби и не постојат. Развиени се повеќе молекули и апликации.<ref>{{Наведено списание|last=A.V. Eletskii|year=1978|title=Excimer lasers|journal=Sov. Phys. Usp.|volume=21|issue=6|pages=502–521|doi=10.1070/PU1978v021n06ABEH005558}}</ref><ref name="shaw">{{Наведено списание|last=M.J. Shaw|year=1979|title=Excimer lasers|journal=Prog. Quant. Electr.|volume=6|issue=1|pages=3–54|bibcode=1979PQE.....6....3S|doi=10.1016/0079-6727(79)90010-7}}</ref><ref name="Excimers lasers">{{Наведена книга|title=Excimer lasers|publisher=Springer–Verlag|year=1979|editor-last=Ch. K. Rhodes|location=Berlin}}</ref><ref name="Hutchinson">{{Наведено списание|last=M.H.R. Hutchinson|year=1980|title=Excimers and excimer lasers|url=https://www.semanticscholar.org/paper/b915379fd8066b93172d2bc4e60d901f5d8e0113|journal=Appl. Phys.|volume=21|issue=2|pages=95–114|bibcode=1980ApPhy..21...95H|doi=10.1007/BF00900671}}</ref><ref name="Lakoba">{{Наведено списание|last=I.S. Lakoba|last2=S.I. Yakovlenko|year=1980|title=Active media of exciplex lasers (review)|journal=Sov. J. Quantum Electron.|volume=10|issue=4|pages=389–410|bibcode=1980QuEle..10..389L|doi=10.1070/QE1980v010n04ABEH010101}}</ref><ref name="Smirnov">{{Наведено списание|last=B.M. Smirnov|year=1983|title=Excimer molecules|journal=Sov. Phys. Usp.|volume=26|pages=31–45|doi=10.1070/PU1983v026n01ABEH004304}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Bloembergen|first=N.|last2=Patel|first2=C.|last3=Avizonis|first3=P.|last4=Clem|first4=R.|last5=Hertzberg|first5=A.|last6=Johnson|first6=T.|last7=Marshall|first7=T.|last8=Miller|first8=R.|last9=Morrow|first9=W.|year=1987|title=Report to the American Physical Society of the study group on science and technology of directed energy weapons|journal=Reviews of Modern Physics|volume=59|issue=3|pages=S1|bibcode=1987RvMP...59....1B|doi=10.1103/RevModPhys.59.S1|doi-access=free}}</ref><ref name="TittelQE">{{Наведено списание|last=F.K. Tittel|last2=G. Marowsky|last3=W.L. Wilson Jr.|last4=M.C. Smayling|year=1981|title=Electron beam pumped broad-band diatomic and triatomic excimer lasers|journal=IEEE J. Quantum Electron.|volume=QE-17|issue=12|pages=2268–2281|bibcode=1981IJQE...17.2268T|doi=10.1109/JQE.1981.1070705}}<br /><br />{{Наведено списание|last=A. Garscadden|last2=M.J. Kushner|last3=J.G. Eden|year=1991|title=Plasma physics issues in gas discharge laser development|journal=IEEE Trans. Plasma Sci.|volume=19|issue=6|pages=1013–1031|bibcode=1991ITPS...19.1013G|doi=10.1109/27.125028}}</ref><ref name="Flan_501"/> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Табела 1. Својства на ретки гасни халиди. D – молекулата е дисоцијативна и не постои. F – забележана флуоресценција. L – молекула со ласерски ефект. !Халоген ![[Helium|Хелиум]] ![[Neon|Неон]] ![[Argon|Аргон]] !Криптон ![[Xenon|Ксенон]] |- |Флуор |D |F & D |L |L |L |- |Хлор |D |D |F & D |L |L |- |Бромин |D |D |D |F & D |L |- |Јодин |D |D |D |D |F & D |} Објавени се неколку прегледни статии поврзани со технологијата на ласерот со ксенон хлорид и неговите употреби.<ref name="Font_C7">{{Наведено списание|last=Fontaine|first=B. L.|last2=Forestier|first2=B. M.|last3=Sentis|first3=M.|last4=Delaporte|first4=P.|last5=Arif|first5=L.|year=1987|title=Recent Progress in High Average Power Excimer Lasers|journal=Le Journal de Physique Colloques|volume=48|pages=C7–331|doi=10.1051/jphyscol:1987780}}<br /><br />{{Наведено списание|last=I.A. Mc Intyre|last2=C. K. Rhodes|year=1991|title=High power ultrafast excimer lasers|journal=J. Appl. Phys.|volume=69|page=R1|doi=10.1063/1.347665}}</ref><ref name="Baudinaud">{{Наведено списание|last=V. Baudinaud|last2=M. Autric|year=1992|title=Interaction rayonnement laser-matière et applications potentielles des lasers à excimères|journal=Ann. Phys. Colloq.|volume=17|issue=C1|pages=1–8|bibcode=1992AnPh...17C...1B|doi=10.1051/anphys/1992001|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=S. Avrillier|last2=E. Tinet|last3=D. Ettori|year=1992|title=Etat actuel de l'utilisation des lasers à excimères en médecine|journal=Ann. Phys. Colloq.|volume=17|issue=C1|pages=13–20|bibcode=1992AnPh...17C..13A|doi=10.1051/anphys/1992003|doi-access=free}}</ref><ref name="Bret_C17">{{Наведено списание|last=J. Bretagne|last2=E. Estocq|year=1992|title=Modélisation des lasers à excimères excités par décharge|journal=Ann. Phys. Colloq.|volume=17|issue=C1|pages=29–38|bibcode=1992AnPh...17C..29B|doi=10.1051/anphys/1992005|doi-access=free}}</ref> Некои автори <ref name="Font_C7"/><ref name="Bret_C17"/> ја нагласуваат важноста од прецизно одредување на кинетиката на ласерскиот медиум кога се вклучени ретки гасни халиди. Неодамнешните резултати дале увид во физичката хемија на ласерскиот медиум.<ref name="Rives, Asselman">{{Наведено списание|last=H. Asselman|last2=P. Rives|last3=J. Galy|last4=H. Brunet|last5=J.L. Teyssier|year=1993|title=Spectroscopic analysis of XeCl emissions in xenon-based mixtures|journal=J. Phys. B|volume=26|issue=15|pages=2311–2322|bibcode=1993JPhB...26.2311A|doi=10.1088/0953-4075/26/15/017}}</ref><ref name="Rives, Teyssier">{{Наведено списание|last=P. Rives|last2=J.L. Teyssier|last3=J. Galy|last4=A. Briot|last5=H. Brunet|last6=H. Asselman|year=1995|title=Kinetic study of the 308 and 345 nm emissions of the molecule XeCl|journal=J. Chem. Phys.|volume=102|issue=3|page=1217|bibcode=1995JChPh.102.1217R|doi=10.1063/1.468908}}</ref><ref name="Appl. Radiat. Isot. 46">{{Наведено списание|last=H. Asselman|last2=A. Sekaki|last3=J. Galy|last4=P. Rives|last5=H. Brunet|last6=A. Birot|last7=J.L. Teyssier|year=1995|title=Determination of radiatives lifetimes of B and C states of XeCl|journal=Appl. Radiat. Isot.|volume=46|issue=6–7|pages=475–476|doi=10.1016/0969-8043(95)00057-7}}</ref> Спектроскопските испитувања се ограничени на видливиот близу ултравиолетовиот регион каде што работат ексциплексните ласери. Ќе се земат предвид само бинарни гасни мешавини од ксенон и донатор на хлор, или тројни мешавини кои исто така вклучуваат пуфер гас (редок гас означен со Rg). Најинтересни хлорски донатори се {{хем|CCl|4}} и [[Хлороводород|HCl]] поради нивната употреба во ласерската технологија, а [[Хлор|{{Хем|Cl|2}}]](види слика 1). XeCl и {{Хем|Xe|2|Cl}} се најважни во ласерските апликации меѓу ксенонските хлориди. Иако светилките за празнење базирани на мешавини на ксенон и донатор на хлор со низок притисок испуштаат некохерентна светлина, тие се сигурни и лесни за ракување.<ref>{{Наведено списание|last=A.P. Golovitskii|year=1992|journal=Sov. Tech. Phys. Lett.|volume=18|page=269}}<br /><br />{{Наведено списание|last=G.B. Rulev|last2=V.B. Saenko|year=1993|journal=Tech. Phys. Lett.|volume=19|page=687}}</ref> == Историја == Идејата дека благородните гасови можат да формираат [[халид]]и се појавила во раните 1920-ти:<ref>{{Наведено списание|last=N. Bartlett|year=1964|title=The Chemistry of the Noble Gases|journal=Endeavour|volume=23|page=3}}</ref> А. фон Антрооф <ref>{{Наведено списание|last=Von Antropoff|year=1924|journal=Z. Angew. Chem.|volume=37|page=217}}</ref> и Одо <ref>{{Наведено списание|last=G. Oddo|year=1933|journal=Gazz. Chim. Ital.|volume=63|page=380}}</ref> сугерирале дека [[криптон]]от и [[ксенон]]от може да формираат [[бромид]]и и [[хлорид]]и. Во 1933 година, Јост и Кеј <ref>{{Наведено списание|last=D.M. Yost|last2=A. L. Kaye|year=1933|title=An Attempt to Prepare a Chloride or Fluoride of Xenon|journal=J. Am. Chem. Soc.|volume=55|issue=9|pages=3890–3892|doi=10.1021/ja01336a506}}</ref> неуспешно се обиделе да синтетизираат ксенон хлорид со осветлување на мешавина од ксенон (70 torr притисок) и [[хлор]] (225 torr) со светилка со жива пареа. Ксенон монохлоридите првпат биле синтетизирани во 1965 година <ref>{{Наведено списание|last=H. Meinert|year=1965|title=Über die Bildung von Xenondichlorid|journal=Z. Chem.|volume=6|issue=2|page=71|doi=10.1002/zfch.19660060210}}</ref> Подоцна, солидна {{Хем|XeCl|2}} и {{Хем|XeCl|4}} на ниски температури синтетизирале {{Хем|XeCl|4}} соединенија. Во 1991 година, Просперио ''и сор.'' <ref>{{Наведено списание|last=D.M. Proserpio|last2=R. Hoffmann|last3=K.C. Janda|year=1991|title=The xenon-chlorine conundrum: Van der Waals complex or linear molecule?|journal=J. Am. Chem. Soc.|volume=113|issue=19|pages=7184–7189|doi=10.1021/ja00019a014}}</ref> го покажале постоењето на {{Хем|XeCl|2}} во гасовита состојба, што е важно за ласерската кинетика, иако испушта [[Инфрацрвено зрачење|инфрацрвена светлина]]. Во 1973 година Риверос ''и сор.'' <ref>{{Наведено списание|last=J.M. Riveros|last2=P.W. Tiedemann|last3=A.C. Breda|year=1973|title=Formation of {{хем|XeCl|−}} in the gas phase|journal=Chem. Phys. Lett.|volume=20|issue=4|pages=345–346|doi=10.1016/0009-2614(73)80062-4}}</ref> синтетизиран {{Хем|XeCl|−}} јони во гасовита фаза при притисок од 10 ⁻⁴ torr. Оваа јонска молекула привлекла мал интерес. Систематските студии на XeCl биле иницирани во 1975 година од Веласко и Сетсер,<ref name="velazco">{{Наведено списание|last=J.E. Velazco|last2=D.W. Setser|year=1975|title=Bound–free emission spectra of diatomic xenon halides|journal=J. Chem. Phys.|volume=62|issue=5|page=1990|bibcode=1975JChPh..62.1990V|doi=10.1063/1.430664}}</ref> кои покажале 304&nbsp;nm емисија од {{Хем|XeCl|*}}. Оваа емисија била добиена со мешање на атоми на ксенон ({{Хем|Xe|3|P|2}}) со гас {{Хем|Cl|2}} или други хлорирани соединенија. Побудувањето било обезбедено со ладно [[Катода|катодно]] празнење; вкупниот притисок бил неколку торо. Месеци подоцна, Јуинг и Брау <ref name="Ewin_350">{{Наведено списание|last=J.J. Ewing|last2=C.A. Brau|year=1975|title=Laser action on the ²Σ⁺_1/2→²Σ⁺_1/2 bands of KrF and XeCl|journal=Appl. Phys. Lett.|volume=27|issue=6|page=350|bibcode=1975ApPhL..27..350E|doi=10.1063/1.88473}}</ref> објавиле дека лазираат од XeCl филм ² '''Σ''' _1/2 ⁺ → ² '''Σ''' _1/2 ⁺ на 308&nbsp;nm, што најмногу ветувало за индустриски цели. Претпочитан донатор на хлор за XeCl ласерот е HCl. Наведените причини се: * Пресек со ниска апсорпција на 308&nbsp;nm од редот на 10 ⁻¹⁹cm².<ref name="Stevens">{{Наведено списание|last=WJ Stevens|last2=M. Krauss|year=1982|title=The electronic structure and photodissociation of HCl|journal=J. Chem. Phys.|volume=77|issue=3|page=1368|bibcode=1982JChPh..77.1368S|doi=10.1063/1.443960}}</ref> Концентрацијата на HCl не влијае суштински на излезната енергија на ласерот. Ова не е случај за {{Хем|Cl|2}} кој има многу силна апсорпција на околу 300&nbsp;nm.<ref name="Ewin_350"/><ref name="Waynant">{{Наведено списание|last=R.W. Waynant|last2=J.G. Eden|year=1980|title=Destruction of ground state XeCl molecules by HCl and rare gas collisions|journal=Appl. Phys. Lett.|volume=36|issue=4|page=262|bibcode=1980ApPhL..36..262W|doi=10.1063/1.91446}}</ref> * Помалку токсичен од хлорот. * Генерира ексцимерен ласер по дисоцијација, кој е многу подобар од другите донатори на хлор. Добиени се 16.000 последователни ексцимерни ласерски импулси без да се влијае на излезната енергија.<ref>{{Наведено списание|last=RC Sze|last2=P.B. Scott|year=1978|title=Intense lasing in discharge excited noble-gas monochlorides|journal=Appl. Phys. Lett.|volume=33|issue=5|page=419|bibcode=1978ApPhL..33..419S|doi=10.1063/1.90407}}</ref> * Константната брзина на вибрационо возбудување и дисоцијативното прицврстување на електрони се поповолни за HCl отколку за другите донатори на хлор.<ref name="Nighan">{{Наведено списание|last=WL Nighan|last2=R. T. Brown|year=1980|title=Efficient XeCl(B) formation in an electron-beam assisted Xe/HCl laser discharge|journal=Appl. Phys. Lett.|volume=36|issue=7|page=498|bibcode=1980ApPhL..36..498N|doi=10.1063/1.91582}}</ref> Овие процеси помагаат во формирањето на {{Хем|XeCl|*}} Три години подоцна Лоренц ''и сор.'' <ref name="Lorents78">{{Наведено списание|last=DC Lorents|last2=DL Huestis|last3=MV Mc Cusker|last4=HH Nakano|last5=RM and Hill|year=1978|title=Optical emissions of triatomic rare gas halides|journal=J. Chem. Phys.|volume=68|issue=10|page=4657|bibcode=1978JChPh..68.4657L|doi=10.1063/1.435574}}</ref> извршиле експерименти при високи притисоци (неколку [[Атмосфера (единица)|атмосфери]]) во мешавина која содржи ([[Аргон|Ar]] / {{Хем|XeCl|2}}) и откриле емисија со центар на 450&nbsp;nm што му се припишува на {{Хем|XeCl|2}}. Првиот {{Хем|XeCl|2}} ласер бил развиен во 1980 година.<ref name="Tang_347">{{Наведено списание|last=KY Tang|last2=DC Lorents|last3=D. L. Huestis|year=1980|title=Gain measurements on the triatomic excimer {{хем|Xe|2|Cl}}|journal=Appl. Phys. Lett.|volume=36|issue=5|page=347|doi=10.1063/1.91498}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=F.K. Tittel|last2=W. L. Wilson|last3=R. E. Stickel|last4=G. Marowsky|last5=W. E. Ernst|year=1980|title=A triatomic {{хем|Xe|2|Cl}} excimer laser in the visible|journal=Appl. Phys. Lett.|volume=36|issue=6|page=405|doi=10.1063/1.91533}}</ref> Овој тип на ласер најверојатно ќе може да се прилагоди на широк опсег на бранови должини (30&nbsp;nm) во видливиот спектар. Ова е точно дури и ако феноменот на апсорпција се јавува на страната на пократки бранови должини и затоа го ограничува дејството на ласерот во црвениот регион на [[Електромагнетен спектар|електромагнетниот спектар]] од [[Луминисценција|емисиите на светлина]]. Експерименти во цврста состојба со {{хем|Xe|2|Cl|*}} <ref>{{Наведено списание|last=ME Fajardo|last2=Apkarian V.A.|year=1987|title=Stimulated radiative dissociation and gain measurements of Xe2Cl in solid xenon|journal=Chem. Phys. Lett.|volume=134|issue=1|pages=51–54|bibcode=1987CPL...134...51F|doi=10.1016/0009-2614(87)80012-X}}</ref> сугерираат дека гасовитата состојба е посоодветна за развој на овој тип ласер. Измереното засилување било точно во цврста состојба.<ref>Vartkess A. Apkarian, Mario E. Fajardo, N. Schwentner, Lawrence Wiedeman {{Патент|US|5134625|patent|Condensed phase exciplex lasers}}, Priority date 18 March 1987</ref> Течната состојба <ref>{{Наведено списание|last=L. Wiedeman, M. E. Fajardo and Apkarian V.A.|year=1987|title=Cooperative photoproduction of Xe₂⁺Cl⁻ in liquid {{хем|Cl|2}}/Xe solutions: Stimulated emission and gain measurements|journal=Chem. Phys. Lett.|volume=134|issue=1|pages=55–59|bibcode=1987CPL...134...55W|doi=10.1016/0009-2614(87)80013-1}}</ref> изгледа како идеален ласер за боја иако имплементацијата изгледа сложена. Во моментов, {{Хем|Xe|2}} Cl ласерот не е индустриски развиен. Во смесите ''априори'' се синтетизираат четири молекули. Забележлива е особено можноста за нивно синтетизирање во експериментални услови на ласери и нивните улоги. XeHCl бил забележан во гасовита средина. Сепак, оваа молекула е откриена само преку емисиони спектри во микробрановите, радиото и далечните [[Инфрацрвено зрачење|инфрацрвени]] региони,<ref>{{Наведено списание|last=KV Chance K.H. Bowen|last2=J. S. Win|last3=W. Klemperer|year=1979|title=Microwave and radio frequency spectrum of XeHCl|journal=J. Chem. Phys.|volume=70|issue=11|page=5157|bibcode=1979JChPh..70.5157C|doi=10.1063/1.437356}}<br /><br />{{Наведено списание|last=E. W. Boom|last2=J. Van der Elsken|year=1980|title=Far infrared spectra of van der Waals molecules in HCl–noble gas mixtures|journal=J. Chem. Phys.|volume=73|issue=1|page=15|bibcode=1980JChPh..73...15B|doi=10.1063/1.439900}}</ref> но со емисија предвидена од две теоретски студии на 232&nbsp;nm <ref>{{Наведено списание|last=I. Last T.F. and George|year=1988|title=Electronic states of the XenHCl systems in gas and condensed phases|journal=J. Chem. Phys.|volume=89|issue=5|page=3071|bibcode=1988JChPh..89.3071L|doi=10.1063/1.454963}}</ref> и 129&nbsp;nm.<ref name="Adams et Chabalowski">{{Наведено списание|last=GF Adams|last2=C.F. Chabalowski|year=1994|title=Quantum Chemical Study of the Potential Energy Curves and Electronic Transition Strengths in HCl, XeCl, and HCl + Xe|journal=J. Phys. Chem.|volume=98|issue=23|pages=5878–5890|doi=10.1021/j100074a011}}</ref> Забележливо е дека кога е речиси во агрегат, поверојатно е да биде стабилен во цврста состојба. Исто е и за {{Хем|Xe|3|Cl}} кој теоретски може да емитира на 500&nbsp;nm,<ref name="Last and George">{{Наведено списание|last=I. Last T.F. and George|year=1987|title=Semiempirical study of polyatomic rare gas halides: Application to the XenCl systems|url=http://www.dtic.mil/get-tr-doc/pdf?AD=ADA183854|journal=J. Chem. Phys.|volume=87|issue=2|page=1183|bibcode=1987JChPh..87.1183L|doi=10.1063/1.453298|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924025200/http://www.dtic.mil/get-tr-doc/pdf?AD=ADA183854|archive-date=September 24, 2017}}</ref> додека оваа активност никогаш не била забележана во гасовита состојба. XeH има три познати емисиони линии. Тие биле забележани на 190&nbsp;nm,<ref>{{Наведено списание|last=A.A. Vlasenko|last2=I.S. Lakoba|last3=S. P. Chernov|last4=P.B. Essel'bakh|year=1986|journal=Sov. Phys. Dokl.|volume=31|page=554}}</ref> 250&nbsp;nm <ref>{{Наведено списание|last=T. Möller|last2=M. Beland|last3=G. Zimmerer|year=1987|title=Bound-free fluorescence of rare gas hydrides|journal=Chem. Phys. Lett.|volume=136|issue=6|pages=551–556|bibcode=1987CPL...136..551M|doi=10.1016/0009-2614(87)80516-X}}</ref> и 660&nbsp;nm.<ref>{{Наведено списание|last=R. H. Lipson|year=1986|title=An electronic spectrum of xenon hydride|journal=Chem. Phys. Lett.|volume=129|issue=1|pages=82–86|bibcode=1986CPL...129...82L|doi=10.1016/0009-2614(86)80174-9}}</ref> Сепак, тие никогаш не се манифестирале во ласерските спектри, што доведува до претпоставка дека XeH не е формиран во експериментални услови. Спротивно на тоа, {{Хем|XeH|+}} [[јон]] се формира во мешавините што се користат во ласерите. Тој игра значајна улога во [[Хемиска кинетика|кинетиката]] во синтезата на {{Хем|XeCl|*}},<ref>{{Наведено списание|last=M. Hamdan|last2=N.W. Copp|last3=D. P. Wareing|last4=J.D.C. Jones|last5=K. Birkinshaw|last6=N.D. Twiddy|year=1982|title=A selected ion flow tube study of the reactions of the gaseous ion HCl⁺ at 295 K|journal=Chem. Phys. Lett.|volume=89|issue=1|pages=63–66|bibcode=1982CPL....89...63H|doi=10.1016/0009-2614(82)83343-5}}</ref> преку реакција која се натпреварува со создавањето на {{Хем|Xe|+}} јони (прикажани подолу): {{Хем|HCl|+}} + Xe → {{Хем|Xe|+}} + HCl (80 ± 10%) {{Хем|HCl|+}} + Xe → {{Хем|XeH|+}} + HCl (20 ± 10%) Константата на брзината на целиот процес е 6,4 {{E|-10}} cm ³ s ⁻¹ (± 20%). {{Хем|Xe|+}} јонот е клучен претходник во формирањето на ексциплексната молекула. == XeCl ексциплекс == === Структурата на молекулата XeCl === Потенцијалните криви претставени на Слика 2 се резултати од теоретски <ref name="Adams Chabalowski">{{Наведено списание|last=G.F. Adams|last2=C.F. Chabalowski|year=1994|title=Quantum Chemical Study of the Potential Energy Curves and Electronic Transition Strengths in HCl, XeCl, and HCl + Xe|journal=J. Phys. Chem.|volume=98|issue=23|pages=5878–5890|doi=10.1021/j100074a011}}</ref> и експериментални <ref name="Lo Zheng">{{Наведено списание|last=Lo Zheng and D. Lo and EO Zheng|year=1987|title=The role of the C(3/2) state in a XeCl discharge laser|journal=J. Phys. D|volume=20|issue=6|pages=714–717|bibcode=1987JPhD...20..714L|doi=10.1088/0022-3727/20/6/006}}</ref> работи. Заедничките одлики за сите халидни состојби на [[Благороден гас|благородните гасови]] вклучуваат група поврзани возбудени состојби B, C и D и пониска група дисоцијативно или слабо врзани состојби A и X. Состојбите B, D и X имаат Σ симетрија (Λ = 1/ 2) додека состојбата C има π симетрија (Λ = 3/2). Состојбата А самата е поделена на две подсостојби, симетрија Σ, A _1/2 и другата симетрија π, A _3/2 . Потенцијалот за [[јонизација]] на благородните гасови во нивната најниска возбудена состојба е блиску до електронскиот афинитет на атомите на халоген. Така, молекулите на ретките гасни халиди се формираат со јонска врска бидејќи возбудениот електрон на благородниот гас делумно се пренесува во атом на халоген. Така формираната молекула е затоа стабилна како што е случајот со состојбите B, C и D. Овој пренос на електрони не се случува кај атомите на основната состојба. Бидејќи атомите на ретки гасови не се реактивни. Ова е случај за состојбите А и Х. ==== Состојбите B, C и D ==== Овие состојби се во корелација со основната состојба на {{Хем2|Xe+}} јони и {{Хем|Cl|-}}. Спин-орбиталното расцепување на {{Хем2|Xe+}} јон во две состојби ({{Хем|2|P|3/2}} и {{Хем|2|P|1/2}} ) е важно; исто така состојбите B и D на кои се корелирани се значително далеку. За минималните потенцијални криви што одговараат на речиси иста вредност на меѓунуклеарното растојание (r _e #0.3&nbsp;nm), енергетската разлика измерена експериментално е околу 9940&nbsp;cm ⁻¹ .<ref name="Shostak, Strong">{{Наведено списание|last=SL Shostak|last2=R. L. Strong|year=1979|title=Transient absorpion following flash photodissociation of halogens in rare gases|journal=Chem. Phys. Lett.|volume=63|issue=2|pages=370–374|bibcode=1979CPL....63..370S|doi=10.1016/0009-2614(79)87038-4}}</ref><ref name="R Shuker">{{Наведено списание|last=R. Shuker|year=1976|title=Excimer emission band at 235.5 nm in the XeCl molecule|journal=Appl. Phys. Lett.|volume=29|issue=12|page=785|bibcode=1976ApPhL..29..785S|doi=10.1063/1.88948}}</ref><ref name="Ault et Andrews">{{Наведено списание|last=B.S. Ault|last2=L. Andrews|year=1976|title=Absorption and emission spectra of matrix-isolated XeF, KrF, XeCl, and XeBr|journal=J. Chem. Phys.|volume=65|issue=10|page=4192|bibcode=1976JChPh..65.4192A|doi=10.1063/1.432878}}</ref> Ова е во согласност со енергијата на раздвојување на {{Хем2|Xe+}} (² P _3/2 ) и {{Хем2|Xe+}} ( ² P _1/2 ) состојби вреднувани на 10574&nbsp;cm ⁻¹ . Потенцијалните криви на состојбите B и C [[Адијабатски процес|адијабатски]] се сечат со потенцијална крива во корелација со Xe* + Cl на големи меѓунуклеарни растојанија: 7.1&nbsp;nm експериментално <ref name="Tellinghuisen">{{Наведено списание|last=J. Tellinghuisen|last2=JM Hoffman|last3=GC Tisone|last4=AK Hays|year=1976|title=Spectroscopic studies of diatomic noble gas halides: Analysis of spontaneous and stimulated emission from XeCl|journal=J. Chem. Phys.|volume=64|issue=6|page=2484|bibcode=1976JChPh..64.2484T|doi=10.1063/1.432496}}</ref> и 7,19&nbsp;nm <ref name="Eving et Brau"/> и 6.3&nbsp;nm <ref name="Flan_501"/> теоретски. Поновата теоретска истрага ги специфицира овие феномени на вкрстување.<ref name="Lee Xia et Ballik">{{Наведено списание|last=W.Y. Lee|last2=Z.M. Xia|last3=E. A. Ballik|year=1994|title=Formation of the XeCl exciplex via double crossings of potential-energy curves|journal=Mol. Phys.|volume=82|issue=1|pages=165–175|bibcode=1994MolPh..82..165L|doi=10.1080/00268979400100124}}</ref> Состојбите B и C кои се спојуваат на долги растојанија, вкрстуваат две последователни потенцијални кривини во корелација со Xe* + Cl. Најниската корелација со Xe ( {{Хем|3|P|2}}) + Cl ( {{Хем|2|P|3/2}}) е 7,25&nbsp;nm и после тоа, следниот корелирал со Xe ( {{Хем|3|P|1}}) + Cl ( {{хем|2|P|3/2}}) е пресретнат во 18.68 часот&nbsp;nm. Бидејќи овој пресек се случува на големо растојание, јонскиот карактер на врзувањето на овие состојби во близина на рамнотежното меѓунуклеарно растојание r _e практично не е засегнато. Оваа ситуација е малку поинаква за состојбата D која ги преминува овие две потенцијални криви на многу пократко растојание.<ref name="Lee Xia et Ballik"/> Така, состојбата D го пресекува Xe ( {{Хем|3|P|2}}) + Cl ( {{Хем|2|P|3/2}} ) само на 0,89&nbsp;nm и Xe ( {{Хем|3|P|1}}) + Cl ( ² P _3/2 ) на 1,02&nbsp;nm. Разликата помеѓу состојбите B и C е дека тие се во корелација со {{Хем2|Xe+}} јони чија полу-окупирана орбитала ''p'' е во рамнина паралелна со меѓунуклеарната оска за состојбата B и нормална на оваа оска за состојбата C.<ref name="Setser Breashers et Dreeling">{{Наведено списание|last=D.W. Setser|last2=H.C. Brashears|last3=T.D. Dreiling|year=1980|journal=Journal de Physique Colloques|volume=41, C3-195}}</ref> При испитување на енергетската положба на потенцијалната крива на состојбите B и C, нивната близина резултира со одредени тешкотии. вредностите на енергетскиот јаз (E _B – E _C ) помеѓу двете состојби се набројани во Табела 2. Податоците се високо дисперзирани; пресметаните вредности, особено, се далеку од сите експериментални вредности. Тие биле утврдени најмногу од односот на интензитетот на двете емисии {{Хем|XeCl|*}} центриран на 308&nbsp;nm и 345&nbsp;nm, или со или без корекции со учество на транзиција (B → A).<ref name="Julienne et Krauss">{{Наведено списание|last=P.S. Julienne|last2=M. Krauss|year=1979|title=Role of the III(1/2) -II(1/2) transition in rare-gas–halide kinetics|journal=Applied Physics Letters|volume=35|issue=1|pages=55–57|bibcode=1979ApPhL..35...55J|doi=10.1063/1.90929}}</ref><ref name="Jouvet et Lardeux">{{Наведено списание|last=C. Jouvet|last2=C. Lardy – Dedonder|last3=D. Solgadi|year=1989|title=Fluorescence excitation spectra of the XeCl(B, C) states in a supersonic jet|journal=Chem. Phys. Lett.|volume=156|issue=6|pages=569–572|bibcode=1989CPL...156..569J|doi=10.1016/S0009-2614(89)87233-1}}</ref> Спектри на возбуда на {{Хем|XeCl|*}} директно ја обезбедуваат енергетската разлика помеѓу вибрационите нивоа v′=0 и v″=0 кои одговараат соодветно на состојбите B и C. Оваа вредност од 90&nbsp;cm ⁻¹ е блиску до другите мерења од студиите во [[Хемиска кинетика|кинетиката]].<ref name="Rives, Teyssier"/> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Табела 2 Енергетски јаз(E_B – E_C) помеѓу состојбите B и C на XeCl. !E_B – E_C (cm⁻¹) !Процес !Година !Навод |- |−1489 |C |1977 |<ref>{{cite journal|author1=M.A. Goetschalekx|author2=R.L. Mowery|author3=E.R. Krausz|author4=W.C. Yeakel|author5=P.N. Schatz|author6=B.S. Ault|author7=L. Andrews|year=1977|title=Magnetic circular dichroism of matrix isolated noble gas monohalides|journal=Chem. Phys. Lett.|volume=47|issue=1|pages=23–27|bibcode=1977CPL....47...23G|doi=10.1016/0009-2614(77)85298-6|name-list-style=amp}}</ref> |- |−560 |C |1978 | |- |7 |I |1979 | |- |81 |I & C |1979 | |- |128 ± 35 |I |1980 |<ref name="Chem. Phys. Lett. 72">{{cite journal|author1=J. Tellinghuisen|author2=M.R. Mc Keever|year=1980|title=Energy ordering of the B and C states in XeCl, XeBr, and KrCl, from temperature dependence of emission spectra|journal=Chem. Phys. Lett.|volume=72|issue=1|pages=94–99|bibcode=1980CPL....72...94T|doi=10.1016/0009-2614(80)80249-1|name-list-style=amp}}</ref> |- |−5.4 ± 25 |I |1980 |<ref name="Bokor">{{cite journal|author1=J. Bokor|author2=C.DK. Rhodes|year=1980|title=Energy splitting between the B and C states of xenon chloride|journal=J. Chem. Phys.|volume=73|issue=6|page=2626|bibcode=1980JChPh..73.2626B|doi=10.1063/1.440475|name-list-style=amp}}</ref> |- |200 |I |1980 |<ref name="Braset224">{{cite journal|author1=H.C. Brashears, Jr.|author2=D.W. Setser|year=1980|title=Reactions of the xenon (³P₁) and krypton (³P₁) resonance states with halogen donor molecules|journal=J. Phys. Chem.|volume=84|issue=2|pages=224–226|doi=10.1021/j100439a020|name-list-style=amp}}</ref> |- |230 |I |1980 | |- |180 |C |1981 |<ref name="Chem. Phys. Lett. 82">{{cite journal|author1=H.P. Grieneisen|author2=H. Xue-Jing|author3=K.L. Kompa|year=1981|title=Collision complex excitation in chlorine-doped xenon|journal=Chem. Phys. Lett.|volume=82|issue=3|pages=421–426|bibcode=1981CPL....82..421G|doi=10.1016/0009-2614(81)85411-5|name-list-style=amp}}</ref> |- |289 |I^* |1982 |<ref name="chang">{{cite journal|author=R.S.F. Chang|year=1982|title=Xe(³P₂)+HCl(v = 1): Vibrational enhancement of XeCl* formation|journal=J. Chem. Phys.|volume=76|issue=6|page=2943|bibcode=1982JChPh..76.2943C|doi=10.1063/1.443378}}</ref> |- |220 ± 40 |I |1983 |<ref name="Yu Setser et Horiguchi">{{cite journal|author1=Y.C. Yu|author2=D.W. Setser|author3=H. Horiguchi|year=1983|title=Thermochemical and kinetic studies of the xenon halide B and C states in 0.5-5 atmospheres of buffer gas|journal=J. Phys. Chem.|volume=87|issue=12|pages=2199–2209|doi=10.1021/j100235a032|name-list-style=amp}}</ref> |- |85 |C |1984 | |- |0 |C |1984 | |- |−22 |C |1985 |<ref name="Le Calvéams">{{cite book|title=Photophysics and Phochemistry Above 6 eV|author1=J. Le Calvé|author2=M.C. Castex|author3=B. Jordan|author4=G. Zimmerer|author5=T. Möller|author6=D. Haaks|publisher=Elsevier|year=1985|editor=F. Lahmani|place=Amsterdam|pages=639–651|name-list-style=amp}}</ref> |- |> 50 |I^** |1986 | |- |230 ± 40 |I |1987 | |- |90 ± 2 |Absorption |1989 | |- |98 ⁺³⁰₋₄₀ |I & C |1990 | |- |118 ± 40 |I |1992 | |} I: мерење добиено од вредноста на односот на интензитет на емисиите на XeCl центрирани на 308 и 345&nbsp;nm (види § 3-1-1) C: мерење добиено од кинетичка студија која ги обезбедува константите на спојување помеѓу овие две состојби. ^* : Емисијата на 345&nbsp;nm не е коригиран за придонесот XeCl (B → A) ^** : XeCl е во цврста состојба. Позиционирањето на состојбата B во однос на состојбата C е теоретски оправдано со разгледување на конфигурациската интеракција помеѓу јонските и ковалентни карактерни состојби со слична симетрија.<ref name="Bokor"/><ref name="M Krauus">{{Наведено списание|last=M. Krauss|year=1977|title=The electronic structure of rare gas halide excimers|journal=J. Chem. Phys.|volume=67|issue=4|page=1712|bibcode=1977JChPh..67.1712K|doi=10.1063/1.435007}}</ref><ref name="Tamagake">{{Наведено списание|last=K. Tamagake|last2=Kolts J. H.|last3=D. W. Setser|year=1979|title=Vibrational energy disposal by reaction of Xe(6s, ³P₂) metastable atoms with chlorine containing molecules|journal=J. Chem. Phys.|volume=71|issue=3|page=1264|bibcode=1979JChPh..71.1264T|doi=10.1063/1.438481}}</ref> Во состојба ² Σ (како состојби B и X), едноставно зафатената орбитала се наоѓа поблиску до орбиталата на друг атом, така што интеракцијата или размената на полнежи помеѓу два атома се поголеми и полесни отколку во состојба ² π (како состојби C и A _3/2 ), каде што едноставно зафатената орбитала е нормална на молекуларната оска и далеку од друг атом. Корекцијата што ја воведува оваа појава во однос на енергетските вредности е многу поважна за состојбите Σ отколку за состојбите π.<ref name="M Krauus" /> Оваа интеракција во голема мера ја зголемува енергијата на состојбата B во однос на онаа на состојбата C. Оттука, позиционирањето на набљудуваните потенцијални криви од Слика 2. ==== Состојбите X и A ==== Најниските состојби се во корелација со атомите на ксенон и хлор во основната состојба. Поради [[Атомска орбитала|спин-орбитално]] разделување на нивото на атомот на хлор на 881&nbsp;cm ⁻¹ <ref>{{Наведено списание|last=Fletcher|first=I.S.|last2=Husain|first2=D.|year=1978|title=Collisional quenching of Cl[3p5(2P½)] by noble gases|journal=J. Chem. Soc., Faraday Trans. 2|volume=74|page=203|doi=10.1039/F29787400203}}</ref> во две состојби, ( {{Хем|2|P|3/2}}) и ( {{Хем|2|P|1/2}}), состојбата А е поделена на две под-состојби. Сепак, ефектот на спин-орбиталната спојка овде е значително послаб отколку во случајот сон{{Хем2|Xe+}} јон. На големи меѓунуклеарни растојанија, енергетски јаз од 882&nbsp;cm ⁻¹ помеѓу A _1/2 и A _3/2 бил експериментално измерен во цврста состојба во неонска матрица.<ref name="J. Mol. Struct. 222">{{Наведено списание|last=R. Böhling|last2=J. Langen|last3=U. Schurath|year=1990|title=Ne matrix hosting XenCl exciplexes: Comparison with Ar and Xe hosts|journal=J. Mol. Struct.|volume=222|issue=1–2|pages=171–184|bibcode=1990JMoSt.222..171B|doi=10.1016/0022-2860(90)80014-B}}</ref> Така, оваа вредност е многу блиску до енергетското раздвојување на состојбите Cl ( {{Хем|2|P|3/2}}) и Cl ( {{Хем|2|P||1/2}}). Ова ги потврдува теоретските претпоставки за државните корелации помеѓу состојбата на XeCl A и Cl. На големи растојанија {{Хем|35|Cl}} состојбата А _3/2 е слична на состојбата X. Бекер и неговите соработници <ref name="Becker Valentini Casavechi Sibener et Lee">{{Наведено списание|last=C.H. Becker|last2=J.J. Valentini|last3=P. Casavecchia|last4=S.J. Sibener|last5=Y.T. Lee|year=1979|title=Crossed molecular beam studies on the interaction potentials for CI(2P) + Xe(1S)|journal=Chem. Phys. Lett.|volume=61|issue=1|pages=1–5|bibcode=1979CPL....61....1B|doi=10.1016/0009-2614(79)85071-X}}</ref> од анализата на квазиеластичното расејување при судири произведени од вкрстени греди, експериментално го потврдиле овој резултат. За разлика од некои други благородни гасни халиди, XeCl има недисоцијативна основна состојба. Овој сврзувачки карактер бил докажан експериментално многу пред теоретските студии на XeCl во матрици на аргон во цврста состојба на 20K <ref name="Ault et Andrews"/> и подоцна во гасовита состојба.<ref name="R Shuker"/> Вандервалсовата сила помеѓу атомите <ref>{{Наведено списание|last=P. Huxley|last2=D.B. Knowles|last3=J.N. Murrell|last4=J.D. Watts|year=1984|title=Ground-state diatomic potentials. Part 2.-Van der Waals molecules|journal=J. Chem. Soc., Faraday Trans. 2|volume=80|issue=11|page=1349|doi=10.1039/f29848001349}}</ref> не е доволно силна во состојба X за да го објасни присуството на потенцијален бунар што е ниско (длабочината е од редот на килотор)  може да содржи помеѓу 12 и 20 нивоа на вибрации (види Табела 3). Релативното зголемување на енергијата на врзување на состојбата X во споредба со состојбата А може да се објасни и со земање предвид на конфигурациската интеракција.<ref name="Aquilante Capelletti Lorent Luzzatti Et Pirani">{{Наведено списание|last=V. Aquilanti|last2=D. Cappelletti|last3=V. Lorent|last4=E. Luzzatti|last5=F. Pirani|year=1992|title=The ground and lowest excited states of XeCl by atomic beam scattering|journal=Chem. Phys. Lett.|volume=192|issue=2–3|pages=153–160|bibcode=1992CPL...192..153A|doi=10.1016/0009-2614(92)85445-G}}</ref> Состојбата А е исто така многу лесно врзана со сврзувачка енергија половина од онаа на состојбата X. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Табела 3 Експериментални броеви на вибрациони нивоа на X. !Вредност !Навод |- |15 |<ref name="Mc Cown and Eden">{{cite journal|author1=A.W. Mc Cown|author2=J.G. Eden|year=1984|title=Ultraviolet photoassociative production of XeCl(B,C) molecules in Xe/{{хем|Cl|2}} gas mixtures: Radiative lifetime of {{хем|Xe|2|Cl}}(4 2Γ)|journal=J. Chem. Phys.|volume=81|issue=7|page=2933|doi=10.1063/1.448042|name-list-style=amp}}</ref> |- |20 |<ref name="Sur Hui et Tellinghuisen">{{cite journal|author1=A. Sur|author2=A.K. Hui|author3=J. Tellinghuisen|year=1979|title=Noble gas halides|journal=J. Mol. Spectrosc.|volume=74|issue=3|pages=465–479|doi=10.1016/0022-2852(79)90168-1|name-list-style=amp}}</ref> |- |12 |<ref>{{cite journal|author1=S. Szatmari|author2=F.P. Schäfer|year=1987|title=Quantum beats observed in stimulated emission in XeCl|url=https://archive.org/details/sim_chemical-physics-letters_1987-05-29_137_1/page/n12|journal=Chem. Phys. Lett.|volume=137|issue=1|pages=1–4|bibcode=1987CPL...137....1S|doi=10.1016/0009-2614(87)80292-0|name-list-style=amp}}</ref> |- |18 ± 1 | |} ==== Спектроскопски константи ==== Енергијата E ^v'j' _M на позната состојба M со вибрационо ниво v' со ротационен квантен број j е: E ^v'j' _M = T _e (M) + E _Vib (M) + E _Rot (M) каде што T _e (M), E _Vib (M) и E _Rot (M) соодветно означуваат вибрациона и ротациона електронска молекула енергии. ===== Електронска структура ===== Главните одлики на електронските состојби на позната состојба M се обично енергијата на дисоцијација D _e, меѓуатомското растојание r _e и енергијата на дното на потенцијалниот бунар E _M. За XeCl, различни пријавени вредности на овие количини се сумирани во табелите 4, 5 и 6. Тие биле одредени теоретски или експериментално за изотоп {{Хем|35|Cl}} во цврста или гасовита состојба. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Табела 4. Енергии на дисоцијација D_e во cm⁻¹. !Ref !X !A !B !C !D |- | |280 ± 7% |129 ± 7% | | | |- | | | |{{formatnum:33957}} |{{formatnum:33392}} |{{formatnum:33634}} |- | | | | |{{formatnum:36699}} | |- | |281 ± 10 | |{{formatnum:36553}} | |{{formatnum:37148}} |- | |255 ± 10 | |{{formatnum:36540}} | | |- |<ref name="J Telinghuisen">{{cite journal|author=J. Tellinghuisen|year=1983|title=Direct fitting of spectroscopic data to near-dissociation expansions: I2(Dʹ → Aʹ), Br2(Dʹ → Aʹ), and XeCl(B → X and D → X)|journal=J. Chem. Phys.|volume=78|issue=5|page=2374|doi=10.1063/1.445038}}</ref> |281.1 ± 0.7 | | | | |- |<ref name="Haberland">{{cite journal|author=H. Haberland|year=1982|title=On the spin-orbit splitting of the rare gas-monohalide molecular ground state|url=https://www.semanticscholar.org/paper/e6f3fc0ed527d977105be03a6eb490b71b1ae6ae|journal=Z. Phys. A|volume=307|issue=1|pages=35–39|bibcode=1982ZPhyA.307...35H|doi=10.1007/BF01416070|s2cid=109931336}}</ref> | |154 | | | |- | | |161 | | | |- | |225 | | | | |- |<ref name="Mol.Phys">{{cite journal|author1=K. Johnson|author2=J.P. Simono|author3=P.A. Smith|author4=C. Washington|author5=A. Kvaran|year=1986|title=Reactions of Xe(³P₂) and Xe(³P₁) with HCl, HBr and HI; energy utilization, energy disposal, product rotational polarization and reaction dynamics|journal=Mol. Phys.|volume=57|issue=2|pages=255–273|bibcode=1986MolPh..57..255J|doi=10.1080/00268978600100201|name-list-style=amp}}</ref> | | |{{formatnum:35459}} | | |} ====== Енергии на дисоцијација ====== Енергиите на дисоцијација се пресметани или измерени за различни состојби на егзимерот. Состојбите A, C и D имаат премалку мерења за статистичка анализа. За состојбата Б, четирите вредности не се конзистентни една со друга За состојбата X, има шест вредности, од кои две се оддалечени. Онаа на Фланери <ref name="Flan_501">{{Наведено списание|last=M.R. Flannery|year=1979|title=Atomic and molecular collision processes in rare-gas-halide lasers and rare-gas excimer lasers|journal=Int. J. Quantum Chem.|volume=S13|pages=501–529|doi=10.1002/qua.560160852}}</ref> е стара, непрецизна теоретска проценка. Онаа на Телингхисен и сор. истиот тим ја коригирал оваа вредност и ја затворил празнината во однос на најновите проценки. Останатите четири вредности се чини дека се единствените сигурни. D _e е (со веројатност од 95%) помеѓу 278,3&nbsp;cm ⁻¹ и 285,3&nbsp;cm ⁻¹ . Интервалот одговара на флуктуација од 1,3% околу 281,5&nbsp;cm -1. Помеѓу избраните определби има две мерки со висока неизвесност,<ref name="Becker Valentini Casavechi Sibener et Lee"/> Вредноста на D _e од состојбата X, зависи од бројот на вибрациони нивоа содржани во бунарот и го поставува бројот на транзиции врзани → врзани што може да се постигнат. Овој резултат е фундаментален за подобро разбирање на XeCl ласерската спектроскопија. ====== Рамнотежни атомски растојанија ====== {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Табела 5: Рамнотежни меѓуатомски растојанија r_e во [[Ангстрем|Ǻ]]. !Ref !X !A !B !C !D |- |<ref name="Adrian et Jette">{{cite journal|author1=F.J. Adrian|author2=A.N. Jette|year=1978|title=Valence bond study of hyperfine interactions and structure of the noble gas monohalides|journal=J. Chem. Phys.|volume=68|issue=10|page=4696|bibcode=1978JChPh..68.4696A|doi=10.1063/1.435534|name-list-style=amp}}</ref> |3.44 | | | | |- | |3.23 |4.1 | | | |- | | | |3.22 |3.14 |3.18 |- | | | |3.227 | | |- | | | | |3.14 | |- | |3.23 | |3.007 | |2.922 |- | |3.18 | |2.9374 | | |- | | | | |3.074 | |- | | |4.05 | | | |- | |3.23 |4.09 | | | |- | | | |2.9 | | |- | | | |3.17 |3.08 |3.12 |} Меѓуатомското растојание за состојбите A, C и D има малку мерења, но тие се блиски. Во просек, состојбата А е 0,408&nbsp;nm, состојба D, 0,307&nbsp;nm и состојбата C, 0,311&nbsp;nm. За состојбата X, теоретската определба на Адријан и Џет <ref name="Adrian et Jette"/> е статистички далеку од другите. Ако се испушти, користејќи ниво на доверба од 95% состојба X r _e, ќе биде во опсег: 0,318&nbsp;nm < r {{Sub|e}} < 0,326&nbsp;nm. Вредноста на Телингхисен е на границата на интервалот. Доколку се игнорира, другите тројца автори објавуваат идентична вредност од 0,323&nbsp;nm. Вредноста на Телингхисен за состојбата B е далеку од другите за r _e . Истото е и за Јуинг и Брау,<ref name="Eving et Brau"/> најстарата студија за благородните гасни халиди која се заснова на аналогијата на возбудениот редок гас со [[Алкален метал|алкалните метали]]. Ова се само проценки. Овие две вредности ќе бидат отфрлени за да се даде интервал на доверба од 95% за меѓуатомското растојание на состојбата Б: 0,2993&nbsp;nm < r _e < 0,3319&nbsp;nm. ====== Дното на потенцијалните енергии на бунарот ====== {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Табела 6: Долна енергија на потенцијалните бунари E_i in cm⁻¹. !Ref !X !A !B !C !D |- | | | |{{formatnum:34441}} |{{formatnum:35005}} |{{formatnum:45329}} |- | | | |{{formatnum:32398}} ± 1 |{{formatnum:32303}} ± 1 | |- | | | | |29570 | |- | |0 | |32405.8 | | |- | | | |{{formatnum:32828}} | |- | |22.7 |29.4 | | | |- | | | |{{formatnum:32382}} | | |- | | | |{{formatnum:30860}} | | |- | | | |{{formatnum:32405}} | | |} Табелата 6 покажува дека има многу малку информации за состојбите X, A и D. За состојбата X, Сур и неговите соработници''.'' <ref name="Sur Hui et Tellinghuisen"/> произволно го зеле дното на бунарот X како потекло на нивната енергетска скала. Затоа тоа не е директно мерење. Според тоа, состојбата X како и состојбата А биле предмет на само една студија; онаа на Аквиланти ''и сор.'' <ref name="Aquilante Capelletti Lorent Luzzatti Et Pirani"/> За состојбата Д, постојат две сосема различни определби. Како што било видено во претходниот дел, локацијата на состојбите B и C е проблематична. Државата Б има најголемо внимание од истражувачите. Две мерки се статистички далеку од другите. Покрај претходно споменатата студија на Јуинг и Брау,<ref name="Eving et Brau">{{Наведено списание|last=J.J. Ewing|last2=C.A. Brau|year=1975|title=Emission spectrum of XeI in electron-beam—excited Xe/ I 2 mixtures|journal=Phys. Rev. A|volume=12|issue=1|pages=129–132|bibcode=1975PhRvA..12..129E|doi=10.1103/PhysRevA.12.129}}</ref> старата теоретска работа на Хеј и Данинг се меѓу сомнителните определби кои ќе бидат објавени наскоро. Без да се земат предвид овие вредности, експерименталната работа обезбедува интервал на доверба на многу тесен праг од 95%: од 32380,1&nbsp;cm ⁻¹ до 32415.3&nbsp;cm ⁻¹ . Спротивно на тоа, статистички не може да се извлече заклучок со оглед на малиот број мерења на состојбата C. Сепак, понатамошната анализа ќе се осветли и покрај вредностите на знаци кои не се совпаѓаат во Табела 6. Позиционирањето на состојбите C во однос на состојбата Б резултирала со многу публикации. Статистичката анализа на вредностите од Табела 2 обезбедува чекор по чекор пристап до интервалот на доверба од 95%, што е следново: 76,8&nbsp;cm ⁻¹ < (E _B - E _C ) < 100,2&nbsp;cm ⁻¹. Само четири мерки припаѓаат на овој интервал. Ова е директно определување на Жуве и неговите соработници''.'' и три вредности изведени од [[Хемиска кинетика|кинетичките]] студии.<ref name="Kolts Velazco et Setters">{{Наведено списание|last=J.H. Kolts|last2=J.E. Velazco|last3=D.W. Setser|year=1979|title=Reactive quenching studies of Xe (6s, ³P₂) metastable atoms by chlorine containing molecules|journal=J. Chem. Phys.|volume=71|issue=3|page=1247|bibcode=1979JChPh..71.1247K|doi=10.1063/1.438480}}</ref> Од друга страна, бодовна проценка дава 88,5&nbsp;cm ⁻¹ и единствената мерка што е конзистентна со неа (со оглед на наведената апсолутна грешка) е од Жуве.<ref name="Jouvet et Lardeux" /> на (90 ± 2&nbsp;cm ⁻¹ ). Статистичката студија потоа ги потврдува заклучоците донесени во став 1.1. Интервалите на доверливост наведени погоре за состојбата B и енергетската разлика (E _B – E _C ) произведуваат интервал за E _C : 32279,9&nbsp;cm ⁻¹ < E _C < 32338.4&nbsp;cm ⁻¹ . Под овие услови, само вредноста на Жуве и неговите соработници во Табела 6 е во согласност со овој опсег. Трите сомнителни определби ја вклучуваат онаа на Хеј и Данинг со неисправна вредност за Е _Б. Друга рана теоретска студија од Клагстон и Гордон исто така, резултирала со овој интервал. Истото важи и за експерименталната работа во цврста состојба спроведена од Фајардо и Апкаријан. Пресметувајќи ја средната вредност на двете вредности во Табела 6 се добива 43838,45&nbsp;cm ⁻¹ . Енергетскиот јаз на состојбата Б е тогаш од редот на 11400&nbsp;cm ⁻¹ . Шостак и Стронг <ref name="Shostak, Strong"/> експериментално ја утврдиле енергетската разлика помеѓу состојбите А и Б. Тие нашле 9900&nbsp;cm ⁻¹ . Разликата помеѓу овие вредности (E _B – E _D ) е многу остра. Имајќи ја предвид само работата на Сур ''и сор.'',<ref name="Sur Hui et Tellinghuisen"/> енергетската разлика помеѓу состојбите B и D станува од редот на 9950&nbsp;cm ⁻¹ што е блиску до онаа на Шостак и Стронг.<ref name="Shostak, Strong" /> Оваа опсервација фрла нови сомнежи врз теоретската работа на Хеј и Данинг за која (E _B – E _D ) е 10888&nbsp;cm ⁻¹ . Во однос на електронската структура, се смета дека постарите студии претставуваат проблем во однос на некои од нивните резултати.<ref name="Flan_501"/> Отстранувањето на вредностите на Хеј и Данинг, ги намалува до определување вредностите на D _e за состојбите C и D, и ги прави трите други вредности кои се однесуваат на состојбата Б хомогени. Меѓу овие, на Телингхисен претставува проблем за другите вредности. Енергијата D _e за состојбата B тогаш има просечна вредност од 36184&nbsp;cm ⁻¹ . ===== Вибрациона структура ===== Вибрациската енергија на нивото v' на која било состојба М може да се пресмета како: E _Vib (M) = ω _e (v'+1/2) – ω (v'+1/2) ² каде што ω _e и (ω) означува соодветно, основната вибрациона фреквенција и константата на анхармоничноста. Нивните соодветни определби се собрани во табела 7 и табела 8. ====== Основните вибрациони фреквенции ====== Вредностите на ω _e се групирани заедно во Табела 7. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Табела 7: Вредности на ω_e во cm⁻¹. !наводи !X !B !C !D |- | | |210 | | |- | | |188 |188 |189 |- | |27 ± 1 |193 ± 1 |204 ± 1 | |- |<ref name="Kvaran">{{cite journal|author1=A. Kvaran|author2=M.J. Shaw|author3=J.P. Simons|year=1988|title=Vibrational relaxation of KrF* and XeCl* by rare gases|url=https://www.semanticscholar.org/paper/289b6f61915f0afdea3d38bb3df0eed084209644|journal=Appl. Phys. B|volume=46|issue=1|pages=95–102|bibcode=1988ApPhB..46...95K|doi=10.1007/BF00698658|name-list-style=amp|s2cid=121703513}}</ref> | |194.235 | | |- | |26.22 |194.75 | |204.34 |- | |26.27 (± 0.55) |195.17 (± 0.31) | | |- | | |195.6 | | |- | |50 ± 10 | | | |- | | | |188 | |- | | |195.2 | | |- | | | |187 | |- |<ref name="J. Chim. Phys. 86">{{cite journal|author1=J. Le Calvé|author2=P. Gürtler|year=1989|journal=J. Chem. Phys. (Paris)|volume=86|page=1847|name-list-style=amp}}</ref> | | | |210 |- | | |195 | |198 |- | | |205 ± 12 | | |} Состојбите X, C и D имаат само четири определби. Ниту една мерка не може да се смета за статистички оддалечена од другите, и покрај разликите. B нуди девет определби. Статистичката анализа води до интервал на доверба од 95%: 194,7&nbsp;cm ⁻¹ < ω _e < 195,4&nbsp;cm ⁻¹ . Шест вредности во Табела 7 се чудни. Тие се стари публикации од кои две (Хеј и Данинг) биле централни во претходниот дел. Резултатите на Голд биле засновани на истиот метод како оној што го користеле Брау и Јуинг.<ref name="Brau et Ewing">{{cite journal|author1=C.A. Brau |author2=J.J. Ewing |name-list-style=amp |journal=J. Chem. Phys.|volume= 63|page= 4640 |year=1975|doi=10.1063/1.431249|title=Emission spectra of XeBr, XeCl, XeF, and KrF|issue=11|bibcode=1975JChPh..63.4640B }}</ref> Останатите три мерки кои се надвор од опсегот се понови. Кваран ''и сор.'' ја истражувале цврстата состојба. Како и Фајардо и Апкаријан, тие забележале значителни разлики во гасовитата состојба. Спротивно на тоа, најизненадувачки се несогласувањата помеѓу Жуве и неговите соработници''.'' <ref name="Jouvet et Lardeux"/> и Тамагаке ''и сор.'' <ref name="Tamagake"/> кои добиле добри резултати. Конечно, меѓу вредностите кои се согласуваат со овие опсези се многу студии кои биле повеќе теоретски <ref name="Adams et Chabalowski"/><ref name="Huber et Herzberg">{{Наведена книга|title=Molecular Spectra and Molecular Structure|last=K.P. Huber|last2=G. Herzberg|publisher=Van Nostrand Reinhold|year=1979|volume=4. Constants of diatomic molecules|location=New-York}} </ref> отколку експериментални. Како заклучок, Телингхисен и неговите соработници даваат многу добри резултати и за состојбата B и за состојбата Х. Пријавените резултати за состојбата C се прилично сомнителни.<ref name="Fajardo et Apkarian">{{Наведено списание|last=M.E. Fajardo|last2=V.A. Apkarian|year=1986|title=Cooperative photoabsorption induced charge transfer reaction dynamics in rare gas solids. I. Photodynamics of localized xenon chloride exciplexes|journal=J. Chem. Phys.|volume=85|issue=10|pages=5660|bibcode=1986JChPh..85.5660F|doi=10.1063/1.451579}}</ref><ref name="Clugston, Gordon">{{Наведено списание|last=M.J. Clugston|last2=R.G. Gordon|year=1977|title=Electron-gas model for open shell–closed shell interactions. I. Application to the emission spectra of the diatomic noble-gas halides|journal=J. Chem. Phys.|volume=66|issue=1|page=239|bibcode=1977JChPh..66..239C|doi=10.1063/1.433670}}</ref> Делото на Жуве ''и сор.'' е на крајност во споредба со другите мерки на B. Што се однесува до состојбата D, исклучувањето на резултатите од Хеј и Данинг <ref name="Hay et Dunning">{{Наведено списание|last=Hay and T.H. Dunning Jr.|year=1978|title=The covalent and ionic states of the xenon halides|journal=J. Chem. Phys.|volume=69|issue=5|page=2209|bibcode=1978JChPh..69.2209H|doi=10.1063/1.436780}}</ref> ја прави покохезивна од другите три вредности. Конечно, неопходно е да се наведат вредностите на ω _e за состојбите X, C и D. Главниот интерес на ова појаснување би било подобра резолуција на вибрациската структура на транзицијата што се користи во ласерот, што бара подобро познавање на состојбата X Од друга страна, структурата на состојбата C е важна бидејќи игра основна улога во [[Хемиска кинетика|кинетиката]] на ласерите. ====== Константи на анхармонија ====== Табела 8 покажува мерења на константа на анхармонија за различни состојби. Мерењата за константите на анхармоничноста за состојбите X, C и D се многу неконзистентни. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Табела 7: Вредности на ω_ex_e<nowiki>}} во </nowiki>⁻¹. !навод !X !B !C !D |- | | |0.66 |0.85 |0.80 |- |<ref name="Jouvet et Lardeux" /> | |0.25 ± 0.07 |0.75 ± 0.1 | |- |<ref name="Kvaran" /> | |0.63152 | | |- |<ref name="Sur Hui et Tellinghuisen" /> |– 0.321 |0.627 | |0.682 |- |<ref name="Tellinghuisen" /> |– 0.278 (± 0.17) |0.543 (± 0.063) | | |- |<ref name="Huber et Herzberg" /> | |0.54 | | |} Шест мерења за состојбата Б го произведуваат интервалот на доверба на 95%: 0,532&nbsp;cm ⁻¹ < ω < 0,669&nbsp;cm ⁻¹ . Делото на Жуве ''и сор.'' <ref name="Jouvet et Lardeux"/> е статистички далеку од другите и авторите не можат да ја објаснат оваа разлика. Хеј и Данинг <ref name="Hay et Dunning"/> даваат точни прогнози, како и студијата за вибрациската структура од Телингхуизен и неговите соработници. ===== Ротациона структура ===== Следниот израз означува ротациона енергија: E _rot (M) = B'. К' _еф – Д'. (K' _ef ) ², каде што K' _ef = j'(j'+1) ± (1/2).δ(j'+1/2) ; B' и D' соодветно се ротациона константа и првата центрифугална константа на дисторзија. Нивните вредности се наведени во табелата 9 и табелата 10. δ е параметар кој е еднаков на 2,0 за состојбата B <ref name="Quinones Yu Setser et Lo">{{Наведено списание|last=E. Quiñones|last2=Y.C. Yu|last3=D.W. Setser|last4=G. Lo|year=1990|title=Decay kinetics of XeCl(B,C) in Xe and in mixtures of Xe with Kr, Ar, Ne, and He|journal=J. Chem. Phys.|volume=93|issue=1|page=333|bibcode=1990JChPh..93..333Q|doi=10.1063/1.459605}}</ref> и 0,4 за состојбата X. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Табела 7: Вредности на B’ во cm⁻¹. !навод !X (v'=0) !X (v'=12) !B |- |<ref>{{cite journal|author1=N.G. Basov|author2=I.S. Gorban’|author3=V.A. Danilychev|author4=N.G. Zubrilin|author5=M.P. Chernomorets|year=1985|title=Rotationaltranslation resonances in electronic-transition spectra of the XeCl molecule|journal=Sov. Phys. Dokl.|volume=30|issue=1|page=223|bibcode=1986RpPhM....R..42B|name-list-style=amp}}</ref> |0.0585 | |0.0675 |- | |0.0560 |0.0274 | |- | | | |0.0669 |} <ref name="Lou">{{Наведено списание|last=Q.H. Lou|year=1987|title=Ultrafine structure spectrum of XeCl excimer laser|url=https://www.semanticscholar.org/paper/9c8a46d9cff03a5fb37fdff5f6758b97dde91a42|journal=Hyperfine Interactions|volume=38|issue=1–4|pages=531–537|bibcode=1987HyInt..38..531L|doi=10.1007/BF02394859}}</ref> Затоа, ротационите структури се многу слабо познати. И покрај тоа, треба да се забележи конзистентноста на некои мерења направени на Б'. === Синтетички патишта === Кога се во конфигурација што припаѓа на метастабилни состојби np ⁵ (n+1)s ¹, (n = 5 за ксенон), ретките гасови поседуваат својства на поларизација и еластично расејување слични на оние на [[Алкален метал|алкалните метали]].<ref>{{Наведено списание|last=E.E. Muschlitz Jr.|year=1968|title=Metastable Atoms and Molecules|journal=Science|volume=159|issue=3815|pages=599–604|bibcode=1968Sci...159..599M|doi=10.1126/science.159.3815.599|pmid=5716131}}</ref> Валентниот електрон, s, на возбудениот редок гас има енергија на врска блиска до онаа на алкалниот метал што го следи во [[Периоден систем на елементите|периодниот систем]]. Во постарите публикации,<ref name="Eving et Brau"/><ref name="Golde">{{Наведено списание|last=M.F. Golde|year=1975|title=Interpretation of the oscillatory spectra of the inert-gas halides|journal=J. Mol. Spectrosc.|volume=58|issue=2|pages=261–273|bibcode=1975JMoSp..58..261G|doi=10.1016/0022-2852(75)90112-5}}</ref><ref name="Setserfarad">{{Наведено списание|last=D.W. Setser|last2=T.D. Dreiling|last3=H.C. Brashears, Jr.|last4=J.H. Kolts|year=1979|title=Electronic excitation. Analogy between electronically excited state atoms and alkali metal atoms|journal=Faraday Discussions of the Chemical Society|volume=67|page=255|doi=10.1039/dc9796700255}}</ref><ref name="Rettner">{{Наведено списание|last=C.T. Rettner|last2=J. P. Simons|year=1979|title=Crossed beam studies of chemiluminescent, metastable atomic reactions. Excitation functions and rotational polarization in the reactions of Xe(3 P 2,0) with Br2 and CCl4|journal=Faraday Discussions of the Chemical Society|volume=67|page=329|doi=10.1039/dc9796700329}}</ref> оваа аналогија која е применлива само за потешките ретки гасови, се користи за проучување на однесувањето на овие гасови со донатори на халогени. Алкалните метали имаат добар хемиски афинитет за халогени и треба да имаат афинитет за возбудени ретки гасови. Експериментално пресекот на судир на метастабилните состојби на ретки гасови со халогените е сличен на оној на алкалните метали со халогените.<ref name="Setserfarad" /><ref name="Rettner" /><ref>{{Наведено списание|last=A.M. Kosmas|year=1984|title=Quenching cross-sections of metastable Ar, Kr and Xe atoms by halogen molecules|url=https://www.semanticscholar.org/paper/45729692e756be12b23a3bd61a51446a25871060|journal=Il Nuovo Cimento D|volume=3d|issue=6|pages=981–992|bibcode=1984NCimD...3..981K|doi=10.1007/BF02478065}}</ref> Така, возбудениот ксенон има електронска структура блиска до онаа на [[цезиум]]от, така што може да реагира со донатор на хлор за да формира {{Хем|XeCl|*}} Значајни разлики помеѓу алкалните метали и возбудените ретки гасови постојат во нивната молекуларна симетрија. Бројот на состојби на ретки гасни халиди е поголем од оној на солите на алкалните метали. Ова се должи на спин-орбитално разделување на атомите и јоните на ретки гасови. Првиот услов за производство на XeCl е да се направи ксенон реактивен. За да се направи ова, мора да биде или возбудено, јонизирано или и двете. Користени се неколку методи на надворешно возбудување. Најчести се електричните удари,<ref name="velazco"/> електронски зраци, ласерско возбудување,<ref name="inoueku">{{Наведено списание|last=G. Inoue|last2=J. K. Ku|last3=D. W. Setser|year=1982|title=Photoassociative laser induced fluorescence of XeCl|journal=J. Chem. Phys.|volume=76|issue=1|page=733|bibcode=1982JChPh..76..733I|doi=10.1063/1.442679}}</ref> микробранови <ref name="Hassal">{{Наведено списание|last=S.B. Hassall|last2=E. A. Ballik|year=1991|title=Observation of continuous D-JX and B-JX XeCl excimer fluorescence in a binarry-gas microwave-discharge|journal=J. Appl. Phys.|volume=70|issue=2|pages=1042|bibcode=1991JAP....70.1042H|doi=10.1063/1.349690}}</ref> и α честички.<ref name="Rives, Asselman"/> Побудувањето не е селективно и формирање на {{Хем|XeCl|*}} може да следи многу патеки. Нивната релативна важност варира во зависност од условите, особено со притисокот, начинот на возбудување и донорот на халоген. Кога се вклучени тројни мешавини, процесот на создавање на XeCl е покомплициран. Сепак, додавањето на тампон гас нуди многу предности. Другите ретки гасови се поевтини од ксенон, но тие (заедно со нивните возбудени видови и нивните јони) апсорбираат помалку од ксенон на 308&nbsp;nm. Така, тампон гасот може да се користи во многу високи пропорции без голема промена на излезната моќност на ласерот. Под овие услови, пропорциите на ксенон и HCl мора да одговараат на оние што се потребни за да се произведе саканата количина на ексциплексна молекула. Суштинската улога на тампон гасот е да ја пренесе потребната енергија за возбудување на атомите на ксенон. Овој трансфер може да се смета за моментален. Тоа може да резултира со побудување или јонизација на ксенон или формирање на Rg{{Хем2|Xe+}} јон.<ref name="Excimers lasers"/> Секој од овие видови може потоа да реагира со донаторот на хлор за да формира {{Хем|XeCl|*}}. Од друга страна, формирањето на неутрални видови на RgXe се чини дека не е важно.<ref name="Hutchinson"/> Двата главни начини на синтеза на ексциплекс се судир (помеѓу молекулите на хлор и ксенон, каде што барем еден вид е возбуден) и јонска рекомбинација. Тампон гасот понекогаш е партнер во првиот и скоро секогаш вклучен во вториот. Формирањето на {{Хем|XeCl|*}} е исклучително ефикасен бидејќи Коновалов ''и сор.'' <ref name="Konovalov79">{{Наведено списание|last=I.N. Konovalov|last2=V.F. Losev|last3=V.V. Ryzhov|last4=V.F. Tarasenko|last5=A.G. Tastremskii|year=1979|journal=Opt. Spectrosc.|volume=47|page=137}}</ref> забележале емисија на XeCl во [[криптон]] додека ксенон бил присутен само во трагови (0,2%). ==== Фотоасоцијативна патека ==== {{Хем|XeCl|*}} синтезата се јавува кога смесата што содржи ксенон и хлор (Cl2) се возбудува со помош на ласер што емитува помеѓу 304&nbsp;nm и 312&nbsp;nm. Потоа се предизвикуваат две реакции:<ref name="setserlam">{{Наведена книга|title=Photophysics and Photochemistry above 6 eV|last=D.W. Setser|last2=J. Ku|publisher=Elsevier|year=1985|isbn=9780444416995|editor-last=F. Lahmani|location=Amsterdam|pages=621–637}}</ref> * побудување на електронски изолиран атом или молекула на ксенон проследено со реактивни судири * истовремената интеракција на пар при судир и еден или два ласерски внесени фотони генерира средна состојба што потоа резултира со посакуваниот производ без интервентен судир. Во вториот случај, се формира минлив комплекс <ref>{{Наведено списание|last=B.E. Wilcomb|last2=R. Burnham|year=1981|title=Nonresonant collision-induced absorption in Xe/{{хем|Cl|2}} mixtures|journal=J. Chem. Phys.|volume=74|issue=12|page=6784|bibcode=1981JChPh..74.6784W|doi=10.1063/1.441084}}</ref> (Xe- {{Хем|Cl|2}} ) ^* во состојба ( ¹ Π _u ).<ref name="boivin">{{Наведено списание|last=M. Boivineau|last2=J. Le Calvé|last3=M. C. Castex|last4=C. Jouvet|year=1986|title=Observation of the intermediate states in the (Xe-{{хем|Cl|2}})*→ XeCl* (B,C) + Cl reaction|journal=Chem. Phys. Lett.|volume=130|issue=3|pages=208–212|bibcode=1986CPL...130..208B|doi=10.1016/0009-2614(86)80456-0}}</ref> Затоа, можни се два патеки на дисоцијација од моментот кога фотонот се апсорбира од парот Cl-Cl или парот Xe-Cl од ( {{Хем|Xe-Cl|2}}) ^* во состојба ( ¹ Π _u ).<ref name="boivin" /><ref>{{Наведено списание|last=J.K. Ku|last2=G. Inoue|last3=D. W. Setser|year=1983|title=Two-photon laser-assisted reaction with xenon/molecular chlorine to form excited xenon chloride (XeCl*) and with xenon/iodine chloride (ICl) to form excited xenon chloride (XeCl*) and excited xenon iodide (XeI*)|journal=J. Phys. Chem.|volume=87|issue=16|pages=2989–2993|doi=10.1021/j100239a001}}</ref> {{Хем|Xe-Cl|2}}(¹Π_u) + hν → {{Хем|Xe-Cl|2}}(¹Π_g) → {{Хем|Xe|+|Cl|2}}⁻ → XeCl(B,C) + Cl Xe- {{Хем|Cl|2}}<nowiki></br></nowiki> {{Хем|Cl|2}} ( ¹ Π _u ) + hν → Xe-Cl(X)-Cl + hν → Xe-Cl(B)-Cl → XeCl(B) + Cl Константата на брзината на реакцијата билаизмерена со разгледување на фотонот како трет партнер. Тоа е 6 {{E|-29}} cm ⁶ s ⁻¹.<ref name="Quantum">{{Наведено списание|last=V.S. Pavlenko|last2=H.E. Naļivaiko|last3=V.G. Egorov|last4=O.V. Rzhevskii|last5=E.B. Gordon|year=1994|title=Spectroscopic investigation of excimer molecules by photoabsorption and photoassociation methods. I. XeCl|journal=Quantum Electron.|volume=24|issue=3|pages=199–206|doi=10.1070/QE1994v024n03ABEH000054}}</ref> Слични резултати биле добиени со други донатори на хлор, вклучувајќи HCl и {{Хем|CCl|4}}. Во сите случаи, молекулите на XeCl(B, C) секогаш се произведуваат во состојби со силно вибрационо возбудување. ==== Патека за судир ==== Важноста на многуте процеси зависи од видот и возбудувањето на видот во судир. Главниот остаток во сите случаи се емисиите што следат од бинарни судири. ===== Судири на харпуни ===== Овие реакции вклучуваат донор на хлор во основната состојба и возбуден атом на ксенон, и во првите 6s, Xe ^* и на повисоките нивоа Xe ^** како што е нивото 6p. ====== Механизам ====== Општо земено, овие реакции можат да го опишат резултатот од судирите на атомите на благородниот гас (Rg) и донаторите на халогени (RX), каде што X е атом на халоген, а R радикална молекула. Производите од реакциите силно зависат од типот на редок дарител на гас и халоген. Во нашиот случај каде што Rg = Xe и X = Cl, природата на производите го следи ова правило.<ref name="Kolts Velazco et Setters"/><ref name="Bibinov">{{Наведено списание|last=N.K. Bibinov|last2=I.P. Vinogradov|year=1985|journal=Sov. J. Chem. Phys.|volume=2|page=2693}}</ref> Во некои случаи, овој судир може да не обезбеди никаков редок гас од халид.<ref name="Kolts Velazco et Setters" /> Атомот Rg и молекулата RX следат кога се приближуваат до најнискиот адијабатски потенцијал и реакцијата продолжува со орбиталниот механизам контролиран на вкрстувањето на јонско-ковалентот. Реагенсите (Rg и RX) се приближуваат на ковалентна дијабатска површина. Тие потоа формираат комплекс {{Хем|Rg|*}} . . . RX на прилично големо меѓунуклеарно растојание. Неговиот потенцијал е V(Rg, RX). Кога растојанието станува доволно мало, може да се случи V(Rg, RX) да пресече јонска потенцијална површина ( {{Хем|Rg|+}}. . . RX ⁻ ). Вкрстувањето може да се случи преку пренос на електрон од Rg во RX. Ова е познато како механизам за харпун. Во овој случај, атомите продолжуваат на новата површина. Ова доведува до реакција на дифузија и формирање на RgX ^*. Слика 3 го прикажува процесот на создавање {{Хем|XeCl|*}} што вклучува Rg=Xe и X=Cl. По неговото пренесување, електронот зафаќа антиврзувачка орбитала од RCl. Во присуство на {{Хем2|Xe+}}, R {{Хем|Cl|-}} се дели на R и {{Хем|Cl|-}}. {{Хем|Xe|*}} јони и {{Хем|Cl|-}} потоа се рекомбинират за да се формира XeCl во состојби B, C и D бидејќи нема нова сила помеѓу {{Хем|Cl|-}}и R. Вибрационото возбудување на {{Хем|XeCl|*}} секогаш е важно. Севкупно, сè се одвива според равенката на реакцијата: Xe* + RCl → {{Хем|XeCl|*}} (B,C,D) + R ''со константа на брзина од k _MX'' Сепак, конкурентната формација на {{Хем|XeCl|*}}реакциите се случуваат пред или по раскрсницата. Тие одговараат на интеракциите на V потенцијалот ( {{Хем|Rg|*}}<, RX ^* ) и V (Rg + RX ^* ). Генерално, оваа ситуација се јавува кога јонската површина е пресечена со ковалентни површини каде што RX е во најниска возбудена состојба. Распределбата на излезот зависи од бројот и природата на излезните канали кои се можни по судири <ref name="velazco76">{{Наведено списание|last=J.E. Velazco|last2=J. H. Kolts|last3=D. W. Setser|year=1976|title=Quenching rate constants for metastable argon, krypton, and xenon atoms by fluorine containing molecules and branching ratios for XeF* and KrF* formation|journal=J. Chem. Phys.|volume=65|issue=9|page=3468|bibcode=1976JChPh..65.3468V|doi=10.1063/1.433573}}</ref> Најчесто се јавува на пресекот на потенцијалните површини со пренос на електронска енергија што може да предизвика дисоцијација на возбудениот акцептор: {{Хем|Rg|*}} + RX → (Rg⁺...RX⁻) → Rg(B,C,D) + RX^* ''со константна стапка k_ET'' {{Хем|Rg|*}} + RX → (Rg⁺...RX⁻) → Rg + R + X ''со константна стапка k_D'' Овој пат има тенденција да станува помалку важен како што се зголемува сложеноста на RX Исто така, можно е преносот да се случил во состојба која не е во корелација со јонот RX ^*, туку во многу високи Ридберг состојби во неутралната молекула и лежи веднаш под границите на јонизација. Критични фактори кои ги регулираат разгранечките соодноси се потенцијалните енергии меѓусебно поврзани со молекуларниот јон (V _I ), групата Ридберг блиску до јонизацијата (V _II ) или почетниот возбуден атом (V _III). Важноста на овие патишта се зголемува со длабочината на дупката V ( {{Хем|Rg|*}}, RX ^* ). Кога високо одвоените асимптотски енергетски нивоа се во редот V _I > V _II > V _III и потенцијалните енергии (V _II ) се привлечни, првото неуспешно пресекување се среќава кога пристапот на атоми кои реагираат го фаворизира излезот на (V _II ). отколку анјонскиот (V _I ). Бидејќи (V _II ) има катјонски центар кој останува силно поврзан, тој преференцијално води до пренос на возбудување. Ова е реакција на дисоцијативна возбуда: {{Хем|Rg|*}} + RX → Rg + R^* + X or Rg + R + X^* ''со константна стапка k_DE'' Ако V _III > V _II на долги растојанија, можна е патека на Пенингова јонизација или асоцијативна јонизација: Пенингова јонизација : {{Хем|Rg|*}} + RX → Rg + RX ⁺ + e ⁻ ''со константа на брзина k _PI'' Асоцијативна јонизација: {{Хем|Rg|*}} + RX → (RgRX) ⁺ + e ⁻ ''со константа на брзина k _AI'' Во (V _I) врзувањето со атом на халоген е во принцип, слабиот и атомскиот трансфер е зајакнат помеѓу Rg и R. Така, овој потенцијал води до формирање на ексциплекс. Затоа, постојат ''априори'' пет конкурентни начини на синтетизирање на RGX. За {{Хем|XeCl|*}} возбуден атом на ксенон се судира со донор на хлор. Сите овие пет реакции биле забележани за различни донатори на хлор. За да се измери процентот на произведениот ексциплекс, вообичаено е да се дефинира соодносот на разгранување. Ја покажува брзината на формирање на XeCl, како што е означено со Γ _XeCl : Γ _XeCl = k _MX / (k _MX + k _AI + k _PI + k _ET + k _DE + k _D ) Мерењата на Γ _XeCl биле извршени за неколку донатори на хлор и главно за состојбите 6s и 6p на ксенон. Xe(6s или 6p) + RCl → производи ''со константа на брзина k _Q'' k _Q е вкупната константа на брзина и се пресметува како: k _Q = k _MX + k _AI + k _PI + k _ET + k _DE + k _D {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Табела 11. Вкупни константи на брзина во cm³s⁻¹ за судири на харпуни меѓу Xe* and {{хем|Cl|2}}. Γ_XeCl = 1. !Ксенон (состојба) !k_Q × 10⁻¹⁰ !Навод |- |{{хем|3|P|2}} or (6s[3/2]₂) |(10 ± 2) |<ref name="Maeda">{{cite journal|author1=M. Maeda|author2=T. Nishitarumizu|author3=Y. Miyazoe|year=1979|title=Formation and Quenching of Excimers in Low-Pressure Rare-Gas/Halogen Mixtures by E-Beam Excitation|journal=Jpn. J. Appl. Phys.|volume=18|issue=3|pages=439–445|bibcode=1979JaJAP..18..439M|doi=10.1143/JJAP.18.439|name-list-style=amp|s2cid=95194543}}</ref> |- |{{хем|3|P|2}} or (6s[3/2]₂) |7.2 |<ref name="velazco76" /> |- |{{хем|3|P|2}} or (6s[3/2]₂) |(7.0 ± 0.5) |<ref name="Berman">{{cite journal|author=M.R. Berman|year=1989|title=Production and quenching of XeCl(B, C) and {{хем|Xe|2|Cl}}* initiated by two-photon excitation of Xe and Xe₂|url=https://archive.org/details/sim_chemical-physics-letters_1989-05-26_157_6/page/n87|journal=Chem. Phys. Lett.|volume=157|issue=6|pages=562–568|bibcode=1989CPL...157..562B|doi=10.1016/S0009-2614(89)87412-3}}</ref> |- |{{хем|3|P|1}} |(7.9 ± 0.9) |<ref name="lorents" /> |- |¹P₁ |(7.6 ± 0.7) |<ref name="lorents" /> |- |(6p[1/2]₀) |(14.6 ± 0.2) |<ref name="setserlam" /> |- |(6p[1/2]₀) |(17.9 ± 0.2) |<ref name="bruce">{{cite journal|author1=M.R. Bruce|author2=W.B. Layne|author3=E. Meyer|author4=J.W. Keto|year=1990|title=Reactive quenching of two-photon excited xenon atoms by {{хем|Cl|2}}|journal=J. Chem. Phys.|volume=92|issue=1|page=420|bibcode=1990JChPh..92..420B|doi=10.1063/1.458444|name-list-style=amp}}</ref> |- |(6p[1/2]₂) |(14.5 ± 0.2) |<ref name="setserlam" /> |- |(6p[1/2]₂) |(15.5 ± 0.2) |<ref name="bruce" /> |- |(6p[5/2]₂) |(13.3 ± 1.0) |<ref name="Ku689">{{cite journal|author1=J.K. Ku|author2=D.W. Setser|year=1986|title=Significant enhancement of XeCl(B, C) and XeF(B, C) formation rate constants in reactions of Xe(5p56p) atoms with halogen donors|journal=Appl. Phys. Lett.|volume=48|issue=11|page=689|bibcode=1986ApPhL..48..689K|doi=10.1063/1.96744|name-list-style=amp}}</ref> |- |(6p[5/2]₂) |(12.8 ± 0.3) |<ref name="bruce" /> |- |(6p'[3/2]₂) |(18.6 ± 0.5) |<ref name="bruce" /> |- |(6p'[1/2]₀) |(21.9 ± 1.0) |<ref name="bruce" /> |- |(7p[5/2]₂) |(30.7 ± 1.9) |<ref name="bruce" /> |- |(7p[1/2]₀) |(29.5 ± 0.8) |<ref name="bruce" /> |- |(7d[1/2]₁) |(9.2 ± 0.5) |<ref name="bruce" /> |} Резултатите за {{Хем|Cl|2}}, {{Хем|CCl|4}} и HCl (v = 0) се сумирани во табелите 11-13. Γ _XeCl е поставена еднаква на 1 од Сестер Ку каде што донорот на хлор е {{Хем|Cl|2}}. Оваа одлука се оправдува со тоа што за Xe* + {{Хем|Cl|2}}имаме V _II > V _I > V _III, што според Симонс <ref name="simons">{{Наведено списание|last=J.P. Simons|year=1982|title=Reactive and inelastic scattering of metastable rare-gas atoms: Excitation transfer versus atom transfer|journal=Chem. Phys. Lett.|volume=91|issue=6|pages=484–486|bibcode=1982CPL....91..484S|doi=10.1016/0009-2614(82)83095-9}}</ref> поправа неверојатен канал за пренос на возбудата. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Табела 12: Вкупни константи на стапка во cm³s⁻¹ and Γ_XeCl за судири на харпуни меѓу Xe* and HCl (v = 0). !Ксенон (состојба) !k_Q × 10⁻¹⁰ !Γ_XeCl !Наводи |- |{{хем|3|P|1}} or (6s[3/2]₁) |6.2 |0.01 |<ref name="Setser Breashers et Dreeling" /> |- |{{хем|3|P|2}} or (6s[3/2]₂) |(7 ± 2) | |<ref name="Maeda" /> |- |{{хем|3|P|2}} or (6s[3/2]₂) |5.6 |0.01 |<ref name="Setser Breashers et Dreeling" /> and Velazco ''et al.''<ref name="velazco76" /> |- |{{хем|3|P|2}} or (6s[3/2]₂) |5.6 |<0.02 |<ref name="Kolts Velazco et Setters" /> |- |¹P₁ |4.62 | |Chen and Setser<ref>{{cite journal|author1=X. Chen|author2=D.W. Setser|year=1991|title=Electronic quenching rate constants for xenon (³P₂), argon (³P₀) and argon (³P₂) atoms by fluorine-containing molecules: Silane, dichlorosilane, trichlorosilane, and silicon tetrachloride|journal=J. Phys. Chem.|volume=95|issue=22|pages=8473–8482|doi=10.1021/j100175a015|name-list-style=amp}}</ref> |- |¹P₁ |7 |≈0 |<ref name="lorents" /> |- |(6p[1/2]₀) |(8.3 ± 0.5) |0.80 ± 0.15 |<ref name="Ku689" /> |- |(6p[3/2]₂) |(8.0 ± 0.5) |0.60 ± 0.15 |<ref name="Ku689" /> |- |(6p[3/2]₂) |(6.5 ± 0.2) | |<ref name="setserlam" /> |- |(6p[5/2]₂) |(8.0 ± 0.5) |0.40 ± 0.15 |<ref name="Ku689" /> |- |5d[3/2] |(15.6 ± 1.5) |0.48 |<ref name="lorents" /> |- |Summary of 6p states |5 | |<ref name="Wren">{{cite journal|author1=D.J. Wren|author2=D.W. Setser|author3=J. Ku|year=1982|title=Xenon fluoride and xenon chloride formation in low-pressure Tesla coil discharges|journal=J. Phys. Chem.|volume=86|issue=2|pages=284–291|doi=10.1021/j100391a030|name-list-style=amp}}</ref> |- |Summary of 6p states |5.6 |0.60 |<ref name="levin">{{cite journal|author1=L.A. Levin|author2=S.E. Moody|author3=E.L. Klosterman|author4=R.E. Center|author5=J.J. Ewing|year=1981|title=Kinetic model for long-pulse XeCl laser performance|url=https://www.semanticscholar.org/paper/6262e51a3ce3fb91dc33bccb84832ca652fe8a00|journal=IEEE J. Quantum Electron.|volume=QE-17|issue=12|pages=2282–2289|bibcode=1981IJQE...17.2282L|doi=10.1109/JQE.1981.1070708|name-list-style=amp|s2cid=46201969}}</ref> |} Првата анализа на табелите 11-13 покажува дека резултатите се во добра согласност кога се направени неколку мерења за иста реакција. Откривме дека на повеќето судири нивната константа на брзина била измерена само еднаш. Покрај тоа, со ретки исклучоци, овие определби за K _Q и Γ _XeCl се ограничени на најниските возбудени состојби на атомскиот ксенон. Ова ја покажува потребата од нови мерки за да се потврдат достапните експериментални резултати и да се процени улогата на другите состојби кои не успеваат да се формираат ако некој користи, како и за ласерите, неселективни начини на возбудување. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Табела 13: Вкупни константи на стапка во cm³s⁻¹ and Γ_XeCl за судири на харпуни меѓу Xe* и {{хем|CCl|4}}. !Ксенон (состојба) !k_Q × 10⁻¹⁰ !Γ_XeCl !Навод |- |{{хем|3|P|1}} and {{хем|3|P|2}} |1.73 |0.24 |<ref name="yuy">{{cite journal|author1=D. Lin|author2=Y.C. Yu|author3=D.W. Setser|year=1984|title=Rate constants and branching fractions for xenon halide formation from Xe(³P₂) and Xe(³P₁) reactions|journal=J. Chem. Phys.|volume=81|issue=12|page=5830|bibcode=1984JChPh..81.5830L|doi=10.1063/1.447636|name-list-style=amp}}</ref> |- |{{хем|3|P|1}} and {{хем|3|P|2}} |6.3 |0.13 |<ref name="Kolts Velazco et Setters" /> |- |(6p[1/2]₀) |(7.5 ± 0.2) |0.68 ± 0.2 |<ref name="setserlam" /> |- |(6p[3/2]₂) |(7.8 ± 0.5) |0 60 ± 0.15 |<ref name="Ku689" /> |- |(6p[5/2]₂) |(7.3 ± 0.5) |0.35 ± 0.10 |<ref name="Ku689" /> |} Важен резултат за XeCl ласерите е евидентен во првичната анализа. Xe(6s) + HCl (v = 0) не произведува XeCl. Сепак, според проценките на Канари ''и сор.'' <ref name="cui-cui">{{Наведено списание|last=F. Kannari|last2=A. Suda|last3=M. Obara|last4=T. Fujioka|year=1983|title=Theoretical evaluation of the rare-gas diluent effects for an electron-beam-excited XeCl laser|journal=Appl. Phys. Lett.|volume=42|issue=9|page=766|bibcode=1983ApPhL..42..766K|doi=10.1063/1.94093}}</ref> 5% од синтезата на ексциплекс се случува преку реакцијата на харпун. Дополнително, државите Xe(6p) произведуваат 2,5% од оваа количина. ====== Почетни состојби: Xe(6s) ====== Молекуларниот хлор ефикасно реагира со овие ксенонски состојби. Бидејќи {{Хем|Cl|2}} се формира во гасовити мешавини (слика 1), оваа реакција е важна во [[Хемиска кинетика|кинетиката]] на XeCl ласерите. Реакција со {{Хем|CCl|4}} е побрз од {{Хем|Cl|2}} по ред на големина, но сепак е ефикасен. Оваа реакција е важна во [[Хемиска кинетика|кинетиката]] на {{Хем|Xe|2}} ласери. Ако донорот на хлор е HCl, ситуацијата е посложена. Две ситуации се очигледни: * HCl во основна состојба со вибрационо ниво v=0. Вредностите за K _D се многу слични без оглед на почетната состојба на ксенон; соодносот на разгранување за состојбите 6s е многу низок. Придонесот на овие ксенонски состојби во формирањето на {{Хем|XeCl|*}} е занемарлив. Покрај тоа, конкурентните реакции се случуваат пред пресекот на потенцијалните криви V(Xe* + HCl) и V({{Хем2|Xe+}} + H {{Хем|Cl|-}}). Гаснењето Xe (6s) HCl е важно во ласерската [[Хемиска кинетика|кинетика]] . Ги уништува ксенонските состојби способни да формираат ексциплекс. * HCl во основна состојба со вибрационо ниво v=1. За Xe ( {{Хем|3|P|2}}) , Чанг идентификувал значително зголемување на стапката на производство на XeCl. Константата на брзината за синтеза на XeCl била измерена со минимална вредност од 2 {{E|-10}} cm ³ s ⁻¹ и Γ _XeCl = 35%. Првата проценка направена од Левин и неговите соработници и врз основа на кореспонденцијата била објавена на 6 {{E|-11}} cm ³ s ⁻¹ и Γ _XeCl = 11%, но оваа реакција била застарена со директните мерења на Чанг.  Како што се зголемува вибрационото возбудување на HCl, следи брзината на формирање на XeCl. Не е достапна директна мерка, но постојат аналогни проценки. За v=2, вредностите за константите на брзината на синтезата вклучуваат: 5,6 {{E|-10}} cm ³ s ⁻¹ <ref name="Ishihara">{{Наведено списание|last=T. Ishihara|last2=S. C. Lin|year=1989|title=Theoretical modeling of microwave-pumped high-pressure gas lasers|url=https://www.semanticscholar.org/paper/19acafcdbae1175250345027f56cb20e102f8338|journal=Appl. Phys. B|volume=48|issue=4|pages=315–326|bibcode=1989ApPhB..48..315I|doi=10.1007/BF00694189}}</ref> и 2,0 {{E|-10}} cm ³ s ⁻¹.<ref name="Letardi">{{Наведено списание|last=T. Letardi|last2=H. Fang|last3=S. Fu|year=1992|title=Theoretical modeling of an X-ray preionized self-sustained XeCl laser|journal=IEEE J. Quantum Electron.|volume=QE-28|issue=7|pages=1647–1652|bibcode=1992IJQE...28.1647L|doi=10.1109/3.142551}}</ref> Според други автори, се земаат предвид множеството на вибрациони нивоа. И за V ≥ 1, Канари ''и сор.'' <ref name="Kannari15">{{Наведено списание|last=F. by Kannari|last2=W.D. Kimura|last3=J. J. Ewing|year=1990|title=Comparison of model predictions with detailed species kinetic measurements of XeCl laser mixtures|journal=J. Appl. Phys.|volume=68|issue=6|page=2615|bibcode=1990JAP....68.2615K|doi=10.1063/1.346486}}</ref> предложил константа на брзината на синтезата од 5,6 {{E|-10}} cm ³ s ⁻¹ и Γ _XeCl = 26%. Неопходни се експерименти за да се разјасни овој аспект на ласерската [[Хемиска кинетика|кинетика]]. ====== Почетни состојби: Xe (6p) ====== Синтетичките реакции на XeCl се генерално поефикасни од состојбата 6s. Ова важи за трите донатори на хлор графички наведени во табелите 11, 12 и 13. Константите на брзината се двапати побрзи за хлорот отколку за HCl и {{Хем|CCl|4}}. За HCl, ситуацијата е различна од претходниот случај. Ако вкупните константи на брзината се со ист ред на големина како оние на состојбите 6s, односот на разгранување Γ _XeCl се високи. Резултатот ја објаснува прогнозата на Канари ''и сор.'' во однос на ефективноста на брзината на синтеза на {{Хем|XeCl|*}} од Xe (6p). Во врска со потенцијалните криви на Слика 3, потенцијалните криви на V( {{Хем|Xe**}} + RX) и V({{Хем2|Xe+}} + RX ⁻ ) се сечат на поголемо меѓунуклеарно растојание од состојбите 6s во регион на силни интеракции. Ова објаснува зошто производството на XeCl е поефикасно по пресекот отколку во состојбите 6s <ref name="setserlam"/><ref name="Wren" /> без оглед на донаторот на хлор, како што се гледа за {{Хем|Cl|2}}, HCl, {{Хем|CCl|4}}, а исто така и за хлорофлуоројаглероди <ref>{{Наведено списание|last=J. Xu|last2=A.R. Slagle|last3=D.W. Setser|last4=J.C. Ferrero|year=1987|title=Control of product channels by addition of vibrational or electronic energy to the reactions of Xe(6s) atoms with CF3Cl, CF2{{хем|Cl|2}} and CF2HCl molecules|journal=Chem. Phys. Lett.|volume=137|issue=1|pages=63–71|bibcode=1987CPL...137...63X|doi=10.1016/0009-2614(87)80305-6}}</ref> во состојбите 6p[1/2] ₀ и 6p[3/2] ₂. Се јавуваат конкурентни реакции. Еден од нив е експериментално набљудуван и квантифициран - судирното опуштање предизвикано од HCl:<ref name="Castillejo">{{Наведено списание|last=M. Castillejo|last2=J. M. Figuera|last3=I. Garcia-Moreno|last4=J. J. Medina|year=1992|title=The Role of 6p States of Xe in the Discharge Pumped XeCl Laser Emission|journal=Laser Chemistry|volume=12|issue=1–2|pages=13–23|doi=10.1155/LC.12.13|doi-access=free}}</ref> Xe(6p[3/2] ₂ ) + HCl → Xe(6s[5/2] ₂ ⁰ ) + HCl ''со константа на брзина k _a'' или k _a = 4,3 {{E|-11}} cm ³ s ⁻¹ . Ова претставува само 6% од вредноста на k _Q од табелата 12 за состојбата (6p[3/2] ₂ ). Бидејќи пропорциите на синтезата на ексциплекс се ставаат на 60%, треба да се заклучи дека во игра се и други важни конкурентни процеси. Сумираните резултати во Табела 12 се однесуваат на HCl (v=0). За состојбите со 6p, улогата на вибрационото возбудување на HCl во [[Хемиска кинетика|кинетиката]] на формирањето на XeCl е слабо разбрана. Некои автори тврдат за константите на брзината кои се соседни со состојба v=0 ако HCl е вибрациски возбуден, но овие резултати се засноваат на аналогии. Затоа е потребно експериментално појаснување. Константата на брзина за v=1 е поставена на 5,6 {{E|-10}} cm ³ s ⁻¹. Истата вредност се користи и за v=2.<ref name="Letardi"/> Канари ''и сор.'' сè уште не е веројатно да ги намали различните вибрациони нивоа на HCl и за v≥1, се предлага 8,2 {{E|-10}} cm ³ s ⁻¹ . ====== Силно возбудени состојби на ксенон ====== Експериментите спроведени со {{Хем|Cl|2}} покажуваат дека ефективноста на формирањето на XeCl се зголемува со енергијата на побудување на атомот на ксенон; константата на брзината на синтезата се множи со три кога се оди подалеку од состојбите 6s до состојбите 7p (табела 11). Стапката на {{Хем|XeCl|*}} синтезата се зголемува за ред на големина кога се оди подалеку од состојбите 6s до состојбите 6p кога {{Хем|CCl|4}} (табела 13) се користи. HCL е двосмислена. Испитувањето на Табела 12 покажува дека зголемувањето на k _Q не се чини дека значително се зголемува со возбудувањето на ксенонот. Досега, ниту едно мерење не оди подалеку од состојбата 5d[3/2] што е приближно со иста енергија како состојбата 6p. Стапката на синтеза, исто така, изгледа многу ефикасна од 7s[3/2] состојбите <ref name="lorents">{{Наведено списание|last=D.C. Lorents|date=November 26–30, 1984|journal=Proc. International Conference on Lasers'80, San Francisco, California|page=575}} </ref> без да има некоја позната нумеричка вредност. Достапните информации не поддржуваат претпоставка за поефикасна стапка на синтеза на ексциплексот бидејќи возбудувањето на ксенон постепено се зголемува. Навистина, за состојбата 5d[5/2] ₃ ⁰, постои само возбуда со константа на брзината на реакција од 3,2 {{E|-12}} cm ³ s ⁻¹: Xe(5d[5/2] ₂ ⁰ ) + HCl → Xe (6p[3/2] ₂ ) + HCl Исто така, се чини дека Ридбергата состојба не произвела XeCl. Набљудуваните реакции за Xe(31f) <ref>{{Наведено списание|last=R.F. Stebbings|last2=F.B. Dunning|last3=C. Higgs|year=1981|title=Collisions of Xe(31f) Rydberg atoms with HCl|journal=J. Electr. Spectrosc. Rel. Phen.|volume=23|issue=3|pages=333–338|doi=10.1016/0368-2048(81)85043-8}}</ref> се следните: Xe(31f) + HCl(J) → Xe(31l) + HCl(J) (α) Xe(31f) + HCl(J) → Xe(nl) + HCl(J-1) ако J≤5 (β) Xe(31f) + HCl(J) →{{Хем2|Xe+}} + e ⁻ + HCl(J-1) ако J>5 (γ) Вкупната константа на брзината е k _T = (11,3 ± 3,0) {{E|–7}} cm ³ s ⁻¹, поделена на следново: k _α = (5,5 ± 2,5) {{E|–7}} cm ³ s ⁻¹ (l-промена) k _β = (4,8 ± 2,4) {{E|–7}} cm ³ s ⁻¹ (n-промена) k _γ = (0,9 ± 0,4) {{E|–7}} cm ³ s ⁻¹ (јонизација) Забележливо дека реакцијата (γ) произведува важен претходник на XeCl, имено{{Хем2|Xe+}} . ====== Заклучоци ====== Харпунските реакции играат важна улога во ласерската кинетика. За {{Хем|Xe|2|Cl}} ласери, ситуацијата е едноставна кога се реагира со {{Хем|CCl|4}}. За XeCl ласерот, кинетиката на харпунирање е посложена. И покрај неговата слаба пропорција во гасовита смеса, {{Хем|Cl|2}} се произведува многу ефикасно од ексциплексот преку харпунирање. Состојбите на 6s не влегуваат во игра во производството на {{Хем|XeCl|*}} до степен до кој предизвикуваат судири со молекули на вибрационално возбуден HCl. Затоа, кинетиката на вибрационото возбудување на HCl е фундаментална. Најмалку првите шест нивоа на вибрации треба да се земат предвид за да се изгради задоволителен модел.<ref>{{Наведено списание|last=T. Hammer|last2=W. Bötticher|year=1989|title=Spectroscopic investigation of the ionization kinetics in XeCl laser discharges by Xe* density measurements|url=https://www.semanticscholar.org/paper/c1e7ca15bdcbc1f7f1451c49d5d7aea318497e19|journal=Appl. Phys. B|volume=48|issue=1|pages=73–84|bibcode=1989ApPhB..48...73H|doi=10.1007/BF00694421}}</ref><ref name="Gorse">{{Наведено списание|last=C. Gorse|last2=M. Capitelli|last3=S. Longo|last4=E. Estocq|last5=J. Bretagne|year=1991|title=Non-equilibrium vibrational, dissociation and dissociative attachment kinetics of HCl under high electron density conditions typical of XeCl laser discharges|journal=J. Phys. D|volume=24|issue=11|pages=1947–1953|bibcode=1991JPhD...24.1947G|doi=10.1088/0022-3727/24/11/008}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=S. Longo|last2=M. Capitelli|last3=C. Gorse|last4=A.V. Dem’yanov|last5=I.V. Kochetov|last6=A.P. Napartovich|year=1992|title=Non-equilibrium vibrational, attachment and dissociation kinetics of HCl in XeCl selfsustained laser discharges|url=https://www.semanticscholar.org/paper/223aca4fcf647cc73e33ff01cb88cba770d52a09|journal=Appl. Phys. B|volume=54|issue=3|pages=239–245|bibcode=1992ApPhB..54..239L|doi=10.1007/BF00325510}}</ref> Ова вибрационо возбудување се создава од следниве електрони: HCl(v) + e ⁻ → HCl(v') + e ⁻ (EV) ''со константа на брзина K'' . Константите на брзината на (EV) биле измерени за следните транзиции: v=0→v'=1, v=0→v'=2, v=1→ v'=2 et v=2→v'=3. Потоа може да се предложи емпириски закон: K _v→v+1 = v K _0→1 K _v→v+2 = v K _0→2 Вредностите за K се зависни од дистрибуцијата на енергијата на електроните како што е прикажано на слика 4. Во реакциите на харпунот, брзината на синтеза на состојбата Б во однос на онаа на состојбата C е вклучена помеѓу 1 и 2 без оглед на природата на реткиот гас халид.<ref name="Setser Breashers et Dreeling"/> Сепак, се забележува јасно зголемување на процентот на состојбата Б во однос на состојбата C кога притисокот се зголемува.<ref name="Setserfarad"/> Овој однос е исто така силно под влијание на природата на донаторот на хлор. Тоа е 1,2 за {{Хем|CCl|4}} <ref name="Setserfarad" /> и 1.3 за {{Хем|Cl|2}} <ref name="Setser Breashers et Dreeling" /> Состојбата на возбудување на ксенон е важна. За случајот {{Хем|Cl|2}} било забележано дека брзината на синтеза на состојбата Б може да биде пет пати поголема од состојбата C ако Xe(6p[1/2] ₀ ) учествува во реакцијата отколку ако тие се во силно возбудени состојби. Други реакции се вклучени во реактивните судири меѓу неутралните видови, но тие играат занемарлива улога. ===== Реакции кои вклучуваат возбудени молекуларни видови ===== ====== Улогата на молекулите на ксенонот ====== Тешко е да се најдат реакции кои ги вклучуваат молекулите на ксенон и HCL во објавената литература. Лорентс ја измерил само константата на брзина на распаѓање на Xe ₂ ^* со HCl како (8,2 ± 0,8) {{E|–10}} cm ³ s ⁻¹ без да ги наведе добиените производи. Спротивно на тоа, Бибинов <ref name="Bibinov"/> ја забележал следната реакција со {{Хем|Cl|2}}: Xe ₂ ^* + {{Хем|Cl|2}} → {{Хем|XeCl|*}} + Cl + Xe Ексциплекс синтезата била со харпунирање. Константата на брзина била проценета на 7,1 {{E|-10}} cm ³ s ⁻¹. ====== Улогата на возбудениот HCl ====== Кастиљехо ''и сор.'' <ref>{{Наведено списание|last=M. Castillejo|last2=J.M. Figuera|last3=M. Martin|year=1985|title=Xenon halide exciplex formation by 193 nm laser multiphoton dissociation of vinyl halides in the presence of Xe|journal=Chem. Phys. Lett.|volume=117|issue=2|pages=181–184|bibcode=1985CPL...117..181C|doi=10.1016/0009-2614(85)85231-3}}</ref> забележале емисија на HCl помеѓу 200 и 240&nbsp;nm поради B транзицијата B( ¹ Σ ⁺ ) → X ( ¹ Σ ⁺ ) (види слика 5). Оваа емисија исчезнува со зголемување на притисокот на ксенон и се појавува XeCl(B). Со други зборови, XeCl(B) може да се синтетизира со реакцијата: HCl (B ¹ Σ ⁺ ) + Xe ( ¹ S _O ) → XeCl (B) + H Константата на брзина се проценува на 5 {{E|-10}} cm ³ s ⁻¹ .<ref name="Turner">{{Наведено списание|last=M.M. Turner|last2=P.W. Smith|year=1991|title=Modeling of the self-sustained, discharge-excited xenon-chloride laser|journal=IEEE Trans. Plasma Sci.|volume=19|issue=2|pages=350–360|bibcode=1991ITPS...19..350T|doi=10.1109/27.106833}}</ref> Друга излезна патека се чини конкурентна на синтезата на ексциплекс во рамките на истиот судир кој производ треба да биде: {{Хем2|Xe+}} + H + Cl + e⁻ а поврзаната константа на стапка поврзана е1{{E|-10}} cm³s⁻¹. ====== Улогата на возбудениот {{Хем|Cl|2}} ====== {{Хем|Cl|2}} се синтетизира во ласерот преку следнава реакција Cl ^* + HCl → {{Хем|Cl|2}}^* + Cl Константата на брзината е 1 {{E|-10}} cm ³ s ⁻¹. Синтезата на ексциплекс се јавува преку следнава реакција: Xe + {{Хем|Cl|2}}^* ( ¹ Σ _u ⁺ ) → {{Хем|XeCl|*}}+ Cl ''со константа на брзина k _u'' Вредностите на k _u се дадени во табела 14. Резултатите од Зуев ''и сор.'' <ref name="Zuev">{{Наведено списание|last=V.S. Zuev|last2=A.V. Kanaev|last3=L.D. Mikheev|year=1984|title=Measurements of the absolute luminescence quantum efficiency of mixtures of {{хем|Cl|2}} with Ar, Kr, and Xe excited by vacuum ultraviolet radiation|journal=Sov. J. Quantum Electron.|volume=14|issue=2|pages=242–248|doi=10.1070/QE1984v014n02ABEH004846}}</ref> е статистички оддалечен од другите иако неодамнешен. Игнорирајќи го, просечната вредност треба да биде k _u = 2,6 {{E|-10}} cm ³ s ⁻¹ . {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Table 14 : Values of k_u in cm³s⁻¹ !k_u × 10⁻¹⁰ !Reference |- |1.1 |<ref name="lorents" /> |- |(1.2 ± 0.2) |<ref>{{cite journal|author1=M.W. Wilson|author2=M. Rothschild|author3=C.K. Rhodes|year=1983|title=Multiphoton dissociation of OC{{хем|Cl|2}} at 193 nm: Formation of electronically excited {{хем|Cl|2}}|journal=J. Chem. Phys.|volume=78|issue=6|pages=3779–3784|doi=10.1063/1.445154|name-list-style=amp}}</ref> |- |(3.0 ± 0.5) |<ref>{{cite journal|author1=T. Ishiwata|author2=A. Tokunaga|author3=I. Tanaka|year=1984|title=On the dynamics of the ion-pair state of {{хем|Cl|2}} in the presence of inert gases|journal=Chem. Phys. Lett.|volume=112|issue=4|pages=356–359|bibcode=1984CPL...112..356I|doi=10.1016/0009-2614(84)85757-7|name-list-style=amp}}</ref> |- |18 |<ref name="Zuev" /> |- |5 |<ref name="levin" /> |} ===== Термолекуларни реакции ===== Тие во суштина се произведуваат во тројни мешавини и се од типот: {{Хем|Xe**}} + {{Хем|Cl|2}} + M → {{Хем|XeCl|*}} + Cl + M ''k_c'' Константата на брзина k _c е дадена во табела 15. Забележливи се само процесите каде што M=Ar се занемарливи. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Табела 15 : Вредност на k_c во cm⁶s⁻¹.<ref name="bruce" /> !Состојба на ксенон {{хем|Xe**}} !M = Xe × 10⁻²⁸ !M = Ar × 10⁻²⁸ |- |(6p[1/2]₀) |(3.5 ± 0.5) |< 0.5 |- |(6p[3/2]₂) |(1.4 ± 0.5) |< 0.1 |- |(6p[5/2]₂) |(1.8 ± 0.5) |< 0.1 |} Што се однесува до [[хелиум]]от, постојат две реакции: Xe* + Cl + He → {{Хем|XeCl|*}} + He {{Хем|Xe**}} + Cl + He → {{Хем|XeCl|*}} + He Константите на брзината се соодветно, 10 ⁻²⁷ cm ⁶ s ⁻¹ и 3 {{E|-27}} cm ⁶ s ⁻¹ .<ref>{{Наведено списание|last=R.S. Taylor|year=1986|title=Preionization and discharge stability study of long optical pulse duration UV-preionized XeCl lasers|url=https://www.semanticscholar.org/paper/4d71ae17ffcf73c183516756f96287caffab1d30|journal=Appl. Phys. B|volume=41|issue=1|pages=1–24|bibcode=1986ApPhB..41....1T|doi=10.1007/BF00697522}}</ref> Исто така, постојат податоци каде атомите на ксенонот се во основната состојба: Xe + Cl + M → XeCl (X) + M каде што M = Ne или Xe Во двата случаи, константата на брзина е: 1,2 {{E|-33}} cm ⁶ s ⁻¹ .<ref name="Johnson">{{Наведено списание|last=T.H. Johnson|last2=H.E. Cartland|last3=T.C. Genoni|last4=A.M. Hunter|year=1989|title=A comprehensive kinetic model of the electron-beam-excited xenon chloride laser|url=https://zenodo.org/record/1232908|journal=J. Appl. Phys.|volume=66|issue=12|page=5707|bibcode=1989JAP....66.5707J|doi=10.1063/1.343639}}</ref> ===== Други реакции ===== Хлор, {{Хем|Cl|2}}, синтетизирана во гасовита смеса може да ги предизвика следните реакции: Xe + {{Хем|Cl|2}} → {{Хем|XeCl|2}} Xe* + {{Хем|Cl|2}} + Xe →{{Хем2|Xe+}} + {{Хем|Cl|2}} ⁻ + Xe → ( {{Хем|XeCl|2}}) ^* + Xe <ref>{{Наведено списание|last=M.R. Bruce|last2=W.B. Layne|last3=J.W. Keto|year=1990|title=A multichannel harpoon model for reactive quenching of Xe 5p5np by {{хем|Cl|2}}|journal=J. Chem. Phys.|volume=92|issue=1|page=428|bibcode=1990JChPh..92..428B|doi=10.1063/1.458445}}</ref> Како температурата на сублимација на {{Хем|XrCl|2}} е t _s = 80&nbsp;°C, оваа молекула се синтетизира на собна температура, во цврста состојба во гасовитата смеса. Ова предизвикува паразитски феномен на ласирање наречен „ласерски снег“.<ref>{{Наведено списание|last=V.I. Donin|last2=Y.I. Khapov|year=1986|title="Laser snow" in the active medium of an XeCl laser|journal=Sov. J. Quantum Electron.|volume=16|issue=8|pages=1034–1037|doi=10.1070/QE1986v016n08ABEH007233}}</ref> Некои автори предложиле зголемување на температурата за да се направи {{Хем|XeCl|2}} возвишени. Потоа станува реактивен и активно учествува во синтезата на {{Хем|XeCl|*}} {{Хем|XeCl|2}}^* → {{Хем|XeCl|*}} + Cl Xe* + {{Хем|XeCl|2}} → 2 {{Хем|XeCl|*}} Зголемувањето на температурата дава две предности: елиминирање на паразитскиот ласерски феномен и зголемување на производството на XrCl. Сепак, зголемувањето не треба да биде од големо значење за да {{Хем|XeCl|2}} не се дисоцира што би ја уништило претходната реакција. Во тројни мешавини, ексциплексите на RgCl може да се синтетизираат, што веројатно ќе доведе до формирање на {{Хем|XeCl|*}} преку таканаречените реакции на поместување. Тие се забележани кога Rg е Ar или Kr:<ref name="Brashears2495">{{Наведено списание|last=H.C. Brashears|last2=D.W. Setser|last3=Y.C. Yu|year=1980|title=Evidence for the rare gas-rare gas halide displacement reaction|journal=J. Phys. Chem.|volume=84|issue=20|pages=2495–2497|doi=10.1021/j100457a001}}</ref> RgCl ^* + Xe → {{Хем|XeCl|*}} + Rg ''со константа на брзина k _d'' или k _d =1,5 {{E|-10}} cm ³ s ⁻¹ за Rg = Ar Спротивно на тоа, синтезата на RgCl го троши достапниот хлор намалувајќи ја стапката на производство на XeCl. Квалитетот на ласерот може негативно да се одрази како што бил случајот со криптонот.<ref name="Shuaibov">{{Наведено списание|last=A.K. Shuaibov|last2=V.S. Shevera|year=1979|journal=Opt. Spectrosc.|volume=47|page=224}}</ref> Овој преглед ќе биде ограничен на синтетички реакции на , со исклучок на јонска рекомбинација. Вториот пат постои и ќе биде разгледан. ==== Рекомбинација на јони==== Според неколку автори<ref name="Wren" /><ref name="Mezyk">{{cite journal|author1=S.P. Mezyk |author2=R. Cooper |author3=J. Sherwell |name-list-style=amp |journal=J. Phys. Chem. |volume=95|pages= 3152–3158 |year=1991|doi=10.1021/j100161a037|title=Ion recombination rates in rare-gas cation-halide anion systems. 2. Krypton fluoride and xenon chloride eximers|issue=8}}</ref><ref name="Tsuji">{{cite journal|author1=M. Tsuji |author2=M. Furusawa |author3=H. Kouno |author4=Y. Nishimura |name-list-style=amp |journal=J. Chem. Phys.|volume= 94|page= 4291 |year=1991|doi=10.1063/1.460615|title=Spin–orbit state selective formation of rare gas chlorides from three-body ionic-recombination reactions of Rg⁺(²P_1/2,3/2)+Cl⁻+He at thermal energy|issue=6|bibcode=1991JChPh..94.4291T }}</ref>[[елементарна реакција|бимолекуларните реакции]] ({{хем2|Xe+}} + {{хем|Cl|-}}, {{хем|Xe2+}} + {{хем|Cl|-}} и Rg{{хем2|Xe+}} + {{хем|Cl|-}}) не се вклучени. Тројните реакции обично се: {{хем2|Xe+}} + {{хем|Cl|-}} + Rg → {{хем|XeCl|*}} + Rg (3) {{хем|Xe|2|+}} + {{хем|Cl|-}} + Rg → {{хем|XeCl|*}} + Rg + Xe (4) {{хем|RgXe|+}} + {{хем|Cl|-}} + Rg → {{хем|XeCl|*}} + 2 Rg (5) Ксенонските јони се синтетизираат директно во испуштањето или преку последователни реакции кои вклучуваат Rg⁺, Rg²⁺ како и други јонски или возбудени видови. Слика 1 дава пример каде Rg=Ne и слика 6 каде Rg=He<ref name="levin" /><ref name="Ishihara" /><ref name="Turner" /><ref name="Suda">{{cite journal|author1=F. Kannari |author2=A. Suda |author3=M. Obara |author4=T. Fujioka |name-list-style=amp |journal= IEEE J. Quantum Electron.|volume= QE-19|pages= 1587–1600 |year=1983|doi=10.1109/JQE.1983.1071763|title=Theoretical simulation of electron-beam-excited xenon-chloride (XeCl) lasers|issue=10|bibcode=1983IJQE...19.1587K }}</ref><ref name="Ujda">{{cite journal|author1=Z. Ujda |author2=L. Pokora |author3=M. Stefański |name-list-style=amp |journal=J. Tech. Phys. |volume=32|page= 387 |year=1991}}</ref><ref name="Peét">{{cite journal|author1=V.E. Peét |author2=A.B. Treshchalov |name-list-style=amp |journal= Sov. J. Quantum Electron.|volume= 15|pages= 1613–1619 |year=1986|doi=10.1070/QE1985v015n12ABEH008073|title=Investigation of the dynamics of formation of excited atoms, ions, and excimer molecules in the plasma of an electric-discharge XeCl laser|issue=12}}</ref> Јоните {{хем|Cl|-}} во основа се формираат со дисоцијативно прицврстување од електрон на HCl:<ref name="Nighan" /> HCl(v) + e⁻ → H + {{хем|Cl|-}} (AD) Во истиот случај, константата на брзина (AD) зависи од распределбата на енергијата на електроните како што е илустрирано на Слика 4. Третиот елемент Rg е хемиски пасивен. Служи само за стабилизирање на реакцијата.<ref>{{cite journal|author1=M.J. Church |author2=D. Smith |name-list-style=amp |journal=J. Phys. D |volume= 11|pages= 2199–2206 |year=1978|doi=10.1088/0022-3727/11/16/007|title=Ionic recombination of atomic and molecular ions in flowing afterglow plasmas|issue=16|bibcode=1978JPhD...11.2199C |s2cid=250755937 }}</ref> Затоа, авторите ги земаа предвид само стапките на рекомбинација на позитивните и негативните јони. Тие значително се разликуваат со вкупниот притисок на гасовитата смеса, пуферскиот гас и температурата. Реакциите (3) и (4) биле експериментално демонстрирани за сите ретки гасови. Слика 7 и слика 8 го прикажуваат влијанието на пуферскиот гас и притисокот врз брзината на рекомбинација на овие реакции кога хелиумот, а потоа неонот се користат како тампон гасови. Оваа стапка на рекомбинација е од ист ред на големина во двата случаи, од околу 10⁻⁶ cm³s⁻¹. Очигледно влијанието на температурата е проучено само за неон. (Види Слика 9.) Брзината на рекомбинација α₃ во реакцијата (3) е максимум на 180 K за апсолутен притисок од 294,2 kPa.<ref name="Imada">{{cite journal|author1=G. Imada |author2=H. Nakamura |author3=K. Masugata |author4=W. Masuda |author5=K. Yatsui |name-list-style=amp |title=Discharge pumped XeCl excimer laser with high speed gas flow using Ludwig tube|journal= Bull. Nagaoka Univ. Technol. |volume=14|page= 7 |year=1992}}</ref> α₃ е затоа 4,2{{e|-6}} cm³s<sup >−1</sup>. Порафинираната анализа на реакцијата (4) била спроведена од Бејтс и Морган.<ref name="Bates">{{cite journal|author1=D.R. Бејтс |автор2=В.Л. Морган |name-list-style=amp |дневник = Физ. Свештеникот Лет. |volume=64|страници= 2258–2260 |година=1990|doi=10.1103/PhysRevLett.64.2258|title=Нов механизам за рекомбинација: Плимна термолекуларна јонска рекомбинација|издание=19|bibcode=19L290P. url=https://zenodo.org/record/1233874 }}</ref> кој открил дека [[симулација на Монте Карло|Монте-Карловиот метод]], равенката Фланери и [[Ланжевинова равенка]] можат да дадат добри резултати само кога притисокот е над 1 [[атмосферски притисок|атмосферски]]. Ова е норма за ласери. Предложената „плима“ теорија се согласува со експерименталните мерења на Mezyk ''et al.''<ref name="Mezyk" /> што е евидентно на Слика 10. Стапката на рекомбинација α₄ за реакцијата (4) е со ист ред на големина како α₃. Реакцијата (5) се забележува само кога Rg е неон или аргон. За оваа реакција, еволуцијата на брзината на рекомбинација α₅ во присуство на неон под притисок е прикажана на слика 6. Максималната вредност на α₅ се добива на 120K и α₅ = 7,5{{e|-6}} cm³s⁻¹. За аргонот се достапни само две проценки на собна температура. При притисок од 2 атм, α₅ = 2,10⁻⁶ cm³s⁻¹<ref>{{cite journal|author1=E.P. Glotov |author2=V.A. Danilychev |author3=A.I. Milanich |author4=A.M. Soroka |name-list-style=amp |journal= Sov. J. Quantum Electron.|volume= 9|pages= 1176–1180 |year=1980|doi=10.1070/QE1979v009n09ABEH009481|title=Self-sustained electric photoionization discharge in three-component mixtures containing rare gases and halogen–bearing molecules|issue=9}}</ref> и при притисок од 1 atm, α₅ е 1{{e|-6}} cm³s<sup>−1< /sup>.<ref name="Bokor" /> Реакцијата (5) не фаворизира минлив комплекс Rg{{хем|XeCl|*}} како средна фаза.<ref name="Lee Xia et Ballik" /> Според тоа, следнава реакција игра мала улога: Rg{{хем2|Xe+}} + {{хем|Cl|-}} + Rg → Rg{{хем|XeCl|*}} + Rg → {{хем|XeCl|*}} + 2 Rg Напротив, главниот синтетички пат е даден со: Rg{{хем2|Xe+}} + {{хем|Cl|-}} + Rg → 2 Rg + {{хем2|Xe+}} + {{хем|Cl|-}} → {{хем|XeCl|*}} + 2Rg Канари и неговите соработници<ref name="Suda" /> го процениле придонесот на секоја од трите реакции на рекомбинација и харпунирање за три типа мешавини. Резултатите се прикажани во Табела 16. Реакцијата (3) го обезбедува најголемиот дел од ексциплексните молекули и генерално реакциите на харпунирање играат секундарна улога. Кога се користи хелиум, наспроти тоа, реакциите на харпун придонесуваат околу 10-15% од синтезата на {{хем|XeCl|*}}.<ref name="Peét" /><ref name="Treshchalov">{{cite journal|author1=A.B. Treshchalov |author2=V.E. Peet |author3=V.T. Mihkelsoo |name-list-style=amp |journal= IEEE J. Quantum Electron.|volume= QE-22|pages= 51–57 |year=1986|doi=10.1109/JQE.1986.1072861|title=Formation dynamics of excited components in discharge XeCl laser plasma from the data of dye laser absorption probing|bibcode=1986IJQE...22...51T }}</ref> Други автори го проценуваат овој придонес на 1% само кога е вклучен јонскиот пат. Овие теоретски заклучоци се потврдени со експериментални методи за општоста на пуферските гасови и за другите донатори на хлор.<ref name="Peét" /><ref>{{cite journal|author1=V.F. Losev |author2=V.F. Tarasenko |author3=Y.I. Bychkov |name-list-style=amp |journal= Sov. J. Quantum Electron.|volume= 9|pages = 918–920 |year=1979|doi=10.1070/QE1979v009n07ABEH009222|title=Stimulated emission from the XeCl* molecule excited by an electron beam|issue=7}}</ref>. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Табела 16: Процентуален придонес на синтетичките реакции за {{хем|XeCl|*}} за возбудување со 55 ns импулси на ~3 MW/cm³. ! Реакција ! Xe/HCl ! Ar/Xe/HCl ! Ne/Xe/HCl |- | {{хем2|Xe+}} + {{хем|Cl|-}} | 83.1% | 81.5% | 69.6% |- | Xe₂⁺ + {{хем|Cl|-}} | 11.9 | 8.2 | 9.5 |- | M{{хем2|Xe+}} + {{хем|Cl|-}} | | 6.3 | 11.1 |- | {{хем|Xe**}} + HCl | 2.5 | 1.4 | 1.4 |- | Xe* + HCl(v) | 2.5 | 2.6 | 2.6 |- | Others | | | 5.8 |} Во табела 16, колоната со име „други“ покажува 5,8% за неон, што значи дека се можни други патишта за рекомбинација. {{хем|Xe3+}} јони се синтетизираат во гасните мешавини што се користат во ласерите. Овие јони реагираат со {{хем|Cl|-1}} со цел да се произведе XeCl. Сепак, оваа реакција е само мал придонес во [[хемиска кинетика|кинетика]] на ласерот.<ref name="Baginskii1444">{{cite journal|author1=V.M. Baginskii |author2=P.M. Golovinskii |author3=A.M. Razhev |author4=A.I. Shchedrin |name-list-style=amp |journal= Sov. J. Quantum Electron.|volume= 18|pages= 1444–1449 |year=1988|doi=10.1070/QE1988v018n11ABEH012643|title=Dependences of the plasma parameters and output energy of excimer lasers on the Xe content in an He–Xe–HCl mixture|issue=11}}</ref> {{хем|Xe+*}} јоните реагираат со {{хем|Cl|-}} со цел да се произведе {{хем|XeCl|*}}.<ref name="Rives, Asselman" /><ref name="Alekhin">{{cite journal|author1=A.A. Alekhin |author2=V.A. Barinov |author3=Y.V. Geras’ko |author4=O.F. Kostenko |author5=F.N. Lyubchenko |author6=A.V. Tyukavkin |name-list-style=amp |journal= Tech. Phys. |volume=38|page = 80 |year=1993}}</ref> Алекин и неговите соработници <ref name="Alekhin" /> исто така синтетизирале {{хем|XeCl|*}} користејќи испарувања на NaCl. {{хем|XeCl|*}} е производ на најниските вибрациони состојби (v≤20) со користење на високо возбудени Xe* јони во бимолекуларна реакција. Стапката на синтеза се проценува дека е помеѓу 2{{e|-10}} и 1{{e|-9}} cm³s⁻¹. Соодветна реакција е предложена со користење на HCl.<ref name="Rives, Asselman" /> Овој заклучок се заснова на присуството на состојби кои се одговорни за третиот континуум на ксенон - само {{хем|Xe2+}} јони, бидејќи {{хем|XeCl|*}} не се произведува.<ref name="Imada" /> Напротив, учеството на Xe* јоните во реакцијата е компатибилно со набљудувањата на другите автори . Неколку автори<ref name="Peét" /><ref name="Treshchalov" /><ref>{{cite journal|author1=H. Furuhashi |author2=M. Ichikawa |author3=E. Fuwa |author4=T. Goto |name-list-style=amp |journal= IEEE J. Quantum Electron.|volume= 29|pages= 1520–1525 |year=1993|doi=10.1109/3.234403|title=Density measurements of excited components in a longitudinal discharge excimer laser|issue=6|bibcode=1993IJQE...29.1520F }}</ref> го потврдиле присуството на Xe* јони (6s ⁴P_3/2 ) во ласерските мешавини. Нивната концентрација е илјада пати поголема од онаа на Xe* јоните во реакцијата на харпунот.Од друга страна, концентрацијата на овие јони и онаа на {{хем|XeCl|*} } и {{хем|Cl|-}} како фактор на време не е некомпатибилен со синтезата на ексциплексните молекули користејќи {{хем2|Xe+}}. Почетокот на падот на {{хем|Xe+*}} и {{хем|Cl|-}} е поврзан со зголеменото забрзување на брзината на синтеза на {{хем|XeCl|*}}. Распределбата за време на харпунските реакции помеѓу состојбите B и C се јавува во случајни пропорции во експериментални услови. Првата проценка на јонските патишта беше направена од Тајсон и Хофман<ref name="Tysone">{{cite journal|author1=G.C. Tysone |author2=J.M. Hoffman |name-list-style=amp |journal= IEEE J. Quantum Electron.|volume= QE-18|pages= 1008–1020 |year=1982|doi=10.1109/JQE.1982.1071646|title=Study of the XeCl laser pumped by a high-intensity electron beam|issue=6|bibcode=1982IJQE...18.1008T }}</ref> кој предложил 76% за состојбите B и 24% за состојбите C. Последователно, пуферските гасови се неон, аргон и криптон. Охва и Кушнер<ref name="Ohwa">{{cite journal|author1=M. Ohwa |author2=M.J. Kushner |name-list-style=amp |journal=J. Appl. Phys. |volume=65|page= 4138 |year=1989|doi=10.1063/1.343319|title=The effects of ground-state dynamics on the emission spectra of electric-discharge-pumped XeCl lasers: A model for injection locking|issue=11|bibcode=1989JAP....65.4138O }}</ref> објавиле слични вредности: 77% за состојбите B и 23% за состојбите C. Тие користеле кватернарна смеса која содржи пуфер гас (со користење на неон) од водород, H< под>2</sub>. Неодамнешна и подетална била спроведена од Цуџи и неговите соработници<ref name="Tsuji" /> во мешавина од хелиум како тампон гас. Откриле дека: – Состојбите D се особено формирани од {{хем2|Xe+}} јон, (²P_1/2) ; – Состојбите B и C се исклучиво произведени од {{хем2|Xe+}} јон (²P_3/2) во следните пропорции: Состојби B – 62,6% и состојби C – 38,4%. Стапката на производство на {{хем|XeCl|*}} е 98%.<ref>{{cite journal|author1=M. Tsuji |author2=T. Muraoka |author3=H. Kouno |author4=Y. Nishimura |name-list-style=amp |journal=J. Chem. Phys.|volume= 97|page= 1079 |year=1992|doi=10.1063/1.463287|title=Comparison of the Rg⁺(²P_1/2)/Cl⁻/He and Rg⁺(²P_3/2)/Cl⁻/He three-body ionic-recombination reactions for the formation of RgCl*, Rg*, and Cl*|issue=2|bibcode=1992JChPh..97.1079T }}</ref> Таму тогаш е малку конкурентни реакции. Во лабораториските експерименти, бројот на {{хем2|Xe+}}(²P_1/2) и {{хем2|Xe+}}(²P_3/2) состојбите се исти. Покрај тоа, константите на брзината на реакцијата (3) во однос на овие две состојби на ксенон се слични. Меѓутоа, под овие услови, бројот на формирани состојби D е многу низок во однос на бројот на состојби B и C. Стапката на формирање на XeCl(D) во однос на XeCl(B, C) се проценува на околу 0,033±0,006 . Побрзата дисоцијација на [{{хем2|Xe+}}(²P_1/2){{хем|Cl|-}}]<sup>*</sup > во однос на онаа на [{{хем2|Xe+}}(²P_3/2){{хем|Cl|-}}]<sup>*< /sup> е одговорен за оваа ситуација. === Патеки на распаѓање === ==== Зрачење ==== ===== Емисиони спектри ===== Соодветните спектри прикажани на Слика 11 биле набљудувани од речиси сите автори кои проучувале мешавини кои се базирани на ксенон и донатор на хлор. Две теоретски студии овозможиле идентификација на емисионите спектри. Пет транзиции имаат зголемени интензитети што одговараат на ΔΩ = 0, т.е. паралелна поларизација на меѓунуклеарната оска. Почетните состојби се секогаш јонски, а состојбите на производот се ковалентни. Одликите на овие емисии се прикажани во Табела 17. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Табела 17. {{хем|XeCl|*}} емисија. ! Транзиција ! Експеримент ! Теорија ! Теорија ! Теорија |- | | Набљудувана бранова должина (nm) | Пресметана бранова должина на емисија (nm) | Време за транзиција (и) | Веројатност за емисија (s⁻¹)x 10⁷ |- | B → X | 308<ref name="Bokor" /> | 295;<ref name="Hay et Dunning" /> 282<ref name="Adams et Chabalowski" /> | 2.76;<ref name="Hay et Dunning" /> 2.85<ref name="Adams et Chabalowski" /> | 9.3;<ref name="Hay et Dunning" /> 11.4<ref name="Adams et Chabalowski" /> |- | D → X | 235.5<ref name="R Shuker" /> | 224;<ref name="Hay et Dunning" /> 216<ref name="Adams et Chabalowski" /> | 1.94;<ref name="Hay et Dunning" /> 2.09<ref name="Adams et Chabalowski" /> | 10;<ref name="Hay et Dunning" /> 14<ref name="Adams et Chabalowski" /> |- | C → A_3/2 | 345<ref name="Bokor" /> | 330;<ref name="Hay et Dunning" /> 306;<ref name="Adams et Chabalowski" /> 355<ref name="Clugston, Gordon" /> | 0.96;<ref name="Hay et Dunning" /> 0.98<ref name="Adams et Chabalowski" /> | 0.81;<ref name="Hay et Dunning" /> 1.05<ref name="Adams et Chabalowski" /> |- | B → A_1/2 | 345<ref name="Bokor" /> | 324;<ref name="Hay et Dunning" /> 307<ref name="Adams et Chabalowski" /> | 0.87;<ref name="Hay et Dunning" /> 0.88<ref name="Adams et Chabalowski" /> | 0.6;<ref name="Hay et Dunning" /> 0.84<ref name="Adams et Chabalowski" /> |- | D → A_1/2 | Незабележано | 242;<ref name="Hay et Dunning" /> 233<ref name="Adams et Chabalowski" /> | 0.50;<ref name="Hay et Dunning" /> 0.49<ref name="Adams et Chabalowski" /> | 0.56;<ref name="Hay et Dunning" /> 0.59<ref name="Adams et Chabalowski" /> |} Најверојатните УВ транзиции се B→X и D→X. Имаат тип Σ→Σ. Останатите транзиции, B→A, C→A и D→A, имаат природа Π→Π и се многу помалку веројатни.<ref name="M Krauus" /> Други теоретски послаби транзиции сè уште не резултирале со набљудување со исклучок на Хеј и Данинг,<ref name="Hay et Dunning" /> кои донеле одредби за четири транзиции кои се нормално поларизирани на меѓунуклеарната оска; со други зборови, со ΔΩ = ±1. Само Јуинг и Брау<ref name="Brau et Ewing" /> забележале емисија центрирана на 425&nbsp;nm припишана на преминот ²Σ→²Π. Конечно, Краус<ref name="M Krauus" /> ја предложил можноста за емисија од типот D→B чиј период на транзиција сам по себе е многу слаб. Табела 6 го става ова на 931&nbsp;nm. Главните емисии биле забележани и пријавени како во Табела 17. Линијата B→X е забележана на 308&nbsp;nm (Слика 11) додека теоретското предвидување за нејзиното постоење била слаба. Ова е најтесната емисија и крајната состојба покажува донекаде плиток потенцијален бунар. Исто како и ретките гасни халиди, оваа емисија го има најсилниот преоден период. Затоа е најпосакувана емисија кај XeCl ласерите.<ref name="Excimers lasers" /> Експериментално, линиите (C→A) и (B→A) се преклопуваат,<ref name="Julienne et Krauss" /> создавајќи континуум центриран на 345&nbsp;nm, често со мала амплитуда како што може да се забележи на Слика 11. ширината на емисијата зависи од транзицијата која се стреми кон силно одбивна состојба. Колц и неговите соработници го поставиле овој континуум помеѓу 312 и 460&nbsp;nm.<ref name="Kolts Velazco et Setters" /> Слабите набљудувани интензитети се припишуваат на слабоста на веројатностите за транзиција на двете емисии спротивно на онаа на B→X и од малите количини на состојби C формирани во однос на состојбите B како што било претходно видено. Други автори го обрнале вниманието на феноменот на апсорпција на молекулата {{хем|Xe|2|Cl}} на оваа бранова должина.<ref name="StevensKrauss">{{cite journal|author=W.J. Stevens et M. Krauss|journal= Appl. Phys. Lett. |volume=41|page= 301 |year=1982|doi=10.1063/1.93472|title=Absorption in the triatomic excimer, {{хем|Xe|2|Cl}}|issue=3}}</ref> Според Канари, реакција (3) е главниот пат за синтеза на состојбите B и C. Цуџи и неговите соработници ги процениле пропорциите на состојбите B и C формирана: 38% за состојбата C и 62% состојба B.<ref name="Tsuji" /> Вредноста на транзициските веројатности (теоретска вредност на I_B→A/I_{B→ X} = 0,07; експериментална вредност од 0,05),<ref name="Kolts Velazco et Setters" /> така што придонесот на (B→A) емисијата е околу 10%. Неколку автори<ref name="Lakoba" /><ref name="Julienne et Krauss" /><ref>{{cite journal |author1=I.V. Chaltakov |author2=I.V. Tomov |name-list-style=amp |title=Parametric Study of the C A and D X Emission Bands of the XeCl Molecule |url=http://jasosx.ils.uec.ac.jp/BJP/pdf/BJP1988/BJP_1988_1/BJP_1988_1-070.pdf |journal=Bulg. J. Phys. |volume=15 |page=70 |year=1988 |access-date=2023-03-05 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303223109/http://jasosx.ils.uec.ac.jp/BJP/pdf/BJP1988/BJP_1988_1/BJP_1988_1-070.pdf |url-status=dead }}</ref> тврделе дека може да се развие ласер заснован на емисија од 345&nbsp;nm, особено при притисоци од околу 10 [[атмосфера (притисок)|атмосфери]] кога состојбите B и C се термализираат. Во меѓувреме, конкретен резултат не бил откриен до 2014 година. Транзицијата (D→X) центрирана на 235,5&nbsp;nm не е систематски забележана. Соодветната линија изгледа слаба како во случајот на Слика 12. Нејзината оптичка ширина е слична на онаа на (B→X) емисија бидејќи води до истата слабо врзана состојба на X.<ref name="R Shuker" /> Во спротивно на тоа, релативниот интензитет на емисиите (B→X) и (D→X) значително се разликуваат од еден автор до друг. Последните автори забележале дека односот е независен од притисокот. Останува малку веројатно дека ласерот би можел да се развие користејќи ја оваа транзиција како што предвидел Шукер.<ref name="R Shuker" /> Спектрите не покажале никаква емисија D→A. Како и да е, Хасал и Балик<ref name="Hassal" /> забележиле линија на 246&nbsp;nm со многу слаб интензитет (слика 12) без да се припише на транзицијата што се разгледува. Емисиите на состојбата D се занемарливи за XeCl спектроскопија. Припишувајќи го отсуството на D→A како за D→B на слабо поврзаната транзициона веројатност,<ref name="Adams et Chabalowski" /><ref name="M Krauus" /><ref name="Hay et Dunning" /> истото не може да се каже за D→X. Од Табела 17, емисијата D→X треба да биде со помал интензитет од B→X. Во овој случај, можното објаснување би можело да се должи на слабото производство на состојбата D, или преку јонската патека<ref name="Tsuji" /> или со реакцијата на харпун користејќи состојби Xe(³P ).<ref name="Rettner" /> Главниот пат на синтезата на {{хем|XeCl|*}} е реакцијата (3), а односот на бројот на состојби B со состојбата D е 0,053. Од Табела 17, веројатно е дека состојбата D ќе се де-ексцитира исклучиво кон состојбата X. Веројатностите за транзиција на Табела 17 покажуваат I_D→X/I_B→X≈6,2% , со резултати од редот на големината на Сур и неговите соработници и недалеку од онаа на Тејлор<ref name="Taylor " /> Овие емисии се повеќе или помалку деградирани за кратки бранови должини како што емисиониот спектар на линијата (B→X) покажува на слика 13. Соодветен феномен на осцилација со иста бранова должина е забележан во спектрите на апсорпција.<ref name="Shostak, Strong " /> Освен тоа, емисијата (D→X) ја има истата структура на линијата како (B→X).<ref name="Sur Hui et Tellinghuisen" /> Ширината и осцилаторната природа на овие линии се поврзани со постоењето на транзиции кои произлегуваат од високите вибрациони нивоа на возбудени радијативни состојби.<ref name="Tamagake" /><ref name="Kolts Velazco et Setters" /><ref name= "Golde" /> Вибрационото возбудување е резултат на енергијата оставена по формирањето на ексциплексната молекула. Оваа енергија зависи и од состојбата на атомот/јонот на ксенонот вклучен во реакцијата и од донорот на халоген.<ref name="Setser Breashers et Dreeling" /><ref name="Tamagake" /><ref name="Wren" /> За емисијата од 345&nbsp;nm, транзициите на високо ниво на вибрации се повеќе дисперзирани кон црвениот регион за C→A_3/2 отколку за B→A<sub>1/2</ под> бидејќи одбивната бариера на A_3/2 е поостра и поблиску до повисоката состојба на емисијата отколку што е A_1/2.<ref name="Tamagake" /> Осцилаторната природа на овие спектри има тенденција да исчезне со зголемување на притисокот, покажувајќи ги само врвовите што произлегуваат од нивото v≤2 кога притисокот е над 1 atm. Ова покажува дека вибрационата релаксација ефикасно ги депопулира највисоките вибрациони нивоа.<ref name="Flan_501" /><ref name="Golde" /> Од друга страна, исчезнувањето на покачените нивоа е побрзо за состојбата Б отколку за состојбата C бидејќи состојбата C има многу подолг животен век.<ref name="Tamagake" /> Вибрациското релаксирање на состојбите B и C игра важна улога во хемиската кинетика на XeCl ласерите. Овие емисии се повеќе или помалку деградирани за кратки бранови должини како што емисиониот спектар на линијата (B→X) покажува на слика 13. Соодветен феномен на осцилација со иста бранова должина е забележан во спектрите на апсорпција.<ref name="Shostak, Strong " /> Освен тоа, емисијата (D→X) ја има истата структура на линијата како (B→X).<ref name="Sur Hui et Tellinghuisen" /> Над 5 атм, овие линии се зголемуваат во ширина, веројатно поради судирното проширување предизвикано од зраците или поради целата ротациона структура.<ref>{{cite journal|author1=S.C. Lin |author2=Q.H. Lou |author3=Q.S. He |name-list-style=amp |journal=J. Quant. Spectrosc. Radiat. Transfer |volume=33|pages= 133–144 |year=1985|doi=10.1016/0022-4073(85)90099-8|title=Reversal of spectral narrowing of xenon chloride B2Σ → X2Σ emission observed at high gas pressures|issue=2|bibcode=1985JQSRT..33..133L }}</ref> Изотопските ефекти се занемарливи за ксенон, но означени за хлор. Вибрационите линии поврзани со најтешкиот изотоп ³⁷Cl се лесно поместени кон најголемите бранови должини. На пример, јазот гласи 1,51 А за линијата 4-0 од B→X.<ref name="Tellinghuisen" /> ===== Радијативност возбудени видови ===== Вредностите за состојбите B, C и D се прикажани во Табела 18 за нивото на вибрации v=0. Тоа се состојби Б и В кои резултирале со повеќе определби. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Табела 18. ! Состојба B : τ_B ! Состојба C : τ_C ! Состојба D : τ_D ! Метод ! Навод |- | 11.1 ± 0.2 | 130.5 ± 1.5 | | Експериментално (гас) | <ref name="Appl. Radiat. Isot. 46" /> |- | 27 ± 3 | 53 ± 6 | | Експериментално (гас) | <ref name="Chem. Phys. Lett. 82" /> |- | 10.1 | 123 | 9.5 | Theoretical | <ref name="Hay et Dunning" /> |- | 11.1 ± 0.2 | 131 ± 10 | | Експериментално (гас) | |- | | 135 | | Експериментално (гас) | <ref name="Yu Setser et Horiguchi" /> |- | 8.2 | 95 | 6.9 | Theoretical | <ref name="Adams et Chabalowski" /> |- | | | 11 | Експериментално (solid) | <ref name="J. Chim. Phys. 86" /> |- | | 133.5 ± 4.5 | | Експериментално (solid) | <ref name="Fajardo et Apkarian" /> |- | | 120 ± 9 | | Експериментално (solid) | <ref name="J. Mol. Struct. 222" /> |- | 17 | | | Експериментално (гас) | |} Во состојба Б, две вредности се статистички оддалечени од другите.<ref name="Chem. Phys. Lett. 82" /> Тие одговараат на најстарите мерења. Без да се земат предвид, интервалот на доверба добиен во ns е: 8<τ_B<12.3. За состојбата C, дисперзијата е поважна. Определувањето на Гренисен и неговите соработници Grieneisen <ref name="Chem. Phys. Lett. 82" /> е сè уште статистички оддалечено од другите, како и од двете теоретски вредности<ref name ="Adams et Chabalowski" /><ref name="Hay et Dunning" /> заедно со мерење добиено во цврста состојба.<ref name="J. Mol. Struct. 222" /> Кога горенаведеното ќе се занемари, интервалот на доверба, во ns, тогаш станува: 129.1<τ_C<135.9. Користејќи ги просечните вредности, релацијата τ_B/τ_C е 0,0764. Соодветно е споредлива со директна мерка која е 0,087 ± 0,009.<ref name="Chem. Phys. Lett. 72" /> Оваа врска е важна бидејќи игра важна улога во вибрационото релаксирање на состојбите B и C. Спроведена е систематска студија за животниот век на неколку вибрациони нивоа (v≤136) на состојбите B и C како што е наведено во Табела 19.<ref name="J. Chem. Phys. 75">{{cite journal|author1=T.D. Dreiling |author2=D.W. Setser |name-list-style=amp |journal=J. Chem. Phys.|volume= 75|page= 4360 |year=1981|doi=10.1063/1.442599|title=State-to-state relaxation processes for XeCl(B, C)|issue=9|bibcode=1981JChPh..75.4360D }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Табела 19. .<ref name="J. Chem. Phys. 75" /> ! Ниво на вибрации ! енергија (cm⁻¹); State C ! Lifetime (ns) ; State C ! Енергија (cm⁻¹); State B ! Lifetime (ns) ; State B |- | 0 | 139.42 | 120.0 | 369.42 | 11.0 |- | 4 | 876.08 | 127.6 | 1136.05 | 11.08 |- | 8 | 1590.86 | 136.4 | 1882.33 | 11.88 |- | 12 | 2284.25 | 137.2 | 2608.63 | 12.29 |- | 16 | 2956.77 | 142.8 | 3315.38 | 12.64 |- | 20 | 3608.94 | 146.9 | 4002.98 | 12.53 |- | 24 | 4241.29 | 152.3 | 4671.84 | 12.35 |- | 28 | 4854.33 | 174.1 | 5322.39 | 13.43 |- | 32 | 5448.6 | 182.1 | 5955.05 | 14.10 |- | 36 | 6024.61 | 195.3 | 6570.25 | 14.5 |- | 40 | 6582.89 | 195.5 | 7168.42 | 14.84 |- | 44 | 7123.96 | 210.3 | 7750.00 | 16.12 |- | 48 | 7648.33 | 224.6 | 8315.41 | 16.38 |- | 52 | 8156.52 | 230.6 | 8865.10 | 17.25 |- | 56 | 8649.03 | 245.0 | 9399.49 | 18.69 |- | 60 | 9126.35 | 256.4 | 9919.03 | 19.33 |- | 64 | 9588.98 | 265.0 | 10424.17 | 20.15 |- | 68 | 10037.4 | 275.2 | 10915.27 | 21.35 |- | 72 | 10472.1 | 279.1 | 11392.77 | 22.42 |- | 76 | 10883.4 | 270.2 | 11897.07 | 23.88 |- | 80 | 11302.0 | 296.2 | 12308.67 | 24.78 |- | 84 | 11698.1 | 298.2 | 12747.97 | 26.04 |- | 88 | 12082.3 | 308.3 | 13175.27 | 27.52 |- | 92 | 12454.9 | 318.1 | 13390.97 | 28.98 |- | 96 | 12815.3 | 325.6 | 13994.47 | 30.21 |- | 100 | 13167 | 337.7 | 14389.17 | 31.77 |- | 104 | 13507.3 | 343.3 | 14772.37 | 33.21 |- | 108 | 13837.6 | 349.1 | 15145.174 | 35.14 |- | 112 | 14158.1 | 352.8 | 15508.67 | 37.16 |- | 116 | 14469.3 | 357.9 | 15862.27 | 39.03 |- | 120 | 14771.5 | 375.1 | 16206.67 | 40.91 |- | 124 | 15065 | 398.5 | 16541.97 | |- | 128 | 15627.1 | 433.7 | 17186.47 | |- | 136 | 15896.2 | 438.5 | 17496.07 | |} ====== Во смеса Xe/HCl ====== Единствениот процес на уништување на состојбите B и C на XeCl, освен радијативниот процес, кој е докажан е: {{хем|XeCl|*}} + HCl → Други производи, а не XeCl (6) ''со константа на брзина k_H'' {{хем|XeCl|*}} + Xe → Други производи, а не XeCl (7) ''со константа на брзина k_X'' {{хем|XeCl|*}} + 2 Xe → Други производи, а не XeCl и {{хем|Xe|2|Cl}} или → {{хем|Xe|2|Cl}}^{*</sup > + Xe (8) ''со константа на брзина од k_DX'' {{хем|XeCl|*}} + Xe + HCl → Други производи, а не XeCl (9) ''со константа на брзина од k_M'' {{хем|XeCl|*}} + e⁻ → Xe + Cl + e⁻ (10) ''со константа на брзина од k<sub>e</sub >'' Од 2014 година не бил пронајден резултат за D. Добиените вредности за состојбите B и C се собрани во Табела 20. Авторите претпоставуваат дека стапките на реакција се идентични за двете состојби. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Табела 20: Константи на брзина за исчезнување на XeCl(B, C) во cm³s⁻¹ за k_e, k_H и k_X и во in cm⁶s⁻¹ за k_DX and k_M. ! Ref ! k_H ! k_X ! k_DX ! k_M ! k_e |- | <ref name="Finn">{{cite journal|author1=T.G. Finn |author2=R.S.F. Chang |author3=L.J. Palumbo |author4=L.F. Champagne |name-list-style=amp |journal= Appl. Phys. Lett. |volume=36|page= 789 |year=1980|doi=10.1063/1.91335|title=Kinetics of the XeCl (B→X) laser|issue=10|bibcode=1980ApPhL..36..789F }}</ref> | 1.4 × 10⁻⁹ (± 40%) | 3.2 × 10⁻¹¹ (± 35%) | | | |- | | (6.3 ± 0.5) × 10⁻¹⁰ | (2.3 ± 0.3) × 10⁻¹¹ | | | |- | <ref name="Turner" /> | | | | | 4 × 10⁻⁸ |- | <ref name="Le Calvéams" /> | | 0.4 × 10⁻¹¹ | 1.3 × 10⁻³⁰ | | |- | <ref name="lorents" /> | (7.3 ± 0.1) × 10⁻¹⁰ | < 4 × 10⁻¹² | (1.53 ± 0.1) × 10⁻³⁰ | | |- | <ref name="Quinones Yu Setser et Lo" /> | | (5.0^+3.0_−2.0) × 10⁻¹² | (13.0 ± 4.0) × 10⁻³¹ | | |- | <ref name="Tang">{{cite journal|author1=K.Y. Tang |author2=D.C. Lorents |author3=R.L. Sharpless |author4=D.L. Huestis |author5=D. Helms |author6=M. Durett |author7=G.K. Walters |name-list-style=amp |journal= 33rd Gaxous Electronics Conference, Norman, Oklahoma |date=8 October 1980}}</ref> | | | 7.3 × 10⁻³¹ | | |- | <ref name="Qihong">{{cite journal|author=l. Qihong|journal= Hyperfine Interactions |volume=37|issue= 1–4 |pages= 275–290 |year=1987|doi=10.1007/BF02395714|title=X-ray preionised excimer laser and its applications|bibcode= 1987HyInt..37..275Q |s2cid= 100614339 |url= https://www.semanticscholar.org/paper/5de568e490e6f0a38694db343fa16a289a95d766 }}</ref> | | | | | 1.16 × 10⁻⁷ |- | <ref name="Tysone" /> | 1.7 × 10⁻⁹ | | 4 × 10⁻³¹ | | 1.2 × 10⁻⁷ |- | <ref name="Wategaonkar">{{cite journal|author1=Y.C. Yu |author2=S.J. Wategaonkar |author3=D.W. Setser |name-list-style=amp |journal=J. Chem. Phys.|volume= 96|page = 8914 |year=1992|doi=10.1063/1.462249|title=Electronic quenching of XeCl(B,C) and {{хем|Xe|2|Cl}}*|issue=12}}</ref> | (7.3 ± 0.1) × 10⁻¹⁰ | | | | |- | <ref name="Zuev" /> | | | 1.5 × 10⁻³⁰ | | |- | | 7.7 × 10⁻¹⁰ | 2.1 × 10⁻¹² | 1 × 10⁻³⁰ | | |- | <ref name="Rives, Teyssier" /> | (3.8 ± 2.3) × 10⁻¹⁰ | (4 ± 19) × 10⁻¹³ | (1.0 ± 0.4) × 10⁻³⁰ | (4.6 ± 2.1) × 10⁻²⁹ | |- | <ref name="Hokazono">{{cite journal|author1=H. Hokazono |author2=K. Midorikawa |author3=M. Obara |author4=T. Fujioka |name-list-style=amp |journal=J. Appl. Phys. |volume=56|page= 680 |year=1984|doi=10.1063/1.333987|title=Theoretical analysis of a self-sustained discharge pumped XeCl laser|issue=3|bibcode=1984JAP....56..680H }}</ref> | | | 1.5 × 10⁻³¹ | | |- | <ref name="Johnson" /> | | | 5 × 10⁻³¹ | | 2 × 10⁻⁸ |- | <ref name="levin" /> | | | | | 3 × 10⁻⁷ |- | <ref>{{cite journal|author1=M. Maeda |author2=A. Takahashi |author3=T. Mizunami |author4=Y. Miyazoe |name-list-style=amp |journal= Jpn. J. Appl. Phys. |volume=21|issue=8 |pages= 1161–1169 |year=1982|doi=10.1143/JJAP.21.1161|title=Kinetic Model for Self-Sustained Discharge XeCl Lasers|bibcode=1982JaJAP..21.1161M |s2cid=119961091 }}</ref> | | | | | 3 × 10⁻⁸ |- | <ref>{{cite journal|author1=V.M. Baginskii |author2=P.M. Golovinskii |author3=A.I. Shchedrin |name-list-style=amp |journal= Sov. Phys. Tech. Phys. |volume=31|page= 1402 |year=1986}}</ref> | | | | | 2 × 10⁻⁷ |- | <ref name="Ishihara" /> | | | | | 1 × 10⁻⁷ |} Реакцијата (9) е забележана само еднаш, неодамна.<ref name="Rives, Teyssier" /> Според тоа не се достапни податоци за споредба. Спротивно на тоа, другите реакции биле постојано набљудувани и квантифицирани. За k_H, три мерки се статистички оддалечени од другите.<ref name="Rives, Teyssier" /><ref name="Tysone" /><ref name="Finn" /> последните (постари) два се супериорни во однос на другите. Првата, неодамнешна мерка, е единствениот експеримент кој докажал дека процесот (9) бил запоставен. Мерењата направени од Ривес и неговите соработници,<ref name="Rives, Teyssier" /> k_H мора да се помножат со 2 што ги става на исто ниво како и другите вредности. Земајќи ја предвид реакцијата (9), множеството вредности на k_H мора да се ревидира надолу, освен за Ривс.<ref name="Rives, Teyssier" /> За k_X, статистичка анализа е многу тешка поради високата дисперзија на значајните апсолутни вредности на двојно зголемените неизвесности. Лорентс<ref name="lorents" /> обезбедил само горна граница. Резултатите од Ривес и неговите соработници<ref name="Rives, Teyssier" /> оставаат отворено прашање дали овој процес е пресметлив, со оглед на неговата слаба константа на стапка. Статистички, k_X, не треба да надминува 6,12{{e|-12}} cm³s⁻¹. Една друга (стара) мерка,<ref name="Finn" /> веќе дала погрешна вредност за k_H. Друга мерка била силно ревидирана надолу шест години подоцна.<ref name="Quinones Yu Setser et Lo" /> Реакцијата (8) која не води до производство на {{хем|Xe|2|Cl}}^* е од занемарлива важност.<ref name="Quinones Yu Setser et Lo" /><ref name="Berman" /> Мерењата дадени за k_DX се добро дисперзирани и интервалот на доверба содржи само три вредности.<ref name="Rives, Teyssier" /><ref name="Tang" /> Две од исклучените мерења се со сомнителни проценки,<ref name="Johnson" /><ref name="Hokazono" /> додека другите се соодветно директни мерки<ref name="Le Calvéams" /><ref name ="Quinones Yu Setser et Lo" /><ref name="lorents" /><ref name="Zuev" /><ref name="Tysone" /> што обезбеди добро резултати. Виси над k_DX е голема неизвесност, но просечната вредност е репрезентативна за вкупните резултати, односно 9,1{{e|-31}} cm⁶s< sup>−1}. Измерените вредности на k_e прикажуваат силна дисперзија. Само четири вредности се статистички блиски<ref name="Ishihara" /><ref name="Turner" /><ref name="Tysone" /><ref name="Qihong" /> Просечната вредност од 9,6{{e |-8}} cm³s⁻¹ е релативно блиску до единствената директна мерка.<ref name="Qihong" /> Лу<ref name="Lou, Opt">{{cite journal|author=Q. Lou|journal= Opt. Commun. |volume=65|issue= 1 |pages= 26–32 |year=1988|doi=10.1016/0030-4018(88)90435-X|title=The effect of specific input energy on the performance of an X-ray preionised XeCl discharge laser|bibcode= 1988OptCo..65...26L }}</ref> исто така предложил други производи за реакција (10): {{хем|XeCl|*}} + e⁻ → {{хем2|Xe+}} + Cl⁻ (k_e1 = 1,8{ {e|-7}} cm³s⁻¹) или → Xe* + Cl + e⁻ (k<sub>e2< /sub> = 1,2{{e|-7}} cm³s⁻¹) Забележани се одредени разлики за реакциите од типот (6) кои ги опфаќаат вибрационите нивоа на партнерите во судирот: {{хем|XeCl|*}}(v=0) + HCl(v=1) → Xe + HCl + Cl + Cl (6a) ''со константа на брзина k_Ha'' {{хем|XeCl|*}}(v=0) + HCl(v=2) → Xe + HCl + Cl + Cl (6b) ''со константа на брзина од k_Hb'' XeCl(B,C;v≠0) + HCl(v=0) → Други производи, а не XeCl (6c) ''со константа на брзина од k_Hc'' Вредностите на константите на брзината се сумирани во Табела 21. Тие се добро дисперзирани и не одговараат на некое директно мерење. Овие вредности се конкретно засновани на аналогни проценки. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Табела 21. Вредност на k_Ha, k_Hb, k_Hc во cm³s⁻¹. ! Навод ! k_Ha ! k_Hb ! k_Hc |- | <ref name="levin" /> | 7.7 × 10⁻¹⁰ | | |- | <ref>{{cite journal|author1=P.K. Miidla |author2=V.E. Peet |author3=R.A. Sorkina |author4=E.E. Tamme |author5=A.B. Treshchalov |author6=A.V. Sherman |name-list-style=amp |journal= Sov. J. Quantum Electron.|volume= 16|pages= 1438–1443 |year=1986|doi=10.1070/QE1986v016n11ABEH008297|title=Theoretical and experimental investigations of an electric-discharge plasma of an XeCl laser|issue=11}}</ref> | 6.3 × 10⁻¹⁰ | | |- | <ref name="Lou, Opt"/> | 1.4 × 10⁻⁹ | | |- | <ref name="Ujda" /> | 7.7 × 10⁻⁹ | 7.7 × 10⁻⁹ | |- | <ref name="Baginskii1444" /> | | 7.7 × 10⁻¹⁰ | |- | <ref name="Ohwa" /> | | 6.3 × 10⁻¹⁰ | |- | <ref name="Mihkelsoo">{{cite journal|author1=V. Mihkelsoo |author2=P. Miidla |author3=V. Peet |author4=A. Sherman |author5=R. Sorkina |author6=E. Tamme |author7=A. Treshchalov |name-list-style=amp |journal=J. Phys. B |volume= 22|pages= 1489–1504 |year=1989|doi=10.1088/0953-4075/22/9/020|title=Theoretical simulation of physical processes in a discharge XeCl laser|issue=9|bibcode=1989JPhB...22.1489M |s2cid=250821390 }}</ref> | | | 6.3 × 10⁻¹⁰ |} Реакциите што одговараат на реакциите (6) и (7) се евидентни кога XeCl е во основна состојба на X(v=0). Овие феномени влијаат на перформансите на ласерот и затоа се важни. Константите на брзината се собрани во Табела 22. Овие стапки не се разликуваат со нивото на вибрации на молекулите кои се судираат. Постои само едно директно мерење;<ref name="Waynant" /> другите се проценки. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Табела 22. Константи на стапка на исчезнување во cm³s⁻¹ преку бинарни судири. Резултатите се релативни за XeCl(X, v = 0) заедно со друг партнер, кој било од Xe, HCl и електрон. ! Ref ! Xe ! HCl ! e⁻ |- | <ref name="Waynant" /> | (5.6 ± 0.8) × 10⁻¹² | (2.2 ± 0.5) × 10⁻¹¹ | |- | <ref name="Kannari15" /> | 2.2 × 10⁻¹¹ | 5.6 × 10⁻¹⁰ | |- | <ref name="Johnson" /> | 8 × 10⁻¹² | | 2 × 10⁻⁸ |- | <ref name="Lou, Opt" /> | | | 7 × 10⁻⁸ |} ====== Улога на тампон гас ====== Додавањето на трет гас во значителни количини, исто така, влијае на кинетиката на исчезнување на XeCl(B,C). Предизвикува реакции слични на оние произведени од ксенон: Двоен судир (11) : XeCl(B,C) + Rg → Xe + Cl + Rg ''константа на брзина од k₁₁'' Троен судир (12) : XeCl(B,C) + 2 Rg → Xe + Cl + 2 Rg ''константа на брзина од k₁₂'' Мешан троен судир (13) : XeCl(B,C) + Xe + Rg → 2 Xe + Cl + Rg ''константа на брзина од k₁₃'' Константите на брзината на трите процеси се групирани во табелите 23-25. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Табела 23. Вредности на k₁₁ во cm³s⁻¹ за различните ретки гасови. ! навод ! He ! Ne ! Ar ! Kr |- | <ref name="Quinones Yu Setser et Lo" /> | (1.1 ± 0.2) × 10⁻¹² | (0.76 ±0.15) × 10⁻¹² | (1.8 ± 0.5) × 10⁻¹² | (4.0 ± 0.6) × 10⁻¹² |- | <ref name="Hokazono" /> | 5 × 10⁻¹³ | | | |- | <ref name="Bagins488">{{cite journal|author1=V.M. Baginskii |author2=P.M. Golovinskii |author3=V.A. Danilychev |author4=A.I. Milanich |author5=A.S. Soroka |author6=A.I. Shchedrin |name-list-style=amp |journal= Sov. J. Quantum Electron.|volume= 16|pages= 488–493 |year=1986|doi=10.1070/QE1986v016n04ABEH006525|title=Dynamics of growth of a discharge and ultimate energy characteristics of lasers utilizing He–Xe–HCl mixtures|issue=4}}</ref> | 1 × 10⁻¹² | | | |- | <ref name="Finn"/> | | (1.0 ± 0.3) × 10⁻¹² | | |- | | | 3.3 × 10⁻¹³ | | |- | <ref name="Ohwa" /> | | 10⁻¹¹ | | |- | <ref name="Glass">{{cite journal|author1=G.P. Glass |author2=F.K. Tittel |author3=W.L. Wilson |author4=M.S. Smayling |author5=G. Marowsky |name-list-style=amp |journal= Chem. Phys. Lett.|volume= 83|pages= 585–589 |year=1981|doi=10.1016/0009-2614(81)85528-5|title=Quenching kinetics of electron beam pumped XeCl|issue=3|bibcode=1981CPL....83..585G }}</ref> | | | < 2 × 10⁻¹³ | |} Реакциите (11) и (13) се секогаш важни додека реакцијата (12) има незначителен придонес. Резултатите се во голема мера дисперзирани. Разликите може да достигнат редови на големина. Четири наводи<ref name="Quinones Yu Setser et Lo" /><ref name="lorents" /><ref name="Glass" /> резултирале со директни мерења на стапките на реакција. Другите се проценки. Тие се засноваат на кореспонденции и само индикативни. Нема информации за криптон. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Табела 24. Вредности на k₁₂ во cm⁶s⁻¹ за различни ретки гасови. ! навод ! He ! Ne ! Ar ! Kr |- | <ref name="Glass" /> | | | < 3 × 10⁻³³ | |- | <ref name="Hokazono"/> | 5 × 10⁻³⁴ | | | |- | <ref name="Mizunami">{{cite journal|author1=T. Mizunami |author2=M. Maeda |author3=O. Uchino |author4=O. Shimomura |author5=Y. Miyazoe |name-list-style=amp |journal= Rev. Laser Eng. |volume=9|page= 512 |year=1981|doi=10.2184/lsj.9.527|title=Computer Simulation for UV-preionized Discharge KrF Laser|issue=5|doi-access=free }}</ref> | 5 × 10⁻³² | | | |- | <ref name="Baginskii1444" /> | | 1 × 10⁻³³ | | |- | | | < 1 × 10⁻³³ | | |- | <ref name="Ohwa" /> | | 1 × 10⁻³⁴ | | |} Конкурентните реакции се евидентни за севкупноста на овие реакции. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Табела 25. Вредности на k₁₃ во cm⁶s⁻¹ за различни ретки гасови. ! навод ! He ! Ne ! Ar ! Kr |- | <ref name="Glass" /> | | | (3.8 ± 0.2) × 10⁻³⁰ | |- | <ref name="Quinones Yu Setser et Lo" /> | (2.4 ± 0.5) × 10⁻³¹ | (7.4 ± 1.5) × 10⁻³¹ | (8.9 ± 1.9) × 10⁻³¹ | (9.9 ± 1.9) × 10⁻³¹ |- | <ref name="lorents" /> | | | (1.01 ± 0.05) × 10⁻³⁰ | |- | <ref name="Hokazono" /> | 1.5 × 10⁻³² | 1.5 × 10⁻³¹ | | |- | <ref name="Ohwa" /> | | 5 × 10⁻³² | | |- | <ref name="Turner" /> | | 1 × 10⁻³¹ | | |- | <ref name="Mizunami" /> | 1.5 × 10⁻³¹ | | | |- | <ref name="Ishihara" /> | | 2 × 10⁻³¹ | | |} Реакциите на (11) се конкурентни за реакции на поместување. Во овој случај, производите се RgCl(B). Тие се забележани само во случај кога Rg = Kr:<ref name="Brashears2495" /> {{хем|XeCl|*}} + Kr → KrCl + Xe Константата на брзина е 0,7{{e|-9}} cm³s⁻¹.<ref name="Shuaibov" /> Затоа, оваа реакција е поефикасна од гаснење. Таа игра важна улога во ласерската кинетика. Тој е исто така брз како и процесот на создавање на {{хем|XeCl|*}} со реакција на харпун. Табела 20 се однесува на еден од главните патишта на уништување на молекулата ексциплекс. За Брашерс и неговите соработници,<ref name="Brashears1981" /> можно е да се добие триатомскиот комплекс, Rg{{хем|XeCl|*}}, како производ. Ова е конкурентна реакција кога се случуваат судири кои произведуваат дисоцирани атоми. Забележани се емисии на KrXeCl на 370&nbsp;nm,<ref name="Brashears1981">{{cite journal|author1=H.C. Brashears, Jr. |author2=D.W. Setser |author3=Y.C. Yu |name-list-style=amp |journal=J. Chem. Phys.|volume= 74|issue=1 |page= 10 |year=1981|doi=10.1063/1.440863|title=Emission spectra of KrXeCl*, KrXeBr*, KrXeI*, ArKrF*, and ArKrCl*|bibcode=1981JChPh..74...10B }}</ref> заедно со ArXeCl на 326&nbsp;nm<ref>{{cite journal|author1=B. Forestier |title=Supersonic Flow Low Temperature Electronic Transition Excimer Lasers |author2=B. Fontaine |author3=P. Gross |name-list-style=amp |journal=Journal de Physique Colloques|volume= 41, C9-455 |year=1980 |doi=10.1051/jphyscol:1980962 |url=https://www.researchgate.net/publication/45818617 |pages=C9-455–C9-462|s2cid=98293236 }}</ref> и NeXeCl на 434&nbsp;nm.<ref name="J. Chim. Phys. 86" /> Константите на брзината не се измерено, освен Rg=Kr, што е 9{{e|-33}} cm⁶s⁻¹.<ref name="Quinones Yu Setser et Lo" /> Сепак, создавањето на ArXeCl се чини дека е повластено од конкурентна реакција (13): Xe* + Ar + Xe → Ar{{хем|XeCl|*}} Константата на брзина е 4{{e|-30}} cm⁶s⁻¹.<ref name="TittelQE" /> Тогаш е од истиот редослед на магнитуда како (13). Сепак, синтезата на тримерот {{хем|Xe|2|Cl}}^* е најчестата конкурентна реакција на (13). За хелиум, Багнински и неговите соработници<ref name="Bagins488" /> обезбедиле решение користејќи {{хем|Xe|2|*}} + Cl + He од кои константата на брзина е 1,5{{e| -31}} cm⁶s⁻¹. Соодветна реакција за (11) била демонстрирана за XeCl во основната состојба. Константите на брзината се сумирани во Табела 26. Мерењата се во голема мера дисперзирани (само едно е директно), а податоците за криптонот се отсутни.<ref name="Waynant" /> Другите се засноваат, повеќе или помалку, на проценки. Меѓу нив, еден<ref name="Corkum">{{cite journal|author1=P.K. Corkum |author2=R.S. Taylor |name-list-style=amp |journal= IEEE J. Quantum Electron. |volume=QE-18|pages= 1962–1975 |year=1982|doi=10.1109/JQE.1982.1071467|title=Picosecond amplification and kinetic studies of XeCl|issue=11|bibcode=1982IJQE...18.1962C }}</ref> е статистички оддалечен од другите. При користење на неон, константата на брзина за XeCl(X, v=1) е проценета како 1{{e|-11}} cm³s⁻¹.<ref name = "Ohwa" /> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Табела 26. Константи на стапка на исчезнување во cm³s⁻¹ преку бинарни судири во однос на XeCl(X, v=0) за различни гасови. ! навод ! He ! Ne ! Ar ! Kr |- | <ref name="Ishihara" /> | 5 × 10⁻¹² | | | |- | <ref name="Mihkelsoo" /> | 9.8 × 10⁻¹¹ | | | |- | <ref>{{cite journal|author1=Z.M. Xia |author2=E.A. Ballik |name-list-style=amp |journal= Opt. Commun. |volume=98|issue=1–3 |pages= 172–180 |year=1993|doi=10.1016/0030-4018(93)90776-2|title=Investigations of a compact short-pulse discharge-excited XeCl laser|bibcode=1993OptCo..98..172X }}</ref> | 3 × 10⁻¹² | | | |- | <ref name="Waynant" /> | | (1.0 ± 0.15) × 10⁻¹³ | (0.6 ± 0.06) × 10⁻¹³ | |- | <ref name="levin" /> | | 1 × 10⁻¹¹ | | |- | <ref name="Lou, Opt" /> | | 1 × 10⁻¹² | | |- | <ref name="Johnson" /> | | 8 × 10⁻¹² | | |- | <ref name="Corkum" /> | | 5 × 10⁻¹¹ | | |} ====== Други донатори на хлор и други реакции====== Главните реакции се оние што одговараат на реакцијата (6): {{хем|XeCl|*}} + RCl → Други производи, а не XeCl (14) ''константа на стапка на k_R'' Вредностите на константите на брзината преку RCl = {{хем|Cl|2}} или {{хем|CCl|4}} се сумирани во табелата 27. Трите проучувани донори на хлор (HCl, {{хем|Cl|2} } и {{хем|CCl|4}}) имаат стапки на гаснење со ист ред на големина. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Табела 27. Константи на брзина во cm³s⁻¹ во однос на реакциите (14) за XeCl (B, C ; v’ = 0,1). ! навод ! {{хем|Cl|2}} ! {{хем|CCl|4}} |- | | (4.3 ± 0.2) × 10⁻¹⁰ | |- | <ref name="lorents" /> | (5.6 ± 0.25) × 10⁻¹⁰ | |- | <ref name="Tang" /> | 5 × 10⁻¹⁰ | |- | <ref name="Zuev" /> | 5.9 × 10⁻¹⁰ | |- | <ref name="Le Calvéams" /> | 5.8 × 10⁻¹⁰ | |- | <ref name="Glass" /> | | (4.6 ± 0.2) × 10⁻¹⁰ |} Сите мерења во Табела 27 биле експериментални. За хлорот, само една (неодамнешна) вредност е статистички оддалечена од другите. Апсолутната разлика не е многу голема во однос на другите определби. Просечната вредност за k_R за хлор е 5{{e|-10}} cm³s⁻¹, што е многу блиску до мерка во однос на {{хем|CCl|4}}. За хлорот, Гринисен <ref name="Chem. Phys. Lett. 82" /> посочил на две различни вредности за константата на брзина за состојбите B и C. Тие биле соодветно проценети како (8,8 ± 1,5 ){{e|-10}} cm³s⁻¹ и (3,3 ± 0,3){{e|-10}} cm^{3</sup >s⁻¹. Ова е директна мерка за процесот на уништување преку бинарен судир со {{хем|Cl|2}} што ги вклучува сите појави, а не само гаснењето. Бидејќи состојбите B и C се енергетски блиску, судирното спојување делува на двете состојби. Сличен резултат за ксенон се чини дека ја зајакнува оваа хипотеза. Некои атоми на слободен хлор постојат во услови кои се важни за ласерите. Следниве реакции на гаснење се предвидени за: {{хем|XeCl|*}} + Cl → Xe + 2Cl Двајца автори ја процениле константата на брзина: 1,4{{e|-9}} cm³s⁻¹<ref name="Ishihara" /> и 8{{e |-10}} cm³s⁻¹.<ref name="Johnson" /> Присуството на нечистотии, I_m, како што се хлоројаглеродите (последица од корозија<ref name="Tennant">{{cite journal|author=R. Tennant |title=Control of Contaminants in XeCl Lasers |journal= Laser Focus |volume=17|page= 65 |year=1981}}</ref>), НЕ, {{хем|CO|2}}, {{хем|O|2}}, CO, {{хем|N|2}}O, {{хем|H|2}}O може да има ефект врз хемиската кинетика на исчезнување на {{хем|XeCl|*}} од бинарни судири I<sub>m< /sub>–{{хем|XeCl|*}} поседува константи на брзина од редот од 3{{e|-10}} cm³s⁻¹,<ref name="Wategaonkar" /> со што ги прави споредливи со реакцијата {{хем|XeCl|*}} + RCl. Сепак, со оглед на вообичаените нивоа на нечистотии, фреквенциите на реакцијата се занемарливи. Предложено е практично решение за нивно елиминирање кое вклучува воведување 1&nbsp;torr од {{хем|H|2}}.<ref name="Tennant" /> ===== Процес на судирно спојување помеѓу состојбите B и C ===== ====== Кај бинарни смеси на Xe/HCl ====== Слабиот енергетски јаз (околу 100&nbsp;cm⁻¹) помеѓу овие две состојби (Табела 2), сугерира дека е создадена спојка. Сепак, овој резултат не бил точно квантифициран ниту подоцна бил потврден. Неодамна не е откриен феномен на судир на спојување предизвикан од хлор. Улогата на електроните исто така не е добро позната во процесот на спојување. Според Фин и неговите сораотници,<ref name="Finn" /> неговата улога е занемарлива, иако Џонсон и неговите сораотници<ref name="Johnson" /> дале константа на зголемена стапка. Оваа стапка е иста, според нив, за трансферите од B во C и од C во B. Разликата во енергијата помеѓу B и C не е нула (види Табела 2). Стапката на реакција била проценета на 2{{e|-8}} cm³s⁻¹. Овие спојки се демонстрирани преку бинарни судири со помош на атом на ксенон: XeCl(B; v' = 0) + Xe → XeCl(C; v' = 0,1) + Xe (15) ''брзинска константа на k_BC'' XeCl(C; v' = 0, 1) + Xe → XeCl(B; v' = 0) + Xe (16) ''брзинска константа на k_CB'' Мерењата на константите на брзината не се многу конзистентни како што може да се види во Табела 28. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Табела 28. Константи на брзина во cm³s⁻¹ на судирните процеси на спојување на државите B и C. ! навод ! k_BC ! k_CB |- | | (11.0 ± 0.3) × 10⁻¹¹ | (7.4 ± 0.3) × 10⁻¹¹ |- | <ref name="Le Calvéams" /> | 13.5 × 10⁻¹¹ | 15 × 10⁻¹¹ |- | <ref name="Rives, Teyssier" /> | (7.21 ± 1.97) × 10⁻¹² | (4.08 ± 1.97) × 10⁻¹² |- | <ref name="Kannari15" /> | 5 × 10⁻¹¹ | |} Во експериментите на Ине и неговите соработници, вибрационите нивоа v'=0,1 биле директно возбудени. Ова не е случај во другите експерименти.<ref name="Rives, Teyssier" /><ref name="Le Calvéams" /> Последната вредност<ref name="Kannari15" /> е само теоретска проценка заснована на сличности со други реакции. Енергетскиот јаз ΔE = E_B – E_C изведен од k_CB и k_BC, сугерира дека дополнителни информации можеше да следи. Претпоставувајќи дека состојбите E_B и E_C се термализирани: k_BC/k_CB = exp(ΔE/kT) бидејќи статистичките тежини на двете состојби се исти.<ref name="Hay et Dunning" /> ΔE, исто така било заклучено од Ине и неговите соработници како 85&nbsp;cm⁻¹ и како 119&nbsp;cm⁻¹ од Ривес и неговите соработници,<ref name="Rives, Teyssier" /> додека 22&nbsp;cm⁻¹ bilo мерењето дадено од Ле Клев и неговите соработници<ref name="Le Calvéams" /> (види Табела 2). Само првите две вредности се вредности на ΔE кои се компатибилни со 100&nbsp;cm⁻¹, прифатениот ред на големина. Постои јасна разлика помеѓу овие две; ред на големина ги раздвојува вредностите на k_BC и k_CB во двата експерименти.<ref name="Rives, Teyssier" /> Гринисен и неговите соработници<ref name="Chem. Phys. Lett. 82" /> обезбедиле само глобална стапка на уништување на состојбите B и C, со други зборови, гаснење и спојување. За уништување на состојбата C, тие пронашле (15,5 ± 0,9){{e|-12}} cm³s⁻¹ и за состојбата Б (10,3 ± 0,9) {{e|-12}} cm³s⁻¹, кои се средни вредности помеѓу оние на Ине и неговите соработници и Ривес и неговите соработници.<ref name="Rives, Teyssier" /> Потсетете се дека гасењето со ксенон има само слабо влијание (Табела 20). Ине и неговите соработници особено не ја зеле предвид реакцијата (9). Ако истиот пристап е преземен за резултатите од Ривес и неговите соработници,<ref name="Rives, Teyssier" /> вредностите на k_BC и k<sub>CB</ sub> се блиски до оние на Ине и неговите соработници. Како што било објаснето за k_x и k<sub>H</sub >, земајќи го предвид процесот (9) ги менува вредностите на брзината на реакцијата. Во оваа точка, Ривес и неговите соработници<ref name="Rives, Teyssier" /> е попрецизен од Ине и неговите соработници. Предноста на резултатот на Ине и неговите соработници била во вибрациската резолуција, како k_BC и k<sub>CB</sub > варира со нивото на вибрации v. За нивото v=70 до 130, константите на брзина помеѓу 15 и 20{{e|-11}} cm³s⁻¹ било забележано.<ref name="J. Chem. Phys. 75" /> k_BC и k_CB се чини дека тогаш расте со v. Бидејќи најчесто XeCl(B, C) се формира со силно вибрационо возбудување, знаењето за точната проценка на варијацијата на k_BC и k_CB со v; а важна е и хемиската кинетика на вибрационото релаксирање и нејзината важност во однос на процесот на спојување. ====== Улогата на тампон гас ====== Судирното спојување се создава со бинарни судири со атом на редок гас, Rg: XeCl(B) + Rg → XeCl(C) + Rg (17) ''константа на брзина на k_BC^Rg'' XeCl(C) + Rg → XeCl(B) + Rg (18) ''константа на брзина на k_CB^Rg'' Дрилинг и Сетсер<ref name="J. Chem. Phys. 75"/> обезбедуваат вредности за редот на големината за k_BC^Rg и k<sub>CB</sub >^Rg за дадено ниво на вибрации. Резултатите се прикажани во Табела 29. Ова покажува дека константите на брзината редовно се зголемуваат кога нивото на вибрации, v, на {{хем|XeCl|*}} е повисоко, а реткиот гас, Rg, е потежок. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Табела 29. Константи на брзина на спојување во cm³s⁻¹ со бинарни судири користејќи атом на редок гас.<ref name="J. Chem. Phys. 75" /> ! v ! He ! Ne ! Ar ! Kr |- | 0–30 | (0.5 to 1.8) × 10⁻¹¹ | (0.7 to 2.6) × 10⁻¹¹ | (3.0 to 11) × 10⁻¹¹ | (3.0 to 11) × 10⁻¹¹ |- | 30–70 | (1.8 to 2.5) × 10⁻¹¹ | (2.6 to 3.5) × 10⁻¹¹ | (11 to 15) × 10⁻¹¹ | (11.0 to 16) × 10⁻¹¹ |- | 70–130 | 2.5 × 10⁻¹¹ | 3.5 × 10⁻¹¹ | 15 × 10⁻¹¹ | 16 × 10⁻¹¹ |} Со користење на хелиум, направени се експерименти при низок и висок притисок.<ref name="Braset224" /> При високи притисоци, константите на пренос се од редот на (1,5 ± 0,7){{e|-12}} cm<sup >3}s⁻¹ и при низок притисок 3,0{{e|-11}} cm³s⁻¹. Силниот притисок предизвикува вибрациона релаксација, така што вредностите на v вклучени во преносот се слаби и обратно за слаби притисоци. Единственото достапно директно определување за k_BC^He дава вредност помала од 3{{e|-13}} cm³s⁻¹.<ref name="Yu Setser et Horiguchi" /> За [[неон]], вредностите на брзината на пренос при низок и висок притисок се соодветно, 3,0{{e|-11}} cm³s⁻¹ и (0,8 ± 0,4){{e|-12}} cm³s⁻¹.<ref name="Braset224" /> Тие се инфериорни во однос на оние од Табела 29. Директните мерењето на константата на брзина k_BC^Ne дава вредност помала од 3,10⁻¹³ cm³s⁻¹.<ref name="Yu Setser et Horiguchi" /> Конечно, според Охва,<ref name="Ohwa" /> редот на големината на двете стапки на константите на спојување би биле 4,8{{e|-12}} cm³s⁻¹ за v=4. За [[аргон]], резултатите се зголемуваат. При низок притисок, редот на големина би бил само 6,0{{e|-11}} cm³s⁻¹.<ref name="Braset224" /> Друго авторите<ref name="Bokor" /> објавиле стапки на пренос од 1,2 ± 0,4{{e|-4}} cm³s⁻¹ за почеток на интервал на притисок од 10 до 1000 torr. Директни мерења на k_BC^Ar и k_CB<sup>Ar</ sup> се достапни без да се специфицираат вклучените нивоа на вибрации:<ref name="Kolts Velazco et Setters" /> k_BC^Ar = 36{{e|-4}} cm³s⁻¹ и k_CB^Ar = 21{{e|-11}} cm³s ⁻¹ Во меѓувреме, Ју и неговите соработници<ref name="Yu Setser et Horiguchi" /> забележале варијација со температура од k_BC^{Ar</sup >: k_BC^Ar = (4 ± 2){{e|-12}} cm³s< sup>−1} на 300K и k_BC^Ar = (2 ± 1){{e|-12}} cm³s⁻¹ на 230K. За [[криптон]], може само да се направи проценка: k_BC^Kr = (4){{e|-12}} cm³s⁻¹.<ref name="Yu Setser et Horiguchi" /> Јасно е дека процесот на судир на спојување предизвикан од ретките гасови не е добро воспоставен. Различни автори даваат различен редослед на големини. Затоа, неизвесноста на константите на брзината е исто толку важна како и кај ксенонот. Вибрационото возбудување се смета дека игра улога која сè уште не е добро дефинирана. Директните мерења за k_BC^Rg и k_CB^Rg не се достапни. Од првите проценки, појавите изгледаат важни во кинетиката на гасните мешавини. ===== Вибрациона релаксација ===== {{хем|XeCl|*}} почесто се синтетизира со силна вибрациона возбуда и може да достигне вибрациони квантни броеви до v=100.<ref>{{cite journal|author1=M. Boivineau |author2=J. Le Calvé |author3=M.C. Castex |author4=C. Jouvet |name-list-style=amp |journal= Chem. Phys. Lett.|volume= 128|pages= 528–531 |year=1986|doi=10.1016/0009-2614(86)80667-4|title=Role of the entrance channel on the product internal energy distribution in the reaction: (Xe-{{хем|Cl|2}})* → XeCl* + Cl|issue=5–6|bibcode=1986CPL...128..528B }}</ref> Ова предизвикува одредена вибрациона релаксација што се формира со бинарни судир со атом на редок гас.<ref>{{cite journal|author1=Y.A. Kudryavtsev |author2=N.P. Kuz’mina |name-list-style=amp |journal= Sov. J. Quantum Electron.|volume= 7|pages= 131–133 |year=1977|doi=10.1070/QE1977v007n01ABEH008848|title=Excimer ultraviolet gas-discharge XeF, XeCl, and KrF lasers}}</ref> Објавено е само едно мерење за ксенон и ниво v=2. XeCl(B; v = 2) + Xe → XeCl(B; v' = 0,1) + Xe ''брзинска константа на k_v'' каде k_v = (2 ± 1){{e|-10}} cm³s⁻¹. Повеќето од познатите резултати се поврзани со тампон гасови. Сепак, единствено Дрилинг и Сестер <ref name="J. Chem. Phys. 75"/> ги завршиле мерењата. Вибрациската релаксација може да се напише како: {{хем|XeCl|*}}(v) + Rg → {{хем|XeCl|*}}(v') + Rg (19) Редовите на големина на k_v^Rg се сумирани во Табела 30. k_v^Rg се зголемува со нивото на вибрации од {{хем|XeCl|*}} и потешки ретки гасови, Rg. Вредностите на k_v^Rg се претпоставуваат дека се исти за состојбите B и C. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Табела 30: Константи на стапка на вибрациона релаксација во cm³s⁻¹ предизвикани од бинарни судири со атом на тампон гас, Rg.<ref name="J. Chem. Phys. 75"/> ! v ! He ! Ne ! Ar ! Kr |- | 0–30 | (0.15 to 1.1) × 10⁻¹¹ | (0.5 to 2.9) × 10⁻¹¹ | (1.0 to 6.0) × 10⁻¹¹ | (0.6 to 2.7) × 10⁻¹¹ |- | 30–70 | (1.1 to 2.5) × 10⁻¹¹ | (2.9 to 6.2) × 10⁻¹¹ | (6.0 to 12) × 10⁻¹¹ | (2.7 to 5.5) × 10⁻¹¹ |- | 70–130 | (2.5 to 4.4) × 10⁻¹¹ | (6.2 to 9.5) × 10⁻¹¹ | (20 to 34) × 10⁻¹¹ | (5.5 to 7.3) × 10⁻¹¹ |} За хелиум и криптон, не е достапна споредба. За неонот, документирана е само реакцијата со првите две вибрациони нивоа на B: XeCl(B; v = 1) + Ne → XeCl(B ; v = 0) + Ne ''со константа на брзина од k_v^Ne=(0,3 до 0,5) {{e|-11}} cm³s⁻¹''.<ref>{{cite journal|author1=O.L. Bourne |author2=A.J. Alcock |name-list-style=amp |journal= Appl. Phys. B|volume=32|pages= 193–198 |year=1983|doi=10.1007/BF00688287|title=The vibrational relaxation time constant for theB v=0 level of XeCl|issue=4|bibcode=1983ApPhB..32..193B|s2cid=119706012 |url=https://www.semanticscholar.org/paper/4769358c6aad591a8ffd3fd62aaf9987b2a3c648 }}</ref> ==== Патеки на исчезнување на молекулата ексимер==== Хемиската кинетика поради судирното спојување на состојбите B и C и вибрационата релаксација не се добро познати. Неколкуте достапни резултати често не се согласуваат, иако е можна општа идеја за ситуацијата. За високи нивоа на вибрации, спојувањето го надминува вибрационото релаксирање додека спротивното важи за најниските нивоа,<ref name="Setser Breashers et Dreeling"/> дури и ако е вклучен редок гас. Различните деструктивни процеси на XeCl(B) се разликуваат по важност. Се користи смеса оптимизирана за ласери. Неонот е фаворизиран пред аргонот бидејќи вториот силно се апсорбира преку јонот {{хем|Ar|2|+}} на 308&nbsp;nm.<ref name="Johnson"/> Затоа, се користи тројна смеса (Ne/Xe/HCl). Вкупниот притисок е фиксиран на 3 atm, соодветните парцијални притисоци се 2268,6 torr, 10 torr и 1,4 torr. Константите на стапката се просечни вредности на најсигурните проценки. Резултатите се сумирани во Табела 31. За реакцијата (19), се земени само најниските нивоа на вибрации. Долната граница на фреквенција на исчезнување е 0,40 ns⁻¹. Овој процес предизвикува најголемо уништување, што покажува дека XeCl(B) синтетизиран со висока вибрациона возбуда брзо се релаксира со бинарен судир со неон и (веројатно) и со ксенон. Ова сугерира дека другите процеси се навистина забележливи само откако XeCl(B) е на ниво v=0, поради што реакцијата (17) ја користи вредноста на k во однос на ниска v. Откако ќе заврши релаксацијата, преземаат други процеси. Депопулацијата со спонтана емисија е многу важна, како и реакциите (11) и (17). На овие два процеси им недостасуваат рафинирани мерења и определби во целина. Улогата на ксенонската спојка не е подобро позната, но има помало влијание од уништувањето со бинарен судир со HCl. Други попознати процеси се занемарливи. Особено сите термолекуларни реакции се занемарливи. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Табела 31: Фреквенција на уништување на B во ns⁻¹. ! Процеси ! Радијативна патека ! 6 ! 7 ! 8 ! 9 ! 11 ! 12 ! 13 ! 15 ! 17 ! 19 |- | Фрекфенција | 0.099 | 0.036 | 0.001 | 0.0001 | 0.0008 | 0.24 | 0.0006 | 0.0074 | 0.027 | 0.064 | 0.40 |- | Процент | 11% | 4% | < 1% | < 1% | < 1% | 27% | < 1% | 1% | 3% | 7% | 46% |- | Процент по вибрациона релаксација | 21% | 8% | < 1% | < 1% | < 1% | 50% | < 1% | 2% | 6% | 13% | |} == {{хем|Xe|2|Cl}} exciplex molecule == Општо земено, молекулите Rg₂X се помалку стабилни од RgX.<ref name="Smirnov"/> {{хем|Xe|2|Cl}} е од двоен интерес. Може да предизвика пертурбации во перформансите на ласерот XeCl бидејќи добро се апсорбира на 308&nbsp;nm и овозможува развој на друг тип ласер базиран на емисија на {{хем|Xe|2|Cl}}. === Молекула {{хем|Xe|2|Cl}} === Почетните проучувања за молекулата {{хем|Xe|2|Cl}}<ref name="Lorents78"/><ref name="HuestisSchlotter">{{cite journal|author1=D.L. Huestis |author2=N.E. Schlotter |name-list-style=amp |journal=J. Chem. Phys.|volume= 69|page= 3100 |year=1978|doi=10.1063/1.437001|title=Diatomics-in-molecules potential surfaces for the triatomic rare gas halides: Rg2X|issue=7|bibcode=1978JChPh..69.3100H }}</ref> пронашле: * Нејзината најстабилна конфигурација во возбудена состојба има триаголна геометрија C_2v.<ref>{{cite journal|author1=F. Okada |author2=V.A. Apkarian |name-list-style=amp |doi=10.1063/1.460387|title=Electronic relaxation of {{хем|Xe|2|Cl}} in gaseous and supercritical fluid xenon|year=1991|journal=The Journal of Chemical Physics|volume=94|pages=133}}</ref> * {{хем|Xe|2|Cl|*}} возбудени состојби се комплекси формирани од асоцијацијата на молекуларен јон на {{хем|Xe|2|+}} и атомски јон од {{хем|Cl| -}}. * Набљудуваната емисија на молекулата е широка; соодветните транзиции резултираат со многу одбивна основна состојба. Потенцијалните криви пресметани од Хестис и неговите соработници <ref name="Huestis83">{{cite journal|author1=D.L. Huestis |author2=G. Morowsky |author3=F.K. Tittel |name-list-style=amp |journal= AIP Conf. Proc. |volume=100|page= 238 |year=1983|doi=10.1063/1.34055|title=Triatomic rare gas halide excimers|bibcode=1983AIPC..100..238H }}</ref> од DIM (Дијатомика) методот е претставен на слика 15. Трите најниски состојби се ковалентни и одбивни. Тие се во корелација со XeCl(X или A) и со атом на ксенон во основната состојба. Експерименталната вредност на енергијата во состојба 1²Γ е 0,273 eV.<ref name="Lorents78"/> Таа е компатибилна со овие потенцијални криви. Следниве три состојби се јонски. Врзаната состојба 4²Γ е во корелација со XeCl(B) + Xe; следново, 5²Γ, одбивна состојба, е во корелација со XeCl(C) + Xe. Ласт и Џорџ<ref name="Last and George"/> направиле определување на потенцијалните криви користејќи друг метод, методот DIIS (Diatomics In Ionic Systems) без да се разгледа спин-орбиталната спојка. Тие откриле, како Хестис и неговите соработници<ref name="Huestis83"/> дека состојбата 4²Γ е најниската јонска состојба. На дното на бунарот, оваа состојба има конфигурација на рамнокрак триаголник, така што растојанието помеѓу рамнотежните позиции на Xe и Cl е 3,23&nbsp;Å. Според Адамс и Чабаловски<ref name="Adams et Chabalowski"/> растојанието Xe–Cl е 3,39&nbsp;Å. Првично, потенцијалните криви на различните состојби биле нацртани со одржување на константно и еднакво растојание Xe-Xe на 3,25&nbsp;Å (слика 16). Ласт и Џорџ откриле девет состојби (три ковалентни и шест јонски). Потенцијалните криви на антисиметричните состојби 4²Γ_π и 6²Γ_π речиси се совпаѓаат со потенцијалот криви на симетричните состојби 5²Γ и 6²Γ. 3²Γ и 7²Γ состојби нагласени од Хестин и неговите соработници се отсутни бидејќи спин-орбиталната спојка не била земена предвид. Обратно, три состојби, (2²Γ_π, 4²Γ_π и 6^{2< /sup>Γ_π) со π симетрија, не биле вклучени во нивните дијаграми.<ref name="Huestis83"/> Второто проучување го задржаки раздвојувањето на Xe-Cl на 3,23&nbsp;Å (слика 17). '''*''' Во 4²Γ_π, молекулата со конфигурација на рамнокрак триаголник како што се растојанијата Xe-Cl и Xe-Xe се соодветно 3,13 и 4,23 &nbsp;Å. Состојбата е 0,8&nbsp;eV над состојбата 4²Γ.<ref name="Last and George"/> '''*''' Во основната состојба, 1²Γ формира Вандервалсов комплекс. Постои [[енергија на дисоцијација на врска]] од 0,075 eV и дисиметрична триаголна конфигурација. Растојанието Xe–Cl се 3,23 и 4,06 Å, а аголот Xe–Cl–Xe е 74,4 °.<ref name="Last and George"/> '''*''' Втората возбудена состојба 2²Γ е исто така комплекс на Ван дер Валс. Има симетрична геометрија и растојание Xe–Cl од 3,99 Å со агол Xe–Cl–Xe од 68,4 °. Неговата енергија на дисоцијација е 0,055&nbsp;eV.<ref name="Last and George"/> Друг начин за опишување на Xe–Cl–Xe покажува дека стабилната состојба е линеарна и симетрична. Во основната состојба, растојанието Xe-Cl треба да биде 3,24&nbsp;Å и енергијата на дисоцијација 0,076&nbsp;eV. Возбудена состојба може да постои со геометриско растојание од Xe-Cl од 3,06 Å.<ref name="Last and George"/> Оваа состојба, која не е прикажана на сликите 16 и 17, би поседувала енергија повисока од 0,72&nbsp; eV на онаа од 4²Γ состојба. Врската би била јонска. Само експеримент спроведен во цврста состојба<ref name="Fajardo et Apkarian"/> може да се спореди со овие теоретски резултати. Специјалната состојба што се проучува била состојбата 4²Γ. Структурата на рамнокрак триаголник на оваа состојба била потврдена. Три количини може да се споредат со теоретски предвидувања. Растојанието Xe-Xe се мери на 3,17&nbsp;Å и онаа на Xe-Cl на 3&nbsp;Å. Договорот во вредности е најдобар за енергијата на дното на бунарот што била оценета на 3,15&nbsp;eV. Основните вибрациони фреквенции за Xe–Xe се ω_x = 123&nbsp;cm⁻¹ и за Xe–Cl, ω_c = 180&nbsp; cm⁻¹. === Синтетички патишта === Три главни патишта на синтезата на {{хем|Xe|2|Cl|*}} се енергетски можни преку судири и два други преку [[фотодисоцијација]]: {{хем|Xe|2|*}}(A¹Σ) + {{хем|Cl|2}} → {{хем|Xe|2|Cl|*}} + Cl ( 20) {{хем|Xe|*}} + Xe + Rg → {{хем|Xe|2|Cl|*}} + Rg (21) {{хем|Xe|2}}⁺ + Cl⁻ + Rg → {{хем|Xe|2|Cl|*}} + Rg (22) {{хем|XeCl|*}}(X) + Xe + hν → {{хем|Xe|2|Cl|*}} (23) Xe + Cl + Xe + hν → {{хем|Xe|2|Cl|*}} (24) каде што Rg е редок гас, веројатно ксенон или тампон гас. Авторите не се согласуваат за релативната важност на овие синтетички процеси. Процесите зависат од експерименталните услови. ==== Преку харпунски реакции ==== Реакцијата (20) е многу енергична реакција на харпун. Вклучува {{хем|Xe|2|*}} возбудена состојба. Според Брус и неговите соработници,<ref name="bruce"/> ова е доминантниот синтетички пат. Сепак, другите автори не го делат овој став бидејќи веруваат дека оваа реакција е слаба,<ref>{{cite journal|author1=G. Marowsky |author2=F.K. Tittel |author3=W.L. Wilson, Jr. |author4=R. Sauerbrey |name-list-style=amp |journal= AIP Conf. Proc.|volume= 100|page= 334 |year=1983|doi=10.1063/1.34066|title=Experimental study of chlorine donors for the triatomic exciplex {{хем|Xe|2|Cl}}}}</ref> Нејзините константа на стапката сè уште не е измерена. ==== Фотоасоцијативна патека ==== Реакциите (23) и (24) беа откриени неодамна.<ref name="Quantum"/> ==== Јонската патека ==== Според теоретско пресметување,<ref name="Bates"/> брзината на рекомбинација α' на јоните {{хем|Xe|2|+}} и {{хем|Cl|-}} кога Rg = Xe ( реакцијата (22)), во прв случај е проценета како 1{{e|–7}} cm³s⁻¹. Истите автори подоцна ја ревидирале оваа вредност надолу како: α' = 5{{e|–8}} cm³s⁻¹.<ref name="Morgan5421">{{cite journal|author1=W.L. Morgan |author2=D.R. Bates |name-list-style=amp |journal=J. Phys. B |volume=25|pages= 5421–5430 |year=1992|doi=10.1088/0953-4075/25/24/020|title=Tidal termolecular ionic recombination|issue=24|bibcode=1992JPhB...25.5421M |s2cid=250873929 }}</ref> Овој резултат бил потврден експериментално.<ref name="Huestis83"/><ref name="Mc CownAIP Conf">{{cite journal|author1=A.W. Mc Cown |author2=M.N. Ediger |author3=S.M. Stazak |author4=J.G. Eden |name-list-style=amp |journal= AIP Conf. Proc.|volume= 100|page= 222 |year=1983|doi=10.1063/1.34054|title=Photodissociation of Xe⁺₂ and Kr⁺₂ in the ultraviolet: Application to {{хем|Xe|2|Cl}} formation kinetics}}</ref> Според пресметките, оваа реакција може да стане важна при високи притисоци при кои {{хем|Xe|2|Cl|*}} станува главен производ на реакцијата, на штета на {{хем|XeCl|*}} (реакција (4)). ==== Тројни реакции ==== Синтезата на {{хем|Xe|2|Cl|*}} е главно преку патеката (21). Според една неодамнешна студија,<ref name="Quinones Yu Setser et Lo"/> реакцијата може да се толкува како резултат на две последователни реакции, втората реакција одговара на вибрациона релаксација преку судир користејќи Rg: XeCl(B,C) + Xe ↔ {{хем|Xe|2|Cl|*(v)}} {{хем|Xe|2|Cl|*(v)}} + Rg → {{хем|Xe|2|Cl|*}} + Rg Почетните вибрациони нивоа на {{хем|Xe|2|Cl|*(v)}} се над границата на дисоцијација на состојбата во {{хем|XeCl|*}} + Xe. Спротивно на тоа, Ју и неговите соработници<ref name="Yu Setser et Horiguchi"/> веруваат дека формирањето на {{хем|Xe|2|Cl|*}} е преку триатомски комплекс, RgXeCl<sup >*}, главно: {{хем|XeCl|*}} + Rg → {{хем|RgXeCl|*}} каде Rg≠Xe {{хем|RgXeCl|*}} + Xe → {{хем|Xe|2|Cl|*}} Rg Овие реакции се забележани само кај аргон и криптон. Втората реакција е поместување. Друга реакција е конкурентна на тоа кога ксенонот се заменува со криптон. Овој процес на гаснење треба да има константа на брзина поголема од 1{{e|-13}} cm³s⁻¹.<ref name="Yu Setser et Horiguchi"/><ref name="Brashears1981"/> Животниот век на комплексот {{хем|RgXeCl|*}} не е добро познат. Се проценува на 200 ns за KrXeCl<ref name="Yu Setser et Horiguchi"/><ref name="Brashears1981"/> и 40 ns за NeXeCl.<ref name="J. Chim. Phys. 86"/> Овој временски интервал е доволен за вториот судир да има шанса да се произведе. Константите на брзина се измерени како што е сумирано во табела 32. Ако Rg≠Xe, извршени се само две директни мерења.<ref name="Quinones Yu Setser et Lo"/> Последното <ref name="Ohwa and M. Obara">{{cite journal|author1=M. Ohwa |author2=M. Obara |name-list-style=amp |journal=J. Appl. Phys. |volume=59|issue=1 |page= 32 |year=1986|doi=10.1063/1.336835|title=Theoretical analysis of efficiency scaling laws for a self-sustained discharge pumped XeCl laser|bibcode=1986JAP....59...32O }}</ref> е само евалуација. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Табела 32: Константи на стапка во cm⁶s⁻¹ на реакцијата (21). ! навод ! He ! Ne ! Ar ! Kr |- | | | | (1.5 ± 0.5) × 10⁻³¹ | |- | <ref name="Quinones Yu Setser et Lo"/> | (3.1 ± 1.3) × 10⁻³¹ | (6.0 ± 1.6) × 10⁻³¹ | (9.4 ± 2.4) × 10⁻³¹ | (14 ± 2) × 10⁻³¹ |- | <ref name="Ohwa and M. Obara"/> | | (1.5) × 10⁻³¹ | | |} Што се однесува до ксенонот, забележливо е дека севкупноста на константите k_DX од табелата 20 може да се земе како оние од петтата колона од табелата 32 бидејќи k_DX може да се спои со реакцијата (21).<ref name="Quinones Yu Setser et Lo"/> === Патеки на исчезнување === ==== Зрачна патека ==== ===== Емисиони спектри ===== Теоретските студии<ref name="StevensKrauss"/><ref name="HuestisSchlotter"/> покажуваат дека дозволените транзиции се (слика 15) : 4²Γ → 1²Γ (A) 4²Γ → 2²Γ (B) 4²Γ → 3²Γ (C) Почетните состојби се секогаш исти и соодветните бранови должини, λ_Th се наведени во Табела 33. Тие можат да се споредат со експериментални вредности, λ_Obs. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Табела 33 : Одлики на {{хем|Xe|2|Cl|*}} емисии. ! Транзиција ! Експеримент:<ref name="Fajardo et Apkarian"/> {{not a typo|λ_Obs}} (nm) ! Теоретски проценки: λ_Th (nm) ! Теоретски проценки: релативна важност ! Теоретски проценки: [[транзициски диполен момент|преоден момент]] (D)<ref name="Last and George"/> |- | (A) | 450 | 495 | Доминантен | 2.45 |- | (B) | 490 | 514 | Важен | 0.1 |- | (C) | | 541 | 100 пати послаб | |} Експериментално, Фајардо и Апкаријан<ref name="Fajardo et Apkarian"/> забележале две транзиции (А) и (Б) во спектралниот домен, дури и додека имал значително поместување на брановата должина. Во повеќето случаи, забележан е многу голем континуум (приближно 80&nbsp;nm) кој ги покрива трите емисии. Максималното позиционирање осцилирало помеѓу 450 и 500&nbsp;nm. Пример за овој вид спектар е даден на слика 11. При пресметување, границите на емисиите на кратки бранови должини биле оценети на 443&nbsp;nm.<ref name="Konovalov79"/> Според Ласт и Џорџ,<ref name="Last and George"/> линеарната молекула Xe–Cl–Xe требло да произведе емисија која се приближува до основната состојба на 321&nbsp;nm и моментот на транзиција треба да се подигне на 3,9 D. Сепак, од 2014 година, ниту еден експеримент не го потврдува ова предвидување. Во цврста состојба, емисијата {{хем|Xe|2|Cl|*}} се поместува кон црвениот опсег и е центриран околу 570&nbsp;nm.<ref name="Fajardo4102">{{cite journal|author1=M.E. Fajardo |author2=V.A. Apkarian |name-list-style=amp |journal=J. Chem. Phys.|volume= 89|page= 4102 |year=1988|doi=10.1063/1.454846|title=Charge transfer photodynamics in halogen doped xenon matrices. II. Photoinduced harpooning and the delocalized charge transfer states of solid xenon halides (F, Cl, Br, I)|issue=7|bibcode=1988JChPh..89.4102F }}</ref><ref>{{cite journal|author1=J.G. Mc Caffrey |author2=H. Kunz |author3=N. Schwentner |name-list-style=amp |journal=J. Chem. Phys.|volume= 96|page= 2825 |year=1992|doi=10.1063/1.461979|title=Photodissociation of molecular chlorine in xenon matrices|issue=4|bibcode=1992JChPh..96.2825M }}</ref>. резултатот се забележува во течна состојба.<ref>{{cite journal|author1=H. Jara |author2=M. Shahidi |author3=H. Pummer |author4=H. Egger |author5=C.K. Rhodes |name-list-style=amp |journal= AIP Conf. Proc. |volume=146|page= 132 |year=1986|doi=10.1063/1.35871|title=Ultraviolet excitation and stimulated emission in cryogenic rare-gas halide solutions|bibcode=1986AIPC..146..132J }}</ref> и го припишува ова на поларизацијата на ксенонската матрица од {{хем|Xe|2}}⁺Cl⁻ и од силите на Ван дер Валс. Емисијата на тримерот {{хем|Xe|2|Cl|*}} се забележува само при високи притисоци на реткиот гас (ксенон или пуфер гас) и флуоресценцијата се зголемува со притисокот на ксенон.<ref name="Lorents78"/> Овие резултати следат бидејќи синтетичкиот пат на {{хем|Xe|2|Cl|*}} е сличен на оној на реакцијата (21). Имајќи ги предвид вредностите на константата на брзината на реакциите од типот (21), фреквенцијата на реакцијата не отстапува значително дури и кога притисокот на реткиот гас е блиску до 200 torr. Реакцијата (22) се одвива само под притисок на неколку атмосфери.<ref name="Morgan5421"/> ===== Животниот век на {{хем|Xe|2|Cl}} (4²Γ) ===== Единствената состојба каде што {{хем|Xe|2|Cl}} е оригиналниот родител на прозрачна емисија е 4²Γ). Неколку определби за неговиот животен век добиени во гасовита состојба се сумирани во Табела 34. Резултатите варираат и вклучените несигурности се важни. Интервалот на доверба добиен во рамките на прагот од 5% се наоѓа помеѓу 240 и 253&nbsp;ns. Од нив, четири вредности не се вклучени.<ref name="Mc Cown and Eden"/><ref name="Quinones Yu Setser et Lo"/><ref name="Wategaonkar"/><ref name="Mc CownAIP Conf"/> Со оглед на силната апсолутна несигурност, друга мерка<ref name="Berman"/> има заеднички интервал во интервалот на доверба. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Табела 34: Животниот век на {{хем|Xe|2}}Cl(4²Γ) експериментално добиени во гасовита состојба, со исклучок на референцата дадена од Стивенс и Краус<ref name="StevensKrauss"/> што е теоретска определба. ! Животен век (ns) ! Навод |- | 300 ± 50 | <ref name="Berman"/> |- | 185 ± 10 | <ref name="Chem. Phys. Lett. 82"/> |- | 260 | <ref name="lorents"/> |- | 135⁺⁷⁰₋₆₀ | |- | 210 ± 25 | <ref name="Marowsky1983">{{cite journal|author1=G. Marowsky |author2=R. Sauerbrey |author3=F.K. Tittel |author4=W.L. Wilson, Jr. |name-list-style=amp |journal= Chem. Phys. Lett.|volume= 98|pages= 167–171 |year=1983|doi=10.1016/0009-2614(83)87121-8|title=Effect of chlorine donors on the formation and quenching of the triatomic excimer {{хем|Xe|2|Cl}}*|issue=2}}</ref> |- | 250 ± 25 | <ref name="Mc CownAIP Conf"/> |- | 245 ± 10 | <ref name="Mc Cown and Eden"/> |- | 328 ± 20 | <ref name="OkadaApkarian133">{{cite journal|author1=F. Okada |author2=V.A. Apkarian |name-list-style=amp |journal=J. Chem. Phys.|volume= 94|page= 133 |year=1991|doi=10.1063/1.460387|title=Electronic relaxation of {{хем|Xe|2|Cl}} in gaseous and supercritical fluid xenon}}</ref> |- | 250 | <ref name="Quinones Yu Setser et Lo"/> |- | 330 | <ref name="StevensKrauss"/> |- | 210 ± 20 | <ref name="Tang"/> |- | 242 ± 10 | <ref name="Wategaonkar"/> |} Мерењата реализирани во цврста состојба обезбедуваат вредности кои се уште повеќе дисперзирани како што е прикажано во Табела 35. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Табела 35 : Животниот век на {{хем|Xe|2}}Cl(4²Γ) забележан во цврста состојба. ! Матрица ! Животен век ! Навод |- | Ar | 460 | <ref name="Fajardo et Apkarian"/> |- | Ne | 260 ± 15 | <ref name="J. Mol. Struct. 222"/> |- | Kr | 450 | <ref name="Fajardo et Apkarian"/> |- | Xe | 663 | <ref name="Fajardo et Apkarian"/> |- | Xe | 225 ± 10 | <ref name="J. Mol. Struct. 222"/><ref name="Fajardo4102"/> |} ==== Патеката на судир ==== ===== Улогата на хлор (RCl) ===== Надвор од радијативната дисексцитација, состојбата {{хем|Xe|2|Cl}} (4²Γ) се уништува со двоен судир со RCl. Во практична смисла, секој автор се согласува дека двојниот судир е доминантен пат на уништување на {{хем|Xe|2|Cl}} кога е вклучен судир, без оглед на донаторот на хлор. Затоа, емисиите од {{хем|Xe|2|Cl|*}} се забележани само при слаби концентрации на RCl.<ref name="Rives, Asselman"/><ref name="bruce"/><ref name=" Wategaonkar"/> Вредностите на константите на брзината за реакциите (24) се дадени во Табела 36. {{хем|Xe|2|Cl|*}} + RCl → Други производи освен {{хем|Xe|2|Cl}} (24) {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Табела 36: Константи на стапка во cm³s⁻¹ на реакции (24) за различни донатори на хлор, RCl. ! навод ! {{хем|Cl|2}} ! HCl ! {{хем|CCl|4}} |- | <ref name="Marowsky1983"/> | (2.2 ± 0.2) × 10⁻¹⁰ | (4.3 ± 0.4) × 10⁻¹⁰ | (5.4 ± 0.5) × 10⁻¹⁰ |- | <ref name="lorents"/> | | (6.1 ± 0.2) × 10⁻¹⁰ | |- | <ref name="Baginskii1444"/> | | 2.6 × 10⁻¹⁰ | |- | <ref name="TangLorentsLasers’81">{{cite book|author1=K.Y. Tang |author2=D.C. Lorents |name-list-style=amp |title=Proceedings of the International Conference on Lasers'81 (STS, Mc Lean, VA)|year=1981}}</ref> | | 8 × 10⁻¹⁰ | |- | <ref name="Kannari15"/> | | 6.1 × 10⁻¹⁰ | |- | <ref name="Turner"/> | | 6 × 10⁻¹⁰ | |- | <ref name="Berman"/> | (3.9 ± 0.4) × 10⁻¹⁰ | | |- | <ref name="Tang"/> | (4.5 ± 0.4) × 10⁻¹⁰ | | |- | <ref name="Chem. Phys. Lett. 82"/> | (2.6 ± 0.3) × 10⁻¹⁰ | | |- | <ref name="Mc Cown and Eden"/> | (4 ± 1) × 10⁻¹⁰ | | |- | <ref name="OkadaApkarian133"/> | (7 ± 1) × 10⁻¹⁰ | | |- | <ref name="Wategaonkar"/> | (4.0 ± 1) × 10⁻¹⁰-10 | | |- | <ref name="Zuev884">{{cite journal |doi=10.1070/QE1987v017n07ABEH009473|title=Determination of the absolute quantum efficiency of the luminescence of Xe²Cl* in Cl²–Xe mixtures|year=1987|last1=Zuev|first1=V. S.|last2=Kanaev|first2=A. V.|last3=Mikheev|first3=L. D.|journal=Soviet Journal of Quantum Electronics|volume=17|issue=7|pages=884–885}}</ref> | 1.8 × 10⁻¹⁰ | | |- | | | | (6 ± 1) × 10⁻¹⁰ |} Има само две определби за {{хем|CCl|4}} и тие се совпаѓаат. За HCl, две вредности се статистички оддалечени од другите.<ref name="Baginskii1444"/><ref name="TangLorentsLasers’81"/> Давањето објаснување за ова растојание останува тешко. Интервалот на доверба на праг од 5% е од 4 до 7{{e|-10}}&nbsp;cm³s⁻¹. Во случај на хлор, {{хем|Cl|2}}, само една половина од мерењата се статистички блиски.<ref name="Mc Cown and Eden"/><ref name="Berman"/><ref name= "Tang"/><ref name="Wategaonkar"/> И покрај тоа, оваа блискост е тешко да се објасни. Неговиот интервал на доверба на прагот од 5% варира од 3,7 до 4,5{{e|-10}} cm³s⁻¹. Се чини дека трите донатори на хлор имаат соодветно влијание врз уништувањето од судир на {{хем|Xe|2|Cl|*}}. За да се процени константата на брзината на реакцијата: {{хем|Xe|2|Cl|*}} + Cl → 2 Xe + 2 Cl Вредноста е 1{{e|-9}} cm³s⁻¹.<ref>{{cite journal |doi=10.1070/QE1983v013n09ABEH004673|title=Feasibility of lasing as a result of chemical radiative collisions|year=1983|last1=Dubov|first1=V. S.|last2=Lapsker|first2=Ya E.|journal=Soviet Journal of Quantum Electronics|volume=13|issue=9|pages=1240–1241}}</ref> ===== Улогата на ретките гасови ===== Ова се уникатно бинарни реакции: {{хем|Xe|2|Cl|*}} + Rg → Други производи освен {{хем|Xe|2|Cl}} (25) Исчезнувањето на {{хем|Xe|2|Cl|*}} со судир на атом на ксенон беше забележано од Grieneisen et al.,<ref name="Chem. Phys. Lett. 82"/> била проценета реакциската константа на 6{{e|-15}} cm³s⁻¹. Сепак, оваа реакција не е демонстрирана од други автори.<ref name="lorents"/><ref name="Tang"/><ref name="OkadaApkarian133"/><ref name="Zuev884"/> Горната граница на константата на брзината на реакцијата (25) е 1{{e|-17}} cm³s⁻¹,<ref name="OkadaApkarian133"/> иако другите автори го поставиле ова ограничување на 4 до 7{{e|-14}} cm³s⁻¹<ref name="Zuev884"/> или 5{{e|-13}} cm³s⁻¹. Вредноста што ја користи Канари и неговите соработници,<ref name="Kannari15"/> 8{{e|-12}} cm³s<sup>−1</ sup>, нема основа. За тројни смеси, улогата на пуферскиот гас не е добро позната. За аргон, (3 ± 1){{e|-14}} cm³s⁻¹ и (1,5 ± 0,4) Достапни се {{e|-14}} cm³s⁻¹.<ref name="Marowsky1983"/> За хелиум, 5{{e|-13}} cm³s⁻¹<ref name="Baginskii1444"/> и 3{{e|-14}} cm³s⁻¹ се достапни.<ref name="Ishihara"/> ===== Улогата на електроните и нечистотиите ===== Брзината на реакциите на {{хем|Xe|2|Cl|*}} + e⁻ → 2 Xe + Cl + e⁻ (26) нема конзистентни проценки. Тие се сумирани во Табела 37. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Табела 37: Константи на брзина на реакција (26) во cm³s⁻¹. ! Константи на стапка ! навод |- | 2 × 10⁻⁷ | <ref name="Suda"/> |- | 9 × 10⁻⁹ | <ref name="Ishihara"/> |- | 2 × 10⁻⁸ | <ref name="Johnson"/> |- | 4 × 10⁻⁹ | <ref name="Turner"/> |} Нечистотиите имаат помало влијание во [[хемиско разложување|хемиското разложување]] на {{хем|Xe|2|Cl}} отколку XeCl^*.<ref name="Wategaonkar"/> Бимолекуларните константи на брзина на исчезнување на {{хем|Im|–|Xe|2|Cl|*}} се ред на големина помал од релативните константи на брзина за бинарни судири {{хем|Im|XeCl|*}}. Сепак, за [[јаглерод диоксид|{{хем|СО|2}}]] и [[азотен оксид]], НЕ, константите на брзина се со ист ред на големина, околу 10<sup>−10</ sup> cm³s⁻¹. Нивоата на нечистотија, најчесто ниски, може да влијаат на мерењата. Фреквенциите на реакцијата се занемарливи. == Наводи == {{наводи}} {{Хлориди}} {{Соединенија на благородните гасови}} [[Категорија:CS1: long volume value]] [[Категорија:CS1 errors: missing title]] [[Категорија:Хлориди]] [[Категорија:Соединенија на ксенонот]] [[Категорија:Неметални халиди]] a0qmsbmp6iripkbynzxr6t9hplvsxk5 0 1319429 5539291 5501763 2026-04-15T11:38:03Z Buli 2648 /* Надворешни врски */ 5539291 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Кристијан VIII | image = File:Kong Christian d. 8..jpg | caption = Портрет на Кристијан VIII од Јохан Вилхелм Гертнер , 1845 година | succession = Крал на Данска | moretext = | reign = 3 декември 1839 – 20 јануари 1848 | coronation = 28 јуни 1840 | predecessor = [[Фредерик VI Дански|Фредерик VI]] | successor = [[Фредерик VII Дански|Фредерик VII]] |reg-type = |regent = | succession1 = Крал на Норвешка | reign1 = 17 мај – 10 октомври 1814 | predecessor1 = [[Фредерик VI Дански|Фредерик VI]] | successor1 = [[Карл XIII Шведски|Карл II]] | spouse = {{Plainlist| * {{marriage|Војвотката Шарлот Фредерика од Мекленбург-Шверин|1806|1810|end=div}} * {{marriage|Каролина Амали од Шлезвиг-Холштајн-Сондербург-Аугустенбург|1815}} }} | issue = [[Фредерик VII Дански]] | full name = Кристијан Фредрик | house = [[Олденбуршка династија|Олденбурзи]] | father = Принц Фредерик од Данска и Норвешка | mother = Војвотката Софија Фредерика од Мекленбург-Шверин | birth_date = {{Birth date|1786|9|18|df=y}} | birth_place = Палата Кристијансборг, [[Копенхаген]] | death_date = {{Death date and age|1848|1|20|1786|9|18|df=y}} | death_place = Копенхаген | burial_place = Катедрала Роскилде | religion = [[Лутеранство]]}} '''Кристијан Фредрик''' (дански: ''Kristian Fredrik'') прво нецели три месеци од мај до август 1814 година бил крал на Норвешка, а подоцна како '''Кристијан VIII''' крал на Данска од 1839 г. до неговата смрт во 1848 г.<ref name="StoreDanske">{{Наведена мрежна страница|url=http://denstoredanske.dk/Danmarks_geografi_og_historie/Danmarks_historie/Danmark_1536-1849/Christian_8.|title=Christian 8.|publisher=Den Store Danske|accessdate=August 15, 2016}}</ref> Кристијан Фредерик бил најстар син на наследниот принц Фредерик, помлад син на кралот Фредерик V од Данска и Норвешка. Бидејќи неговиот братучед Фредерик VI немал синови, Кристијан Фредерик станал престолонаследник во 1808 година. == Биографија == Принцот Кристијан Фредерик од Данска и Норвешка е роден на 18 септември 1786 година во палатата Кристијансборг, главна резиденција на Данската монархија на островот Слотхолмен во централниот дел на [[Копенхаген]].{{Sfn|Thorsøe|1889}} Тој официјално бил најстар син на принцот Фредерик од Данска и Норвешка и војвотката Софија Фредерика од Мекленбург-Шверин.{{Sfn|Thorsøe|1889}} Како син на принцот Фредерик од Данска и преку лозата на неговиот вујко [[Кристијан VII Дански|Кристијан VII]], Кристијан Фредерик бил наследник на данската круна. Кога се родил принцот Кристијан Фредерик, полубратот на неговиот татко, [[Кристијан VII од Данска|Кристијан VII]], бил крал на [[Данска-Норвешка]], но поради менталната болест на кралот, тој не можел самостојно да владее. [[Податотека:Charlotte_of_Mecklenburg_by_Breda.jpg|лево|мини| Портрет на Шарлот Фредерика од Карл Фредерик фон Бреда {{Околу}} 1806 година.]] На 21 јуни 1806 година, во [[Лудвигслуст]] се оженил со неговата братучетка, војвотката Шарлот Фредерика од Мекленбург-Шверин. Младите сопружници најпрво живееле во палата во [[Војводство Холштајн|Војводството Холштајн]]. Таму им се родил нивниот првороден син, принцот Кристијан Фредерик, кој се родил и починал на 8 април 1807 година. Во 1808 година, се преселиле во Копенхаген, каде што на 6 октомври 1808 година, им се родил нивниот втор син и единственото преживеано дете, принцот Фредерик Карл Кристијан, идниот крал [[Фридрих VII од Данска|Фредерик VII од Данска]]. == Крал на Норвешка == [[Податотека:Christian_Frederik_J._L._Lund.jpg|мини|Кристијан Фредерик во 1813 г., на 27 годишна возраст]] Во мај 1813 г., како [[Претпоставен престолонасленик|наследник]] на кралствата Данска и Норвешка, [[Фредерик VI од Данска|Фридрих VI]] го испратил во Норвешка како вицекрал за да ја промовира лојалноста на Норвежаните кон [[Олденбуршка династија|Олденбуршката династија]]. Кристијан направил сè што можел за да ги зајакне врските меѓу Норвежаните и кралската куќа од Данска. По [[Договорот од Кил|Килскиот договор]] според кој [[Норвешка]] требало да му биде отстапена на шведскиот крал, Кристијан Фредерик застанал на чело на норвешката партија за независност. На 16 февруари 1814 година, норвешкото собрание го избрал за регент на Норвешка.{{Sfn|Chisholm|1911}} <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://nbl.snl.no/Christian_Frederik|title=Christian Frederik|last=Knut Mykland|publisher=Norsk biografisk leksikon|accessdate=August 15, 2016}}</ref> Норвешкото уставотворно собрание на 17 мај го потпишло уставот, а Кристијан едногласно бил избран за крал на Норвешка под името Кристијан Фредерик. Кристијан не успеал да ги заинтересира големите сили за норвешката кауза. Под притисок на сојузничките сили воспоставил унија меѓу Норвешка и Шведска во согласност со условите на Договорот од Кил, а потоа се вратил во Данска. Рекол дека како уставен крал не можел ништо да направи без согласност од парламентот ([[Стортинг]]), кој не можел да се свика додека не дојде до прекин на непријателствата од страна на Шведска.{{Sfn|Chisholm|1911}} <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kongehuset.no/artikkel.html?tid=29297&sek=26976|title=Kong Christian Frederik|publisher=kongehuset.no|accessdate=August 15, 2016|archive-date=2013-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20131022071809/http://www.kongehuset.no/artikkel.html?tid=29297&sek=26976|url-status=dead}}</ref> Шведска ги одбила условите на Кристијан и започнала кратка [[Шведско-норвешка војна (1814)|воена кампања]] во која норвешката војска била поразена од силите на шведскиот престолонаследник Карл Јон. Војната завршила со Конвенцијата од Мос на 14 август 1814 година. Според условите од овој договор, кралот Кристијан Фредерик ја префрлил извршната власт на Стортинг, а потоа абдицирал од престолот и се вратил во Данска. Стортинг, пак, ги усвоил уставните амандмани неопходни за да се овозможи личен сојуз со Шведска и на 4 ноември го избрал [[Карл XIII|Карл XIII од Шведска]] за нов крал на Норвешка, под името Карл II.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://snl.no/Christian_Frederik|title=Christian Frederik|last=Knut Dørum|publisher=Store norske leksikon|accessdate=August 15, 2016}}</ref> == Дански престолонаследник == [[Податотека:Christianviiidenmark.jpg|лево|мини| Портрет на принцот Кристијан како наследник, {{Околу|1831}}]] По враќањето во Данска, во [[Аугустенборг, Данска|палатата Аугустенборг]] на 22 мај 1815 година Кристијан се оженил со својата втора сопруга, принцезата Каролина Амали од Шлезвиг-Холштајн-Сондербург-Аугустенбург (ќерка на Луиза Аугуста од Данска, единствена сестра на Фредерик VI). Со неа немал деца.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kvinfo.dk/side/597/bio/590/origin/170/|title=Caroline Amalie (1796 - 1881)|publisher=Dansk Kvindebiografisk leksikon|accessdate=August 15, 2016}}</ref> Кристијан имал десет вонбрачни деца, за кои внимателно се грижел. Се наведувало дека меѓу вонбрачните деца е и бајкописецот [[Ханс Кристијан Андерсен]], но нема доволно докази за да се поткрепи тоа.<ref>{{Наведена книга|title=Hans Christian Andersen: Danish Writer and Citizen of the World|last=Rossel|first=Sven Hakon|publisher=Rodopi|year=1996|isbn=90-5183-944-8|page=6}}</ref> == Крал на Данска == [[Податотека:Christian_VIII_af_Wilhelm_Marstrand.jpg|десно|мини| Портрет на Кристијан VIII, од Вилхелм Марстранд, {{Околу|1843}}]] На 3 декември 1839 година седнал на данскиот престол како Кристијан VIII. Либералната партија се надевала дека Кристијан ќе им даде устав. Но, Кристијан станал конзервативен и постојано го отфрлал секој либерален проект. Административната реформа била единствената реформа која ја ветил.{{Sfn|Chisholm|1911}} Често бил колеблив и половичен во врска со растечките национални немири во војводствата [[Војводство Шлезвиг|Шлезвиг]] и [[Холштајн]], што го нарушувал неговиот углед во тие области. Дури во 1846 година јасно ја поддржал идејата Шлезвиг да биде данска област.<ref>{{Наведена книга|url=https://de.wikisource.org/wiki/ADB:Christian_VIII.|title=Christian VIII|publisher=Allgemeine Deutsche Biographie|year=1876|series=Allgemeine Deutsche Biographie|page=195|access-date=August 15, 2016}}</ref> Кралот Кристијан VIII го продолжил покровителството на неговиот претходник во [[астрономија]]та, доделувал златни медали за откривање на [[Комета|комети]] со [[телескоп]] и финансиски го поддржувал [[Хајнрих Кристијан Шумахер]]. За време на неговото владеење, на Британците во 1845 им биле продадени последните дански поседи во Индија. Неговиот единствен легитимен син, идниот Фредерик VII (1808–1863) три пати се женел, но немал легитимен наследник. Со оглед на тоа што веројатно немало да добие наследници, Кристијан сакал да избегне наследна криза и се ангажирал на Данска да ѝ обезбеди наследник.За наследен принц го избрал [[Кристијан IX Дански|Кристијан IX]]. Изборот бил официјализиран со нов закон донесен на 31 јули 1853 година по меѓународен договор склучен во Лондон. Кралот Кристијан починал од [[сепса]] во 1848 година и бил погребан во [[Роскилдска катедрала|катедралата Роскилде]] на островот [[Зеланд (остров)|Зеланд]], традиционално гробно место за данските монарси од 15 век. == Наводи == {{Наводи|30em}} == Надворешни врски == * [http://kongehuset.dk/english/the-monarchy-in-denmark/The-Royal-Lineage Кралската лоза] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150314224944/http://kongehuset.dk/english/the-monarchy-in-denmark/The-Royal-Lineage |date=2015-03-14 }} на веб-страницата на Данската монархија * [http://www.kongernessamling.dk/en/rosenborg/person/christian-viii/ Кристијан VIII] на веб-страницата на [[Royal Danish Collection|Кралската данска колекција]] во замокот Розенборг {{Монарси на Данска}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Починати во 1848 година]] [[Категорија:Родени во 1786 година]] [[Категорија:Статии со извори на италијански (it)]] [[Категорија:Статии со извори на шведски (sv)]] [[Категорија:Статии со извори на шпански (es)]] [[Категорија:Статии со извори на француски (fr)]] [[Категорија:Врски за Wayback од предлошката „Семарх“]] [[Категорија:Монарси кои абдицирале]] [[Категорија:Дански монарси]] [[Категорија:Регенти на Норвешка]] [[Категорија:Олденбуршка династија]] [[Категорија:Војводи од Холштајн]] [[Категорија:Војводи од Шлезвиг]] [[Категорија:Норвешки монарси]] mc3xnvt0rrx3ofqhu9ayt4nuke7cqj4 0 1319558 5539143 5482897 2026-04-15T09:36:50Z Тиверополник 1815 5539143 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Граѓански немири|title=Револуции од 1989 година|partof=[[Студена војна]] (до 1991 г.)|image=[[File:Thefalloftheberlinwall1989.JPG|400px]]|caption=[[Пад на Берлинскиот ѕид]] во ноември 1989 година|date=16 декември 1986 – 28 јуни 1996<br />({{age in years, months, weeks and days|month1=12|day1=16|year1=1986|month2=6|day2=28|year2=1996}})<br>'''Главна фаза:'''<br>12 мај 1988 – 26 декември 1991<br />({{age in years, months, weeks and days|month1=5|day1=12|year1=1988|month2=12|day2=26|year2=1991}})|place=Средна и Источна Европа, [[Латинска Америка]], [[Африка]] и [[Азија]]|coordinates=|causes=* [[Политичка репресија]] * [[Тоталитаризам]] * [[Авторитаризам]] * [[Демократизација]] * [[Национализам]] * [[Верски прогон]] * [[Штедење]] * [[Економски кризи]] и [[Конзумеризам]] притисок<ref>{{cite book|author=Kochanowicz, Jacek|editor-link=Iván T. Berend |editor-last=Berend |editor-first=Ivan T. |title=Backwardness and Modernization: Poland and Eastern Europe in the 16th–20th Centuries|url=https://books.google.com/books?id=f6RGpe1mjzQC|series=Collected studies: Studies in East-Central Europe|volume=858li|location=Aldershot|publisher=Ashgate |year=2006|page=198|isbn=9780754659051|quote=Во рамките на комунистичкиот свет, одредени слоеви на население беа особено чувствителни на западните влијанија. Доцниот комунизам создаде значителни, специфични средни класи на релативно добро образовани професионалци, техничари, па дури и висококвалификувани работници. Овие класи немаа никаква приврзаност кон марксистичко-ленинистичката идеологија, додека беа привлечени од западниот начин на живот. Многу членови на владејачката „номенклатура“ ги делат истите чувства, бидејќи западниот консумеризам и индивидуализам им изгледале попривлечни од комунистичкиот колективен пуританизам. Имаше две многу важни последици од ова, едната економска, а втората политичка. Економската беше атрактивноста на консумеризмот. Политичката последица беше притисокот за зголемување на маргините на политичката слобода и јавниот простор.}}</ref><ref>{{cite book|last=Cross |first=Gary S.|chapter=1: The Irony of the Century|title=An All-consuming Century: Why Commercialism Won in Modern America|url=https://archive.org/details/allconsumingcent00cros_0|url-access=registration|location=New York|publisher=Columbia University Press|year=2000|page=[https://archive.org/details/allconsumingcent00cros_0/page/8 8]|isbn=9780231113120|quote=For East Europeans, the promise of mass consumption was preferable to the nightmare of solidarity even if it meant also the dominance of money and the private control of wealth. In reality, the fall of communism had more to do with the appeals of capitalist consumerism than political democracy.}}</ref> * [[Антикомунизам]]|methods=(најчесто [[граѓанска непослушност]]) {{plainlist| * [[Реформи]] * [[Масовен протест]]с * [[Граѓански немири]] * [[Бунти]]с * [[Војна]] }}|result=Крај на повеќето [[комунистичка држава]]и * [[Крај на Студената војна]] * Ширење на [[либералната демократија]] * Крај на [[Советски Сојуз]] како [[велесила]] и [[Распуштање на Советскиот Сојуз|неговото распаѓање]] на 26 декември 1991 година * [[Општествен колапс|Колапс]] на [[еднопартиска држава|еднопартиски државни режими]] [[демократски централизам]], [[планирана економија]] * Социо-економски реформи во Кина, Куба, Лаос и Виетнам * Раскинување на [[Варшавски пакт]], [[Комекон]] и [[Источен блок]] * Формирање на [[Руска Федерација]] и [[независност]] на [[Пост-советски држави|15 држави]] од поранешниот Советски Сојуз * Пренос на власта на повеќепартиски влади во [[Историја на Полска (1945–1989)#Политика на последните години на Народна Република и периодот на транзиција|Полска]], [[Крај на комунизмот во Унгарија (1989)|Унгарија]], [[Источна Германија]], [[Кадифена револуција|Чехословачка]], [[Романска револуција|Романија]], [[Народна Република Бугарија|Бугарија]], [[Монголска револуција од 1990 година|Монголија]] и [[Пад на комунизмот во Албанија|Албанија]] * Пад на стариот систем на [[економија]] во другите комунистички земји, транзиција од државен економски модел во приватен во земјите од поранешниот источен блок; расклопување на командните економии и [[приватизација]] на [[државно претпријатие]]; ширењето на капиталистичкиот и системот на слободно пазарна економија по економските кризи во поранешните комунистички земји * Воспоставување на не-[[комунистичка]] [[влада]] во [[Камбоџа]] * Многу [[комунистичка партија|комунистички партии]] и нивните политичари се преобразуваат себеси во приврзаници на [[социјалдемократија]] или [[демократски социјализам]] * Подем на оопулизмот и неутралните сили * [[Повторно обединување на Германија]] * [[Јеменско обединување]] * [[Распад на Чехословачка]] * [[Распад на Југославија]] и почеток на [[Југословенски војни]] * [[Антикомунизам|Скептицизам за комунизмот]] ширум светот поврзан со намалената поддршка за различни комунистички и левичарски партии, особено во [[Европа]] и [[Азија]], со колапсот на [[Комунистичка држава|комунистичка]] доминирана [[влада]] во [[Војна во Авганистан (1978–денес)|Авганистан]], [[Народна Република Ангола|Ангола]], [[Народна Република Бенин|Бенин]], [[Народна Република Конго|Конго-Бразавил]], [[Народна Демократска Република Етиопија|Етиопија]]<nowiki>, [[Народна Република Мозамбик]|Мозамб. ], </nowiki>[[Сомалиска Демократска Република|Сомалија]] и [[Јужен Јемен]] * Ширење на [[Западна култура]], [[капитализам]] во претходно затворените комунистички земји, вклучувајќи ги [[Русија]] и [[Источна Европа]] * Проширување на западните медиуми и [[Интернет]] во поранешните социјалистички и комунистички земји * Советските сили не успеале во [[Советско-авганистанска војна|Авганистан]] и [[Авганистанска граѓанска војна (1989-1992)|падот]] на комунистичката авганистанска држава * Емиграција на Евреите од источниот блок во [[Израел]] * [[Протести на плоштадот „Тјенанмен“ од 1989 година|Сузбивање]] на [[Кинеско демократско движење]] и подемот на [[Антизападни чувства во Кина|Кинеските антизападни чувства]] * Почеток на Специјалниот период во [[Куба]] * Слабеење на [[социо-економија]] на [[Северна Кореја]] и напуштање на марксизам-ленинизмот во корист на [[Чучхе]] * Слабеење на комунистичките движења и зголемување на критиката кон марксизмот * Повеќе подобрување на конфликтите во меѓународните односи * Подем на [[исламски екстремизам]] * [[Договор од Мастрихт|Создавање]] и [[Проширување на Европската Унија|проширување]] на [[Европска унија]] * [[Проширување на НАТО]] во Источна Европа * [[Соединетите Американски Држави]] стануваат единствена велесила во светот|notes=Исто така познат како Пад на [[Сталинизмот]], Падот на Советскиот систем, Падот на [[Марксизам-Ленинизмот]], Колапсот на [[Комунизмот]], Колапсот на [[Социјализмот]], Падот на социјализмот}} '''Револуциите од 1989 година''', познати и како '''Падот на комунизмот''',<ref>{{Наведена книга|title=Christian Democracy and the Fall of Communism|last=Gehler|first=Michael|last2=Kosicki|first2=Piotr H.|last3=Wohnout|first3=Helmut|publisher=[[Leuven University Press]]|year=2019|isbn=9789462702165}}</ref> - [[револуционерен бран]] што резултирал со крајот на повеќето [[Комунистичка држава|комунистички држави]] во светот. Понекогаш овој револуционерен бран се нарекува и '''Падот на народите''' или '''Есента на народите''',<ref name="NedelmannSztompka1993">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=cOqTuIDuuMMC&pg=PA1|title=Sociology in Europe: In Search of Identity|last=Nedelmann|first=Birgitta|last2=Sztompka|first2=Piotr|date=1 January 1993|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-013845-0|pages=1–}}</ref><ref name="BernhardSzlajfer2010">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=YE29dvVxvdgC&pg=PA221|title=From the Polish Underground: Selections from Krytyka, 1978–1993|last=Bernhard|first=Michael|last2=Szlajfer|first2=Henryk|date=1 November 2010|publisher=Penn State Press|isbn=978-0-271-04427-9|pages=221–|author-link2=Henryk Szlajfer}}</ref><ref name="Luciano2008">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=eBdKQYm4tyYC&pg=PA77|title=Cinema of Silvio Soldini: Dream, Image, Voyage|last=Luciano|first=Bernadette|publisher=Troubador|year=2008|isbn=978-1-906510-24-4|pages=77ff}}</ref><ref name="Grofman2001">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=SuIZ0wkeTmIC&pg=PA85|title=Political Science as Puzzle Solving|last=Grofman, Bernard|publisher=University of Michigan Press|year=2001|isbn=0-472-08723-1|pages=85ff}}</ref><ref name="SadurskiCzarnota2006">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=_c9HAAAAQBAJ&pg=PA285|title=Spreading Democracy and the Rule of Law?: The Impact of EU Enlargemente for the Rule of Law, Democracy and Constitutionalism in Post-Communist Legal Orders|last=Sadurski|first=Wojciech|last2=Czarnota|first2=Adam|last3=Krygier|first3=Martin|date=30 July 2006|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-3842-6|pages=285–|author-link=Wojciech Sadurski}}</ref> слично за терминот [[Револуции од 1848|Пролет на нациите]] што понекогаш се користи за да се опишат [[Револуции од 1848|револуциите од 1848 година]] во [[Европа]]. Револуциите, исто така, довеле до евентуален распад на [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] — најголемата комунистичка држава во светот — и напуштање на комунистичките режими во многу делови од светот, од кои некои биле насилно соборени. Настаните, особено падот на Советскиот Сојуз, драстично го смениле балансот на силите во светот, означувајќи го крајот на [[Студена војна|Студената војна]] и почетокот на ерата по Студената војна. Најраните регистрирани протести биле започнати во [[Казашка Советска Социјалистичка Република|Казахстан]], тогаш дел од Советскиот Сојуз, во 1986 година со студентските демонстрации <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://thediplomat.com/2016/12/1986-kazakhstans-other-independence-anniversary/|title=1986: Kazakhstan's Other Independence Anniversary|last=Putz|first=Catherine|date=16 December 2016|publisher=The Diplomat|accessdate=21 September 2021}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.socialistalternative.org/2020/04/06/collapse-of-the-soviet-union-national-conflicts-and-independence/|title=Collapse of the Soviet Union: National Conflicts and Independence|last=Yakubova|first=Aiten|date=6 April 2020|work=Socialist Alternative}}</ref> - последното поглавје од овие револуции завршило во 1996 година кога Украина го укинала советскиот политички систем на владеење кога [[Украина]] го усвоила нејзиниот нов устав, заменувајќи го уставот од советската ера.<ref>https://www.rferl.org/a/Constitutional_Instability_In_Ukraine_Leads_To_Legal_Turmoil/1763341.html</ref> Главниот регион на овие револуции бил во [[Источна Европа]], почнувајќи во [[Народна Република Полска|Полска]] <ref>{{Наведена книга|title=Between Past and Future: The Revolutions of 1989 and Their Aftermath|last=Antohi|first=Sorin|last2=Tismăneanu|first2=Vladimir|date=January 2000|publisher=Central European University Press|isbn=963-9116-71-8|page=85|chapter=Independence Reborn and the Demons of the Velvet Revolution|author-link=Sorin Antohi|author-link2=Vladimir Tismăneanu|chapter-url=https://books.google.com/books?id=1pl5T45FwIwC&pg=PA85}}</ref><ref name="lead">{{Наведени вести|url=https://www.thetimes.co.uk/article/world-agenda-20-years-later-poland-can-lead-eastern-europe-once-again-mf5vbbdgmhz|title=World Agenda: 20 years later, Poland can lead eastern Europe once again|last=Boyes|first=Roger|date=4 June 2009|work=The Times|access-date=4 June 2009}}</ref> со полското работничко масовно штрајкувачко движење во 1988 година, а револуционерниот тренд продолжил во [[Унгарска Народна Република|Унгарија]], [[Германска Демократска Република|Источна Германија]], [[Народна Република Бугарија|Бугарија]], Чехословачка и Романија. На 4 јуни 1989 година, синдикатот [[Солидарност (синдикат)|Солидарност]] извојувал убедлива победа на делумно слободните избори во Полска, што довело до мирен пад на комунизмот во таа земја. Исто така, во јуни 1989 година, [[Унгарија]] започнала со демонтирање на својот дел од физичката [[Железна завеса]], додека отворањето на граничната порта меѓу [[Австрија]] и Унгарија во август 1989 година започнала мирна верижна реакција, во која [[Источен блок|Источниот блок]] се распаднал. Ова довело до масовни демонстрации во градовите како [[Лајпциг]] и последователно до падот на Берлинскиот ѕид во ноември 1989 година, кој служел како симболична порта за [[Повторно обединување на Германија|германското обединување]] во 1990 година. Една одлика заедничка за повеќето од овие случувања била широката употреба на [[Политичка кампања|кампањи]] на граѓански отпор, демонстрирајќи народно противење на продолжувањето на [[Еднопартиска држава|еднопартиското владеење]] и придонесувајќи кон притисокот за промени.<ref>{{Наведена книга|url=http://www.aeinstein.org/organizationse3a7.html|title=Civil Resistance in the East European and Soviet Revolutions|last=Roberts|first=Adam|publisher=Albert Einstein Institution|year=1991|isbn=1-880813-04-1|format=[[Portable document format|PDF]]|author-link=Adam Roberts (scholar)|archive-url=https://web.archive.org/web/20110130071418/http://www.aeinstein.org/organizationse3a7.html|archive-date=30 January 2011}}</ref> Романија била единствената земја каде граѓаните и опозициските сили употребиле насилство за да го соборат нејзиниот комунистички режим,<ref>{{Наведена книга|title=Society in Action: the Theory of Social Becoming|last=Sztompka|first=Piotr|date=27 August 1991|publisher=University of Chicago Press|isbn=0-226-78815-6|page=16|chapter=Preface|author-link=Piotr Sztompka|chapter-url=https://books.google.com/books?id=sdSw3FgVOS4C&pg=PP16}}</ref> иако земјата била политички изолирана од остатокот од Источниот блок. Се смета дека Студената војна „официјално“ завршила на 3 декември 1989 година за време на Самитот на Малта меѓу советските и американските лидери.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.independent.co.uk/life-style/history/a-day-that-shook-the-world-cold-war-officially-ends-2149069.html|title=A Day That Shook The World: Cold War officially ends|date=3 December 2010|work=The Independent}}</ref> Сепак, многу историчари тврдат дека [[Распад на Советскиот Сојуз|распадот на Советскиот Сојуз]] на 26 декември 1991 година претставува крајот на Студената војна.<ref>Robert Service, ''The End of the Cold War: 1985–1991'' (Macmillan, 2015)</ref> Самиот [[Советски Сојуз]] станал повеќепартиска полупретседателска република од март 1990 година и ги одржал своите први претседателски избори, означувајќи драстична промена како дел од неговата реформска програма. Унијата се [[Распад на Советскиот Сојуз|распаднала]] во декември 1991 година, што резултирало со седум нови земји кои ја прогласиле својата [[независност]] од Советскиот Сојуз во текот на годината, додека [[Балтички држави|балтичките држави]] ја вратиле својата независност во септември 1991 година заедно со [[Украина]], [[Грузија]], [[Азербејџан]] и [[Ерменија]]. Остатокот од Советскиот Сојуз, кој го сочинувал најголемиот дел од [[Плоштина|областа]], продолжил со формирањето на [[Русија|Руската Федерација]]. [[Народна Социјалистичка Република Албанија|Албанија]] и [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|Југославија]] го напуштиле комунизмот помеѓу 1990 и 1992 година, а на крајот Југославија се [[Распад на СФРЈ|поделила на пет нови земји]]. [[Чехословачка]] се распаднала три години по крајот на комунистичкото владеење, поделена мирно на [[Чешка]] и [[Словачка]] на 1 јануари 1993 година <ref>{{Наведување|contribution-url=http://www.cecl.gr/RigasNetwork/databank/Constitutions/Yugoslavia.html|publisher=CECL|date=27 April 1992|place=Greece|title=Constitution|contribution=Yugoslavia|access-date=16 September 2011|archivedate=19 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171019113955/http://www.cecl.gr/RigasNetwork/databank/Constitutions/Yugoslavia.html}}</ref> [[Северна Кореја]] го напуштила [[марксизмот]]-ленинизмот од 1992 година <ref name=":8">{{Наведено списание|date=2003|title=The Constitution of North Korea: Its Changes and Implications|url=https://ir.lawnet.fordham.edu/cgi/viewcontent.cgi?referer=https://www.google.com.ph/&httpsredir=1&article=1934&context=ilj&sei-redir=1|journal=Fordham International Law Journal|volume=27}}</ref> Влијанието на овие настани се почувствувало во многу социјалистички држави од третиот свет ширум светот. Истовремено со настаните во Полска, [[Протести на плоштадот „Тјенанмен“ од 1989 година|протестите на плоштадот „Тјенанмен“]] (април-јуни 1989 година) не успеале да поттикнат големи политички промени во [[Народна Република Кина|Кина]], но влијателните слики на храбар пркос за време на тој протест помогнале да се забрзаат настаните во други делови на светот. Три азиски земји, имено Авганистан, Камбоџа <ref>{{Наведена книга|title=Cambodia: the legacy and lessons of UNTAC|last=Findlay|first=Trevor|publisher=Oxford University Press|year=1995|isbn=019829185X|edition=reprinted 1997|location=Oxford|page=96}}</ref> и [[Монголска Народна Република|Монголија]], успешно го напуштиле комунизмот до 1992-1993 година, било преку реформи или судири. Дополнително, осум земји во [[Африка]] или нејзината околина исто така го напуштиле, имено Етиопија, Ангола, Бенин, Конго-Бразавил, Мозамбик, Сомалија, како и Јужен Јемен (обединет со Северен Јемен). Политичките реформи варирале, но само во четири земји комунистичките партии можеле да го задржат монополот на власта, имено Кина, [[Куба]], [[Лаос]] и [[Виетнам]]. Сепак, овие земји подоцна ќе направат економски реформи во наредните години за да прифатат некои форми на [[пазарна економија]] во пазарниот социјализам. Европскиот политички пејзаж драстично се променил, при што неколку земји од поранешниот источен блок се приклучиле [[НАТО|на НАТО]] и на [[Европска Унија|Европската Унија]], што резултирало со посилна [[Економска интеграција|економска]] и социјална интеграција со [[Западна Европа]] и [[Северна Америка]]. Многу комунистички и социјалистички [[Организирање|организации]] на Запад ги префрлиле своите водечки принципи на [[социјалдемократија]]та и [[Демократски социјализам|демократскиот социјализам]]. Спротивно на тоа, и нешто подоцна, во [[Јужна Америка]], розова плима започнала во [[Венецуела]] во 1999 година и ја обликувала политиката во другите делови на континентот до раните 2000-ти. Во меѓувреме, во одредени земји последиците од овие револуции резултирале со конфликти и војни, вклучително и разни постсоветски конфликти кои остануваат замрзнати до ден-денес, како и големи војни, особено [[Војните во Југославија|Југословенските војни]] кои довеле до првиот геноцид во Европа по [[Втора светска војна|Вториот Светска војна]] во [[Босанска војна|1995 година]].<ref>Padraic Kenney, ''The Burdens of Freedom: Eastern Europe Since 1989'' (2006) pp. 3, 57.</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://library.cqpress.com/cqresearcher/document.php?id=cqresrre2004082700|title=Stopping Genocide}}</ref> == Заднина == === Појава на „Солидарност“ во Полска === Работните превирања во Полска во текот на 1980 година довеле до формирање на независниот [[синдикат]] [[Солидарност (синдикат)|„Солидарност“]], предводен од [[Лех Валенса]], кој со текот на времето станал политичка сила, но сепак, на 13 декември 1981 година, полскиот премиер [[Војќех Јарузелски]] започнал акција против Солидарност со прогласување воена состојба, суспендирање на синдикатот и привремено затворање на сите негови водачи.<ref>Andrzej Paczkowski, ''Revolution and Counterrevolution in Poland, 1980–1989: Solidarity, Martial Law, and the End of Communism in Europe'' (Boydell & Brewer, 2015).</ref> === Михаил Горбачов === [[Податотека:RIAN_archive_644463_First_stage_in_the_Soviet_troop_withdrawal_from_Afghanistan.jpg|мини|Првата фаза во повлекувањето на советските сили од Авганистан, 20 октомври 1986 година]] Иако неколку земји од источниот блок се обиделе да направат некои неуспешни, ограничени економски и политички реформи од 1950-тите (на пр. [[Унгарска револуција (1956)|Унгарската револуција од 1956 година]] и [[Прашка пролет|Прашката пролет]] од 1968 година), воздигнувањето на реформски настроениот советски лидер [[Михаил Горбачов]] во 1985 година го сигнализирал трендот кон поголема либерализација. Во средината на 1980-тите, помладата генерација советски апаратчици, предводени од Горбачов, почнале да се залагаат за фундаментални реформи со цел да се сменат годините на стагнација на Брежњев. По децении на раст, Советскиот Сојуз се соочувал со период на тежок економски пад и имал потреба од западна технологија и кредити за да се надомести неговата зголемена заостанатост. Трошоците за одржување на нејзината војска, [[КГБ]] и субвенциите за странските држави-клиенти дополнително ја оптовариле советската економија.<ref>David Lane, "The Gorbachev revolution: The role of the political elite in regime disintegration."</ref> [[Податотека:President_Ronald_Reagan_greets_a_young_boy_while_touring_Red_Square_during_the_Moscow_Summit_in_the_USSR.jpg|лево|мини| Американскиот претседател [[Роналд Реган]] и Михаил Горбачов на [[Црвен плоштад|Црвениот плоштад]], [[Москва]], 31 мај 1988 година]] Михаил Горбачов го наследил [[Генерален секретар на ЦК на КПСС|генералниот секретар на Комунистичката партија на Советскиот Сојуз]] и дошол на власт во 1985 година. Првите знаци на големи реформи се појавиле во 1986 година кога Горбачов започнал политика на ''Гласност'' (отвореност) во Советскиот Сојуз и ја нагласил потребата од ''Перестројка'' (економско преструктуирање). До пролетта 1989 година, Советскиот Сојуз не само што доживеал жива медиумска дебата, туку ги одржал и првите избори со повеќе кандидати во новоформираниот Конгрес на народни пратеници. Додека Гласност навидум се залагал за отвореност и политичка критика, тие биле дозволени само во тесен спектар диктиран од државата. Општата јавност во Источниот блок сè уште била предмет на тајна полиција и [[Политички прогон|политичка репресија]].<ref>Brian McNair, ''Glasnost, perestroika and the Soviet media'' (Routledge, 2006).</ref> Горбачов ги повикал своите колеги од Централна и [[Југоисточна Европа]] да ја имитираат ''Перестројката'' и Г''ласност'' во нивните земји. Меѓутоа, додека реформистите во Унгарија и Полска биле охрабрени од силата на либерализацијата што се шири од исток, другите земји од источниот блок останале отворено скептични и демонстрирале одбивност кон реформите. Верувајќи дека реформските иницијативи на Горбачов ќе бидат краткотрајни, тврдокорните комунистички владетели како Ерих Хонекер од [[Германска Демократска Република|Источна Германија]], [[Народна Република Бугарија|бугарскиот]] [[Тодор Живков]], чехословачкиот [[Густав Хусак]] и романскиот [[Николае Чаушеску]] упорно ги игнорирале повиците за промени.<ref>{{Наведување|contribution-url=http://countrystudies.us/romania/75.htm|contribution=Romania – Soviet Union and Eastern Europe|place=US|publisher=Library of Congress|title=Country studies}}.</ref> „''Кога вашиот сосед ќе постави нов тапет, тоа не значи дека мора и вие''“, изјави еден член на источногерманското [[политбиро]].<ref name="Steele">{{Наведување|last=Steele|first=Jonathan|title=Eternal Russia: Yeltsin, Gorbachev and the Mirage of Democracy|place=Boston|publisher=Faber|year=1994}}.</ref> === Советски републики === [[Податотека:USSR_Map_timeline.gif|мини| Анимирана серија на карти кои го прикажуваат падот на комунистичките режими во Источна Европа и [[Распад на Советскиот Сојуз|распадот на Советскиот Сојуз]], што подоцна довело до судири во постсоветскиот простор]] До крајот на 1980-тите, луѓето во [[Кавказ]]от и [[Балтички држави|Балтичките држави]] барале поголема автономија од [[Москва]], а [[Кремљ]] губел дел од контролата врз одредени региони и елементи во [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]]. Пукнатините во советскиот систем започнале во декември 1986 година во [[Казашка Советска Социјалистичка Република|Казахстан]] кога неговите граѓани протестирале поради етнички Русин кој бил назначен за секретар на казахстанскиот републички огранок на ККП. Овие протести биле прекинати по три дена. Во ноември 1988 година, [[Естонска Советска Социјалистичка Република|Естонската Советска Социјалистичка Република]] издала декларација за суверенитет,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://articles.latimes.com/1988-11-17/news/mn-458_1_soviet-union|title=Parliament in Estonia Declares 'Sovereignty'|date=17 November 1988|work=Los Angeles Times}}</ref> што на крајот ќе доведе до тоа други држави да направат слични декларации за автономија. [[Чернобилска несреќа|Катастрофата во Чернобил]] во април 1986 година имала големи политички и социјални ефекти кои ги катализирале или барем делумно ги предизвикале револуциите од 1989 година. Еден политички резултат на катастрофата било значително зголеменото значење на новата советска политика на гласност.<ref name="ShlyGlasnost">{{Наведено списание|last=Shlyakhter|first=Alexander|last2=Wilson|first2=Richard|year=1992|title=Chernobyl andGlasnost: The Effects of Secrecy on Health and Safety|journal=Environment: Science and Policy for Sustainable Development|volume=34|issue=5|pages=25|doi=10.1080/00139157.1992.9931445}}</ref><ref name="PetrynaSarc">{{Наведено списание|last=Petryna|first=Adriana|year=1995|title=Sarcophagus: Chernobyl in Historical Light|url=https://semanticscholar.org/paper/c3baa4b94f69420e5289f466cc871ffa246e6ba6|journal=Cultural Anthropology|volume=10|issue=2|pages=196–220|doi=10.1525/can.1995.10.2.02a00030}}</ref> Тешко е да се утврди вкупната економска цена на катастрофата. Според Горбачов, Советскиот Сојуз потрошил 18 милијарди рубљи (што е еквивалент на 18 милијарди американски долари во тоа време) за задржување и деконтаминација, практично банкротирајќи се себеси.<ref name="GorbachevBoC">Gorbachev, Mikhail (1996), interview in Johnson, Thomas, ''{{YouTube|dd-QBnAd5qY|The Battle of Chernobyl}}'', [film], Discovery Channel, retrieved 19 February 2014.</ref> === Влијанието на „Солидарност“ === [[Податотека:WieczorWroclawia20marca1981.jpg|мини| Изданието од 20-21 март 1981 година на ''Wieczór Wrocławia'' (''Оваа вечер во [[Вроцлав]]'' покажува празни места што остануваат откако владата цензурирајќи ги повлекла написите од страница 1 (десно, „Што се случи во [[Бидгошч]] ?“) и од последната страница (лево, „Земја - широко предупредување за штрајк“), оставајќи ги само нивните наслови, бидејќи печатарите - членови на [[Солидарност (синдикат)|Солидарност-синдикатот]] - решиле да го водат весникот со празни недопрени места. На дното на страница 1 од оваа главна копија е рачно напишана потврда на Солидарност за таа одлука.]] Во текот на средината на 1980-тите, [[Солидарност (синдикат)|Солидарност]] опстојувала само како подземна организација, поддржана од [[Католичката црква]]. Сепак, кон крајот на 1980-тите, Солидарност станала доволно силна за да ги фрустрира обидите на [[Војќех Јарузелски|Јарузелски]] за реформи, а националните штрајкови во 1988 година ја принудиле владата да отвори дијалог со Солидарност. На 9 март 1989 година, двете страни се согласиле за [[Дводомен парламент|дводомен законодавен дом]] наречен Национално собрание. Веќе постоечкиот Сејм би станал долен дом. Сенатот би бил избран од народот. Традиционално како церемонијална функција, на претседателството му биле дадени повеќе овластувања <ref>[http://www.2facts.com Poland:Major Political Reform Agreed], ''Facts on File World News Digest'', 24 March 1989.</ref> (Полски договор за тркалезна маса). На 7 јули 1989 година, генералниот секретар Михаил Горбачов имплицитно се откажал од употребата на сила против другите држави од советскиот блок. Говорејќи пред членовите на 23-члениот [[Совет на Европа]], Горбачов не се осврнал директно на таканаречената доктрина на Брежњев, според која [[Москва]] го тврдела правото да употреби сила за да спречи членка на [[Варшавскиот пакт]] да го напушти комунистичкото јато. Тој изјавил: „''Секое мешање во внатрешните работи и какви било обиди да се ограничи суверенитетот на државите - пријатели, сојузници или кои било други - се недозволиви''“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1989/07/07/world/gorbachev-spurns-the-use-of-force-in-eastern-europe.html?scp=714&sq=Hungary&st=nyt&gwh=8324637C96A56F9E0671EC017DB71D98|title=Gorbachev spurns the use of force in Eastern Europe|last=Markham|first=James M.|date=7 July 1989|work=The New York Times}}</ref> Политиката била наречена Синатрова доктрина, по стих од песната на [[Френк Синатра]] „Мојот пат“. Полска станала првата земја од Варшавскиот пакт што се ослободила од советската доминација. === Падот на диктаторските режими === Во февруари 1986 година, во една од првите мирни револуции на масовно движење против [[диктатура]]та, Револуцијата на народната моќ на [[Филипини]]те мирно го соборила диктаторот Фердинанд Маркос и го инаугурирала [[Корасон Акино|Кори Акино]] за [[претседател]].<ref>{{Наведено списание|last=Bello|first=Walden|year=1986|title=From the ashes: The rebirth of the Philippine revolution—a review essay|url=https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/01436598608419897|journal=Third World Quarterly|volume=8|pages=258–276|doi=10.1080/01436598608419897}}</ref> Домино ефектот на револуциите од 1989 година влијаел и на другите режими. [[Јужноафриканска Република|Јужноафриканскиот]] режим на [[апартхејд]]от и воената диктатура на Пиноче во Чиле биле постепено уништени во текот на 1990-тите, бидејќи Западот ги повлекол финансирањето и дипломатската поддршка. [[Гана]], [[Индонезија]], [[Никарагва]], [[Јужна Кореја]], [[Суринам]], [[Република Кина]] и Севеен - Јужен Јемен, меѓу многу други, избрале демократски влади. Точните податоци за бројот на демократии варираат во зависност од критериумите што се користат за проценка, но според некои мерки до крајот на 1990-тите имало над 100 демократии во светот, што претставува забележителен пораст за само неколку децении.<ref>[[Freedom House]], ''Freedom in the World 1999–2000'' (New York, 2000).</ref> == Национални политички движења == === Полска === [[Податотека:Kolejka.jpeg|мини| Редици кои чекаат да влезат во продавница, типичен поглед во [[Народна Република Полска|Полска во 1980-тите]]]] Бран штрајкови ја погодило Полска од 21 април, а потоа продолжил во мај 1988 година. Вториот бран започнал на 15 август, кога избувнал штрајк во рудникот за јаглен Јулиски Манифест во Јастржебие-Здрој, при што работниците барале релегализација на синдикатот „Солидарност“. Во текот на следните неколку дена, шеснаесет други рудници стапиле во штрајк, по што следеле голем број бродоградилишта, вклучително и на 22 август [[Бродоградилиште Гдањск|бродоградилиштето Гдањск]], познато како епицентар на индустриските немири во 1980 година што ја предизвикало Солидарност. {{Sfn|Wałęsa|1991}} На 31 август 1988 година, [[Лех Валенса]], водачот на Солидарност, бил поканет во [[Варшава]] од комунистичките власти, кои конечно се согласиле на разговори. {{Sfn|Wałęsa|1991}} На 18 јануари 1989 година на бурната седница на Десеттата пленарна седница на владејачката Обединета работничка партија, генералот [[Војќех Јарузелски|Војчех Јарузелски]], првиот секретар, успеал да добие партиска поддршка за формални преговори со Солидарност кои водат до нејзина идна легализација, иако тоа било постигнато само со закана со оставка на целото партиско раководство доколку биде спречено. {{Sfn|Wałęsa|1991}} На 6 февруари 1989 година започнале формалните дискусии на Тркалезна маса во Салата на колумните во [[Варшава]]. На 4 април 1989 година бил потпишан историскиот договор на Тркалезна маса со кој се легализирала Солидарност и биле воспоставени делумно слободни парламентарни избори што требало да се одржат на 4 јуни 1989 година (патем, ден по полноќното задушување на кинеските демонстранти на плоштадот „Тјенанмен“). Следел политички земјотрес бидејќи победата на Солидарност ги надминала сите предвидувања. Кандидатите на Солидарност ги освоиле сите места за кои им било дозволено да се натпреваруваат во Сејмот, додека во Сенатот освоиле 99 од 100 достапни места (со едното преостанато место заземено од независен кандидат). Во исто време, многу истакнати комунистички кандидати не успеале да го добијат ни минималниот број гласови потребни за да ги освојат местата што им биле резервирани. [[Податотека:Lech_Walesa_George_H_Bush.PNG|мини| Претседавачот на солидарноста [[Лех Валенса]] (во средината) со претседателот Џорџ Х.В. Буш (десно) и Барбара Буш (лево) во Варшава, јули 1989 година]] На 15 август 1989 година, двата долгогодишни коалициски партнери на комунистите, Обединетата народна партија (ЗСЛ) и Демократската партија (СД), го раскинале сојузот со ПЗПР и ја објавиле својата поддршка за Солидарност. Последниот комунистички премиер на Полска, генералот Чеслав Кишчак, изјавил дека ќе поднесе оставка за да дозволи некомунист да формира администрација.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1989/08/15/world/poland-s-premier-offering-to-yield-to-non-communist.html?scp=187&sq=Poland&st=nyt&gwh=1619ADC23679717BAA7BEEB89D42F7C7|title=Poland's premier offering to yield to non-Communist|last=Tagliabue|first=John|date=15 August 1989|work=The New York Times}}</ref> Со оглед на тоа што „Солидарност“ била единствената друга политичка групација што можела да формира влада, практично било уверено дека член на „Солидарност“ ќе стане премиер. На 19 август 1989 година, во неверојатен момент, Тадеуш Мазовјецки, антикомунистички уредник, поддржувач на Солидарност и побожен католик, бил номиниран за премиер на Полска а Советскиот Сојуз не изразил никаков протест.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1989/08/20/weekinreview/a-new-orbit-poland-s-break-leads-europe-and-communism-to-a-threshold.html?scp=825&sq=Hungary&st=nyt&gwh=6C7A9946FB31BA34FCA893628C2ECB2B|title=A New orbit: Poland's Break Leads Europe And Communism To a Threshold|last=Apple|first=R. W. Jr.|date=20 August 1989|work=The New York Times}}</ref> Пет дена подоцна, на 24 август 1989 година, полскиот парламент ставил крај на повеќе од 40 години еднопартиско владеење со тоа што Мазовјецки станал првиот некомунистички премиер на земјата од раните повоени години. Во тензичниот парламент, Мазовјецки добил 378 гласа, 4 против и 41 воздржани.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1989/08/25/world/opening-new-era-poles-pick-leader.html?scp=117&sq=Poland&st=nyt&gwh=F25D35FF96685DE091584BA304075DFB|title=Opening new era, Poles pick leader|last=Tagliabue|first=John|date=25 August 1989|work=The New York Times}}</ref> На 13 септември 1989 година, парламентот ја одобрил новата некомунистичка влада, прва од ваков вид во [[Источен блок|Источниот блок]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1989/09/13/opinion/poles-approve-solidarity-led-cabinet.html?scp=7&sq=Poland&st=nyt&gwh=ADFB73DF2E2E33BE8ECFB353BC221D80|title=Poles Approve Solidarity-Led Cabinet|last=Tagliabue|first=John|date=13 September 1989|work=The New York Times}}</ref> На 17 ноември 1989 година, статуата на [[Феликс Ѕержински]], полски основач на Чека и симбол на комунистичкото угнетување, била урната на плоштадот „Банк“, Варшава.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.wsj.com/articles/SB124051894535749519|title=Across Eastern Europe, Remembering the Curtain's Fall|date=24 April 2009|work=Wall Street Journal}}</ref> На 29 декември 1989 година Сејмот го изменил уставот за да го промени официјалното име на државата од [[Народна Република Полска]] во [[Република Полска]]. Комунистичката полска обединета работничка партија се распуштила на 29 јануари 1990 година и се трансформирала во Социјалдемократија на Република Полска.<ref name="PWN_historia">{{Наведување|language=pl|contribution-url=http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043|contribution=Polska. Historia|title=Internetowa encyklopedia PWN|trans_title=PWN Internet Encyklopedia|access-date=11 July 2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061001084717/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4575043|archivedate=1 October 2006}}</ref> Во 1990 година, Јарузелски поднел оставка како претседател на Полска и бил наследен од [[Лех Валенса]], кој победил на претседателските избори во 1990 година <ref name="PWN_historia"/> одржани во два круга на 25 ноември и 9 декември. Инаугурацијата на Валенса за претседател на 21 декември 1990 година многумина ја сметаат за формален крај на комунистичката [[Народна Република Полска]] и почеток на современа [[Полска|Република Полска]]. [[Варшавски договор|Варшавскиот пакт]] бил распуштен на 1 јули 1991 година. На 27 октомври 1991 година се одржале првите целосно слободни полски парламентарни избори од 1945 година. Ова ја завршило транзицијата на Полска од владеење на Комунистичката партија во либерален демократски политички систем од западен стил. Последните руски трупи ја напуштиле Полска на [[18 септември]] [[1993]] година.<ref name="PWN_historia" /> === Унгарија === Следејќи го водството на Полска, Унгарија била следната да се префрли на некомунистичка влада. Иако [[Унгарија]] постигнаla некои трајни економски реформи и ограничена политичка либерализација во текот на 1980-тите, големи реформи се случиle само по смената на [[Јанош Кадар]] како генерален секретар на Комунистичката партија на 23 мај 1988 година со Кароли Грош.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1988/05/23/world/hungarian-party-replaces-kadar-with-his-premier.html?scp=135&sq=Hungary&st=nyt&gwh=E283E53C9144CEB5DC839A7740A35E80|title=Hungarian Party replace Kadar with his premier|last=Kamm|first=Henry|date=23 May 1988|work=The New York Times}}</ref> На 24 ноември 1988 година, Миклош Немет бil назначен за премиер. На 12 јануари 1989 година, Парламентот усвоил „демократски пакет“, кој вклучувал синдикален плурализам; слободата на здружување, собирање и печат; нов изборен закон; и радикална ревизија на уставот, меѓу другите одредби.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1989/01/12/world/hungary-eases-dissent-curbs.html?scp=432&sq=Hungary&st=nyt&gwh=92733275AEC8E1D4866E0147173B702E|title=Hungary Eases Dissent Curbs|date=12 January 1989|work=The New York Times}}</ref> На 29 јануари 1989 година, спротивно на официјалното гледиште за историјата кое се одржува повеќе од 30 години, членот на владејачкото Политбиро, Имре Позгај, изјавил дека бунтот на Унгарија во 1956 година бил народен бунт, а не обид за контрареволуција поттикнат од странство.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1989/01/29/world/hungary-in-turnabout-declares-56-rebellion-a-popular-uprising.html?scp=461&sq=Hungary&st=nyt&gwh=4FAE12DBE2835A0221C2EB3EBE50910D|title=Hungary, in Turnabout, Declares '56 Rebellion a Popular Uprising|date=29 January 1989|work=The New York Times}}</ref> [[Податотека:Nemzeti_Ünnep_-_Szabadság_tér_1989.03.15_(4).jpg|лево|мини| Унгарците демонстрираат пред седиштето на државната телевизија, 15 март 1989 година]] Масовните демонстрации на 15 март, Националниот ден, го убедиле режимот да започне преговори со појавените некомунистички политички сили. Преговорите на Тркалезната маса започнале на 22 април и продолжиле до потпишувањето на договорот за Тркалезна маса на 18 септември. Во разговорите учествувале комунистите (MSzMP) и новопојавените независни политички сили Фидес, Сојузот на слободните демократи (SzDSz), Унгарски демократски форум (МДФ), Независната партија на малите сопственици, [[Национална селанска партија (Унгарија)|Унгарската народна партија]]. Во подоцнежна фаза биле поканети Демократската конфедерација на слободни синдикати и Христијанско-демократската народна партија (КДНП). {{Sfn|Falk|2003}} На овие разговори се појавиле голем број идни политички водачи на Унгарија, вклучувајќи ги [[Ласло Шојом]], Јожеф Антал, Ѓерѓ Сабад, Петер Толгеси и [[Виктор Орбан]].<ref>{{Наведување|first=József|last=Bayer|contribution-url=http://www.europainstitut.hu/pdf/bayer22.pdf|contribution=The Process of Political System Change in Hungary|title=Schriftenreihe|publisher=Europa Institutes|place=Budapest, [[Hungary|HU]]|year=2003|page=180|access-date=27 May 2012|archivedate=21 July 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721104934/http://www.europainstitut.hu/pdf/bayer22.pdf}}.</ref> На 2 мај 1989 година, првите видливи пукнатини во [[Железна завеса|Железната завеса]] се појавиле кога [[Унгарска Народна Република|Унгарија]] почнала да ја демонтира својата долга гранична ограда со [[Австрија]], долга 240 километри.<ref>{{Наведување|last=Stokes|first=G|title=The Walls Came Tumbling Down|page=131|publisher=Oxford University Press|year=1993}}.</ref> Ова сè повеќе ги дестабилизирала [[Источна Германија]] и [[Чехословачка]] во текот на летото и есента, бидејќи илјадници нивни граѓани илегално преминале на Запад преку унгарско-австриската граница. На 1 јуни 1989 година, Комунистичката партија признала дека поранешниот премиер [[Имре Наѓ]], обесен за предавство за неговата улога во унгарското востание во 1956 година, бил незаконски погубен.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1989/06/01/world/hungarian-party-assails-nagy-s-execution.html?scp=654&sq=Hungary&st=nyt&gwh=AB4FDDAFE5F0111C9B81EEA7B377A93F|title=Hungarian Party Assails Nagy's Execution|date=1 June 1989|work=The New York Times}}</ref> На 16 јуни 1989 година, [[Имре Наѓ|Наѓ]]<nowiki/>добил свечен погреб на најголемиот плоштад во [[Будимпешта]] пред толпа од најмалку 100.000 луѓе, по што следел погреб како на херој.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1989/06/17/world/hungarian-who-led-56-revolt-is-buried-as-a-hero.html?scp=678&sq=Hungary&st=nyt&gwh=1CA5680B13F144C9AD6C2CA30484B16C|title=Hungarian Who Led '56 Revolt Is Buried as a Hero|last=Kamm|first=Henry|date=17 June 1989|work=The New York Times}}</ref> Првично незабележливото отворање на граничната порта на Железната завеса меѓу Австрија и Унгарија во август 1989 година потоа предизвикало верижна реакција, на крајот од која ГДР повеќе не постоела и Источниот блок се распаднал. Тоа било најголемото движење за бегство од Источна Германија од изградбата на [[Берлинскиот ѕид]] во 1961 година. Идејата за отворање на границата потекнува од Ото фон Хабсбург и тој ја известил кај Миклош Немет, кој ја промовирал идејата.<ref name="auto">Miklós Németh in Interview, Austrian TV – ORF "Report", 25 June 2019.</ref> Локалната организација во Шопрон го презел Унгарскиот демократски форум, а другите контакти биле остварени преку Хабсбург и Имре Позгај. Опширно рекламирање за планираниот пикник било направено со постери и флаери меѓу туристите од ГДР во Унгарија. Австрискиот огранок на Паневропската унија, кој тогаш бил предводен од Карл фон Хабсбург, дистрибуирал илјадници брошури со кои ги поканува на пикник во близина на границата во Сопрон.<ref>Hilde Szabo: ''Die Berliner Mauer begann im Burgenland zu bröckeln'' (The Berlin Wall began to crumble in Burgenland – German), in Wiener Zeitung 16 August 1999; Otmar Lahodynsky: ''Paneuropäisches Picknick: Die Generalprobe für den Mauerfall'' (Pan-European picnic: the dress rehearsal for the fall of the Berlin Wall – German), in: ''Profil'' 9 August 2014.</ref><ref>Ludwig Greven "Und dann ging das Tor auf", in Die Zeit, 19 August 2014.</ref> По паневропскиот пикник, Ерих Хонекер го диктирал ''Дејли Мирор'' од 19 август 1989 година: „''Хабсбург дистрибуираше летоци далеку во Полска, на кои туристите од Источна Германија беа поканети на пикник.'' ''Кога дојдоа на пикник, им даваа подароци, храна и германска марка, а потоа ги убедуваа да дојдат на Запад''“. Но, со масовниот егзодус на Паневропскиот пикник, последователното колебливо однесување на Партијата за социјалистичко единство на Источна Германија и неинтервенцијата на Советскиот Сојуз ги скршило браните. Тогаш десетици илјади источногерманци информирани за медиумите тргнале кон Унгарија, која повеќе не била подготвена да ги држи своите граници целосно затворени или да ги обврзува своите гранични трупи да употребат сила на оружје. Особено, раководството на ГДР во [[Источен Берлин]] повеќе не се осмелило целосно да ги блокира границите на сопствената земја.<ref>Michael Frank: Paneuropäisches Picknick – Mit dem Picknickkorb in die Freiheit (German: Pan-European picnic – With the picnic basket to freedom), in: ''Süddeutsche Zeitung'', 17 May 2010.</ref><ref name="Rödder">Andreas Rödder, Deutschland einig Vaterland – Die Geschichte der Wiedervereinigung (2009).</ref> Договорот на Тркалезна маса од 18 септември опфатил шест нацрт-закони кои опфаќале ревизија на Уставот, формирање на Уставен суд, функционирање и управување со политичките партии, повеќепартиски избори за пратеници во Народното собрание, кривичен законик и закон за казнена постапка. последните две промени претставувале дополнително одвојување на Партијата од државниот апарат). {{Sfn|Heenan|Lamontagne|1999}} {{Sfn|De Nevers|2003}} Изборниот систем бил компромис: околу половина од пратениците ќе бидат избрани пропорционално, а половина од мнозинскиот систем. {{Sfn|Elster|Offe|Preuss|1998}} Било договорено и слабо претседателство, но не бил постигнат консензус кој треба да го избере претседателот (парламентот или народот) и кога треба да се случат овие избори (пред или по парламентарните избори). На 7 октомври 1989 година, Комунистичката партија на нејзиниот последен конгрес повторно се етаблирала како Унгарска социјалистичка партија.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1989/10/08/world/communist-party-in-hungary-votes-for-radical-shift.html?scp=28&sq=Hungary&st=nyt&gwh=8A34A86DC90090167E32320BB95CB02F|title=Communist party in Hungary votes for radical shift|last=Kamm|first=Henry|date=8 October 1989|work=The New York Times}}</ref> На историската седница од 16 до 20 октомври, парламентот усвоил закон со кој се предвидува повеќепартиски парламентарни избори и непосредни претседателски избори, кои се одржале на 24 март 1990 година <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1989/10/19/world/hungary-purges-stalinism-from-its-constitution.html?scp=61&sq=Hungary&st=nyt&gwh=142906DE0FC1FFA303D77A84282021BB|title=Hungary Purges Stalinism From Its Constitution|date=19 October 1989|work=The New York Times}}</ref> Законодавството ја трансформирало Унгарија од [[Народна република|Народна Република]] во [[Унгарија|Република Унгарија]], ги гарантирала човековите и граѓанските права и создаде институционална структура која обезбедува поделба на власта меѓу судската, законодавната и извршната власт.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1989/10/20/world/hungary-legalizes-opposition-groups.html|title=Hungary legalizes opposition groups|date=20 October 1989|work=The New York Times}}</ref> На 23 октомври 1989 година, на 33-годишнината од Револуцијата во 1956 година, комунистичкиот режим во Унгарија бил формално укинат. Советската воена окупација на Унгарија, која опстојувала од [[Втората светска војна]], завршила на 19 јуни 1991 година. === Источна Германија === [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-1990-0922-002,_Leipzig,_Montagsdemonstration.jpg|мини| Понеделнички демонстрации против владата во [[Лајпциг]] на 16 октомври 1989 година]] На 2 мај 1989 година, [[Унгарска Народна Република|Унгарија]] започнала со демонтирање бодликавата жица на границата со [[Австрија]]. [[Граница]]та сè уште беше силно чувана, но тоа претставувало политички знак. Паневропскиот пикник во август 1989 година конечно започнал движење што не можеле да го спречат владетелите во Источниот блок. Тоа било најголемото движење за бегство од [[Источна Германија]] од изградбата на [[Берлинскиот ѕид]] во 1961 година. Покровители на пикникот, Ото фон Хабсбург и унгарскиот државен министер Имре Позгај, го виделе планираниот настан како можност да ја тестираат реакцијата на [[Михаил Горбачов]] и земјите од источниот блок на големото отворање на границата, вклучително и летот. По паневропскиот пикник, Ерих Хонекер го диктирал Дејли Мирор од 19 август 1989 година: „''Хабсбург дистрибуираше летоци далеку во Полска, на кои туристите од Источна Германија беа поканети на пикник.'' ''Кога дојдоа на пикник, им даваа подароци, храна и германска марка, а потоа ги убедуваа да дојдат на Запад''“. Но, со масовниот егзодус на Паневропскиот пикник, последователното колебливо однесување на Партијата за социјалистичко единство на Источна Германија и неинтервенцијата на Советскиот Сојуз ги скршило браните. Сега десетици илјади источногерманци информирани за медиумите тргнале кон Унгарија, која повеќе не била подготвена да ги држи своите граници целосно затворени или да ги обврзува своите гранични трупи да употребат сила на оружје.<ref name="auto"/><ref name="Rödder"/><ref>Thomas Roser: DDR-Massenflucht: Ein Picknick hebt die Welt aus den Angeln (German – Mass exodus of the GDR: A picnic clears the world) in: Die Presse 16 August 2018.</ref><ref>Otmar Lahodynsky: Paneuropäisches Picknick: Die Generalprobe für den Mauerfall (Pan-European picnic: the dress rehearsal for the fall of the Berlin Wall – German), in: Profil 9 August 2014.</ref><ref>"Der 19.</ref><ref>Hilde Szabo: Die Berliner Mauer begann im Burgenland zu bröckeln (The Berlin Wall began to crumble in Burgenland – German), in Wiener Zeitung 16 August 1999.</ref> [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-R0518-182,_Erich_Honecker.jpg|мини| Ерих Хонекер, [[Германска Демократска Република|источногермански]] комунистички лидер.]] До крајот на септември 1989 година, повеќе од 30.000 Источни Германци избегале на Запад пред [[Германска Демократска Република|ГДР]] да одбие патување во Унгарија, оставајќи ја [[Чехословачка]] како единствена соседна држава во која источногерманците можеле да избегаат. Илјадници источногерманци се обиделе да стигнат до Запад со окупирање на западногерманските дипломатски објекти во другите престолнини на Средна и Источна Европа, особено Амбасадата во Прага и Унгарската амбасада, каде илјадници кампувале во калливата градина од август до ноември, чекајќи ги германските политички реформи. [[ГДР]] ја затворил границата кон [[Чехословачка]] на 3 октомври, со што се изолирала од сите свои соседи. Откако биле исклучени од нивната последна шанса за бегство, сè поголем број Источни Германци учествувале во понеделничките демонстрации во Лајпциг на 4, 11 и 18 септември, при што секој привлекол од 1.200 до 1.500 демонстранти. Многумина биле уапсени и претепани, но луѓето одбиле да бидат заплашени. На 25 септември протестите привлекле 8.000 демонстранти.<ref>David Childs, ''The Fall of the GDR'' (Routledge, 2014).</ref> По петтите последователни понеделнички демонстрации во [[Лајпциг]] на 2-ри октомври привлекле 10.000 демонстранти, водачот на [[Партија за социјалистичко единство на Германија|Партијата за социјалистичко единство]] (СЕД) Ерих Хонекер издал наредба за ''пукање и убивање'' на војската.<ref name="Pritchard">{{Наведена книга|title=Reconstructing education: East German schools and universities after unification|last=Pritchard|first=Rosalind MO|page=10}}</ref> Комунистите подготвиле огромно присуство на полиција, милиција, Штази и работна борбена војска, а постоеле гласини дека се планира масакр во стилот на плоштадот „Тјенанмен“ за демонстрациите следниот понеделник на 9 октомври.<ref>{{Наведена книга|title=History of Germany, 1918–2000: the divided nation|last=Fulbrook|first=Mary|page=256}}</ref> На 6 и 7 октомври, [[Михаил Горбачов]] ја посетил Источна Германија за да ја одбележи 40-годишнината од Германската Демократска Република и го повикал источногерманското раководство да ги прифати реформите. Познатиот негов цитат е преведен на германски како „Wer zu spät kommt, den bestraft das Leben“ („''Оној што доаѓа предоцна е казнет со живот''“). Сепак, Хонекер останал противник на внатрешните реформи, при што неговиот режим отишол дотаму што го забранил тиражот на советските публикации кои ги сметал за субверзивни. И покрај гласините дека комунистите планирале масакр на 9 октомври, тој понеделник во Лајпциг демонстрирале 70.000 граѓани, а властите на теренот одбиле да отворат оган. Следниот понеделник, на 16 октомври, 120.000 луѓе демонстрирале на улиците на [[Лајпциг]]. Ерих Хонекер се надевал дека советските трупи стационирани во ГДР со [[Варшавски договор|Варшавскиот пакт]] ќе ја обноват комунистичката влада и ќе ги потиснат цивилните протести. До 1989 година, советската влада сметала дека е непрактично Советскиот Сојуз да продолжи да ја потврдува својата контрола над Источниот блок, па затоа зазела неутрален став во однос на настаните што се случуваат во Источна Германија. Советските трупи стационирани во [[Источна Европа]] биле под строги инструкции од советското раководство да не интервенираат во политичките работи на нациите од [[Источниот блок]] и останале во нивните касарни. Соочени со тековните граѓански немири, СЕД го соборил Хонекер на 18 октомври и го заменил со човекот број два во режимот, Егон Кренц. Сепак, демонстрациите продолжиле да се зголемуваат, а во понеделникот, 23 октомври, демонстрантите во Лајпциг броеле 300.000 и останале толку големи следната недела. [[Податотека:BerlinWall-BrandenburgGate.jpg|мини| [[Берлински ѕид|Берлинскиот ѕид]] кај [[Бранденбуршка порта|Бранденбуршката порта]], 10 ноември 1989 година]] Границата кон [[Чехословачка]] била отворена повторно на 1 ноември, а чехословачките власти набрзо им дозволиле на сите Источни Германци да патуваат директно во [[Западна Германија]] без понатамошно бирократско одложување, со што го укинале нивниот дел од [[Железната завеса]] на 3 ноември. На 4 ноември властите одлучиле да одобрат демонстрации во [[Берлин]] и биле соочени со демонстрациите на Александарплац, каде што половина милион граѓани се собрале во главниот град барајќи слобода во најголемиот протест на ГДР што некогаш бил сведок. Не можејќи да го запрат последователниот проток на бегалци кон Запад преку Чехословачка, источногерманските власти на крајот попуштиле пред притисокот на јавноста дозволувајќи им на граѓаните на Источна Германија директно да влезат во [[Западен Берлин]] и [[Западна Германија]], преку постоечките гранични точки, на 9 ноември 1989 година. Поттикнати од непостојаните зборови на портпаролот на режимот Гинтер Шабовски на ТВ прес-конференција, во која изјавил дека планираните промени се на сила „''веднаш, без одлагање''“, стотици илјади луѓе ја искористиле можноста. Стражарите брзо биле преплавени од зголемената толпа луѓе кои барале да бидат пуштени во Западен Берлин. Откако не добиле повратни информации од нивните претпоставени, чуварите, не сакајќи да употребат сила, попуштиле и ги отвориле портите кон Западен Берлин. Наскоро, луѓето биле принудени да се отворат нови премини во [[Берлински ѕид|Берлинскиот ѕид]], а делови од ѕидот биле буквално урнати. Стражарите не биле свесни за тоа што се случува и стоеле на страна додека источните Германци го рушеле ѕидот со чекани. [[Податотека:RIAN_archive_428452_Germany_becomes_one_country.jpg|лево|мини| Берлински ѕид, октомври 1990 година, вели „Ти благодарам, [[Михаил Горбачов|Горби]] “]] На 7 ноември, целиот ''министер за ДДР'' ( Државен совет на Источна Германија), вклучително и неговиот претседавач Вили Стоф, поднеле оставка.<ref>[[:de:Ministerrat der DDR (1986–1989)]] contains all the members of the Council.</ref> Била формирана нова влада под значително полибералниот комунист, Ханс Модроу.<ref>see also [[:de:Regierung Modrow]]</ref> На 1 декември, Volkskammer ја отстрани водечката улога на SED од уставот на ГДР. На 3 декември Кренц поднел оставка како лидер на СЕД; тој поднел оставка од функцијата шеф на државата три дена подоцна. На 7 декември започнале разговорите на Тркалезната маса помеѓу СЕД и другите политички партии. На 16 декември 1989 година, СЕД бил распуштен и повторно основан како [[Левичарската партија.ПДС|СЕД-ПДС]], напуштајќи го марксизмот-ленинизмот и станувајќи демократска социјалистичка партија. На 15 јануари 1990 година, седиштето на Штази било нападнато од демонстранти. Модроу станал де факто лидер на [[Германска Демократска Република|Источна Германија]] сè додека не се одржале слободните избори на 18 март 1990 година - први од ноември 1932 година. СЕД, преименувана во [[Левичарската партија.ПДС|Партија на демократскиот социјализам]], била тешко поразена. Лотар де Мезиер од Источногерманската Христијанско-демократска унија станал премиер на 4 април 1990 година на платформа за брзо обединување со Западот. На 15 март 1990 година, бил потпишан мировен договор меѓу двете земји Германија и четирите сојузници за да го замени Потсдамскиот договор од 1 август 1945 година по [[Втора светска војна|Втората светска војна]] за враќање на целосниот суверенитет на Германија, што го олеснило повторното обединување. Двете германски земји конечно биле [[Повторно обединување на Германија|обединети]] во денешна Германија на 3 октомври 1990 година, решавајќи го германскиот проблем за статусот на две држави што постоел од 7 октомври 1949 година. Подготвеноста на Кремљ да се откаже од таков стратешки витален сојузник означило драматична промена од страна на советската велесила и фундаментална [[парадигматска промена]] во [[Меѓународни односи|меѓународните односи]], кои до 1989 година биле доминирани од поделбата Исток-Запад што минувала низ самиот Берлин. Последните руски трупи ја напуштиле територијата на поранешна ГДР, сега дел од обединетата [[Германија|Сојузна Република Германија]], на 1 септември 1994 година. === Чехословачка === [[Податотека:Prague_November89_-_Wenceslas_Monument.jpg|мини| Протести под споменикот на [[Вацлавски плоштад|Вацлавскиот плоштад]], во [[Прага]]]] [[Податотека:Bratislava_Slovakia_213.JPG|мини| Споменик на Кадифената револуција во [[Братислава]]]] „Кадифената револуција“ била ненасилна транзиција на власта во [[Чехословачка]] од комунистичка влада во парламентарна република. На [[17 ноември]] [[1989]] година, полицијата ги потиснала мирните студентски демонстрации во [[Прага]], еден ден откако слични демонстрации поминале без инциденти во [[Братислава]]. Иако контроверзите продолжуваат околу тоа дали некој починал таа ноќ, тој настан предизвикал серија на популарни демонстрации од 19 ноември до крајот на декември. До 20 ноември, бројот на мирни демонстранти собрани во [[Прага]] се зголемил од 200.000 претходниот ден на околу половина милион. Пет дена подоцна, на протестот на плоштадот „Летна“ имало 800.000 луѓе.<ref>{{Наведување|url=http://www.denik.cz/z_domova/demonstrace-na-letne-pred-25-lety-urychlily-kapitulaci-komunistu-20141123.html|title=Demonstrace na letne pred 25 lety urychlily kapitulaci komunistu|language=cs|place=[[Czhec|CZ]]|journal=Denik|date=23 November 2014}}.</ref> На 24 ноември, целото раководство на Комунистичката партија, вклучително и генералниот секретар Милош Јакеш, поднеле оставка. Двочасовниот генерален штрајк, во кој биле вклучени сите граѓани на Чехословачка, бил успешно одржан на 27 ноември. Со падот на другите комунистички влади и зголемените улични протести, [[Комунистичка партија на Чехословачка|Комунистичката партија на Чехословачка]] на [[28 ноември]] [[1989]] година објавила дека ќе се откаже од власта и ќе ја растури еднопартиската држава. Бодликавата жица и другите пречки биле отстранети од границата со [[Западна Германија]] и [[Австрија]] на почетокот на декември. На 10 декември, претседателот [[Густав Хусак]] ја назначил првата главно некомунистичка влада во Чехословачка од 1948 година и поднел оставка. [[Александар Дубчек]] бил избран за претседател на федералниот парламент на 28 декември, а [[Вацлав Хавел]] за претседател на Чехословачка на 29 декември 1989 година. Во јуни 1990 година, Чехословачка ги одржала своите први демократски избори од 1946 година. На 27 јуни 1991 година, последните советски трупи биле повлечени од Чехословачка.<ref>{{Наведени вести|url=https://blogs.wsj.com/emergingeurope/2011/06/28/soviet-soldiers-left-czechoslovakia-20-years-ago-ordinary-well-off-russians-to-move-in/|title=20 Years After Soviet Soldiers Left the Czech Republic, Russians Move In|date=28 June 2011|work=The Wall Street Journal}}</ref> === Бугарија === Во октомври и ноември 1989 година, во [[Софија]] биле организирани демонстрации за еколошки прашања, каде биле искажани и барања за политички реформи. Демонстрациите биле задушени, но на 10 ноември 1989 година (ден по рушењето на [[Берлинскиот ѕид]]) долгогодишниот лидер на Бугарија [[Тодор Живков]] бил соборен од неговото [[Политбиро]]. Него го наследил значително полибералниот комунист, поранешниот министер за надворешни работи Петар Младенов. [[Москва]] очигледно ја одобрила промената на раководството, бидејќи Живков се спротивставил на политиката на Горбачов. Новиот режим веднаш ги укинал ограничувањата на слободата на говор и собирање, што довело до првите масовни демонстрации на 17 ноември, како и формирање на антикомунистички движења. Девет од нив се обединиле како [[Сојуз на демократските сили (Бугарија)|Сојуз на демократски сили]] (СДС) на 7 декември.<ref>{{Наведување|url=http://www.sds.bg/about/history|title=History of the UDF|language=bg|publisher=SDS|place=[[Bulgaria|BG]]|accessdate=2023-04-06|archive-date=2019-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20191025024054/https://www.sds.bg/about/history|url-status=dead}}</ref> СДС не била задоволна од соборувањето на Живков и побарала дополнителни демократски реформи, најважно отстранување на уставно назначената водечка улога на [[Бугарска комунистичка партија|Бугарската комунистичка партија]]. Младенов на 11 декември 1989 година објавил дека Комунистичката партија ќе се откаже од монополот на власта, а следната година ќе се одржат повеќепартиски избори. Во февруари 1990 година, бугарскиот законодавен дом го избришал делот од уставот за „''водечката улога''“ на Комунистичката партија. На крајот, било одлучено тркалезната маса по полскиот модел да се одржи во 1990 година, а изборите да се одржат до јуни 1990 година. Тркалезната маса се одржала од 3 јануари до 14 мај 1990 година, на која бил постигнат договор за транзиција кон [[демократија]]. Комунистичката партија го напуштила марксизмот-ленинизмот на 3 април 1990 година и се преименувала во Бугарска социјалистичка партија. Во јуни 1990 година се одржале првите слободни избори од [[1931]] година, на кои победи Бугарска социјалистичка партија.<ref>Ilian Mihov, "in Bulgaria, 1989–1999." in ''Transition: the first decade'' edited by Mario I. Blejer and Marko Škreb (2001): 401+.</ref> === Романија === Оставката на чехословачкиот претседател [[Густав Хусак]] на 10 декември 1989 година значело пад на комунистичкиот режим во Чехословачка, оставајќи ја [[Романија]] на Чаушеску како единствен преостанат тврдокорен комунистички режим во [[Варшавскиот пакт]].<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=-G3qDAAAQBAJ&pg=PA182|title=Revolution and Change in Central and Eastern Europe: Revised Edition|last=East|first=Roger|last2=Pontin|first2=Jolyon|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2016|isbn=9781474287487|page=182|via=Google Books}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=BZ9sDQAAQBAJ&pg=PA107|title=Romania since the Second World War: A Political, Social and Economic History|last=Abraham|first=Florin|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2016|isbn=9781472529923|page=107|via=Google Books}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1989/12/10/nyregion/upheaval-east-hard-line-czech-president-quit-dissident-seen-successor.html|title=Upheaval In The East; Hard-Line Czech President to Quit And Dissident Is Seen as Successor|last=Tagliabue|first=John|date=10 December 1989|work=New York Times}}</ref> Откако го потиснал бунтот на Брашов во 1987 година, [[Николае Чаушеску]] бил реизбран уште пет години за лидер на Романската комунистичка партија (РКП) во ноември 1989 година, сигнализирајќи дека има намера да ги истера антикомунистичките востанија што го зафатиле остатокот од Европа. Додека Чаушеску се подготвувал да оди во државна посета на [[Иран]], неговиот Секуритате наредил апсење и прогонство на локалниот унгарски [[Калвинизам|калвинистички]] министер, [[Ласло Текеш]], на 16 декември, поради проповеди што го навредуваат режимот. [[Ласло Текеш|Текеш]] бил уапсен, но дури откако избувнале сериозни немири. [[Темишвар]] бил првиот град кој реагирал на 16 декември и граѓанските немири продолжиле пет дена. [[Податотека:Civilian_with_PM_Md._1963_during_the_Romanian_Revolution_of_1989.jpg|лево|мини| Вооружени цивили за време на романската револуција. Револуцијата била единственото насилно соборување на [[комунистичка држава]] во [[Варшавски договор|Варшавскиот пакт]].]] Враќајќи се од Иран, [[Николае Чаушеску]] наредил масовен митинг за негова поддршка пред седиштето на Комунистичката партија во [[Букурешт]] на 21 декември. Меѓутоа, на негов шок, толпата го исвиркала и го исмејувала додека тој зборувал. Години на потиснато незадоволство испливале на површина низ романското население, па дури и меѓу елементите во владата на Чаушеску, а демонстрациите се прошириле низ целата земја. Најпрво, безбедносните сили ги послушале наредбите на Чаушеску да пукаат во демонстрантите. Меѓутоа, утрото на 22 декември, романската војска одеднаш ја сменила страната. Ова дошло откако било објавено дека министерот за одбрана Василе Милеа извршил самоубиство откако бил демаскиран како предавник. Било сугерирано дека тој се обидел само да се онеспособи за да биде ослободен од функцијата, но куршумот погодил артерија и набргу потоа починал.<ref>Flavius Cristian Marcau, [http://www.utgjiu.ro/revista/lit/pdf/2013-04/16_Flavius%20Cristian%20Marcau%20-%20Revolution%20of%201989%20-%20Milea%60s%20suicide.pdf "Revolution of 1989: Milea's Suicide"], University of Târgu Jiu, Letter and Social Science Series, Issue 4, 2013, Retrieved February 27, 2016.</ref> Верувајќи дека Милеа всушност бил убиен, чиновите војници практично ''масовно'' заминале на страната на револуцијата.<ref>{{Наведена книга|title=Sovereign Debt, Austerity, and Regime Change: The Case of Nicolae Ceausescu's Romania|last=Cornel|first=Ban|date=13 December 2012|publisher=East European Politics & Societies|page=34|doi=10.1177/0888325412465513}}</ref> Армиските тенкови почнале да се движат кон зградата на Централниот комитет со толпи кои се преплавиле покрај нив. Демонстрантите насилно ги отвориле вратите на зградата на Централниот комитет во обид да ги фатат Чаушеску и неговата сопруга [[Елена Чаушеску|Елена]], кои доаѓале на неколку метри од парот. Сепак, тие успеале да побегнат преку [[хеликоптер]] кој ги чекал на покривот од зградата. Иако воодушевувањето го следел летот на Чаушеску, нивната судбина ја опкружила неизвесноста. На [[Божиќ]], романската телевизија прикажала како Чаушеску се соочува со избрзано судење, а потоа е погубен со стрелачки вод. Привремениот совет на Националниот фронт за спас предводен од Јон Илиеску го презел и ги објавил изборите за април 1990 година, првите слободни избори одржани во Романија од 1937 година. Сепак, тие биле одложени до 20 мај 1990 година. Романската револуција била најкрвавата од револуциите од 1989 година: загинале над 1.000 луѓе,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.politico.eu/article/thirty-years-after-romanian-revolution-questions-remain-death-of-nicolae-ceausescu/|title=Thirty years after Romanian revolution, questions remain|publisher=Politico}}</ref> од кои сто деца, а најмладото имало само еден месец. За разлика од неговите сродни страни во Варшавскиот пакт, КПР едноставно се стопила; ниту една денешна романска партија која тврди дека е нејзин наследник никогаш не била избрана во законодавниот дом по промената на системот. Сепак, поранешните членови на КПР одиграле значајна улога во романската политика по 1989 година; секој романски претседател до изборот на Клаус Јоханис во 2014 година бил поранешен член на Комунистичката партија. Годините по отстранувањето на Чаушеску не биле ослободени од конфликти, а се случиле серија „Минеријади“ организирани од незадоволни рудари од долината на Жиу. Минеријадата од јуни 1990 година станала смртоносна откако универзитетските студенти, „Голанијадите“, одржале неколкумесечни протести против учеството на поранешните членови на КПР и Секуритате на општите избори во Романија во 1990 година.<ref name="Deletant">{{Наведена мрежна страница |url=http://d.yimg.com/kq/groups/21010417/803473086/name/Carey_final.pdf |title=Deletant, Dennis. |accessdate=2023-04-06 |archive-date=2012-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121105090207/http://d.yimg.com/kq/groups/21010417/803473086/name/Carey_final.pdf |url-status=dead }}</ref> Претседателот Јон Илиеску ги нарекол демонстрантите „хулигани“ и ги повикал рударите да „''ја бранат романската демократија''“. Виорел Ене, претседател на Здружението на жртви на минеријадите, тврди дека:<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.romanialibera.ro/special/investigatii/minerii-au-terorizat-capitala--30479|title=Minerii au terorizat Capitala|last=Cristea|first=Romulus|date=12 June 2006|work=România Liberă|language=ro}}</ref><blockquote><blockquote>Има документи, сведоштва на лекари, на луѓе од гробиштата Домнешти и Страулешти. Иако цело време зборувавме дека реалната бројка на загинати е над 100, никој досега не се спротивстави и немаше официјален став против.</blockquote></blockquote>Над 10.000 рудари биле пренесени во [[Букурешт]], а во судирите што следеле, седум демонстранти загинале, а стотици други биле повредени, иако проценките на медиумите за бројките на жртвите се многу поголеми. Опозицискиот весник ''„Романија Либера“'' објавил дека над 128 неидентификувани тела биле закопани во заедничка гробница на гробиштата Страулешти II, во близина на [[Букурешт]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.romanialibera.ro/actualitate/eveniment/128-de-morti-ingropati-in-cimitirul-straulesti--25270|title=128 de morți îngropați în cimitirul Străulești|date=10 June 2005|work=România Liberă|language=ro}}</ref> Неколку недели по минеријадата, неколку студенти по медицина спровеле истражување на гробиштата Страулешти II, откривајќи два ровови со околу 78 необележани гробници, за кои тврделе дека содржат жртви на настаните.<ref name="mineriada.net">{{Наведена мрежна страница|url=http://mineriada.net/Articol.asp?ID=360|title=Morții fără nume din iunie 1990|last=Andronache|first=Elena|work=mineriada.net|language=ro|accessdate=2023-04-06|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402092002/http://mineriada.net/Articol.asp?ID=360|url-status=dead}}</ref> === Југославија === [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија]] не била дел од [[Варшавскиот пакт]], но ја следела [[Титоизам|својата верзија]] на комунизмот под [[Јосип Броз-Тито|Јосип Броз Тито]]. Тоа била мултиетничка држава која Тито можел да ја одржи преку југословенската патриотска доктрина „ [[Братство и единство]]“. Тензиите меѓу етничките заедници почнале да ескалираат, сепак, со [[Хрватска пролет|Хрватската пролет]] 1970–71, движење за поголема [[Социјалистичка Република Хрватска|хрватска]] автономија, кое била задушено. Уставните промени биле воведени во 1974 година, а југословенскиот устав од 1974 година пренел некои федерални овластувања на конститутивните републики и покраини. По смртта на Тито во 1980 година, етничките тензии се зголемиле, најпрво во [[Социјалистичка Автономна Покраина Косово|САП Косово]] со мнозинство Албанци со [[Протести во Косово (1981)|протестите на Косово во 1981 година]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cricketsoccer.com/2020/06/23/the-forgotten-yugoslavian-side-of-italia-90/#:~:text=The%20Yugoslav%20model%20of%20state%20organization%2C%20as%20well,under%20the%20rule%20of%20president-for-life%20Josip%20Broz%20Tito.|title=The forgotten Yugoslavian side of Italia 90|last=Caesar|first=Faisal|date=23 June 2020|work=[[Criketsoccer]]}}</ref> Паралелно со истиот процес, [[Социјалистичка Република Словенија|Словенија]] иницирала политика на постепена либерализација во 1984 година, нешто слична на советската перестројка. Ова предизвикало тензии меѓу Сојузот на комунистите на Словенија и [[Сојуз на комунистите на Југославија|централната југословенска партија]] и [[Југословенска народна армија|федералната армија]]. Во 1984 година била укината децениската забрана за изградба на [[Црква „Св. Сава“ - Белград|катедралата Свети Сава]] во [[Белград]], заостанувањето на комунистичката елита и народниот собир од 100.000 верници на 12 мај 1985 година за да се слави литургија внатре во ѕидовите на урнатините го означило враќањето на религијата во повоената Југославија.<ref>Dunja Predić 2012: How big is all that, really?</ref> До крајот на 1980-тите, многу групи на граѓанско општество се залагале за демократизација, истовремено проширувајќи го просторот за културна плуралност. Во 1987 и 1988 година, низа судири меѓу новонастанатиот граѓански сектор и комунистичкиот режим кулминирале со таканаречената Словенска пролет, масовно движење за демократски реформи. Комитетот за одбрана на човековите права бил формиран како платформа на сите големи некомунистички политички движења. До почетокот на 1989 година, неколку антикомунистички политички партии веќе отворено функционирале, предизвикувајќи ја хегемонијата на словенечките комунисти. Наскоро, словенечките комунисти, притиснати од сопственото граѓанско општество, дошле во конфликт со српското комунистичко раководство.<ref>{{Наведено списание|last=Bibič|first=Adolf|date=1993|title=The Emergence of Pluralism in Slovenia|url=https://www.jstor.org/stable/45301873|journal=Communist and Post-Communist Studies|volume=26|issue=4|pages=367–386|doi=10.1016/0967-067X(93)90028-P|issn=0967-067X|jstor=45301873}}</ref> [[Податотека:Yugoslavia_ethnic_map.jpg|мини|Етнички групи во Југославија во 1991 г]] Во јануари 1990 година бил свикан вонреден Конгрес на [[Сојуз на комунистите на Југославија|Сојузот на комунистите на Југославија]] за да се решат споровите меѓу нејзините конститутивни партии. Соочени со тоа што биле целосно побројни, словенечките и хрватските комунисти го напуштиле Конгресот на 23 јануари 1990 година, со што практично ѝ ставиле крај на комунистичката партија на Југославија. Двете партии од двете западни републики преговарале за слободни повеќепартиски избори со свои опозициски движења. На 8 април 1990 година, демократската и антијугословенската коалиција ДЕМОС победила на изборите во Словенија, додека на 22 април 1990 година хрватските избори резултирале со убедлива победа на националистичката [[Хрватска демократска заедница]] (ХДЗ) предводена од [[Фрањо Туѓман]]. Резултатите биле многу поизбалансирани во [[Босна и Херцеговина]] и во [[Македонски парламентарни избори (1990)|Македонија]] во ноември 1990 година, додека [[парламент]]арните и [[претседател]]ските избори во декември 1990 година во Србија и [[Црна Гора]] ја консолидирале моќта на [[Слободан Милошевиќ]] и неговите поддржувачи. Слободни избори на ниво на федерација никогаш не биле спроведени. Словенечкото и хрватското раководство почнало да подготвува планови за отцепување од федерацијата, додека дел од Србите во Хрватска ја започнале таканаречената Балван револуција, бунт организиран од [[Социјалистичка Република Србија|Србија]] што ќе доведе до создавање на отцепениот регион Краина. На референдумот за независност на Словенија на 23 декември 1990 година, 88,5% од жителите гласале за независност.<ref>{{Наведување|url=http://www.sussex.ac.uk/sei/documents/slovenian3.pdf|publisher=Sussex|place=UK|title=Slovenian Referendum Briefing No. 3|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101218000730/http://www.sussex.ac.uk/sei/documents/slovenian3.pdf|archivedate=18 December 2010}}</ref> На референдумот за независност на Хрватска на 19 мај 1991 година, 93,24% гласале за независност. Ескалирачките етнички и национални тензии биле влошени од нагонот за независност и довеле до следните [[Војните во Југославија|југословенски војни]]: * [[Десетдневна војна|Војна во Словенија]] (1991) * [[Хрватска војна за независност]] (1991–1995) * [[Босанска војна]] (1992–1995) * [[Косовска војна]] (1998–1999), вклучително и [[НАТО-во бомбардирање на СР Југославија|НАТО бомбардирањето на Југославија]]. Дополнително, во ист контекст често се зборува и за бунтот во Прешевската долина (1999–2001) и [[Воен конфликт во Македонија, 2001|војната во Република Македонија]] (2001). {{Sfn|Judah|2011}} {{Sfn|Naimark|Case|2003}} {{Sfn|Rogel|2004}} === Албанија === Во [[Народна Социјалистичка Република Албанија]], [[Енвер Хоџа]], кој ја предводел Албанија четири децении, починал на 11 април 1985 година <ref>There is uncertainty over Hoxha's true date of birth.</ref> Неговиот наследник, Рамиз Алија, почнал постепено да го отвора режимот одозгора. Во 1989 година во [[Скадар]] започнале првите бунтови кои се прошириле и во другите градови. На крајот, постојниот режим вовел одредена либерализација, вклучително и мерки во 1990 година кои обезбедувале слобода за патување во странство. Започнале напори за подобрување на врските со надворешниот свет. Изборите во март 1991 година - првите слободни избори во Албанија од 1923 година и само третите слободни избори во историјата на земјата - ги оставиле поранешните комунисти на власт, но генералниот штрајк и урбаната опозиција довеле до формирање на коалициски кабинет, вклучувајќи некомунисти. Парламентарните избори биле одржани во [[Албанија]] на 22 март 1992 година, со вториот круг на гласање за единаесет места на 29 март,<ref>[http://www.ipu.org/parline-e/reports/arc/2001_92.htm Albania: Elections held in 1992] Inter-Parliamentary Union</ref> во услови на економски колапс и социјални немири. === Монголија === Монголија ([[Надворешна Монголија]]) прогласила независност од [[Кина]] во 1911 година за време на падот на [[Ќинг (династија)|династијата Кинг]]. [[Монголска Народна Партија|Монголската народна партија]] ја презела власта во 1921 година, а партијата се преименувала во Монголска народна револуционерна партија.<ref>{{Наведена книга|title=The Constitutions of the Communist World|publisher=BRILL|year=1980|isbn=9028600701|editor-last=Simons|editor-first=William B.|pages=256}}</ref> Во текот на овие години, [[Монголија]] била тесно усогласена со [[Советскиот Сојуз]]. По заминувањето на Јумџагин Цеденбал во 1984 година, новото раководство под Јамбин Батмонх спровел економски реформи, но не успеал да им се допадне на оние кои кон крајот на 1989 година сакале пошироки промени.<ref name="Kaplonski">{{Наведена книга|title=Truth, History, and Politics in Mongolia: The Memory of Heroes|last=Kaplonski|first=Christopher|publisher=Psychology Press|year=2004|isbn=1134396732|pages=51, 56, 60, 64–65, 67, 80–82}}</ref> „[[Монголска демократска револуција|Монголската револуција]]“ била демократска, мирна револуција која започнала со демонстрации и штрајкови со глад и ставила крај на 70-годишниот марксизам-ленинизам и на крајот тргнала кон демократија. Таа била предводена од претежно помлади луѓе кои демонстрирале на [[Дамдин Сухбатор (плоштад)|плоштадот „Сухбатор“]] во главниот град [[Улан Батор]]. Завршила со оставка на [[Авторитаризам|авторитарната]] влада без крвопролевање. Некои од главните организатори биле Цахиагин Елбегдој, Санјасуренгин Зориг, Ердениин Бат-Уул и Бат-Ердениин Батбајар. Во текот на утрото на 10 декември 1989 година, првата јавна демонстрација се случила пред Младинскиот културен центар во главниот град [[Улан Батор]].<ref>{{Наведени вести|url=http://politics.news.mn/content/89237.shtml|title=Democracy Days to be inaugurated|last=G.|first=Dari|date=5 December 2011|access-date=8 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20120110172038/http://politics.news.mn/content/89237.shtml|archive-date=10 January 2012|publisher=news.mn (in Mongolian)}}</ref> Таму, Елбегдорј го објавил создавањето на Монголската демократска унија,<ref name="CDMongolia">{{Наведена мрежна страница|url=http://cdmongolia.mn/tsakhia-elbegdorj/#.UdovIfmmiAg|title=Tsakhia Elbegdorj|publisher=Community of Democracies Mongolia|archive-url=https://web.archive.org/web/20130610155307/http://cdmongolia.mn/tsakhia-elbegdorj/#.UdovIfmmiAg|archive-date=10 June 2013|accessdate=8 July 2013}}</ref> и започнало првото продемократско движење во Монголија. Демонстрантите повикале Монголија да ги прифати перестројката и гласност. Лидерите на дисидентите побарале слободни избори и економски реформи, но во контекст на „''човечки демократски социјализам''“.<ref name="Kaplonski" /> Демонстрантите внеле националистички елемент во протестите користејќи традиционално [[монголско писмо]] - кое повеќето [[Монголци]] не можеле да го читаат - како симболично отфрлање на политичкиот систем кој ја наметнал [[Монголска азбука|монголската кирилица]]. Кон крајот на декември 1989 година, демонстрациите се зголемиле кога дошла веста за интервјуто на [[Гари Каспаров]] во ''Плејбој'', сугерирајќи дека [[Советскиот Сојуз]] би можел да го подобри своето економско здравје со продажба на Монголија на Кина.<ref name="Kaplonski" /> На [[14 јануари]] [[1990]] година, демонстрантите, откако пораснале од триста на околу 1.000, се состанале на плоштадот пред музејот на Ленин во Улан Батор, кој оттогаш го носи името Плоштад на слободата. Потоа следеле демонстрации на [[Дамдин Сухбатор (плоштад)|плоштадот „Сухбатар“]] на 21 јануари на −30&nbsp;степени. Демонстрантите носеле транспаренти кои алудирале на Чингис Кан (исто така наведен и на [[Џингис-хан]]), рехабилитирање на личност која советското школување занемари да ја пофали.<ref name="Fineman">{{Наведени вести|url=http://articles.latimes.com/1990-01-24/news/mn-609_1_rock-music/2|title=Mongolia Reform Group Marches to Rock Anthem|last=Fineman|first=Mark|date=24 January 1990|work=Los Angeles Times|access-date=26 December 2012|quote=Mongolia-watchers in Beijing said that... the democracy movement is rooted more in nationalism than in dissent.... 'Watching it unfold, you get the feeling this is more a pro-nationalist and pro-Mongolian movement than it is anti-party or anti-government,' said a diplomat who left Ulan Bator on Monday.}}</ref> Во следните месеци од 1990 година, активистите продолжиле да организираат демонстрации, митинзи, протести и штрајкови со глад, како и штрајкови на наставниците и работниците.<ref name="Politburo">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=slpaAe40kn0C&pg=PA143|title=Parliaments in Asia|last=Ahmed|first=Nizam U.|last2=Norton|first2=Philip|publisher=Frank Cass & Co.Ltd|year=1999|isbn=0-7146-4951-1|location=London|page=143|access-date=8 July 2013}}</ref> Активистите имале зголемена поддршка од Монголците, и во главниот град и на село, а активностите на синдикатот доведле до други повици за демократија низ целата земја.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://baabar.niitlelch.mn/content/112.shtml|title=Democratic Revolution and Its Terrible Explanations|last=Baabar|authorlink=Baabar|date=16 November 2009|publisher=baabar.mn (in Mongolian)|archive-url=https://web.archive.org/web/20121227133854/http://baabar.niitlelch.mn/content/112.shtml|archive-date=27 December 2012|accessdate=25 June 2013}}</ref> По бројните демонстрации на многу илјади луѓе во главниот град, како и во провинциските центри, на [[4 март]] [[1990]] година, МДУ и три други реформски организации одржале заеднички масовен состанок на отворено, поканувајќи ја владата да присуствува. Владата не испратила претставник на демонстрациите на преку 100.000 луѓе кои барале демократски промени.<ref name="Amarsanaa">{{Наведена книга|title=Concise historical album of the Mongolian Democratic Union|last=S.|first=Amarsanaa|last2=S.|first2=Mainbayar|year=2009|pages=3–5, 10, 33–35, 44, 47, 51–56, 58, 66}}</ref> Ова кулминирало со Џамбин Батмонх, претседател на Политбирото на Централниот комитет на MPRP, одлучил да го распушти Политбирото и да поднесе оставка на 9 март 1990 година <ref>{{Наведени вести|url=https://news.google.com/newspapers?nid=2199&dat=19900312&id=QkUyAAAAIBAJ&pg=4637,3539885|title=Entire Mongolian Politburo resigns|date=12 March 1990|work=Lawrence Journal-World|access-date=8 July 2013|location=Lawrence, KS|pages=8A}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://news.dorgio.mn/politics/other/772|title=What was the Mongolian democratic revolution?|last=Ch.|first=Munkhbayar|date=13 March 2013|publisher=dorgio.mn (in Mongolian)|archive-url=https://web.archive.org/web/20141017055707/http://news.dorgio.mn/politics/other/772|archive-date=17 October 2014|accessdate=8 July 2013}}</ref> Првите слободни, повеќепартиски избори во Монголија за дводомен парламент се одржале на 29 јули 1990 година <ref name="Amarsanaa" /><ref>{{Наведени вести|url=http://articles.latimes.com/1990-07-24/news/wr-748_1_mongolian-democratic-party|title=Briefing Paper : For the First Time, Mongolians Have Political Choices|last=Holley|first=David|date=24 July 1990|work=Los Angeles Times|access-date=8 August 2013|location=Los Angeles, CA}}</ref> Партиите се кандидирале за 430 места во Големиот Хурал. Опозициските партии не биле во можност да номинираат доволно кандидати. Опозицијата номинирала 346 кандидати за 430-те места во Големиот Хурал (Горниот дом). [[Монголска Народна Партија|Монголската народна револуционерна партија]] (МПРП) освоила 357 места во Големиот Хурал и 31 од 53 места во Малиот Хурал (кој подоцна бил укинат).<ref>Peter Staisch, Werner M. Prohl, ''Dschingis Khan lächelt'', Bonn 1998, p.38ff</ref> МПРП уживала силна позиција во селата. [[Голем државен хурал|Големиот хурал]] првпат се состанал на 3 септември 1990 година и избрал претседател (MPRP), потпретседател ( социјалдемократ), кој исто така бил претседател на Бага Хурал, премиер (MPRP) и 50 членови на Бага Хурал (долниот дом). Во ноември 1991 година, Народниот Голем Хурал започнал дискусија за [[Устав на Монголија|нов устав]], кој стапил на сила на 12 февруари 1992 година. Покрај тоа, новиот устав ја реструктуирал законодавната гранка на власта, создавајќи еднодомно законодавно тело, Државниот Голем Хурал (SGH). МПРП го задржал своето мнозинство, но загуби лна изборите во 1996 година. Последните руски трупи, кои биле стационирани во Монголија, целосно се повлекле во декември 1992 година. === Кина === Додека [[Кина]] не претрпела револуција што резултирала со нова форма на владеење во 1989 година, народното национално движење довело до големи демонстрации во корист на демократските реформи. Кинескиот лидер Денг Сјаопинг го развил концептот на социјализам со кинески одлики и донел реформи во локалната пазарна економија околу 1984 година, но политиката била во застој.<ref>{{Наведување|date=3 February 2012|url=http://english.peopledaily.com.cn/90780/7719657.html|title='Market fundamentalism' is unpractical|journal=People's Daily|publisher=Central Committee of the Communist Party|place=[[China|CN]]|access-date=13 January 2013}}</ref> Првите кинески студентски демонстрации, кои на крајот довеле до протестите во [[Пекинг]] во 1989 година, се одржале во декември 1986 година во Хефеи. Студентите повикале на избори во кампусот, шанса да студираат во странство и поголема достапност на западната поп-култура. Нивните протести ја искористиле олабавувачката политичка атмосфера и вклучиле собири против бавното темпо на реформите. Ху Јаобанг, штитеник на Денг Сјаопинг и водечки застапник на реформите, бил обвинет за протестите и принуден да поднесе оставка како [[Генерален секретар на Комунистичката партија на Кина|генерален секретар на ККП]] во јануари 1987 година. Во „''Кампањата за антибуржоаска либерализација''“, Ху дополнително ќе биде осудуван. [[Протести на плоштадот „Тјенанмен“ од 1989 година|Протестите на плоштадот „Тјенанмен“]] биле поттикнати од смртта на Ху на 15 април 1989 година. Во пресрет на државниот погреб на Ху, околу 100.000 студенти се собрале на плоштадот „Тјенанмен“ за да го набљудуваат; сепак, од Големата сала не се појавиле водачи. Движењето траело седум недели.<ref name="Zhao153">{{Наведување|first=Dingxin|last=Zhao|title=The Power of Tiananmen: State-Society Relations and the 1989 Beijing Student Movement|place=Chicago|publisher=University of Chicago Press|year=2001|isbn=0-226-98260-2|page=153}}.</ref> [[Михаил Горбачов]] ја посетил Кина на 15-ти мај за време на протестите, носејќи многу странски новински агенции во Пекинг, а нивните сочувствителни портрети на демонстрантите помогнале да се поттикне духот на ослободување меѓу Централна, Југоисточна и Источна Европа кои гледале. Кинеското раководство, особено генералниот секретар на Комунистичката партија Џао Ѕијан, кој почнал радикално да ја реформира економијата порано од Советите, бил отворен за политички реформи, но не по цена на потенцијално враќање на нередот на [[Културна револуција|Културната револуција]]. Движењето траело од смртта на Ху на 15 април сè додека тенковите и војниците не влегле на протестите на плоштадот „Тјенанмен“ од 4 јуни 1989 година. Во Пекинг, воениот одговор на протестот на владата на НР Кина оставила многу цивили задолжени за чистење на плоштадот од мртвите и тешко повредените. Точниот број на жртви не е познат и постојат многу различни проценки. Настанот, сепак, направил одредена политичка промена; најзабележително е тоа што [[Кина]] почнала да ја отвора својата економија. Ова и овозможило на земјата да донесе големи суми пари, а исто така го започнал бранот на масовна миграција од рурална Западна Кина во урбана Источна Кина. Проблемот со масовната миграција е што таа сега започнала продлабочување на јазот меѓу руралните сиромашни и богатите урбани луѓе.<ref>{{Наведување|title=The Tank Man {{!}} Season 2006 {{!}} Episode 8|url=https://www.pbs.org/video/frontline-the-tank-man/|language=en|access-date=26 March 2020}}</ref> == Самит на Малта == [[Податотека:Bush_and_Gorbachev_at_the_Malta_summit_in_1989.gif|мини| [[Михаил Горбачов]] и претседателот Џорџ Х.В. Буш на советскиот крстаречки брод ''Максим Горки'', пристаниште Марсакслок]] Самитот на Малта се одржал меѓу американскиот претседател Џорџ Х. В. Буш и лидерот на СССР Михаил Горбачов на 2-3 декември 1989 година, само неколку недели по падот на Берлинскиот ѕид, состанок кој придонел за крајот на [[Студена војна|Студената војна]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.history.com/this-day-in-history/bush-and-gorbachev-suggest-cold-war-is-coming-to-an-end|title=Bush and Gorbachev suggest Cold War is coming to an end|work=History|language=en|accessdate=2022-12-07}}</ref> делумно како резултат на поширокото продемократско движење. Тоа била нивната втора средба по состанокот на кој бил вклучен тогашниот претседател [[Роналд Реган]], во [[Њујорк]] во декември 1988 година. Новинските извештаи од тоа време <ref>{{Наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/3/newsid_4119000/4119950.stm|title=1989: Malta Summit Ends Cold War|date=3 December 1989|access-date=23 February 2015|publisher=BBC News}}</ref> се однесувале на Самитот на Малта како најважен од 1945 година, кога британскиот премиер [[Винстон Черчил]], советскиот премиер [[Јосиф Сталин]] и американскиот претседател [[Френклин Рузвелт]] се договориле за повоен план за Европа на [[Кримска конференција|Јалта]]. == Хронологија на изборите во Средна и Источна Европа и Средна Азија == Помеѓу јуни 1989 и април 1991 година, секоја комунистичка или поранешна комунистичка земја во Средна и Источна Европа и Средна Азија - а во случајот со [[СССР]] и [[Југославија]], секоја конститутивна република - одржала парламентарни избори за прв пат по многу децении. Некои избори биле само делумно слободни, додека други биле целосно демократски. Хронологијата подолу ги дава деталите за овие историски избори, а датумите се првиот ден на гласање бидејќи неколку избори биле поделени на неколку дена за вториот круг натпревари:  {{Div col|colwidth=20em}} * {{flagcountry|Polish People's Republic|name=Полска}} – [[Парламентарни избори во Полска (1989)|4 јуни 1989]] * {{flagcountry|Turkmen SSR|name=Туркменистан}} – [[Парламентарни избори во Туркменистан (1990)|7 јануари 1990]] * {{flagcountry|Uzbek SSR|name=Узбекистан}} – [[Парламентарни избори во Узбекистан (1990)|18 февруари 1990]] * {{flagcountry|Lithuanian SSR|1988|name=Литванија}} – [[Парламентарни избори во Литванија (1990)|24 февруари 1990]] * {{flagcountry|Moldavian SSR|name=Молдавија}} – [[Парламентарни избори во Молдавија (1990)|25 февруари 1990]] * {{flagcountry|Kirghiz SSR|name=Киргистан}} – [[Парламентарни избори во Киргистан (1990)|25 февруари 1990]] * {{flagcountry|Tajik SSR|name=Таџикистан}} – [[Парламентарни избори во Таџикистан (1990)|25 февруари 1990]] * {{flagcountry|Byelorussian SSR|name=Белорусија}} – [[Парламентарни избори во Белорусија (1990)|4 март 1990]] * {{flagcountry|Russian SFSR|name=Русија}} – [[Парламентарни избори во Русија (1990)|4 март 1990]] * {{flagcountry|Ukrainian SSR|name=Украина}} – [[Парламентарни избори во Украина (1990)|4 март 1990]] * {{flagcountry|Источна Германија}} – [[Парламентарни избори во Источна Германија (1990)|18 март 1990]] * {{flagcountry|Estonian SSR|name=Естонија}} – [[Парламентарни избори во Естонија (1990)|18 март 1990]] * {{flagcountry|Latvian SSR|1990|name=Латвија}} – [[Парламентарни избори во Латвија (1990)|18 март 1990]] * {{flagcountry|Hungary}} – [[Парламентарни избори во Унгарија (1990)|25 март 1990]] * {{flagcountry|Kazakh SSR|name=Казахстан}} – [[Парламентарни избори во Казахстан (1990)|25 март 1990]] * {{flagcountry|SR Slovenia|name=Словенија}} – [[Парламентарни избори во Словенија (1990)|8 април 1990]] * {{flagcountry|SR Croatia|name=Хрватска}} – [[Парламентарни избори во Хрватска (1990)|22 април 1990]] * {{flagcountry|Romania}} – [[Парламентарни избори во Романија (1990)|20 мај 1990]] * {{flagcountry|Armenian SSR|name=Ерменија}} – [[Парламентарни избори во Ерменија (1990)|20 мај 1990]] * {{flagdeco|Czechoslovakia}} [[Чехословачка]] – [[Парламентарни избори во Чехословачка (1990)|8 јуни 1990]] * {{flagcountry|People's Republic of Bulgaria|name=Бугарија}} – [[Парламентарни избори во Бугарија (1990)|10 јуни 1990]] * {{flagcountry|Mongolian People's Republic|name=Монголија}} – [[Парламентарни избори во Монголија (1990)|22 јуни 1990]] * {{flagcountry|Azerbaijan SSR|name=Азербејџан}} – [[Парламентарни избори во Азербејџан (1990)|30 септември 1990]] * {{flagcountry|Georgian SSR|name=Грузија}} – [[Парламентарни избори во Грузија (1990)|28 октомври 1990]] * {{flagcountry|SR Macedonia|name=Македонија}} – [[Македонски парламентарни избори (1990)|11 ноември 1990]] * {{flagcountry|SR Bosnia and Herzegovina|name=Босна и Херцеговина}} – [[Парламентарни избори во Босна и Херцеговина (1990)|18 ноември 1990]] * {{flagcountry|SR Serbia|name=Србија}} – [[Парламентарни избори во Србија (1990)|9 декември 1990]] * {{flagcountry|SR Montenegro|name=Црна Гора}} – [[Парламентарни избори во Црна Гора (1990)|9 декември 1990]] * {{flagcountry|People's Socialist Republic of Albania|name=Албанија}} – [[1991 Парламентарни избори во Албанија (1990)|31 март 1991]] {{Div col end}} == Распаѓање на Советскиот Сојуз == На 1 јули 1991 година, [[Варшавскиот пакт]] бил официјално распуштен на состанокот во [[Прага]]. На самитот подоцна истиот месец, Горбачов и Буш прогласиле американско-советско стратешко партнерство, што решително го означило крајот на [[Студената војна]]. Претседателот Буш изјавил дека американско-советската соработка за време на [[Заливска војна|Заливската војна]] 1990-1991 година ги поставила темелите за партнерство во решавањето на билатералните и светските проблеми. Како што Советскиот Сојуз брзо ги повлекол своите сили од Централна и Југоисточна Европа, прелевањето од пресвртите во 1989 година почнале да одекнуваат низ самиот Советски Сојуз. Агитацијата за самоопределување довело до тоа прво Литванија, а потоа Естонија, Латвија и Ерменија да прогласат независност. Сепак, советската централна влада побарала отповикување на декларациите и се заканила со воена акција и економски санкции. Владата дури отиде дотаму што контроверзно испратила трупи на советската армија на улиците на главниот град на Литванија, [[Вилнус]], за да ги потисне сепаратистичките движења во јануари 1991 година, предизвикувајќи смрт на 14 лица. Незадоволството во другите советски републики, како Грузија и Азербејџан, било спротивставено со ветувања за поголема децентрализација. Поотворените избори довеле до избор на кандидати кои се противат на владеењето на Комунистичката партија. ''Гласност'' ненамерно ги ослободил одамна потиснуваните национални чувства на сите народи во границите на мултинационалната советска држава. Овие националистички движења биле дополнително зајакнати со брзото влошување на советската економија, чии темели биле изложени со отстранувањето на комунистичката дисциплина. Реформите на Горбачов не успеале да ја подобрат економијата, при што старата советска командна структура целосно се распаднала. Една по една, конститутивните републики создале сопствени економски системи и гласале за потчинување на советските закони на локалните закони. Во 1990 година, Комунистичката партија била принудена да го предаде својот седумдецениски монопол на политичка моќ кога Врховниот Совет ја укинал клаузулата во советскиот устав која гарантирал единствена власт да владее. Политиките на Горбачов предизвикала Комунистичката партија да ја изгуби контролата над медиумите. Деталите за минатото на Советскиот Сојуз брзо биле декласифицирани. Ова предизвикало многумина да не веруваат во „''стариот систем''“ и да се залагаат за поголема автономија и независност. [[Податотека:Image0_ST.jpg|лево|мини| Тенковите на [[Црвен плоштад|Црвениот плоштад]] во Москва за време на [[Августовски државен удар|обидот за државен удар во 1991 година]]]] Откако [[Референдум за задржување на СССР|референдумот во март 1991 година]] го потврдил зачувувањето на Советскиот Сојуз, но во полабава форма, група советски тврдоглави претставени од потпретседателот Генади Јанаев започнаа [[Августовски државен удар|државен удар обидувајќи се да го соборат Горбачов]] во август 1991 година. [[Борис Елцин]], тогашниот претседател на [[Руска Советска Федеративна Социјалистичка Република|Руската СФСР]], го собрал народот и голем дел од армијата против пучот и напорите пропаднале. Иако бил вратен на власт, авторитетот на Горбачов бил непоправливо поткопан. Горбачов поднел оставка како генерален секретар на Комунистичката партија по пучот, а Врховниот совет ја распуштил Партијата и забранил секаква комунистичка активност на советска територија. Само неколку недели подоцна, владата на 6 септември им ја доделил независноста на балтичките држави. Во текот на следните три месеци, една република по друга прогласувале независност, најмногу поради страв од нов државен удар. Исто така, во ова време, советската влада била бескорисна бидејќи новата руска влада почнала да го презема она што остана од неа, вклучувајќи го и [[Кремљ]]. Претпоследниот чекор дошол на 1 декември, кога гласачите во втората најмоќна република, Украина, со големо мнозинство гласале за отцепување од Советскиот Сојуз на референдум. Ова ставило крај на секоја реална шанса да се задржи Советскиот Сојуз заедно. На 8 декември, Елцин се состанал со своите колеги од Украина и Белорусија и го потпишале Белавежскиот договор, изјавувајќи дека Советскиот Сојуз престанал да постои. Горбачов го осудил ова како незаконско, но тој одамна изгубил каква било способност да влијае на настаните надвор од [[Москва]]. [[Податотека:Cold_War_border_changes.png|мини| Промени во националните граници по крајот на [[Студена војна|Студената војна]]]] Две недели подоцна, 11 од преостанатите 12 републики - сите освен Грузија - го потпишале Протоколот Алма-Ата, кој потврдил дека Советскиот Сојуз бил ефективно распуштен и заменет со ново доброволно здружение, [[Заедница на независни држави|Заедницата на независни држави]]. Поклонувајќи се на неизбежното, Горбачов поднел оставка како советски претседател на 25 декември, а Врховниот совет го ратификувал Белавежескиот договор следниот ден, правно распуштајќи се себеси и Советскиот Сојуз како политички ентитет. До крајот на 1991 година, неколкуте советски институции кои не биле преземени од Русија биле распуштени. Советскиот Сојуз бил официјално распуштен, распаднувајќи се на петнаесет составни делови, со што бил ставен крај на најголемата и највлијателната социјалистичка држава во светот, а таа позиција и била препуштена на Кина. Во 1993 година, [[Руска уставна криза (1992-1993)|уставната криза]] се претворила во насилство во Москва, бидејќи руските вооружени сили биле повикани да воспостават ред. === Балтички држави === [[Податотека:1989_08_23_Baltijoskelias14.jpg|мини| Балтичкиот пат претставувал човечки синџир од околу два милиони луѓе кои барале независност на [[Балтички држави|балтичките држави]] од [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]].]] Естонија, Латвија и Литванија спровеле демократски реформи и постигнале независност од Советскиот Сојуз. Распеаната револуција е најчесто користено име за настаните помеѓу 1987 и 1991 година што довеле до обновување на независноста на [[Естонска Советска Социјалистичка Република|Естонија]], [[Латвиска Советска Социјалистичка Република|Летонија]] и [[Литванска Советска Социјалистичка Република|Литванија]].<ref>{{Наведена книга|title=The Singing Revolution: A Political Journey through the Baltic States|last=Thomson|first=Clare|publisher=Joseph|year=1992|isbn=0-7181-3459-1|location=London}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Ginkel|first=John|date=September 2002|title=Identity Construction in Latvia's 'Singing Revolution': Why inter-ethnic conflict failed to occur|journal=Nationalities Papers|volume=30|issue=3|pages=403–33|doi=10.1080/0090599022000011697}}</ref> Терминот бил измислен од естонскиот активист и уметник, Хајнц Валк, во напис објавен една недела по спонтаните масовни демонстрации на ноќно пеење од 10 до 11 јуни 1988 година на теренот на фестивалот за песна во Талин.<ref>{{Наведување|url=https://books.google.com/books?id=nI73PdnqQlcC|title=Between Utopia and Disillusionment|first=Henri|last=Vogt|page=26|isbn=1-57181-895-2|year=2005}}.</ref> Естонија го прогласила својот суверенитет од Советскиот Сојуз на 16 ноември 1988 година. Следела Литванија на 18 мај 1989 година и Летонија на 28 јули 1989 година. Литванија прогласила целосна независност на 11 март 1990 година, а на 30 март, Естонија го објавила почетокот на преодниот период кон независност, по што следела Летонија на 4 мај. Овие декларации биле исполнети со сила од Советскиот Сојуз на почетокот на 1991 година, во конфронтациите познати како „Јануарски настани“ во Литванија и „[[Време на барикади|Барикади]]“ во Латвија. Балтичките држави тврделе дека нивното инкорпорирање во Советскиот Сојуз било незаконско и според меѓународното право и според нивното право, и тие повторно ја потврдуваат независноста која сè уште легално постоела. Набргу по започнувањето на августовскиот пуч, Естонија и Латвија прогласиле целосна независност. До моментот кога пучот пропаднал, СССР веќе не бил доволно обединет за да создаде силен отпор и ја признал независноста на балтичките држави на 6 септември 1991 година. === Белорусија, Украина и Молдавија === * {{Знаме|Belarus|1991}} прогласила целосна независност од СССР на 25 август 1991 година. Главните политички промени во раните 1990-ти биле поттикнати од Белорускиот народен фронт и неговата фракција во Врховниот совет на Белорусија. Неколку години подоцна, новиот посткомунистички лидер, Алаксандар Лукашенко, ја добил власта. По краток период, тој ја зголемил својата моќ како резултат на два контроверзни референдуми (1995-1996) и оттогаш е критикуван за репресирање на политичката опозиција. * {{Знаме|Moldova}} учествувала во војната за Приднестровје меѓу Молдавија и силите поврзани со Русија во сепаратистичкиот регион Приднестровје. Комунистите се вратиле на власт на изборите во 2001 година под Владимир Воронин, но се соочиле со граѓански немири во 2009 година поради обвинувањата за фалсификувани избори.<ref>{{In lang|ro}} [http://www.hotnews.ro/stiri-opinii-5560303-revolta-anticomunista-republica-moldova.htm "Revolta anticomunista in Republica Moldov"], ''HotNews.ro'', 8 April 2009.</ref> * {{Знаме|Ukraine|1992}} ја вратила својата независност во август 1991 година, откако ја загубила независноста, како краткотрајна Украинска Народна Република, во 1919 година. Претседателствата на поранешните комунисти Леонид Кравчук и Леонид Кучма биле проследени со Портокаловата револуција во 2004 година, во која Украинците го избрале Виктор Јушченко (исто така поранешен член на КПСС). Киев, главниот град на Украина, бил централна точка на кампањата на движењето за граѓански отпор, со илјадници демонстранти кои секојдневно демонстрирале.<ref>Andrew Wilson, "Ukraine's 'Orange Revolution' of 2004: The Paradoxes of Negotiation", in [[Adam Roberts (scholar)|Adam Roberts]] and [[Timothy Garton Ash]] (eds.</ref> === Закавказ === [[Податотека:April9victims.jpg|мини| Фотографии од жртвите на [[Деветоаприлска трагедија|масакрот во Тбилиси]] на 9 април 1989 година на билборд во [[Тбилиси]]]] [[Податотека:Georgia,_Ossetia,_Russia_and_Abkhazia_(en).svg|мини| По прогласувањето независност на Грузија во 1991 година, [[Јужна Осетија]] и [[Абхазија]] ја објавиле својата желба да ја напуштат Грузија и да останат како дел од Советскиот Сојуз/Русија.<ref name="princeton">{{Наведена мрежна страница|url=https://pesd.princeton.edu/?q=node/274|title=Georgia: Abkhazia and South Ossetia|work=www.pesd.princeton.edu|publisher=Encyclopedia Princetoniensis}}</ref>]] Сите земји во регионот ја вратиле својата независност во 1991 година по преземањето од страна на [[Црвена армија|Црвената армија]] во 1920-21 година. * {{Знаме|Georgia|1990}} и Северен Кавказ биле нарушени со етничко и секташко насилство од распадот на СССР. Во април 1989 година, советската армија масакрирала демонстранти во Тбилиси; во ноември 1989 година, Грузиската ССР официјално ја осудила инвазијата на Црвената армија на Грузија. Демократскиот активист Звијад Гамсахурдија бил претседател од 1991 до 1992 година. Русија им помагала на отцепените републики во војните во Јужна Осетија и Абхазија во раните 1990-ти, конфликти кои периодично се повторувале, а Русија ја обвинила Грузија дека ги поддржува чеченските бунтовници за време на чеченските војни. Со државен удар бил поставен поранешниот комунистички лидер Едуард Шеварнадзе за претседател на Грузија до Револуцијата на розите во 2003 година. * {{Знаме|Armenia}}. Борбата за независност вклучувала насилство додека Првата Нагорно-Карабашка војна се водела меѓу Ерменија и Азербејџан. Ерменија станала сè повеќе милитаризирана (со надмоќта на Кочарјан, поранешен претседател на Нагорно-Карабах, кој често се смета за пресвртница), додека изборите оттогаш биле сè поконтроверзни, а владината корупција станала посилна. По Кочарјан, имено, на власт дошол Серж Саркисјан. Саргсјан често е забележан како „''основач на ерменската и карабашката војска''“ и во минатото бил министер за одбрана и министер за национална безбедност. * {{Знаме|Azerbaijan}}. Партијата на Народниот фронт победила на првите избори со самонаречениот прозападен, популистички националист Елџибеј. Сепак, Елџибеј планирал да ја прекине предноста на Москва во бербата на азербејџанската нафта и да изгради многу посилни врски со Турција и Европа, и како резултат бил соборен од поранешните комунисти во државен удар поддржан од Русија и Иран (кои ја гледале новата земја како привлечна закана, со територијални амбиции во рамките на иранските граници и исто така силен економски ривал). Муталибов се искачи лна власт, но тој набрзо бил дестабилизиран и на крајот соборен поради фрустрацијата на народот поради неговата воочена неспособност, корупција и несоодветно справување со војната со Ерменија. Азербејџанскиот КГБ и водачот на Азербејџанската ССР Хејдар Алиев ја освоил власта и останал претседател сè додека не му ја префрлил претседателската функција на својот син во 2003 година. Првата војна во Нагорно-Карабах се водела меѓу Ерменија и Азербејџан и во голема мера ги дефинирала судбините на двете земји. Сепак, за разлика од Ерменија, која и понатаму е силен руски сојузник, Азербејџан почнал, по војната на Русија со Грузија во 2008 година, да поттикнува подобри односи со Турција и другите западни нации, истовремено намалувајќи ги врските со Русија.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18270325|title=Nagorno-Karabakh profile|date=30 May 2012|access-date=18 February 2015|publisher=BBC News}}</ref> ==== Чеченија ==== [[Податотека:Evstafiev-chechnya-women-pray.jpg|мини| [[Чеченија|Чеченките]] се молат руските трупи да не напредуваат кон [[Грозни]] за време на [[Прва чеченска војна|Првата чеченска војна]], декември 1994 година.]] Во [[Чеченија]] ( автономна република во рамките на [[Руска Советска Федеративна Социјалистичка Република|Руската СФСР]] која имала силна желба за независност), користејќи тактики делумно копирани од Балтикот, антикомунистичките коалициски сили предводени од поранешниот советски генерал [[Џохар Дудаев]] извеле главно бескрвна револуција и на крајот принудиле оставка на комунистичкиот републикански претседател. Дудаев бил убедливо избран на следните избори и во ноември 1991 година ја прогласил независноста на [[Чеченско-ингушка Автономна Советска Социјалистичка Република|Чеченија-Ингушетија]] како Република Ичкерија. Ингушетија гласала за напуштање на унијата со Чеченија, и ѝ било дозволено да го стори тоа. Поради желбата на Дудаев да ја исклучи Москва од сите зделки за нафта, Елцин го поддржал неуспешниот пуч против него во 1993 година. Во 1994 година, [[Чеченија]], со само маргинално признавање (една земја: Грузија, која била отповикана набргу по пучот со кој Шеварнадзе дошол на власт), била нападната од Русија, поттикнувајќи ја [[Прва чеченска војна|Првата чеченска војна]]. Чеченците, со значителна помош од населението на двете поранешни советски земји и од сунитските муслимански земји ја одбиле оваа инвазија по кое бил потпишан мировен договор во 1997 година. Сепак, Чеченија станувала сè поанархична, главно поради политичкото и физичкото уништување на државата за време на инвазијата, а генералот [[Шамил Басаев]], избегнувајќи секаква контрола од централната власт, спровел напади во соседен [[Дагестан]], што Русија го користела како изговор за реинвазија на [[Ичкерија]]. Ичкерија потоа повторно била инкорпорирана во Русија како [[Чеченија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rbc.ru/politics/12/05/2017/5915d8799a794757ef77f42e|title=ИГ взяла на себя ответственность за нападение на полицейских в Ингушетии}}</ref> == Политички реформи == Декомунизацијата е процес на надминување на наследствата на комунистичките државни естаблишменти, култура и психологија во посткомунистичките држави. Декомунизацијата била во голема мера ограничена или непостоечка. Комунистичките партии не биле забранети и нивните членови не биле изведени на суд. Само неколку места дури се обиделе да ги исклучат членовите на комунистичките тајни служби од одлучувањето. Во голем број земји комунистичката партија едноставно го променила своето име и продолжила да функционира.<ref>[http://www.icer.it/docs/wp2000/Pejovich162000.pdf After Socialism: where hope for individual liberty lies].</ref> Меѓутоа, во неколку европски земји, одобрувањето или обидот да се оправдаат злосторствата извршени од нацистички или комунистички режими станало казниво до 3 години затвор.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.annefrank.org/content.asp?PID=888&LID=2|title=This page does not / no longer exist|last=Anne Frank Stichting|date=28 September 2018}}</ref> == Економски реформи == [[Податотека:GDP_of_Russia_since_1989.svg|мини| Рускиот БДП од крајот на [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] (прогнозите се од 2014 година)]] Државните претпријатија во социјалистичките земји имале мал или никаков интерес да го произведуваат она што го сакаат клиентите, што резултирало со недостиг на стоки и услуги.<ref name="aslund">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.carnegieendowment.org/publications/index.cfm?fa=view&id=611|title=The Myth of Output Collapse after Communism|last=Aslund|first=Anders|date=1 December 2000|accessdate=2023-04-07|archive-date=2021-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225144500/https://carnegieendowment.org/publications/index.cfm?fa=view&id=611|url-status=dead}}</ref> Во раните 1990-ти, генералниот став бил дека нема преседан за преминување од социјализам во капитализам“,<ref name="Havrylyshyn">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cato.org/pubs/dpa/DPA4.pdf|title=Fifteen Years of Transformation in the Post-Communist World|last=Havrylyshyn|first=Oleh|date=9 November 2007}}</ref> и само некои постари луѓе се сеќавале како функционира пазарната економија. Како резултат на тоа, вообичаено бил ставот дека Централна, Југоисточна и Источна Европа ќе останат сиромашни со децении.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.economist.com/displayStory.cfm?story_id=14793753|title=The world after 1989: Walls in the mind|date=5 November 2009|work=The Economist}}</ref> Колапсот на Советскиот Сојуз и распадот на економските врски што следеле довеле до тешка економска криза и катастрофален пад на [[Животен стандард|животниот стандард]] во 1990-тите во постсоветските држави и поранешниот источен блок.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/966616.stm "Child poverty soars in eastern Europe"], BBC News, 11 October 2000.</ref><ref>See "What Can Transition Economies Learn from the First Ten Years?</ref> Дури и пред руската [[Руска финансиска криза (1998)|финансиска криза]] во 1998 година, рускиот БДП бил половина од она во раните 1990-ти.<ref>[https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B03E4D91E3AF93BA35753C1A9669C8B63 Who Lost Russia?], New York Times, 8 October 2000.</ref> Имало привремен пад на производството во официјалната економија и зголемување на економската активност на црниот пазар.<ref name="aslund" /> Земјите имплементирале различни програми за реформи. Еден пример, кој генерално се смета за успешен бил планот на Балцерович за „шок терапија“ во Полска. На крајот официјалната економија почнала да расте.<ref name="aslund" /> Во еден труд од 2007 година, Олех Хаврлишин ја категоризирал брзината на реформите во поранешните комунистички земји во Европа:<ref name="Havrylyshyn" /> * ''Одржлив Биг Бенг'' (најбрзо): Естонија, Латвија, Литванија, Чешка, Полска, Словачка * ''Напреден почеток/стабилен напредок'' : Хрватска, Унгарија, Словенија * ''Прекинат Биг Бенг'' : Албанија, Бугарија, Македонија, Киргистан, Русија * ''Постепени реформи'' : Азербејџан, Ерменија, Грузија, Казахстан, Украина, Таџикистан, Романија * ''Ограничени реформи'' (најбавни): Белорусија, Узбекистан, Туркменистан [[Податотека:History_of_NATO_enlargement.svg|мини| НАТО додал 13 нови членки од [[Повторно обединување на Германија|обединувањето на Германија]] и крајот на [[Студена војна|Студената војна]].]] [[Проширување на Европската Унија во 2004|Проширувањето на Европската унија во 2004 година]] ги вклучила Чешка, Естонија, Унгарија, Латвија, Литванија, Полска, Словачка и Словенија. Проширувањето на Европската унија во 2007 година ги вклучила Романија и Бугарија, а Хрватска се приклучила на ЕУ во 2013 година. Истите земји [[Проширување на НАТО|станале членки на НАТО]]. Меѓутоа, во Монголија, економијата била реформирана на сличен начин како и источноевропските колеги. Ерменија,<ref>{{Наведена книга|title=The Caucasian Tiger : Sustaining Economic Growth in Armenia|last=Mitra|first=Saumya|last2=Andrew|first2=Douglas|last3=Gyulumyan|first3=Gohar|last4=Holden|first4=Paul|last5=Kaminski|first5=Bart|last6=Kuznetsov|first6=Yevgeny|last7=Vashakmadze|first7=Ekaterine|publisher=World Bank|year=2007|location=Washington, DC}}</ref> ја објавила својата одлука да се приклучи на Царинската унија и Заедничкиот економски простор на Белорусија, Казахстан и Русија, како и да учествува во формирањето на Евроазиската економска унија. Во сила од 2015 година, Ерменија се приклучила на договорот за Евроазиска економска унија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mfa.am/en/international-organisations/6|title=International organizations: Eurasian Economic Union|publisher=Ministry of Foreign Affairs of Armenia}}</ref> Кинеската економска либерализација започнала во 1978 година и помогна милиони луѓе да се извлечат од сиромаштија, намалувајќи ја стапката на сиромаштија од 53% од населението во ерата на Мао на 12% во 1981 година. Економските реформи на Денг и денес ги следи [[Комунистичка партија на Кина|ККП]], а до 2001 година стапката на сиромаштија станала само 6% од населението.<ref>[http://econ.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/EXTDEC/EXTRESEARCH/0,,contentMDK:20634060~pagePK:64165401~piPK:64165026~theSitePK:469382,00.html Fighting Poverty: Findings and Lessons from China's Success] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130922130002/http://econ.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/EXTDEC/EXTRESEARCH/0,,contentMDK:20634060~pagePK:64165401~piPK:64165026~theSitePK:469382,00.html|date=22 September 2013}} (World Bank).</ref> Економската либерализација во Виетнам била иницирана во 1986 година, по кинескиот пример. Економската либерализација во Индија била иницирана во 1991 година. Професорот Ричард Б. Фримен од Универзитетот Харвард го нарекол ефектот на реформите „Големото удвојување“. Тој пресметал дека големината на глобалната работна сила се удвоила од 1,46&nbsp;милијарди работници на 2,93&nbsp;милијарди работници.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://emlab.berkeley.edu/users/webfac/eichengreen/e183_sp07/great_doub.pdf|title=The Great Doubling: The Challenge of the New Global Labor Market|accessdate=16 November 2013}}</ref><ref name="Freeman">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.irp.wisc.edu/publications/focus/pdfs/foc261a.pdf|title=The new global labor market|last=Freeman|first=Richard|year=2008|publisher=University of Wisconsin–Madison Institute for Research on Poverty}}</ref> Непосреден ефект бил намалениот сооднос меѓу капиталот и трудот. Долгорочно, Кина, Индија и поранешниот советски блок ќе штедат и инвестираат и ќе придонесат за проширување на светскиот капитал.<ref name="Freeman" /> == Идеолошко продолжение на комунизмот == [[Податотека:Grand_Kremlin_Palace_façade,_1982-2008.jpg|мини| Фасадата на [[Голем Кремљски дворец|Големиот Кремљски дворец]] била вратена во првобитната форма по распадот на СССР во 1991 година. [[Грб на Сојузот на Советските Социјалистички Републики|Државниот амблем на СССР]] и вградените букви што ја формираат кратенката на СССР (CCCP) биле отстранети и заменети со пет руски [[Грб на Русија|двоглави орли]]. Над орлите била поставена дополнителна реставрација на грбот на различните територии на Руското арство.]] Почнувајќи од 2008 година, речиси половина од Русите гледале позитивно на Сталин, а многумина ја поддржале реставрацијата на неговите претходно демонтирани споменици.<ref>{{Наведување|url=http://www.newizv.ru/news/2008-03-05/85812/|title=The Glamorous Tyrant: The Cult of Stalin Experiences a Rebirth|first=Mikhail|last=Pozdnyaev|journal=Novye Izvestia|place=[[Russia|RU]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080511145805/http://www.newizv.ru/news/2008-03-05/85812/|archivedate=11 May 2008}}.</ref><ref>{{Наведување|url=http://www.kavkaz-uzel.ru/newstext/news/id/1208902.html|journal=Кавказский Узел [Kavkaz Uzel]|language=ru|title=Сегодня исполняется 55 лет со дня смерти Сталина|place=RU|date=14 October 2012|access-date=12 August 2013}}.</ref> Во 1992 година, владата на претседателот Елцин го поканил Владимир Буковски да служи како експерт за да сведочи на судењето на [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|КПСС]] пред Уставниот суд на Русија, каде што комунистите го тужеле Елцин за забрана на нивната партија. Случајот на обвинетиот била дека самата [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|КПСС]] била неуставна организација. За да се подготви за неговото сведочење, Буковски побарал и добил пристап до голем број документи од советските архиви. Користејќи мал рачен скенер и лаптоп компјутер, тој успеал тајно да скенира многу документи (некои со високо безбедносно одобрение), вклучително и извештаи [[КГБ|на КГБ]] до Централниот комитет и да ги прошверцува датотеките на Запад.<ref>{{Наведување|publisher=JHU|contribution-url=http://psi.ece.jhu.edu/~kaplan/IRUSS/BUK/GBARC/buk.html|contribution=Soviet Archives|title=Info-Russ|access-date=28 December 2009|archivedate=25 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110425065643/http://psi.ece.jhu.edu/~kaplan/IRUSS/BUK/GBARC/buk.html}}.</ref> == Толкувања == Настаните изненадиле многу луѓе. Пред 1991 година, многумина сметале дека распадот на Советскиот Сојуз е невозможен.<ref name="melt">{{Наведени вести|title=The Great MeltDown|last=Cummins|first=Ian|date=23 December 1995|work=The Australian}}</ref> Книгата на Бартломиј Камински ''„Колапс на државниот социјализам“'' тврди дека државниот социјалистички систем има смртоносен парадокс, велејќи дека „''политичките акции дизајнирани да ги подобрат перформансите само го забрзуваат неговото распаѓање''“.<ref>{{Наведување|url=http://www.foreignaffairs.com/articles/47325/robert-legvold/the-collapse-of-state-socialism|title=The Collapse of State Socialism|journal=Foreign Affairs|date=28 January 2009|last=Legvoldwinter 1991/92|first=Robert}}.</ref> До крајот на 1989 година, бунтовите се прошириле од еден главен град во друг, соборувајќи ги режимите наметнати во Централна, Југоисточна и Источна Европа по Втората светска војна. Дури и изолационистичкиот сталинистички режим во Албанија не бил во можност да го запре бранот. Укинувањето на доктрината на Брежњев од страна на Горбачов била можеби клучниот фактор што овозможило народните востанија да успеат. Откако станало очигледно дека страшната советска армија нема да интервенира за да го скрши несогласувањето, режимите на Централна, Југоисточна и Источна Европа биле изложени како ранливи наспроти народните востанија против еднопартискиот систем и моќта на тајната полиција. Којт Д. Блекер напишал во 1990 година дека советското раководство „''изгледа дека верувало дека каква било загуба на авторитет што би можела да ја претрпи Советскиот Сојуз во Централна и Југоисточна Европа ќе биде повеќе од неутрализирана со нето зголемување на неговото влијание во западна Европа''“.<ref name="fa90">{{Наведување|first=Coit D|last=Blacker|title=The Collapse of Soviet Power in Europe|journal=Foreign Affairs|volume=70|pages=88–102|year=1990|number=1|doi=10.2307/20044696|jstor=20044696}}.</ref> Сепак, малку е веројатно дека Горбачов некогаш имал намера за целосно разбивање на комунизмот и на Варшавскиот пакт. Наместо тоа, Горбачов претпоставувал дека комунистичките партии од Централна и Југоисточна Европа може да се реформираат на сличен начин како реформите што тој се надевал да ги постигне во КППС. Исто како што ''Перестројката'' имала за цел да го направи Советскиот Сојуз поефикасен економски и политички, Горбачов верувал дека Комекон и Варшавскиот пакт може да се реформираат во поефикасни ентитети. Меѓутоа, Александар Јаковлев, близок советник на Горбачов, подоцна ќе изјави дека би било „''апсурдно да се задржи системот''“ во Централна и Југоисточна Европа. Јаковлев дошол до заклучок дека Комекон со доминација на Советскиот Сојуз не може да работи на непазарни принципи и дека Варшавскиот пакт нема „''никакво значење за реалниот живот''“.<ref>{{Наведување|last=Steele, Jonathan|title=Eternal Russia: Yeltsin, Gorbachev and the Mirage of Democracy|place=Boston|publisher=Faber|year=1994}}</ref> Во ретроспектива, авторитарните режими како Советскиот Сојуз се со поголема веројатност да бидат предмет на економски санкции од страна на демократските нации, создавајќи поризична ранливост за колапс.<ref>{{Наведено списание|last=Frantz|first=Erica|date=2018-11-15|title=Authoritarianism|url=http://dx.doi.org/10.1093/wentk/9780190880194.001.0001|doi=10.1093/wentk/9780190880194.001.0001|isbn=978-0-19-088019-4}}</ref> Тимур Куран во 1991 година напишал дека генерално лидерите биле презирани и не успеале да ги исполнат очекувањата за слободи и економски просперитет што ги ветиле, што довело до мотивација на граѓаните да ја превртат владата.<ref>{{Наведено списание|last=Kuran|first=Timur|date=October 1991|title=Now out of Never: The Element of Surprise in the East European Revolution of 1989|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0043887100015860/type/journal_article|journal=World Politics|language=en|volume=44|issue=1|pages=7–48|doi=10.2307/2010422|issn=0043-8871|jstor=2010422}}</ref> Економската неволја што се отсликува кај повеќето режими ги намалило стапките на раст на речиси нула што довело до нивните соодветни востанија.<ref name=":1" /> Иако социјалистичката економија можеби играла улога, Статис Н. Каливас тврди дека меѓународните санкции како и владиниот состав на авторитарните режими подеднакво влијаеле врз намалувањето на просперитетот на нивната економија.<ref name=":1">{{Наведено списание|last=Kalyvas|first=Stathis N.|date=June 1999|title=The Decay and Breakdown of COmmunist One-Party Systems|url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev.polisci.2.1.323|journal=Annual Review of Political Science|language=en|volume=2|issue=1|pages=323–343|doi=10.1146/annurev.polisci.2.1.323|issn=1094-2939}}</ref> Научниците како [[Gale Stokes|Гејл Стоукс]] тврдат дека моралната репресија под маската на безбедноста од страна на комунистичките режими ги изнела граѓаните на улица.<ref>{{Наведена книга|url=http://worldcat.org/oclc/776507131|title=Lessons of the East European revolutions of 1989|last=Stokes|first=Gale|date=1991|publisher=Woodrow Wilson International Center for Scholars|oclc=776507131}}</ref> Други тврдат дека репресијата на револуционерните дисиденти и човековите права ја оправдале револуционерната привилегија низ Европа.<ref>{{Наведено списание|last=Horvath|first=Robert|date=2007|title="The Solzhenitsyn Effect": East European Dissidents and the Demise of the Revolutionary Privilege|url=http://dx.doi.org/10.1353/hrq.2007.0041|journal=Human Rights Quarterly|volume=29|issue=4|pages=879–907|doi=10.1353/hrq.2007.0041|issn=1085-794X}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Наведена мрежна страница|url=http://chnm.gmu.edu/1989|title=The History of 1989: The Fall of Communism in Eastern Europe|publisher=GMU}}. * {{Наведена мрежна страница|url=http://simon31.narod.ru/syndromeofsocialism.htm|title=Syndrome of Socialism|publisher=Narod}}. Some of aspects of state national economy evolution in the system of the international economic order. * {{Наведена мрежна страница|url=http://publicsphere.ssrc.org/guide/history-of-the-public-sphere/political-geography/post-socialist-countries/|title=History of the public sphere. Post-socialist countries|publisher=SSRC|type=annotated bibliography|archive-url=https://web.archive.org/web/20111118221408/http://publicsphere.ssrc.org/guide/history-of-the-public-sphere/political-geography/post-socialist-countries/|archive-date=18 November 2011|accessdate=12 October 2009}} * {{Наведување|contribution-url=https://archive.org/details/RevolutioExNihiloKritikAnOppUndPollack.Revolution1989|last=Kloss, Oliver|contribution=Revolutio ex nihilo? Zur methodologischen Kritik des soziologischen Modells 'spontaner Kooperation' und zur Erklärung der Revolution von 1989 in der DDR|editor1=Timmermann, Heiner|title=Agenda DDR-Forschung. Ergebnisse, Probleme, Kontroversen|series=Dokumente und Schriften der Europäischen Akademie Otzenhausen|volume=112|place=Muenster|publisher=LIT|year=2005|isbn=3-8258-6909-1|pages=363–79}} + Ergänzender Anhang A – F. [[Категорија:Надворешни односи на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Капитализам]] [[Категорија:Европа во 1991 година]] [[Категорија:Револуции од 1989 година]] cwsew9y4vag1r9b4x2jkpegn7o3vx10 0 1322716 5538923 5385612 2026-04-14T16:12:02Z Идеологист 62535 5538923 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person |name =Сашко Лафчиски |image =Генерал-мајор Сашко Лафчиски (cropped).jpg |alt = |caption = |nickname = |birth_date = {{роден на и возраст|1977|2|11|df=yes}} |birth_place ={{роден во|Штип}}, [[СР Македонија]], [[СФР Југославија]] |death_date = |death_place = |allegiance ={{знаме|Македонија}} |branch = |serviceyears =1999– |rank =бригаден генерал (2022–) |servicenumber = |unit = |commands ={{Список со потточки |[[Баталјон за специјални намени]] <small>(2016–2018)</small> |[[Прва пешадиска бригада (Македонија)|1.пешадиска бригада]] <small>(2021–)</small>}} |battles = |battles_label = |awards = |memorials = }} '''Сашко Петар Лафчиски''' ([[11 февруари]] [[1977]] во [[Штип]]) — [[Список на генералите и адмиралите од Македонија|македонски генерал]]. == Животопис == Лафчиски е роден во 1977 година во Штип, но е од [[Делчево]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://delcevo365.mk/2022/08/18/%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%87%D0%B5%D0%B2%D0%BE-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%BE-%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BE%D1%82-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80-%D0%B7%D0%B0-%D0%BE%D0%B4/|title=Делчево гордо на првиот Министер за одбрана проф. д-р Трајан Гоцевски и бригадниот генерал Сашко Лафчиски|date=18 август 2022|work=delcevo365.mk|accessdate=29 мај 2023}}</ref> Тој е еден од првата генерација питомци на [[Воена академија на АРМ|Воената академија „Генерал Михаило Апостолски“]] во [[Скопје]], на која дипломира во 1999 година, а потоа ја започнува својата служба во [[Армијата на Република Македонија]] (АРМ) и станува дел од силите за специјални операции на Армијата, каде што го поминува поголемиот дел од својата служба. Од 1999 до 2001 година е командир на тим во [[Баталјон за специјални намени|Единицата за специјални намени]]. Во 2000 година е унапреден во чин [[Чинови на Армијата на Македонија|поручник]], а во 2001 година во чин капетан. Од 2001 до 2003 година е командир на чета во единицата. Во 2003 година единицата се трансформира во Баталјон за специјални намени (бСН), а тој е назначен за офицер за обука во секцијата С-3 на баталјонот. Во 2003 и 2004 година е командант на контингентот на силите за специјални операции на Македонија во мисијата „[[Iraqi Freedom|''Iraqi Freedom'']]“. Од 2004 до 2008 година е началник на С-3 во бСН. Во 2007 година е унапреден во чин мајор. Од 2007 до 2008 година студира во Командно-штабната академија „Благо Задро“ во [[Загреб]], [[Хрватска]]. Од 2008 до 2012 година е претставник на Македонија во [[Команда на сојузничката здружена сила Наполи|Командата на сојузничката здружена сила Наполи]] на [[НАТО]] во Италија, каде што стекнува искуство во оценување на оперативни способности според стандардите на Алијансата. Во 2011 година е унапреден во чин потполковник. Од 2012 до 2015 година е началник на С-3 во командата на [[Полк за специјални операции|Полкот за специјални операции]] (пСО), во чиј состав се бСН и [[Ренџерски баталјон|Ренџерскиот баталјон]] (Рб). Во 2012 година е одликуван со Сребрена значка на Армијата, а во 2013 година со Златна значка на Армијата. Од 2015 до 2016 година студира во [[Карлајл (Пенсилванија)|Карлајл]], [[Пенсилванија]], САД, каде што магистрира на стратегиски студии. Во 2016 година е именуван за командант на Баталјонот за специјални намени.<ref>{{Наведени вести|url=https://mil.mk/polk-za-specijalni-operacii/primopredavanje-na-dolzhnost-komandant-na-bataljon-za-specijalni-nameni-2/|title=Примопредавање на должност командант на баталјон за специјални намени|date=19 август 2016|work=mil.mk}}</ref> Оваа должност ја извршува до 2018 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://mil.mk/polk-za-specijalni-operacii/izvrsheni-primopredavanja-na-dolzhnost-komandant-na-bataljon/|title=Извршени примопредавања на должност командант на баталјон|date=30 август 2018|work=mil.mk}}</ref> Во 2018 година е унапреден во чин полковник и е именуван за заменик на командантот на пСО. Од 2020 до 2021 година е началник на Одделението за специјални операции, кое е во составот на Генералштабот. Во овој период, армиските сили за специјални операции претрпуваат значителна трансформација. Во 2021 година е именуван за командант на [[Прва пешадиска бригада (Македонија)|Првата пешадиска бригада]] (1.пбр), најголемата единица на Армијата и нејзината главна борбена сила.<ref>{{Наведени вести|url=https://mil.mk/generalshtab/smena-na-komandanti-na-komandata-za-operacii-i-1-pbr/|title=Смена на команданти на Командата за операции и 1.пбр|date=4 јуни 2021|work=mil.mk}}</ref> Во 2022 година, по повод триесетгодишниот јубилеј на Армијата, претседателот на Републиката [[Стево Пендаровски]] го унапредува во генералскиот чин бригаден генерал.<ref>„[https://www.slvesnik.com.mk/Issues/0ec5c61951d44848902dfdec873a4245.pdf Указ бр. 14 од Претседателот на Република Северна Македонија]“. ''Службен весник на Република Северна Македонија''. Број 182, 17 август 2022 година, година LXXVIII, стр. 2.</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://360stepeni.mk/armijata-dobi-nov-general-na-tridetseniskiot-jubilej/|title=Армијата доби нов генерал на тридеценискиот јубилеј|date=18 август 2022|work=360stepeni.mk}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Наведена мрежна страница|url=https://mil.mk/komanda-za-operacii/1-peshadiska-brigada/|title=Командант на 1.пешадиска бригада|date=|work=mil.mk|archive-url=https://web.archive.org/web/20230528223611/https://mil.mk/komanda-za-operacii/1-peshadiska-brigada/|archive-date=2023-05-28|accessdate=2023-05-28|url-status=live}} [[Категорија:Генерали во АРМ]] [[Категорија:Припадници на Баталјонот за специјални намени]] jxr2py0696mns282a4e9iz008i7hd3v 0 1322970 5539064 4983999 2026-04-15T05:50:35Z Bjankuloski06 332 Правописна исправка, replaced: симптотичк → симптотск 5539064 wikitext text/x-wiki Во статистичката анализа, '''Фридманов парадокс''',<ref>{{Наведено списание|last=Freedman|first=David A.|date=1983|title=A Note on Screening Regression Equations|journal=The American Statistician|language=en|volume=37|issue=2|pages=152–155|doi=10.1080/00031305.1983.10482729|issn=0003-1305}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Freedman|first=Laurence S.|last2=Pee|first2=David|date=November 1989|title=Return to a Note on Screening Regression Equations|journal=The American Statistician|volume=43|issue=4|pages=279–282|doi=10.2307/2685389|jstor=2685389}}</ref> именуван по Дејвид Фридман, е проблем во изборот на модел каде што променливите предвидувачи без врска со зависната променлива можат да поминат тестови на значајност - и поединечно преку т-тест и заеднички преку Ф-тест за значајноста на регресијата. Фридман покажал (преку симулација и асимптотска пресметка) дека ова е честа појава кога бројот на променливи е сличен на бројот на податочни точки. Поточно, ако зависната променлива и ''k'' регресорите се независни нормални променливи и има ''n'' набљудувања, тогаш како ''k'' и ''n'' заедно одат до бесконечност во однос ''k''/''n'' =''ρ'', # ''R²'' оди на ''ρ'', # F-статистиката за вкупната регресија оди на 1.0, и # бројот на лажни значајни регресори оди до ''αk'' каде α е избраната критична веројатност (веројатност за грешка од вид I за регресор). Овој трет резултат е интуитивен затоа што вели дека бројот на грешки од вид I е еднаков на веројатноста за грешка од вид I на поединечен параметар помножен со бројот на параметри за кои се тестира значајноста. Во поново време, нови [[Теорија на информациите|информациско-теоретски]] проценувачи се развиени во обид да биде намален овој проблем,<ref>Lukacs, P. M., Burnham, K. P. & Anderson, D. R. (2010) "Model selection bias and Freedman's paradox." ''Annals of the Institute of Statistical Mathematics'', 62(1), 117&#x2013;125 {{DOI|10.1007/s10463-009-0234-4}}</ref> покрај придружното прашање за пристрасност за избор на модел,<ref>Burnham, K. P., & Anderson, D. R. (2002). ''Model Selection and Multimodel Inference: A Practical-Theoretic Approach,'' 2nd ed. Springer-Verlag.</ref> при што проценувачите на променливите за предвидување кои имаат слаб однос со променливата одговор се пристрасни. == Наводи == <references /> [[Категорија:Статистички парадокси]] [[Категорија:Избор на регресивна променлива]] hultidv4enutk6ugpu80ffwkednmtyz 0 1326007 5539067 5290251 2026-04-15T05:51:16Z Bjankuloski06 332 /* Постоење на сферични дизајни */ Правописна исправка, replaced: симптотичк → симптотск 5539067 wikitext text/x-wiki '''Сферичен дизајн''', дел од теоријата на комбинаторниот дизајн во [[математика]]та, е конечно множество од ''N'' точки на ''d'' -димензионалната единица [[Хиперсфера|''хипер''сфера]] ''S ^d'' така што просечната вредност на кој било полином ''f'' од степен ''t'' или помал во множеството е еднаква на просекот вредност на ''f'' на целата сфера (односно, интегралот на ''f'' над ''S ^d'' поделен со плоштината или [[Мера (математика)|мерката]] на ''S ^d'' ). Таквото множество често се нарекува и '''сферичен''' ''t'' - '''дизајн''' за да се означела вредноста на ''t'', што е основен параметар. Концептот на сферичен дизајн се должи на Делсарт, Геталс и Зајдел, {{Sfn|Delsarte|Goethals|Seidel|1977}} иако овие објекти порано биле сфатени како посебни примери на кубатурни формули. Сферичните дизајни можат да бидат од вредност во теоријата на апроксимација, во [[статистика]]та за експериментален дизајн, во [[комбинаторика]]та и во [[геометрија]]та. Главниот проблем е да се најдат примери, дадени ''d'' и ''t'', кои не се премногу големи; сепак, може да биде тешко да се дојде до такви примери. Сферичните т-дизајни, исто така, неодамна биле присвоени во [[Квантна механика|квантната механика]] во форма на квантни т-дизајни со различни апликации во теоријата на квантната информација и квантното пресметување. == Постоење на сферични дизајни == Постоењето и структурата на сферични дизајни на кругот беа проучени во длабочина од Хонг. {{Sfn|Hong|1982}} Набргу потоа, Сејмур и Заславски {{Sfn|Seymour|Zaslavsky|1984}} докажале дека такви дизајни постојат од сите доволно големи димензии; односно, дадени позитивни цели броеви ''d'' и ''t'', постои број ''N'' ( ''d'', ''t'' ) таков што за секој ''N'' &#x2265; ''N'' ( ''d'', ''t'' ) постои сферичен ''t'' -дизајн на ''N'' точки во димензија ''d''. Сепак, нивниот доказ не дал идеја за тоа колку е голем ''N'' ( ''d'', ''t'' ). Мимура конструктивно нашол услови во однос на бројот на точки и димензијата што го карактеризираат токму кога постојат сферични 2-дизајн. Колекциите на рамноаголни линии со максимална големина (до идентификација на линиите како антиподални точки на сферата) се примери на сферични 5-дизајни со минимална големина. Постојат многу спорадични мали сферични дизајни; многу од нив биле поврзани со конечни групни дејства на сферата. Во 2013 година, Бондаренко, Радченко и Виазовска {{Sfn|Bondarenko|Radchenko|Viazovska|2013}} ја добиле асимптотската горна граница <math> N(d,t)<C_d t^d</math> за сите позитивни цели броеви ''d'' и&nbsp;''т'' . Ова асимптотски се совпаѓала со долната граница дадена првично од Делсарт, Геталс и Зајдел. Вредноста на ''C _d'' засега е непозната, додека точните вредности на <math> N(d,t)</math> се познати во релативно малку случаи. Прикажани се докази кои сугерираат дека, во три димензии, сферични 1-дизајни со N точки постојат ако N >= 2 (ова е познато); 2-дизајни со N точки постојат ако N = 4 или >= 6 (ова е познато); 3-дизајни со N точки постојат ако N = 6, 8, >= 10; 4-дизајни со N точки постојат ако N = 12, 14 >= 20; 5-дизајни со N точки постојат ако N = 12, 16, 18, 20 >= 22 ; 6-дизајни со N точки постојат ако N = 24 , 26, >= 28 ; 7-дизајни со N точки постојат ако N = 24 , 30, 32, 34, >= 36 ; 8-дизајни со N точки постојат ако N = 36 , 40, 42, >= 44 ; 9-дизајни со N точки постојат ако N = 48 , 50, 52, >= 54 ; 10-дизајни со N точки постојат ако N = 60 , 62, >= 64 ; 11-дизајни со N точки постојат ако N = 70 , 72, >= 74 ; 12-дизајни со N точки постојат ако N = 84 , >= 86 . == Поврзано == * [[Проблем со Томсон]] == Надворешни врски == * Сферични т-дизајни за различни вредности на ''N'' и ''t'' може да се најдат претходно пресметани на [http://neilsloane.com/sphdesigns/ веб-страницата на Нил Слоун] . == Белешки == {{Наводи}} == Наводи == * {{Наведување|last=Bondarenko|first=Andriy|author1-link=Andriy Bondarenko (mathematician)|last2=Radchenko|first2=Danylo|last3=Viazovska|first3=Maryna|author3-link=Maryna Viazovska|arxiv=1009.4407|doi=10.4007/annals.2013.178.2.2|number=2|journal=[[Annals of Mathematics]]|mr=3071504|pages=443–452|series=Second Series|title=Optimal asymptotic bounds for spherical designs|volume=178|year=2013}}. * {{Наведување|last=Mimura|first=Yoshio|doi=10.1007/BF01787704|number=4|journal=[[Graphs and Combinatorics]]|pages=369–372|title=A construction of spherical 2-design|volume=6|year=1990}}. * {{Наведување|last=Delsarte|first=P.|last2=Goethals|first2=J. M.|last3=Seidel|first3=J. J.|number=3|journal=[[Geometriae Dedicata]]|mr=0485471|pages=363–388|title=Spherical codes and designs|volume=6|year=1977|doi=10.1007/BF03187604}}. Reprinted in {{Наведување|last=Seidel|first=J. J.|isbn=0-12-189420-7|mr=1116326|publisher=Academic Press, Inc.|place=Boston, MA|title=Geometry and combinatorics: Selected works of J. J. Seidel|year=1991}}. * {{Наведување|last=Hong|first=Yiming|doi=10.1016/S0195-6698(82)80036-X|number=3|journal=[[European Journal of Combinatorics]]|mr=679209|pages=255–258|title=On spherical {{mvar|t}}-designs in {{math|'''R'''²}}|volume=3|year=1982}}. * {{Наведување|last=Seymour|first=P. D.|author1-link=Paul Seymour (mathematician)|last2=Zaslavsky|first2=Thomas|author2-link=Thomas Zaslavsky|doi=10.1016/0001-8708(84)90022-7|number=3|journal=[[Advances in Mathematics]]|mr=744857|pages=213–240|title=Averaging sets: a generalization of mean values and spherical designs|volume=52|year=1984}}. http://neilsloane.com/sphdesigns/ [[Категорија:Алгебра]] 3kv1b7eo43a1n7zlrldmgalzglcrvc1 0 1337959 5539063 5116688 2026-04-15T05:50:30Z Bjankuloski06 332 Правописна исправка, replaced: симптотичк → симптотск 5539063 wikitext text/x-wiki '''Хабл-Рејнолдсов закон''' ― [[физички закон]] кој ја објаснува [[Површински сјај|осветленоста на површината]] на [[Елиптична галаксија|елиптичните галаксии]] како : <math>I(R) = \frac{I_0}{(1+R/R_H)^2}</math> Каде <math>I(R)</math> е [[Површински сјај|осветленоста на површината]] за даден радиус <math>R</math>, <math>I_0</math> е средишната осветленост, и <math>R_H</math> е радиусот во кој осветленоста на површината е намалена за фактор 1/4. Овој закон е асимптотски сличен со Де Вокулеровиот закон кој е посебен случај на Серсичкиот профил за елиптични галаксии.<ref>Binney & Tremaine. ''Galactic Dynamics'' 2008.</ref> Законот е именуван по астрономите [[Едвин Хабл]] и Џон Хенри Рејнолдс. За прв пат бил формулиран од Рејнолдс во 1913 година<ref>{{Наведено списание|last=Reynolds|first=J. H.|date=12 December 1913|title=The Light Curve of the Andromeda Nebula (N.G.C. 224)|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=74|issue=2|pages=132–136|bibcode=1913MNRAS..74..132R|doi=10.1093/mnras/74.2.132|doi-access=free}}</ref> од неговите набљудувања на галаксиите (тогаш сè уште познати како маглини). Подоцна, истиот бил повторно изведен од Хабл во 1930 година.<ref>{{Наведено списание|last=Hubble|first=E. P.|date=мај 1930|title=Distribution of luminosity in elliptical nebulae.|journal=The Astrophysical Journal|volume=71|pages=231|bibcode=1930ApJ....71..231H|doi=10.1086/143250|doi-access=free}}</ref> конкретно при набљудување на елиптични галаксии. == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Астрофизика]] [[Категорија:Астрономски равенки]] [[Категорија:Никулци за астрофизика]] hcdgnaje22uev6ti4pbmm7dbveznadc 0 1343018 5539152 5229703 2026-04-15T09:44:23Z Bjankuloski06 332 5539152 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Научник|name=Патриша Ен Џејкобс|native_name=|native_name_lang=|image=<!--(filename only, i.e. without "File:" prefix)-->|image_size=|caption=|birth_date={{birth date and age|1934|10|08|df=y}}|birth_place=|death_date=<!--{{death date and age |df=y|YYYY|MM|DD |YYYY|MM|DD}} (death date then birth date)-->|death_place=|death_cause=|citizenship=|nationality=[[Обединетото Кралство|Британски]]|fields=|workplaces={{обична листа| * [[Универзитет во Саутхемптон]] * }}|thesis_title=Цитогенетски студии (1966)|known_for=[[Клајнфелтер синдром]]<br />[[XYY синдром]]<br />[[Трисомија X]]<br/>[[Хромозом на Филаделфија]]|awards=Награда Mauro Baschirotto (1999)<br />[[March of Dimes|Marsh of Dimes Prize]] во развојна биологија (2011)<br />[[Награда Вилијам Алан|Спомен награда на Вилијам Алан]]<br />КС&А Патриша Џејкобс за животно дело|spouse=[[Њутн Мортон]]|children=|website={{URL|southampton.ac.uk/medicine/about/staff/pj2f09.page}}}} '''Патриша Ен Џејкобс''' ({{langx|en|Patricia Ann Jacobs}}; {{рн|8|октомври|1934}} - {{пн|15|март|2026}}) — шкотски [[Човечка генетика|генетичар]] и почесен професор по човечка генетика, кодиректор за истражување, Регионална лабораторија за генетика во Весекс, во рамките на Универзитетот во Саутхемптон. == Ран живот и образование == Џејкобс е родена на 8 октомври 1934 година во семејството на Сејди (моминско Џонс) и Сирил Џејкобс. Таа учела на Универзитетот во Сент Ендрјус, дипломирајќи во 1956 година со диплома со прва класа почести во зоологија.<ref name=":0">{{Наведување|chapter=Jacobs, Prof. Patricia Ann, (born 8 Oct. 1934), Co-Director of Research, Wessex Regional Genetics Laboratory, 2001–15 (Director, 1988–2001)|date=2007-12-01|chapter-url=http://www.ukwhoswho.com/view/10.1093/ww/9780199540884.001.0001/ww-9780199540884-e-21706|publisher=Oxford University Press|language=en|doi=10.1093/ww/9780199540884.013.u21706|access-date=2018-08-05|title=Who's Who|isbn=978-0-19-954088-4}}</ref><ref name=":1">{{Наведено списание|last=Hamerton|first=J L|date=September 1982|title=The William Allan Memorial Award. Presented to Patricia A. Jacobs, D.Sc., at the annual meeting of the American Society of Human Genetics, Dallas, October 28–31, 1981|journal=[[American Journal of Human Genetics]]|volume=34|issue=5|pages=683–688|issn=0002-9297|pmc=1685433|pmid=6751074}}</ref> Таа била цитирана од професорот Брајан Сајкс во ''Проклетството на Адам: Иднина без мажи.''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.amazon.com/Adams-Curse-Future-Without-Men/dp/B008FZDMCU|title=Amazon.com: Adam's Curse: A Future Without Men (Audible Audio Edition): Bryan Sykes, Christopher Kay, Recorded Books: Books|work=www.amazon.com|accessdate=15 January 2024}}</ref> == Кариера и истражување == Во 1959 година, пет дена откако Жером Лежун ја опишал болеста [[Даунов синдром|трисомијата-21]] <ref name="C R Hebd Seances Acad Sci. 1959">{{Наведено списание|date=26 January 1959|title=Human chromosomes in tissue cultures|journal=[[Comptes Rendus Hebdomadaires des Séances de l'Académie des Sciences]]|volume=248|issue=4|pages=602–3|pmid=13629913}}</ref> кај Даунов синдром, засновајќи се на работата на Марте Готје,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hopkinsmedicine.org/office-women-science-medicine|title=The Office of Women in Science and Medicine|work=www.hopkinsmedicine.org|accessdate=15 January 2024}}</ref> Џејкобс и Џон Стронг опишала дополнителен Х хромозом кај машки пациенти (кариотипот 47, XXY ) <ref name="nature1959">{{Наведено списание|date=31 January 1959|title=A case of human intersexuality having a possible XXY sex-determining mechanism|journal=Nature|volume=183|issue=4657|pages=302–3|bibcode=1959Natur.183..302J|doi=10.1038/183302a0|pmid=13632697}}</ref> познат и како [[Клинефелтеров синдром]], бидејќи Хари Клајнфелтер веќе ги дијагностицирал симптомите во 1942 година. И покрај тоа што нејзината работа се однесувала на синдромот XXY, синдромот XYY наместо тоа понекогаш се нарекува и Џејкобс синдром:<ref>[https://ghr.nlm.nih.gov/condition/47xyy-syndrome 47,XYY syndrome] on Genetics Home Reference, Other Names. Retrieved 6 August 2017</ref> Откако случајно бил откриен од Ејвери Сандберг во 1961 година,<ref>{{Наведено списание|last=Sandberg, Avery A.|last2=Koepf, George F.|last3=Ishihara, Takaaki|last4=Hauschka, Theodore S.|date=26 August 1961|title=An XYY human male|journal=[[The Lancet]]|volume=278|issue=7200|pages=488–489|doi=10.1016/S0140-6736(61)92459-X|pmid=13746118}} </ref> синдромот бил пронајден и во хромозомско истражување на 315 мажи во болница за инвалиди во развој, направена од Џејкобс и оттука се смета за првото мало истражување за неа.<ref> {{Наведено списание|last=Jacobs, Patricia A.|last2=Brunton, Muriel|last3=Melville, Marie M.|last4=Brittain, Robert P.|last5=McClemont, William F.|date=25 December 1965|title=Aggressive behavior, mental sub-normality and the XYY male|journal=Nature|volume=208|issue=5017|pages=1351–2|bibcode=1965Natur.208.1351J|doi=10.1038/2081351a0|pmid=5870205}} </ref> Сепак, тој избор бил премал за значаен резултат, така што поединците од овој синдром биле погрешно окарактеризирани како агресивни и насилни криминалци, што го предводело патот за многу пристрасни студии за избрани по висина, институционализирани поединци XYY во следните децении.<ref name="Green 1985">{{Наведена книга|title=Expository science: Forms and functions of popularisation|last=Green, Jeremy|publisher=[[D. Reidel]] Pub. Co.|year=1985|isbn=978-90-277-1831-0|editor-last=Shinn, Terry|location=Dordrecht, Holland|pages=[https://archive.org/details/expositoryscienc0000unse/page/139 139–161]|chapter=Media sensationalism and science: The case of the criminal chromosome|editor-last2=Whitley, Richard|chapter-url=https://archive.org/details/expositoryscienc0000unse/page/139}}</ref><ref name="Beckwith 2002">{{Наведена книга|title=Making genes, making waves: A social activist in science|last=Beckwith, Jonathan R.|publisher=Harvard University Press|year=2002|isbn=978-0-674-00928-8|location=Cambridge, Massachusetts|pages=[https://archive.org/details/makinggenesmakin0000beck/page/116 116–134]|chapter=The myth of the criminal chromosome|chapter-url=https://archive.org/details/makinggenesmakin0000beck}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Genetic disorders and the fetus: diagnosis, prevention and treatment|last=Milunsky, Jeff M.|publisher=[[Wiley-Blackwell]]|year=2010|isbn=978-1-4051-9087-9|editor-last=Milunsky, Aubrey|edition=6th|location=Oxford|pages=273–312|chapter=Prenatal diagnosis of sex chromosome abnormalities|quote=The addition of a Y chromosome to a normal male chromosome constitution does not produce a discernible phenotype. Males with 47,XYY cannot be characterised by discriminating physical or behavioural features. The first diagnosis of this condition, therefore, was a karyotypic and not a phenotypic discovery.<br>Pubertal development is normal and these men are usually fertile.|editor-last2=Milunsky, Jeff M.}}</ref> == Награди и почести == Џејкобс има добиено многу награди како признание за нејзината работа, вклучително и наградата Мауро Баскирото во 1999 година на Европското здружение за човечка генетика и наградата „Марш оф Димс“ за развојна биологија во 2011 година. Нејзините услуги за генетика добиле име OBE во 1999 година.<ref name=":0">{{Наведување|chapter=Jacobs, Prof. Patricia Ann, (born 8 Oct. 1934), Co-Director of Research, Wessex Regional Genetics Laboratory, 2001–15 (Director, 1988–2001)|date=2007-12-01|chapter-url=http://www.ukwhoswho.com/view/10.1093/ww/9780199540884.001.0001/ww-9780199540884-e-21706|publisher=Oxford University Press|language=en|doi=10.1093/ww/9780199540884.013.u21706|access-date=2018-08-05|title=Who's Who|isbn=978-0-19-954088-4}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="true">[http://www.ukwhoswho.com/view/10.1093/ww/9780199540884.001.0001/ww-9780199540884-e-21706 "Jacobs, Prof. Patricia Ann, (born 8 Oct. 1934), Co-Director of Research, Wessex Regional Genetics Laboratory, 2001–15 (Director, 1988–2001)"], ''Who's Who'', Oxford University Press, 1 December 2007, [[Назнака за дигитални објекти|doi]]:[[doi:10.1093/ww/9780199540884.013.u21706|10.1093/ww/9780199540884.013.u21706]], [[ISBN]]&nbsp;[[Специјални: Извори на книги/978-0-19-954088-4|<bdi>978-0-19-954088-4</bdi>]]<span class="reference-accessdate">, retrieved <span class="nowrap">5 August</span> 2018</span></cite></ref> Џејкобс била избрана за странски соработник на Националната академија на науките на САД во 2010 година.<ref name=":1">{{Наведено списание|last=Hamerton|first=J L|date=September 1982|title=The William Allan Memorial Award. Presented to Patricia A. Jacobs, D.Sc., at the annual meeting of the American Society of Human Genetics, Dallas, October 28–31, 1981|journal=[[American Journal of Human Genetics]]|volume=34|issue=5|pages=683–688|issn=0002-9297|pmc=1685433|pmid=6751074}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFHamerton1982">Hamerton, J L (September 1982). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1685433 "The William Allan Memorial Award. Presented to Patricia A. Jacobs, D.Sc., at the annual meeting of the American Society of Human Genetics, Dallas, October 28–31, 1981"]. ''[[Американскиот весник за човечка генетика|American Journal of Human Genetics]]''. '''34''' (5): 683–688. [[ISSN]]&nbsp;[[issn:0002-9297|0002-9297]]. [[PubMed Central|PMC]]&nbsp;<span class="cs1-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1685433 1685433]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/6751074 6751074].</cite></ref> Во 1981 година, таа ја добила Меморијалната награда на Вилијам Алан од Американското здружение за човечка генетика.<ref name=":1">{{Наведено списание|last=Hamerton|first=J L|date=September 1982|title=The William Allan Memorial Award. Presented to Patricia A. Jacobs, D.Sc., at the annual meeting of the American Society of Human Genetics, Dallas, October 28–31, 1981|journal=[[American Journal of Human Genetics]]|volume=34|issue=5|pages=683–688|issn=0002-9297|pmc=1685433|pmid=6751074}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFHamerton1982">Hamerton, J L (September 1982). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1685433 "The William Allan Memorial Award. Presented to Patricia A. Jacobs, D.Sc., at the annual meeting of the American Society of Human Genetics, Dallas, October 28–31, 1981"]. ''[[Американскиот весник за човечка генетика|American Journal of Human Genetics]]''. '''34''' (5): 683–688. [[ISSN]]&nbsp;[[issn:0002-9297|0002-9297]]. [[PubMed Central|PMC]]&nbsp;<span class="cs1-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1685433 1685433]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/6751074 6751074].</cite></ref> Во 1993 година, таа беше избрана за член на Кралското друштво .<ref name=":0">{{Наведување|chapter=Jacobs, Prof. Patricia Ann, (born 8 Oct. 1934), Co-Director of Research, Wessex Regional Genetics Laboratory, 2001–15 (Director, 1988–2001)|date=2007-12-01|chapter-url=http://www.ukwhoswho.com/view/10.1093/ww/9780199540884.001.0001/ww-9780199540884-e-21706|publisher=Oxford University Press|language=en|doi=10.1093/ww/9780199540884.013.u21706|access-date=2018-08-05|title=Who's Who|isbn=978-0-19-954088-4}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="true">[http://www.ukwhoswho.com/view/10.1093/ww/9780199540884.001.0001/ww-9780199540884-e-21706 "Jacobs, Prof. Patricia Ann, (born 8 Oct. 1934), Co-Director of Research, Wessex Regional Genetics Laboratory, 2001–15 (Director, 1988–2001)"], ''Who's Who'', Oxford University Press, 1 December 2007, [[Назнака за дигитални објекти|doi]]:[[doi:10.1093/ww/9780199540884.013.u21706|10.1093/ww/9780199540884.013.u21706]], [[ISBN]]&nbsp;[[Специјални: Извори на книги/978-0-19-954088-4|<bdi>978-0-19-954088-4</bdi>]]<span class="reference-accessdate">, retrieved <span class="nowrap">5 August</span> 2018</span></cite></ref> Таа беше првиот добитник на наградата за животно дело KS&A Патриша Џејкобс од американската добротворна организација Knowledge Support & Action.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.genetic.org/knowledge/support/action/C143/|title=Knowledge Support & Action – Patricia Jacobs Lifetime Achievement Award|archive-url=https://web.archive.org/web/20080608102917/http://www.genetic.org/knowledge/support/action/C143/|archive-date=8 June 2008}}</ref> Во февруари 2010 година, Џејкобс била избрана за член на Националната академија на науките на Соединетите држави, церемонијата за воведување се одржала во април.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.salisburyjournal.co.uk/news/salisbury/salisburynews/5009854.Top_honour_for_scientist/|title=Top honour for scientist|date=16 February 2010|work=Salisbury Journal|accessdate=13 June 2017}}</ref> Во 2011 година, Џејкобс ја добила наградата March of Dimes за развојна биологија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.salisbury.nhs.uk/AboutUs/media/Pages/SalisburyDistrictHospitalGeneticistWinsInternationalHonour.aspx|title=Salisbury District Hospital Geneticist Wins International Honour|work=salisbury.nhs.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20171014134322/http://www.salisbury.nhs.uk/AboutUs/media/Pages/SalisburyDistrictHospitalGeneticistWinsInternationalHonour.aspx|archive-date=14 October 2017|accessdate=13 June 2017}}</ref> == Личен живот == Во 1972 година се омажила за Њутн Мортон. Таа има две ќерки и три сина.<ref name=":0">{{Наведување|chapter=Jacobs, Prof. Patricia Ann, (born 8 Oct. 1934), Co-Director of Research, Wessex Regional Genetics Laboratory, 2001–15 (Director, 1988–2001)|date=2007-12-01|chapter-url=http://www.ukwhoswho.com/view/10.1093/ww/9780199540884.001.0001/ww-9780199540884-e-21706|publisher=Oxford University Press|language=en|doi=10.1093/ww/9780199540884.013.u21706|access-date=2018-08-05|title=Who's Who|isbn=978-0-19-954088-4}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="true">[http://www.ukwhoswho.com/view/10.1093/ww/9780199540884.001.0001/ww-9780199540884-e-21706 "Jacobs, Prof. Patricia Ann, (born 8 Oct. 1934), Co-Director of Research, Wessex Regional Genetics Laboratory, 2001–15 (Director, 1988–2001)"], ''Who's Who'', Oxford University Press, 1 December 2007, [[Назнака за дигитални објекти|doi]]:[[doi:10.1093/ww/9780199540884.013.u21706|10.1093/ww/9780199540884.013.u21706]], [[ISBN]]&nbsp;[[Специјални: Извори на книги/978-0-19-954088-4|<bdi>978-0-19-954088-4</bdi>]]<span class="reference-accessdate">, retrieved <span class="nowrap">5 August</span> 2018</span></cite></ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/*/http://www.histmodbiomed.org/taxonomy/term/.html Профил на HoMBRG] {{en}} [[Категорија:Шкотски генетичари]] [[Категорија:Членови на Кралското друштво на Единбург]] [[Категорија:Офицери на Редот на Британската Империја]] [[Категорија:Членови на Кралското друштво]] ojb8zihiwha2qh0t3970o6sczzrx9dh 5539153 5539152 2026-04-15T09:45:40Z Bjankuloski06 332 5539153 wikitext text/x-wiki '''Патриша Ен Џејкобс''' ({{langx|en|Patricia Ann Jacobs}}; {{рн|8|октомври|1934}} - {{пн|15|март|2026}}) — шкотски [[Човечка генетика|генетичар]] и почесен професор по човечка генетика, кодиректор за истражување, Регионална лабораторија за генетика во Весекс, во рамките на Универзитетот во Саутхемптон. == Ран живот и образование == Џејкобс е родена на 8 октомври 1934 година во семејството на Сејди (моминско Џонс) и Сирил Џејкобс. Таа учела на Универзитетот во Сент Ендрјус, дипломирајќи во 1956 година со диплома со прва класа почести во зоологија.<ref name=":0">{{Наведување|chapter=Jacobs, Prof. Patricia Ann, (born 8 Oct. 1934), Co-Director of Research, Wessex Regional Genetics Laboratory, 2001–15 (Director, 1988–2001)|date=2007-12-01|chapter-url=http://www.ukwhoswho.com/view/10.1093/ww/9780199540884.001.0001/ww-9780199540884-e-21706|publisher=Oxford University Press|language=en|doi=10.1093/ww/9780199540884.013.u21706|access-date=2018-08-05|title=Who's Who|isbn=978-0-19-954088-4}}</ref><ref name=":1">{{Наведено списание|last=Hamerton|first=J L|date=September 1982|title=The William Allan Memorial Award. Presented to Patricia A. Jacobs, D.Sc., at the annual meeting of the American Society of Human Genetics, Dallas, October 28–31, 1981|journal=[[American Journal of Human Genetics]]|volume=34|issue=5|pages=683–688|issn=0002-9297|pmc=1685433|pmid=6751074}}</ref> Таа била цитирана од професорот Брајан Сајкс во ''Проклетството на Адам: Иднина без мажи.''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.amazon.com/Adams-Curse-Future-Without-Men/dp/B008FZDMCU|title=Amazon.com: Adam's Curse: A Future Without Men (Audible Audio Edition): Bryan Sykes, Christopher Kay, Recorded Books: Books|work=www.amazon.com|accessdate=15 January 2024}}</ref> == Кариера и истражување == Во 1959 година, пет дена откако Жером Лежун ја опишал болеста [[Даунов синдром|трисомијата-21]] <ref name="C R Hebd Seances Acad Sci. 1959">{{Наведено списание|date=26 January 1959|title=Human chromosomes in tissue cultures|journal=[[Comptes Rendus Hebdomadaires des Séances de l'Académie des Sciences]]|volume=248|issue=4|pages=602–3|pmid=13629913}}</ref> кај Даунов синдром, засновајќи се на работата на Марте Готје,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hopkinsmedicine.org/office-women-science-medicine|title=The Office of Women in Science and Medicine|work=www.hopkinsmedicine.org|accessdate=15 January 2024}}</ref> Џејкобс и Џон Стронг опишала дополнителен Х хромозом кај машки пациенти (кариотипот 47, XXY ) <ref name="nature1959">{{Наведено списание|date=31 January 1959|title=A case of human intersexuality having a possible XXY sex-determining mechanism|journal=Nature|volume=183|issue=4657|pages=302–3|bibcode=1959Natur.183..302J|doi=10.1038/183302a0|pmid=13632697}}</ref> познат и како [[Клинефелтеров синдром]], бидејќи Хари Клајнфелтер веќе ги дијагностицирал симптомите во 1942 година. И покрај тоа што нејзината работа се однесувала на синдромот XXY, синдромот XYY наместо тоа понекогаш се нарекува и Џејкобс синдром:<ref>[https://ghr.nlm.nih.gov/condition/47xyy-syndrome 47,XYY syndrome] on Genetics Home Reference, Other Names. Retrieved 6 August 2017</ref> Откако случајно бил откриен од Ејвери Сандберг во 1961 година,<ref>{{Наведено списание|last=Sandberg, Avery A.|last2=Koepf, George F.|last3=Ishihara, Takaaki|last4=Hauschka, Theodore S.|date=26 August 1961|title=An XYY human male|journal=[[The Lancet]]|volume=278|issue=7200|pages=488–489|doi=10.1016/S0140-6736(61)92459-X|pmid=13746118}} </ref> синдромот бил пронајден и во хромозомско истражување на 315 мажи во болница за инвалиди во развој, направена од Џејкобс и оттука се смета за првото мало истражување за неа.<ref> {{Наведено списание|last=Jacobs, Patricia A.|last2=Brunton, Muriel|last3=Melville, Marie M.|last4=Brittain, Robert P.|last5=McClemont, William F.|date=25 December 1965|title=Aggressive behavior, mental sub-normality and the XYY male|journal=Nature|volume=208|issue=5017|pages=1351–2|bibcode=1965Natur.208.1351J|doi=10.1038/2081351a0|pmid=5870205}} </ref> Сепак, тој избор бил премал за значаен резултат, така што поединците од овој синдром биле погрешно окарактеризирани како агресивни и насилни криминалци, што го предводело патот за многу пристрасни студии за избрани по висина, институционализирани поединци XYY во следните децении.<ref name="Green 1985">{{Наведена книга|title=Expository science: Forms and functions of popularisation|last=Green, Jeremy|publisher=[[D. Reidel]] Pub. Co.|year=1985|isbn=978-90-277-1831-0|editor-last=Shinn, Terry|location=Dordrecht, Holland|pages=[https://archive.org/details/expositoryscienc0000unse/page/139 139–161]|chapter=Media sensationalism and science: The case of the criminal chromosome|editor-last2=Whitley, Richard|chapter-url=https://archive.org/details/expositoryscienc0000unse/page/139}}</ref><ref name="Beckwith 2002">{{Наведена книга|title=Making genes, making waves: A social activist in science|last=Beckwith, Jonathan R.|publisher=Harvard University Press|year=2002|isbn=978-0-674-00928-8|location=Cambridge, Massachusetts|pages=[https://archive.org/details/makinggenesmakin0000beck/page/116 116–134]|chapter=The myth of the criminal chromosome|chapter-url=https://archive.org/details/makinggenesmakin0000beck}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Genetic disorders and the fetus: diagnosis, prevention and treatment|last=Milunsky, Jeff M.|publisher=[[Wiley-Blackwell]]|year=2010|isbn=978-1-4051-9087-9|editor-last=Milunsky, Aubrey|edition=6th|location=Oxford|pages=273–312|chapter=Prenatal diagnosis of sex chromosome abnormalities|quote=The addition of a Y chromosome to a normal male chromosome constitution does not produce a discernible phenotype. Males with 47,XYY cannot be characterised by discriminating physical or behavioural features. The first diagnosis of this condition, therefore, was a karyotypic and not a phenotypic discovery.<br>Pubertal development is normal and these men are usually fertile.|editor-last2=Milunsky, Jeff M.}}</ref> == Награди и почести == Џејкобс има добиено многу награди како признание за нејзината работа, вклучително и наградата Мауро Баскирото во 1999 година на Европското здружение за човечка генетика и наградата „Марш оф Димс“ за развојна биологија во 2011 година. Нејзините услуги за генетика добиле име OBE во 1999 година.<ref name=":0">{{Наведување|chapter=Jacobs, Prof. Patricia Ann, (born 8 Oct. 1934), Co-Director of Research, Wessex Regional Genetics Laboratory, 2001–15 (Director, 1988–2001)|date=2007-12-01|chapter-url=http://www.ukwhoswho.com/view/10.1093/ww/9780199540884.001.0001/ww-9780199540884-e-21706|publisher=Oxford University Press|language=en|doi=10.1093/ww/9780199540884.013.u21706|access-date=2018-08-05|title=Who's Who|isbn=978-0-19-954088-4}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="true">[http://www.ukwhoswho.com/view/10.1093/ww/9780199540884.001.0001/ww-9780199540884-e-21706 "Jacobs, Prof. Patricia Ann, (born 8 Oct. 1934), Co-Director of Research, Wessex Regional Genetics Laboratory, 2001–15 (Director, 1988–2001)"], ''Who's Who'', Oxford University Press, 1 December 2007, [[Назнака за дигитални објекти|doi]]:[[doi:10.1093/ww/9780199540884.013.u21706|10.1093/ww/9780199540884.013.u21706]], [[ISBN]]&nbsp;[[Специјални: Извори на книги/978-0-19-954088-4|<bdi>978-0-19-954088-4</bdi>]]<span class="reference-accessdate">, retrieved <span class="nowrap">5 August</span> 2018</span></cite></ref> Џејкобс била избрана за странски соработник на Националната академија на науките на САД во 2010 година.<ref name=":1">{{Наведено списание|last=Hamerton|first=J L|date=September 1982|title=The William Allan Memorial Award. Presented to Patricia A. Jacobs, D.Sc., at the annual meeting of the American Society of Human Genetics, Dallas, October 28–31, 1981|journal=[[American Journal of Human Genetics]]|volume=34|issue=5|pages=683–688|issn=0002-9297|pmc=1685433|pmid=6751074}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFHamerton1982">Hamerton, J L (September 1982). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1685433 "The William Allan Memorial Award. Presented to Patricia A. Jacobs, D.Sc., at the annual meeting of the American Society of Human Genetics, Dallas, October 28–31, 1981"]. ''[[Американскиот весник за човечка генетика|American Journal of Human Genetics]]''. '''34''' (5): 683–688. [[ISSN]]&nbsp;[[issn:0002-9297|0002-9297]]. [[PubMed Central|PMC]]&nbsp;<span class="cs1-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1685433 1685433]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/6751074 6751074].</cite></ref> Во 1981 година, таа ја добила Меморијалната награда на Вилијам Алан од Американското здружение за човечка генетика.<ref name=":1">{{Наведено списание|last=Hamerton|first=J L|date=September 1982|title=The William Allan Memorial Award. Presented to Patricia A. Jacobs, D.Sc., at the annual meeting of the American Society of Human Genetics, Dallas, October 28–31, 1981|journal=[[American Journal of Human Genetics]]|volume=34|issue=5|pages=683–688|issn=0002-9297|pmc=1685433|pmid=6751074}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFHamerton1982">Hamerton, J L (September 1982). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1685433 "The William Allan Memorial Award. Presented to Patricia A. Jacobs, D.Sc., at the annual meeting of the American Society of Human Genetics, Dallas, October 28–31, 1981"]. ''[[Американскиот весник за човечка генетика|American Journal of Human Genetics]]''. '''34''' (5): 683–688. [[ISSN]]&nbsp;[[issn:0002-9297|0002-9297]]. [[PubMed Central|PMC]]&nbsp;<span class="cs1-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1685433 1685433]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/6751074 6751074].</cite></ref> Во 1993 година, таа беше избрана за член на Кралското друштво .<ref name=":0">{{Наведување|chapter=Jacobs, Prof. Patricia Ann, (born 8 Oct. 1934), Co-Director of Research, Wessex Regional Genetics Laboratory, 2001–15 (Director, 1988–2001)|date=2007-12-01|chapter-url=http://www.ukwhoswho.com/view/10.1093/ww/9780199540884.001.0001/ww-9780199540884-e-21706|publisher=Oxford University Press|language=en|doi=10.1093/ww/9780199540884.013.u21706|access-date=2018-08-05|title=Who's Who|isbn=978-0-19-954088-4}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="true">[http://www.ukwhoswho.com/view/10.1093/ww/9780199540884.001.0001/ww-9780199540884-e-21706 "Jacobs, Prof. Patricia Ann, (born 8 Oct. 1934), Co-Director of Research, Wessex Regional Genetics Laboratory, 2001–15 (Director, 1988–2001)"], ''Who's Who'', Oxford University Press, 1 December 2007, [[Назнака за дигитални објекти|doi]]:[[doi:10.1093/ww/9780199540884.013.u21706|10.1093/ww/9780199540884.013.u21706]], [[ISBN]]&nbsp;[[Специјални: Извори на книги/978-0-19-954088-4|<bdi>978-0-19-954088-4</bdi>]]<span class="reference-accessdate">, retrieved <span class="nowrap">5 August</span> 2018</span></cite></ref> Таа беше првиот добитник на наградата за животно дело KS&A Патриша Џејкобс од американската добротворна организација Knowledge Support & Action.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.genetic.org/knowledge/support/action/C143/|title=Knowledge Support & Action – Patricia Jacobs Lifetime Achievement Award|archive-url=https://web.archive.org/web/20080608102917/http://www.genetic.org/knowledge/support/action/C143/|archive-date=8 June 2008}}</ref> Во февруари 2010 година, Џејкобс била избрана за член на Националната академија на науките на Соединетите држави, церемонијата за воведување се одржала во април.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.salisburyjournal.co.uk/news/salisbury/salisburynews/5009854.Top_honour_for_scientist/|title=Top honour for scientist|date=16 February 2010|work=Salisbury Journal|accessdate=13 June 2017}}</ref> Во 2011 година, Џејкобс ја добила наградата March of Dimes за развојна биологија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.salisbury.nhs.uk/AboutUs/media/Pages/SalisburyDistrictHospitalGeneticistWinsInternationalHonour.aspx|title=Salisbury District Hospital Geneticist Wins International Honour|work=salisbury.nhs.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20171014134322/http://www.salisbury.nhs.uk/AboutUs/media/Pages/SalisburyDistrictHospitalGeneticistWinsInternationalHonour.aspx|archive-date=14 October 2017|accessdate=13 June 2017}}</ref> == Личен живот == Во 1972 година се омажила за Њутн Мортон. Таа има две ќерки и три сина.<ref name=":0">{{Наведување|chapter=Jacobs, Prof. Patricia Ann, (born 8 Oct. 1934), Co-Director of Research, Wessex Regional Genetics Laboratory, 2001–15 (Director, 1988–2001)|date=2007-12-01|chapter-url=http://www.ukwhoswho.com/view/10.1093/ww/9780199540884.001.0001/ww-9780199540884-e-21706|publisher=Oxford University Press|language=en|doi=10.1093/ww/9780199540884.013.u21706|access-date=2018-08-05|title=Who's Who|isbn=978-0-19-954088-4}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="true">[http://www.ukwhoswho.com/view/10.1093/ww/9780199540884.001.0001/ww-9780199540884-e-21706 "Jacobs, Prof. Patricia Ann, (born 8 Oct. 1934), Co-Director of Research, Wessex Regional Genetics Laboratory, 2001–15 (Director, 1988–2001)"], ''Who's Who'', Oxford University Press, 1 December 2007, [[Назнака за дигитални објекти|doi]]:[[doi:10.1093/ww/9780199540884.013.u21706|10.1093/ww/9780199540884.013.u21706]], [[ISBN]]&nbsp;[[Специјални: Извори на книги/978-0-19-954088-4|<bdi>978-0-19-954088-4</bdi>]]<span class="reference-accessdate">, retrieved <span class="nowrap">5 August</span> 2018</span></cite></ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/*/http://www.histmodbiomed.org/taxonomy/term/.html Профил на HoMBRG] {{en}} [[Категорија:Шкотски генетичари]] [[Категорија:Членови на Кралското друштво на Единбург]] [[Категорија:Офицери на Редот на Британската Империја]] [[Категорија:Членови на Кралското друштво]] 46mc70b8urnwwnb27ukrub89v47n6zt 0 1343888 5539061 5234630 2026-04-15T04:09:43Z Bjankuloski06 332 додадена [[Категорија:Членови на Пруската академија на науките]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5539061 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=Станислав II Август|image=Stanisław II August Poniatowski in coronation clothes.PNG|caption=Stanisław August in [[coronation]] robes, 1764|signature=Signature of Stanisław August Poniatowski.PNG|succession=[[Крал на Полска]]<br />[[Велик кнез на Литванија]]|reign=7 септември 1764 – {{nowrap|25 ноември 1795}}|coronation=25 ноември 1764<br />[[Катедрала Свети Јован Крстител (Варшава)]]|cor-type=Poland|full name=Stanisław Antoni Poniatowski|predecessor=[[Август III]]|successor=„монархијата била укината“ ([[Partitions of Poland]])<ref name="last-king"/>|issue-link=#Issue|issue-pipe=Details...|issue=''illegitimate''|house=[[Poniatowski family|Poniatowski]]|father=[[Станислав Поњатовски (1676–1762)|Станислав Поњатовски]]|mother=[[Констанција Чарториска (1700–1759)|Констанција Чарториска]]|birth_date={{birth date|1732|1|17|df=y}}|birth_place=[[Волчин]], [[Полско-литванска Државна Заедница]]|death_date={{death date and age|1798|2|12|1732|1|17|df=y}}|death_place=[[Санкт Петербург]], [[Руска империја]]|date of burial=|place of burial=[[Катедрала Свети Јован Крстител (Варшава)| Катедрала Свети Јован Крстител]], [[Варшава]]|religion=[[Римокатолицизам]]}} '''Станислав II Август'''{{efn|{{IPA-pl|staˈɲiswaf druɡiˈauɡust|pron}}.}} (17 јануари 1732 – 12 февруари 1798), бил крал на Полска и Велик кнез на Литванија од 1764 до 1795, и последен монарх на [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Државна Заедница]]. Роден во богато полско [[Аристократија|аристократско]] семејство, Поњатовски пристигнал како дипломат на рускиот императорски двор во [[Санкт Петербург]] во 1755 на 22 годишна возраст<ref name=":0">{{Cite book|url=https://archive.org/details/comedyofcatherin00grib/page/48/mode/2up?q=lithuanian|title=The comedy of Catherine the Great|last=Gribble|first=Francis|year=1912|location=London|page=48}}</ref> и интимно се поврзал со идната императорка [[Катерина II (Русија)|Екатерина Велика]]. Со нејзина поммош, тој бил избран за крал на Полска и Велик кнез на Литванија од страна на [[Сејм]]от во септември 1764<ref>Eversley, 1915, p.39.</ref><ref>''The Partitions of Poland'' by Lord Eversley, London, 1915, pp. 35–39.</ref><ref name="Szyndler-64">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-KpBxHzAB1gC&pg=PA64|title=Racławice 1794|publisher=Bellona Publishing|year=2009|isbn=9788311116061|pages=64–65|access-date=26 September 2014|author=Bartłomiej Szyndler}}</ref> по смртта на [[Август III]]. Спротивно на очекувањата, Поњатовски се обидел да ја реформира и зајакне големата, но ослабена државна заедница. Неговите напори наишле на надворешно противење од соседните [[Прусија]], Русија и [[Австриска Империја|Австрија]], сите посветени да ја одржат државата слаба. Однатре му се спротивставиле конзервативната аристократија, кои на реформите гледале како закани за нивните традиционални слободии привилегии дадени со векови порано. Дефинитивната криза на неговото рано владеење била [[Војна на Барската конфедерација|Војната на Барската конфедерација]] (1768–1772) која довела до [[Прва поделба на Полска|Првата поделба на Полска]] (1772). Во подоцнежниот дел од неговото владеење бил реформиран [[Сејм]]от (1788–1792) и бил донесен [[Устав од 3 мај 1791 година|Уставот од 3 мај 1791 година]]. Овие реформи биле отфрлени во 1792 од [[Тарговицка конфедерација|Тарговицката конфедерација]] и [[Полско–руска војна од 1792|Полско–руската војна од 1792]], што довело до [[Втора поделба на Полска]] (1793), [[Востание на Кошќушко|Востанието на Кошќушко]] (1794) и [[Трета поделба на Полска|Третата поделба на Полска]] (1795), што го означило крајот на државата. Лишен од секаква значајна моќ, Поњатовски абдицирал во ноември 1795 година и ги поминал последните години од својот живот како заробеник во Мермерниот дворец во Санкт Петербург. Контраверзна личност во [[Историја на Полска|полската историја]], некои го гледаат со амбивалентност како храбар и вешт државник, а други како претерано колеблив кукавица, па дури и како предавник. Тој е критикуван првенствено за неговиот нерешителен отпор против спротивставените сили и спречување на поделбите, што доведе до уништување на полската држава. Од друга страна, тој е запаметен како голем покровител на уметностите и науките кој ги поставил темелите на [[Комисија за народна едукација|Комисијата за народна едукација]], првата институција од ваков вид во светот, [[Велик Сејм|Великиот Сејм]] од 1788-1792, што доведе до [[Устав од 3 мај 1791 година|Уставот од 3 мај 1791]] и како спонзор на многу архитектноски знаменитости. Историчарите имаат тенденција да се согласат дека, земајќи ги предвид околностите, тој бил вешт државник, посочувајќи дека донесувањето на Уставот е знак на храброст, иако неговата неподготвеност да организира соодветно сенародно востание потоа се смета за кукавичлук и клучна причина за Втората поделба и последователниот пад на Полска. == Наводи == <references /> <references group="б" /> {{Монарси на Полска}} [[Категорија:Кралеви на Полска]] [[Категорија:Починати во Санкт Петербург]] [[Категорија:Почесни членови на Петербуршката академија на науките]] [[Категорија:Членови на Пруската академија на науките]] 0gjou2isznr5cujvzlqwegjqqedat9d 0 1346379 5539066 5409521 2026-04-15T05:51:09Z Bjankuloski06 332 Правописна исправка, replaced: симптотичк → симптотск 5539066 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist|name=Мухамет Карасов|native_name={{nobold|Мухамет Карасов}}|native_name_lang=ру|image=|image_size=|caption=|birth_date={{датум на раѓање|1948|09|18|df=да}}|birth_place=[[:ba:Сәрмән|Серменево]], Округ Белоретски, [[Башкирска Автономна Советска Социјалистичка Република|Башкирски АССР]], [[Руска СФСР]], [[СССР]]|death_date={{датум на смрт и возраст|2024|03|09|1948|09|18|df=да}}|death_place=[[Уфа]], [[Башкортостан]], Русија|nationality=[[Башкири]], [[Советски Сојуз|Советски]], руски|field=[[физика]]|work_institution=Државен универзитет во Москва, Државен универзитет Башкир|alma_mater=Државен универзитет Башкир, Државен универзитет во Москва (Докторат)|doctoral_advisor=|doctoral_students=|known_for=физика на суперспроводливост meterialy,<br /> стохастичка дифузија процеси во дисипативни системи, <br /> динамична размена интеракции во кондензирана материја.|prizes=[[:ru:Почётный работник высшего профессионального образования Российской Федерации|Почесен работник на високото професионално образование на Русија]] (2002)<br>Извонредност во Министерството за образование (2003)<br><nowiki>[енныйЗа: деятель науки Российской Федерации|Почесен научник на Руската Федерација]] (2008)</nowiki>|footnotes=}}'''Мухамет Хадисович Карасов''' ({{Langx|ba|Мөхәмәт Хәдис улы Харрасов}}; {{Langx|ru|Мухамет Хадисович Харрасов}}; 18 септември 1948 – 9 март 2024 година) бил руски физичар, член на Академијата на науките на Башкортостан (2002), доктор по физички и математички науки (1995), професор (1996), ректор на Башкирскиот државен универзитет (2000–2010), почесен работник на руската наука (2008) и Башкортостан (1997), почесен научник на Руската Федерација (2008), почесен работник на високото професионално образование на Русија (2002), извонредност во Министерството за образование (2003).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gsrb.ru/ru/organization/deputats/7967/|title=Депутаты|archive-url=https://web.archive.org/web/20140228055343/http://www.gsrb.ru/ru/organization/deputats/7967/|archive-date=28 February 2014|accessdate=16 August 2013}}</ref> [[Податотека:Bashkir_State_University_(Ufa).jpg|мини|350x350пкс| Државниот универзитет во Башкир, предводен во 2000-2010 година од професорот Мухамет Харасов]] == Биографија == Карасов<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.agidel.ru/?param1=13287&tab=2|title=Республика Башкортостан//К 100-ЛЕТНЕМУ ЮБИЛЕЮ БАШГОСУНИВЕРСИТЕТА :Человек — как весенний день .Счастье приходит к тому, кто умеет счастливыми делать других: Остро ощутив дефиц …|archive-url=https://web.archive.org/web/20140228061038/http://www.agidel.ru/?param1=13287&tab=2|archive-date=28 February 2014|accessdate=31 January 2013}}</ref> бил роден на 18 септември 1948 г., во селото Серменево, округот Белоретски, [[Башкирска Автономна Советска Социјалистичка Република]], [[Советски Сојуз|СССР]] (денешен [[Башкортостан]], Русија). Во 1971 година дипломирал на Катедрата за физика, Државниот универзитет во Башкир, каде продолжил да работи како асистент на Катедрата за теоретска и експериментална физика, од 1972 до 1975 година. Од 1975 до 1991 година напредувал од дипломиран студент, доцент, виш предавач и на крајот вонреден професор на БСУ. Од 1980 - 1984 година работел како гостувачки професор во Алжир. Од 1991 - 1994 година докторирал на Московскиот државен универзитет. Предметот бил заштитен на докторската дисертација на МСУ, „Хиерархија на асимптотски методи во некои модели на динамички системи“. Од 1994 до 1999 година, Мухамет Хадисович бил вонреден професор, професор, декан на Факултетот за физика на БСУ. Од 1999 - 2000 година, работел како заменик, вршител на должноста претседател на Државниот комитет за наука на Република Башкортостан, високото и средното стручно образование. На 17 јануари 2000 година, бил избран за ректор на Државниот универзитет во Башкир. До пролетта 2010 година, работел како ректор на Државниот универзитет во Башкир. Бил заменик на [[Државен Совет на Република Башкортостан|Државното собрание на Башкортостан]]. Бил член на политичката партија [[Единствена Русија]]. Истражувачки интереси: физика на суперспроводливост метарски; стохастички дифузни процеси во дисипативни системи, динамични разменски интеракции во кондензирана материја. Самиот тој ја развил теоријата за динамички разменски интеракции во системи со кондензирана материја инсталирани математички корелации во систем со скршена симетрија. Мухамет Карасов починал на 9 март 2024 година, на 75-годишна возраст.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bashinform.ru/news/social/2024-03-09/v-ufe-skonchalsya-uchenyy-byvshiy-rektor-bashgu-muhamet-harrasov-3674575|title=В Уфе скончался ученый, бывший ректор БашГУ Мухамет Харрасов|date=9 March 2024|access-date=9 March 2024|publisher=bashinform.ru}}</ref> == Зборник на трудови == Карасов Мухамет Хадисович бил автор на над 100 научни публикации. * «Асимптотическое поведение решений уравнения Фоккера-Планка при t ®» Доклады Академии наук. 1992 година. Т. 325. С. 280–283. Высокотемпературная сверхпроводимость магнитокерамических систем. Уфа: Китап, 1997 (соавтор). * ''Садовников Б. И., Харрасов М. Х.'' «Неравенства Н. Н. Боголюбова в равновесной статистической механике» // ДАН СССР. 1974. Т. 216. No. 3. С. 513–516. * ''Харрасов М. Х.'' «О предельных соотношениях для корреляционных функций» // ДАН СССР. 1976. Т. 230. No. 4. С. 826–829. * ''Алексеев В. В.'' Харрасов М. Х. «Об асимптотике решений уравнения Фоккера-Планка при больших значениях времени» // ТФМ. 1993. Т. 97. No. 1. С. 113–120. * ''Харрасов М. Х.'' «Эволюция простой динамической системы в случайном поле» // ТФМ. 1993. Т. 93. No. 3. С. 414–419. * ''Садовников Б. И., Харрасов М. Х.'' «Метод самосогласованного поля Н. Н. Боголюбова в статистической механике» // ДАН. 1994. Т. 339. No. 4. С. 472–476. * ''Савченко М. А., Стефанович А. В., Харрасов М. Х.'' «Высокотемпературная сверхпроводимость магнитокерамических систем». Уфа: Китап, 1997. — 176 с. == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} == Надворешни врски == * [http://www.anrb.ru/blog/Item/249/15 Харасов Мухамет Хадисович] anrb.ru [[Категорија:Апсолвенти на Московскиот државен универзитет]] [[Категорија:Советски физичари]] [[Категорија:Руски физичари]] [[Категорија:Починати во 2024 година]] [[Категорија:Родени во 1948 година]] 1s9ihhcskfeqigd6jchf6lw9kf4nfsv 0 1348594 5539032 5533939 2026-04-14T22:37:16Z Bjankuloski06 332 5539032 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Bougainvillea glabra.JPG|мини|232x232пкс|Прицветниците на бугенвилијата се разликуваат по боја од неприцветните лисја и привлекуваат опрашувачи.]] '''Прицветник''', '''периперок''' или '''брактеја''' ({{langx|la|bractea}}) — видоизменет [[Лист (ботаника)|лист]] во чија пазува има [[цвет]] или [[соцветие]].<ref>Анатомия и морфология высших растений: словарь терминов. — <abbr>М.</abbr> : Дрофа, 2007. — С. 89, 150. — 268 (руски)</ref> Прицветниците можат значително да разнообразуваат по [[облик]], големина и боја, и често служат за заштита на репродуктивните структури или за привлекување на опрашувачи. Обично се наоѓаат во основата на цвет или цветен грозд. Во некои [[растенија]], прицветниците се големи и светло обоени, наликуваат на ливчиња; Добро познат пример е божиќната ѕвезда (Euphorbia pulcherrima), каде што црвените или белите структури што изгледаат како ливчиња се всушност прицветници. Кај други растенија, прицветниците можат да бидат мали и зелени, спојувајќи се со лисјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gardeningknowhow.com/garden-how-to/info/what-are-plant-bracts.htm|title=Learn About Plant Bracts: What Is A Bract On A Plant|last=updated|first=Liz Baessler last|date=2016-02-07|work=gardeningknowhow|language=en|accessdate=2024-05-22}}</ref> Кај [[Четинари|иглолисните]] растенија, прицветниците се наоѓаат под лушпите на [[Шишарка|шишарките]]. Кај [[Дуглазија|дуглазиите]] се најизразени. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Bract}} [[Категорија:Ботаника]] [[Категорија:Растителна морфологија]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] 6gupmxfr6xhhu0hyz4lgfth21xa4j9f 0 1355091 5539069 5407915 2026-04-15T05:51:28Z Bjankuloski06 332 /* Правилни променливи ѕвезди */ Правописна исправка, replaced: симптотичк → симптотск 5539069 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Delta_Cephei_lightcurve.jpg|мини|Светлинска крива на променливата ѕвезда од типот на Делта Кефеј, покажувајќи ја правилната светлинска крива образувана од внатрешните ѕвездени пулсирања.]] '''Ѕвездените пулсирања''' се предизвикани од проширувања и контракции во надворешните слоеви додека ѕвездата се обидува да одржи [[Ѕвездена структура|рамнотежа]]. Овие флуктуации во [[Ѕвезда|ѕвездениот]] [[полупречник]] предизвикуваат соодветни промени во [[сјајност]]а на ѕвездата. Астрономите можат да го заклучат овој механизам со мерење на спектарот и набљудување на [[Доплеров ефект|Доплеровиот ефект]].<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=GVlpKZ67DscC&pg=PA401|title=In Quest of the Universe|last=Koupelis|first=Theo|publisher=[[Jones & Bartlett Learning]]|year=2010|isbn=978-0-7637-6858-4|edition=6th|series=Jones and Bartlett Titles in Physical Science}}</ref> Многу [[Променлива ѕвезда|внатрешнопроменливи ѕвезди]] кои пулсираат со големи [[замав]]и, како што се класичните [[Кефеида|Кефеиди]], ѕвездите од [[Променлива ѕвезда од типот на RR Лира|типот на RR Лира]] и ѕвездите од типот на [[Делта Штит]] со голем замав, покажуваат правилни [[Светлинска крива|светлински криви]]. Ова редовно однесување е во спротивност со променливоста на ѕвездите кои лежат напоредно и со страната со висока [[сјајност]]/ниска [[температура]] на класичните променливи ѕвезди во [[Херцшпрунг-Раселов дијаграм|Херцшрунг-Раселовиот дијаграм]]. Забележано е дека овие [[Џиновска ѕвезда|џиновски ѕвезди]] подлежат на пулсирања кои се движат од слаба неправилност, кога сè уште може да биде дефинирано просечно време или кружен период, (како во повеќето [[Променлива ѕвезда од типот на RV Бик|ѕвезди од типот на RV Бик]] и [[Полуправилна променлива ѕвезда|полуправилни променливи ѕвезди]]) до речиси отсуство на повторливост кај неправилните променливи ѕвезди. [[Променлива ѕвезда од типот на W Девица|Променливите ѕвезди W Девица]] се во средина; кратките периоди се правилни, а подолгите покажуваат први релативно редовни алтернации во циклусите на пулсирања, проследени со појава на благи неправилности како кај ѕвездите од типот на RV Бик во кои тие постепено се претвораат како што нивните периоди стануваат подолги.<ref>{{Наведено списание|last=Alcock|first=C.|last2=Allsman|first2=R. A.|last3=Alves|first3=D. R.|last4=Axelrod|first4=T. S.|last5=Becker|first5=A.|last6=Bennett|first6=D. P.|last7=Cook|first7=K. H.|last8=Freeman|first8=K. C.|last9=Griest|first9=K.|year=1998|title=The MACHO Project LMC Variable Star Inventory. VII. The Discovery of RV Tauri Stars and New Type II Cepheids in the Large Magellanic Cloud|journal=The Astronomical Journal|volume=115|issue=5|pages=1921|arxiv=astro-ph/9708039|bibcode=1998AJ....115.1921A|doi=10.1086/300317|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Soszyński|first=I.|last2=Udalski|first2=A.|last3=Szymański|first3=M. K.|last4=Kubiak|first4=M.|last5=Pietrzyński|first5=G.|last6=Wyrzykowski|first6=Ł.|last7=Szewczyk|first7=O.|last8=Ulaczyk|first8=K.|last9=Poleski|first9=R.|year=2008|title=The Optical Gravitational Lensing Experiment. The OGLE-III Catalog of Variable Stars. II.Type II Cepheids and Anomalous Cepheids in the Large Magellanic Cloud|journal=Acta Astronomica|volume=58|pages=293|arxiv=0811.3636|bibcode=2008AcA....58..293S}}</ref> Теориите за еволуција и пулсирање на ѕвездите наведуваат дека овие неправилни ѕвезди имаат многу поголем сооднос на сјајност и [[Маса (физика)|маса]] (с/м). Многу ѕвезди се нерадијални пулсатори, кои имаат помали флуктуации во осветленоста од оние на обичните променливи што биле користени како точки показатели.<ref>{{Наведено списание|last=Grigahcène|first=A.|last2=Antoci|first2=V.|last3=Balona|first3=L.|last4=Catanzaro|first4=G.|last5=Daszyńska-Daszkiewicz|first5=J.|last6=Guzik|first6=J. A.|last7=Handler|first7=G.|last8=Houdek|first8=G.|last9=Kurtz|first9=D. W.|displayauthors=29|year=2010|title=Hybrid γ Doradus-δ Scuti Pulsators: New Insights into the Physics of the Oscillations from Kepler Observations|journal=The Astrophysical Journal|volume=713|issue=2|pages=L192|arxiv=1001.0747|bibcode=2010ApJ...713L.192G|doi=10.1088/2041-8205/713/2/L192|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Mosser|first=B.|last2=Belkacem|first2=K.|last3=Goupil|first3=M. -J.|last4=Miglio|first4=A.|last5=Morel|first5=T.|last6=Barban|first6=C.|last7=Baudin|first7=F.|last8=Hekker|first8=S.|last9=Samadi|first9=R.|year=2010|title=Red-giant seismic properties analyzed with CoRoT|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=517|pages=A22|arxiv=1004.0449|bibcode=2010A&A...517A..22M|doi=10.1051/0004-6361/201014036}}</ref> == Правилни променливи ѕвезди == Предуслов за [[Неправилна променлива ѕвезда|неправилна променливост]] е ѕвездата да може да го промени својот [[замав]] на временската скала на еден период. Со други зборови, спојката помеѓу пулсирањето и протокот на [[топлина]] мора да биде доволно голема за да дозволи такви промени. Оваа спојка се мери со релативната линеарна стапка на раст или распаѓање κ (капа) на замавот на дадено нормално колебање во еден циклус на пулсирање (период). За редовните [[Променлива ѕвезда|променливи ѕвезди]] ([[Кефеиди]], [[Променлива ѕвезда од типот на RR Лира|RR Лира]], итн.), бројчаното ѕвездено моделирање и анализата на линеарната стабилност покажуваат дека κ е најмногу од редот на неколку проценти за релевантните, возбудени пулсирачки колебања. Од друга страна, истиот тип на анализа покажува дека за моделите со висока [[Сјајност|с]]/[[Маса (физика)|м]] το κ е значително поголем (30% или повеќе). За редовните променливи малите релативни стапки на раст κ, имплицираат дека постојат две различни временски скали, имено периодот на [[колебање]] и подолгото време поврзано со варијацијата на замавот. [[Математички]] гледано, динамиката има централен собирач, или поточно блиску средишен собирач. Дополнително, откриено е дека ѕвездените пулсирања се само слабо нелинеарни во смисла дека нивниот опис може да биде ограничена моќност на замавите на пулсирањето. Овие две својства се многу општи и се појавуваат за колебливите системи во многу други области како што се [[Динамика на населението|динамиката на населението]], [[океанографија]]та, физиката на [[плазма]]та итн. Слабата нелинеарност и долгата временска скала на варијацијата на замавот овозможува временскиот опис на пулсирачкиот систем да биде поедноставен на оној на само пулсирачките замави, со што е елиминирано движењето на кратката временска скала на периодот. Резултатот е опис на системот во однос на замавните равенки кои се скратени на малите сили на замавите. Ваквите замавни равенки биле изведувани со различни техники, на пр. Поанкаре-Линдштетовиот метод за елиминација на неврзаните поими или методот на повеќекратна асимптотична пертурбација,<ref>{{Наведена книга|title=Nonradial and Nonlinear Stellar Pulsation|last=Dziembowski|first=W.|year=1980|isbn=978-3-540-09994-9|series=Lecture Notes in Physics|volume=125|pages=22–33|chapter=δ Scuti variables: The link between giant- and dwarf-type pulsators|bibcode=1980LNP...125...22D|doi=10.1007/3-540-09994-8_2}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Buchler|first=J. R.|last2=Goupil|first2=M. -J.|year=1984|title=Amplitude equations for nonadiabatic nonlinear stellar pulsators. I - the formalism|journal=The Astrophysical Journal|volume=279|pages=394|bibcode=1984ApJ...279..394B|doi=10.1086/161900}}</ref><ref name="ReferenceA">{{Наведено списание|last=Buchler|first=J. R.|year=1993|title=A Dynamical Systems Approach to Nonlinear Stellar Pulsations|journal=Astrophysics and Space Science|volume=210|issue=1–2|pages=9–31|bibcode=1993Ap&SS.210....9B|doi=10.1007/BF00657870}}</ref> и поопшто, теоријата на нормален облик.<ref>{{Наведено списание|last=Guckenheimer|first=John|last2=Holmes|first2=Philip|last3=Slemrod|first3=M.|year=1984|title=Nonlinear Oscillations Dynamical Systems, and Bifurcations of Vector Fields|journal=Journal of Applied Mechanics|volume=51|issue=4|pages=947|bibcode=1984JAM....51..947G|doi=10.1115/1.3167759|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Coullet|first=P. H.|last2=Spiegel|first2=E. A.|year=1983|title=Amplitude Equations for Systems with Competing Instabilities|journal=SIAM Journal on Applied Mathematics|volume=43|issue=4|pages=776–821|doi=10.1137/0143052}}</ref><ref name="ReferenceB">{{Наведена книга|title=Chaos in Astrophysics|last=Spiegel|first=E. A.|year=1985|isbn=978-94-010-8914-2|pages=91–135|chapter=Cosmic Arrhythmias|doi=10.1007/978-94-009-5468-7_3}}</ref> На пример, во случај на два нерезонантни колебања, ситуација која претежно се среќава во променливите ѕвезди од типот на RR Лира, временската еволуција на замавите A₁ и A₂ од двата [[нормални колебања]] 1 и 2 е регулирана со следново множество обични диференцијални равенки <math display="block">\begin{align} \frac{dA_1}{dt} &= \kappa_1 A_1 + \left(Q_{11} A_1^2 + Q_{12} A_2^2\right) A_1 \\[1ex] \frac{dA_2}{dt} &= \kappa_2 A_2 + \left(Q_{21} A_1^2 + Q_{22} A_2^2\right) A_2 \end{align}</math> каде што ''Q'' _''ij'' се нерезонантните коефициенти на спојување.<ref>{{Наведено списание|last=Buchler|first=J. Robert|last2=Kovacs|first2=Geza|year=1987|title=Modal Selection in Stellar Pulsators. II. Application to RR Lyrae Models|journal=The Astrophysical Journal|volume=318|pages=232|bibcode=1987ApJ...318..232B|doi=10.1086/165363|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Van Hoolst|first=T.|year=1996|title=Effects of nonlinearities on a single oscillation mode of a star|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=308|pages=66|bibcode=1996A&A...308...66V}}</ref> Овие замавни равенки се ограничени на нетривијални нелинеарности од најнизок ред. Решенијата од интерес во теоријата на ѕвездената пулсација се асимптотичните решенија (како времето се стреми кон бесконечноста), бидејќи временската скала за варијациите на замавот е претежно многу кратка во споредба со временската скала на [[Ѕвезден развој|еволуцијата на ѕвездата]], која е временска скала на горење на јадрото. Равенките погоре имаат решенија со [[Фиксна точка (математика)|неподвижна точка]] со постојани замави, што одговараат на единечно колебање (A₁ <math>\neq</math> 0, A₂ = 0) или (A₁ = 0, A₂ <math>\neq</math> 0) и решенија со двојно колебање (A₁ <math>\neq</math> 0, А₂ <math>\neq</math> 0). Тие одговараат на поединечни периодични и двојно периодични пулсирања на ѕвездата. Не постои друго асимптотско решение на горенаведените равенки за физички (т.е. негативни) коефициенти на спојување. За [[Резонанца|резонантните]] колебања, соодветните замавни равенки имаат дополнителни поими кои ја опишуваат резонантната спојка меѓу колебањата. Херцшпрунговото напредување во морфологијата на [[Светлинска крива|светлинската крива]] на класичните (поединечно периодични) Кефеиди е резултат на добро познатата резонанца 2:1 меѓу основното колебање на пулсирање и второто призвучно колебање.<ref>{{Наведено списание|last=Buchler|first=J. Robert|last2=Moskalik|first2=Pawel|last3=Kovacs|first3=Geza|year=1990|title=A Survey of Bump Cepheid Model Pulsations|journal=The Astrophysical Journal|volume=351|pages=617|bibcode=1990ApJ...351..617B|doi=10.1086/168500}}</ref> Равенката на замавот може дополнително да биде проширена на нерадијални ѕвездени пулсирања.<ref>{{Наведено списание|last=Van Hoolst|first=Tim|year=1994|title=Coupled-mode equations and amplitude equations for nonadiabatic, nonradial oscillations of stars|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=292|pages=471|bibcode=1994A&A...292..471V}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Buchler|first=J. R.|last2=Goupil|first2=M. -J.|last3=Hansen|first3=C. J.|year=1997|title=On the role of resonances in nonradial pulsators|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=321|pages=159|bibcode=1997A&A...321..159B}}</ref> Во севкупната анализа на пулсирачките ѕвезди, замавните равенки овозможуваат да биде картиран дијаграмот на бифуркација помеѓу можните пулсирачки состојби. На оваа слика, границите на [[Појас на нестабилност|лентата на нестабилност]] каде што се појавува пулсирањето за време на еволуцијата на ѕвездата одговараат на Хопфовата бифуркација.<ref>{{Наведено списание|last=Kolláth|first=Z.|last2=Buchler|first2=J. R.|last3=Szabó|first3=R.|last4=Csubry|first4=Z.|last5=Morel|first5=T.|last6=Barban|first6=C.|last7=Baudin|first7=F.|last8=Hekker|first8=S.|last9=Samadi|first9=R.|year=2002|title=Nonlinear beat Cepheid and RR Lyrae models|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=385|issue=3|pages=932–939|arxiv=astro-ph/0110076|bibcode=2002A&A...385..932K|doi=10.1051/0004-6361:20020182}}</ref> Постоењето на средиштен собирач ја елиминира можноста за хаотични (т.е. неправилни) пулсирања на временската скала на периодот. Иако равенките на резонантниот замав се доволно сложени за да овозможат и хаотични решенија, ова е многу различен хаос бидејќи е во временската варијација на замавите и се јавува на долг временски размер. Додека долгорочното неправилно однесување во временските варијации на замавите на пулсирањето е можно кога се применувани замавните равенки, ова не е општата ситуација. Навистина, за поголемиот дел од набљудувањата и моделирањето, пулсирањата на овие ѕвезди се случуваат со постојани Фурјеови замави, што доведува до редовни пулсирања кои можат да бидат периодични или повеќепериодични (квазипериодични во математичката [[книжевност]]). == Неправилни пулсирања == [[Светлинска крива|Светлинските криви]] на [[Променлива ѕвезда|внатрешнопроменливите ѕвезди]] со големи замависо векови се познати по тоа што покажуваат однесување кое оди од крајна регуларност, како за класичните [[Кефеида|Кефеиди]] и [[Променлива ѕвезда од типот на RR Лира|ѕвездите од типот на]] [[RR Лира]], до крајна неправилност, како и за таканаречените [[Неправилна променлива ѕвезда|неправилни променливи]]. Кај [[Ѕвезда|ѕвездите]] од [[Ѕвездено население|население II]] оваа неправилност постепено се зголемува од нископериодичните [[Променлива ѕвезда од типот на W Девица|променливи ѕвезди од типот на W Девица]] преку променливите ѕвезди од типот на [[RV Бик]] во колебањето на [[Полуправилна променлива ѕвезда|полуправилните променливи]]. Нискодимензионалниот хаос во ѕвездените пулсирања е моменталното толкување на овој воспоставен [[феномен]]. === Правилно однесување на Кефеидите === Правилното однесување на Кефеидите е успешно моделирано со бројчана [[хидродинамика]] уште од 1960-тите,<ref>{{Наведено списание|last=Christy|first=Robert F.|year=1964|title=The Calculation of Stellar Pulsation|url=https://authors.library.caltech.edu/33166/1/CHRrmp64.pdf|journal=Reviews of Modern Physics|volume=36|issue=2|pages=555–571|bibcode=1964RvMP...36..555C|doi=10.1103/RevModPhys.36.555}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Cox|first=Arthur N.|last2=Brownlee|first2=Robert R.|last3=Eilers|first3=Donald D.|year=1966|title=Time-Dependent Method for Computation of Radiation Diffusion and Hydro-Dynamics|journal=The Astrophysical Journal|volume=144|pages=1024|bibcode=1966ApJ...144.1024C|doi=10.1086/148701}}</ref> и од теоретска гледна точка лесно е разбирливо како резултат на присуството на средиштен собирач кој се јавува поради слабо дисипативната природа на [[Динамичен систем|динамичкиот систем]].<ref name="ReferenceA"/> Ова, и фактот што пулсирањата се слабо нелинеарни, овозможува опис на системот во однос на [[замав]]ните равенките<ref name="ReferenceB"/><ref>{{Наведено списание|last=Klapp|first=J.|last2=Goupil|first2=M. J.|last3=Buchler|first3=J. R.|year=1985|title=Amplitude equations for nonadiabatic nonlinear stellar pulsators. II - Application to realistic resonant Cepheid models|journal=The Astrophysical Journal|volume=296|pages=514|bibcode=1985ApJ...296..514K|doi=10.1086/163471|doi-access=free}}</ref> и конструкција на дијаграмот на бифуркација (видиете исто така [[теорија на бифуркација]]) на можните типови на пулсирање (или [[гранични циклуси]]), како пулсирање на [[Нормални колебања|основното колебање]], пулсирање на првиот или вториот призвук или посложени пулсирања со двојно колебање во кои неколку колебања се возбудени со постојани замави. Границите на [[Појас на нестабилност|појасот на нестабилност]] каде што доаѓа до пулсирање за време на еволуцијата на ѕвездата одговараат на [[Хопфова бифуркација|Хопфовата бифуркација]]. === Неправилни ѕвезди од населението II === Спротивно на тоа, неправилноста на ѕвездите од [[Ѕвездено население|населението]] II кои се со голем замав, е поголем предизвик за да биде објаснет. Варијацијата на замавот на пулсирање во текот на еден период подразбира голема дисипација, и затоа не постои средишен собирач. Различни механизми се предложени, но било утврдено дека недостасуваат. Едниот, наведува присуство на неколку тесно распоредени честоти на пулсирање кои би се тепале една против друга, но такви честоти не постојат во соодветните ѕвездени модели. Друг, поинтересен предлог е дека варијациите се од стохастичка природа,<ref>{{Наведено списание|last=Konig|first=M.|last2=Paunzen|first2=E.|last3=Timmer|first3=J.|year=1999|title=On the irregular temporal behaviour of the variable star R Scuti|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=303|issue=2|pages=297|bibcode=1999MNRAS.303..297K|doi=10.1046/j.1365-8711.1999.02216.x|doi-access=free}}</ref> но не бил предложен или не постои механизам кој би можел да обезбеди [[енергија]] за такви големи набљудувани варијации на замавот. Сега е утврдено дека механизмот зад неправилните [[светлински криви]] е основната нискодимензионална хаотична динамика (видете исто така [[Теорија на хаосот|теорија на хаос]]). Овој заклучок се заснова на два вида студии. === Симулации на сметачка динамика на флуиди === Бројчаните прогнози за [[Компјутерска динамика на флуиди|сметачката динамиката на флуиди]] за пулсирањата на низите на ѕвездените модели на W Девица покажуваат два пристапи кон неправилно однесување кои се јасен потпис на нискодимензионалниот хаос. Првото покажување доаѓа од „првите карти за враќање“ во кои е исцртуван еден максимален [[полупречник]], или која било друга соодветна [[променлива ѕвезда]], наспроти следната. Редоследот на модели покажува период кој удвојува бифуркација, или каскада, што доведува до хаос. Скоро [[квадрат]]ниот облик на картата е показател за хаос и имплицира потковичеста карта.<ref>{{Наведено списание|last=Aikawa|first=Toshiki|year=1990|title=Intermittent Chaos in a Subharmonic Bifurcation Sequence of Stellar Pulsation Models|journal=Astrophysics and Space Science|volume=164|issue=2|pages=295–307|bibcode=1990Ap&SS.164..295A|doi=10.1007/BF00658831}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Kovacs|first=Geza|last2=Buchler|first2=J. Robert|year=1988|title=Regular and Irregular Nonlinear Pulsations in Population II Cepheid Models|journal=The Astrophysical Journal|volume=334|pages=971|bibcode=1988ApJ...334..971K|doi=10.1086/166890}}.</ref> Други низи на модели следат малку поинаков пат, но исто така и до хаос, имено Помео-Маневиловата или тангентна бифуркациска рута.<ref>Buchler, J.R., Goupil M.J. & Kovacs G. 1987, ''Tangent Bifurcations and Intermittency in the Pulsations of Population II Cepheid Models'', Physics Letters A 126, 177–180.</ref><ref>{{Наведено списание|last=Aikawa|first=Toshiki|year=1987|title=The Pomeau-Manneville Intermittent Transition to Chaos in Hydrodynamic Pulsation Models|journal=Astrophysics and Space Science|volume=139|issue=2|pages=281–293|bibcode=1987Ap&SS.139..281A|doi=10.1007/BF00644357}}</ref> Следното покажува слична согледување на периодот на удвојување на каскадата до хаос за низа од ѕвездени модели кои се разликуваат според нивната просечна површинска [[температура]] Т. Графикот покажува тројки вредности на ѕвездениот полупречник (R_i, R_i+1, R_{i+ 2}) каде што индексите _i, _i+1, _i+2 означуваат последователни временски интервали. {| align="center" style="border: 1px solid #aaaaaa; background: #f8f8f8; padding: 2px; font-size: 88%; margin: 0 0px 0 0px;" |[[Податотека:PeriodiDoubling1.jpg|120x120пкс]] |[[Податотека:PeriodDoubling2.jpg|120x120пкс]] |[[Податотека:Period_Doubling3.jpg|120x120пкс]] |[[Податотека:PeriodDoubling4.jpg|120x120пкс]] |[[Податотека:PeriodDoubling5.jpg|120x120пкс]] |[[Податотека:PeriodDoubling6.jpg|120x120пкс]] |- | align="center" | P0 | align="center" | P2 | align="center" | P4 | align="center" | P8 | align="center" | Поврзан хаос | align="center" | Целосен хаос |} Присуството на нискодимензионален хаос е потврдено и со друга, пософистицирана анализа на моделските пулсирања која ги извлекува најниските нестабилни периодични [[орбити]] и ја испитува нивната тополошка организација (извртување). Откриено е дека основниот [[привлекувач]] е обвиткан како [[Реслеров привлекувач|Реслеровиот привлекувач]], но сепак има дополнителен пресврт во лентата.<ref>{{Наведено списание|last=Letellier|first=C.|last2=Gouesbet|first2=G.|last3=Soufi|first3=F.|last4=Buchler|first4=J. R.|last5=Kolláth|first5=Z.|year=1996|title=Chaos in variable stars: Topological analysis of W Vir model pulsations|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01596864/file/LetellierChaos1996.pdf|journal=Chaos|volume=6|issue=3|pages=466–476|bibcode=1996Chaos...6..466L|doi=10.1063/1.166189|pmid=12780277}}</ref> === Општа реконструкција на протокот од набљудуваните светлински криви === Методот на општа реконструкција на протокот<ref name="ReferenceC">{{Наведено списание|last=Packard|first=N. H.|last2=Crutchfield|first2=J. P.|last3=Farmer|first3=J. D.|last4=Shaw|first4=R. S.|year=1980|title=Geometry from a time series|journal=Physical Review Letters|volume=45|issue=9|pages=712|bibcode=1980PhRvL..45..712P|doi=10.1103/PhysRevLett.45.712}}</ref> користи единствен набљудуван сигнал {s_i} за да заклучи својства на динамичкиот систем што го создал. Први N-димензионални „вектори“ <math>S_i=s_i,s_{i-1},s_{i-2},...s_{i-N+1}</math> се конструирани. Следниот чекор се состои во наоѓање израз за нелинеарниот [[Временска еволуција|еволуциски оператор]] <math>M</math> што го одзема системот од времето <math>i</math> на времето <math>i+1</math> т.е. <math>S_{i+1}=M(S_i)</math>. Такенсовата теорема гарантира дека во многу општи околности тополошките својства на овој реконструиран оператор на еволуција се исти како оние на физичкиот систем, под услов димензијата на вградување N да биде доволно голема. Така '', „''од знаењето за една набљудувана променлива ѕвезда“ може да бидат заклучени својствата за вистинскиот физички систем кој е управуван од голем број независни променливи ѕвезди. Овој пристап е применет на податоците на Американското здружение на набљудувачи на променливи ѕвезди (АЗНПЅ), за ѕвездата [[Р Штит|R Штит]].<ref name="ReferenceC"/><ref>{{Наведено списание|last=Buchler|first=J. Robert|last2=Serre|first2=Thierry|last3=Kolláth|first3=Zoltán|last4=Mattei|first4=Janet|year=1995|title=A choatic pulsating star: The case of R Scuti|journal=Physical Review Letters|volume=74|issue=6|pages=842–845|bibcode=1995PhRvL..74..842B|doi=10.1103/PhysRevLett.74.842|pmid=10058863}}</ref> Може да биде заклучено дека неправилните пулсирања на оваа ѕвезда произлегуваат од основната четиридимензионална динамика. Различно фразирано, ова вели дека од било кои 4 соседни набљудувања може да биде предвидено следното. Од физичка гледна точка вели дека има 4 независни променливи ѕвезди кои ја опишуваат динамиката на системот. Методот на [[Алгоритам на лажен најблизок сосед|лажни најблиски соседи]] ја потврдува димензијата на вградување од 4. [[Фрактална димензија|Фракталната димензија]] на динамиката на R Штит како што е заклучувано од пресметаните Љапунови експоненти лежи помеѓу 3,1 и 3,2. [[Податотека:Rsct_mag.png|центар|мини|400x400пкс| Горе: R Штит забележана светлинска крива од страна на АЗНПЅ (измазнета); Долу: Синтетичка светлинска крива, добиена со помош на реконструираниот оператор на еволуција. Забележете ја сличноста со набљудуваната светлинската крива.]] Од анализата на неподвижните точки на операторот на еволуција може да биде заклучено убава физичка слика, имено дека „пулсирањата произлегуваат од возбудувањето на нестабилно пулсирачко колебање кој нелинеарно се поврзува со вториот, стабилно пулсирачко колебање кое е во [[резонанца]] 2:1 со првото“, сценарио опишано со Шилниковата теорема.<ref>{{Наведено списание|last=Leonov|first=G. A.|year=2013|title=Shilnikov Chaos in Lorenz-Like Systems|journal=International Journal of Bifurcation and Chaos|volume=23|issue=3|pages=1350058|bibcode=2013IJBC...2350058L|doi=10.1142/S0218127413500582}}</ref> Овој механизам за резонанца не е ограничен само на R Штит, туку е откриено дека важи и за неколку други ѕвезди за кои податоците од набљудувањето се доволно добри.<ref>{{Наведено списание|last=Buchler|first=J. Robert|last2=Kolláth|first2=Zoltán|last3=Cadmus|first3=Robert R.|year=2004|title=Evidence for Low-dimensional Chaos in Semiregular Variable Stars|journal=The Astrophysical Journal|volume=613|issue=1|pages=532–547|arxiv=astro-ph/0406109|bibcode=2004ApJ...613..532B|doi=10.1086/422903}}</ref> == Поврзано == * [[Астеросеизмологија]] * [[Хибриден пулсатор]] * [[Пулсирачко бело џуџе]] * [[Пулсар]] == Наводи == {{Наводи}}{{Променливи ѕвезди}} [[Категорија:Астрофизика]] [[Категорија:Променливи ѕвезди]] a87j8vcknfknyghycyoanb8le8v1f7q 0 1358581 5539068 5534546 2026-04-15T05:51:23Z Bjankuloski06 332 Правописна исправка, replaced: симптотичк → симптотск (2) 5539068 wikitext text/x-wiki '''Теорема за простите броеви''' ('''ТПБ''') — [[теорема]] која ја опишува распределбата на [[Прост број|простите броеви]] меѓу позитивните цели броеви. Со оваа теорема се формализира интуитивната идеја дека простите броеви како што се зголемуваат стануваат сè поретки и со неа се дава асимптотска оценка на брзината со која тоа се случува. Теоремата била докажана независно од Жак Адамар<ref name="Hadamard1896">{{Наведување|last=Hadamard|first=Jacques|author-link=Jacques Hadamard|year=1896|title=Sur la distribution des zéros de la fonction ζ(s) et ses conséquences arithmétiques.|journal=Bulletin de la Société Mathématique de France|publisher=Société Mathématique de France|volume=24|pages=199–220|url=http://www.numdam.org/item/?id=BSMF_1896__24__199_1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240910153636/http://www.numdam.org/item/?id=BSMF_1896__24__199_1|archivedate=2024-09-10}}</ref> и Шарл Жан де ла Вале Пусен<ref name="de la Vallée Poussin1896">{{Наведување|last=de la Vallée Poussin|first=Charles-Jean|author-link=Charles Jean de la Vallée Poussin|year=1896|title=Recherches analytiques sur la théorie des nombres premiers.|journal=Annales de la Société scientifique de Bruxelles|publisher=Imprimeur de l'Académie Royale de Belgique|volume=20 B; 21 B|pages=183-256, 281-352, 363-397; 351-368|url=http://sciences.amisbnf.org/fr/livre/recherches-analytiques-de-la-theorie-des-nombres-premiers|accessdate=2024-11-15|archive-date=2023-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326025352/http://sciences.amisbnf.org/fr/livre/recherches-analytiques-de-la-theorie-des-nombres-premiers|url-status=dead}}</ref> во 1896 година со користење на идеи воведени од [[Бернхард Риман|Бернард Риман]] (најмногу Римановата зета функција). Првата таква пронајдена распределба е {{Мат|''π''(''N'') ~ {{sfrac|''N''|ln(''N'')}}}}, каде што {{мат|''π''(''N'')}} е функцијата за броење на прости броеви (бројот на прости броеви помали или еднакви на ''N''), а {{мат|ln(''N'')}} е [[Природен логаритам|природниот логаритам]] на ''N''. Ова значи дека за доволно голем ''N'', [[веројатност]]а дека произволен број кој не е поголем од ''N'' да е прост е многу блиску до {{мат|1 / ln(''N'')}}. Следствено, произволен број со најмногу {{мат|2''n''}} цифри (за доволно голем ''{{мпром|n}}'') има приближно половина поголема веројатност да биде прост од произволен цел број со најмногу ''{{мпром|n}}'' цифри. На пример, меѓу позитивните цели броеви со најмногу 1000 цифри, околу еден од 2300 е прост ({{мат|log(10¹⁰⁰⁰) ≈ 2302,6}}), додека кај позитивните цели броеви со најмногу 2000 цифри, околу еден од 4600 е прост ({{мат|log(10²⁰⁰⁰) ≈ 4605,2}}). Со други зборови, просечното растојание помеѓу два последователни прости броја меѓу првите ''N'' цели броеви е приближно {{мат|ln(''N'')}}<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/manwholovedonlyn00hoff/page/227|title=The Man Who Loved Only Numbers|last=Hoffman|first=Paul|publisher=Hyperion Books|year=1998|isbn=978-0-7868-8406-3|location=New York|page=[https://archive.org/details/manwholovedonlyn00hoff/page/227 227]|mr=1666054|url-access=registration}}</ref>. == Теорема == [[Податотека:Prime_number_theorem_ratio_convergence.svg|мини|300x300пкс| График кој го прикажува односот на функцијата за броење прости броеви {{Мат|''π''(''x'')}} до две нејзини апроксимации, {{Мат|''x'' / log ''x''}} и {{Мат|Li(''x'')}} . Како што се зголемува {{Мпром|x}} (оската {{Мпром|x}} е логаритамска), и двата соодноси се стремат кон 1. Односот за {{Мат|''x'' / log ''x''}} конвергира одозгора многу бавно, додека односот за {{Мат|Li(''x'')}} се конвергира побрзо одоздола.]] [[Податотека:Prime_number_theorem_absolute_error.svg|мини|300x300пкс| Приказ на log-log кој покажува апсолутна грешка на {{Мат|''x'' / log ''x''}} и {{Мат|Li(''x'')}}, две апроксимации на функцијата за броење прости {{Мат|''π''(''x'')}}. За разлика од соодносот, разликата помеѓу {{Мат|''π''(''x'')}} и {{Мат|''x'' / log ''x''}} се зголемува без ограничување додека {{Мпром|x}} се зголемува. Од друга страна, {{Мат|Li(''x'') − ''π''(''x'')}} го менуваат знакот бесконечно многу пати.]] Нека {{Мат|''π''(''x'')}} е функцијата за броење на прости броеви и ја дефинираме како број на прости броеви помали или еднакви на {{Мпром|x}} за произволен реален број {{Мпром|x}} . На пример, {{Мат|''π''(10) {{=}} 4}} бидејќи има четири прости броја (2, 3, 5 и 7) помали или еднакви на 10. Според теоремата за простите броеви следува дека {{Мат|''x'' / ln ''x''}} е добра апроксимација на {{Мат|''π''(''x'')}} (со {{мат|ln(''x'')}} е означен природниот логаритам од ''x''), во смисла дека [[Гранична вредност на функција|граничната вредност]] на ''количникот'' на двете функции {{Мат|''π''(''x'')}} и {{Мат|''x'' / ln ''x''}} кога {{Мпром|x}} се зголемува неограничено е еднаква на 1: : <math>\lim_{x\to\infty} \frac{\pi(x)} {\frac{x}{\ln (x)}}=1,</math> познат како '''асимптотски закон за распределба на простите броеви'''. Користејќи асимптотска нотација, овој резултат може да се запише како : <math>\pi(x)\sim \frac{x}{\log x}.</math> Оваа ознака и теоремата ''не'' кажуваат ништо за лимесот на ''разликата'' на двете функции кога {{Мпром|x}} се зголемува без ограничување. Наместо тоа, теоремата наведува дека {{Мат|''x'' / ln ''x''}} се приближува кон {{Мат|''π''(''x'')}}, односно дека релативната грешка на оваа апроксимација се приближува кон 0 додека {{Мпром|x}} се неограничено расте. ТПБ е еквивалентна со тврдењето дека: {{Мпром|n}} -тиот прост број {{Мпром|p_n}} задоволува : <math>p_n \sim n \ln (n),</math> при што асимптотската нотација значи, повторно, дека релативната грешка на оваа апроксимација се приближува кон 0 кога {{Мпром|n}} неограничено расте. На пример, {{val|2|e=17}}-тиот прост број е {{val|8512677386048191063}},<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://primes.utm.edu/curios/cpage/24149.html|title=Prime Curios!: 8512677386048191063|date=2011-10-09|work=Prime Curios!|publisher=University of Tennessee at Martin}}</ref> и ({{val|2|e=17}})ln({{val|2|e=17}}) се заокружува на 7.957.418.752.291.744.388; релативната грешка е околу 6,4%. Од друга страна, следниве асимптотски релации се логички еквивалентни:<ref name="Apostol76">{{Наведена книга|url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-1-4757-5579-4#about|title=Introduction to Analytic Number Theory|last=Apostol|first=Tom M.|publisher=Springer|year=1976|isbn=978-1-4757-5579-4|edition=1|series=Undergraduate Texts in Mathematics|doi=10.1007/978-1-4757-5579-4|author-link=Tom M. Apostol}}</ref> {{Rp|80–82}} : <math>\begin{align} \lim_{x\rightarrow \infty}\frac{\pi(x)\ln x}{x}&=1, \\ \text{ и} \\ \lim_{x\rightarrow \infty}\frac{\pi(x)\ln \pi(x)}{x}\,&=1. \end{align} </math> {{R|Apostol76}} Како што е наведено подолу, ТПБ е исто така еквивалентна на : <math>\lim_{x\to\infty}\frac{\;\vartheta(x)\;}x = \lim_{x\to\infty}\frac{\;\psi(x)\;}x = 1,</math> каде {{Мпром|{{not a typo|ϑ}}}} и {{Мпром|ψ}} се првата и втората Чебишова функција, соодветно. Исто така, ТПБ е еквивалентна на <ref name="Apostol76" /> {{Rp|92–94}} : <math>\lim_{x\rightarrow \infty}\frac{M(x)}{x} =1, </math> каде <math>M(x)=\sum_{n \leq x} \mu(n)</math> е Мертенсовата функција. == Историја на доказот на асимптотскиот закон на простите броеви == Според претпоставките од Антон Фелкел и Јуриј Вега, Адриен-Мари Лежандр во 1797 (или 1798) година претпоставил дека {{Мат|''π''(''a'')}} е апроксимирана со функцијата {{Мат|''a'' / (''A'' ln ''a'' + ''B'')}}, каде што {{Мпром|A}} и {{Мпром|B}} се неодредени константи. Toj подоцна (1808) во второто издание на неговата книга за теоријата на броеви) направил попрецизна претпоставка фиксирајќи ги {{Мпром|A}} и {{Мпром|B}}, со {{Мат|''A'' {{=}} 1}} и {{Мат|''B'' {{=}} −1,08366}}. [[Карл Фридрих Гаус|Карл Гаус]] го разгледувал истото прашање на 15 години „во 1792 или 1793 година“, според неговото сеќавање од 1849 година.<ref>{{Наведување|last=Gauss|first=C. F.|author-link=Carl Friedrich Gauss|year=1863|title=Werke|publisher=Teubner|place=Göttingen|edition=1st|volume=2|pages=444–447|url=https://archive.org/details/carlfriedrichgu00gausgoog/page/444/mode/2up}}.</ref> Во 1838 година, [[Густав Лежен Дирихле|Дирихле]] смислил своја сопствена апроксимативна функција, логаритамскиот интеграл {{Мат|li(''x'')}} (под малку поинаква форма, која му ја соопштил на Гаус). И формулата на Лежандр и онаа на Дирихле, ја подразбираат истата претпоставена асимптотска еквиваленција на {{Мат|''π''(''x'')}} и {{Мат|''x''/ln(''x'')}} наведена погоре, иако се покажало дека апроксимацијата на Дирихле е значително подобрa ако се земат предвид разликите наместо количниците. Во два труда издадени во 1848 и 1850 година, рускиот математичар [[Пафнутиј Чебишов|Чебишов]] се обидел да го докаже законот за распределба на простите броеви. Во неговиот труд е забележлива употребата на зета функцијата {{Мат|''ζ''(''s'')}} за реалните вредности на аргументот „{{Мпром|s}}“, како и во делата на [[Леонард Ојлер|Ојлер]], од дури 1737 година. Трудовите на Чебишов биле напишани пред мемоарите на Риман од 1859 година и тој успеал да докаже послаба форма на законот. Имено, ако кога {{Мпром|x}} оди кон бескрајност, лимесот од {{Мат|''π''(''x'') / (''x'' / ln(''x''))}} воопшто постои, тогаш тој мора да е еднаков на еден.<ref>{{Наведено списание|last=Costa Pereira|first=N.|date=August–September 1985|title=A Short Proof of Chebyshev's Theorem|journal=American Mathematical Monthly|volume=92|issue=7|pages=494–495|doi=10.2307/2322510|jstor=2322510}}</ref> Тој успеал да докаже дека овој однос е ограничен од горе и долу со 0,92129 и 1,10555, за сите доволно големи {{Мпром|x}}.<ref>{{Наведено списание|last=Nair|first=M.|date=February 1982|title=On Chebyshev-Type Inequalities for Primes|journal=American Mathematical Monthly|volume=89|issue=2|pages=126–129|doi=10.2307/2320934|jstor=2320934}}</ref><ref name="Goldfeld Historical Perspective">{{Наведена книга|title=Number theory (New York, 2003)|last=Goldfeld|first=Dorian|publisher=Springer-Verlag|year=2004|isbn=978-0-387-40655-8|editor-last=Chudnovsky|editor-first=David|location=New York|pages=179–192|chapter=The elementary proof of the prime number theorem: an historical perspective|doi=10.1007/978-1-4419-9060-0_10|mr=2044518|editor-last2=Chudnovsky|editor-first2=Gregory|editor-last3=Nathanson|editor-first3=Melvyn|chapter-url=http://www.math.columbia.edu/~goldfeld/ErdosSelbergDispute.pdf}}</ref> Иако трудот на Чебишов не ја докажал теоремата за прости броеви, неговите проценки за {{Мат|''π''(''x'')}} биле доволни за тој да го докаже постулатот на Бертран: за секој цел број {{Мат|''n'' ≥ 2}}, постои прост број помеѓу {{Мат|''n''}} и {{Мат|2''n''}}. Еден од најзначајните трудови околу дистрибуцијата на простите броеви бил мемоарoт на Риман од 1859 година „Бројот на прости броеви помали од дадена вредност“. Ова бил единствениот труд што тој некогаш го напишал и бил поврзан со оваа тема. Риман таму вовел нови идеи - ја поврзал распределбата на простите броеви со нулите на аналитичкото проширување на Римановата зета-функција од комплексна променлива. Конкретно, токму во тој труд првпат е изнесена идејата да се применат методи од [[комплексна анализа|комплексната анализа]] за проучување на реалната функција {{Мат|''π''(''x'')}}. Проширувајќи ги идеите на Риман, во истата година (1896) Жак Адамар<ref name="Hadamard1896" /> и Шарл Жан де ла Вале Пусен<ref name="de la Vallée Poussin1896" />, независно еден од друг, објавиле два доказа за асимптотскиот закон за распределбата на простите броеви. И двајцата користеле методи од комплексната анализа, и како главен чекор го користеле резултатот дека Римановата зета функција {{Мат|''ζ''(''s'')}} е различна од нула за сите комплексни вредности на променливата {{Мпром|s}} кои се од облик {{Мат|''s'' {{=}} 1 + ''it''}}, каде {{Мат|''t'' > 0}} .<ref>{{Наведена книга|title=The Distribution of Prime Numbers|last=Ingham|first=A. E.|publisher=Cambridge University Press|year=1990|isbn=978-0-521-39789-6|pages=2–5}}</ref> Во XX век, теоремата на Aдамар и на де ла Вале Пусен станала позната и како Теорема на простите броеви. Постојат неколку различни докази за таа теорема, вклучувајќи ги и „елементарните“ докази на Алте Селберг<ref name="Selberg1949">{{Наведување|last=Selberg|first=Atle|title=An Elementary Proof of the Prime-Number Theorem|journal=[[Annals of Mathematics]]|year=1949|volume=50|number=2|pages=305–313|doi=10.2307/1969455|mr=0029410|jstor=1969455}}</ref> и на [[Пал Ердеш|Пол Ердош]]<ref name="Erdős1949">{{Наведување|last=Erdős|first=Paul|author-link=Paul Erdős|date=1949-07-01|title=On a new method in elementary number theory which leads to an elementary proof of the prime number theorem|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|publisher=National Academy of Sciences|place=U.S.A.|volume=35|number=7|pages=374–384|doi=10.1073/pnas.35.7.374|pmid=16588909|pmc=1063042|bibcode=1949PNAS...35..374E|url=https://www.renyi.hu/~p_erdos/1949-02.pdf}}</ref> (1949). Оригиналните докази на Адамар и на де ла Вале Пусен се долги и детални. Иако во понатамошните докази биле воведени поедноставувања преку употребата на Тауберовите теореми, тие сепак останале тешко разбирливи. Краток доказ бил откриен во 1980 година од американскиот математичар Доналд Џеј Њуман.<ref>{{Наведено списание|last=Newman|first=Donald J.|year=1980|title=Simple analytic proof of the prime number theorem|journal=[[American Mathematical Monthly]]|volume=87|issue=9|pages=693–696|doi=10.2307/2321853|jstor=2321853|mr=0602825}}</ref><ref name=":0">{{Наведено списание|last=Zagier|first=Don|year=1997|title=Newman's short proof of the prime number theorem|url=http://www.maa.org/programs/maa-awards/writing-awards/newmans-short-proof-of-the-prime-number-theorem|journal=American Mathematical Monthly|volume=104|issue=8|pages=705–708|doi=10.2307/2975232|jstor=2975232|mr=1476753|access-date=2024-11-15|archive-date=2021-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210420035204/https://www.maa.org/programs/maa-awards/writing-awards/newmans-short-proof-of-the-prime-number-theorem|url-status=dead}}</ref> Њумановиот доказ е наједноставниот познат доказ за теоремата, иако во него се користи интегралната теорема на Коши од комплексна анализа. == Скица на доказот == Теренс Тао во едно предавање ја претсавил скицата на доказот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://terrytao.wordpress.com/2014/12/09/254a-notes-2-complex-analytic-multiplicative-number-theory/|title=254A, Notes 2: Complex-analytic multiplicative number theory|last=Tao|first=Terence|authorlink=Terence Tao|date=10 December 2014|work=Terence Tao's blog}}</ref> Како и повеќето докази за ТПБ, тој започнува со преформулирање на проблемот во помалку интуитивна, но подобро воведена функција за броење на прости броеви. Идејата е да се избројат простите броеви (или елементите на некое поврзано множество како што е множеството на степени на простите броеви) со ''тежини'' за да се дојде до функција со помазно асимптотско однесување. Најчеста таква генерализирана функција за броење е функцијата на Чебишов {{Мат|''ψ''(''x'')}}, дефинирана со : <math>\psi(x) = \sum_{k \geq 1} \!\! \sum_\stackrel{p^k \le x,}{p \text{ е прост}} \!\!\!\! \ln p \; .</math> Ова понекогаш се запишува како : <math>\psi(x) = \sum_{n\le x} \Lambda(n) \; ,</math> каде {{Мат|''Λ''(''n'')}} е функцијата на фон Манголт <math>\Lambda(n) = \begin{cases} \ln p & \mbox{ ако } n = p^k \text{ за некој прост број } p \text{ и цел број } k \ge 1, \\ 0 & \text{ во друг случај.} \end{cases}</math> : <math>p_n \sim n\log(n),</math> Сега е прилично лесно да се провери дали ТПБ е еквивалентна на тврдењето дека : <math>\lim_{x\to\infty} \frac{\psi(x)}{x} = 1 \; .</math> Навистина, ова произлегува од леснo изводливите проценки : <math>\psi(x) = \!\!\! \sum_\stackrel{p\le x}{p \text{ е прост}} \!\!\!\! \ln p \left\lfloor \frac{\ln x}{\ln p} \right\rfloor \le \!\!\!\! \sum_\stackrel{p\le x}{p \text{ e прост}} \!\!\!\! \ln x = \pi(x)\ln x</math> и користејќи ја ознаката за големо {{Мпром|O}} за {{Мат|''ε'' > 0}} , : <math>\psi(x) \ge \!\!\!\!\sum_\stackrel{x^{1-\varepsilon}\le p\le x}{p \text{ е прост}}\!\!\!\! \ln p \ge\!\!\!\!\sum_\stackrel{x^{1-\varepsilon}\le p\le x}{p \text{ е прост}}\!\!\!\!(1-\varepsilon)\ln x =(1-\varepsilon)\left(\pi(x)+O\left(x^{1-\varepsilon}\right)\right)\ln x \; .</math> Понатаму треба да се најде добра репрезентација за {{Мат|''ψ''(''x'')}}. Може да се покаже дека {{Мат|''ζ''(''s'')}} е поврзана со фон Манголтовата функција {{Мат|''Λ''(''n'')}}, па оттука и со {{Мат|''ψ''(''x'')}}, преку релацијата : <math>-\frac{\zeta'(s)}{\zeta(s)} = \sum_{n = 1}^\infty \Lambda(n) \, n^{-s} \; .</math> Од поврзаните својства на зета функцијата, користејќи ја Мелиновата трансформација и Пероновата формула, се покажува дека за нецел број {{Мпром|x}} важи равенката : <math>\psi(x) = x \; - \; \log(2\pi) \; - \!\!\!\! \sum\limits_{\rho :\, \zeta(\rho) = 0} \frac{x^\rho}{\rho}</math> каде што сумата е над сите тривијални и нетривијални нули на зета-функцијата. Оваа формула е една од таканаречените експлицитни формули на теоријата на броеви и веќе го сугерира на резултатот што сакаме да го добиеме. Бидејќи {{Мпром|x}} (се тврди дека е точниот асимптотски редослед на {{Мат|''ψ''(''x'')}} ) се појавува десно, проследена со асимптотски термини од понизок ред. Следниот чекор вклучува проучување на нулите на зета-функцијата. Тривијалните нули −2, −4, −6, −8, ... може да се разгледуваат посебно: : <math>\sum_{n=1}^\infty \frac{1}{2n\,x^{2n}} = -\frac{1}{2}\ln\left(1-\frac{1}{x^2}\right),</math> кој исчезнува за доволно големи вредности на {{Мпром|x}}. Кога се разгледуваат нетривијалните нули на зета-функцијата, односно оние што се наоѓаат во областа 0≤Re(s)≤1, важно е да се забележи дека овие нули можат да предизвикаат нарушување на асимптотската распределба на простите броеви. Нетривијалните нули, имено оние на делот {{Мат|0 ≤ Re(''s'') ≤ 1}}, можат да бидат од асимптотски ред споредлив со главниот член {{Мпром|x}} ако {{Мат|Re(''ρ'') {{=}} 1}}, така што треба да покажеме дека сите нули имаат реален дел строго помал од 1. === Кога {{Мат|Re(''s'') {{=}} 1}} === Земаме дека {{Мат|''ζ''(''s'')}} е мероморфен во полурамнината {{Мат|Re(''s'') > 0}}, и е аналитички таму, освен за едноставен пол на {{Мат|''s'' {{=}} 1}}, и дека постои формула за производ : <math>\zeta(s)=\prod_p\frac{1}{1-p^{-s}} </math> за {{Мат|Re(''s'') > 1}}. Оваа формула за производ е заснована на единственоста на простата факторизација на целите броеви. Таа покажува дека ζ(s) не може да биде нула во овој регион, со што логаритамот на ζ(s) е добро дефиниран во тој дел од комплексната рамнина и може да се користи за натамошни анализи. : <math>\Lambda(n) = \begin{cases} \log p & \text{ ако } n = p^k \text{ за некој прост } p \text{ и цел број } k \ge 1, \\ 0 & \text{ во друг случај.} \end{cases}</math> Запишете {{Мат|''s'' {{=}} ''x'' + ''iy''}} ; тогаш : <math>\begin{align} \log n + \log\log n - 1 \; &< \; \frac{p_n}{n} &&\text{ for } n \ge 2 \;, \text{ and }\\ \frac{p_n}{n} \; &< \; \log n + \log \log n - 0.9484 && \text{ for } n \ge 39017 \; . \end{align}</math> Сега го набљудуваме идентитетот : <math> 3 + 4 \cos \phi+ \cos 2 \phi = 2 ( 1 + \cos \phi )^2\ge 0 \; ,</math> така што : <math>\log\zeta(s)=-\sum_p\log \left(1-p^{-s} \right)=\sum_{p,n}\frac{p^{-ns}}{n} \; .</math> за сите {{Мат|''x'' > 1}}. Да претпоставиме дека {{Мат|''ζ''(1 + ''iy'') {{=}} 0}}. Секако {{Мпром|y}} не е еднаков на нула, бидејќи {{Мат|''ζ''(''s'')}} има едноставен пол кога {{Мат|''s'' {{=}} 1}}. Сега, да претпоставиме дека {{Мат|''x'' > 1}} и нека {{Мпром|x}} се доближува одозгора кон 1. Меѓутоа, ова води до контрадикција, бидејќи тоа би значело дека функцијата <math>\zeta(s)</math> не е аналитичка во таа точка, што го нарушува условот за аналитичност во регионот каде што {{Мат|''s'' {{=}} 1}} и {{Мат|''ζ''(''x'' + 2''iy'')}}. Затоа, претпоставката дека ζ(1+iy)=0 мора да биде погрешна. Конечно, можеме да заклучиме дека теоријата за простите броеви (ТПБ) е хевристички точна. Меѓутоа, за да се комплетира доказот, преостануваат значајни технички предизвици. Главниот проблем произлегува од тоа што собирањето на зета-нули во експлицитната формула за {{Мат|''ψ''(''x'')}} не е апсолутно конвергентно, туку само условно и во смисла на „главна вредност“. Постојат неколку начини околу овој проблем, но многу од нив бараат прилично деликатни комплексно-аналитички проценки. Книгата на Едвардс <ref>{{Наведена книга|title=Riemann's zeta function|last=Edwards|first=Harold M.|publisher=Courier Dover Publications|year=2001|isbn=978-0-486-41740-0|author-link=Harold Edwards (mathematician)}}</ref> ги дава деталите. Друг метод е да се користи Тауберовата теорема на Икехара, иако оваа теорема сама по себе е доста тешко да се докаже. Њуман забележал дека целосната сила на теоремата на Икехара не е потребна за теоремата за прости броеви и може да се извлече со посебен случај што е многу полесно да се докаже. == Њумановиот доказ за теоремата за прости броеви == Д. Џ. Њуман дава краток доказ за теоремата за прости броеви. Доказот е „неелементарен“ поради тоа што се потпира на комплексна анализа, но користи само елементарни техники од првиот курс по предметот: интегралната формула на Коши, интегралната теорема на Коши и проценките на сложените интеграли. Видете <ref name=":0"/> за целосни детали. Доказот ги користи истите основни претпоставки како во претходниот дел, но со замената на функцијата <math display="inline">\psi</math>, со<math display="inline"> \quad \vartheta(x) = \sum_{p\le x} \log p</math>. Оваа функција се добива со исфрлање на некои термини од <math display="inline">\psi</math> . Слично од претходно, може да се покаже дека {{Мат|''ϑ''&hairsp;&hairsp;(''x'') ≤ ''π''(''x'')log ''x''}} и {{Мат|''ϑ''&hairsp;&hairsp;(''x'') ≥ (1 - ''ɛ'')(''π''(''x'') + O(''x''^{&hairsp;1-''ɛ''}))log ''x''}} за секој {{Мат|0 < ''ɛ'' < 1}}.Од овие проценки следува дека<math>\lim _{x \to \infty} \vartheta(x)/x = 1</math> и теоремата се еквивалентни. Важно е да се забележи дека <math> \Phi(s) </math> и <math> -\zeta'(s)/\zeta(s) </math> се разликуваат само по една холоморфна функција на правата <math>\Re s = 1</math>. Бидејќи <math>\zeta(s)</math> нема нули, а <math> \Phi(s) - \frac 1{s-1} </math> нема сингуларитети кога <math>\Re s = 1</math>. Ова својство е важно за користење на функцијата <math> \Phi(s) </math> во анализата на распределбата на простите броеви. Клучна информација за доказот на Њумен, која е основа за проценките во неговиот едноставен метод, е дека изразот <math>\vartheta(x)/x</math> е ограничен. Неговиот пристап користи елементарни техники, но е извонредно моќен, бидејќи обезбедува основна контрола врз растот на функцијата ϑ(x) во однос на x. Ова се докажува со помош на генијален и лесен метод поради Чебишов. Интегрирање по делови ја покажува поврзаноста на <math>\vartheta(x)</math> и <math>\Phi(s)</math>. За <math>\Re s > 1</math> , : <math> \Phi(s) = \int _1^\infty x^{-s} d\vartheta(x) = s\int_1^\infty \vartheta(x)x^{-s-1}\,dx = s \int_0^\infty \vartheta(e^t) e^{-st} \, dt. </math> Њумановиот метод ја докажува ТПБ со прикажување на интегралот : <math> I = \int_0 ^\infty \left( \frac{\vartheta(e^t)}{e^t} -1 \right) \, dt. </math> конвергира, што имплицира дека интеграндот мора да оди кон нула кога <math>t \to \infty</math>, што е бараната теорема. Генерално, конвергенцијата на еден неправилен интеграл не гарантира дека интеграндот оди на нула во бесконечност, бидејќи интеграндот може да осцилира, ова не е проблем тука. Бидејќи <math>\vartheta</math> се зголемува, лесно е да се прикаже во овој случај. За да се прикаже конвергентноста на <math> I </math>, за <math>\Re z > 0</math> нека : <math> g_T(z) = \int_0^T f(t) e^{-zt}\, dt </math> и <math> g(z) = \int_0^\infty f(t) e^{-zt}\, dt </math> каде <math> f(t) = \frac {\vartheta(e^t)}{e^t} -1 </math> За прецизно да се каже, нека {{Мат|''F'' {{=}} GF(''q'')}} е конечното поле со {{Мпром|q}} елементи, за некои фиксен {{Мпром|q}}, и нека {{Мпром|N_n}} е бројот на монични ''нередуцирани'' полиноми над {{Мпром|F}} чиј степен е еднаков на {{Мпром|n}} . Односно, гледаме полиноми со коефициенти избрани од {{Мпром|F}}, кои не можат да се напишат како производи на полиноми со помал степен. Во оваа поставка, овие полиноми ја играат улогата на простите броеви, бидејќи сите други монични полиноми се изградени од производи од нив. Тогаш може да се докаже тоа : <math> \lim_{T \to \infty} g_T(z) = g(z) = \frac{\Phi(s)}{s} - \frac 1 {s-1} \quad \quad \text{where} \quad z = s -1 </math> што е еднакво на функција холоморфна на правата <math>\Re z = 0</math> . Ова важи за секој <math>R</math> така <math>\lim_{T \to \infty} g_T(0) = g(0)</math>, а следи ТПБ. За прецизно да се каже, нека {{Мат|''F'' {{=}} GF(''q'')}} е конечното поле со {{Мпром|q}} елементи, за некои фиксен {{Мпром|q}}, и нека {{Мпром|N_n}} е бројот на монични ''нередуцирани'' полиноми над {{Мпром|F}} чиј степен е еднаков на {{Мпром|n}} . Односно, гледаме полиноми со коефициенти избрани од {{Мпром|F}}, кои не можат да се напишат како производи на полиноми со помал степен. Во оваа поставка, овие полиноми ја играат улогата на простите броеви, бидејќи сите други монични полиноми се изградени од производи од нив. Тогаш може да се докаже тоа : <math> g(0) - g_T(0) = \frac 1 {2 \pi i }\int_C \left( g(z) - g_T(z) \right ) \frac {dz} z = \frac 1 {2 \pi i }\int_C \left( g(z) - g_T(z) \right ) F(z)\frac {dz} z </math> каде <math> F(z) = e^{zT}\left( 1 + \frac {z^2}{R^2}\right) </math> е фактор кој доаѓа од Њуман. Овој фактор не го менува интегралот. : <math> \limsup_{T \to \infty }|g(0) - g_T(0) | \le \frac {2 B} R. </math> и ова важи за секој <math>R</math>, па <math>\lim_{T \to \infty} g_T(0) = g(0)</math> и следи теоремата. == Функција за броење на прости броеви во однос на логаритамскиот интеграл == Во белешка на трудот на Дирихле од 1838 година „ {{Јаз|fr|Sur l'usage des séries infinies dans la théorie des nombres}}</link> ", која му ја испратил по пошта на Гаус, претпоставува дека уште подобра апроксимација на {{Мат|''π''(''x'')}} е дадена со офсет логаритамската интегрална функција {{Мат|Li(''x'')}}, дефинирана со : <math>\vartheta ( x )\log ( x ) + \sum\limits_{p \le x} {\log ( p )}\ \vartheta \left( {\frac{x}{p}} \right) = 2x\log ( x ) + O( x )</math> Навистина, овој интеграл посочува на важната идеја дека „густината“ на простите броеви околу некое {{Мпром|t}} треба да биде приближно {{Мат|1 / log ''t''}} . Оваа функција е поврзана со логаритам со асимптотско проширување : <math>\big|\pi(x) - \operatorname{li}(x)\big| = \Omega \left(\sqrt x\frac{\log\log\log x}{\log x} \right)</math> Значи, ТПБ може да се запише и како {{Мат|''π''(''x'') ~ Li(''x'')}}. Во друг труд <ref name="de la Vallée Poussin1899">{{Наведување|last=de la Vallée Poussin|first=Charles-Jean|author-link=Charles Jean de la Vallée Poussin|year=1899|title=Sur la fonction ζ(s) de Riemann et le nombre des nombres premiers inférieurs a une limite donnée.|journal=Mémoires couronnés de l'Académie de Belgique|publisher=Imprimeur de l'Académie Royale de Belgique|volume=59|pages=1–74|url={{Google Books|_O0GAAAAYAAJ|Sur la fonction ζ(s) de Riemann et le nombre des nombres premiers inférieurs a une limite donnée.|plainurl=yes}}}}</ref> во 1899 година, de la Vallée Poussin докажал дека : <math> \operatorname{Li}(x) = \int_2^x \frac{dt}{\log t} = \operatorname{li}(x) - \operatorname{li}(2). </math> за некоја константа {{Мпром|a}} поголема од нула, каде што {{Мат|''O''(...)}} е големата ознака {{Мпром|O}}. Ова е подобрено на : <math> \operatorname{Li}(x) \sim \frac{x}{\log x} \sum_{k=0}^\infty \frac{k!}{(\log x)^k} = \frac{x}{\log x} + \frac{x}{(\log x)^2} + \frac{2x}{(\log x)^3} + \cdots </math> Труџијан покажал експлицитна горна граница за разликата меѓу <math>\pi(x)</math> и <math>\operatorname{li}(x)</math> : : <math> \pi(x) = \operatorname{Li} (x) + O \left(x e^{-a\sqrt{\log x}}\right) \quad\text{as } x \to \infty</math> за <math>x \ge 229</math> .<ref>{{Наведено списание|last=Tim Trudgian|date=February 2016|title=Updating the error term in the prime number theorem|journal=Ramanujan Journal|volume=39|issue=2|pages=225–234|arxiv=1401.2689|doi=10.1007/s11139-014-9656-6}}</ref> Врската помеѓу Римановата зета-функција и π(x) е клучна за теоријата на простите броеви, а една од главните причини зошто Римановата хипотеза има толку големо значење е тоа што ако се докаже, ќе обезбеди многу подобра проценка на грешката во врската помеѓу π(x) и x/logx отколку што е достапно денес. Поконкретно, Хелге фон Кох покажал во 1901 година <ref>{{Наведено списание|last=von Koch|first=Helge|year=1901|title=Sur la distribution des nombres premiers|trans-title=On the distribution of prime numbers|url=https://zenodo.org/record/2347595|journal=[[Acta Mathematica]]|volume=24|issue=1|pages=159–182|doi=10.1007/BF02403071|mr=1554926|doi-access=free}}</ref> дека ако Римановата хипотеза е вистинита, терминот за грешка во горната релација може да се подобри на : <math> \pi(x) = \operatorname{Li} (x) + O\left(\sqrt x \log x\right) </math> (последново е всушност еквивалентно на Римановата хипотеза). Константата вклучена во {{Мпром|O}} била проценета во 1976 година од Ловел Шенфелд,<ref>{{Наведено списание|last=Schoenfeld|first=Lowell|year=1976|title=Sharper Bounds for the Chebyshev Functions {{мат|''{{not a typo|ϑ}}''(''x'')}} and {{мат|''ψ''(''x'')}}. II|journal=Mathematics of Computation|volume=30|issue=134|pages=337–360|doi=10.2307/2005976|jstor=2005976|mr=0457374}}</ref> претпоставувајќи ја Римановата хипотеза: : <math>\pi(x) = \operatorname{li} (x) + O \left(x \exp \left( -\frac{A(\log x)^\frac35}{(\log \log x)^\frac15} \right) \right)</math> каде <math>A = 0.2098</math> .<ref name="Ford">{{Наведено списание|last=Kevin Ford|author-link=Kevin Ford (mathematician)|date=2002|title=Vinogradov's Integral and Bounds for the Riemann Zeta Function|url=https://faculty.math.illinois.edu/~ford/wwwpapers/zetabd.pdf|journal=Proc. London Math. Soc.|volume=85|issue=3|pages=565–633|arxiv=1910.08209|doi=10.1112/S0024611502013655|access-date=2024-11-15|archive-date=2022-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220201134152/https://faculty.math.illinois.edu/~ford/wwwpapers/zetabd.pdf|url-status=dead}}</ref> за секој {{Мат|''x'' ≥ 2657}} . Исто така, тој извел граница за функцијата за броење прости броење на Чебишов {{Мпром|ψ}} : : <math>\big| \pi(x) - \operatorname{li}(x) \big| \le 0.2795 \frac{x}{(\log x)^{3/4}} \exp \left( -\sqrt{ \frac{\log x}{6.455} } \right)</math> за секој {{Мат|''x'' ≥ 73.2}}&nbsp;. Се покажало дека оваа граница изразува варијанта на законот за степен и{{Ндроп| {{мпром|f}} }}&nbsp;бучава и исто така одговара на Твиди Поасон дистрибуција . (Дистрибуциите на Твиди претставуваат фамилија на непроменливи распределби на скалата кои служат како фокуси на конвергенција за генерализација на [[Централна гранична теорема|теоремата на централната граница]].<ref>{{Наведено списание|last=Jørgensen|first=Bent|last2=Martínez|first2=José Raúl|last3=Tsao|first3=Min|year=1994|title=Asymptotic behaviour of the variance function|journal=Scandinavian Journal of Statistics|volume=21|issue=3|pages=223–243|jstor=4616314|mr=1292637}}</ref>) Долна граница е изведена и од Ј.Е. Литлвуд, претпоставувајќи ја Римановата хипотеза:<ref name="Littlewood1914">{{Наведување|first=J.E.|last=Littlewood|author-link=John Edensor Littlewood|year=1914|title=Sur la distribution des nombres premiers|journal=[[Comptes Rendus]]|volume=158|pages=1869–1872|jfm=45.0305.01}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Hardy|first=G. H.|author-link=G. H. Hardy|last2=Littlewood|first2=J. E.|author-link2=John Edensor Littlewood|year=1916|title=Contributions to the theory of the Riemann zeta-function and the theory of the distribution of primes|url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF02422942|journal=[[Acta Mathematica]]|volume=41|pages=119–196}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Multiplicative Number Theory|last=Davenport|first=Harold|last2=Montgomery|first2=Hugh L.|publisher=[[Springer Publishing|Springer]]|year=2000|isbn=978-0-387-95097-6|edition=revised 3rd|series=Graduate Texts in Mathematics|volume=74|author-link=Harold Davenport|author-link2=Hugh Montgomery (mathematician)}}</ref> : <math>\big|\pi(x) - \operatorname{li}(x)\big| < \frac{\sqrt x \log x}{8\pi}</math> Логаритамскиот интеграл {{Мат|li(''x'')}} {{Мат|li(''x'')}} е поголем од {{Мат|''π''(''x'')}} за „мали“ вредности на {{Мпром|x}} . Тоа е затоа што не брои прости броеви, туку степени на прости броеви, каде што степенот {{Мпром|p{{sup|n}}}} на простиот {{Мпром|p}} се брои како{{Ндроп|1| {{мпром|n}} }} број. Ова сугерира дека {{Мат|li(''x'')}} обично треба да биде приближно поголем од {{Мат|''π''(''x'')}} <math>\ \tfrac{1}{2} \operatorname{li}(\sqrt{x})\ ,</math> а секогаш треба да биде поголем од {{Мат|''π''(''x'')}}. Во 1914 година, Џон Литлвуд докажал резултатот на разликата<math>\ \pi(x) - \operatorname{li}(x)\ </math> бескрајно променува знак.<ref name="Littlewood1914"/> Првата вредност на {{Мпром|x}} каде {{Мат|''π''(''x'')}} е поголема од {{Мат|li(''x'')}} е околу {{Мат|''x'' ~ {{10^|316}}}}. (Од друга страна, офсет логаритамски интеграл {{Мат|Li(''x'')}} е помал од {{Мат|''π''(''x'')}} веќе за {{Мат|''x'' {{=}} 2}} ; навистина, {{Мат|Li(2) {{=}} 0}}, додека {{Мат|''π''(2) {{=}} 1}} ) == Елементарни докази == Во 20-ти век, некои математичари верувале дека постои хиерархија на методи за докажување во математиката во зависност од тоа какви видови броеви ([[Цел број|цели броеви]], [[Реален број|реални]], [[Комплексен број|комплексни]]) бара доказот. Теоремата за прости броеви е „длабока“ теорема бидејќи бара [[комплексна анализа]].<ref name="Goldfeld Historical Perspective"/> Ова верување беше донекаде променето од доказот за ТПБ заснован на тавберовата теорема на Винер, иако доказот на Винер на крајот се потпира на својствата на функцијата Риманова зета на линијата. <math>\text{re}(s)=1</math>, каде што мора да се користи комплексна анализа. Во март 1948 година, Атл Селберг ја воспоставил асимптотичната формула : <math>\vartheta ( x ) = \sum\limits_{p \le x} {\log ( p )}</math> каде : <math> \frac{x}{\log x}\left(1+\frac{1}{\log x}\right) \; < \; \pi(x) \; < \; \frac{x}{\log x}\left(1+\frac{1}{\log x}+\frac{2.51}{(\log x)^2}\right) \; .</math> за прости броеви {{Мпром|p}}.<ref name="Selberg1949"/> Селберг и [[Пал Ердеш|Пол Ердос]] <ref name="Erdős1949"/> ја користеле формулата на Селберг како почетна точја и од таму добиле елементарни докази за ТПБ.<ref name="Goldfeld Historical Perspective"/><ref name="interview">{{Наведено списание|last=Baas|first=Nils A.|last2=Skau|first2=Christian F.|year=2008|title=The lord of the numbers, Atle Selberg. On his life and mathematics|url=https://www.ams.org/bull/2008-45-04/S0273-0979-08-01223-8/S0273-0979-08-01223-8.pdf|journal=Bull. Amer. Math. Soc.|volume=45|issue=4|pages=617–649|doi=10.1090/S0273-0979-08-01223-8|mr=2434348|doi-access=free}}</ref> Овие докази ефикасно ја поставиле идејата дека ТПБ е „длабок“ во таа смисла и покажале дека технички „елементарните“ методи се помоќни отколку што се верувало дека е случај. За историјата на елементарните докази на ТПБ, вклучувајќи го и спорот за приоритетот Ердос-Селберг, видете ја статијата на Доријан Голдфелд .<ref name="Goldfeld Historical Perspective" /> Постои одредена дебата за значењето на резултатот на Ердос и Селберг. Иако не користи комплексна анализа, таа е всушност многу по техничка од стандардниот доказ на ТПБ. Една можна дефиниција за „елементарен“ доказ е „онаа што може да се изведе во аритметика од прв ред Пеано “. Постојат теоретски искази на броеви кои се докажуваат со помош на методи од втор ред, но не со методи од прв ред, но таквите теореми се ретки до денес. Доказот на Ердос и Селберг секако може да се формализира во аритметиката Пеано, а во 1994 година, Хараламбос Корнарос и Костас Димитракопулос докажале дека нивниот доказ може да се формализира во многу слаб дел од PA, имено {{Мат|''I''Δ₀ + exp}}.<ref>{{Наведено списание|last=Cornaros|first=Charalambos|last2=Dimitracopoulos|first2=Costas|year=1994|title=The prime number theorem and fragments of ''PA''|url=http://mpla.math.uoa.gr/~cdimitr/files/publications/AML_33.pdf|journal=Archive for Mathematical Logic|volume=33|issue=4|pages=265–281|doi=10.1007/BF01270626|mr=1294272|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721083756/http://mpla.math.uoa.gr/~cdimitr/files/publications/AML_33.pdf|archive-date=2011-07-21}}</ref> Сепак, ова не го решава прашањето дали стандардниот доказ за ТПБ може да се формализира или не во PA. : Нека <math>X</math> да биде компактен метрички простор, <math>T</math> континуирана само-мапа на <math>X</math>, и <math>\mu</math> а <math>T</math> -инваријантна Борелова мерка на веројатност за која <math>T</math> е уникатно ергодичен . Потоа, за секој <math>f\in C(X)</math> , <math display="block">\tfrac1N\sum_{n=1}^Nf(T^{\omega(n)}x)\to \int_Xf\,d\mu,\quad\forall x\in X.</math> За докажување на [[Pillai–Selberg theorem|теоремата Пилаи-Селберг]] и теоремата Ердс-Деланж може да се користат докази за резултати повразни со ТПБ == Компјутерски проверки == Avigad ''et al.'' го употребил докажувачот на теоремата на Изабел во 2005 година за да осмисли компјутерски проверена варијанта на Ердос-Селберг доказ за ТПБ.<ref name="Avigad">{{Наведено списание|last=Avigad|first=Jeremy|last2=Donnelly|first2=Kevin|last3=Gray|first3=David|last4=Raff|first4=Paul|year=2008|title=A formally verified proof of the prime number theorem|journal=[[ACM Transactions on Computational Logic]]|volume=9|issue=1|pages=2|arxiv=cs/0509025|doi=10.1145/1297658.1297660|mr=2371488}}</ref> Ова бил првиот машински потврден доказ за ТПБ. Avigad избра да го формализира доказот Ердос-Селберг наместо аналитички бидејќи иако библиотеката на Изабел во тоа време можела да ги имплементира поимите на лимесот, дериват и трансцендентална функција, таа немала речиси никаква теорија на интеграција за која може да зборува.<ref name="Avigad" /> {{Rp|19}} Во 2009 година, [[John Harrison (mathematician)|Џон Харисон]] употребил HOL Light за да го формализира доказот кој користи [[комплексна анализа]].<ref>{{Наведено списание|last=Harrison|first=John|year=2009|title=Formalizing an analytic proof of the Prime Number Theorem|url=http://www.cl.cam.ac.uk/~jrh13/papers/mikefest.html|journal=[[Journal of Automated Reasoning]]|volume=43|issue=3|pages=243–261|citeseerx=10.1.1.646.9725|doi=10.1007/s10817-009-9145-6|mr=2544285}}</ref> Со развивање на потребната аналитичка машинерија, вклучувајќи ја и интегралната формула на Коши, Харисон можел да формализира „директен, модерен и елегантен доказ наместо по инволвираниот „елементарен“ аргумент на Ердос-Селберг“. == Теорема на прости броеви за аритметички прогресии == Нека {{Мат|''π''_''d'',''a''(''x'')}} е бројот на прости броеви во [[Аритметичка прогресија|аритметичката прогресија]] {{Мат|''a'', ''a'' + ''d'', ''a'' + 2''d'', ''a'' + 3''d'', ...}} помали од {{Мпром|x}} . Дирихле и Лежандр претпоставувале, а де ла Вале Пусин докажал дека ако {{Мпром|a}} и {{Мпром|d}} се [[заемно прости броеви]], тогаш : <math>\pi_{d,a}(x) \sim \frac{ \operatorname{Li}(x) }{ \varphi(d) } \ ,</math> каде {{Мпром|φ}} е Ојлеровата функција. Односно, простите броеви се рамномерно распределени меѓу класите на остатоци {{Мат|[''a'']}} modulo {{Мпром|d}} кога a и {{Мпром|d}} се заемно прости броеви. Ова е посилно од теоремата на Дирихле за аритметички прогресии (која само вели дека има бесконечно прости броеви во секоја класа) и може да се докаже со користење на методи слични на оние што ги користел Њуман за докажување на ТПБ.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download;jsessionid=3A3AC2628B7212E6FC4392A189008AE7?doi=10.1.1.179.460&rep=rep1&type=pdf|title=A short proof of the Prime Number Theorem for arithmetic progressions|last=Soprounov|first=Ivan|year=1998|publisher=[[Cleveland State University]]|citeseerx=10.1.1.179.460}}</ref> Добра проценка за тоа како се распределни простите броеви во класите на остатоци дава Теоремата Зигел-Валфис. Bennett ''et al'' <ref>{{Наведено списание|last=Bennett|first=Michael A.|last2=Martin|first2=Greg|last3=O'Bryant|first3=Kevin|last4=Rechnitzer|first4=Andrew|date=2018|title=Explicit bounds for primes in arithmetic progressions|journal=Illinois J. Math.|volume=62|issue=1–4|pages=427–532|arxiv=1802.00085|doi=10.1215/ijm/1552442669}}</ref> ја докажале следнава проценка која содржи константи {{Мпром|A}} и {{Мпром|B}} (теорема 1.3): Нека {{Мпром|d}} <math>\ge 3</math> биде цел број заемно прост со цел број {{Мпром|a}}. Тогаш има позитивни константи {{Мпром|A}} и {{Мпром|B}} такви што : <math> \left | \pi_{d,a}(x) - \frac{\ \operatorname{Li}(x)\ }{\ \varphi(d)\ } \right | < \frac{A\ x}{\ (\log x)^2\ } \quad \text{ for all } \quad x \ge B\ ,</math> каде {{Мат|''μ''(''k'')}} е функцијата Möbius. (Оваа формула му била позната на Гаус.) Главниот дел се јавува за {{Мат|''d'' {{=}} ''n''}}, и не е тешко да се врзат останатите членови. Исказот „Риманова хипотеза“ зависи од фактот дека најголемиот [[Делител|вистински делител]] на {{Мпром|n}} не може да биде поголем од {{мат|{{sfrac|''n''|2}}}}. : <math> A = \frac{1}{\ 840\ } \quad \text{ if } \quad 3 \leq d \leq 10^4 \quad \text{ and } \quad A = \frac{1}{\ 160\ } \quad \text{ if } \quad d > 10^4 ~,</math> Табелата ги споредува точните вредности на {{Мат|''π''(''x'')}} со двете приближувања {{Мат|''x'' / log ''x''}} и {{Мат|li(''x'')}} . Колоните за разлика во приближувањето се заокружуваат до најблискиот цел број, но колоните „% грешка“ се пресметуваат врз основа на незаокружените приближувања. Последната колона, {{Мат|''x'' / ''π''(''x'')}}, е просечниот прост размак под&nbsp;{{Мпром|x}} . : <math>B = 8 \cdot 10^9 \quad \text{ if } \quad 3 \leq d \leq 10^5 \quad \text{ and } \quad B = \exp(\ 0.03\ \sqrt{d\ }\ (\log{d})^3 \ ) \quad \text{ if } \quad d > 10^5\ .</math> === Трка на прости броеви === [[Податотека:Chebyshev_bias.svg|мини|Дел на функцијата <math>\ \pi(x;4,3)-\pi(x;4,1) \ </math> за n&nbsp;≤&nbsp;30000]] Иако имаме : <math>\pi_{4,1}(x) - \pi_{4,3}(x) ~,</math> Табелата ги споредува точните вредности на {{Мат|''π''(''x'')}} со двете приближувања {{Мат|''x'' / log ''x''}} и {{Мат|li(''x'')}} . Колоните за разлика во приближувањето се заокружуваат до најблискиот цел број, но колоните „% грешка“ се пресметуваат врз основа на незаокружените приближувања. Последната колона, {{Мат|''x'' / ''π''(''x'')}}, е просечниот прост размак под&nbsp;{{Мпром|x}} . : <math>\pi_{4,1}(x) - \pi_{4,3}(x) ~,</math> така што водството во трката се менува напред-назад бесконечно многу пати. Феноменот дека {{Мат|''π''_4,3(''x'')}} е во најголем дел од времето се нарекува пристрасност на Чебишов. Пал Туран се прашувал дали секогаш се случува {{Мат|''π''(''x'';''a'',''c'')}} и {{Мат|''π''(''x'';''b'',''c'')}} да ги менуваат местата кога {{Мпром|a}} и {{Мпром|b}} се заемно прости на {{Мпром|c}}.<ref name="GuyA4">{{Наведена книга|title=Unsolved Problems in Number Theory|last=Guy|first=Richard K.|publisher=[[Springer-Verlag]]|year=2004|isbn=978-0-387-20860-2|edition=3rd|at=A4|zbl=1058.11001|author-link=Richard K. Guy}}</ref> Гранвил и Мартин даваат темелно истражување на ова прашање.<ref name="Granville Martin MAA"> {{Наведено списание|last=Granville|first=Andrew|last2=Martin|first2=Greg|year=2006|title=Prime number races|url=http://www.dms.umontreal.ca/%7Eandrew/PDF/PrimeRace.pdf|journal=[[American Mathematical Monthly]]|volume=113|issue=1|pages=1–33|doi=10.2307/27641834|jstor=27641834|mr=2202918}}</ref> [[Податотека:Prime_race_of_last_digit_up_to_10000.png|мини|График на бројот на прости броеви што завршуваат на 1, 3, 7 и 9 до ''n'' за ''n'' < 10.000]] Интересен феномен е распределбата на последната цифра од прости броеви. Освен 2 и 5, сите прости броеви завршуваат на 1, 3, 7 или 9. Според теоремата на Дирихле за прогресиите во аритметиката, 25% од сите прости броеви завршуваат на секоја од четирите цифри 1, 3, 7, или 9. Сепак, докази покажуваат дека бројот на прости броеви што завршуваат на 3 или 7 помали од ''n'' има тенденција да биде малку поголем од бројот на прости броеви што завршуваат на 1 или 9 помали од ''n.''<ref>{{Наведено списание|last=Lemke Oliver|first=Robert J.|last2=Soundararajan|first2=Kannan|date=2016-08-02|title=Unexpected biases in the distribution of consecutive primes|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=113|issue=31|pages=E4446-54|arxiv=1603.03720|bibcode=2016PNAS..113E4446L|doi=10.1073/pnas.1605366113|issn=0027-8424|pmc=4978288|pmid=27418603|doi-access=free}}</ref> Од тука се добива дека 1 и 9 се квадратни остатоци модуло 10, а 3 и 7 не се квадратни модуло 10. == Неасимптотични граници на функцијата за броење прости броеви == Теоремата за прости броеви е ''асимптотски'' резултат. Неефективна граница на {{Мат|''π''(''x'')}} е добиена како директна последица на дефиницијата на границата: за {{Мат|''ε'' > 0}}, постои {{Мпром|S}} таков што за секој {{Мат|''x'' > ''S''}} , : <math> (1-\varepsilon)\frac {x}{\log x} \; < \; \pi(x) \; < \; (1+\varepsilon)\frac {x}{\log x} \; .</math> Но, постојат и подобри граници на {{Мат|''π''(''x'')}}, на пример онаа на Пјер Дусарт : <math>\frac {x}{\log x - (1 - \varepsilon)} \; < \; \pi(x) \; < \; \frac {x}{\log x - (1+\varepsilon)} \; .</math> Левата неравенка важи за броеви {{Мат|''x'' ≥ 599}}, а десната за броеви {{Мат|''x'' ≥ 355991}} . Доказот на Poussin ја подразбира следнава граница: За {{Мат|''ε'' > 0}}, постои {{Мпром|S}} такво што за сите {{Мат|''x'' > ''S''}} , : <math> \frac {x}{\log x + 2} \; < \; \pi(x) \; < \; \frac {x}{\log x - 4} \; .</math> : <math>\begin{align} \frac {x}{\log x - 1} \; &< \; \pi(x) &&\text{ for } x \ge 5393 \;, \text{ and }\\ \pi(x) &< \; \frac {x} {\log x - 1.1} &&\text{ for } x \ge 60184 \; . \end{align}</math> : <math>\begin{align} \frac {x}{\log x - 1} \; &< \; \pi(x) &&\text{ for } x \ge 5393 \;, \text{ and }\\ \pi(x) &< \; \frac {x} {\log x - 1.1} &&\text{ for } x \ge 60184 \; . \end{align}</math> Може да се забележи дека првиот од овие го застарува условот {{Мат|''ε'' > 0}} на долната граница. == Апроксимации за ''{{Мпром|n}}'' -тиот прост број == Последица на ТПБ е изразот за {{Мпром|n}} -тиот прост број, означен со {{Мат|''p''_''n''}} : : <math>p_n > n \log n.</math> Подобра апроксимација е <ref>{{Наведено списание|last=Cesàro|first=Ernesto|author-link=Ernesto Cesàro|year=1894|title=Sur une formule empirique de M. Pervouchine|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30752|journal=Comptes Rendus Hebdomadaires des Séances de l'Académie des Sciences|language=fr|volume=119|pages=848–849}}</ref> : <math>p_n \sim n \log n.</math> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://math.stackexchange.com/questions/1413167/why-is-p-n-sim-n-lnn|title=Why is pn∼nln(n)?|work=Mathematics Stack Exchange|language=en|accessdate=2024-10-11}}</ref> За {{Вред|2|e=17}} -тиот прост број {{Вред|8512677386048191063}} дава проценка од {{Вред|8512681315554715386}}; првите 5 цифри се совпаѓаат и релативната грешка е околу 0,00005%. Росеровата теорема го вели тоа : <math>p_n > n \log n.</math> Ова може да се подобри со следниве граници:<ref name="rosser">{{Наведено списание|last=Rosser|first=Barkley|author-link=J. Barkley Rosser|year=1941|title=Explicit bounds for some functions of prime numbers|journal=[[American Journal of Mathematics]]|volume=63|issue=1|pages=211–232|doi=10.2307/2371291|jstor=2371291|mr=0003018}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Dusart|first=Pierre|author-link=Pierre Dusart|year=1999|title=The {{мпром|k}}th prime is greater than {{мат|''k''(log ''k'' + log log ''k''−1)}} for {{мат|''k'' ≥ 2}}|journal=[[Mathematics of Computation]]|volume=68|issue=225|pages=411–415|doi=10.1090/S0025-5718-99-01037-6|mr=1620223|doi-access=free}}</ref> : <math> \frac{p_n}{n} = \log n + \log \log n - 1 + \frac{\log \log n - 2}{\log n} - \frac{(\log\log n)^2 - 6 \log \log n + 11}{2(\log n)^2} + o \left( \frac {1}{(\log n)^2}\right).</math> == Табела со {{Мат|''π''(''x'')}}, {{Мат|''x'' / log ''x''}} и {{Мат|li(''x'')}} == Табелата ги споредува точните вредности на {{Мат|''π''(''x'')}} со двете апроксимации. Колоните за разлика во апроксимациите се заокружуваат до најблискиот цел број, но колоните „% грешка“ се пресметуваат врз основа на точните апроксимации. Во последната колона, {{Мат|''x'' / ''π''(''x'')}}, е претставен просечниот прост размак подолу&nbsp;{{Мпром|x}} . {| class="wikitable col1left" style="text-align: right" ! rowspan="2" scope="col" |''{{мпром|x}}'' ! rowspan="2" scope="col" |{{мат|''π''(''x'')}} ! rowspan="2" scope="col" |{{мат|''π''(''x'') − {{sfrac|''x''|log(''x'')}}}} ! rowspan="2" scope="col" |{{мат|li(''x'') − ''π''(''x'')}} ! colspan="2" scope="colgroup" | % грешка ! rowspan="2" scope="col" |{{мат|{{sfrac|''x''|''π''(''x'')}}}} |- ! scope="col" |{{мат|{{sfrac|''x''|log(''x'')}}}} ! scope="col" |{{мат|li(''x'')}} |- |10 |4 |0 |2 |8,22% |42,606% |2,500 |- |10² |25 |3 |5 |14,06% |18,597% |4,000 |- |10³ |168 |23 |10 |14,85% |5,561% |5,952 |- |10⁴ |1.229 |143 |17 |12,37% |1,384% |8,137 |- |10⁵ |9.592 |906 |38 |9,91% |0,393% |10,425 |- |10⁶ |78.498 |6.116 |130 |8,11% |0,164% |12,739 |- |10⁷ |664.579 |44.158 |339 |6,87% |0,051% |15,047 |- |10⁸ |5.761.455 |332.774 |754 |5,94% |0,013% |17,357 |- |10⁹ |50.847.534 |2.592.592 |1.701 |5,23% |3,34{{e|−3}} % |19,667 |- |10¹⁰ |455.052.511 |20.758.029 |3.104 |4,66% |6,82{{e|−4}} % |21,975 |- |10¹¹ |4.118.054.813 |169.923.159 |11.588 |4,21% |2,81{{e|−4}} % |24,283 |- |10¹² |37.607.912.018 |1.416.705.193 |38.263 |3,83% |1,02{{e|−4}} % |26,590 |- |10¹³ |346.065.536.839 |11.992.858.452 |108.971 |3,52% |3,14{{e|−5}} % |28,896 |- |10¹⁴ |3.204.941.750.802 |102.838.308.636 |314.890 |3,26% |9,82{{e|−6}} % |31,202 |- |10¹⁵ |29.844.570.422.669 |891.604.962.452 |1.052.619 |3,03% |3,52{{e|−6}} % |33,507 |- |10¹⁶ |279.238.341.033.925 |7.804.289.844.393 |3.214.632 |2,83% |1,15{{e|−6}} % |35,812 |- |10¹⁷ |2.623.557.157.654.233 |68.883.734.693.928 |7.956.589 |2,66% |3,03{{e|−7}} % |38,116 |- |10¹⁸ |24.739.954.287.740.860 |612.483.070.893.536 |21.949.555 |2,51% |8,87{{e|−8}} % |40,420 |- |10¹⁹ |234.057.667.276.344.607 |5.481.624.169.369.961 |99.877.775 |2,36% |4,26{{e|−8}} % |42,725 |- |10²⁰ |2.220.819.602.560.918.840 |49.347.193.044.659.702 |222.744.644 |2,24% |1,01{{e|−8}} % |45,028 |- |10²¹ |21.127.269.486.018.731.928 |446.579.871.578.168.707 |597.394.254 |2,13% |2,82{{e|−9}} % |47,332 |- |10²² |201.467.286.689.315.906.290 |4.060.704.006.019.620.994 |1.932.355.208 |2,03% |9,59{{e|−10}} % |49,636 |- |10²³ |1.925.320.391.606.803.968.923 |37.083.513.766.578.631.309 |7.250.186.216 |1,94% |3,76{{e|−10}} % |51,939 |- |10²⁴ |18.435.599.767.349.200.867.866 |339.996.354.713.708.049.069 |17.146.907.278 |1,86% |9,31{{e|−11}} % |54,243 |- |10²⁵ |176.846.309.399.143.769.411.680 |3.128.516.637.843.038.351.228 |55.160.980.939 |1,78% |3,21{{e|−11}} % |56,546 |- |10²⁶ |1.699.246.750.872.437.141.327.603 |28.883.358.936.853.188.823.261 |155.891.678.121 |1,71% |9,17{{e|−12}} % |58,850 |- |10²⁷ |16.352.460.426.841.680.446.427.399 |267.479.615.610.131.274.163.365 |508.666.658.006 |1,64% |3,11{{e|−12}} % |61,153 |- |10²⁸ |157.589.269.275.973.410.412.739.598 |2.484.097.167.669.186.251.622.127 |1.427.745.660.374 |1,58% |9,05{{e|−13}} % |63,456 |- |10²⁹ |1.520.698.109.714.272.166.094.258.063 |23.130.930.737.541.725.917.951.446 |4.551.193.622.464 |1,53% |2,99{{e|−13}} % |65,759 |} Вредноста за {{Мат|''π''(10²⁴)}} првично била пресметана со претпоставување дека Римановата хипотеза важи;<ref name="Franke">{{Наведена мрежна страница|url=http://primes.utm.edu/notes/pi(10%5E24).html|title=Conditional Calculation of {{мат|''π''(10²⁴)}}|publisher=Chris K. Caldwell|archive-url=https://web.archive.org/web/20100804004746/http://primes.utm.edu/notes/pi(10%5E24).html|archive-date=2010-08-04|accessdate=2010-08-03}}</ref> оттогаш е потврдена безусловно.<ref name="PlattARXIV2012">{{Наведено списание|last=Platt|first=David|year=2015|title=Computing {{мат|''π''(''x'')}} analytically|journal=[[Mathematics of Computation]]|volume=84|issue=293|pages=1521–1535|arxiv=1203.5712|doi=10.1090/S0025-5718-2014-02884-6|mr=3315519}}</ref> == Аналогија за нередуцирани полиноми над конечно поле == Постои аналог на ТПБ што ја опишува „распределбата“ на несводливите полиноми над конечно поле; формата што ја има е неверојатно слична на случајот со класичната теорема за прости броеви. Нека {{Мат|''F'' {{=}} GF(''q'')}} е конечно поле со {{Мпром|q}} елементи, за некој фиксни {{Мпром|q}}. Нека {{Мпром|N_n}} е бројот на монични ''нередуцирани'' полиноми над {{Мпром|F}}, со степен {{Мпром|n}} . Односно, гледаме полиноми со коефициенти од {{Мпром|F}}, кои не можат да се напишат како производи на полиноми со помал степен. Вака, полиномите ја играат улогата на простите броеви, бидејќи сите други монични полиноми се добиваат како производи од нив. Тогаш може да се докаже тоа : <math>N_n \sim \frac{q^n}{n}.</math> Да замениме со {{Мат|''x'' {{=}} ''q''^''n''}}, тогаш десната страна е правилна : <math>\frac{x}{\log_q x},</math> што ја прави аналогијата појасна. Бидејќи има точно {{Мат|''q''^''n''}} монични полиноми со {{Мпром|n}}-ти степен, ги вклучуваме и редуцираните, ова може да се реформулира во: ако моничен полином од степен {{Мпром|n}} е избран проивзолно, тогаш веројатноста тој да биде нередуциран е околу {{мат|{{sfrac|1|''n''}}}}&nbsp; Може дури и аналогот на Римановата хипотеза да се докаже, имено тоа : <math>N_n = \frac{q^n}n + O\left(\frac{q^\frac{n}{2}}{n}\right).</math> Доказите за овие изјави се многу поедноставни отколку во класичниот случај. Секој елемент од степенот {{Мпром|n}} продолжување на {{Мпром|F}} е корен од некој нередуциран полином чиј степен {{Мпром|d}} го дели {{Мпром|n}}; со броење на овие корени на два различни начини се утврдува дека : <math>q^n = \sum_{d\mid n} d N_d,</math> каде сумата е за сите ''{{мпром|d}}'' делители на ''{{мпром|n}}'', Инверзијата на [[:en:Möbius inversion|Möbius]] тогаш повлекува : <math>N_n = \frac{1}{n} \sum_{d\mid n} \mu\left(\frac{n}{d}\right) q^d,</math> каде {{Мат|''μ''(''k'')}} е функцијата Möbius, веќе позната на Гаус. Главниот термин се јавува кога {{Мат|''d'' {{=}} ''n''}}, и не е тешко да се врзат останатите членови. Исказот „Риманова хипотеза“ зависи од фактот дека најголемиот [[Делител|правилен делител]] на {{Мпром|n}} не може да биде поголем од {{мат|{{sfrac|''n''|2}}}}. == Поврзано == * Апстрактна аналитичка теорија на броеви за информации за генерализации на теоремата. * Ландау прости идеална теорема за генерализација на прости идеали во полињата со алгебарски броеви. * Риманова хипотеза == Цитати == {{Наводи|25em}} == Наводи == * {{Наведено списание|last=Granville|first=Andrew|year=1995|title=Harald Cramér and the distribution of prime numbers|url=http://www.dartmouth.edu/~chance/chance_news/for_chance_news/Riemann/cramer.pdf|journal=Scandinavian Actuarial Journal|volume=1|pages=12–28|citeseerx=10.1.1.129.6847|doi=10.1080/03461238.1995.10413946|access-date=2024-11-15|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923212842/http://www.dartmouth.edu/~chance/chance_news/for_chance_news/Riemann/cramer.pdf|url-status=dead}} * {{Наведено списание|last=Hardy|first=G.H.|last2=Littlewood|first2=J.E.|author-link2=John Edensor Littlewood|year=1916|title=Contributions to the theory of the Riemann zeta-function and the theory of the distribution of primes|url=https://zenodo.org/record/2294397|journal=Acta Mathematica|volume=41|pages=119–196|doi=10.1007/BF02422942|doi-access=free}} * {{Наведување|last=Hardy|first=G. H.|authorlink1=G. H. Hardy|last2=Wright|first2=E. M.|authorlink2=E. M. Wright|others=Revised by [[Roger Heath-Brown|D. R. Heath-Brown]] and [[Joseph H. Silverman|J. H. Silverman]], with a foreword by [[Andrew Wiles]]|title=An Introduction to the Theory of Numbers|edition=6th|publisher=Oxford University Press|place=Oxford|year=2008|origyear=1st ed. 1938|isbn=978-0-19-921985-8}} * {{Наведување|last=Narkiewicz|first=Władysław|year=2000|title=The Development of Prime Number Theory: From Euclid to Hardy and Littlewood|publisher=Springer-Verlag|series=Springer Monographs in Mathematics|doi=10.1007/978-3-662-13157-2|isbn=978-3-540-66289-1|issn=1439-7382}} == Надворешни врски == * {{SpringerEOM|title=Distribution of prime numbers|id=p/d033530}} * [https://web.archive.org/web/20101115185805/http://www.scs.uiuc.edu/~mainzv/exhibitmath/exhibit/felkel.htm Table of Primes by Anton Felkel]. * [https://www.youtube.com/watch?v=3RfYfMjZ5w0 Short video] visualizing the Prime Number Theorem. * [http://mathworld.wolfram.com/PrimeFormulas.html Prime formulas] and [http://mathworld.wolfram.com/PrimeNumberTheorem.html Prime number theorem] at [[MathWorld]]. * [http://primes.utm.edu/howmany.shtml How Many Primes Are There?] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121015002415/http://primes.utm.edu/howmany.shtml |date=2012-10-15 }} Archived 2012-10-15 at the Wayback Machine and [http://primes.utm.edu/notes/gaps.html The Gaps between Primes] by Chris Caldwell, University of Tennessee at Martin. * [http://www.ieeta.pt/~tos/primes.html Tables of prime-counting functions] by Tomás Oliveira e Silva * Eberl, Manuel and Paulson, L. C. [https://www.isa-afp.org/entries/Prime_Number_Theorem.html The Prime Number Theorem (Formal proof development in Isabelle/HOL, Archive of Formal Proofs)] * [http://www.dimostriamogoldbach.it/en/prime-number-theorem-path/ The Prime Number Theorem: the "elementary" proof] − An exposition of the elementary proof of the Prime Number Theorem of Atle Selberg and Paul Erdős at [http://www.dimostriamogoldbach.it/en/ www.dimostriamogoldbach.it/en/] [[Категорија:Логаритми]] 7vf5hr2qinkmzrlba7ffgpfwrm8cw2y 0 1360512 5539017 5538833 2026-04-14T21:19:50Z Andrew012p 85224 5539017 wikitext text/x-wiki {{превод}} {{Инфокутија Вселенски лет|image=Chandrayaan-3 Integrated Module in clean-room 01.webp|image_caption=Чандрајаан-3 Интегриран модул|image_size=|mission_type=[[Месечина|Месечев]] [[Месечев лендер|лендер]], [[Месечев ровер|ровер]], [[Пропулзионен]] Модул|operator=[[Индиска организација за истражување на вселената]] (ISRO)|COSPAR_ID=|SATCAT=|website={{url| www.isro.gov.in/Chandrayaan3_New.html}}|mission_duration=* ''[[Vikram (spacecraft)|Vikram]]'' lender: ≤ 14 дена (планирано) <br/> * ''[[Pragyan (rover)|Pragyan]]'' rover: ≤ 14 дена (планирано)(еднакво на еден месечев ден затоа што опремата работи на сончева енергија)|spacecraft_type=|spacecraft_bus=Chandrayaan|manufacturer=[[Индиска организација за истражување на вселената]] (ISRO)|launch_mass=3900 кг|payload_mass=Propulsion Module: 2148 kg <br/> Lander Module (Vikram): 1752 kg including Rover (Pragyan) of 26 kg <br/> Total: 3900 kg|dimensions=<!--{{convert| |x| | | |abbr=on}}-->|power=Modul propulzije: 758 W<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/chandrayaan3-to-be-launched-on-july-14-announces-isro-101688644208853.html |title=ISRO to launch moon mission Chandrayaan-3 on July 14. Check details|date=6. 7. 2023 |website=Hindustan Times|language=en|access-date=16. 7. 2023}}</ref> Lander Module: 738W, WS with Bias Rover: 50W|launch_date={{start-date|14 јули 2023}} 14:35 [[Indian Standard Time|IST]], (9:05 [[UTC]]) {{Cite web |date=14. 7. 2023 |title= Chandrayaan-3 Launch LIVE Updates: Chandrayaan 3 successfully separated from LVM, injected to internal orbit|url=https://www.livemint.com/news/india/chandrayaan3-launch-live-updates-india-moon-mission-isro-sriharikota-news-isro-india-space-isro-live-11689296703954.html |access-date=14. 7. 2023 |website=mint }}</ref>|launch_rocket=[[LVM3]] M4|launch_site=[[Satish Dhawan Space Centre]]|launch_contractor=[[Индиска организација за истражување на вселената]] ([[ISRO]])|interplanetary={{Infobox spaceflight/IP | type = lender | object = [[Mjesec]] | component = [[Rover (space exploration)|Rover]] | arrival_date = {{start-date|23 August 2023}} 17:47 [[Indian Standard Time|IST]], (12:17 [[UTC]])<ref name="Landing date">{{Cite news|date=6. 7. 2023|title=Chandrayaan-3 launch on July 14; August 23-24 preferred landing dates |url=www.isro.gov.in/Chandrayaan3_New.html |access-date=7. 7. 2023|website=THE TIMES OF INDIA}}</ref><ref>{{Cite news|date=14. 7. 2023|url=https://twitter.com/ANI/status/1679802059015745537|access-date=14. 7. 2023}}</ref> | location = 69.367621 S, 32.348126 E<ref name="Landing site">{{cite web|title=Mission homepage|url=www.isro.gov.in/Chandrayaan3_New.html/ |access-date=29. 6. 2023}}</ref> }}}} '''Чандрајан-3''' — трета мисија за истражување на [[Месечина]]та на [[Индиска организација за вселенско истражување|Индиската организација за вселенско истражување]] (ISRO).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.isro.gov.in/update/01-jan-2020/press-meet-briefing-dr-k-sivan-chairman-isro|title=Press Meet - Briefing by Dr. K. Sivan, Chairman, ISRO|date=1. 1. 2020|work=isro.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005155551/https://www.isro.gov.in/update/01-jan-2020/press-meet-briefing-dr-k-sivan-chairman-isro|archive-date=5. 10. 2021|accessdate=3. 1. 2020}}</ref> Се состои од [[лендер]] и [[Ровер (вселенско истражување)|ровер]] ''Pragyan'' сличен на [[Чандрајаан-2]], но нема орбитер. Неговиот погонски модул се однесува како комуникациски релејен сателит. Погонскиот модул ја носи конфигурацијата на лендерот и роверот се додека леталото не биде во месечева орбита од 100 км.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-3-to-cost-rs-615--crore-launch-could-stretch-to-2021/articleshow/73055941.cms|title=Chandrayaan-3 to cost Rs 615 crore, launch could stretch to 2021|date=2. 1. 2020|accessdate=3. 1. 2020}}</ref><ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=CHANDRYN3|title=NASA - NSSDCA - Spacecraft - Details|accessdate=2024-12-23|archive-date=2022-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608231611/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=CHANDRYN3|url-status=dead}}</ref> Лансирањето на Чандрајаан-3 се случило на 14 јули 2023 година во 14:35 часот по индиско време <ref name="ISRO_Chandrayaan3">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.isro.gov.in/Chandrayaan3.html|title=Chandrayaan-3|work=www.isro.gov.in|accessdate=14. 7. 2023}}</ref>, а месечевата инјекција од 100 км кружната поларна орбита била успешно завршена како дел од првата фаза.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-3-launch-live-updates-isro-moon-landing-mission-countdown-launch-time-sriharkota-how-to-watch/liveblog/101739131.cms|title=Chandrayaan 3 Launch Live: India's Chandrayaan-3 moon mission lifts off from Sriharikota|date=14. 7. 2023|work=The Times of India|language=en|accessdate=14. 7. 2023}}</ref> Лендерот и роверот се очекувало да слетаат во близина на јужниот пол на Месечината на 23-ти август 2023 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.thehindu.com/sci-tech/chandrayaan-3-launch-scheduled-for-july-14-at-235-pm/article67049236.ece|title=Chandrayaan-3 launch on 14 July, lunar landing on 23 or 24 August|date=6. 7. 2023|work=The Hindu|access-date=14. 7. 2023|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> Лендерот и роверот слетале во близина на јужниот пол на Месечината на 23-ти август 2023 година. Спуштањето се случило истиот ден околу 17:45 часот по индиско време, а приземјувањето се случило исто така истиот ден околу 18:04 часот по индиско време, што ја прави Индија прва нација која успешно слетала вселенско летало во регионот на јужниот пол на Месечината.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.thehindu.com/sci-tech/chandrayaan-3-launch-scheduled-for-july-14-at-235-pm/article67049236.ece|title=Chandrayaan-3 launch on July 14, lunar landing on August 23 or 24|date=6. 7. 2023|work=The Hindu|access-date=23. 8. 2023|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://twitter.com/isro/status/1693181653273940240|title=https://twitter.com/isro/status/1693181653273940240|work=Twitter|language=en|accessdate=23. 8. 2023}}</ref> Чандрајаан-3 било првото меко слетување во близина на јужниот пол на Месечината.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.ft.com/content/5e902150-7c28-4ab3-b6de-8a8191a6d147|title=Indian spacecraft makes historic landing at Moon’s South Pole|last=Parkin|first=Benjamin|date=23. 8. 2023|work=Financial Times|access-date=23. 8. 2023}}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed"> Податотека:Chandrayaan-3 Integrated Module - Views.webp|Чандрајаан 3 Интегриран модул - погледи Податотека:Chandrayaan-3 Propulsion Module - Views.webp|Чандрајаан 3 Погонски модул Податотека:Chandrayaan-3 Pragyan rover.png|Чандрајаан 3 Ровер Податотека:LVM3 M4, Chandrayaan-3 - Launch vehicle lifting off from the Second Launch Pad (SLP) of SDSC-SHAR, Sriharikota 03.webp|Чандрајаан 3 Полетување </gallery> === Дизајн на роверот === * Дизајн со шест тркала * Тежина од 26 килограми * Опсег од 500 метри * Научни инструменти вклучувајќи камери, спектрометри и бушалка * Очекуван животен век од еден месечев ден (14 земјини денови) * Комуникација со тимот за слетување и контрола во Индија == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Мисии до Месечината]] [[Категорија:Слетувачи]] nqllqmh0drq0qb5bmzooqipfuo7dize 0 1362714 5539062 5526309 2026-04-15T04:09:46Z Bjankuloski06 332 додадена [[Категорија:Членови на Пруската академија на науките]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5539062 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Karl Ludwig Willdenow.jpg|мини|Карл Лудвиг Вилденов]] '''Карл Лудвиг Вилденов''' (22 август 1765 &#x2013; 10 јули 1812) бил германски [[Ботаника|ботаничар]], фармацевт и [[Таксономија|таксономист]] на растенија. Тој се смета за еден од основачите на [[Фитогеографија|фитогеографијата]], проучување на географската дистрибуција на растенијата. Вилденов бил и ментор на [[Александар фон Хумболт]], еден од најраните и најпознатите фитогеографи. Тој, исто така, влијаел на [[Кристијан Конрад Шпренгел]], кој бил пионер во проучувањето на опрашувањето на растенијата и биологијата на цвеќињата. == Биографија == Вилденов бил роден во [[Берлин]] и студирал [[медицина]] и [[ботаника]] на Универзитетот во Хале. Откако студирал фармацевтика на колеџот Виглиб, Лангенсалца и медицина во Хале, се вратил во Берлин за да работи во аптеката на неговиот татко лоцирана во Unter den Linden. Неговиот ран интерес за ботаниката бил поттикнат од неговиот вујко Ј.Г. Гледич и тој започнал собирање на хербариум во неговите тинејџерски години. Во 1794 година станал член на Берлинската академија на науките. Бил директор на Ботаничката градина во [[Берлин]] од 1801 година до неговата смрт. Во 1807 година, Александар фон Хумболт помогнал да се прошири градината. Таму проучувал многу [[Јужна Америка|јужноамерикански]] растенија, донесени од Хумболт. Бил заинтересиран за прилагодување на растенијата кон климата, покажувајќи дека растенија на иста клима имаат заеднички карактеристики. Неговиот [[хербариум]], кој содржи повеќе од 20.000 видови, сè уште е зачуван во Ботаничката градина во Берлин. Некои од примероците ги вклучуваат и оние собрани од Хумболт. Хумболт забележува дека како млад човек, не можел да ги идентификува растенијата користејќи ја „Flora Berolinensis“ на Вилденов. Затоа го посетил Вилденов без закажување и открил дека е сродна душа, само четири години постар, и за три недели станал ентузијастички ботаничар. <ref>{{Наведено списание|last=Hiepko|first=Paul|year=2006|title=Humboldt, his botanical mentor Willdenow, and the fate of the collections of Humboldt & Bonpland|journal=Botanische Jahrbücher|volume=126|issue=4|pages=509–516|doi=10.1127/0006-8152/2006/0126-0509}}</ref> Во својата книга од 1792 година, „Grundriss der Kräuterkunde oder Geschichte der Pflanzen“ (Основи на ботаниката или Историја на растенијата), Вилденов дошол до идеја да го објасни ограниченото распространување на растенијата. Вилденов предложил дека тоа се заснова на минатото, со планини опкружени со мориња со различни групи на растенија првично ограничени на врвовите, кои потоа се ширеле надолу и надвор со повлекувањето на нивото на морето. Ова би се совпаднало со библискиот концепт за поплави. Ова било спротивно на претходните тврдења на [[Еберхард Август Вилхелм фон Цимерман]] дека растенијата биле распространети како што биле во минатото и дека не дошло до никакви промени.<ref>{{Наведена книга|title=Evolutionary Biogeography: An Integrative Approach with Case Studies|last=Morrone|first=Juan|publisher=Columbia University Press|year=2009|page=25}}</ref> {{Ботаничар|Willd.}} == Дела == * ''[http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=3538 Florae Berolinensis prodromus] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170807193504/http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=3538|date=2017-08-07}}'' (1787) * ''Grundriß der Kräuterkunde'' (1792) * ''Linnaei species plantarum'' (1798–1826, 6 volumes) [http://www.botanicus.org/title/b1206998x Botanicus] * ''Anleitung zum Selbststudium der Botanik'' (1804) * ''[http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=5802 Historia Amaranthorum] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20161108233857/http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=5802|date=2016-11-08}}'' (1790) * ''[http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=6074 Phytographia] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20161108234312/http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=6074|date=2016-11-08}}'' (1794) * ''[http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=1684 Enumeratio plantarum horti regii botanici Berolinensis] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20161108225903/http://bibdigital.rjb.csic.es/ing/Libro.php?Libro=1684|date=2016-11-08}}'' (1809) * ''[http://digital.slub-dresden.de/id414237234 Berlinische Baumzucht]'' (1811) * ''Abbildung der deutschen Holzarten für Forstmänner und Liebhaber der Botanik'' (1815-1820, Band 1-2) [http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:hbz:061:2-16551 Digital edition] by the University and State Library Düsseldorf * ''[https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/37657#/summary Hortus Berolinensis]'' (1816) == Поврзано == * [[:en:Willdenowia_(plant)|''Willdenowia'']] (plant), in the family Restionaceae * ''Selaginella willdenowii'', Willdenow's spikemoss * [[:en:Willdenowia_(journal)|''Willdenowia'' (journal)]] (journal), Annals of the Botanic Garden and Botanical Museum Berlin, named to honour Willdenow == Наводи == <references /> == Надворешни врски == * [[iarchive:mobot31753000554185|{{Јаз|de|Grundriss der Kräuterkunde zu Vorlesungen}} (1792)]] * [https://web.archive.org/web/20120324093218/http://www.deutsche-biographie.de/xsfz69147.html {{Јаз|de|Allgemeine Deutsche Biographie}}] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Вилденов, Карл Лудвиг}} [[Категорија:Членови на Кралската шведска академија на науките]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Птеридолози]] [[Категорија:Германски миколози]] [[Категорија:Германски ботаничари]] [[Категорија:Членови на Пруската академија на науките]] azozwg9tj6k6fcay1cdaxr8p4t4fwgy 3 1368254 5539118 5533152 2026-04-15T08:17:33Z Jtasevski123 69538 /* СИЕ Пролет 2026 */ ново заглавие 5539118 wikitext text/x-wiki {{добредојде}}--[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 12:49, 29 март 2025 (CET) == Кратки совети == Здраво, најпрвин пофалба за трудот изминативе денови. Во последните статии кои денес ги прегледував, погледни ги промените кои ги имам правено, се работи за ситници, но можеш да ги применуваш понатаму. Кога сакаш да кажеш дека некоја заедница е мнозинска, не се користи членувана форма, па така имаш: „...во Летница живеат Срби, Албанци, Македонци, и сл.“, и не користиме членувана форма како „...во Летница живеат Бошњаци'''те'''...“, бидејќи членуваме кога посочуваме конкретна група, а не општи термини за народи. Исто така, глаголот зборува во множинска сегашна форма е со две „аа“, па така имаш зборув'''аа'''т, наместо зборуват. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 17:44, 31 март 2025 (CEST) == Земете учество во СИЕ Пролет 2025 == Здраво Marco Mitrovich, те повикувам да се приклучиш на регионалниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2025“, во кој учествуваат заедници од цела Средна и Источна Европа, со цел создавање и подобрување на статии од сите тие заедници. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2025|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 08:33, 1 април 2025 (CEST) :Здраво повторно Marco, како што гледам си се пријавил за СИЕ Пролет 2025. Во прилог еве ти го списокот твој каде што можеш да си ги запишуваш твоите придонеси за натпреварот: [[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2025/евиденција/Marco Mitrovich|Евиденција Marco Mitrovich.]] Кога ќе кликнеш уреди извор на страницата за евиденција во второто поле кај :ВП:УНС||||| после првото | ќе го запишеш името на статијата со која што сакаш да учествуваш, па потоа кај последното | ќе напишеш за која држава/територија/народ е статијата и потоа во загради дали е нова или подобрена статија. Точно направено би изгледало вака: {{::ВП:УНС|Карабашко Ханство||||Азербејџан (нова статија)}} :па потоа ќе кликнеш објави промени и ќе биде евидентирано. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:31, 7 април 2025 (CEST) == Уредник == Здраво, ти доделив уреднички права поради твоите добри уредувања. Само продолжи понатаму :) Кратка забелешка само: кога се пишува година или век со цифри тогаш во македонскиот јазик не се користат точки, па така наместо 1989. година треба да биде 1989 година, наместо 19. век треба да биде 19 век. Поздрав --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 18:31, 8 април 2025 (CEST) == Означување со шаблон == Здраво Марко, сите статии кои ги ставаш во евиденција за натпреварот „СИЕ Пролет“ потребно е на нивната страница за разговор да го имаат и шаблонот за натпреварот, како [[Разговор:Кошаришта|тука]]. Провери на кои статии го нема ова и додади ги. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:02, 18 април 2025 (CEST) == Евиденција == Здраво Марко, штом имаш време додади ги оснататите статии во твојот список за [[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2025/евиденција/Marco Mitrovich|евиденција]]. Бидејќи гледам дека на доста повеќе статии си го вметнал разговорниот шаблон СИЕ Пролет. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:33, 24 април 2025 (CEST) == Викисредба (29 мај 2025) == Добар ден Marco, ве поканувам на третата викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 29 мај во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (29 мај 2025)|врска]] (исто така и местоположба на угостителскиот објект на Google Maps). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 10:36, 26 мај 2025 (CEST) == Земете учество во уредувачката седмица „Управување со отпад“ == Здраво Marco Mitrovich, те повикувам да се приклучиш на уредувачката седмица на тема „[[Википедија:Управување со отпад|Управување со отпад]]“, која ќе трае од 2 до 8 јуни 2025. Прочитајте ја [[Википедија:Управување со отпад|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. Убава вечер! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 23:35, 3 јуни 2025 (CEST) == Кајли Џенер == [https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D1%98%D0%BB%D0%B8_%D0%8F%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80&diff=5379877&oldid=5379866] ✦ нема такви категории??? ➯ [https://mk.wikipedia.org/wiki/Категорија:Родени_на_10_август] [[User:Dostojewskij|Dostojewskij]] <small>([[User talk:Dostojewskij|разговор]])</small> 23:29, 14 јуни 2025 (CEST) == Викисредба (30 јуни 2025) == Добар ден Marco Mitrovich, ве поканувам на четвртата викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 30 јуни во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (30 јуни 2025)|врска]] (исто така и местоположба на угостителскиот објект на Google Maps). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:47, 27 јуни 2025 (CEST) :Ви испратив мој телефонски број преку е-пошта во случај да не ви треба за викисредбата. Се надевам дека ќе се видиме убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:11, 30 јуни 2025 (CEST) == Предмет на Википодатоци == Здраво, Марко. Кога создаваш статии, оди лево кај „Предмет на Википодатоци“ и пиши го насловот кај делот „Macedonian“. Ова го правиме за името да го има во базата на податоци на интернет (на македонската верзија на Google, Firefox итн., да се прикаже името и на македонски). Јас го направив за „Долна ’Ржана“ [https://www.wikidata.org/wiki/Q2091756 овде]. Можеш да го правиш ова секаде, не мораш прво да создаваш статии. На англиската Вики е „Wikidata Item“. Поздрав. --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 22:30, 30 јуни 2025 (CEST) == Статии без илустрација 2025 == Добар ден Марко, ве повикувам да се приклучите на меѓународниот натпревар [[Википедија:Статии без илустрација 2025|Статии без илустрација 2025]], за вметнување на илустрации во статиите на кои им недостигаат. Натпреварот ќе трае од 1 јули сѐ до 31 август. Ако имате какви било прашања околу натпреварот можете да ме исконтактирате на мојата [[Разговор со корисник:Jtasevski123|разговорна страница]] или пак на [[Википедија:Статии без илустрација 2025|проектната страница]] за натпреварот. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 15:05, 1 јули 2025 (CEST) == Појаснителни страници == Здраво Марко, бидејќи си доста активен со создавање нови статии за селата во Србија и регионов, а бидејќи истите се со имиња кои се исти со села во Македонија или во другите држави, можеш кога имаш време да ги создаваш и појаснителните страници (како на пример [[Сушица]]). Поздрав и секоја чест за трудот --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 18:53, 3 јули 2025 (CEST) == Question == Hello! I'd like to make sure, is [https://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf this] page written in Macedonian language in Latin alphabet? Thank you for answer! [[User:AkaruiHikari|AkaruiHikari]] <small>([[User talk:AkaruiHikari|разговор]])</small> 11:09, 12 јули 2025 (CEST) == Уредувачки маратон - Филм == Добар ден Marco Mitrovich, ве повикувам да се приклучите на уредувачкиот маратон на тема '''„Филм“''' по повод меѓународната иницијатива '''[[metawiki:Wiki_Loves_Film|ВикиГоСакаФилмот]]'''. Маратонот е еднодневен, со што само ќе се вреднуваат статии создадени на 18 август, при што треба да одберете од наведениот [[metawiki:Wiki_Loves_Film/Articles|список]] и во опис да ставите #wikifilm. Една статија од новосоздадените ќе биде наградена со награда. Наградата ќе биде доделена јавно, во живо на [[Инстаграм]], преку извлекување. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки маратони - Филм|проектната страница]] за маратонот и земете учество. Ако имате какви било прашања слободно можете да ги поставите во одговор тука или да ми пишете на мојата разговорна страница. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:02, 18 август 2025 (CEST) == Награда за натпреварот Статии без илустрации == Ти испратив е-пошта преку Википедија, ако може да ми пишеш таму за да се договориме околу наградата. Убава вечер, [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 19:30, 3 септември 2025 (CEST) == Земете учество во уредувачкиот натпревар на тема „Европска книжевност“. == Здраво Marco Mitrovich, те повикувам да се приклучиш на уредувачкиот натпревар „Европска книжевност“ кој ќе се одржи во периодот од 13 септември до 12 октомври, со кој сакаме да подобриме и создадеме нови содржини за оваа тема на нашата Википедија. Обезбедени се награди за најдобрите тројца, како и за други категории. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/Европска книжевност|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:41, 11 септември 2025 (CEST) == Европска книжевност == Добар ден Марко, да те потсетам да направиш страница за [[Википедија:Уредувачки натпревари/Европска книжевност/евиденција|евиденција]] кога ќе бидеш во можност. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:22, 15 септември 2025 (CEST) == Викисредба (23 септември 2025) == Добар ден Marco Mitrovich, ве поканувам на петата викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 23 септември во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (23 септември 2025)|врска]] (исто така и местоположба на угостителскиот објект на Google Maps). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 18:52, 21 септември 2025 (CEST) == Земете учество во уредувачката седмица „Риби“ == Здраво Marco Mitrovich, те повикувам да се приклучиш на уредувачката седмица на тема „[[Википедија:Риби|Риби]]“, која ќе трае од 21 до 27 ноември 2025. Прочитајте ја [[Википедија:Риби|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме Википедија на македонски јазик. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:59, 19 ноември 2025 (CET) == Уредувачки денови и викенди 2026 == Добар ден, започна предизвикот [[Википедија:Уредувачки денови 2026|уредувачки денови]] и [[Википедија:Уредувачки викенди 2026|викенди]] за 2026 година. Ве поканувам да се приклучите на предизвикот, со тоа што од оваа година наградите ќе бидат на месечно ниво каде што треба да се исполнат следните услови: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии '''од тековниот месец'''. Ако имате какви било прашања слободно обратете ми се на мојата разговорна страница! Пријатен ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:08, 5 јануари 2026 (CET) == Викисредба (9 февруари 2026) == Добар ден Marco Mitrovich, ве поканувам на втората викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 9 февруари во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (9 февруари 2026)|врска]] (исто така и местоположба на угостителскиот објект на ''Google Maps''). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 09:36, 2 февруари 2026 (CET) == Земете учество во СИЕ Пролет 2026 == Здраво Marco Mitrovich, те повикувам да се приклучиш на регионалниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2026“, во кој учествуваат заедници од цела Средна и Источна Европа, со цел создавање и подобрување на статии од сите тие заедници. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. (само да те известам дека наградите ќе бидат доделени во вид на ваучери за продавници во Македонија) [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 14:08, 2 април 2026 (CEST) == СИЕ Пролет 2026 == Добар ден Marco, статиите што ги создаваш за селата во Црна Гора ти се дел од натпреварот или не? За да знам дали да ти напраам страница за евиденција. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 10:17, 15 април 2026 (CEST) cc3rkbjxz603ogz0790hwudfeaxql0e 5539276 5539118 2026-04-15T11:21:20Z Marco Mitrovich 114460 /* СИЕ Пролет 2026 */ Одговор 5539276 wikitext text/x-wiki {{добредојде}}--[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 12:49, 29 март 2025 (CET) == Кратки совети == Здраво, најпрвин пофалба за трудот изминативе денови. Во последните статии кои денес ги прегледував, погледни ги промените кои ги имам правено, се работи за ситници, но можеш да ги применуваш понатаму. Кога сакаш да кажеш дека некоја заедница е мнозинска, не се користи членувана форма, па така имаш: „...во Летница живеат Срби, Албанци, Македонци, и сл.“, и не користиме членувана форма како „...во Летница живеат Бошњаци'''те'''...“, бидејќи членуваме кога посочуваме конкретна група, а не општи термини за народи. Исто така, глаголот зборува во множинска сегашна форма е со две „аа“, па така имаш зборув'''аа'''т, наместо зборуват. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 17:44, 31 март 2025 (CEST) == Земете учество во СИЕ Пролет 2025 == Здраво Marco Mitrovich, те повикувам да се приклучиш на регионалниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2025“, во кој учествуваат заедници од цела Средна и Источна Европа, со цел создавање и подобрување на статии од сите тие заедници. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2025|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 08:33, 1 април 2025 (CEST) :Здраво повторно Marco, како што гледам си се пријавил за СИЕ Пролет 2025. Во прилог еве ти го списокот твој каде што можеш да си ги запишуваш твоите придонеси за натпреварот: [[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2025/евиденција/Marco Mitrovich|Евиденција Marco Mitrovich.]] Кога ќе кликнеш уреди извор на страницата за евиденција во второто поле кај :ВП:УНС||||| после првото | ќе го запишеш името на статијата со која што сакаш да учествуваш, па потоа кај последното | ќе напишеш за која држава/територија/народ е статијата и потоа во загради дали е нова или подобрена статија. Точно направено би изгледало вака: {{::ВП:УНС|Карабашко Ханство||||Азербејџан (нова статија)}} :па потоа ќе кликнеш објави промени и ќе биде евидентирано. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:31, 7 април 2025 (CEST) == Уредник == Здраво, ти доделив уреднички права поради твоите добри уредувања. Само продолжи понатаму :) Кратка забелешка само: кога се пишува година или век со цифри тогаш во македонскиот јазик не се користат точки, па така наместо 1989. година треба да биде 1989 година, наместо 19. век треба да биде 19 век. Поздрав --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 18:31, 8 април 2025 (CEST) == Означување со шаблон == Здраво Марко, сите статии кои ги ставаш во евиденција за натпреварот „СИЕ Пролет“ потребно е на нивната страница за разговор да го имаат и шаблонот за натпреварот, како [[Разговор:Кошаришта|тука]]. Провери на кои статии го нема ова и додади ги. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:02, 18 април 2025 (CEST) == Евиденција == Здраво Марко, штом имаш време додади ги оснататите статии во твојот список за [[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2025/евиденција/Marco Mitrovich|евиденција]]. Бидејќи гледам дека на доста повеќе статии си го вметнал разговорниот шаблон СИЕ Пролет. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:33, 24 април 2025 (CEST) == Викисредба (29 мај 2025) == Добар ден Marco, ве поканувам на третата викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 29 мај во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (29 мај 2025)|врска]] (исто така и местоположба на угостителскиот објект на Google Maps). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 10:36, 26 мај 2025 (CEST) == Земете учество во уредувачката седмица „Управување со отпад“ == Здраво Marco Mitrovich, те повикувам да се приклучиш на уредувачката седмица на тема „[[Википедија:Управување со отпад|Управување со отпад]]“, која ќе трае од 2 до 8 јуни 2025. Прочитајте ја [[Википедија:Управување со отпад|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. Убава вечер! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 23:35, 3 јуни 2025 (CEST) == Кајли Џенер == [https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D1%98%D0%BB%D0%B8_%D0%8F%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80&diff=5379877&oldid=5379866] ✦ нема такви категории??? ➯ [https://mk.wikipedia.org/wiki/Категорија:Родени_на_10_август] [[User:Dostojewskij|Dostojewskij]] <small>([[User talk:Dostojewskij|разговор]])</small> 23:29, 14 јуни 2025 (CEST) == Викисредба (30 јуни 2025) == Добар ден Marco Mitrovich, ве поканувам на четвртата викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 30 јуни во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (30 јуни 2025)|врска]] (исто така и местоположба на угостителскиот објект на Google Maps). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:47, 27 јуни 2025 (CEST) :Ви испратив мој телефонски број преку е-пошта во случај да не ви треба за викисредбата. Се надевам дека ќе се видиме убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:11, 30 јуни 2025 (CEST) == Предмет на Википодатоци == Здраво, Марко. Кога создаваш статии, оди лево кај „Предмет на Википодатоци“ и пиши го насловот кај делот „Macedonian“. Ова го правиме за името да го има во базата на податоци на интернет (на македонската верзија на Google, Firefox итн., да се прикаже името и на македонски). Јас го направив за „Долна ’Ржана“ [https://www.wikidata.org/wiki/Q2091756 овде]. Можеш да го правиш ова секаде, не мораш прво да создаваш статии. На англиската Вики е „Wikidata Item“. Поздрав. --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 22:30, 30 јуни 2025 (CEST) == Статии без илустрација 2025 == Добар ден Марко, ве повикувам да се приклучите на меѓународниот натпревар [[Википедија:Статии без илустрација 2025|Статии без илустрација 2025]], за вметнување на илустрации во статиите на кои им недостигаат. Натпреварот ќе трае од 1 јули сѐ до 31 август. Ако имате какви било прашања околу натпреварот можете да ме исконтактирате на мојата [[Разговор со корисник:Jtasevski123|разговорна страница]] или пак на [[Википедија:Статии без илустрација 2025|проектната страница]] за натпреварот. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 15:05, 1 јули 2025 (CEST) == Појаснителни страници == Здраво Марко, бидејќи си доста активен со создавање нови статии за селата во Србија и регионов, а бидејќи истите се со имиња кои се исти со села во Македонија или во другите држави, можеш кога имаш време да ги создаваш и појаснителните страници (како на пример [[Сушица]]). Поздрав и секоја чест за трудот --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 18:53, 3 јули 2025 (CEST) == Question == Hello! I'd like to make sure, is [https://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf this] page written in Macedonian language in Latin alphabet? Thank you for answer! [[User:AkaruiHikari|AkaruiHikari]] <small>([[User talk:AkaruiHikari|разговор]])</small> 11:09, 12 јули 2025 (CEST) == Уредувачки маратон - Филм == Добар ден Marco Mitrovich, ве повикувам да се приклучите на уредувачкиот маратон на тема '''„Филм“''' по повод меѓународната иницијатива '''[[metawiki:Wiki_Loves_Film|ВикиГоСакаФилмот]]'''. Маратонот е еднодневен, со што само ќе се вреднуваат статии создадени на 18 август, при што треба да одберете од наведениот [[metawiki:Wiki_Loves_Film/Articles|список]] и во опис да ставите #wikifilm. Една статија од новосоздадените ќе биде наградена со награда. Наградата ќе биде доделена јавно, во живо на [[Инстаграм]], преку извлекување. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки маратони - Филм|проектната страница]] за маратонот и земете учество. Ако имате какви било прашања слободно можете да ги поставите во одговор тука или да ми пишете на мојата разговорна страница. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:02, 18 август 2025 (CEST) == Награда за натпреварот Статии без илустрации == Ти испратив е-пошта преку Википедија, ако може да ми пишеш таму за да се договориме околу наградата. Убава вечер, [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 19:30, 3 септември 2025 (CEST) == Земете учество во уредувачкиот натпревар на тема „Европска книжевност“. == Здраво Marco Mitrovich, те повикувам да се приклучиш на уредувачкиот натпревар „Европска книжевност“ кој ќе се одржи во периодот од 13 септември до 12 октомври, со кој сакаме да подобриме и создадеме нови содржини за оваа тема на нашата Википедија. Обезбедени се награди за најдобрите тројца, како и за други категории. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/Европска книжевност|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:41, 11 септември 2025 (CEST) == Европска книжевност == Добар ден Марко, да те потсетам да направиш страница за [[Википедија:Уредувачки натпревари/Европска книжевност/евиденција|евиденција]] кога ќе бидеш во можност. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:22, 15 септември 2025 (CEST) == Викисредба (23 септември 2025) == Добар ден Marco Mitrovich, ве поканувам на петата викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 23 септември во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (23 септември 2025)|врска]] (исто така и местоположба на угостителскиот објект на Google Maps). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 18:52, 21 септември 2025 (CEST) == Земете учество во уредувачката седмица „Риби“ == Здраво Marco Mitrovich, те повикувам да се приклучиш на уредувачката седмица на тема „[[Википедија:Риби|Риби]]“, која ќе трае од 21 до 27 ноември 2025. Прочитајте ја [[Википедија:Риби|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме Википедија на македонски јазик. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:59, 19 ноември 2025 (CET) == Уредувачки денови и викенди 2026 == Добар ден, започна предизвикот [[Википедија:Уредувачки денови 2026|уредувачки денови]] и [[Википедија:Уредувачки викенди 2026|викенди]] за 2026 година. Ве поканувам да се приклучите на предизвикот, со тоа што од оваа година наградите ќе бидат на месечно ниво каде што треба да се исполнат следните услови: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии '''од тековниот месец'''. Ако имате какви било прашања слободно обратете ми се на мојата разговорна страница! Пријатен ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:08, 5 јануари 2026 (CET) == Викисредба (9 февруари 2026) == Добар ден Marco Mitrovich, ве поканувам на втората викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 9 февруари во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (9 февруари 2026)|врска]] (исто така и местоположба на угостителскиот објект на ''Google Maps''). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 09:36, 2 февруари 2026 (CET) == Земете учество во СИЕ Пролет 2026 == Здраво Marco Mitrovich, те повикувам да се приклучиш на регионалниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2026“, во кој учествуваат заедници од цела Средна и Источна Европа, со цел создавање и подобрување на статии од сите тие заедници. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. (само да те известам дека наградите ќе бидат доделени во вид на ваучери за продавници во Македонија) [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 14:08, 2 април 2026 (CEST) == СИЕ Пролет 2026 == Добар ден Marco, статиите што ги создаваш за селата во Црна Гора ти се дел од натпреварот или не? За да знам дали да ти напраам страница за евиденција. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 10:17, 15 април 2026 (CEST) :Така е Јован, дел се од натпреварот. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 13:21, 15 април 2026 (CEST) ct6ibwrh6joe0yzdsnt9yj5stk90swl 0 1372168 5538929 5538588 2026-04-14T16:35:33Z Carshalton 30527 5538929 wikitext text/x-wiki {{Infobox football tournament season | title = Светско клупско првенство 2025 | other_titles = {{ubl|FIFA Club World Cup 2025|Coupe du Monde des Clubs de la FIFA 2025|Mundial de Clubes FIFA 2025|}} | logo = 2025 FIFA Club World Cup.svg | logosize = 150px | caption = | sport = Фудбал | competition = Светско клупско првенство во фудбал{{!}}Светско клупско првенство | organization = [[ФИФА]] | host = {{USA}} | edition = 21-во <small>(1-во новиот формат)</small> | date_start = 14 јуни | date_end = 13 јули 2025 | host_country = {{flagsport|USA}} [[САД]] | num_teams = 32 <small>(од 6 конфедерации)</small> | venues = 12 | cities = 11 | website = | champions = {{Fb team Chelsea}} | count = 2 | finalist = {{Fb team Paris Saint-Germain}} | continentalcup1 = | continentalcup1 qualifiers = | matches played = 63 | goals = 195 | attendance = | image = <!--Chelsea FC with Donald Trump at the 2025 FIFA Club World Cup final.jpg--> | top scorer = {{flagsport|ARG}} [[Анхел Ди Марија]]<br>{{flagsport|ESP}} [[Гонсало Гарсија (фудбалер 2004)|Гонсало Гарсија]]<br>{{flagsport|GUI}} [[Серу Гираси]]<br>{{flagsport|BRA}} [[Маркос Леонардо]] (4) | best player = {{flagsport|ENG}} [[Кол Палмер]] | prevseason = [[Светско клупско првенство во фудбал 2023|2023]] | nextseason = [[Светско клупско првенство во фудбал 2029|2029]] | extra information = | updated = }} '''Светско клупско првенство во фудбал 2025'''<ref>{{Cite web |last=Media Release |title=AB InBev named Official Beer Partner of FIFA Club World Cup 25 |url=https://inside.fifa.com/organisation/commercial/media-releases/ab-inbev-named-official-beer-partner-of-fifa-club-world-cup-25 |website=FIFA}}</ref><ref>{{Cite web |title=FIFA Club World Cup 25 Pro Ball |url=https://www.adidas.com/us/fifa-club-world-cup-25-pro-ball/JE8770.html |website=Adidas Oficial Store |access-date=February 25, 2025 |archive-date=February 27, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250227115839/https://www.adidas.com/us/fifa-club-world-cup-25-pro-ball/JE8770.html |url-status=live }}</ref> било 21-вото издание, прво во новиот формат, на [[Светско клупско првенство во фудбал|Светското клупско првенство]] во [[Фудбал|фудбал]], натпреварување организирано од [[ФИФА]] за машки фудбалски клубови.<ref name="torneo 2025"/> Турнирот се одржал во [[САД]]<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-appoints-united-states-as-host-of-new-and-expanded-fifa-club-world-cup|title=FIFA Council appoints United States as host of new and expanded FIFA Club World Cup|date=23 јуни 2023|access-date=23 јуни 2023|language=en}}</ref> од 14 до 13 јули 2025 година.<ref name="formula">{{cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-confirms-key-details-for-fifa-club-world-cup-2025-tm|title=FIFA Council confirms key details for FIFA Club World Cup 2025|date=17 декември 2023|access-date=17 декември 2023|language=en}}</ref> Ова издание воедно било прво во новиот формат во кој учествувале 32 екипи, вклучувајќи ги и актуелните шампиони на главните конфедерациски натпреварувања од претходните четири години.<ref name="torneo 2025">{{cite web|url=https://www.fifa.com/it/tournaments/mens/mundial-de-clubes/usa-2025/articles/mondiale-per-club-fifa-25-tutto-quello-che-bisogna-sapere|title=FIFA Club World Cup 2025™: tutto quello che c'è da sapere|date=11 март 2024|access-date=13 март 2024|language=it}}</ref><ref name="Guardian">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2022/dec/16/gianni-infantino-announces-32-team-mens-club-world-cup-in-2025|title=Gianni Infantino announces 32-team men's Club World Cup in 2025|date=16 декември 2022|access-date=15 март 2023|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-world-cup-2022-tm-praised-for-its-unique-cohesive-power|title=FIFA World Cup 2022™ praised for its "unique cohesive power"|date=16 декември 2022|access-date=15 март 2023|language=en}}</ref> Проширувањето на турнирот било најавено во март [[2019]], а првото издание во новиот формат од 24 екипи требало да се одржи во 2021 година во [[Кина]], пред да биде откажано поради [[Пандемија на КОВИД-19|пандемијата на КОВИД-19]].<ref>{{cite web|url=https://www.espn.com/soccer/fifa-club-world-cup/story/4832860/fifa-to-launch-new-club-world-cup-with-32-teams-in-2025|title=FIFA to launch new Club World Cup format with 32 teams in 2025|date=16 декември 2022|access-date=15 март 2023|language=en}}</ref> ФИФА ги одобрила критериумите за распределба на местата на секоја конфедерација во февруари 2023 и објавила дека организатор на турнирот ќе биде САД. Како резултат на проширувањето на натпреварувањето, бил создаден [[ФИФА Интерконтинентален куп|ФИФА Интерконтиненталниот куп]], годишен турнир на кој учествуваат шестте актуелни шампиони на главните конфедерациски натпреварувања. Одлуката на ФИФА да го зголеми бројот на екипите на 32, била критикувана од [[FIFPro]] и [[World Leagues Forum]] поради влијанието што може да го има врз здравјето на играчите и згустениот календар.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/64001866|title=Club World Cup: Fifa to stage 32-team tournament from June 2025 - president Gianni Infantino|language=en|date=16 декември 2022|access-date=15 март 2023}}</ref> Турнирот го освоила англиската екипа {{Fb team (N) Chelsea}}, победник на [[УЕФА Лига на шампиони 2020-2021|УЕФА Лигата на шампионите 2020-2021]], откако го победиле францускиот тим {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}} во [[Финале на Светското клупско првенство во фудбал 2025|финалето]] со резултат од 3-0. Ова бил втор успех на лондонскиот клуб во натпреварувањето.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/club-world-cup/usa-2025/articles/chelsea-paris-saint-germain-highlights-match-report|title=Palmer inspires Chelsea to global glory|date=13 јули 2025|access-date=14 јули 2025|language=en}}</ref> ==Создавање и формат== Откако се вратило во 2005 година по подолга пауза, [[Светско клупско првенство во фудбал|Светското клупско првенство]] се одржувало секоја година во декември и било ограничено на победниците на главните конфедерациски натпреварувања.<ref>{{cite web |last=Lowy |first=Zach |date=January 30, 2023 |title=Soccer 101: FIFA Club World Cup |url=https://www.stlcitysc.com/news/soccer-101-fifa-club-world-cup |publisher=[[St. Louis City SC]] |accessdate=June 23, 2023 |archive-date=January 23, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123182837/https://www.stlcitysc.com/news/soccer-101-fifa-club-world-cup |url-status=live }}</ref> Уште кон крајот на 2016 година, [[Претседател на ФИФА|Претседателот на ФИФА]], ​​[[Џани Инфантино]], предложил проширување на Светското клупско првенство на 32 екипи почнувајќи од 2019 година и презакажување за периодот јуни/јули за да биде поизбалансирано и попривлечно за радиодифузерите и спонзорите.<ref>{{cite news |date=November 18, 2016 |title=FIFA boss suggests 32-team Club World Cup in 2019 |url=http://www.cbc.ca/sports/soccer/fifa-infantino-32-team-club-world-cup-2019-1.3857019 |agency=[[Associated Press]] |publisher=[[CBC Sports]] |access-date=December 14, 2017 |archive-date=October 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015220919/https://www.cbc.ca/sports/soccer/fifa-infantino-32-team-club-world-cup-2019-1.3857019 |url-status=live }}</ref> Кон крајот на 2017 година, ФИФА дискутирала за предлозите за проширување на натпреварувањето на 24 екипи и тоа да се игра на секои четири години почнувајќи од 2021 година, заменувајќи го [[ФИФА Куп на конфедерации|ФИФА Купот на конфедерации]].<ref>{{cite news |title=FIFA considering 24-team Club World Cup to be played in summer |url=http://www.espn.com/soccer/fifa-club-world-cup/story/3251358/fifa-considering-24-team-club-world-cup-to-be-played-in-summer |access-date=December 14, 2017 |agency=[[Associated Press]] |publisher=[[ESPN]] |date=October 31, 2017 |archive-date=February 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227150603/http://www.espn.com/soccer/fifa-club-world-cup/story/3251358/fifa-considering-24-team-club-world-cup-to-be-played-in-summer |url-status=live }}</ref> Проширениот формат и распоредот на Светското клупско првенство, кое требало да се игра во јуни и јули 2021 година, биле потврдени на состанокот на Советот на ФИФА ​​во март 2019 година во [[Мајами]].<ref name="revamp">{{cite news |date=March 15, 2019 |title=FIFA Council votes for the introduction of a revamped FIFA Club World Cup |url=https://www.fifa.com/about-fifa/who-we-are/news/fifa-council-votes-for-the-introduction-of-a-revamped-fifa-club-world-cup |publisher=FIFA |access-date=March 15, 2019 |archive-date=July 16, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190716174909/https://www.fifa.com/about-fifa/who-we-are/news/fifa-council-votes-for-the-introduction-of-a-revamped-fifa-club-world-cup |url-status=live }}</ref><ref name="BBC-Boycott">{{cite news |url=https://www.bbc.com/sport/football/47586593 |title=Fifa Club World Cup: Revised tournament approved despite top European clubs saying they will boycott |website=[[BBC Sport]] |publisher=[[British Broadcasting Corporation]] |date=March 15, 2019 |access-date=March 16, 2019 |archive-date=March 15, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190315220219/https://www.bbc.com/sport/football/47586593 |url-status=live }}</ref> [[Кина]] била назначена за домаќин во октомври 2019 година,<ref>{{cite news |url=https://www.fifa.com/about-fifa/who-we-are/news/fifa-council-unanimously-appoints-china-pr-as-hosts-of-new-club-world-cup-in-202 |title=FIFA Council unanimously appoints China PR as hosts of new Club World Cup in 2021 |publisher=FIFA |date=October 24, 2019 |access-date=October 24, 2019 |archive-date=October 24, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024050039/https://www.fifa.com/about-fifa/who-we-are/news/fifa-council-unanimously-appoints-china-pr-as-hosts-of-new-club-world-cup-in-202 |url-status=live }}</ref> но турнирот во 2021 година бил откажан поради [[Пандемија на КОВИД-19|пандемијата на КОВИД-19]].<ref name="Guardian2">{{cite news |last=Ames |first=Doha |date=December 16, 2022 |title=Gianni Infantino announces 32-team men's Club World Cup in 2025 |url=https://www.theguardian.com/football/2022/dec/16/gianni-infantino-announces-32-team-mens-club-world-cup-in-2025 |work=[[The Guardian]] |accessdate=December 16, 2022 |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503084158/https://www.theguardian.com/football/2022/dec/16/gianni-infantino-announces-32-team-mens-club-world-cup-in-2025 |url-status=live }}</ref><ref name="newformat">{{cite news |last1=Olley |first1=James |title=FIFA to launch new Club World Cup format with 32 teams in 2025 |url=https://www.espn.com/soccer/fifa-club-world-cup/story/4832860/fifa-to-launch-new-club-world-cup-with-32-teams-in-2025 |access-date=December 16, 2022 |work=ESPN |date=December 16, 2022 |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202155244/https://www.espn.com/soccer/fifa-club-world-cup/story/4832860/fifa-to-launch-new-club-world-cup-with-32-teams-in-2025 |url-status=live }}</ref> На 23 јуни 2023 година, ФИФА потврдила дека САД ќе биде домаќин на турнирот во 2025 година, како претходник на [[Светско првенство во фудбал 2026|Светското првенство 2026]].<ref name= "USA 2025">{{cite web |url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-appoints-united-states-as-host-of-new-and-expanded-fifa-club-world-cup |title=FIFA Council appoints United States as host of new and expanded FIFA Club World Cup |publisher=[[FIFA]] |date=June 23, 2023 |access-date=June 23, 2023 |archive-date=September 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230916133153/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-appoints-united-states-as-host-of-new-and-expanded-fifa-club-world-cup |url-status=live }}</ref> Учесниците (32 екипи) ќе бидат поделени во осум групи од по четири екипи, при што првите две екипи од секоја група ќе се квалификуваат во нокаут-фазата.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/fifaplus/en/articles/fifa-club-world-cup-2025-dates-format-and-qualifiers|title=FIFA Club World Cup 2025: Dates, format and qualifiers|publisher=[[FIFA]]|access-date=June 25, 2023|archive-date=June 24, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230624213411/https://www.fifa.com/fifaplus/en/articles/fifa-club-world-cup-2025-dates-format-and-qualifiers|url-status=live}}</ref> Форматот ќе биде ист како оној што се користел на Светските првенства во периодот ​​помеѓу [[Светско првенство во фудбал 1998|1998]] и [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]], со исклучок на натпреварот за третото место.<ref name="key details">{{Cite web |title=FIFA Council confirms key details for FIFA Club World Cup 2025 |url=https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/fifa-club-world-cup/articles/fifa-council-confirms-key-details-club-world-cup-2025 |access-date=March 16, 2024 |website=www.fifa.com |archive-date=December 17, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231217154938/https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/fifa-club-world-cup/articles/fifa-council-confirms-key-details-club-world-cup-2025 |url-status=live }}</ref> Во јануари 2024 година, било објавено дека турнирот главно ќе се одржи на [[Источен брег на САД|Источниот брег]] за да биде поблиску до европските емитувачи и гледачи, а воедно да се избегнат конфликти со [[КОНКАКАФ Голд куп 2025|КОНКАКАФ Голд купот 2025]], кој, исто така, се одржувал првенствено во САД приближно во исто време, но главно во [[Запад (САД)|Западниот дел на земјата]].<ref>{{Cite news |last=Sheldon |first=Felipe Cardenas and Dan |title=Club World Cup set for U.S. east coast, Gold Cup on west |url=https://theathletic.com/5208543/2024/01/18/club-world-cup-2025-us-gold-cup-location/ |access-date=February 21, 2024 |website=The Athletic |language=en}}</ref> ==Распределба на места== На 14 февруари 2023 година, Советот на ФИФА ​​го одобрил распределувањето на местата за изданието во 2025 година врз основа на низа објективни критериуми. [[УЕФА]] обезбедила најмногу места, со дванаесет, додека [[КОНМЕБОЛ]] била втора, со шест. [[Азиска фудбалска конфедерација|АФК]], [[КАФ]] и [[КОНКАКАФ]] имаат по четири места, додека [[Фудбалска конфедерација на Океанија|ОФК]] и федерацијата на земјата домаќин имаат по едно место.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football|title=FIFA Council highlights record breaking revenue in football|date=14 февруари 2023|access-date=15 март 2023|language=en}}</ref> На 14 март 2023 година, Советот на ФИФА ги одобрил клучните принципи за влегување на турнирот.<ref name="access list">{{cite web |url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-approves-international-match-calendars |title=FIFA Council approves international match calendars |publisher=[[FIFA]] |date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |archive-date=March 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314155521/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-approves-international-match-calendars |url-status=live }}</ref> Принципите се следниве, земајќи ги предвид натпреварите завршени во текот на четиригодишен период од 2021 до 2024 година:<ref name="rankings">{{Cite web |title=FIFA Club World Cup 2025™ Confederations ranking |url=https://inside.fifa.com/fifa-rankings/fifa-club-world-cup |access-date=June 13, 2024 |publisher=[[FIFA]] |language=en |archive-date=June 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240621032232/https://inside.fifa.com/fifa-rankings/fifa-club-world-cup |url-status=live }}</ref> * КОНМЕБОЛ и УЕФА (повеќе од четири места): право на учество за победниците на главното клупско натпреварување на конфедерацијата во периодот 2021-2024 година, а дополнителните тимови ќе бидат одредени според рангирањето на клубовите во текот на четиригодишниот период. * АФК, КАФ и КОНКАКАФ (по четири места): право на учество за победниците на главното клупско натпреварување на конфедерацијата во периодот 2021-2024 година.<ref>Бидејќи [[АФК Лига на шампиони|АФК Лигата на шампиони]] повеќе не се игра во текот на една календарска година од изданието 2023-2024, само три изданија се завршени во периодот 2021-2024. Поради оваа причина, дополнителното место му било доделено на најдобриот тим што ги исполнува условите од четиригодишното рангирање на АФК.</ref> * ОФК (едно место): право на учество за клубот со највисок ранг меѓу победниците на главното клупско натпреварување на конфедерацијата во периодот 2021-2024 година.<ref name="OFC"/> * Федерацијата на земјата домаќин (едно место): право на учество за еден клуб од [[МЛС]].<ref>Во октомври 2024 година, ФИФА одлучила да го додели местото на клубот победник на [[MLS Supporters' Shield|Supporters' Shield]] трофејот за 2024 година.</ref> Доколку еден клуб освои две или повеќе изданија од главното клупско натпреварување на конфедерацијата во периодот 2021-2024, дополнителните екипи ќе бидат одредени според рангирањето на клубовите во текот на четиригодишниот период. Понатаму, било применето ограничување од по два клуба од иста федерација, не сметајќи ги клубовите шампиони на главното клупско натпреварување на нивната конфедерација. Механизмите за пресметување на четиригодишното рангирање на клубовите во рамките на секоја конфедерација биле базирани на учинокот на екипите во нивните соодветни континентални турнири во текот на сезоните завршени помеѓу 2021 и 2024 година.<ref name="access list"/> За сите конфедерации освен УЕФА, користениот систем за рангирање бил следниот: * 3 бода за секоја победа; * 1 бод за секој натпревар одигран нерешено; * 3 бода за секој пласман од рундата во следната фаза од натпреварувањето. Во случајот на УЕФА, со оглед на постоењето на [[УЕФА коефициент|коефициент]], било одлучено, како исклучок, да се користи гореспоменатото рангирање за класификација на европските клубови (дури и ако усвоеното рангирање го зема предвид четиригодишниот период, а не претходниот петгодишен период и се однесува само на резултатите добиени во УЕФА Лигата на шампионите). == Екипи учесници == {{Col-begin}} {{col-2}} {{Location map+|Свет|width=600|float=center|caption=Локации на неевропските екипи кои учествувале на '''Светското клупско првенство 2025'''.|places= <!--AFC--> {{Location map~|Свет|lat=24.788598|long=46.839195|label_size=80|label={{Fb team (N) Al-Hilal}}|position=bottom}} {{Location map~|Свет|lat=35.903111|long=139.717601|label_size=80|label={{Fb team (N) Urawa Red Diamonds}}|position=right}} {{Location map~|Свет|lat=35.53528|long=129.25944|label_size=80|label={{Fb team (N) Ulsan HD}}|position=left}} {{Location map~|Свет|lat=24.2446219|long=55.7142463|label_size=80|label={{Fb team (N) Al Ain FC}}|position=right}} <!--CAF--> {{Location map~|Свет|lat=30.069114|long=31.312333|label_size=80|label={{Fb team (N) Al Ahly}}|position=top}} {{Location map~|Свет|lat=33.582859|long=-7.646818|label_size=80|label={{Fb team (N) Wydad Casablanca}}|position=top}} {{Location map~|Свет|lat=36.7479797|long=10.2726928|label_size=80|label={{Fb team (N) Esperance Tunis}}|position=bottom}} {{Location map~|Свет|lat=-25.753333|long=28.2227788|label_size=80|label={{Fb team (N) Mamelodi Sundowns}}|position=right}} <!--CONCACAF--> {{Location map~|Свет|lat=25.669|long=-100.244|label_size=80|label={{Fb team (N) Monterrey}}|position=top}} {{Location map~|Свет|lat=47.595157|long=-122.331641|label_size=80|label={{Fb team (N) Seattle Sounders FC}}|position=top}} {{Location map~|Свет|lat=20.105186|long=-98.7563288|label_size=80|label={{Fb team (N) Pachuca}}|position=bottom}} {{Location map~|Свет|lat=25.787778|long=-80.224167|label_size=80|label={{Fb team (N) Inter Miami}}|position=right}} {{Location map~|Свет|lat=34.313|long=-118.285|label_size=80|label=[[ФК&nbsp;Лос&nbsp;Анџелес]]|position=left}} <!--CONMEBOL--> {{Location map~|Свет|lat=-23.600008|long=-46.500002|label_size=80|label={{Fb team (N) Palmeiras}}|position=left}} {{Location map~|Свет|lat=-34.545278|long=-58.449722|label_size=80|label='''{{Безпрелом|Буенос&nbsp;Аирес}}'''|mark=Black pog.svg|position=right}} {{Location map~|Свет|lat=-22.912147|long=-43.230187|label_size=80|label='''{{Безпрелом|Рио де Жанеиро}}'''|position=top|mark=Black pog.svg}} <!--OFC--> {{Location map~|Свет|lat=-36.8484597|long=174.7633315|label_size=80|label={{Fb team (N) Auckland City}}|position=left}} {{Location map~|Свет|mark=TransparentPlaceholder.png |marksize=0 |lat=-10|long=-160|label=<span style="font-size:80%;">{{Безпрелом|'''Екипи&nbsp;од&nbsp;Буенос&nbsp;Аирес'''}}<br />{{Безпрелом|{{симбол2|Red pog.svg|8}} {{Fb team (N) Boca Juniors}}<br />{{симбол2|Red pog.svg|8}} {{Fb team (N) River Plate}}}}</span>|position=right}} {{Location map~|Свет|mark=TransparentPlaceholder.png |marksize=0 |lat=-35 |long=-160|label=<span style="font-size:80%;">{{Безпрелом|'''Екипи&nbsp;од&nbsp;Рио&nbsp;де&nbsp;Жанеиро'''}}<br />{{симбол2|Red pog.svg|8}} {{Fb team (N) Botafogo}}<br />{{Безпрелом|{{симбол2|Red pog.svg|8}} {{Fb team (N) Flamengo}}<br />{{симбол2|Red pog.svg|8}} {{Fb team (N) Fluminense}}}}</span>|position=right}} }} {{col-2}} {{Location map+|Европа|width=600|float=center|caption=Локации на европските екипи кои учествувале на '''Светското клупско првенство 2025'''.|places= <!--UEFA--> {{Location map~|Европа|lat=40.453058|long=-3.688337|label_size=80|label='''Мадрид'''|position=right|mark=Black pog.svg}} {{Location map~|Европа|lat=51.48167|long=-0.191111|label_size=80|label={{Fb team (N) Chelsea}}|position=left}} {{Location map~|Европа|lat=53.463056|long=-2.291389|label_size=80|label={{Fb team (N) Manchester City}}|position=right}} {{Location map~|Европа|lat=48.135125|long=11.581918|label_size=80|label={{Fb team (N) Bayern Munchen}}|position=left}} {{Location map~|Европа|lat=51.49257|long=7.45184|label_size=80|label={{Fb team (N) Borussia Dortmund}}|position=right}} {{Location map~|Европа|lat=45.4654219|long=9.1859243|label_size=80|label={{Fb team (N) Inter}}|position=right}} {{Location map~|Европа|lat=45.073095|long=7.681223|label_size=80|label={{Fb team (N) Juventus}}|position=bottom}} {{Location map~|Европа|lat=48.856614|long=2.352222|label_size=80|label={{Fb team (N) PSG}}|position=top}} {{Location map~|Европа|lat=41.1579438|long=-8.6291053|label_size=80|label={{Fb team (N) Porto}}|position=right}} {{Location map~|Европа|lat=38.7222524|long=-9.1393366|label_size=80|label={{Fb team (N) Benfica}}|position=right}} {{Location map~|Европа|lat=47.816389|long=12.998333|label_size=80|label={{Fb team (N) Salzburg}}||position=right}} {{Location map~|Европа|mark=TransparentPlaceholder.png |marksize=0 |lat=60 |long=-20 |label=<span style="font-size:80%;">{{Безпрелом|'''Екипи&nbsp;од&nbsp;Мадрид'''}}<br />{{Безпрелом|{{симбол2|Red pog.svg|8}}&nbsp;[[ФК Атлетико Мадрид|Атлетико&nbsp;Мад.]]<br />{{симбол2|Red pog.svg|8}} {{Fb team (N) Real Madrid}}}}</span>|position=right}} }} {{col-end}} {| class="wikitable" |- !width=20%| Екипа !width=10%| Конфедерација !width=30%| Квалификација !width=10%| Дата на квалификување !width=20%| Претходни учества <br /><small>(победниците на претходните изданија се '''во болд''')</small> |- |{{flagsport|SAU}} {{Fb team Al-Hilal}} |rowspan=4| [[Азиска фудбалска конфедерација|АФК]] |Победник на [[АФК Лига на шампиони 2021]] |14 март 2023<ref name=qualificate>Учеството на клубот било потврдено на 14 март 2023 година со одобрување на принципите за учество. Потврдените клубови се (во загради е датумот на кој го освоиле натпреварувањето што ги квалификувало): {{Fb team (N) Al-Hilal}} (23 ноември 2021 година), {{Fb team (N) Al Ahly}} (17 јули 2021), {{Fb team (N) Wydad Casablanca}} (30 мај 2022), {{Fb team (N) Monterrey}} (28 октомври 2021), {{Fb team (N) Seattle Sounders FC}} (4 мај 2022), {{Fb team (N) Palmeiras}} (27 ноември 2021), {{Fb team (N) Flamengo}} (29 октомври 2022), {{Fb team (N) Chelsea}} (29 мај 2021) и {{Fb team (N) Real Madrid}} (28 мај 2022).</ref> |4 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2019|2019]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2021|2021]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2022|2022]])</small> |- |{{flagsport|JPN}} {{Fb team Urawa Red Diamonds}} |Победник на [[АФК Лига на шампиони 2022]] |6 мај 2023 |4 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2007|2007]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2017|2017]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2023|2023]])</small> |- |{{flagsport|UAE}} {{Fb team Al-Ain FC}} |Победник на [[АФК Лига на шампиони 2023-2024]] |25 мај 2024 |2 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2018|2018]])</small> |- |{{flagsport|KOR}} {{Fb team Ulsan HD}} |1. рангиран клуб во АФК рангирањето |17 април 2024 |3 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2012|2012]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2020|2020]])</small> |- |{{flagsport|EGY}} {{Fb team Al Ahly SC}} |rowspan=4| [[КАФ]] |Победник на [[КАФ Лига на шампиони]] во [[КАФ Лига на шампиони 2020-2021|2020-2021]], [[КАФ Лига на шамиони 2022-2023|2022-2023]] и [[КАФ Лига на шампиони 2023-2024|2023-2024]] |14 март 2023<ref name=qualificate/> |10 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2005|2005]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2006|2006]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2008|2008]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2012|2012]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2013|2013]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2020|2020]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2021|2021]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2022|2022]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2023|2023]])</small> |- |{{flagsport|MAR}} {{Fb team Wydad Casablanca}} |Победник на [[КАФ Лига на шампиони 2021-2022]] |14 март 2023<ref name=qualificate/> |3 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2017|2017]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2022|2022]])</small> |- |{{flagsport|TUN}} {{Fb team Esperance Tunis}} |1. рангиран клуб во КАФ рангирањето |26 април 2024 |4 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2011|2011]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2018|2018]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2019|2019]])</small> |- |{{flagsport|RSA}} {{Fb team Mamelodi Sundowns}} |2. рангиран клуб во КАФ рангирањето |26 април 2024 |2 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2016|2016]])</small> |- |{{flagsport|MEX}} {{Fb team Monterrey}} |rowspan=4|[[КОНКАКАФ]] |Победник на [[КОНКАКАФ Лига на шампиони 2021]] |14 март 2023<ref name=qualificate/> |6 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2011|2011]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2012|2012]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2013|2013]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2019|2019]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2021|2021]])</small> |- |{{flagsport|USA}} {{Fb team Seattle Sounders FC}} |Победник на [[КОНКАКАФ Лига на шампиони 2022]] |14 март 2023<ref name=qualificate/> |2 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2022|2022]])</small> |- |{{flagsport|USA}} {{Fb team Los Angeles FC}}<ref name="leon">Првично {{Fb team (N) Club Leon}} се квалификувал за турнирот како победник на [[КОНКАКАФ Лига на шампиони 2023|КОНКАКАФ Лигата на шампионите 2023]], но на 21 март 2025 година биле исклучени од ФИФА поради кршење на правилата за повеќекратна сопственост, бидејќи го делат сопствеништвото со {{Fb team (N) Pachuca}}. Заменскиот тим бил одреден со бараж натпревар помеѓу {{Fb team (N) Los Angeles FC}} и {{Fb team (N) Club America}}, во кој победил американскиот клуб.</ref><ref>{{Cite web|url=https://inside.fifa.com/legal/judicial-bodies/media-releases/fifa-appeal-committee-decision-on-cf-pachuca-and-club-leon|title=FIFA Appeal Committee decision on CF Pachuca and Club León|website=inside.fifa.com|lingua=en|date=21 март 2025|access-date=21 март 2025}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.gazzetta.it/calcio/coppa-mondo-club/21-03-2025/mondiale-per-club-la-fifa-esclude-il-leon.shtml|title=C'è un caso al Mondiale per club. La Fifa esclude il Leòn per le regole sulle multiproprietà|publisher=La Gazzetta dello Sport|date=21 март 2025|access-date=21 март 2025}}</ref> | Победник на [[Светско клупско првенство во фудбал 2025#Бараж|Бараж]] | 31 мај 2025 | 1. учество |- |{{flagsport|MEX}} {{Fb team Pachuca}} |Победник на [[КОНКАКАФ Куп на шампиони 2024]] |1 јуни 2024 |5 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2007|2007]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2008|2008]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2010|2010]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2017|2017]])</small> |- |{{flagsport|BRA}} {{Fb team Palmeiras}} |rowspan=6|[[КОНМЕБОЛ]] |Победник на [[Копа Либертадорес 2021]] |14 март 2023<ref name=qualificate/> |3 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2020|2020]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2021|2021]])</small> |- |{{flagsport|BRA}} {{Fb team Flamengo}} |Победник на [[Копа Либертадорес 2022]] |14 март 2023<ref name=qualificate/> |3 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2019|2019]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2022|2022]])</small> |- |{{flagsport|BRA}} {{Fb team Fluminense}} |Победник на [[Копа Либертадорес 2023]] |4 ноември 2023 |2 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2023|2023]])</small> |- |{{flagsport|BRA}} {{Fb team Botafogo}} |Победник на [[Копа Либертадорес 2024]] |30 ноември 2024 |1. учество |- |{{flagsport|ARG}} {{Fb team River Plate}} |1. рангиран клуб во КОНМЕБОЛ рангирањето |14 мај 2024 |3 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2015|2015]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2018|2018]])</small> |- |{{flagsport|ARG}} {{Fb team Boca Juniors}} |2. рангиран клуб во КОНМЕБОЛ рангирањето |22 август 2024 |2 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2007|2007]])</small> |- |{{flagsport|NZL}} {{Fb team Auckland City}} |[[Фудбалска конфедерација на Океанија|ОФК]] |1. рангиран клуб во ОФК меѓу победниците на [[ОФК Лига на шампиони|ОФК Лигата на шампионите]]<ref name="OFC">Бидејќи ОФК Лигата на шампионите во 2021 година била откажана, местото му било доделено на најдобриот тим на четиригодишната ранг-листа на ОФК меѓу оние што ја освоиле [[ОФК Лига на шампиони|ОФК Лигата на шампионите]] во периодот помеѓу 2022 и 2024 година.</ref> |17 декември 2023 |12 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2006|2006]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2009|2009]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2011|2011]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2012|2012]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2013|2013]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2014|2014]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2015|2015]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2016|2016]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2017|2017]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2022|2022]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2023|2023]])</small> |- |{{flagsport|ENG}} {{Fb team Chelsea}} |rowspan=12|[[УЕФА]] |Победник на [[УЕФА Лига на шампиони 2020-2021]] |14 март 2023<ref name=qualificate/> |3 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2012|2012]], '''[[Светско клупско првенство во фудбал 2021|2021]]''')</small> |- |{{flagsport|ESP}} {{Fb team Real Madrid}} |Победник на [[УЕФА Лига на шампиони|УЕФА Лигата на шампионите]] во [[УЕФА Лига на шампиони 2021-2022|2021-2022]] и [[УЕФА Лига на шампиони 2023-2024|2023-2024]] |14 март 2023<ref name=qualificate/> |7 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2000|2000]], '''[[Светско клупско првенство во фудбал 2014|2014]]''', '''[[Светско клупско првенство во фудбал 2016|2016]]''', '''[[Светско клупско првенство во фудбал 2017|2017]]''', '''[[Светско клупско првенство во фудбал 2018|2018]]''', '''[[Светско клупско првенство во фудбал 2022|2022]]''')</small> |- |{{flagsport|ENG}} {{Fb team Manchester City}} |Победник на [[УЕФА Лига на шампиони 2022-2023]] |10 јуни 2023 |2 <small>('''[[Светско клупско првенство во фудбал 2023|2023]]''')</small> |- |{{flagsport|GER}} {{Fb team Bayern Munchen}} |1. рангиран клуб во УЕФА рангирањето |17 декември 2023<ref name="rankingUEFA">На 17 декември 2023 година, ФИФА објавила дека за изданието во 2025 година, екипите квалификувани преку рангирањето на УЕФА ќе бидат избрани со користење на [[УЕФА кофициент]]от, земајќи ги предвид нивните резултати постигнати во УЕФА Лигата на шампионите во четиригодишниот период 2021-2024. Како резултат на тоа, потврдено е учеството на следните клубови: {{Fb team (N) Bayern Munchen}}, {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}, {{Fb team (N) Inter}}, {{Fb team (N) Porto}} и {{Fb team (N) Benfica}}</ref> |3 <small>('''[[Светско клупско првенство во фудбал 2013|2013]]''', '''[[Светско клупско првенство во фудбал 2020|2020]]''')</small> |- |{{flagsport|FRA}} {{Fb team Paris Saint-Germain}} |2. рангиран клуб во УЕФА рангирањето |17 декември 2023<ref name=rankingUEFA/> |1. учество |- |{{flagsport|ITA}} {{Fb team Inter}} |3. рангиран клуб во УЕФА рангирањето |17 декември 2023<ref name=rankingUEFA/> |2 <small>('''[[Светско клупско првенство во фудбал 2010|2010]]''')</small> |- |{{flagsport|POR}} {{Fb team Porto}} |4. рангиран клуб во УЕФА рангирањето |17 декември 2023<ref name=rankingUEFA/> |1. учество |- |{{flagsport|POR}} {{Fb team Benfica}} |5. рангиран клуб во УЕФА рангирањето |17 декември 2023<ref name=rankingUEFA/> |1. учество |- |{{flagsport|GER}} {{Fb team Borussia Dortmund}} |6. рангиран клуб во УЕФА рангирањето |6 март 2024 |1. учество |- |{{flagsport|ITA}} {{Fb team Juventus}} |7. рангиран клуб во УЕФА рангирањето |12 март 2024 |1. учество |- |{{flagsport|ESP}} {{Fb team Atletico Madrid}} |8. рангиран клуб во УЕФА рангирањето |16 април 2024 |1. учество |- |{{flagsport|AUT}} {{Fb team Salzburg}} |9. рангиран клуб во УЕФА рангирањето |17 април 2024 |1. учество |- |{{flagsport|USA}} {{Fb team Inter Miami}} |[[Фудбалска федерација на САД|Фед. на домаќинот]] |Победник на [[МЛС 2024#Завршна табела|MLS Supporters' Shield 2024]] |19 октомври 2024<ref name="intermiami"/> |1. учество |- |} ==Ждрепка== <div style="display: inline-table; vertical-align: top;"> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Шешир 1 ! style="width:170px" | Екипа ! {{Abbr|Конфед.|Конфедерација}} ! style="width:30px" | {{Abbr|Бод|Бодови во конфедерациското рангирање}} |- | style="text-align:left" | {{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Manchester City}} | rowspan="4" style="font-size:85%" | [[УЕФА]] | 123 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Real Madrid}} | 119 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|GER}} {{Fb team (N) Bayern Munchen}} | 108 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|FRA}} {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}} | 85 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Flamengo}} | rowspan="4" style="font-size:85%" | [[КОНМЕБОЛ]] | 141 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Palmeiras}} | 140 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|ARG}} {{Fb team (N) River Plate}} | 103 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Fluminense}} | 97 |} </div> <div style="display: inline-table; vertical-align: top;"> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Шешир 2 ! style="width:170px" | Екипа ! {{Abbr|Конфед.|Конфедерација}} ! style="width:30px" | {{Abbr|Бод|Бодови во конфедерациското рангирање}} |- | style="text-align:left" | {{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Chelsea}} | rowspan="8" style="font-size:85%" | [[УЕФА]] | 79 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|GER}} {{Fb team (N) Borussia Dortmund}} | 79 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Inter}} | 76 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|POR}} {{Fb team (N) Porto}} | 68 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Atletico Madrid}} | 67 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|POR}} {{Fb team (N) Benfica}} | 52 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Juventus}} | 47 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|AUT}} {{Fb team (N) Salzburg}} | 40 |} </div> <div style="display: inline-table; vertical-align: top;"> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Шешир 3 ! style="width:170px" | Екипа ! {{Abbr|Конфед.|Конфедерација}} ! style="width:30px" | {{Abbr|Бод|Бодови во конфедерациското рангирање}} |- | style="text-align:left" | {{flagsport|SAU}} {{Fb team (N) Al-Hilal}} | rowspan="2" style="font-size:85%" | [[Азиска фудбалска конфедерација|АФК]] | 118 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|KOR}} {{Fb team (N) Ulsan HD}} | 81 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|EGY}} {{Fb team (N) Al Ahly SC}} | rowspan="2" style="font-size:85%" | [[КАФ]] | 140 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|MAR}} {{Fb team (N) Wydad Casablanca}} | 108 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|MEX}} {{Fb team (N) Monterrey}} | rowspan="2" style="font-size:85%" | [[КОНКАКАФ]] | 52 |- | style="text-align:left" | <s>{{flagsport|MEX}} {{Fb team (N) Club Leon}}</s> <ref name="leon"/> | 47 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|ARG}} {{Fb team (N) Boca Juniors}} | rowspan="2" style="font-size:85%" | [[КОНМЕБОЛ]] | 71 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Botafogo}} | 37 |} </div> <div style="display: inline-table; vertical-align: top;"> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Шешир 3 ! style="width:170px" | Екипа ! {{Abbr|Конфед.|Конфедерација}} ! style="width:30px" | {{Abbr|Бод|Бодови во конфедерациското рангирање}} |- | style="text-align:left" | {{flagsport|JPN}} {{Fb team (N) Urawa Red Diamonds}} | rowspan="2" style="font-size:85%" | [[Азиска фудбалска конфедерација|АФК]] | 49 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|UAE}} {{Fb team (N) Al Ain FC}} | 43 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|TUN}} {{Fb team (N) Esperance}} | rowspan="2" style="font-size:85%" | [[КАФ]] | 100 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|RSA}} {{Fb team (N) Mamelodi Sundowns}} | 98 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|MEX}} {{Fb team (N) Pachuca}} | rowspan="2" style="font-size:85%" | [[КОНКАКАФ]] | 34 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|USA}} {{Fb team (N) Seattle Sounders FC}} | 28 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|NZL}} {{Fb team (N) Auckland City}} | style="font-size:85%" | [[ОФК]] | 66 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|USA}} {{Fb team (N) Inter Miami}} | style="font-size:85%" | [[Фудбалска федерација на САД|Фед. домаќин]] | {{N/a}} |} </div> === Групи === {| | align="left" | {| class="wikitable" style="text-align:center" |+[[Светско клупско првенство во фудбал 2025#Група А|Група А]] ! style="width:30px" |{{Tooltip|Поз.|Позиција}} ! style="width:200px" |Екипа |- |А1 | style="text-align:left" |{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Palmeiras}} |- |А2 | style="text-align:left" |{{flagsport|POR}} {{Fb team (N) Porto}} |- |А3 | style="text-align:left" |{{flagsport|EGY}} {{Fb team (N) Al Ahly SC}} |- |А4 | style="text-align:left" |{{flagsport|USA}} {{Fb team (N) Inter Miami}} |} | align="left" | {| class="wikitable" style="text-align:center" |+[[Светско клупско првенство во фудбал 2025#Група Б|Група Б]] ! style="width:30px" |{{Tooltip|Поз.|Позиција}} ! style="width:200px" |Екипа |- |Б1 | style="text-align:left" |{{flagsport|FRA}} {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}} |- |Б2 | style="text-align:left" |{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Atletico Madrid}} |- |Б3 | style="text-align:left" |{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Botafogo}} |- |Б4 | style="text-align:left" |{{flagsport|USA}} {{Fb team (N) Seattle Sounders FC}} |} | {| class="wikitable" style="text-align:center" |+[[Светско клупско првенство во фудбал 2025#Група Ц|Група Ц]] ! style="width:30px" |{{Tooltip|Поз.|Позиција}} ! style="width:200px" |Екипа |- |Ц1 | style="text-align:left" |{{flagsport|GER}} {{Fb team (N) Bayern Munchen}} |- |Ц2 | style="text-align:left" |{{flagsport|NZL}} {{Fb team (N) Auckland City}} |- |Ц3 | style="text-align:left" |{{flagsport|ARG}} {{Fb team (N) Boca Juniors}} |- |Ц4 | style="text-align:left" |{{flagsport|POR}} {{Fb team (N) Benfica}} |} | {| class="wikitable" style="text-align:center" |+[[Светско клупско првенство во фудбал 2025#Група Д|Група Д]] ! style="width:30px" |{{Tooltip|Поз.|Позиција}} ! style="width:200px" |Екипа |- |Д1 | style="text-align:left" |{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Flamengo}} |- |Д2 | style="text-align:left" |{{flagsport|TUN}} {{Fb team (N) Esperance Tunis}} |- |Д3 | style="text-align:left" |{{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Chelsea}} |- |Д4 | style="text-align:left" |{{flagsport|USA}} {{Fb team (N) Los Angeles FC}}<ref name="leon"/> |} |- | {| class="wikitable" style="text-align:center" |+[[Светско клупско првенство во фудбал 2025#Група Е|Група Е]] ! style="width:30px" |{{Tooltip|Поз.|Позиција}} ! style="width:200px" |Екипа |- |Е1 | style="text-align:left" |{{flagsport|ARG}} {{Fb team (N) River Plate}} |- |Е2 | style="text-align:left" |{{flagsport|JPN}} {{Fb team (N) Urawa Red Diamonds}} |- |Е3 | style="text-align:left" |{{flagsport|MEX}} {{Fb team (N) Monterrey}} |- |Е4 | style="text-align:left" |{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Inter}} |} | {| class="wikitable" style="text-align:center" |+[[Светско клупско првенство во фудбал 2025#Група Ф|Група Ф]] ! style="width:30px" |{{Tooltip|Поз.|Позиција}} ! style="width:200px" |Екипа |- |Ф1 | style="text-align:left" |{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Fluminense}} |- |Ф2 | style="text-align:left" |{{flagsport|GER}} {{Fb team (N) Borussia Dortmund}} |- |Ф3 | style="text-align:left" |{{flagsport|KOR}} {{Fb team (N) Ulsan HD}}} |- |Ф4 | style="text-align:left" |{{flagsport|RSA}} {{Fb team (N) Mamelodi Sundowns}} |} | {| class="wikitable" style="text-align:center" |+[[Светско клупско првенство во фудбал 2025#Група Г|Група Г]] ! style="width:30px" |{{Tooltip|Поз.|Позиција}} ! style="width:200px" |Екипа |- |Г1 | style="text-align:left" |{{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Manchester City}} |- |Г2 | style="text-align:left" |{{flagsport|MAR}} {{Fb team (N) Wydad Casablanca}} |- |Г3 | style="text-align:left" |{{flagsport|UAE}} {{Fb team (N) Al Ain FC}} |- |Г4 | style="text-align:left" |{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Juventus}} |} | {| class="wikitable" style="text-align:center" |+[[Светско клупско првенство во фудбал 2025#Група Х|Група Х]] ! style="width:30px" |{{Tooltip|Поз.|Позиција}} ! style="width:200px" |Екипа |- |Х1 | style="text-align:left" |{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Real Madrid}} |- |Х2 | style="text-align:left" |{{flagsport|SAU}} {{Fb team (N) Al-Hilal}} |- |Х3 | style="text-align:left" |{{flagsport|MEX}} {{Fb team (N) Pachuca}} |- |Х4 | style="text-align:left" |{{flagsport|AUT}} {{Fb team (N) Salzburg}} |} |} {{Clear}} ==Стадиони== На 28 септември 2024 година биле објавени сите 12 стадиони кој ќе бидат домаќини на турнирот.<ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/it/tournaments/mens/club-world-cup/usa-2025/articles/guida-stadi-mondiale-per-club-2025?intcmp=%28p_fifacom%29_%28d_%29_%28c_webheader-mcf-2025%29_%28sc_venues%29_%28ssc_%29_%28sssc_%29_%28l_it%29_%28da_29092024%29|title=Gli stadi della Coppa del Mondo per club FIFA 2025|website=FIFA|language=it|access-date=29 септември 2024}}</ref> Првиот натпревар со кој бил отворен турнирот се одиграл на 14 јуни 2025 година на стадионот [[Стадион Хард Рок|Хард Рок]] во [[Мајами]], додека финалето се одиграло на 13 јули 2025 година на стадионот [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]] во [[Њујорк]].<ref name="intermiami">{{Cite web|url=https://www.fifa.com/it/tournaments/mens/club-world-cup/usa-2025/articles/inter-miami-mondiale-per-club|title=L'Inter Miami parteciperà alla FIFA Club World Cup 2025|date=20 октомври 2024|access-date=20 октомври 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/it/tournaments/mens/club-world-cup/usa-2025/articles/12-stadi-mondiale-per-club-fifa|title=FIFA Club World Cup 2025™: il Presidente Infantino annuncia gli stadi ospitanti|website=FIFA|language=it|access-date=29 септември 2024}}</ref> {| class="wikitable" style="width: 100%; text-align:center" |+ |- ! colspan=2 rowspan="4" style="width: 40%" |<div align="center"> {{Location map+|USA|float=none|width=450|places= {{Location map~|USA|lat=34.05223|long=-118.24368|label='''[[Лос Анџелес]]'''}} {{Location map~|USA|lat=40.716667|long=-74|position=right|label='''[[Њујорк]]'''}} {{Location map~|USA|lat=35.219|long=-80.848|position=top|label='''[[Шарлот]]'''}} {{Location map~|USA|lat=39.096|long=-84.518|position=left|label='''[[Синсинати]]'''}} {{Location map~|USA|lat=38.89|long=-77.08|position=right|label='''[[Вашингтон]]'''}} {{Location map~|USA|lat=33.755|long=-84.39|label='''[[Атланта]]'''}} {{Location map~|USA|lat=39.998056|long=-75.144722|label='''[[Филаделфија]]'''}} {{Location map~|USA|lat=28.527|long=-81.365|position=top|label='''[[Орландо (Флорида)|Орландо]]'''}} {{Location map~|USA|lat=36.164|long=-86.781|position=left|label='''[[Нешвил]]'''}} {{Location map~|USA|lat=47.60621|long=-122.33207|position=bottom|label='''[[Сиетл]]'''}} {{Location map~|USA|lat=25.787778|long=-80.224167|position=bottom|label='''[[Мајами]]'''}} }}</div> !style="width: 20%" |[[Лос Анџелес]] !style="width: 20%" |[[Њујорк]] !style="width: 20%" |[[Нешвил]] |- |[[Роуз Боул]]<br/><small>([[Пасадена (Калифорнија)|Пасадена]], [[Калифорнија]])</small> |[[Стадион МетЛајф|МетЛајф]]<br/><small>([[Ист Ратерфорд]], [[Њу Џерзи]])</small> |[[Џодис Парк]] |- | Капацитет: '''{{formatnum:88500}}''' | Капацитет: '''{{formatnum:82500}}''' | Капацитет: '''{{formatnum:30000}}''' |- |[[File:2018.06.17_Over_the_Rose_Bowl,_Pasadena,_CA_USA_0039_(42855669451)_(cropped).jpg|200px]] |[[File:Metlife stadium (Aerial view).jpg|200px]] |[[File:GEODIS_Park.jpg|200px]] |- ![[Шарлот]] ![[Атланта]] ![[Филаделфија]] ![[Сиетл]] ![[Синсинати]] |- |[[Стадион Бенк оф Америка|Бенк оф Америка]] |[[Стадион Мерцедес Бенц|Мерцедес-Бенц]] |[[Линколн Фајненшел Филд]] |[[Лумен Филд]] |[[Стадион ТКјуЛ|ТКјуЛ]] |- | Капацитет: '''{{formatnum:75000}}''' | Капацитет: '''{{formatnum:75000}}''' | Капацитет: '''{{formatnum:69000}}''' | Капацитет: '''{{formatnum:69000}}''' | Капацитет: '''{{formatnum:26000}}''' |- |[[File:BofAStadium2015.JPG|200px]] |[[File:Mercedes Benz Stadium time lapse capture 2017-08-13.jpg|200px]] |[[File:Philly_(45).JPG|200px]] |[[File:Qwest Field North.jpg|200px]] |[[File:Tql-stadium_world-cup-qualifier_usmnt-v-mexico_11-12-2021_1903.jpg|200px]] |- !colspan=2|[[Орландо (Флорида)|Орландо]] ![[Мајами]] ![[Вашингтон]] |- |[[Стадион Кемпинг Ворлд|Кемпинг Ворлд]] |[[Стадион Орландо Сити]] |[[Стадион Хард Рок]]<br/><small>([[Мајами Гарденс]], [[Флорида]])</small> |[[Ауди Филд]] |- | Капацитет: '''{{formatnum:65000}}''' | Капацитет: '''{{formatnum:25000}}''' | Капацитет: '''{{formatnum:65000}}''' | Капацитет: '''{{formatnum:20000}}''' |- |[[File:Citrus_Bowl_Orlando_City.jpg|200px]] |[[File:Open_House_Event_(32264010504).jpg|200px]] |[[File:Hard Rock Stadium 2017 2.jpg|200px]] |[[File:Audi_Field_(45116253932).jpg|200px]] |} == Бараж == Првично {{Fb team (N) Club Leon}} се квалификувал за турнирот како победник на [[КОНКАКАФ Лига на шампиони 2023|КОНКАКАФ Лигата на шампионите 2023]], но на 21 март 2025 година биле исклучени од ФИФА поради кршење на правилата за повеќекратна сопственост, бидејќи го делат сопствеништвото со {{Fb team (N) Pachuca}}.<ref>{{cite web |date=21 март 2025 |title=FIFA Appeal Committee decision on CF Pachuca and Club León |url=https://inside.fifa.com/legal/judicial-bodies/media-releases/fifa-appeal-committee-decision-on-cf-pachuca-and-club-leon |language=en }}</ref> На 6 мај, [[Суд за спортска арбитража|Судот за спортска арбитража]] (CAS) ја отфрлил жалбата на Леон, Пачука и {{Fb team (N) Alajuelense}}, кои првично го поднеле случајот до ФИФА. ФИФА потоа го потврдила исклучувањето на Леон и одредила да се одигра бараж натпревар помеѓу {{Fb team (N) Los Angeles FC}}, финалист на [[КОНКАКАФ Лига на шампиони 2023|КОНКАКАФ Лигата на шампионите 2023]], и {{Fb team (N) Club America}}, најдобро рангираниот клуб на ранг-листата на КОНКАКАФ по крајот на 2024 година.<ref>{{cite web |date=6 мај 2025 |title=FIFA takes decision on last FIFA Club World Cup 2025 participating team |url=https://inside.fifa.com/organisation/media-releases/decision-on-last-fifa-club-world-cup-2025-participating-team |language=en }}</ref> {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|5|31|df=y}} |време = 19:30 |екипа1 = {{Fb-rt team Los Angeles FC}} |резултат = 2-1 |екипа2 = {{Fb team Club America}} |голови1 = *[[Игор Жезус (фудбалер 2003)|Игор Жезус]] {{goal|89}} *[[Денис Буанга|Буанга]] {{goal|115}} |голови2 = *{{goal|64|пен.}} [[Брајан Родригес|Родригес]] |aet = yes |стадион = [[Стадион Бенк оф Калифорнија|Бенк оф Калифорнија]] |гледачи = 20.714 |судија = {{flagsport|BRA}} [[Вилтон Сампајо]] |извештај = https://www.fifa.com/it/match-centre/match/2y0bs9z3jy1tvxkbgey8ac9p0/a43ylo3ozw62lw2qcnv3hlqfo/3j68z030kvc12z7lap9izaf4k/586ww6p8yj540g0ppkc5n0hzo?date=2025-06-01 }} ==Фаза по групи== ===Група А=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=7%|{{Abbr|Поз.|Позиција}} !width=200|Екипа !width=20|{{Abbr|Бод|Бодови}} !width=20|{{Abbr|ОН|Одиграни натпревари}} !width=20|{{Abbr|П|Победи}} !width=20|{{Abbr|Н|Нерешени}} !width=20|{{Abbr|И|Изгубени}} !width=20|{{Abbr|ДГ|Дадени голови}} !width=20|{{Abbr|ПГ|Примени голови}} !width=25|{{Abbr|ГР|Гол-разлика}} |- bgcolor=ccffcc |1.|| align="left" |{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Palmeiras}} |'''5'''||3||1||2||0||4||2||+2 |- bgcolor=ccffcc |2.|| align="left" |{{flagsport|USA}} {{Fb team (N) Inter Miami}} |'''5'''||3||1||2||0||4||3||+1 |- |3.|| align="left" |{{flagsport|POR}} {{Fb team (N) Porto}} |'''2'''||3||0||2||1||5||6||-1 |- |4.|| align="left" |{{flagsport|EGY}} {{Fb team (N) Al Ahly SC}} |'''2'''||3||0||2||1||4||6||-2 |} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|14|df=y}} |време = 20:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Al Ahly SC}} |резултат = 0&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Inter Miami}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Хард Рок|Хард Рок]], [[Мајами Гарденс]] |гледачи = 60.927<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10536/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Al Ahly FC v. Inter Miami CF |publisher=[[FIFA]] |date=June 14, 2025 |access-date=June 14, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|AUS}} [[Алиреза Фагани]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019152 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|15|df=y}} |време = 18:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Palmeiras}} |резултат = 0&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Porto}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]], [[Ист Ратерфорд]] |гледачи = 46.275<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10533/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Palmeiras v. FC Porto |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 15, 2025 |access-date=June 15, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|HON}} [[Саид Мартинес]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019149 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|19|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Palmeiras}} |резултат = 2&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Al Ahly SC}} |голови1 = *[[Весам Абу Али|Абу Али]] {{goal|49|авт.}} *[[Хосе Мануел Лопес (фудбалер)|Лопес]] {{goal|59}} |голови2 = |стадион = [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]], [[Ист Ратерфорд]] |гледачи = 35.179<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10532/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Palmeiras v. Al Ahly FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 19, 2025 |access-date=June 19, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|ENG}} [[Антони Тејлор]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019148 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|19|df=y}} |време = 15:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Inter Miami}} |резултат = 2&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Porto}} |голови1 = *[[Теласко Сеговија|Сеговија]] {{goal|47}} *[[Лионел Меси|Меси]] {{goal|54}} |голови2 = *{{goal|{{0}}8|пен.}} [[Саму Агехова|Агехова]] |стадион = [[Стадион Мерцедес Бенц|Мерцедес-Бенц]], [[Атланта]] |гледачи = 31.783<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10535/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Inter Miami CF v. FC Porto |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 19, 2025 |access-date=June 19, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|CHL}} [[Кристијан Гарај]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019151 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|23|df=y}} |време = 21:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Inter Miami}} |резултат = 2&ndash;2 |екипа2 = {{Fb team Palmeiras}} |голови1 = *[[Тадео Аљенде|Аљенде]] {{goal|16}} *[[Луис Суарес|Суарес]] {{goal|65}} |голови2 = *{{goal|80}} [[Паулињо (фудбалер 2000)|Паулињо]] *{{goal|87}} [[Маурисио Магаљаеш Прадо|Маурисио]] |стадион = [[Стадион Хард Рок|Хард Рок]], [[Мајами Гарденс]] |гледачи = 60.914<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10537/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Inter Miami CF v. Palmeiras |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 23, 2025 |access-date=June 23, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|POL}} [[Шимон Марцињак]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019153 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|23|df=y}} |време = 21:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Porto}} |резултат = 4&ndash;4 |екипа2 = {{Fb team Al Ahly SC}} |голови1 = *[[Родриго Мора (фудбалер 2007)|Мора]] {{goal|23}} *[[Вилијам Гомеш|Вилијам]] {{goal|50}} *[[Саму Агехова|Агехова]] {{goal|53}} *[[Пепе (фудбалер 1997)|Пепе]] {{goal|89}} |голови2 = *{{goal|15}}, {{goal|45+2|пен.}}, {{goal|51}} [[Весам Абу Али|Абу Али]] *{{goal|64}} [[Мохамед Али Бен Ромдан|Бен Ромдан]] |стадион = [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]], [[Ист Ратерфорд]] |гледачи = |судија = |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019150 }} ---- ===Група Б=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=7%|{{Abbr|Поз.|Позиција}} !width=200|Екипа !width=20|{{Abbr|Бод|Бодови}} !width=20|{{Abbr|ОН|Одиграни натпревари}} !width=20|{{Abbr|П|Победи}} !width=20|{{Abbr|Н|Нерешени}} !width=20|{{Abbr|И|Изгубени}} !width=20|{{Abbr|ДГ|Дадени голови}} !width=20|{{Abbr|ПГ|Примени голови}} !width=25|{{Abbr|ГР|Гол-разлика}} |- bgcolor=ccffcc |1.|| align="left" |{{flagsport|FRA}} {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}} |'''6'''||3||2||0||1||6||1||+5 |- bgcolor=ccffcc |2.|| align="left" |{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Botafogo}} |'''6'''||3||2||0||1||3||2||+1 |- |3.|| align="left" |{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Atletico Madrid}} |'''6'''||3||2||0||1||4||5||-1 |- |4.|| align="left" |{{flagsport|USA}} {{Fb team (N) Seattle Sounders FC}} |'''0'''||3||0||0||3||2||7||-5 |} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|15|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−07:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Paris Saint-Germain}} |резултат = 4&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Atletico Madrid}} |голови1 = *[[Фабијан Руис|Фабијан]] {{goal|19}} *[[Витиња (фудбалер февруари 2000)|Витиња]] {{goal|45+1}} *[[Сени Мајулу|Мајулу]] {{goal|87}} *[[Ли Канг Ин]] {{goal|90+7|пен.}} |голови2 = |стадион = [[Роуз Боул]], [[Лос Анџелес]] |гледачи = 80.619<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10539/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Paris Saint-Germain v. Atlético de Madrid |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 15, 2025 |access-date=June 15, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|ROU}} [[Иштван Ковач (фудбалски судија)|Иштван Ковач]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019155 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|15|df=y}} |време = 19:00 [[UTC−07:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Botafogo}} |резултат = 2&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Seattle Sounders FC}} |голови1 = *[[Жаир Куња|Куња]] {{goal|28}} *[[Игор Жезус (фудбалер 2001)|Игор Жезус]] {{goal|44}} |голови2 = *{{goal|75}} [[Кристијан Ролдан|К. Ролдан]] |стадион = [[Лумен Филд]], [[Сиетл]] |гледачи = 30.151<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10541/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Botafogo v. Seattle Sounders FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 15, 2025 |access-date=June 15, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|SWE}} [[Глен Ниберг]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019157 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|19|df=y}} |време = 15:00 [[UTC−07:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Seattle Sounders FC}} |резултат = 1&ndash;3 |екипа2 = {{Fb team Atletico Madrid}} |голови1 = [[Алберт Руснак|Руснак]] {{goal|50}} |голови2 = *{{goal|11}}, {{goal|55}} [[Пабло Бариос (фудбалер)|Бариос]] *{{goal|47}} [[Аксел Витсел|Витсел]] |стадион = [[Лумен Филд]], [[Сиетл]] |гледачи = 51,636<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10542/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Seattle Sounders FC v. Atlético de Madrid |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 19, 2025 |access-date=June 19, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|ARG}} Јаел Фалкон Перес |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019158 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|19|df=y}} |време = 18:00 [[UTC−07:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Paris Saint-Germain}} |резултат = 0&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Botafogo}} |голови1 = |голови2 = *{{goal|36}} [[Игор Жезус (фудбалер 2001)|Игор Жезус]] |стадион = [[Роуз Боул]], [[Лос Анџелес]] |гледачи = 53.699<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10540/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Paris Saint-Germain v. Botafogo |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 19, 2025 |access-date=June 19, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|CAN}} [[Дру Фишер]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019156 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|23|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−07:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Seattle Sounders FC}} |резултат = 0&ndash;2 |екипа2 = {{Fb team Paris Saint-Germain}} |голови1 = |голови2 = *{{goal|35}} [[Хвича Кварацхелија|Кварацхелија]] *{{goal|66}} [[Ашраф Хакими|Хакими]] |стадион = [[Лумен Филд]], [[Сиетл]] |гледачи = 50.628<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10543/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Seattle Sounders FC v. Paris Saint-Germain |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 23, 2025 |access-date=June 23, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|CHL}} Кристијан Гарај |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019159 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|23|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−07:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Atletico Madrid}} |резултат = 1&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Botafogo}} |голови1 = [[Антоан Гризман|Гризман]] {{goal|87}} |голови2 = |стадион = [[Роуз Боул]], [[Лос Анџелес]] |гледачи = 22.992<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10538/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Atlético de Madrid v. Botafogo |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 23, 2025 |access-date=June 23, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|MEX}} [[Сесар Артуро Рамос|Сесар Рамос]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019154 }} ---- ===Група Ц=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=7%|{{Abbr|Поз.|Позиција}} !width=200|Екипа !width=20|{{Abbr|Бод|Бодови}} !width=20|{{Abbr|ОН|Одиграни натпревари}} !width=20|{{Abbr|П|Победи}} !width=20|{{Abbr|Н|Нерешени}} !width=20|{{Abbr|И|Изгубени}} !width=20|{{Abbr|ДГ|Дадени голови}} !width=20|{{Abbr|ПГ|Примени голови}} !width=25|{{Abbr|ГР|Гол-разлика}} |- bgcolor=ccffcc |1.|| align="left" |{{flagsport|POR}} {{Fb team (N) Benfica}} |'''7'''||3||2||1||0||9||2||+7 |- bgcolor=ccffcc |2.|| align="left" |{{flagsport|GER}} {{Fb team (N) Bayern Munchen}} |'''6'''||3||2||0||1||12||2||+10 |- |3.|| align="left" |{{flagsport|ARG}} {{Fb team (N) Boca Juniors}} |'''2'''||3||0||2||1||4||5||-1 |- |4.|| align="left" |{{flagsport|NZL}} {{Fb team (N) Auckland City}} |'''1'''||3||0||1||2||1||17||-18 |} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|15|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Bayern Munchen}} |резултат = 10&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Auckland City}} |голови1 = *[[Кингсли Коман|Коман]] {{goal|{{0}}6}}, {{goal|21}} *[[Саша Бој|Бој]] {{goal|18}} *[[Мајкл Олисе|Олисе]] {{goal|20}}, {{goal|45+3}} *[[Томас Милер|Милер]] {{goal|45}}, {{goal|89}} *[[Џамал Мусиала|Мусиала]] {{goal|67}}, {{goal|73|пен.}}, {{goal|84}} |голови2 = |стадион = [[Стадион ТКјуЛ|ТКјуЛ]], [[Синсинати]] |гледачи = 21.152<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10545/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: FC Bayern München v. Auckland City FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 15, 2025 |access-date=June 15, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|SEN}} Иса Си |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019161 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|16|df=y}} |време = 18:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Boca Juniors}} |резултат = 2&ndash;2 |екипа2 = {{Fb team Benfica}} |голови1 = *[[Николас Отаменди|Отаменди]] {{goal|21|авт.}} *[[Родриго Батаља|Батаља]] {{goal|27}} |голови2 = *{{goal|45+3|пен.}} [[Анхел Ди Марија|Ди Марија]] *{{goal|84}} [[Николас Отаменди|Отаменди]] |стадион = [[Стадион Хард Рок|Хард Рок]], [[Мајами Гарденс]] |гледачи = 55.574<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10546/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: CA Boca Juniors v. SL Benfica |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 16, 2025 |access-date=June 16, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|MEX}} [[Сесар Артуро Рамос|Сесар Рамос]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019162 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|20|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Benfica}} |резултат = 6&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Auckland City}} |голови1 = *[[Анхел Ди Марија|Ди Марија]] {{goal|45+8|пен.}}, {{goal|90+8|пен.}} *[[Вангелис Павлидис|Павлидис]] {{goal|53}} *[[Ренато Санчес|Санчес]] {{goal|63}} *[[Леандро Бареиро|Бареиро]] {{goal|76}}, {{goal|78}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Орландо Сити]], [[Орландо]] |гледачи = 6.730<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10549/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: SL Benfica v. Auckland City FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 20, 2025 |access-date=June 20, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|QAT}} Салман Фалахи |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019165 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|20|df=y}} |време = 21:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Bayern Munchen}} |резултат = 2&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Boca Juniors}} |голови1 = *[[Хари Кејн|Кејн]] {{goal|18}} *[[Мајкл Олисе|Олисе]] {{goal|84}} |голови2 = *{{goal|66}} [[Мигел Мерентиел|Мерентиел]] |стадион = [[Стадион Хард Рок|Хард Рок]], [[Мајами Гарденс]] |гледачи = 63.587<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10547/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: FC Bayern München v. CA Boca Juniors |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 20, 2025 |access-date=June 20, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|IRN}} [[Алиреза Фагани]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019163 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|24|df=y}} |време = 14:00 [[UTC−05:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Auckland City}} |резултат = 1&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Boca Juniors}} |голови1 = *[[Кристијан Греј (фудбалер)|Греј]] {{goal|52}} |голови2 = *{{goal|26|авт.}} [[Најтн Гароу|Гароу]] |стадион = [[Џодис Парк]], [[Нешвил]] |гледачи = 16.899<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10548/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Auckland City FC v. CA Boca Juniors |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 24, 2025 |access-date=June 24, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|SWE}} [[Глен Ниберг]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019164 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|24|df=y}} |време = 15:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Benfica}} |резултат = 1&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Bayern Munchen}} |голови1 = [[Андреас Шелдеруп|Шелдеруп]] {{goal|13}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Бенк оф Америка|Бенк оф Америка]], [[Шарлот]] |гледачи = 33.287<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10544/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: SL Benfica v. FC Bayern München |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 24, 2025 |access-date=June 24, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|FRA}} [[Франсоа Летексје]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019160 }} ---- ===Група Д=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=7%|{{Abbr|Поз.|Позиција}} !width=200|Екипа !width=20|{{Abbr|Бод|Бодови}} !width=20|{{Abbr|ОН|Одиграни натпревари}} !width=20|{{Abbr|П|Победи}} !width=20|{{Abbr|Н|Нерешени}} !width=20|{{Abbr|И|Изгубени}} !width=20|{{Abbr|ДГ|Дадени голови}} !width=20|{{Abbr|ПГ|Примени голови}} !width=25|{{Abbr|ГР|Гол-разлика}} |- bgcolor=ccffcc |1.|| align="left" |{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Flamengo}} |'''7'''||3||2||1||0||6||2||+4 |- bgcolor=ccffcc |2.|| align="left" |{{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Chelsea}} |'''6'''||3||2||0||1||6||3||+3 |- |3.|| align="left" |{{flagsport|TUN}} {{Fb team (N) Esperance Tunis}} |'''3'''||3||1||0||2||1||5||-4 |- |4.|| align="left" |{{flagsport|USA}} {{Fb team (N) Los Angeles FC}} |'''1'''||3||0||1||2||1||4||-3 |} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|16|df=y}} |време = 15:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Chelsea}} |резултат = 2&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Los Angeles FC}} |голови1 = *[[Педро Нето|Нето]] {{goal|34}} *[[Енцо Фернандес|Фернандес]] {{goal|79}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Мерцедес-Бенц|Мерцедес-Бенц]], [[Атланта]] |гледачи = 22.137<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10550/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Chelsea FC v. LAFC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 16, 2025 |access-date=June 16, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|VEN}} [[Хесус Валенсуела]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019166 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|16|df=y}} |време = 21:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Flamengo}} |резултат = 2&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Esperance Tunis}} |голови1 = *[[Хорхијан де Араскаета|Де Араскаета]] {{goal|17}} *[[Луис Араужо (фудбалер)|Араужо]] {{goal|70}} |голови2 = |стадион = [[Линколн Фајненшел Филд]], [[Филаделфија]] |гледачи = 25.797<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10553/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Flamengo v. Espérance de Tunisie |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 16, 2025 |access-date=June 16, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|NED}} [[Дани Макели]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019169 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|20|df=y}} |време = 14:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Flamengo}} |резултат = 3&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Chelsea}} |голови1 = *[[Бруне Енрике (фудбалер 1990)|Бруно Енрике]] {{goal|62}} *[[Данило Луис да Силва|Данило]] {{goal|65}} *[[Валас Јан]] {{goal|83}} |голови2 = *{{goal|13}} [[Педро Нето|Нето]] |стадион = [[Линколн Фајненшел Филд]], [[Филаделфија]] |гледачи = 54.619<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10554/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: CR Flamengo v. Chelsea FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 20, 2025 |access-date=June 20, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|SLV}} [[Иван Бартон]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019170 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|20|df=y}} |време = 21:00 [[UTC−05:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Los Angeles FC}} |резултат = 0&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Esperance Tunis}} |голови1 = |голови2 = {{goal|70}} [[Јусеф Белаили|Белаили]] |стадион = [[Џодис Парк]], [[Нешвил]] |гледачи = 13.651<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10551/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: LAFC v. Espérance de Tunisie |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 20, 2025 |access-date=June 20, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|NOR}} [[Еспен Ескас]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019167 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|24|df=y}} |време = 21:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Los Angeles FC}} |резултат = 1&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Flamengo}} |голови1 = [[Денис Буанга|Буанга]] {{goal|84}} |голови2 = {{goal|86}} [[Валас Јан]] |стадион = [[Стадион Кемпинг Ворлд|Кемпинг Ворлд]], [[Орландо]] |гледачи = 32.933<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10552/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: LAFC v. CR Flamengo |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 24, 2025 |access-date=June 24, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|QAT}} Салман Фалахи |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019168 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|24|df=y}} |време = 21:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Esperance Tunis}} |резултат = 0&ndash;3 |екипа2 = {{Fb team Chelsea}} |голови1 = |голови2 = *{{goal|45+3}} [[Тосин Адарабиојо|Адарабиојо]] *{{goal|45+5}} [[Лиам Делап|Делап]] *{{goal|90+7}} [[Тајрик Џорџ|Џорџ]] |стадион = [[Линколн Фајненшел Филд]], [[Филаделфија]] |гледачи = 32.967<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10555/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Espérance de Tunisie v. Chelsea FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 24, 2025 |access-date=June 24, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|ARG}} Јаел Фалкон Перес |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019171 }} ---- ===Група Е=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=7%|{{Abbr|Поз.|Позиција}} !width=200|Екипа !width=20|{{Abbr|Бод|Бодови}} !width=20|{{Abbr|ОН|Одиграни натпревари}} !width=20|{{Abbr|П|Победи}} !width=20|{{Abbr|Н|Нерешени}} !width=20|{{Abbr|И|Изгубени}} !width=20|{{Abbr|ДГ|Дадени голови}} !width=20|{{Abbr|ПГ|Примени голови}} !width=25|{{Abbr|ГР|Гол-разлика}} |- bgcolor=ccffcc |1.|| align="left" |{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Inter}} |'''7'''||3||2||1||0||5||2||+3 |- bgcolor=ccffcc |2.|| align="left" |{{flagsport|MEX}} {{Fb team (N) Monterrey}} |'''5'''||3||1||2||0||5||1||+4 |- |3.|| align="left" |{{flagsport|ARG}} {{Fb team (N) River Plate}} |'''4'''||3||1||1||1||3||3||0 |- |4.|| align="left" |{{flagsport|JPN}} {{Fb team (N) Urawa Red Diamonds}} |'''0'''||3||0||0||3||2||9||-7 |} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|17|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−07:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team River Plate}} |резултат = 3&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Urawa Red Diamonds}} |голови1 = *[[Факундо Колидио|Колидио]] {{goal|12}} *[[Себастијан Дриуси|Дриуси]] {{goal|48}} *[[Максимилијано Меса (фудбалер 1992)|Меса]] {{goal|73}} |голови2 = |стадион = [[Лумен Филд]], [[Сиетл]] |гледачи = 11.974<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10561/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: CA River Plate v. Urawa Red Diamonds |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 17, 2025 |access-date=June 17, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|GER}} [[Феликс Цвајер]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019177 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|17|df=y}} |време = 18:00 [[UTC−07:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Monterrey}} |резултат = 1&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Inter}} |голови1 = *[[Серхио Рамос|Рамос]] {{goal|25}} |голови2 = *{{goal|42}} [[Лаутаро Мартинес|Л. Мартинес]] |стадион = [[Роуз Боул]], [[Лос Анџелес]] |гледачи = 40.311<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10558/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: CF Monterrey v. FC Internazionale Milano |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 17, 2025 |access-date=June 17, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|BRA}} [[Вилтон Сампајо]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019174 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|21|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−07:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Inter}} |резултат = 2&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Urawa Red Diamonds}} |голови1 = *[[Лаутаро Мартинес|Л. Мартинес]] {{goal|78}} *[[Валентин Карбони|Карбони]] {{goal|90+2}} |голови2 = *{{goal|11}} [[Рјома Ватанабе|Ватанабе]] |стадион = [[Лумен Филд]], [[Сиетл]] |гледачи = 25.090<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10559/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: FC Internazionale Milano v. Urawa Red Diamonds |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 21, 2025 |access-date=June 21, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|MAU}} [[Дахан Беида]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019175 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|21|df=y}} |време = 18:00 [[UTC−07:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team River Plate}} |резултат = 0&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Monterrey}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Роуз Боул]], [[Лос Анџелес]] |гледачи = 57.393<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10557/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: CA River Plate v. CF Monterrey |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 21, 2025 |access-date=June 21, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|SVN}} [[Славко Винчиќ]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019173 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|25|df=y}} |време = 18:00 [[UTC−07:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Inter}} |резултат = 2&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team River Plate}} |голови1 = *[[Франческо Пио Еспосито|Ф. Еспосито]] {{goal|72}} *[[Алесандро Бастони|Бастони]] {{goal|90+3}} |голови2 = |стадион = [[Лумен Филд]], [[Сиетл]] |гледачи = 45.135<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10560/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: FC Internazionale Milano v. CA River Plate |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 25, 2025 |access-date=June 25, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|UZB}} Илгиз Танташев |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019176 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|25|df=y}} |време = 18:00 [[UTC−07:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Urawa Red Diamonds}} |резултат = 0&ndash;4 |екипа2 = {{Fb team Monterrey}} |голови1 = |голови2 = *{{goal|30}} [[Нелсон Деоса|Деоса]] *{{goal|34}}, {{goal|90+7}} [[Херман Бертераме|Бертераме]] *{{goal|39}} [[Хесус Мануел Корона|Корона]] |стадион = [[Роуз Боул]], [[Лос Анџелес]] |гледачи = 14.312<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10556/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Urawa Red Diamonds v. CF Monterrey |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 25, 2025 |access-date=June 25, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|GER}} [[Феликс Цвајер]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019172 }} ---- ===Група Ф=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=7%|{{Abbr|Поз.|Позиција}} !width=200|Екипа !width=20|{{Abbr|Бод|Бодови}} !width=20|{{Abbr|ОН|Одиграни натпревари}} !width=20|{{Abbr|П|Победи}} !width=20|{{Abbr|Н|Нерешени}} !width=20|{{Abbr|И|Изгубени}} !width=20|{{Abbr|ДГ|Дадени голови}} !width=20|{{Abbr|ПГ|Примени голови}} !width=25|{{Abbr|ГР|Гол-разлика}} |- bgcolor=ccffcc |1.|| align="left" |{{flagsport|GER}} {{Fb team (N) Borussia Dortmund}} |'''7'''||3||2||1||0||5||3||+2 |- bgcolor=ccffcc |2.|| align="left" |{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Fluminense}} |'''5'''||3||1||2||0||4||2||+2 |- |3.|| align="left" |{{flagsport|RSA}} {{Fb team (N) Mamelodi Sundowns}} |'''4'''||3||1||1||1||4||4||0 |- |4.|| align="left" |{{flagsport|KOR}} {{Fb team (N) Ulsan HD}} |'''0'''||3||0||0||3||2||6||-4 |} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|17|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Fluminense}} |резултат = 0&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Borussia Dortmund}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]], [[Ист Ратерфорд]] |гледачи = 34.736<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10562/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Fluminense FC v. Borussia Dortmund |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 17, 2025 |access-date=June 17, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|UZB}} Илгиз Танташев |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019178 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|17|df=y}} |време = 18:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Ulsan HD}} |резултат = 0&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Mamelodi Sundowns}} |голови1 = |голови2 = *{{goal|36}} [[Икрам Рајнерс|Рајнерс]] |стадион = [[Стадион Орландо Сити]], [[Орландо]] |гледачи = 3.412<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10567/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Ulsan HD v. Mamelodi Sundowns FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 17, 2025 |access-date=June 17, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|FRA}} [[Клеман Тирпен]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019183 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|21|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Mamelodi Sundowns}} |резултат = 3&ndash;4 |екипа2 = {{Fb team Borussia Dortmund}} |голови1 = *[[Лукас Рибеиро Кошта|Рибеиро]] {{goal|11}} *[[Икрам Рајнерс|Рајнерс]] {{goal|62}} *[[Лебо Мотиба|Мотиба]] {{goal|90}} |голови2 = *{{goal|16}} [[Фелик Нмеча|Нмеча]] *{{goal|34}} [[Серху Гираси|Гираси]] *{{goal|45}} [[Џоб Белингам|Белингам]] *{{goal|59|авт.}} [[Хулисо Мудау|Мудау]] |стадион = [[Стадион ТКјуЛ|ТКјуЛ]], [[Синсинати]] |гледачи = 14.006<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10565/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Mamelodi Sundowns FC v. Borussia Dortmund |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 21, 2025 |access-date=June 21, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|PAR}} Хуан Габриел Бенитес |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019181 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|21|df=y}} |време = 18:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Fluminense}} |резултат = 4&ndash;2 |екипа2 = {{Fb team Ulsan HD}} |голови1 = *[[Џон Аријас|Аријас]] {{goal|27}} *[[Густаво Нонато|Нонато]] {{goal|66}} *[[Хуан Пабло Фрејтес|Фрејтес]] {{goal|83}} *[[Кено (фудбалер)|Кено]] {{goal|90+2}} |голови2 = *[[Ли Џин Хјун]] {{goal|37}} *[[Ум Вон Сан]] {{goal|45+3}} |стадион = [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]], [[Ист Ратерфорд]] |гледачи = 29.321<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10563/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Fluminense FC v. Ulsan HD |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 21, 2025 |access-date=June 21, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|ENG}} [[Мајкл Оливер (фудбалски судија)|Мајкл Оливер]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019179 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|25|df=y}} |време = 15:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Borussia Dortmund}} |резултат = 1&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Ulsan HD}} |голови1 = [[Даниел Свенсон (фудбалер 2002)|Свенсон]] {{goal|36}} |голови2 = |стадион = [[Стадион ТКјуЛ|ТКјуЛ]], [[Синсинати]] |гледачи = 8.239<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10564/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Borussia Dortmund v. Ulsan HD |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 25, 2025 |access-date=June 25, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|USA}} [[Тори Пенсо]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019180 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|25|df=y}} |време = 15:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Mamelodi Sundowns}} |резултат = 0&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Fluminense}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Хард Рок|Хард Рок]], [[Мајами Гарденс]] |гледачи = 14.312<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10566/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Mamelodi Sundowns FC v. Fluminense FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 25, 2025 |access-date=June 25, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|ENG}} [[Антони Тејлор (фудбалски судија)|Антони Тејлор]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019182 }} ---- ===Група Г=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=7%|{{Abbr|Поз.|Позиција}} !width=200|Екипа !width=20|{{Abbr|Бод|Бодови}} !width=20|{{Abbr|ОН|Одиграни натпревари}} !width=20|{{Abbr|П|Победи}} !width=20|{{Abbr|Н|Нерешени}} !width=20|{{Abbr|И|Изгубени}} !width=20|{{Abbr|ДГ|Дадени голови}} !width=20|{{Abbr|ПГ|Примени голови}} !width=25|{{Abbr|ГР|Гол-разлика}} |- bgcolor=ccffcc |1.|| align="left" |{{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Manchester City}} |'''9'''||3||3||0||0||13||2||+11 |- bgcolor=ccffcc |2.|| align="left" |{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Juventus}} |'''6'''||3||2||0||1||11||6||+5 |- |3.|| align="left" |{{flagsport|UAE}} {{Fb team (N) Al Ain FC}} |'''3'''||3||1||0||2||2||12||-10 |- |4.|| align="left" |{{flagsport|MAR}} {{Fb team (N) Wydad Casablanca}} |'''0'''||3||0||0||3||2||8||-6 |} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|18|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Manchester City}} |резултат = 2&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Wydad Casablanca}} |голови1 = *[[Фил Фоден|Фоден]] {{goal|{{0}}2}} *[[Жереми Доку|Доку]] {{goal|42}} |голови2 = |стадион = [[Линколн Фајненшел Филд]], [[Филаделфија]] |гледачи = 37.446<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10571/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Manchester City v. Wydad AC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 18, 2025 |access-date=June 18, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|BRA}} [[Рамон Абати]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019187 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|18|df=y}} |време = 21:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Al Ain FC}} |резултат = 0&ndash;5 |екипа2 = {{Fb team Juventus}} |голови1 = |голови2 = *{{goal|11}}, {{goal|45+4}} [[Рандал Коло Муани|Коло Муани]] *{{goal|21}}, {{goal|58}} [[Франсиско Консеисао|Консеисао]] *{{goal|31}} [[Кенан Јилдиз|Јилдиз]] |стадион = [[Ауди Филд]], [[Вашингтон]] |гледачи = 18.161<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10572/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Al Ain FC v. Juventus FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 18, 2025 |access-date=June 18, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|USA}} [[Тори Пенсо]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019188 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|22|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Juventus}} |резултат = 4&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Wydad Casablanca}} |голови1 = *[[Абделмунаим Бутил|Бутил]] {{goal|{{0}}6|авт.}} *[[Кенан Јилдиз|Јилдиз]] {{goal|16}}, {{goal|69}} *[[Душан Влаховиќ|Влаховиќ]] {{goal|90+4|пен.}} |голови2 = *{{goal|25}} [[Тембинкоси Лорч|Лорч]] |стадион = [[Линколн Фајненшел Филд]], [[Филаделфија]] |гледачи = 31.975<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10570/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Juventus FC v. Wydad AC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 22, 2025 |access-date=June 22, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|HON}} [[Саид Мартинес]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019186 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|22|df=y}} |време = 21:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Manchester City}} |резултат = 6&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Al Ain FC}} |голови1 = *[[Илкај Гундоган|Гундоган]] {{goal|{{0}}8}}, {{goal|73}} *[[Клаудио Ечевери|Ечевери]] {{goal|27}} *[[Ерлинг Холанд|Холанд]] {{goal|45+5|пен.}} *[[Оскар Боб|Боб]] {{goal|84}} *[[Рајан Шерки|Шерки]] {{goal|89}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Мерцедес-Бенц|Мерцедес-Бенц]], [[Атланта]] |гледачи = 40.392<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10568/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Manchester City v. Al Ain FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 22, 2025 |access-date=June 22, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|ALG}} [[Мустафа Горбал]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019184 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|26|df=y}} |време = 15:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Juventus}} |резултат = 2&ndash;5 |екипа2 = {{Fb team Manchester City}} |голови1 = *[[Тен Копмејнерс|Копмејнерс]] {{goal|11}} *[[Душан Влаховиќ|Влаховиќ]] {{goal|84}} |голови2 = *{{goal|{{0}}9}} [[Жереми Доку|Доку]] *{{goal|26|авт.}} [[Пјер Калулу|Калулу]] *{{goal|52}} [[Ерлинг Холанд|Холанд]] *{{goal|69}} [[Фил Фоден|Фоден]] *{{goal|75}} [[Савињо]] |стадион = [[Стадион Кемпинг Ворлд|Кемпинг Ворлд]], [[Орландо]] |гледачи = 54.320<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10569/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Juventus FC v. Manchester City |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 26, 2025 |access-date=June 26, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|FRA}} [[Клеман Тирпен]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019185 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|26|df=y}} |време = 15:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Wydad Casablanca}} |резултат = 1&ndash;2 |екипа2 = {{Fb team Al Ain FC}} |голови1 = *[[Касиус Маилула|Маилула]] {{goal|{{0}}4}} |голови2 = *{{goal|45+1|пен.}} [[Коџо Фо-До Лаба|Лаба]] *{{goal|50}} [[Алехандро Ромеро|Каку]] |стадион = [[Ауди Филд]], [[Вашингтон]] |гледачи = 10.785<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10573/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Wydad AC v. Al Ain FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 26, 2025 |access-date=June 26, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|CAN}} [[Дру Фишер]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019189 }} ---- ===Група Х=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=7%|{{Abbr|Поз.|Позиција}} !width=200|Екипа !width=20|{{Abbr|Бод|Бодови}} !width=20|{{Abbr|ОН|Одиграни натпревари}} !width=20|{{Abbr|П|Победи}} !width=20|{{Abbr|Н|Нерешени}} !width=20|{{Abbr|И|Изгубени}} !width=20|{{Abbr|ДГ|Дадени голови}} !width=20|{{Abbr|ПГ|Примени голови}} !width=25|{{Abbr|ГР|Гол-разлика}} |- bgcolor=ccffcc |1.|| align="left" |{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Real Madrid}} |'''7'''||3||2||1||0||7||2||+5 |- bgcolor=ccffcc |2.|| align="left" |{{flagsport|SAU}} {{Fb team (N) Al-Hilal}} |'''5'''||3||1||2||0||3||1||+2 |- |3.|| align="left" |{{flagsport|AUT}} {{Fb team (N) Salzburg}} |'''4'''||3||1||1||1||2||4||-2 |- |4.|| align="left" |{{flagsport|MEX}} {{Fb team (N) Pachuca}} |'''0'''||3||0||0||3||2||7||-5 |} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|18|df=y}} |време = 15:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Real Madrid}} |резултат = 1&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Al-Hilal}} |голови1 = [[Гонсало Гарсија (фудбалер 2004)|Г. Гарсија]] {{goal|34}} |голови2 = {{goal|41|пен.}} [[Рубен Невеш|Невеш]] |стадион = [[Стадион Хард Рок|Хард Рок]], [[Мајами Гарденс]] |гледачи = 62.415<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10576/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Real Madrid C. F. v. Al Hilal |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 18, 2025 |access-date=June 18, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|ARG}} [[Факундо Тељо]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019192 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|18|df=y}} |време = 18:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Pachuca}} |резултат = 1&ndash;2 |екипа2 = {{Fb team Salzburg}} |голови1 = [[Брајан Гонсалес (мексикански фудбалер)|Гонсалес]] {{goal|56}} |голови2 = *{{goal|42}} [[Оскар Глух|Глух]] *{{goal|76}} [[Карим Онисиво|Онисиво]] |стадион = [[Стадион ТКјуЛ|ТКјуЛ]], [[Синсинати]] |гледачи = 5.282<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10575/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: CF Pachuca v. FC Salzburg |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 18, 2025 |access-date=June 18, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|ALG}} [[Мустафа Горбал]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019191 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|22|df=y}} |време = 15:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Real Madrid}} |резултат = 3&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Pachuca}} |голови1 = *[[Џуд Белингам|Белингам]] {{goal|35}} *[[Арда Ѓулер|Ѓулер]] {{goal|43}} *[[Федерико Валверде|Валверде]] {{goal|70}} |голови2 = *{{goal|80}} [[Елијас Монтиел|Монтиел]] |стадион = [[Стадион Бенк оф Америка]], [[Шарлот]] |гледачи = 70.248<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10574/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Real Madrid C. F. v. CF Pachuca |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 22, 2025 |access-date=June 22, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|BRA}} [[Рамон Абати]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019190 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|22|df=y}} |време = 18:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Salzburg}} |резултат = 0&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Al-Hilal}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Ауди Филд]], [[Вашингтон]] |гледачи = 16.167<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10579/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: FC Salzburg v. Al Hilal |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 22, 2025 |access-date=June 22, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|BRA}} [[Вилтон Сампајо]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019195 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|26|df=y}} |време = 20:00 [[UTC−05:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Al-Hilal}} |резултат = 2&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Pachuca}} |голови1 = *[[Салем Ал-Давсари|С. Ал-Давсари]] {{goal|22}} *[[Маркос Леонардо]] {{goal|90+5}} |голови2 = |стадион = [[Џодис Парк]], [[Нешвил]] |гледачи = 14.147<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10577/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Al Hilal v. CF Pachuca |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 26, 2025 |access-date=June 26, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|NED}} [[Дани Макели]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019193 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|26|df=y}} |време = 21:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Salzburg}} |резултат = 0&ndash;3 |екипа2 = {{Fb team Real Madrid}} |голови1 = |голови2 = *{{goal|40}} [[Винисиус Жуниор|Винисиус]] *{{goal|45+3}} [[Федерико Валверде|Валверде]] *{{goal|84}} [[Гонсало Гарсија (фудбалер 2004)|Г. Гарсија]] |стадион = [[Линколн Фајненшел Филд]], [[Филаделфија]] |гледачи = 64.811<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10578/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: FC Salzburg v. Real Madrid C. F. |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 26, 2025 |access-date=June 26, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|MAU}} Дахан Беида |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019194 }} ---- == Нокаут фаза == ==== Резултати ==== <section begin=Bracket />{{#invoke:RoundN|N16 |style=white-space:nowrap|widescore=yes |bold_winner=high|3rdplace=no |RD1=[[#Осмианфинале|Осминафинале]] |RD2=[[#Четвртфинале|Четвртфинале]] |RD3=[[#Полуфинале|Полуфинале]] |RD4=[[#Финале|Финале]] <!--Date-Place|Team 1|Score 1|Team 2|Score 2--> <!--Round of 16--> |30 јуни – [[Стадион Бенк оф Америка|Шарлот]]|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Inter}}|0|{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Fluminense}}|2 |30 јуни – [[Стадион Кемпинг Ворлд|Орландо]]|{{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Manchester City}}|3|{{flagsport|SAU}} {{Fb team (N) Al-Hilal}} {{aet}}|4 |28 јуни – [[Линколн Фајненшел Филд|Филаделфија]]|{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Palmeiras}} {{aet}}|1|{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Botafogo}}|0 |28 јуни – [[Стадион Бенк оф Америка|Шарлот]]|{{flagsport|POR}} {{Fb team (N) Benfica}}|1|{{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Chelsea}} {{aet}}|4 |29 јуни – [[Стадион Мерцедес-Бенц|Атланта]]|{{flagsport|FRA}} {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}|4|{{flagsport|USA}} {{Fb team (N) Inter Miami}}|0 |29 јуни – [[Стадион Хард Рок|Мајами Гарденс]]|{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Flamengo}}|2|{{flagsport|GER}} {{Fb team (N) Bayern Munchen}}|4 |1 јули – [[Стадион Хард Рок|Мајами Гарденс]]|{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Real Madrid}}|1|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Juventus}}|0 |1 јули – [[Стадион Мерцедес-Бенц|Атланта]]|{{flagsport|GER}} {{Fb team (N) Borussia Dortmund}}|2|{{flagsport|MEX}} {{Fb team (N) Monterrey}}|1 <!--Quarterfinals--> |4 јули – [[Стадион Орландо Сити|Орландо]]|{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Fluminense}}|2|{{flagsport|SAU}} {{Fb team (N) Al-Hilal}}|1 |4 јули – [[Линколн Фајненшел Филд|Филаделфија]]|{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Palmeiras}}|1|{{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Chelsea}}|2 |5 јули – [[Стадион Мерцедес-Бенц|Атланта]]|{{flagsport|FRA}} {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}|2|{{flagsport|GER}} {{Fb team (N) Bayern Munchen}}|0 |5 јули – [[Стадион МетЛајф|Ист Ратерфорд]]|{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Real Madrid}}|3|{{flagsport|GER}} {{Fb team (N) Borussia Dortmund}}|2 <!--Semifinals--> |8 јули – [[Стадион МетЛајф|Ист Ратерфорд]]|{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Fluminense}}|0|{{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Chelsea}}|2 |9 јули – [[Стадион МетЛајф|Ист Ратерфорд]]|{{flagsport|FRA}} {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}|4|{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Real Madrid}}|0 <!--Final--> |13 јули – [[Стадион МетЛајф|Ист Ратерфорд]]|{{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Chelsea}}|3|{{flagsport|FRA}} {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}|0 }}<section end=Bracket /> ===Осминафинале=== {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|28|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Palmeiras}} |резултат = 1&ndash;0 |aet = y |екипа2 = {{Fb team Botafogo}} |голови1 = [[Паулињо (фудбалер 2000)|Паулињо]] {{goal|100}} |голови2 = |стадион = [[Линколн Фајненшел Филд]], [[Филаделфија]] |гледачи = 33.657<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10587/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Palmeiras v. Botafogo |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 28, 2025 |access-date=June 28, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|FRA}} [[Франсоа Летексје]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289186/400019203 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|28|df=y}} |време = 16:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Benfica}} |резултат = 1&ndash;4 |aet = y |екипа2 = {{Fb team Chelsea}} |голови1 = [[Анхел Ди Марија|Ди Марија]] {{goal|90+5|пен.}} |голови2 = *{{goal|64}} [[Рис Џејмс (фудбалер 1999)|Џејмс]] *{{goal|108}} [[Кристофер Нкунку|Нкунку]] *{{goal|114}} [[Педро Нето|Нето]] *{{goal|117}} [[Кирнан Дјусбери-Хол|Дјусбери-Хол]] |стадион = [[Стадион Бенк оф Америка]], [[Шарлот]] |гледачи = 25.929<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10582/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: SL Benfica v. Chelsea FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 28, 2025 |access-date=June 28, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|SLO}} [[Славко Винчиќ]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289186/400019198 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|29|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Paris Saint-Germain}} |резултат = 4&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Inter Miami}} |голови1 = *[[Жоао Невеш|Невеш]] {{goal|{{0}}6}}, {{goal|39}} *[[Томас Авилес|Авилес]] {{goal|44|авт.}} *[[Ашраф Хакими|Хакими]] {{goal|45+3}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Мерцедес-Бенц|Мерцедес-Бенц]], [[Атланта]] |гледачи = 65.574<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10580/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Paris Saint-Germain v. Inter Miami CF |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 29, 2025 |access-date=June 29, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|BRA}} [[Вилтон Сампајо]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289186/400019196 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|29|df=y}} |време = 16:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Flamengo}} |резултат = 2&ndash;4 |екипа2 = {{Fb team Bayern Munchen}} |голови1 = *[[Жерсон (фудбалер 1997)|Жерсон]] {{goal|33}} *[[Жоржињо (фудбалер 1991)|Жоржињо]] {{goal|55|пен.}} |голови2 = *{{goal|{{0}}6|авт.}} [[Ерик Пулгар|Пулгар]] *{{goal|{{0}}9}}, {{goal|73}} [[Хари Кејн|Кејн]] *{{goal|41}} [[Леон Горецка|Горецка]] |стадион = [[Стадион Хард Рок|Хард Рок]], [[Мајами Гарденс]] |гледачи = 60.914<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10584/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: CR Flamengo v. FC Bayern München |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 29, 2025 |access-date=June 29, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|ENG}} [[Мајкл Оливер (англиски фудбалер)|Мајкл Оливер]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289186/400019200 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|30|df=y}} |време = 15:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Inter}} |резултат = 0&ndash;2 |екипа2 = {{Fb team Fluminense}} |голови1 = |голови2 = *{{goal|{{0}}3}} [[Херман Кано|Кано]] *{{goal|90+3}} [[Еркулес (фудбалер 2000)|Еркулес]] |стадион = [[Стадион Бенк оф Америка]], [[Шарлот]] |гледачи = 20.030<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10583/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: FC Internazionale Milano v. Fluminense FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 30, 2025 |access-date=June 30, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|SLV}} [[Иван Бартон]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289186/400019199 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|30|df=y}} |време = 21:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Manchester City}} |резултат = 3&ndash;4 |aet = y |екипа2 = {{Fb team Al-Hilal}} |голови1 = *[[Бернардо Силва|Силва]] {{goal|{{0}}9}} *[[Ерлинг Холанд|Холанд]] {{goal|55}} *[[Фил Фоден|Фоден]] {{goal|104}} |голови2 = *{{goal|46}}, {{goal|112}} [[Маркос Леонардо|Леонардо]] *{{goal|52}} [[Малком (фудбалер)|Малком]] *{{goal|94}} [[Калиду Кулибали|Кулибали]] |стадион = [[Стадион Кемпинг Ворлд|Кемпинг Ворлд]], [[Орландо]] |гледачи = 42.311<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10586/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Manchester City v. Al Hilal |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 30, 2025 |access-date=June 30, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|VEN}} [[Хесус Валенсуела]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289186/400019202 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|7|1|df=y}} |време = 15:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Real Madrid}} |резултат = 1&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Juventus}} |голови1 = [[Гонсало Гарсија (фудбалер 2004)|Г. Гарсија]] {{goal|54}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Хард Рок|Хард Рок]], [[Мајами Гарденс]] |гледачи = 62.149<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10585/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Real Madrid C. F. v. Juventus FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=July 1, 2025 |access-date=July 1, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|POL}} [[Шимон Марцињак]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289186/400019201 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|7|1|df=y}} |време = 21:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Borussia Dortmund}} |резултат = 2&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Monterrey}} |голови1 = [[Серу Гираси|Гираси]] {{goal|14}}, {{goal|24}} |голови2 = {{goal|48}} [[Херман Бертераме|Бертераме]] |стадион = [[Стадион Мерцедес-Бенц|Мерцедес-Бенц]], [[Атланта]] |гледачи = 31,442<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10581/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Borussia Dortmund v. CF Monterrey |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=July 1, 2025 |access-date=July 1, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|ARG}} [[Факундо Тељо]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289186/400019197 }} ---- ===Четвртфинале=== {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|7|4|df=y}} |време = 15:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Fluminense}} |резултат = 2&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Al-Hilal}} |голови1 = *[[Матеуш Мартинели|Мартинели]] {{goal|40}} *[[Еркулес (фудбалер 2000)|Еркулес]] {{goal|70}} |голови2 = {{goal|51}} [[Маркос Леонардо]] |стадион = [[Стадион Кемпинг Ворлд|Кемпинг Ворлд]], [[Орландо]] |гледачи = 43.091<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10590/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Fluminense FC v. Al Hilal |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=July 4, 2025 |access-date=July 4, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|NED}} [[Дани Макели]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289187/400019206 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|7|4|df=y}} |време = 21:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Palmeiras}} |резултат = 1&ndash;2 |екипа2 = {{Fb team Chelsea}} |голови1 = [[Естевао Вилијан|Естевао]] {{goal|53}} |голови2 = *{{goal|16}} [[Кол Палмер|Палмер]] *{{goal|83|авт.}} [[Вевертон Переира да Силва|Вевертон]] |стадион = [[Линколн Фајненшел Филд]], [[Филаделфија]] |гледачи = 65.782<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10591/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Palmeiras v. Chelsea FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=July 4, 2025 |access-date=July 4, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|AUS}} [[Алиреза Фагани]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289187/400019207 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|7|5|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Paris Saint-Germain}} |резултат = 2&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Bayern Munchen}} |голови1 = *[[Дезире Дуе|Дуе]] {{goal|78}} *[[Усман Дембеле|Дембеле]] {{goal|90+6}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Мерцедес-Бенц|Мерцедес-Бенц]], [[Атланта]] |гледачи = 66.937<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10589/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Paris Saint-Germain v. FC Bayern München |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=July 5, 2025 |access-date=July 5, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|ENG}} [[Антони Тејлор (фудбалски судија)|Антони Тејлор]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289187/400019205 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|7|5|df=y}} |време = 16:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Real Madrid}} |резултат = 3&ndash;2 |екипа2 = {{Fb team Borussia Dortmund}} |голови1 = *[[Гонсало Гарсија (фудбалер 2004)|Г. Гарсија]] {{goal|10}} *[[Фран Гарсија (фудбалер 1999)|Ф. Гарсија]] {{goal|20}} *[[Килијан Мбапе|Мбапе]] {{goal|90+4}} |голови2 = *{{goal|90+3}} [[Максимилијан Бајер|Бајер]] *{{goal|90+8|пен.}} [[Серу Гираси|Гираси]] |стадион = [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]], [[Ист Ратерфорд]] |гледачи = 76.611<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10588/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Real Madrid C. F. v. Borussia Dortmund |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=July 5, 2025 |access-date=July 5, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|BRA}} [[Рамон Абати]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289187/400019204 }} ---- ===Полуфинале=== {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|7|8|df=y}} |време = 15:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Fluminense}} |резултат = 0&ndash;2 |екипа2 = {{Fb team Chelsea}} |голови1 = |голови2 = {{goal|18}}, {{goal|56}} [[Жоао Педро (фудбалер 2001)|Жоао Педро]] |стадион = [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]], [[Ист Ратерфорд]] |гледачи = 70.556<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10592/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Fluminense FC v. Chelsea FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=July 8, 2025 |access-date=July 8, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|FRA}} [[Франсоа Летексје]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289188/400019208 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|7|9|df=y}} |време = 15:10 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Paris Saint-Germain}} |резултат = 4&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Real Madrid}} |голови1 = *[[Фабијан Руис|Руис]] {{goal|{{0}}6}}, {{goal|24}} *[[Усман Дембеле|Дембеле]] {{goal|{{0}}9}} *[[Гонсало Рамош|Рамош]] {{goal|87}} |голови2 = |стадион = [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]], [[Ист Ратерфорд]] |гледачи = 77.542<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10593/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Paris Saint-Germain v. Real Madrid C. F. |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com |date=July 9, 2025 |access-date=July 9, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|POL}} [[Шимон Марцињак]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289188/400019209 }} ===Финале=== {{main|Финале на Светското клупско првенство во фудбал 2025}} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|7|9|df=y}} |време = 15:10 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Chelsea}} |резултат = 3&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Paris Saint-Germain}} |голови1 = *[[Кол Палмер|Палмер]] {{goal|22}}, {{goal|30}} *[[Жоао Педро (фудбалер 2001)|Жоао Педро]] {{goal|43}} |голови2 = |стадион = [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]], [[Ист Ратерфорд]] |гледачи = 81.118<ref name="report July 13">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10594/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Chelsea FC v. Paris Saint-Germain |publisher=Fédération Internationale de Football Association |website=FIFA.com |date=July 13, 2025 |access-date=July 13, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|AUS}} [[Алиреза Фагани]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289190/400019210 }} == Листа на стрелци == {{Classifica marcatori/inizio|пенали=да}} {{Classifica marcatori|голови=4|ESP|име=[[Гонсало Гарсија (фудбалер 2004)|Гонсало Гарсија]]|клуб={{Fb team Real Madrid}}|глава=да}} {{Classifica marcatori|голови=4|BRA|име=[[Маркос Леонардо]]|клуб={{Fb team Al-Hilal}}|глава=да}} {{Classifica marcatori|голови=4|пенали=1|GUI|име=[[Серу Гираси]]|клуб={{Fb team Borussia Dortmund}}|глава=да}} {{Classifica marcatori|голови=4|пенали=4|ARG|име=[[Анхел Ди Марија]]|клуб={{Fb team Benfica}}|глава=да}} {{Classifica marcatori|голови=3|PAL|име=[[Весам Абу Али]]|клуб={{Fb team Al Ahly SC}}}} {{Classifica marcatori|голови=3|MEX|име=[[Херман Бертераме]]|клуб={{Fb team Monterrey}}}} {{Classifica marcatori|голови=3|TUR|име=[[Кенан Јилдиз]]|клуб={{Fb team Juventus}}}} {{Classifica marcatori|голови=3|ENG|име=[[Хари Кејн]]|клуб={{Fb team Bayern Munchen}}}} {{Classifica marcatori|голови=3|PRT|име=[[Педро Нето]]|клуб={{Fb team Chelsea}}}} {{Classifica marcatori|голови=3|FRA|име=[[Мајкл Олисе]]|клуб={{Fb team Bayern Munchen}}}} {{Classifica marcatori|голови=3|ENG|име=[[Кол Палмер]]|клуб={{Fb team Chelsea}}}} {{Classifica marcatori|голови=3|BRA|име=[[Жоао Педро (фудбалер 2001)|Жоао Педро]]|клуб={{Fb team Chelsea}}}} {{Classifica marcatori|голови=3|ESP|име=[[Фабијан Руис]]|клуб={{Fb team Paris Saint-Germain}}}} {{Classifica marcatori|голови=3|ENG|име=[[Фил Фоден]]|клуб={{Fb team Manchester City}}}} {{Classifica marcatori|голови=3|пенали=1|DEU|име=[[Џамал Мусиала]]|клуб={{Fb team Bayern Munchen}}}} {{Classifica marcatori|голови=3|пенали=1|NOR|име=[[Ерлинг Холанд]]|клуб={{Fb team Manchester City}}}} {{Classifica marcatori/fine}} ==Награди== Следниве награди биле доделени по завршувањето на турнирот.<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/club-world-cup/usa-2025/articles/palmer-sanchez-doue-garcia-award-winners |title=Golden boy Palmer heads FIFA Club World Cup award winners |work=[[FIFA]] |date=July 13, 2025 |access-date=July 13, 2025}}</ref> {| class="wikitable" style="margin:auto; text-align:center; width:50%;" |- !scope=col style="background-color: gold" | Златна топка !scope=col style="background-color: silver" | Сребрена топка !scope=col style="background-color: #cc9966" | Бронзена топка |- |{{flagsport|ENG}} [[Кол Палмер]]<br />({{Fb team (N) Chelsea}}) |{{flagsport|POR}} [[Витиња (фудбалер февруари 2000)|Витиња]]<br />({{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}) |{{flagsport|ECU}} [[Мојсес Каиседо]]<br />({{Fb team (N) Chelsea}}) |- !colspan="3"|Награда за најдобар стрелец |- |colspan="3"|{{flagsport|ESP}} [[Гонсало Гарсија (фудбалер 2004)|Гонсало Гарсија]]<br />({{Fb team (N) Real Madrid}}) |- !colspan="3"|Златна ракавица |- |colspan="3"|{{flagsport|ESP}} [[Роберт Санчес]]<br />({{Fb team (N) Chelsea}}) |- !colspan="3"|ФИФА Најдобар млад играч |- |colspan="3"|{{flagsport|FRA}} [[Дезире Дуе]]<br />({{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}) |- !colspan="3"|ФИФА Ферплеј трофеј |- |colspan="3"|{{flagsport|GER}} {{Fb team (N) Bayern Munchen}} |} <br /> ==Спонзори== {| class="wikitable sortable" !FIFA Club World Cup 2025 Partners !FIFA Club World Cup 2025 Suppliers |- | style="vertical-align:top;" | * [[AB InBev]] ([[Anheuser-Busch brands#Michelob|Michelob Ultra]] and [[Budweiser]])<ref>{{cite news|title=AB InBev Becomes Official Beer Partner of FIFA Club World Cup 2025™|date=November 25, 2024|url=https://www.ab-inbev.com/news-media/news-stories/fifa-club-world-cup|website=AB-InBev.com|publisher=[[AB InBev]]|archive-date=June 15, 2025|access-date=June 15, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250615015656/https://www.ab-inbev.com/news-media/news-stories/fifa-club-world-cup|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=AB InBev named Official Beer Partner of FIFA Club World Cup 25™|url=https://inside.fifa.com/about-fifa/commercial/media-releases/ab-inbev-named-official-beer-partner-of-fifa-club-world-cup-25|publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|access-date=November 25, 2024|archive-date=November 25, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241125112019/https://inside.fifa.com/about-fifa/commercial/media-releases/ab-inbev-named-official-beer-partner-of-fifa-club-world-cup-25|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |date=November 25, 2024 |title=FIFA signs Budweiser brewer AB InBev to separate sponsor deal for 2025 Club World Cup in the US |url=https://apnews.com/article/fifa-club-world-cup-sponsor-budweiser-abinbev-aa1446f6fdc591610194c5f74b1b5f75 |access-date=April 1, 2025 |work=Associated Press News |archive-date=April 1, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250401165344/https://apnews.com/article/fifa-club-world-cup-sponsor-budweiser-abinbev-aa1446f6fdc591610194c5f74b1b5f75 |url-status=live }}</ref> * [[Airbnb]]<ref>{{cite web|url=https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.com/airbnb-and-fifa-announce-major-multi-tournament-partnership|title=Airbnb and FIFA announce major multi-tournament partnership|publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com}}</ref> * [[Bank of America]]<ref>{{cite web|title=Bank of America builds on partnership with FIFA to become Official Partner of FIFA Club World Cup 2025™|url=https://inside.fifa.com/about-fifa/commercial/media-releases/bank-of-america-official-partner-fifa-club-world-cup-2025|publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|access-date=December 3, 2024}}</ref> * Betano<ref>{{cite web |date=June 17, 2025 |title=Betano named regional sponsor for FIFA Club World Cup |url=https://www.insideworldfootball.com/2025/06/17/betano-named-regional-sponsor-fifa-club-world-cup/ |access-date=June 17, 2025 |archive-date=June 19, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250619200900/https://www.insideworldfootball.com/2025/06/17/betano-named-regional-sponsor-fifa-club-world-cup/ |url-status=live }}</ref> * [[The Coca-Cola Company|Coca-Cola]]<ref>{{cite web |last=Matthews |first=Sam |date=November 22, 2005 |title=Coca-Cola renews Fifa football sponsorship until 2022 |url=http://www.campaignlive.co.uk/article/coca-cola-renews-fifa-football-sponsorship-until-2022/529147 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827171212/http://www.campaignlive.co.uk/article/coca-cola-renews-fifa-football-sponsorship-until-2022/529147?src_site=brandrepublic |archive-date=August 27, 2017 |access-date=May 10, 2017 |publisher=Campaign}}</ref><ref>{{cite web|title=Long-standing FIFA Partner The Coca-Cola Company confirmed for FIFA Club World Cup 2025|url=https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/media-releases/long-standing-partner-coca-cola-confirmed-club-world-cup-2025|date=February 20, 2025|publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|access-date=June 13, 2025|archive-date=June 13, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250613151018/https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/media-releases/long-standing-partner-coca-cola-confirmed-club-world-cup-2025|url-status=live}}</ref> * [[Hisense]]<ref>{{cite web|title=Hisense becomes partner for new FIFA Club World Cup|url=https://www.inside.fifa.com/media-releases/hisense-becomes-partner-for-new-fifa-club-world-cup|access-date=October 30, 2024|publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com}}</ref> * [[Home Depot]]<ref>{{cite web |date=June 28, 2025 |title=The Home Depot joins as Official Partner in North America of the FIFA Club World Cup 2025 |url=https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/media-releases/home-depot-official-partner-north-america-club-world-cup-2025 |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |access-date=June 29, 2025 |archive-date=June 29, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250629145644/https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/media-releases/home-depot-official-partner-north-america-club-world-cup-2025 |url-status=live }}</ref> * [[Jeep]]<ref name=":0">{{cite web |title=FIFA sells out sponsorship programme for inaugural FIFA Club World Cup™ |url=https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/media-releases/fifa-sells-out-sponsorship-programme-inaugural-club-world-cup |archive-url=https://web.archive.org/web/20250713191115/https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/media-releases/fifa-sells-out-sponsorship-programme-inaugural-club-world-cup |archive-date=July 13, 2025 |access-date=July 14, 2025 |website=FIFA.com |url-status=live }}</ref> * [[Lenovo]] ([[Motorola Mobility|Motorola]])<ref>{{cite web |title=Lenovo named Official FIFA Technology Partner |url=https://inside.fifa.com/about-fifa/commercial/media-releases/lenovo-named-official-fifa-technology-partner |access-date=October 15, 2024 |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Lenovo and Motorola announced in new FIFA Club World Cup 2025™ partnership |url=https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.com/lenovo-and-motorola-announced-in-new-fifa-club-world-cup-2025-tm-partnership |date=May 29, 2025|publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com}}</ref> * [[Panini Group|Panini]]<ref name=":0" /> * [[Public Investment Fund|PIF]]<ref>{{cite web|url=https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.com/pif-fifa-forge-partnership-club-world-cup-2025|title=PIF and FIFA forge partnership for FIFA Club World Cup 2025™|date=June 5, 2025|publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com}}</ref> * <span class="nowrap">[[Qatar Airways]]</span><ref>{{cite web |date=November 22, 2023 |title=FIFA renews longstanding partnership with Qatar Airways, extending through to 2030 |url=https://inside.fifa.com/about-fifa/commercial/media-releases/fifa-renews-longstanding-partnership-with-qatar-airways-extending-through-to-2030 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326132004/https://inside.fifa.com/about-fifa/commercial/media-releases/fifa-renews-longstanding-partnership-with-qatar-airways-extending-through-to-2030 |archive-date=March 26, 2024 |access-date=March 26, 2024 |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com}}</ref><ref>{{cite web|title=Qatar Airways named Official Airline Partner of FIFA Club World Cup 2025|url=https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/media-releases/qatar-airways-named-official-airline-partner-of-fifa-club-world-cup-2025|date=June 4, 2025|publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|access-date=June 13, 2025|archive-date=June 17, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250617165131/https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/media-releases/qatar-airways-named-official-airline-partner-of-fifa-club-world-cup-2025|url-status=live}}</ref> * [[Visa Inc.|Visa]]<ref>{{cite web |title=FIFA extends global partnership with Visa, including FIFA World Cup 2026 |url=https://inside.fifa.com/about-fifa/commercial/media-releases/fifa-extends-global-partnership-with-visa-including-fifa-world-cup-2026-tm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240415094033/https://inside.fifa.com/about-fifa/commercial/media-releases/fifa-extends-global-partnership-with-visa-including-fifa-world-cup-2026-tm |archive-date=April 15, 2024 |access-date=March 26, 2024 |publisher=Fédération Internationale de Football Association |website=FIFA.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Visa announced as Official Partner of inaugural FIFA Club World Cup |url=https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/media-releases/visa-announced-as-official-partner-of-inaugural-fifa-club-world-cup-tm |date=May 6, 2025 |publisher=Fédération Internationale de Football Association |website=FIFA.com |access-date=June 13, 2025 |archive-date=May 21, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250521201711/https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/media-releases/visa-announced-as-official-partner-of-inaugural-fifa-club-world-cup-tm |url-status=live }}</ref> | style="vertical-align:top;" | * [[Adidas]] * AIM Sports * ChargeFuze * Evolv * Rock-it Cargo<ref>{{cite web|title=FIFA announces multi-year agreement with Rock-it Cargo as Official Logistics Provider of FIFA World Cup 26™|url=https://inside.fifa.com/about-fifa/commercial/media-releases/fifa-rock-it-cargo-official-logistics-provider-world-cup-26|publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|access-date=November 21, 2024|date=November 21, 2024}}</ref> * [[LVMH]] ([[Tiffany & Co.]])<ref>{{cite news|title=Tiffany & Co. and FIFA unveil FIFA Club World Cup™ Trophy ahead of 2025 tournament|url=https://www.lvmh.com/en/news-lvmh/tiffany--co-and-fifa-unveil-fifa-club-world-cup-trophy-ahead-of-2025-tournament|access-date=June 29, 2025|date=February 18, 2025|publisher=LVMH|archive-date=July 7, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250707184842/https://www.lvmh.com/en/news-lvmh/tiffany--co-and-fifa-unveil-fifa-club-world-cup-trophy-ahead-of-2025-tournament|url-status=live}}</ref> * [[Taittinger]]<ref>{{cite web|url=https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/news/taittinger-named-official-club-world-cup-2025-champagne|title=Taittinger named Official FIFA Club World Cup 2025™ Champagne|date=May 23, 2025|publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|access-date=June 29, 2025|archive-date=June 17, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250617164642/https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/news/taittinger-named-official-club-world-cup-2025-champagne|url-status=live}}</ref> |} ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{commons category}} * {{Official website|https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/club-world-cup/usa-2025}} * [https://inside.fifa.com/fifa-rankings/fifa-club-world-cup Рангирање на клубовите по конфедерации] – ФИФА [[Категорија:Светско клупско првенство во фудбал 2025]] [[Категорија:Изданија на Светското клупско првенство во фудбал|2025]] 00q1a3h5dgkkggmattnz35fq9867epi 5539024 5538929 2026-04-14T22:10:25Z Carshalton 30527 5539024 wikitext text/x-wiki {{Infobox football tournament season | title = Светско клупско првенство 2025 | other_titles = {{ubl|FIFA Club World Cup 2025|Coupe du Monde des Clubs de la FIFA 2025|Mundial de Clubes FIFA 2025|}} | logo = 2025 FIFA Club World Cup.svg | logosize = 150px | caption = | sport = Фудбал | competition = Светско клупско првенство во фудбал{{!}}Светско клупско првенство | organization = [[ФИФА]] | host = {{USA}} | edition = 21-во <small>(1-во новиот формат)</small> | date_start = 14 јуни | date_end = 13 јули 2025 | host_country = {{flagsport|USA}} [[САД]] | num_teams = 32 <small>(од 6 конфедерации)</small> | venues = 12 | cities = 11 | website = | champions = {{Fb team Chelsea}} | count = 2 | finalist = {{Fb team Paris Saint-Germain}} | continentalcup1 = | continentalcup1 qualifiers = | matches played = 63 | goals = 195 | attendance = | image = <!--Chelsea FC with Donald Trump at the 2025 FIFA Club World Cup final.jpg--> | top scorer = {{flagsport|ARG}} [[Анхел Ди Марија]]<br>{{flagsport|ESP}} [[Гонсало Гарсија (фудбалер 2004)|Гонсало Гарсија]]<br>{{flagsport|GUI}} [[Серу Гираси]]<br>{{flagsport|BRA}} [[Маркос Леонардо]] (4) | best player = {{flagsport|ENG}} [[Кол Палмер]] | prevseason = [[Светско клупско првенство во фудбал 2023|2023]] | nextseason = [[Светско клупско првенство во фудбал 2029|2029]] | extra information = | updated = }} '''Светско клупско првенство во фудбал 2025'''<ref>{{Cite web |last=Media Release |title=AB InBev named Official Beer Partner of FIFA Club World Cup 25 |url=https://inside.fifa.com/organisation/commercial/media-releases/ab-inbev-named-official-beer-partner-of-fifa-club-world-cup-25 |website=FIFA}}</ref><ref>{{Cite web |title=FIFA Club World Cup 25 Pro Ball |url=https://www.adidas.com/us/fifa-club-world-cup-25-pro-ball/JE8770.html |website=Adidas Oficial Store |access-date=February 25, 2025 |archive-date=February 27, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250227115839/https://www.adidas.com/us/fifa-club-world-cup-25-pro-ball/JE8770.html |url-status=live }}</ref> било 21-вото издание, прво во новиот формат, на [[Светско клупско првенство во фудбал|Светското клупско првенство]] во [[Фудбал|фудбал]], натпреварување организирано од [[ФИФА]] за машки фудбалски клубови.<ref name="torneo 2025"/> Турнирот се одржал во [[САД]]<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-appoints-united-states-as-host-of-new-and-expanded-fifa-club-world-cup|title=FIFA Council appoints United States as host of new and expanded FIFA Club World Cup|date=23 јуни 2023|access-date=23 јуни 2023|language=en}}</ref> од 14 до 13 јули 2025 година.<ref name="formula">{{cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-confirms-key-details-for-fifa-club-world-cup-2025-tm|title=FIFA Council confirms key details for FIFA Club World Cup 2025|date=17 декември 2023|access-date=17 декември 2023|language=en}}</ref> Ова издание воедно било прво во новиот формат во кој учествувале 32 екипи, вклучувајќи ги и актуелните шампиони на главните конфедерациски натпреварувања од претходните четири години.<ref name="torneo 2025">{{cite web|url=https://www.fifa.com/it/tournaments/mens/mundial-de-clubes/usa-2025/articles/mondiale-per-club-fifa-25-tutto-quello-che-bisogna-sapere|title=FIFA Club World Cup 2025™: tutto quello che c'è da sapere|date=11 март 2024|access-date=13 март 2024|language=it}}</ref><ref name="Guardian">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2022/dec/16/gianni-infantino-announces-32-team-mens-club-world-cup-in-2025|title=Gianni Infantino announces 32-team men's Club World Cup in 2025|date=16 декември 2022|access-date=15 март 2023|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-world-cup-2022-tm-praised-for-its-unique-cohesive-power|title=FIFA World Cup 2022™ praised for its "unique cohesive power"|date=16 декември 2022|access-date=15 март 2023|language=en}}</ref> Проширувањето на турнирот било најавено во март [[2019]], а првото издание во новиот формат од 24 екипи требало да се одржи во 2021 година во [[Кина]], пред да биде откажано поради [[Пандемија на КОВИД-19|пандемијата на КОВИД-19]].<ref>{{cite web|url=https://www.espn.com/soccer/fifa-club-world-cup/story/4832860/fifa-to-launch-new-club-world-cup-with-32-teams-in-2025|title=FIFA to launch new Club World Cup format with 32 teams in 2025|date=16 декември 2022|access-date=15 март 2023|language=en}}</ref> ФИФА ги одобрила критериумите за распределба на местата на секоја конфедерација во февруари 2023 и објавила дека организатор на турнирот ќе биде САД. Како резултат на проширувањето на натпреварувањето, бил создаден [[ФИФА Интерконтинентален куп|ФИФА Интерконтиненталниот куп]], годишен турнир на кој учествуваат шестте актуелни шампиони на главните конфедерациски натпреварувања. Одлуката на ФИФА да го зголеми бројот на екипите на 32, била критикувана од [[FIFPro]] и [[World Leagues Forum]] поради влијанието што може да го има врз здравјето на играчите и згустениот календар.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/64001866|title=Club World Cup: Fifa to stage 32-team tournament from June 2025 - president Gianni Infantino|language=en|date=16 декември 2022|access-date=15 март 2023}}</ref> Турнирот го освоила англиската екипа {{Fb team (N) Chelsea}}, победник на [[УЕФА Лига на шампиони 2020-2021|УЕФА Лигата на шампионите 2020-2021]], откако го победиле францускиот тим {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}} во [[Финале на Светското клупско првенство во фудбал 2025|финалето]] со резултат од 3-0. Ова бил втор успех на лондонскиот клуб во натпреварувањето.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/club-world-cup/usa-2025/articles/chelsea-paris-saint-germain-highlights-match-report|title=Palmer inspires Chelsea to global glory|date=13 јули 2025|access-date=14 јули 2025|language=en}}</ref> ==Создавање и формат== Откако се вратило во 2005 година по подолга пауза, [[Светско клупско првенство во фудбал|Светското клупско првенство]] се одржувало секоја година во декември и било ограничено на победниците на главните конфедерациски натпреварувања.<ref>{{cite web |last=Lowy |first=Zach |date=January 30, 2023 |title=Soccer 101: FIFA Club World Cup |url=https://www.stlcitysc.com/news/soccer-101-fifa-club-world-cup |publisher=[[St. Louis City SC]] |accessdate=June 23, 2023 |archive-date=January 23, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123182837/https://www.stlcitysc.com/news/soccer-101-fifa-club-world-cup |url-status=live }}</ref> Уште кон крајот на 2016 година, [[Претседател на ФИФА|Претседателот на ФИФА]], ​​[[Џани Инфантино]], предложил проширување на Светското клупско првенство на 32 екипи почнувајќи од 2019 година и презакажување за периодот јуни/јули за да биде поизбалансирано и попривлечно за радиодифузерите и спонзорите.<ref>{{cite news |date=November 18, 2016 |title=FIFA boss suggests 32-team Club World Cup in 2019 |url=http://www.cbc.ca/sports/soccer/fifa-infantino-32-team-club-world-cup-2019-1.3857019 |agency=[[Associated Press]] |publisher=[[CBC Sports]] |access-date=December 14, 2017 |archive-date=October 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015220919/https://www.cbc.ca/sports/soccer/fifa-infantino-32-team-club-world-cup-2019-1.3857019 |url-status=live }}</ref> Кон крајот на 2017 година, ФИФА дискутирала за предлозите за проширување на натпреварувањето на 24 екипи и тоа да се игра на секои четири години почнувајќи од 2021 година, заменувајќи го [[ФИФА Куп на конфедерации|ФИФА Купот на конфедерации]].<ref>{{cite news |title=FIFA considering 24-team Club World Cup to be played in summer |url=http://www.espn.com/soccer/fifa-club-world-cup/story/3251358/fifa-considering-24-team-club-world-cup-to-be-played-in-summer |access-date=December 14, 2017 |agency=[[Associated Press]] |publisher=[[ESPN]] |date=October 31, 2017 |archive-date=February 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227150603/http://www.espn.com/soccer/fifa-club-world-cup/story/3251358/fifa-considering-24-team-club-world-cup-to-be-played-in-summer |url-status=live }}</ref> Проширениот формат и распоредот на Светското клупско првенство, кое требало да се игра во јуни и јули 2021 година, биле потврдени на состанокот на Советот на ФИФА ​​во март 2019 година во [[Мајами]].<ref name="revamp">{{cite news |date=March 15, 2019 |title=FIFA Council votes for the introduction of a revamped FIFA Club World Cup |url=https://www.fifa.com/about-fifa/who-we-are/news/fifa-council-votes-for-the-introduction-of-a-revamped-fifa-club-world-cup |publisher=FIFA |access-date=March 15, 2019 |archive-date=July 16, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190716174909/https://www.fifa.com/about-fifa/who-we-are/news/fifa-council-votes-for-the-introduction-of-a-revamped-fifa-club-world-cup |url-status=live }}</ref><ref name="BBC-Boycott">{{cite news |url=https://www.bbc.com/sport/football/47586593 |title=Fifa Club World Cup: Revised tournament approved despite top European clubs saying they will boycott |website=[[BBC Sport]] |publisher=[[British Broadcasting Corporation]] |date=March 15, 2019 |access-date=March 16, 2019 |archive-date=March 15, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190315220219/https://www.bbc.com/sport/football/47586593 |url-status=live }}</ref> [[Кина]] била назначена за домаќин во октомври 2019 година,<ref>{{cite news |url=https://www.fifa.com/about-fifa/who-we-are/news/fifa-council-unanimously-appoints-china-pr-as-hosts-of-new-club-world-cup-in-202 |title=FIFA Council unanimously appoints China PR as hosts of new Club World Cup in 2021 |publisher=FIFA |date=October 24, 2019 |access-date=October 24, 2019 |archive-date=October 24, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024050039/https://www.fifa.com/about-fifa/who-we-are/news/fifa-council-unanimously-appoints-china-pr-as-hosts-of-new-club-world-cup-in-202 |url-status=live }}</ref> но турнирот во 2021 година бил откажан поради [[Пандемија на КОВИД-19|пандемијата на КОВИД-19]].<ref name="Guardian2">{{cite news |last=Ames |first=Doha |date=December 16, 2022 |title=Gianni Infantino announces 32-team men's Club World Cup in 2025 |url=https://www.theguardian.com/football/2022/dec/16/gianni-infantino-announces-32-team-mens-club-world-cup-in-2025 |work=[[The Guardian]] |accessdate=December 16, 2022 |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503084158/https://www.theguardian.com/football/2022/dec/16/gianni-infantino-announces-32-team-mens-club-world-cup-in-2025 |url-status=live }}</ref><ref name="newformat">{{cite news |last1=Olley |first1=James |title=FIFA to launch new Club World Cup format with 32 teams in 2025 |url=https://www.espn.com/soccer/fifa-club-world-cup/story/4832860/fifa-to-launch-new-club-world-cup-with-32-teams-in-2025 |access-date=December 16, 2022 |work=ESPN |date=December 16, 2022 |archive-date=February 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202155244/https://www.espn.com/soccer/fifa-club-world-cup/story/4832860/fifa-to-launch-new-club-world-cup-with-32-teams-in-2025 |url-status=live }}</ref> На 23 јуни 2023 година, ФИФА потврдила дека САД ќе биде домаќин на турнирот во 2025 година, како претходник на [[Светско првенство во фудбал 2026|Светското првенство 2026]].<ref name= "USA 2025">{{cite web |url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-appoints-united-states-as-host-of-new-and-expanded-fifa-club-world-cup |title=FIFA Council appoints United States as host of new and expanded FIFA Club World Cup |publisher=[[FIFA]] |date=June 23, 2023 |access-date=June 23, 2023 |archive-date=September 16, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230916133153/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-appoints-united-states-as-host-of-new-and-expanded-fifa-club-world-cup |url-status=live }}</ref> Учесниците (32 екипи) ќе бидат поделени во осум групи од по четири екипи, при што првите две екипи од секоја група ќе се квалификуваат во нокаут-фазата.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/fifaplus/en/articles/fifa-club-world-cup-2025-dates-format-and-qualifiers|title=FIFA Club World Cup 2025: Dates, format and qualifiers|publisher=[[FIFA]]|access-date=June 25, 2023|archive-date=June 24, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230624213411/https://www.fifa.com/fifaplus/en/articles/fifa-club-world-cup-2025-dates-format-and-qualifiers|url-status=live}}</ref> Форматот ќе биде ист како оној што се користел на Светските првенства во периодот ​​помеѓу [[Светско првенство во фудбал 1998|1998]] и [[Светско првенство во фудбал 2022|2022]], со исклучок на натпреварот за третото место.<ref name="key details">{{Cite web |title=FIFA Council confirms key details for FIFA Club World Cup 2025 |url=https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/fifa-club-world-cup/articles/fifa-council-confirms-key-details-club-world-cup-2025 |access-date=March 16, 2024 |website=www.fifa.com |archive-date=December 17, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231217154938/https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/fifa-club-world-cup/articles/fifa-council-confirms-key-details-club-world-cup-2025 |url-status=live }}</ref> Во јануари 2024 година, било објавено дека турнирот главно ќе се одржи на [[Источен брег на САД|Источниот брег]] за да биде поблиску до европските емитувачи и гледачи, а воедно да се избегнат конфликти со [[КОНКАКАФ Голд куп 2025|КОНКАКАФ Голд купот 2025]], кој, исто така, се одржувал првенствено во САД приближно во исто време, но главно во [[Запад (САД)|Западниот дел на земјата]].<ref>{{Cite news |last=Sheldon |first=Felipe Cardenas and Dan |title=Club World Cup set for U.S. east coast, Gold Cup on west |url=https://theathletic.com/5208543/2024/01/18/club-world-cup-2025-us-gold-cup-location/ |access-date=February 21, 2024 |website=The Athletic |language=en}}</ref> ==Распределба на места== На 14 февруари 2023 година, Советот на ФИФА ​​го одобрил распределувањето на местата за изданието во 2025 година врз основа на низа објективни критериуми. [[УЕФА]] обезбедила најмногу места, со дванаесет, додека [[КОНМЕБОЛ]] била втора, со шест. [[Азиска фудбалска конфедерација|АФК]], [[КАФ]] и [[КОНКАКАФ]] имаат по четири места, додека [[Фудбалска конфедерација на Океанија|ОФК]] и федерацијата на земјата домаќин имаат по едно место.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football|title=FIFA Council highlights record breaking revenue in football|date=14 февруари 2023|access-date=15 март 2023|language=en}}</ref> На 14 март 2023 година, Советот на ФИФА ги одобрил клучните принципи за влегување на турнирот.<ref name="access list">{{cite web |url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-approves-international-match-calendars |title=FIFA Council approves international match calendars |publisher=[[FIFA]] |date=March 14, 2023 |access-date=March 14, 2023 |archive-date=March 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314155521/https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-approves-international-match-calendars |url-status=live }}</ref> Принципите се следниве, земајќи ги предвид натпреварите завршени во текот на четиригодишен период од 2021 до 2024 година:<ref name="rankings">{{Cite web |title=FIFA Club World Cup 2025™ Confederations ranking |url=https://inside.fifa.com/fifa-rankings/fifa-club-world-cup |access-date=June 13, 2024 |publisher=[[FIFA]] |language=en |archive-date=June 21, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240621032232/https://inside.fifa.com/fifa-rankings/fifa-club-world-cup |url-status=live }}</ref> * КОНМЕБОЛ и УЕФА (повеќе од четири места): право на учество за победниците на главното клупско натпреварување на конфедерацијата во периодот 2021-2024 година, а дополнителните тимови ќе бидат одредени според рангирањето на клубовите во текот на четиригодишниот период. * АФК, КАФ и КОНКАКАФ (по четири места): право на учество за победниците на главното клупско натпреварување на конфедерацијата во периодот 2021-2024 година.<ref>Бидејќи [[АФК Лига на шампиони|АФК Лигата на шампиони]] повеќе не се игра во текот на една календарска година од изданието 2023-2024, само три изданија се завршени во периодот 2021-2024. Поради оваа причина, дополнителното место му било доделено на најдобриот тим што ги исполнува условите од четиригодишното рангирање на АФК.</ref> * ОФК (едно место): право на учество за клубот со највисок ранг меѓу победниците на главното клупско натпреварување на конфедерацијата во периодот 2021-2024 година.<ref name="OFC"/> * Федерацијата на земјата домаќин (едно место): право на учество за еден клуб од [[МЛС]].<ref>Во октомври 2024 година, ФИФА одлучила да го додели местото на клубот победник на [[MLS Supporters' Shield|Supporters' Shield]] трофејот за 2024 година.</ref> Доколку еден клуб освои две или повеќе изданија од главното клупско натпреварување на конфедерацијата во периодот 2021-2024, дополнителните екипи ќе бидат одредени според рангирањето на клубовите во текот на четиригодишниот период. Понатаму, било применето ограничување од по два клуба од иста федерација, не сметајќи ги клубовите шампиони на главното клупско натпреварување на нивната конфедерација. Механизмите за пресметување на четиригодишното рангирање на клубовите во рамките на секоја конфедерација биле базирани на учинокот на екипите во нивните соодветни континентални турнири во текот на сезоните завршени помеѓу 2021 и 2024 година.<ref name="access list"/> За сите конфедерации освен УЕФА, користениот систем за рангирање бил следниот: * 3 бода за секоја победа; * 1 бод за секој натпревар одигран нерешено; * 3 бода за секој пласман од рундата во следната фаза од натпреварувањето. Во случајот на УЕФА, со оглед на постоењето на [[УЕФА коефициент|коефициент]], било одлучено, како исклучок, да се користи гореспоменатото рангирање за класификација на европските клубови (дури и ако усвоеното рангирање го зема предвид четиригодишниот период, а не претходниот петгодишен период и се однесува само на резултатите добиени во УЕФА Лигата на шампионите). == Екипи учесници == {{Col-begin}} {{col-2}} {{Location map+|Свет|width=600|float=center|caption=Локации на неевропските екипи кои учествувале на '''Светското клупско првенство 2025'''.|places= <!--AFC--> {{Location map~|Свет|lat=24.788598|long=46.839195|label_size=80|label={{Fb team (N) Al-Hilal}}|position=bottom}} {{Location map~|Свет|lat=35.903111|long=139.717601|label_size=80|label={{Fb team (N) Urawa Red Diamonds}}|position=right}} {{Location map~|Свет|lat=35.53528|long=129.25944|label_size=80|label={{Fb team (N) Ulsan HD}}|position=left}} {{Location map~|Свет|lat=24.2446219|long=55.7142463|label_size=80|label={{Fb team (N) Al Ain FC}}|position=right}} <!--CAF--> {{Location map~|Свет|lat=30.069114|long=31.312333|label_size=80|label={{Fb team (N) Al Ahly}}|position=top}} {{Location map~|Свет|lat=33.582859|long=-7.646818|label_size=80|label={{Fb team (N) Wydad Casablanca}}|position=top}} {{Location map~|Свет|lat=36.7479797|long=10.2726928|label_size=80|label={{Fb team (N) Esperance Tunis}}|position=bottom}} {{Location map~|Свет|lat=-25.753333|long=28.2227788|label_size=80|label={{Fb team (N) Mamelodi Sundowns}}|position=right}} <!--CONCACAF--> {{Location map~|Свет|lat=25.669|long=-100.244|label_size=80|label={{Fb team (N) Monterrey}}|position=top}} {{Location map~|Свет|lat=47.595157|long=-122.331641|label_size=80|label={{Fb team (N) Seattle Sounders FC}}|position=top}} {{Location map~|Свет|lat=20.105186|long=-98.7563288|label_size=80|label={{Fb team (N) Pachuca}}|position=bottom}} {{Location map~|Свет|lat=25.787778|long=-80.224167|label_size=80|label={{Fb team (N) Inter Miami}}|position=right}} {{Location map~|Свет|lat=34.313|long=-118.285|label_size=80|label=[[ФК&nbsp;Лос&nbsp;Анџелес]]|position=left}} <!--CONMEBOL--> {{Location map~|Свет|lat=-23.600008|long=-46.500002|label_size=80|label={{Fb team (N) Palmeiras}}|position=left}} {{Location map~|Свет|lat=-34.545278|long=-58.449722|label_size=80|label='''{{Безпрелом|Буенос&nbsp;Аирес}}'''|mark=Black pog.svg|position=right}} {{Location map~|Свет|lat=-22.912147|long=-43.230187|label_size=80|label='''{{Безпрелом|Рио де Жанеиро}}'''|position=top|mark=Black pog.svg}} <!--OFC--> {{Location map~|Свет|lat=-36.8484597|long=174.7633315|label_size=80|label={{Fb team (N) Auckland City}}|position=left}} {{Location map~|Свет|mark=TransparentPlaceholder.png |marksize=0 |lat=-10|long=-160|label=<span style="font-size:80%;">{{Безпрелом|'''Екипи&nbsp;од&nbsp;Буенос&nbsp;Аирес'''}}<br />{{Безпрелом|{{симбол2|Red pog.svg|8}} {{Fb team (N) Boca Juniors}}<br />{{симбол2|Red pog.svg|8}} {{Fb team (N) River Plate}}}}</span>|position=right}} {{Location map~|Свет|mark=TransparentPlaceholder.png |marksize=0 |lat=-35 |long=-160|label=<span style="font-size:80%;">{{Безпрелом|'''Екипи&nbsp;од&nbsp;Рио&nbsp;де&nbsp;Жанеиро'''}}<br />{{симбол2|Red pog.svg|8}} {{Fb team (N) Botafogo}}<br />{{Безпрелом|{{симбол2|Red pog.svg|8}} {{Fb team (N) Flamengo}}<br />{{симбол2|Red pog.svg|8}} {{Fb team (N) Fluminense}}}}</span>|position=right}} }} {{col-2}} {{Location map+|Европа|width=600|float=center|caption=Локации на европските екипи кои учествувале на '''Светското клупско првенство 2025'''.|places= <!--UEFA--> {{Location map~|Европа|lat=40.453058|long=-3.688337|label_size=80|label='''Мадрид'''|position=right|mark=Black pog.svg}} {{Location map~|Европа|lat=51.48167|long=-0.191111|label_size=80|label={{Fb team (N) Chelsea}}|position=left}} {{Location map~|Европа|lat=53.463056|long=-2.291389|label_size=80|label={{Fb team (N) Manchester City}}|position=right}} {{Location map~|Европа|lat=48.135125|long=11.581918|label_size=80|label={{Fb team (N) Bayern Munchen}}|position=left}} {{Location map~|Европа|lat=51.49257|long=7.45184|label_size=80|label={{Fb team (N) Borussia Dortmund}}|position=right}} {{Location map~|Европа|lat=45.4654219|long=9.1859243|label_size=80|label={{Fb team (N) Inter}}|position=right}} {{Location map~|Европа|lat=45.073095|long=7.681223|label_size=80|label={{Fb team (N) Juventus}}|position=bottom}} {{Location map~|Европа|lat=48.856614|long=2.352222|label_size=80|label={{Fb team (N) PSG}}|position=top}} {{Location map~|Европа|lat=41.1579438|long=-8.6291053|label_size=80|label={{Fb team (N) Porto}}|position=right}} {{Location map~|Европа|lat=38.7222524|long=-9.1393366|label_size=80|label={{Fb team (N) Benfica}}|position=right}} {{Location map~|Европа|lat=47.816389|long=12.998333|label_size=80|label={{Fb team (N) Salzburg}}||position=right}} {{Location map~|Европа|mark=TransparentPlaceholder.png |marksize=0 |lat=60 |long=-20 |label=<span style="font-size:80%;">{{Безпрелом|'''Екипи&nbsp;од&nbsp;Мадрид'''}}<br />{{Безпрелом|{{симбол2|Red pog.svg|8}}&nbsp;[[ФК Атлетико Мадрид|Атлетико&nbsp;Мад.]]<br />{{симбол2|Red pog.svg|8}} {{Fb team (N) Real Madrid}}}}</span>|position=right}} }} {{col-end}} {| class="wikitable" |- !width=20%| Екипа !width=10%| Конфедерација !width=30%| Квалификација !width=10%| Дата на квалификување !width=20%| Претходни учества <br /><small>(победниците на претходните изданија се '''во болд''')</small> |- |{{flagsport|SAU}} {{Fb team Al-Hilal}} |rowspan=4| [[Азиска фудбалска конфедерација|АФК]] |Победник на [[АФК Лига на шампиони 2021]] |14 март 2023<ref name=qualificate>Учеството на клубот било потврдено на 14 март 2023 година со одобрување на принципите за учество. Потврдените клубови се (во загради е датумот на кој го освоиле натпреварувањето што ги квалификувало): {{Fb team (N) Al-Hilal}} (23 ноември 2021 година), {{Fb team (N) Al Ahly}} (17 јули 2021), {{Fb team (N) Wydad Casablanca}} (30 мај 2022), {{Fb team (N) Monterrey}} (28 октомври 2021), {{Fb team (N) Seattle Sounders FC}} (4 мај 2022), {{Fb team (N) Palmeiras}} (27 ноември 2021), {{Fb team (N) Flamengo}} (29 октомври 2022), {{Fb team (N) Chelsea}} (29 мај 2021) и {{Fb team (N) Real Madrid}} (28 мај 2022).</ref> |4 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2019|2019]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2021|2021]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2022|2022]])</small> |- |{{flagsport|JPN}} {{Fb team Urawa Red Diamonds}} |Победник на [[АФК Лига на шампиони 2022]] |6 мај 2023 |4 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2007|2007]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2017|2017]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2023|2023]])</small> |- |{{flagsport|UAE}} {{Fb team Al-Ain FC}} |Победник на [[АФК Лига на шампиони 2023-2024]] |25 мај 2024 |2 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2018|2018]])</small> |- |{{flagsport|KOR}} {{Fb team Ulsan HD}} |1. рангиран клуб во АФК рангирањето |17 април 2024 |3 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2012|2012]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2020|2020]])</small> |- |{{flagsport|EGY}} {{Fb team Al Ahly SC}} |rowspan=4| [[КАФ]] |Победник на [[КАФ Лига на шампиони]] во [[КАФ Лига на шампиони 2020-2021|2020-2021]], [[КАФ Лига на шамиони 2022-2023|2022-2023]] и [[КАФ Лига на шампиони 2023-2024|2023-2024]] |14 март 2023<ref name=qualificate/> |10 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2005|2005]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2006|2006]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2008|2008]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2012|2012]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2013|2013]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2020|2020]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2021|2021]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2022|2022]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2023|2023]])</small> |- |{{flagsport|MAR}} {{Fb team Wydad Casablanca}} |Победник на [[КАФ Лига на шампиони 2021-2022]] |14 март 2023<ref name=qualificate/> |3 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2017|2017]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2022|2022]])</small> |- |{{flagsport|TUN}} {{Fb team Esperance Tunis}} |1. рангиран клуб во КАФ рангирањето |26 април 2024 |4 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2011|2011]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2018|2018]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2019|2019]])</small> |- |{{flagsport|RSA}} {{Fb team Mamelodi Sundowns}} |2. рангиран клуб во КАФ рангирањето |26 април 2024 |2 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2016|2016]])</small> |- |{{flagsport|MEX}} {{Fb team Monterrey}} |rowspan=4|[[КОНКАКАФ]] |Победник на [[КОНКАКАФ Лига на шампиони 2021]] |14 март 2023<ref name=qualificate/> |6 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2011|2011]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2012|2012]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2013|2013]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2019|2019]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2021|2021]])</small> |- |{{flagsport|USA}} {{Fb team Seattle Sounders FC}} |Победник на [[КОНКАКАФ Лига на шампиони 2022]] |14 март 2023<ref name=qualificate/> |2 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2022|2022]])</small> |- |{{flagsport|USA}} {{Fb team Los Angeles FC}}<ref name="leon">Првично {{Fb team (N) Club Leon}} се квалификувал за турнирот како победник на [[КОНКАКАФ Лига на шампиони 2023|КОНКАКАФ Лигата на шампионите 2023]], но на 21 март 2025 година биле исклучени од ФИФА поради кршење на правилата за повеќекратна сопственост, бидејќи го делат сопствеништвото со {{Fb team (N) Pachuca}}. Заменскиот тим бил одреден со бараж натпревар помеѓу {{Fb team (N) Los Angeles FC}} и {{Fb team (N) Club America}}, во кој победил американскиот клуб.</ref><ref>{{Cite web|url=https://inside.fifa.com/legal/judicial-bodies/media-releases/fifa-appeal-committee-decision-on-cf-pachuca-and-club-leon|title=FIFA Appeal Committee decision on CF Pachuca and Club León|website=inside.fifa.com|lingua=en|date=21 март 2025|access-date=21 март 2025}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.gazzetta.it/calcio/coppa-mondo-club/21-03-2025/mondiale-per-club-la-fifa-esclude-il-leon.shtml|title=C'è un caso al Mondiale per club. La Fifa esclude il Leòn per le regole sulle multiproprietà|publisher=La Gazzetta dello Sport|date=21 март 2025|access-date=21 март 2025}}</ref> | Победник на [[Светско клупско првенство во фудбал 2025#Бараж|Бараж]] | 31 мај 2025 | 1. учество |- |{{flagsport|MEX}} {{Fb team Pachuca}} |Победник на [[КОНКАКАФ Куп на шампиони 2024]] |1 јуни 2024 |5 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2007|2007]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2008|2008]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2010|2010]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2017|2017]])</small> |- |{{flagsport|BRA}} {{Fb team Palmeiras}} |rowspan=6|[[КОНМЕБОЛ]] |Победник на [[Копа Либертадорес 2021]] |14 март 2023<ref name=qualificate/> |3 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2020|2020]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2021|2021]])</small> |- |{{flagsport|BRA}} {{Fb team Flamengo}} |Победник на [[Копа Либертадорес 2022]] |14 март 2023<ref name=qualificate/> |3 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2019|2019]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2022|2022]])</small> |- |{{flagsport|BRA}} {{Fb team Fluminense}} |Победник на [[Копа Либертадорес 2023]] |4 ноември 2023 |2 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2023|2023]])</small> |- |{{flagsport|BRA}} {{Fb team Botafogo}} |Победник на [[Копа Либертадорес 2024]] |30 ноември 2024 |1. учество |- |{{flagsport|ARG}} {{Fb team River Plate}} |1. рангиран клуб во КОНМЕБОЛ рангирањето |14 мај 2024 |3 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2015|2015]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2018|2018]])</small> |- |{{flagsport|ARG}} {{Fb team Boca Juniors}} |2. рангиран клуб во КОНМЕБОЛ рангирањето |22 август 2024 |2 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2007|2007]])</small> |- |{{flagsport|NZL}} {{Fb team Auckland City}} |[[Фудбалска конфедерација на Океанија|ОФК]] |1. рангиран клуб во ОФК меѓу победниците на [[ОФК Лига на шампиони|ОФК Лигата на шампионите]]<ref name="OFC">Бидејќи ОФК Лигата на шампионите во 2021 година била откажана, местото му било доделено на најдобриот тим на четиригодишната ранг-листа на ОФК меѓу оние што ја освоиле [[ОФК Лига на шампиони|ОФК Лигата на шампионите]] во периодот помеѓу 2022 и 2024 година.</ref> |17 декември 2023 |12 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2006|2006]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2009|2009]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2011|2011]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2012|2012]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2013|2013]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2014|2014]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2015|2015]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2016|2016]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2017|2017]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2022|2022]], [[Светско клупско првенство во фудбал 2023|2023]])</small> |- |{{flagsport|ENG}} {{Fb team Chelsea}} |rowspan=12|[[УЕФА]] |Победник на [[УЕФА Лига на шампиони 2020-2021]] |14 март 2023<ref name=qualificate/> |3 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2012|2012]], '''[[Светско клупско првенство во фудбал 2021|2021]]''')</small> |- |{{flagsport|ESP}} {{Fb team Real Madrid}} |Победник на [[УЕФА Лига на шампиони|УЕФА Лигата на шампионите]] во [[УЕФА Лига на шампиони 2021-2022|2021-2022]] и [[УЕФА Лига на шампиони 2023-2024|2023-2024]] |14 март 2023<ref name=qualificate/> |7 <small>([[Светско клупско првенство во фудбал 2000|2000]], '''[[Светско клупско првенство во фудбал 2014|2014]]''', '''[[Светско клупско првенство во фудбал 2016|2016]]''', '''[[Светско клупско првенство во фудбал 2017|2017]]''', '''[[Светско клупско првенство во фудбал 2018|2018]]''', '''[[Светско клупско првенство во фудбал 2022|2022]]''')</small> |- |{{flagsport|ENG}} {{Fb team Manchester City}} |Победник на [[УЕФА Лига на шампиони 2022-2023]] |10 јуни 2023 |2 <small>('''[[Светско клупско првенство во фудбал 2023|2023]]''')</small> |- |{{flagsport|GER}} {{Fb team Bayern Munchen}} |1. рангиран клуб во УЕФА рангирањето |17 декември 2023<ref name="rankingUEFA">На 17 декември 2023 година, ФИФА објавила дека за изданието во 2025 година, екипите квалификувани преку рангирањето на УЕФА ќе бидат избрани со користење на [[УЕФА кофициент]]от, земајќи ги предвид нивните резултати постигнати во УЕФА Лигата на шампионите во четиригодишниот период 2021-2024. Како резултат на тоа, потврдено е учеството на следните клубови: {{Fb team (N) Bayern Munchen}}, {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}, {{Fb team (N) Inter}}, {{Fb team (N) Porto}} и {{Fb team (N) Benfica}}</ref> |3 <small>('''[[Светско клупско првенство во фудбал 2013|2013]]''', '''[[Светско клупско првенство во фудбал 2020|2020]]''')</small> |- |{{flagsport|FRA}} {{Fb team Paris Saint-Germain}} |2. рангиран клуб во УЕФА рангирањето |17 декември 2023<ref name=rankingUEFA/> |1. учество |- |{{flagsport|ITA}} {{Fb team Inter}} |3. рангиран клуб во УЕФА рангирањето |17 декември 2023<ref name=rankingUEFA/> |2 <small>('''[[Светско клупско првенство во фудбал 2010|2010]]''')</small> |- |{{flagsport|POR}} {{Fb team Porto}} |4. рангиран клуб во УЕФА рангирањето |17 декември 2023<ref name=rankingUEFA/> |1. учество |- |{{flagsport|POR}} {{Fb team Benfica}} |5. рангиран клуб во УЕФА рангирањето |17 декември 2023<ref name=rankingUEFA/> |1. учество |- |{{flagsport|GER}} {{Fb team Borussia Dortmund}} |6. рангиран клуб во УЕФА рангирањето |6 март 2024 |1. учество |- |{{flagsport|ITA}} {{Fb team Juventus}} |7. рангиран клуб во УЕФА рангирањето |12 март 2024 |1. учество |- |{{flagsport|ESP}} {{Fb team Atletico Madrid}} |8. рангиран клуб во УЕФА рангирањето |16 април 2024 |1. учество |- |{{flagsport|AUT}} {{Fb team Salzburg}} |9. рангиран клуб во УЕФА рангирањето |17 април 2024 |1. учество |- |{{flagsport|USA}} {{Fb team Inter Miami}} |[[Фудбалска федерација на САД|Фед. на домаќинот]] |Победник на [[МЛС 2024#Завршна табела|MLS Supporters' Shield 2024]] |19 октомври 2024<ref name="intermiami"/> |1. учество |- |} ==Ждрепка== <div style="display: inline-table; vertical-align: top;"> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Шешир 1 ! style="width:170px" | Екипа ! {{Abbr|Конфед.|Конфедерација}} ! style="width:30px" | {{Abbr|Бод|Бодови во конфедерациското рангирање}} |- | style="text-align:left" | {{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Manchester City}} | rowspan="4" style="font-size:85%" | [[УЕФА]] | 123 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Real Madrid}} | 119 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|GER}} {{Fb team (N) Bayern Munchen}} | 108 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|FRA}} {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}} | 85 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Flamengo}} | rowspan="4" style="font-size:85%" | [[КОНМЕБОЛ]] | 141 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Palmeiras}} | 140 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|ARG}} {{Fb team (N) River Plate}} | 103 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Fluminense}} | 97 |} </div> <div style="display: inline-table; vertical-align: top;"> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Шешир 2 ! style="width:170px" | Екипа ! {{Abbr|Конфед.|Конфедерација}} ! style="width:30px" | {{Abbr|Бод|Бодови во конфедерациското рангирање}} |- | style="text-align:left" | {{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Chelsea}} | rowspan="8" style="font-size:85%" | [[УЕФА]] | 79 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|GER}} {{Fb team (N) Borussia Dortmund}} | 79 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Inter}} | 76 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|POR}} {{Fb team (N) Porto}} | 68 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Atletico Madrid}} | 67 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|POR}} {{Fb team (N) Benfica}} | 52 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Juventus}} | 47 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|AUT}} {{Fb team (N) Salzburg}} | 40 |} </div> <div style="display: inline-table; vertical-align: top;"> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Шешир 3 ! style="width:170px" | Екипа ! {{Abbr|Конфед.|Конфедерација}} ! style="width:30px" | {{Abbr|Бод|Бодови во конфедерациското рангирање}} |- | style="text-align:left" | {{flagsport|SAU}} {{Fb team (N) Al-Hilal}} | rowspan="2" style="font-size:85%" | [[Азиска фудбалска конфедерација|АФК]] | 118 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|KOR}} {{Fb team (N) Ulsan HD}} | 81 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|EGY}} {{Fb team (N) Al Ahly SC}} | rowspan="2" style="font-size:85%" | [[КАФ]] | 140 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|MAR}} {{Fb team (N) Wydad Casablanca}} | 108 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|MEX}} {{Fb team (N) Monterrey}} | rowspan="2" style="font-size:85%" | [[КОНКАКАФ]] | 52 |- | style="text-align:left" | <s>{{flagsport|MEX}} {{Fb team (N) Club Leon}}</s> <ref name="leon"/> | 47 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|ARG}} {{Fb team (N) Boca Juniors}} | rowspan="2" style="font-size:85%" | [[КОНМЕБОЛ]] | 71 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Botafogo}} | 37 |} </div> <div style="display: inline-table; vertical-align: top;"> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Шешир 3 ! style="width:170px" | Екипа ! {{Abbr|Конфед.|Конфедерација}} ! style="width:30px" | {{Abbr|Бод|Бодови во конфедерациското рангирање}} |- | style="text-align:left" | {{flagsport|JPN}} {{Fb team (N) Urawa Red Diamonds}} | rowspan="2" style="font-size:85%" | [[Азиска фудбалска конфедерација|АФК]] | 49 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|UAE}} {{Fb team (N) Al Ain FC}} | 43 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|TUN}} {{Fb team (N) Esperance}} | rowspan="2" style="font-size:85%" | [[КАФ]] | 100 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|RSA}} {{Fb team (N) Mamelodi Sundowns}} | 98 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|MEX}} {{Fb team (N) Pachuca}} | rowspan="2" style="font-size:85%" | [[КОНКАКАФ]] | 34 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|USA}} {{Fb team (N) Seattle Sounders FC}} | 28 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|NZL}} {{Fb team (N) Auckland City}} | style="font-size:85%" | [[ОФК]] | 66 |- | style="text-align:left" | {{flagsport|USA}} {{Fb team (N) Inter Miami}} | style="font-size:85%" | [[Фудбалска федерација на САД|Фед. домаќин]] | {{N/a}} |} </div> === Групи === {| | align="left" | {| class="wikitable" style="text-align:center" |+[[Светско клупско првенство во фудбал 2025#Група А|Група А]] ! style="width:30px" |{{Tooltip|Поз.|Позиција}} ! style="width:200px" |Екипа |- |А1 | style="text-align:left" |{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Palmeiras}} |- |А2 | style="text-align:left" |{{flagsport|POR}} {{Fb team (N) Porto}} |- |А3 | style="text-align:left" |{{flagsport|EGY}} {{Fb team (N) Al Ahly SC}} |- |А4 | style="text-align:left" |{{flagsport|USA}} {{Fb team (N) Inter Miami}} |} | align="left" | {| class="wikitable" style="text-align:center" |+[[Светско клупско првенство во фудбал 2025#Група Б|Група Б]] ! style="width:30px" |{{Tooltip|Поз.|Позиција}} ! style="width:200px" |Екипа |- |Б1 | style="text-align:left" |{{flagsport|FRA}} {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}} |- |Б2 | style="text-align:left" |{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Atletico Madrid}} |- |Б3 | style="text-align:left" |{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Botafogo}} |- |Б4 | style="text-align:left" |{{flagsport|USA}} {{Fb team (N) Seattle Sounders FC}} |} | {| class="wikitable" style="text-align:center" |+[[Светско клупско првенство во фудбал 2025#Група Ц|Група Ц]] ! style="width:30px" |{{Tooltip|Поз.|Позиција}} ! style="width:200px" |Екипа |- |Ц1 | style="text-align:left" |{{flagsport|GER}} {{Fb team (N) Bayern Munchen}} |- |Ц2 | style="text-align:left" |{{flagsport|NZL}} {{Fb team (N) Auckland City}} |- |Ц3 | style="text-align:left" |{{flagsport|ARG}} {{Fb team (N) Boca Juniors}} |- |Ц4 | style="text-align:left" |{{flagsport|POR}} {{Fb team (N) Benfica}} |} | {| class="wikitable" style="text-align:center" |+[[Светско клупско првенство во фудбал 2025#Група Д|Група Д]] ! style="width:30px" |{{Tooltip|Поз.|Позиција}} ! style="width:200px" |Екипа |- |Д1 | style="text-align:left" |{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Flamengo}} |- |Д2 | style="text-align:left" |{{flagsport|TUN}} {{Fb team (N) Esperance Tunis}} |- |Д3 | style="text-align:left" |{{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Chelsea}} |- |Д4 | style="text-align:left" |{{flagsport|USA}} {{Fb team (N) Los Angeles FC}}<ref name="leon"/> |} |- | {| class="wikitable" style="text-align:center" |+[[Светско клупско првенство во фудбал 2025#Група Е|Група Е]] ! style="width:30px" |{{Tooltip|Поз.|Позиција}} ! style="width:200px" |Екипа |- |Е1 | style="text-align:left" |{{flagsport|ARG}} {{Fb team (N) River Plate}} |- |Е2 | style="text-align:left" |{{flagsport|JPN}} {{Fb team (N) Urawa Red Diamonds}} |- |Е3 | style="text-align:left" |{{flagsport|MEX}} {{Fb team (N) Monterrey}} |- |Е4 | style="text-align:left" |{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Inter}} |} | {| class="wikitable" style="text-align:center" |+[[Светско клупско првенство во фудбал 2025#Група Ф|Група Ф]] ! style="width:30px" |{{Tooltip|Поз.|Позиција}} ! style="width:200px" |Екипа |- |Ф1 | style="text-align:left" |{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Fluminense}} |- |Ф2 | style="text-align:left" |{{flagsport|GER}} {{Fb team (N) Borussia Dortmund}} |- |Ф3 | style="text-align:left" |{{flagsport|KOR}} {{Fb team (N) Ulsan HD}}} |- |Ф4 | style="text-align:left" |{{flagsport|RSA}} {{Fb team (N) Mamelodi Sundowns}} |} | {| class="wikitable" style="text-align:center" |+[[Светско клупско првенство во фудбал 2025#Група Г|Група Г]] ! style="width:30px" |{{Tooltip|Поз.|Позиција}} ! style="width:200px" |Екипа |- |Г1 | style="text-align:left" |{{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Manchester City}} |- |Г2 | style="text-align:left" |{{flagsport|MAR}} {{Fb team (N) Wydad Casablanca}} |- |Г3 | style="text-align:left" |{{flagsport|UAE}} {{Fb team (N) Al Ain FC}} |- |Г4 | style="text-align:left" |{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Juventus}} |} | {| class="wikitable" style="text-align:center" |+[[Светско клупско првенство во фудбал 2025#Група Х|Група Х]] ! style="width:30px" |{{Tooltip|Поз.|Позиција}} ! style="width:200px" |Екипа |- |Х1 | style="text-align:left" |{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Real Madrid}} |- |Х2 | style="text-align:left" |{{flagsport|SAU}} {{Fb team (N) Al-Hilal}} |- |Х3 | style="text-align:left" |{{flagsport|MEX}} {{Fb team (N) Pachuca}} |- |Х4 | style="text-align:left" |{{flagsport|AUT}} {{Fb team (N) Salzburg}} |} |} {{Clear}} ==Стадиони== На 28 септември 2024 година биле објавени сите 12 стадиони кој ќе бидат домаќини на турнирот.<ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/it/tournaments/mens/club-world-cup/usa-2025/articles/guida-stadi-mondiale-per-club-2025?intcmp=%28p_fifacom%29_%28d_%29_%28c_webheader-mcf-2025%29_%28sc_venues%29_%28ssc_%29_%28sssc_%29_%28l_it%29_%28da_29092024%29|title=Gli stadi della Coppa del Mondo per club FIFA 2025|website=FIFA|language=it|access-date=29 септември 2024}}</ref> Првиот натпревар со кој бил отворен турнирот се одиграл на 14 јуни 2025 година на стадионот [[Стадион Хард Рок|Хард Рок]] во [[Мајами]], додека финалето се одиграло на 13 јули 2025 година на стадионот [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]] во [[Њујорк]].<ref name="intermiami">{{Cite web|url=https://www.fifa.com/it/tournaments/mens/club-world-cup/usa-2025/articles/inter-miami-mondiale-per-club|title=L'Inter Miami parteciperà alla FIFA Club World Cup 2025|date=20 октомври 2024|access-date=20 октомври 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/it/tournaments/mens/club-world-cup/usa-2025/articles/12-stadi-mondiale-per-club-fifa|title=FIFA Club World Cup 2025™: il Presidente Infantino annuncia gli stadi ospitanti|website=FIFA|language=it|access-date=29 септември 2024}}</ref> {| class="wikitable" style="width: 100%; text-align:center" |+ |- ! colspan=2 rowspan="4" style="width: 40%" |<div align="center"> {{Location map+|USA|float=none|width=450|places= {{Location map~|USA|lat=34.05223|long=-118.24368|label='''[[Лос Анџелес]]'''}} {{Location map~|USA|lat=40.716667|long=-74|position=right|label='''[[Њујорк]]'''}} {{Location map~|USA|lat=35.219|long=-80.848|position=top|label='''[[Шарлот]]'''}} {{Location map~|USA|lat=39.096|long=-84.518|position=left|label='''[[Синсинати]]'''}} {{Location map~|USA|lat=38.89|long=-77.08|position=right|label='''[[Вашингтон]]'''}} {{Location map~|USA|lat=33.755|long=-84.39|label='''[[Атланта]]'''}} {{Location map~|USA|lat=39.998056|long=-75.144722|label='''[[Филаделфија]]'''}} {{Location map~|USA|lat=28.527|long=-81.365|position=top|label='''[[Орландо (Флорида)|Орландо]]'''}} {{Location map~|USA|lat=36.164|long=-86.781|position=left|label='''[[Нешвил]]'''}} {{Location map~|USA|lat=47.60621|long=-122.33207|position=bottom|label='''[[Сиетл]]'''}} {{Location map~|USA|lat=25.787778|long=-80.224167|position=bottom|label='''[[Мајами]]'''}} }}</div> !style="width: 20%" |[[Лос Анџелес]] !style="width: 20%" |[[Њујорк]] !style="width: 20%" |[[Нешвил]] |- |[[Роуз Боул]]<br/><small>([[Пасадена (Калифорнија)|Пасадена]], [[Калифорнија]])</small> |[[Стадион МетЛајф|МетЛајф]]<br/><small>([[Ист Ратерфорд]], [[Њу Џерзи]])</small> |[[Џодис Парк]] |- | Капацитет: '''{{formatnum:88500}}''' | Капацитет: '''{{formatnum:82500}}''' | Капацитет: '''{{formatnum:30000}}''' |- |[[File:2018.06.17_Over_the_Rose_Bowl,_Pasadena,_CA_USA_0039_(42855669451)_(cropped).jpg|200px]] |[[File:Metlife stadium (Aerial view).jpg|200px]] |[[File:GEODIS_Park.jpg|200px]] |- ![[Шарлот]] ![[Атланта]] ![[Филаделфија]] ![[Сиетл]] ![[Синсинати]] |- |[[Стадион Бенк оф Америка|Бенк оф Америка]] |[[Стадион Мерцедес Бенц|Мерцедес-Бенц]] |[[Линколн Фајненшел Филд]] |[[Лумен Филд]] |[[Стадион ТКјуЛ|ТКјуЛ]] |- | Капацитет: '''{{formatnum:75000}}''' | Капацитет: '''{{formatnum:75000}}''' | Капацитет: '''{{formatnum:69000}}''' | Капацитет: '''{{formatnum:69000}}''' | Капацитет: '''{{formatnum:26000}}''' |- |[[File:BofAStadium2015.JPG|200px]] |[[File:Mercedes Benz Stadium time lapse capture 2017-08-13.jpg|200px]] |[[File:Philly_(45).JPG|200px]] |[[File:Qwest Field North.jpg|200px]] |[[File:Tql-stadium_world-cup-qualifier_usmnt-v-mexico_11-12-2021_1903.jpg|200px]] |- !colspan=2|[[Орландо (Флорида)|Орландо]] ![[Мајами]] ![[Вашингтон]] |- |[[Стадион Кемпинг Ворлд|Кемпинг Ворлд]] |[[Стадион Орландо Сити]] |[[Стадион Хард Рок]]<br/><small>([[Мајами Гарденс]], [[Флорида]])</small> |[[Ауди Филд]] |- | Капацитет: '''{{formatnum:65000}}''' | Капацитет: '''{{formatnum:25000}}''' | Капацитет: '''{{formatnum:65000}}''' | Капацитет: '''{{formatnum:20000}}''' |- |[[File:Citrus_Bowl_Orlando_City.jpg|200px]] |[[File:Open_House_Event_(32264010504).jpg|200px]] |[[File:Hard Rock Stadium 2017 2.jpg|200px]] |[[File:Audi_Field_(45116253932).jpg|200px]] |} == Бараж == Првично {{Fb team (N) Club Leon}} се квалификувал за турнирот како победник на [[КОНКАКАФ Лига на шампиони 2023|КОНКАКАФ Лигата на шампионите 2023]], но на 21 март 2025 година биле исклучени од ФИФА поради кршење на правилата за повеќекратна сопственост, бидејќи го делат сопствеништвото со {{Fb team (N) Pachuca}}.<ref>{{cite web |date=21 март 2025 |title=FIFA Appeal Committee decision on CF Pachuca and Club León |url=https://inside.fifa.com/legal/judicial-bodies/media-releases/fifa-appeal-committee-decision-on-cf-pachuca-and-club-leon |language=en }}</ref> На 6 мај, [[Суд за спортска арбитража|Судот за спортска арбитража]] (CAS) ја отфрлил жалбата на Леон, Пачука и {{Fb team (N) Alajuelense}}, кои првично го поднеле случајот до ФИФА. ФИФА потоа го потврдила исклучувањето на Леон и одредила да се одигра бараж натпревар помеѓу {{Fb team (N) Los Angeles FC}}, финалист на [[КОНКАКАФ Лига на шампиони 2023|КОНКАКАФ Лигата на шампионите 2023]], и {{Fb team (N) Club America}}, најдобро рангираниот клуб на ранг-листата на КОНКАКАФ по крајот на 2024 година.<ref>{{cite web |date=6 мај 2025 |title=FIFA takes decision on last FIFA Club World Cup 2025 participating team |url=https://inside.fifa.com/organisation/media-releases/decision-on-last-fifa-club-world-cup-2025-participating-team |language=en }}</ref> {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|5|31|df=y}} |време = 19:30 |екипа1 = {{Fb-rt team Los Angeles FC}} |резултат = 2-1 |екипа2 = {{Fb team Club America}} |голови1 = *[[Игор Жезус (фудбалер 2003)|Игор Жезус]] {{goal|89}} *[[Денис Буанга|Буанга]] {{goal|115}} |голови2 = *{{goal|64|пен.}} [[Брајан Родригес|Родригес]] |aet = yes |стадион = [[Стадион Бенк оф Калифорнија|Бенк оф Калифорнија]] |гледачи = 20.714 |судија = {{flagsport|BRA}} [[Вилтон Сампајо]] |извештај = https://www.fifa.com/it/match-centre/match/2y0bs9z3jy1tvxkbgey8ac9p0/a43ylo3ozw62lw2qcnv3hlqfo/3j68z030kvc12z7lap9izaf4k/586ww6p8yj540g0ppkc5n0hzo?date=2025-06-01 }} ==Фаза по групи== ===Група А=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=7%|{{Abbr|Поз.|Позиција}} !width=200|Екипа !width=20|{{Abbr|Бод|Бодови}} !width=20|{{Abbr|ОН|Одиграни натпревари}} !width=20|{{Abbr|П|Победи}} !width=20|{{Abbr|Н|Нерешени}} !width=20|{{Abbr|И|Изгубени}} !width=20|{{Abbr|ДГ|Дадени голови}} !width=20|{{Abbr|ПГ|Примени голови}} !width=25|{{Abbr|ГР|Гол-разлика}} |- bgcolor=ccffcc |1.|| align="left" |{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Palmeiras}} |'''5'''||3||1||2||0||4||2||+2 |- bgcolor=ccffcc |2.|| align="left" |{{flagsport|USA}} {{Fb team (N) Inter Miami}} |'''5'''||3||1||2||0||4||3||+1 |- |3.|| align="left" |{{flagsport|POR}} {{Fb team (N) Porto}} |'''2'''||3||0||2||1||5||6||-1 |- |4.|| align="left" |{{flagsport|EGY}} {{Fb team (N) Al Ahly SC}} |'''2'''||3||0||2||1||4||6||-2 |} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|14|df=y}} |време = 20:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Al Ahly SC}} |резултат = 0&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Inter Miami}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Хард Рок|Хард Рок]], [[Мајами Гарденс]] |гледачи = 60.927<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10536/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Al Ahly FC v. Inter Miami CF |publisher=[[FIFA]] |date=June 14, 2025 |access-date=June 14, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|AUS}} [[Алиреза Фагани]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019152 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|15|df=y}} |време = 18:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Palmeiras}} |резултат = 0&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Porto}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]], [[Ист Ратерфорд]] |гледачи = 46.275<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10533/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Palmeiras v. FC Porto |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 15, 2025 |access-date=June 15, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|HON}} [[Саид Мартинес]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019149 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|19|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Palmeiras}} |резултат = 2&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Al Ahly SC}} |голови1 = *[[Весам Абу Али|Абу Али]] {{goal|49|авт.}} *[[Хосе Мануел Лопес (фудбалер)|Лопес]] {{goal|59}} |голови2 = |стадион = [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]], [[Ист Ратерфорд]] |гледачи = 35.179<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10532/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Palmeiras v. Al Ahly FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 19, 2025 |access-date=June 19, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|ENG}} [[Антони Тејлор]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019148 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|19|df=y}} |време = 15:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Inter Miami}} |резултат = 2&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Porto}} |голови1 = *[[Теласко Сеговија|Сеговија]] {{goal|47}} *[[Лионел Меси|Меси]] {{goal|54}} |голови2 = *{{goal|{{0}}8|пен.}} [[Саму Агехова|Агехова]] |стадион = [[Стадион Мерцедес Бенц|Мерцедес-Бенц]], [[Атланта]] |гледачи = 31.783<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10535/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Inter Miami CF v. FC Porto |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 19, 2025 |access-date=June 19, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|CHL}} [[Кристијан Гарај]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019151 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|23|df=y}} |време = 21:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Inter Miami}} |резултат = 2&ndash;2 |екипа2 = {{Fb team Palmeiras}} |голови1 = *[[Тадео Аљенде|Аљенде]] {{goal|16}} *[[Луис Суарес|Суарес]] {{goal|65}} |голови2 = *{{goal|80}} [[Паулињо (фудбалер 2000)|Паулињо]] *{{goal|87}} [[Маурисио Магаљаеш Прадо|Маурисио]] |стадион = [[Стадион Хард Рок|Хард Рок]], [[Мајами Гарденс]] |гледачи = 60.914<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10537/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Inter Miami CF v. Palmeiras |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 23, 2025 |access-date=June 23, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|POL}} [[Шимон Марцињак]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019153 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|23|df=y}} |време = 21:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Porto}} |резултат = 4&ndash;4 |екипа2 = {{Fb team Al Ahly SC}} |голови1 = *[[Родриго Мора (фудбалер 2007)|Мора]] {{goal|23}} *[[Вилијам Гомеш|Вилијам]] {{goal|50}} *[[Саму Агехова|Агехова]] {{goal|53}} *[[Пепе (фудбалер 1997)|Пепе]] {{goal|89}} |голови2 = *{{goal|15}}, {{goal|45+2|пен.}}, {{goal|51}} [[Весам Абу Али|Абу Али]] *{{goal|64}} [[Мохамед Али Бен Ромдан|Бен Ромдан]] |стадион = [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]], [[Ист Ратерфорд]] |гледачи = |судија = |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019150 }} ---- ===Група Б=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=7%|{{Abbr|Поз.|Позиција}} !width=200|Екипа !width=20|{{Abbr|Бод|Бодови}} !width=20|{{Abbr|ОН|Одиграни натпревари}} !width=20|{{Abbr|П|Победи}} !width=20|{{Abbr|Н|Нерешени}} !width=20|{{Abbr|И|Изгубени}} !width=20|{{Abbr|ДГ|Дадени голови}} !width=20|{{Abbr|ПГ|Примени голови}} !width=25|{{Abbr|ГР|Гол-разлика}} |- bgcolor=ccffcc |1.|| align="left" |{{flagsport|FRA}} {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}} |'''6'''||3||2||0||1||6||1||+5 |- bgcolor=ccffcc |2.|| align="left" |{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Botafogo}} |'''6'''||3||2||0||1||3||2||+1 |- |3.|| align="left" |{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Atletico Madrid}} |'''6'''||3||2||0||1||4||5||-1 |- |4.|| align="left" |{{flagsport|USA}} {{Fb team (N) Seattle Sounders FC}} |'''0'''||3||0||0||3||2||7||-5 |} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|15|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−07:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Paris Saint-Germain}} |резултат = 4&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Atletico Madrid}} |голови1 = *[[Фабијан Руис|Фабијан]] {{goal|19}} *[[Витиња (фудбалер февруари 2000)|Витиња]] {{goal|45+1}} *[[Сени Мајулу|Мајулу]] {{goal|87}} *[[Ли Канг Ин]] {{goal|90+7|пен.}} |голови2 = |стадион = [[Роуз Боул]], [[Лос Анџелес]] |гледачи = 80.619<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10539/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Paris Saint-Germain v. Atlético de Madrid |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 15, 2025 |access-date=June 15, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|ROU}} [[Иштван Ковач (фудбалски судија)|Иштван Ковач]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019155 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|15|df=y}} |време = 19:00 [[UTC−07:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Botafogo}} |резултат = 2&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Seattle Sounders FC}} |голови1 = *[[Жаир Куња|Куња]] {{goal|28}} *[[Игор Жезус (фудбалер 2001)|Игор Жезус]] {{goal|44}} |голови2 = *{{goal|75}} [[Кристијан Ролдан|К. Ролдан]] |стадион = [[Лумен Филд]], [[Сиетл]] |гледачи = 30.151<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10541/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Botafogo v. Seattle Sounders FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 15, 2025 |access-date=June 15, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|SWE}} [[Глен Ниберг]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019157 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|19|df=y}} |време = 15:00 [[UTC−07:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Seattle Sounders FC}} |резултат = 1&ndash;3 |екипа2 = {{Fb team Atletico Madrid}} |голови1 = [[Алберт Руснак|Руснак]] {{goal|50}} |голови2 = *{{goal|11}}, {{goal|55}} [[Пабло Бариос (фудбалер)|Бариос]] *{{goal|47}} [[Аксел Витсел|Витсел]] |стадион = [[Лумен Филд]], [[Сиетл]] |гледачи = 51,636<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10542/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Seattle Sounders FC v. Atlético de Madrid |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 19, 2025 |access-date=June 19, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|ARG}} Јаел Фалкон Перес |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019158 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|19|df=y}} |време = 18:00 [[UTC−07:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Paris Saint-Germain}} |резултат = 0&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Botafogo}} |голови1 = |голови2 = *{{goal|36}} [[Игор Жезус (фудбалер 2001)|Игор Жезус]] |стадион = [[Роуз Боул]], [[Лос Анџелес]] |гледачи = 53.699<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10540/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Paris Saint-Germain v. Botafogo |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 19, 2025 |access-date=June 19, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|CAN}} [[Дру Фишер]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019156 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|23|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−07:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Seattle Sounders FC}} |резултат = 0&ndash;2 |екипа2 = {{Fb team Paris Saint-Germain}} |голови1 = |голови2 = *{{goal|35}} [[Хвича Кварацхелија|Кварацхелија]] *{{goal|66}} [[Ашраф Хакими|Хакими]] |стадион = [[Лумен Филд]], [[Сиетл]] |гледачи = 50.628<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10543/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Seattle Sounders FC v. Paris Saint-Germain |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 23, 2025 |access-date=June 23, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|CHL}} Кристијан Гарај |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019159 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|23|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−07:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Atletico Madrid}} |резултат = 1&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Botafogo}} |голови1 = [[Антоан Гризман|Гризман]] {{goal|87}} |голови2 = |стадион = [[Роуз Боул]], [[Лос Анџелес]] |гледачи = 22.992<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10538/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Atlético de Madrid v. Botafogo |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 23, 2025 |access-date=June 23, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|MEX}} [[Сесар Артуро Рамос|Сесар Рамос]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019154 }} ---- ===Група Ц=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=7%|{{Abbr|Поз.|Позиција}} !width=200|Екипа !width=20|{{Abbr|Бод|Бодови}} !width=20|{{Abbr|ОН|Одиграни натпревари}} !width=20|{{Abbr|П|Победи}} !width=20|{{Abbr|Н|Нерешени}} !width=20|{{Abbr|И|Изгубени}} !width=20|{{Abbr|ДГ|Дадени голови}} !width=20|{{Abbr|ПГ|Примени голови}} !width=25|{{Abbr|ГР|Гол-разлика}} |- bgcolor=ccffcc |1.|| align="left" |{{flagsport|POR}} {{Fb team (N) Benfica}} |'''7'''||3||2||1||0||9||2||+7 |- bgcolor=ccffcc |2.|| align="left" |{{flagsport|GER}} {{Fb team (N) Bayern Munchen}} |'''6'''||3||2||0||1||12||2||+10 |- |3.|| align="left" |{{flagsport|ARG}} {{Fb team (N) Boca Juniors}} |'''2'''||3||0||2||1||4||5||-1 |- |4.|| align="left" |{{flagsport|NZL}} {{Fb team (N) Auckland City}} |'''1'''||3||0||1||2||1||17||-18 |} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|15|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Bayern Munchen}} |резултат = 10&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Auckland City}} |голови1 = *[[Кингсли Коман|Коман]] {{goal|{{0}}6}}, {{goal|21}} *[[Саша Бој|Бој]] {{goal|18}} *[[Мајкл Олисе|Олисе]] {{goal|20}}, {{goal|45+3}} *[[Томас Милер|Милер]] {{goal|45}}, {{goal|89}} *[[Џамал Мусиала|Мусиала]] {{goal|67}}, {{goal|73|пен.}}, {{goal|84}} |голови2 = |стадион = [[Стадион ТКјуЛ|ТКјуЛ]], [[Синсинати]] |гледачи = 21.152<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10545/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: FC Bayern München v. Auckland City FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 15, 2025 |access-date=June 15, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|SEN}} Иса Си |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019161 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|16|df=y}} |време = 18:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Boca Juniors}} |резултат = 2&ndash;2 |екипа2 = {{Fb team Benfica}} |голови1 = *[[Николас Отаменди|Отаменди]] {{goal|21|авт.}} *[[Родриго Батаља|Батаља]] {{goal|27}} |голови2 = *{{goal|45+3|пен.}} [[Анхел Ди Марија|Ди Марија]] *{{goal|84}} [[Николас Отаменди|Отаменди]] |стадион = [[Стадион Хард Рок|Хард Рок]], [[Мајами Гарденс]] |гледачи = 55.574<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10546/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: CA Boca Juniors v. SL Benfica |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 16, 2025 |access-date=June 16, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|MEX}} [[Сесар Артуро Рамос|Сесар Рамос]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019162 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|20|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Benfica}} |резултат = 6&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Auckland City}} |голови1 = *[[Анхел Ди Марија|Ди Марија]] {{goal|45+8|пен.}}, {{goal|90+8|пен.}} *[[Вангелис Павлидис|Павлидис]] {{goal|53}} *[[Ренато Санчес|Санчес]] {{goal|63}} *[[Леандро Бареиро|Бареиро]] {{goal|76}}, {{goal|78}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Орландо Сити]], [[Орландо]] |гледачи = 6.730<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10549/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: SL Benfica v. Auckland City FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 20, 2025 |access-date=June 20, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|QAT}} Салман Фалахи |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019165 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|20|df=y}} |време = 21:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Bayern Munchen}} |резултат = 2&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Boca Juniors}} |голови1 = *[[Хари Кејн|Кејн]] {{goal|18}} *[[Мајкл Олисе|Олисе]] {{goal|84}} |голови2 = *{{goal|66}} [[Мигел Мерентиел|Мерентиел]] |стадион = [[Стадион Хард Рок|Хард Рок]], [[Мајами Гарденс]] |гледачи = 63.587<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10547/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: FC Bayern München v. CA Boca Juniors |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 20, 2025 |access-date=June 20, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|IRN}} [[Алиреза Фагани]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019163 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|24|df=y}} |време = 14:00 [[UTC−05:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Auckland City}} |резултат = 1&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Boca Juniors}} |голови1 = *[[Кристијан Греј (фудбалер)|Греј]] {{goal|52}} |голови2 = *{{goal|26|авт.}} [[Најтн Гароу|Гароу]] |стадион = [[Џодис Парк]], [[Нешвил]] |гледачи = 16.899<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10548/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Auckland City FC v. CA Boca Juniors |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 24, 2025 |access-date=June 24, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|SWE}} [[Глен Ниберг]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019164 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|24|df=y}} |време = 15:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Benfica}} |резултат = 1&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Bayern Munchen}} |голови1 = [[Андреас Шелдеруп|Шелдеруп]] {{goal|13}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Бенк оф Америка|Бенк оф Америка]], [[Шарлот]] |гледачи = 33.287<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10544/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: SL Benfica v. FC Bayern München |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 24, 2025 |access-date=June 24, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|FRA}} [[Франсоа Летексје]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019160 }} ---- ===Група Д=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=7%|{{Abbr|Поз.|Позиција}} !width=200|Екипа !width=20|{{Abbr|Бод|Бодови}} !width=20|{{Abbr|ОН|Одиграни натпревари}} !width=20|{{Abbr|П|Победи}} !width=20|{{Abbr|Н|Нерешени}} !width=20|{{Abbr|И|Изгубени}} !width=20|{{Abbr|ДГ|Дадени голови}} !width=20|{{Abbr|ПГ|Примени голови}} !width=25|{{Abbr|ГР|Гол-разлика}} |- bgcolor=ccffcc |1.|| align="left" |{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Flamengo}} |'''7'''||3||2||1||0||6||2||+4 |- bgcolor=ccffcc |2.|| align="left" |{{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Chelsea}} |'''6'''||3||2||0||1||6||3||+3 |- |3.|| align="left" |{{flagsport|TUN}} {{Fb team (N) Esperance Tunis}} |'''3'''||3||1||0||2||1||5||-4 |- |4.|| align="left" |{{flagsport|USA}} {{Fb team (N) Los Angeles FC}} |'''1'''||3||0||1||2||1||4||-3 |} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|16|df=y}} |време = 15:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Chelsea}} |резултат = 2&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Los Angeles FC}} |голови1 = *[[Педро Нето|Нето]] {{goal|34}} *[[Енцо Фернандес|Фернандес]] {{goal|79}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Мерцедес-Бенц|Мерцедес-Бенц]], [[Атланта]] |гледачи = 22.137<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10550/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Chelsea FC v. LAFC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 16, 2025 |access-date=June 16, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|VEN}} [[Хесус Валенсуела]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019166 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|16|df=y}} |време = 21:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Flamengo}} |резултат = 2&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Esperance Tunis}} |голови1 = *[[Хорхијан де Араскаета|Де Араскаета]] {{goal|17}} *[[Луис Араужо (фудбалер)|Араужо]] {{goal|70}} |голови2 = |стадион = [[Линколн Фајненшел Филд]], [[Филаделфија]] |гледачи = 25.797<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10553/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Flamengo v. Espérance de Tunisie |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 16, 2025 |access-date=June 16, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|NED}} [[Дани Макели]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019169 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|20|df=y}} |време = 14:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Flamengo}} |резултат = 3&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Chelsea}} |голови1 = *[[Бруне Енрике (фудбалер 1990)|Бруно Енрике]] {{goal|62}} *[[Данило Луис да Силва|Данило]] {{goal|65}} *[[Валас Јан]] {{goal|83}} |голови2 = *{{goal|13}} [[Педро Нето|Нето]] |стадион = [[Линколн Фајненшел Филд]], [[Филаделфија]] |гледачи = 54.619<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10554/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: CR Flamengo v. Chelsea FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 20, 2025 |access-date=June 20, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|SLV}} [[Иван Бартон]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019170 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|20|df=y}} |време = 21:00 [[UTC−05:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Los Angeles FC}} |резултат = 0&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Esperance Tunis}} |голови1 = |голови2 = {{goal|70}} [[Јусеф Белаили|Белаили]] |стадион = [[Џодис Парк]], [[Нешвил]] |гледачи = 13.651<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10551/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: LAFC v. Espérance de Tunisie |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 20, 2025 |access-date=June 20, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|NOR}} [[Еспен Ескас]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019167 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|24|df=y}} |време = 21:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Los Angeles FC}} |резултат = 1&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Flamengo}} |голови1 = [[Денис Буанга|Буанга]] {{goal|84}} |голови2 = {{goal|86}} [[Валас Јан]] |стадион = [[Стадион Кемпинг Ворлд|Кемпинг Ворлд]], [[Орландо]] |гледачи = 32.933<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10552/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: LAFC v. CR Flamengo |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 24, 2025 |access-date=June 24, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|QAT}} Салман Фалахи |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019168 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|24|df=y}} |време = 21:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Esperance Tunis}} |резултат = 0&ndash;3 |екипа2 = {{Fb team Chelsea}} |голови1 = |голови2 = *{{goal|45+3}} [[Тосин Адарабиојо|Адарабиојо]] *{{goal|45+5}} [[Лиам Делап|Делап]] *{{goal|90+7}} [[Тајрик Џорџ|Џорџ]] |стадион = [[Линколн Фајненшел Филд]], [[Филаделфија]] |гледачи = 32.967<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10555/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Espérance de Tunisie v. Chelsea FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 24, 2025 |access-date=June 24, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|ARG}} Јаел Фалкон Перес |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019171 }} ---- ===Група Е=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=7%|{{Abbr|Поз.|Позиција}} !width=200|Екипа !width=20|{{Abbr|Бод|Бодови}} !width=20|{{Abbr|ОН|Одиграни натпревари}} !width=20|{{Abbr|П|Победи}} !width=20|{{Abbr|Н|Нерешени}} !width=20|{{Abbr|И|Изгубени}} !width=20|{{Abbr|ДГ|Дадени голови}} !width=20|{{Abbr|ПГ|Примени голови}} !width=25|{{Abbr|ГР|Гол-разлика}} |- bgcolor=ccffcc |1.|| align="left" |{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Inter}} |'''7'''||3||2||1||0||5||2||+3 |- bgcolor=ccffcc |2.|| align="left" |{{flagsport|MEX}} {{Fb team (N) Monterrey}} |'''5'''||3||1||2||0||5||1||+4 |- |3.|| align="left" |{{flagsport|ARG}} {{Fb team (N) River Plate}} |'''4'''||3||1||1||1||3||3||0 |- |4.|| align="left" |{{flagsport|JPN}} {{Fb team (N) Urawa Red Diamonds}} |'''0'''||3||0||0||3||2||9||-7 |} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|17|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−07:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team River Plate}} |резултат = 3&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Urawa Red Diamonds}} |голови1 = *[[Факундо Колидио|Колидио]] {{goal|12}} *[[Себастијан Дриуси|Дриуси]] {{goal|48}} *[[Максимилијано Меса (фудбалер 1992)|Меса]] {{goal|73}} |голови2 = |стадион = [[Лумен Филд]], [[Сиетл]] |гледачи = 11.974<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10561/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: CA River Plate v. Urawa Red Diamonds |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 17, 2025 |access-date=June 17, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|GER}} [[Феликс Цвајер]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019177 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|17|df=y}} |време = 18:00 [[UTC−07:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Monterrey}} |резултат = 1&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Inter}} |голови1 = *[[Серхио Рамос|Рамос]] {{goal|25}} |голови2 = *{{goal|42}} [[Лаутаро Мартинес|Л. Мартинес]] |стадион = [[Роуз Боул]], [[Лос Анџелес]] |гледачи = 40.311<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10558/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: CF Monterrey v. FC Internazionale Milano |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 17, 2025 |access-date=June 17, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|BRA}} [[Вилтон Сампајо]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019174 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|21|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−07:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Inter}} |резултат = 2&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Urawa Red Diamonds}} |голови1 = *[[Лаутаро Мартинес|Л. Мартинес]] {{goal|78}} *[[Валентин Карбони|Карбони]] {{goal|90+2}} |голови2 = *{{goal|11}} [[Рјома Ватанабе|Ватанабе]] |стадион = [[Лумен Филд]], [[Сиетл]] |гледачи = 25.090<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10559/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: FC Internazionale Milano v. Urawa Red Diamonds |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 21, 2025 |access-date=June 21, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|MAU}} [[Дахан Беида]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019175 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|21|df=y}} |време = 18:00 [[UTC−07:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team River Plate}} |резултат = 0&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Monterrey}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Роуз Боул]], [[Лос Анџелес]] |гледачи = 57.393<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10557/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: CA River Plate v. CF Monterrey |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 21, 2025 |access-date=June 21, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|SVN}} [[Славко Винчиќ]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019173 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|25|df=y}} |време = 18:00 [[UTC−07:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Inter}} |резултат = 2&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team River Plate}} |голови1 = *[[Франческо Пио Еспосито|Ф. Еспосито]] {{goal|72}} *[[Алесандро Бастони|Бастони]] {{goal|90+3}} |голови2 = |стадион = [[Лумен Филд]], [[Сиетл]] |гледачи = 45.135<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10560/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: FC Internazionale Milano v. CA River Plate |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 25, 2025 |access-date=June 25, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|UZB}} Илгиз Танташев |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019176 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|25|df=y}} |време = 18:00 [[UTC−07:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Urawa Red Diamonds}} |резултат = 0&ndash;4 |екипа2 = {{Fb team Monterrey}} |голови1 = |голови2 = *{{goal|30}} [[Нелсон Деоса|Деоса]] *{{goal|34}}, {{goal|90+7}} [[Херман Бертераме|Бертераме]] *{{goal|39}} [[Хесус Мануел Корона|Корона]] |стадион = [[Роуз Боул]], [[Лос Анџелес]] |гледачи = 14.312<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10556/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Urawa Red Diamonds v. CF Monterrey |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 25, 2025 |access-date=June 25, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|GER}} [[Феликс Цвајер]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019172 }} ---- ===Група Ф=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=7%|{{Abbr|Поз.|Позиција}} !width=200|Екипа !width=20|{{Abbr|Бод|Бодови}} !width=20|{{Abbr|ОН|Одиграни натпревари}} !width=20|{{Abbr|П|Победи}} !width=20|{{Abbr|Н|Нерешени}} !width=20|{{Abbr|И|Изгубени}} !width=20|{{Abbr|ДГ|Дадени голови}} !width=20|{{Abbr|ПГ|Примени голови}} !width=25|{{Abbr|ГР|Гол-разлика}} |- bgcolor=ccffcc |1.|| align="left" |{{flagsport|GER}} {{Fb team (N) Borussia Dortmund}} |'''7'''||3||2||1||0||5||3||+2 |- bgcolor=ccffcc |2.|| align="left" |{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Fluminense}} |'''5'''||3||1||2||0||4||2||+2 |- |3.|| align="left" |{{flagsport|RSA}} {{Fb team (N) Mamelodi Sundowns}} |'''4'''||3||1||1||1||4||4||0 |- |4.|| align="left" |{{flagsport|KOR}} {{Fb team (N) Ulsan HD}} |'''0'''||3||0||0||3||2||6||-4 |} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|17|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Fluminense}} |резултат = 0&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Borussia Dortmund}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]], [[Ист Ратерфорд]] |гледачи = 34.736<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10562/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Fluminense FC v. Borussia Dortmund |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 17, 2025 |access-date=June 17, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|UZB}} Илгиз Танташев |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019178 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|17|df=y}} |време = 18:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Ulsan HD}} |резултат = 0&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Mamelodi Sundowns}} |голови1 = |голови2 = *{{goal|36}} [[Икрам Рајнерс|Рајнерс]] |стадион = [[Стадион Орландо Сити]], [[Орландо]] |гледачи = 3.412<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10567/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Ulsan HD v. Mamelodi Sundowns FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 17, 2025 |access-date=June 17, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|FRA}} [[Клеман Тирпен]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019183 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|21|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Mamelodi Sundowns}} |резултат = 3&ndash;4 |екипа2 = {{Fb team Borussia Dortmund}} |голови1 = *[[Лукас Рибеиро Кошта|Рибеиро]] {{goal|11}} *[[Икрам Рајнерс|Рајнерс]] {{goal|62}} *[[Лебо Мотиба|Мотиба]] {{goal|90}} |голови2 = *{{goal|16}} [[Фелик Нмеча|Нмеча]] *{{goal|34}} [[Серху Гираси|Гираси]] *{{goal|45}} [[Џоб Белингам|Белингам]] *{{goal|59|авт.}} [[Хулисо Мудау|Мудау]] |стадион = [[Стадион ТКјуЛ|ТКјуЛ]], [[Синсинати]] |гледачи = 14.006<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10565/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Mamelodi Sundowns FC v. Borussia Dortmund |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 21, 2025 |access-date=June 21, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|PAR}} Хуан Габриел Бенитес |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019181 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|21|df=y}} |време = 18:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Fluminense}} |резултат = 4&ndash;2 |екипа2 = {{Fb team Ulsan HD}} |голови1 = *[[Џон Аријас|Аријас]] {{goal|27}} *[[Густаво Нонато|Нонато]] {{goal|66}} *[[Хуан Пабло Фрејтес|Фрејтес]] {{goal|83}} *[[Кено (фудбалер)|Кено]] {{goal|90+2}} |голови2 = *[[Ли Џин Хјун]] {{goal|37}} *[[Ум Вон Сан]] {{goal|45+3}} |стадион = [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]], [[Ист Ратерфорд]] |гледачи = 29.321<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10563/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Fluminense FC v. Ulsan HD |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 21, 2025 |access-date=June 21, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|ENG}} [[Мајкл Оливер (фудбалски судија)|Мајкл Оливер]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019179 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|25|df=y}} |време = 15:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Borussia Dortmund}} |резултат = 1&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Ulsan HD}} |голови1 = [[Даниел Свенсон (фудбалер 2002)|Свенсон]] {{goal|36}} |голови2 = |стадион = [[Стадион ТКјуЛ|ТКјуЛ]], [[Синсинати]] |гледачи = 8.239<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10564/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Borussia Dortmund v. Ulsan HD |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 25, 2025 |access-date=June 25, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|USA}} [[Тори Пенсо]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019180 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|25|df=y}} |време = 15:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Mamelodi Sundowns}} |резултат = 0&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Fluminense}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Стадион Хард Рок|Хард Рок]], [[Мајами Гарденс]] |гледачи = 14.312<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10566/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Mamelodi Sundowns FC v. Fluminense FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 25, 2025 |access-date=June 25, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|ENG}} [[Антони Тејлор (фудбалски судија)|Антони Тејлор]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019182 }} ---- ===Група Г=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=7%|{{Abbr|Поз.|Позиција}} !width=200|Екипа !width=20|{{Abbr|Бод|Бодови}} !width=20|{{Abbr|ОН|Одиграни натпревари}} !width=20|{{Abbr|П|Победи}} !width=20|{{Abbr|Н|Нерешени}} !width=20|{{Abbr|И|Изгубени}} !width=20|{{Abbr|ДГ|Дадени голови}} !width=20|{{Abbr|ПГ|Примени голови}} !width=25|{{Abbr|ГР|Гол-разлика}} |- bgcolor=ccffcc |1.|| align="left" |{{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Manchester City}} |'''9'''||3||3||0||0||13||2||+11 |- bgcolor=ccffcc |2.|| align="left" |{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Juventus}} |'''6'''||3||2||0||1||11||6||+5 |- |3.|| align="left" |{{flagsport|UAE}} {{Fb team (N) Al Ain FC}} |'''3'''||3||1||0||2||2||12||-10 |- |4.|| align="left" |{{flagsport|MAR}} {{Fb team (N) Wydad Casablanca}} |'''0'''||3||0||0||3||2||8||-6 |} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|18|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Manchester City}} |резултат = 2&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Wydad Casablanca}} |голови1 = *[[Фил Фоден|Фоден]] {{goal|{{0}}2}} *[[Жереми Доку|Доку]] {{goal|42}} |голови2 = |стадион = [[Линколн Фајненшел Филд]], [[Филаделфија]] |гледачи = 37.446<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10571/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Manchester City v. Wydad AC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 18, 2025 |access-date=June 18, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|BRA}} [[Рамон Абати]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019187 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|18|df=y}} |време = 21:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Al Ain FC}} |резултат = 0&ndash;5 |екипа2 = {{Fb team Juventus}} |голови1 = |голови2 = *{{goal|11}}, {{goal|45+4}} [[Рандал Коло Муани|Коло Муани]] *{{goal|21}}, {{goal|58}} [[Франсиско Консеисао|Консеисао]] *{{goal|31}} [[Кенан Јилдиз|Јилдиз]] |стадион = [[Ауди Филд]], [[Вашингтон]] |гледачи = 18.161<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10572/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Al Ain FC v. Juventus FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 18, 2025 |access-date=June 18, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|USA}} [[Тори Пенсо]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019188 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|22|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Juventus}} |резултат = 4&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Wydad Casablanca}} |голови1 = *[[Абделмунаим Бутил|Бутил]] {{goal|{{0}}6|авт.}} *[[Кенан Јилдиз|Јилдиз]] {{goal|16}}, {{goal|69}} *[[Душан Влаховиќ|Влаховиќ]] {{goal|90+4|пен.}} |голови2 = *{{goal|25}} [[Тембинкоси Лорч|Лорч]] |стадион = [[Линколн Фајненшел Филд]], [[Филаделфија]] |гледачи = 31.975<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10570/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Juventus FC v. Wydad AC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 22, 2025 |access-date=June 22, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|HON}} [[Саид Мартинес]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019186 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|22|df=y}} |време = 21:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Manchester City}} |резултат = 6&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Al Ain FC}} |голови1 = *[[Илкај Гундоган|Гундоган]] {{goal|{{0}}8}}, {{goal|73}} *[[Клаудио Ечевери|Ечевери]] {{goal|27}} *[[Ерлинг Холанд|Холанд]] {{goal|45+5|пен.}} *[[Оскар Боб|Боб]] {{goal|84}} *[[Рајан Шерки|Шерки]] {{goal|89}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Мерцедес-Бенц|Мерцедес-Бенц]], [[Атланта]] |гледачи = 40.392<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10568/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Manchester City v. Al Ain FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 22, 2025 |access-date=June 22, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|ALG}} [[Мустафа Горбал]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019184 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|26|df=y}} |време = 15:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Juventus}} |резултат = 2&ndash;5 |екипа2 = {{Fb team Manchester City}} |голови1 = *[[Тен Копмејнерс|Копмејнерс]] {{goal|11}} *[[Душан Влаховиќ|Влаховиќ]] {{goal|84}} |голови2 = *{{goal|{{0}}9}} [[Жереми Доку|Доку]] *{{goal|26|авт.}} [[Пјер Калулу|Калулу]] *{{goal|52}} [[Ерлинг Холанд|Холанд]] *{{goal|69}} [[Фил Фоден|Фоден]] *{{goal|75}} [[Савињо]] |стадион = [[Стадион Кемпинг Ворлд|Кемпинг Ворлд]], [[Орландо]] |гледачи = 54.320<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10569/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Juventus FC v. Manchester City |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 26, 2025 |access-date=June 26, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|FRA}} [[Клеман Тирпен]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019185 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|26|df=y}} |време = 15:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Wydad Casablanca}} |резултат = 1&ndash;2 |екипа2 = {{Fb team Al Ain FC}} |голови1 = *[[Касиус Маилула|Маилула]] {{goal|{{0}}4}} |голови2 = *{{goal|45+1|пен.}} [[Коџо Фо-До Лаба|Лаба]] *{{goal|50}} [[Алехандро Ромеро|Каку]] |стадион = [[Ауди Филд]], [[Вашингтон]] |гледачи = 10.785<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10573/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Wydad AC v. Al Ain FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 26, 2025 |access-date=June 26, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|CAN}} [[Дру Фишер]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019189 }} ---- ===Група Х=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=7%|{{Abbr|Поз.|Позиција}} !width=200|Екипа !width=20|{{Abbr|Бод|Бодови}} !width=20|{{Abbr|ОН|Одиграни натпревари}} !width=20|{{Abbr|П|Победи}} !width=20|{{Abbr|Н|Нерешени}} !width=20|{{Abbr|И|Изгубени}} !width=20|{{Abbr|ДГ|Дадени голови}} !width=20|{{Abbr|ПГ|Примени голови}} !width=25|{{Abbr|ГР|Гол-разлика}} |- bgcolor=ccffcc |1.|| align="left" |{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Real Madrid}} |'''7'''||3||2||1||0||7||2||+5 |- bgcolor=ccffcc |2.|| align="left" |{{flagsport|SAU}} {{Fb team (N) Al-Hilal}} |'''5'''||3||1||2||0||3||1||+2 |- |3.|| align="left" |{{flagsport|AUT}} {{Fb team (N) Salzburg}} |'''4'''||3||1||1||1||2||4||-2 |- |4.|| align="left" |{{flagsport|MEX}} {{Fb team (N) Pachuca}} |'''0'''||3||0||0||3||2||7||-5 |} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|18|df=y}} |време = 15:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Real Madrid}} |резултат = 1&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Al-Hilal}} |голови1 = [[Гонсало Гарсија (фудбалер 2004)|Г. Гарсија]] {{goal|34}} |голови2 = {{goal|41|пен.}} [[Рубен Невеш|Невеш]] |стадион = [[Стадион Хард Рок|Хард Рок]], [[Мајами Гарденс]] |гледачи = 62.415<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10576/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Real Madrid C. F. v. Al Hilal |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 18, 2025 |access-date=June 18, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|ARG}} [[Факундо Тељо]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019192 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|18|df=y}} |време = 18:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Pachuca}} |резултат = 1&ndash;2 |екипа2 = {{Fb team Salzburg}} |голови1 = [[Брајан Гонсалес (мексикански фудбалер)|Гонсалес]] {{goal|56}} |голови2 = *{{goal|42}} [[Оскар Глух|Глух]] *{{goal|76}} [[Карим Онисиво|Онисиво]] |стадион = [[Стадион ТКјуЛ|ТКјуЛ]], [[Синсинати]] |гледачи = 5.282<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10575/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: CF Pachuca v. FC Salzburg |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 18, 2025 |access-date=June 18, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|ALG}} [[Мустафа Горбал]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019191 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|22|df=y}} |време = 15:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Real Madrid}} |резултат = 3&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Pachuca}} |голови1 = *[[Џуд Белингам|Белингам]] {{goal|35}} *[[Арда Ѓулер|Ѓулер]] {{goal|43}} *[[Федерико Валверде|Валверде]] {{goal|70}} |голови2 = *{{goal|80}} [[Елијас Монтиел|Монтиел]] |стадион = [[Стадион Бенк оф Америка]], [[Шарлот]] |гледачи = 70.248<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10574/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Real Madrid C. F. v. CF Pachuca |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 22, 2025 |access-date=June 22, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|BRA}} [[Рамон Абати]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019190 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|22|df=y}} |време = 18:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Salzburg}} |резултат = 0&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Al-Hilal}} |голови1 = |голови2 = |стадион = [[Ауди Филд]], [[Вашингтон]] |гледачи = 16.167<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10579/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: FC Salzburg v. Al Hilal |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 22, 2025 |access-date=June 22, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|BRA}} [[Вилтон Сампајо]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019195 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|26|df=y}} |време = 20:00 [[UTC−05:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Al-Hilal}} |резултат = 2&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Pachuca}} |голови1 = *[[Салем Ал-Давсари|С. Ал-Давсари]] {{goal|22}} *[[Маркос Леонардо]] {{goal|90+5}} |голови2 = |стадион = [[Џодис Парк]], [[Нешвил]] |гледачи = 14.147<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10577/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Al Hilal v. CF Pachuca |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 26, 2025 |access-date=June 26, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|NED}} [[Дани Макели]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019193 }} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|26|df=y}} |време = 21:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Salzburg}} |резултат = 0&ndash;3 |екипа2 = {{Fb team Real Madrid}} |голови1 = |голови2 = *{{goal|40}} [[Винисиус Жуниор|Винисиус]] *{{goal|45+3}} [[Федерико Валверде|Валверде]] *{{goal|84}} [[Гонсало Гарсија (фудбалер 2004)|Г. Гарсија]] |стадион = [[Линколн Фајненшел Филд]], [[Филаделфија]] |гледачи = 64.811<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10578/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: FC Salzburg v. Real Madrid C. F. |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 26, 2025 |access-date=June 26, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|MAU}} Дахан Беида |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019194 }} ---- == Нокаут фаза == ==== Резултати ==== <section begin=Bracket />{{#invoke:RoundN|N16 |style=white-space:nowrap|widescore=yes |bold_winner=high|3rdplace=no |RD1=[[#Осмианфинале|Осминафинале]] |RD2=[[#Четвртфинале|Четвртфинале]] |RD3=[[#Полуфинале|Полуфинале]] |RD4=[[#Финале|Финале]] <!--Date-Place|Team 1|Score 1|Team 2|Score 2--> <!--Round of 16--> |30 јуни – [[Стадион Бенк оф Америка|Шарлот]]|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Inter}}|0|{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Fluminense}}|2 |30 јуни – [[Стадион Кемпинг Ворлд|Орландо]]|{{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Manchester City}}|3|{{flagsport|SAU}} {{Fb team (N) Al-Hilal}} {{aet}}|4 |28 јуни – [[Линколн Фајненшел Филд|Филаделфија]]|{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Palmeiras}} {{aet}}|1|{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Botafogo}}|0 |28 јуни – [[Стадион Бенк оф Америка|Шарлот]]|{{flagsport|POR}} {{Fb team (N) Benfica}}|1|{{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Chelsea}} {{aet}}|4 |29 јуни – [[Стадион Мерцедес-Бенц|Атланта]]|{{flagsport|FRA}} {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}|4|{{flagsport|USA}} {{Fb team (N) Inter Miami}}|0 |29 јуни – [[Стадион Хард Рок|Мајами Гарденс]]|{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Flamengo}}|2|{{flagsport|GER}} {{Fb team (N) Bayern Munchen}}|4 |1 јули – [[Стадион Хард Рок|Мајами Гарденс]]|{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Real Madrid}}|1|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Juventus}}|0 |1 јули – [[Стадион Мерцедес-Бенц|Атланта]]|{{flagsport|GER}} {{Fb team (N) Borussia Dortmund}}|2|{{flagsport|MEX}} {{Fb team (N) Monterrey}}|1 <!--Quarterfinals--> |4 јули – [[Стадион Орландо Сити|Орландо]]|{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Fluminense}}|2|{{flagsport|SAU}} {{Fb team (N) Al-Hilal}}|1 |4 јули – [[Линколн Фајненшел Филд|Филаделфија]]|{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Palmeiras}}|1|{{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Chelsea}}|2 |5 јули – [[Стадион Мерцедес-Бенц|Атланта]]|{{flagsport|FRA}} {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}|2|{{flagsport|GER}} {{Fb team (N) Bayern Munchen}}|0 |5 јули – [[Стадион МетЛајф|Ист Ратерфорд]]|{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Real Madrid}}|3|{{flagsport|GER}} {{Fb team (N) Borussia Dortmund}}|2 <!--Semifinals--> |8 јули – [[Стадион МетЛајф|Ист Ратерфорд]]|{{flagsport|BRA}} {{Fb team (N) Fluminense}}|0|{{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Chelsea}}|2 |9 јули – [[Стадион МетЛајф|Ист Ратерфорд]]|{{flagsport|FRA}} {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}|4|{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Real Madrid}}|0 <!--Final--> |13 јули – [[Стадион МетЛајф|Ист Ратерфорд]]|{{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Chelsea}}|3|{{flagsport|FRA}} {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}|0 }}<section end=Bracket /> ===Осминафинале=== {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|28|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Palmeiras}} |резултат = 1&ndash;0 |aet = y |екипа2 = {{Fb team Botafogo}} |голови1 = [[Паулињо (фудбалер 2000)|Паулињо]] {{goal|100}} |голови2 = |стадион = [[Линколн Фајненшел Филд]], [[Филаделфија]] |гледачи = 33.657<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10587/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Palmeiras v. Botafogo |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 28, 2025 |access-date=June 28, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|FRA}} [[Франсоа Летексје]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289186/400019203 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|28|df=y}} |време = 16:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Benfica}} |резултат = 1&ndash;4 |aet = y |екипа2 = {{Fb team Chelsea}} |голови1 = [[Анхел Ди Марија|Ди Марија]] {{goal|90+5|пен.}} |голови2 = *{{goal|64}} [[Рис Џејмс (фудбалер 1999)|Џејмс]] *{{goal|108}} [[Кристофер Нкунку|Нкунку]] *{{goal|114}} [[Педро Нето|Нето]] *{{goal|117}} [[Кирнан Дјусбери-Хол|Дјусбери-Хол]] |стадион = [[Стадион Бенк оф Америка]], [[Шарлот]] |гледачи = 25.929<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10582/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: SL Benfica v. Chelsea FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 28, 2025 |access-date=June 28, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|SLO}} [[Славко Винчиќ]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289186/400019198 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|29|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Paris Saint-Germain}} |резултат = 4&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Inter Miami}} |голови1 = *[[Жоао Невеш|Невеш]] {{goal|{{0}}6}}, {{goal|39}} *[[Томас Авилес|Авилес]] {{goal|44|авт.}} *[[Ашраф Хакими|Хакими]] {{goal|45+3}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Мерцедес-Бенц|Мерцедес-Бенц]], [[Атланта]] |гледачи = 65.574<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10580/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Paris Saint-Germain v. Inter Miami CF |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 29, 2025 |access-date=June 29, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|BRA}} [[Вилтон Сампајо]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289186/400019196 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|29|df=y}} |време = 16:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Flamengo}} |резултат = 2&ndash;4 |екипа2 = {{Fb team Bayern Munchen}} |голови1 = *[[Жерсон (фудбалер 1997)|Жерсон]] {{goal|33}} *[[Жоржињо (фудбалер 1991)|Жоржињо]] {{goal|55|пен.}} |голови2 = *{{goal|{{0}}6|авт.}} [[Ерик Пулгар|Пулгар]] *{{goal|{{0}}9}}, {{goal|73}} [[Хари Кејн|Кејн]] *{{goal|41}} [[Леон Горецка|Горецка]] |стадион = [[Стадион Хард Рок|Хард Рок]], [[Мајами Гарденс]] |гледачи = 60.914<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10584/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: CR Flamengo v. FC Bayern München |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 29, 2025 |access-date=June 29, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|ENG}} [[Мајкл Оливер (англиски фудбалер)|Мајкл Оливер]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289186/400019200 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|30|df=y}} |време = 15:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Inter}} |резултат = 0&ndash;2 |екипа2 = {{Fb team Fluminense}} |голови1 = |голови2 = *{{goal|{{0}}3}} [[Херман Кано|Кано]] *{{goal|90+3}} [[Еркулес (фудбалер 2000)|Еркулес]] |стадион = [[Стадион Бенк оф Америка]], [[Шарлот]] |гледачи = 20.030<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10583/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: FC Internazionale Milano v. Fluminense FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 30, 2025 |access-date=June 30, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|SLV}} [[Иван Бартон]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289186/400019199 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|6|30|df=y}} |време = 21:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Manchester City}} |резултат = 3&ndash;4 |aet = y |екипа2 = {{Fb team Al-Hilal}} |голови1 = *[[Бернардо Силва|Силва]] {{goal|{{0}}9}} *[[Ерлинг Холанд|Холанд]] {{goal|55}} *[[Фил Фоден|Фоден]] {{goal|104}} |голови2 = *{{goal|46}}, {{goal|112}} [[Маркос Леонардо|Леонардо]] *{{goal|52}} [[Малком (фудбалер)|Малком]] *{{goal|94}} [[Калиду Кулибали|Кулибали]] |стадион = [[Стадион Кемпинг Ворлд|Кемпинг Ворлд]], [[Орландо]] |гледачи = 42.311<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10586/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Manchester City v. Al Hilal |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=June 30, 2025 |access-date=June 30, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|VEN}} [[Хесус Валенсуела]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289186/400019202 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|7|1|df=y}} |време = 15:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Real Madrid}} |резултат = 1&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Juventus}} |голови1 = [[Гонсало Гарсија (фудбалер 2004)|Г. Гарсија]] {{goal|54}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Хард Рок|Хард Рок]], [[Мајами Гарденс]] |гледачи = 62.149<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10585/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Real Madrid C. F. v. Juventus FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=July 1, 2025 |access-date=July 1, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|POL}} [[Шимон Марцињак]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289186/400019201 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|7|1|df=y}} |време = 21:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Borussia Dortmund}} |резултат = 2&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Monterrey}} |голови1 = [[Серу Гираси|Гираси]] {{goal|14}}, {{goal|24}} |голови2 = {{goal|48}} [[Херман Бертераме|Бертераме]] |стадион = [[Стадион Мерцедес-Бенц|Мерцедес-Бенц]], [[Атланта]] |гледачи = 31,442<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10581/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Borussia Dortmund v. CF Monterrey |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=July 1, 2025 |access-date=July 1, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|ARG}} [[Факундо Тељо]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289186/400019197 }} ---- ===Четвртфинале=== {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|7|4|df=y}} |време = 15:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Fluminense}} |резултат = 2&ndash;1 |екипа2 = {{Fb team Al-Hilal}} |голови1 = *[[Матеуш Мартинели|Мартинели]] {{goal|40}} *[[Еркулес (фудбалер 2000)|Еркулес]] {{goal|70}} |голови2 = {{goal|51}} [[Маркос Леонардо]] |стадион = [[Стадион Кемпинг Ворлд|Кемпинг Ворлд]], [[Орландо]] |гледачи = 43.091<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10590/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Fluminense FC v. Al Hilal |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=July 4, 2025 |access-date=July 4, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|NED}} [[Дани Макели]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289187/400019206 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|7|4|df=y}} |време = 21:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Palmeiras}} |резултат = 1&ndash;2 |екипа2 = {{Fb team Chelsea}} |голови1 = [[Естевао Вилијан|Естевао]] {{goal|53}} |голови2 = *{{goal|16}} [[Кол Палмер|Палмер]] *{{goal|83|авт.}} [[Вевертон Переира да Силва|Вевертон]] |стадион = [[Линколн Фајненшел Филд]], [[Филаделфија]] |гледачи = 65.782<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10591/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Palmeiras v. Chelsea FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=July 4, 2025 |access-date=July 4, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|AUS}} [[Алиреза Фагани]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289187/400019207 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|7|5|df=y}} |време = 12:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Paris Saint-Germain}} |резултат = 2&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Bayern Munchen}} |голови1 = *[[Дезире Дуе|Дуе]] {{goal|78}} *[[Усман Дембеле|Дембеле]] {{goal|90+6}} |голови2 = |стадион = [[Стадион Мерцедес-Бенц|Мерцедес-Бенц]], [[Атланта]] |гледачи = 66.937<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10589/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Paris Saint-Germain v. FC Bayern München |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=July 5, 2025 |access-date=July 5, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|ENG}} [[Антони Тејлор (фудбалски судија)|Антони Тејлор]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289187/400019205 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|7|5|df=y}} |време = 16:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Real Madrid}} |резултат = 3&ndash;2 |екипа2 = {{Fb team Borussia Dortmund}} |голови1 = *[[Гонсало Гарсија (фудбалер 2004)|Г. Гарсија]] {{goal|10}} *[[Фран Гарсија (фудбалер 1999)|Ф. Гарсија]] {{goal|20}} *[[Килијан Мбапе|Мбапе]] {{goal|90+4}} |голови2 = *{{goal|90+3}} [[Максимилијан Бајер|Бајер]] *{{goal|90+8|пен.}} [[Серу Гираси|Гираси]] |стадион = [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]], [[Ист Ратерфорд]] |гледачи = 76.611<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10588/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Real Madrid C. F. v. Borussia Dortmund |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=July 5, 2025 |access-date=July 5, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|BRA}} [[Рамон Абати]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289187/400019204 }} ---- ===Полуфинале=== {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|7|8|df=y}} |време = 15:00 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Fluminense}} |резултат = 0&ndash;2 |екипа2 = {{Fb team Chelsea}} |голови1 = |голови2 = {{goal|18}}, {{goal|56}} [[Жоао Педро (фудбалер 2001)|Жоао Педро]] |стадион = [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]], [[Ист Ратерфорд]] |гледачи = 70.556<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10592/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Fluminense FC v. Chelsea FC |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|date=July 8, 2025 |access-date=July 8, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|FRA}} [[Франсоа Летексје]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289188/400019208 }} ---- {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|7|9|df=y}} |време = 15:10 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Paris Saint-Germain}} |резултат = 4&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Real Madrid}} |голови1 = *[[Фабијан Руис|Руис]] {{goal|{{0}}6}}, {{goal|24}} *[[Усман Дембеле|Дембеле]] {{goal|{{0}}9}} *[[Гонсало Рамош|Рамош]] {{goal|87}} |голови2 = |стадион = [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]], [[Ист Ратерфорд]] |гледачи = 77.542<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10593/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Paris Saint-Germain v. Real Madrid C. F. |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com |date=July 9, 2025 |access-date=July 9, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|POL}} [[Шимон Марцињак]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289188/400019209 }} ===Финале=== {{main|Финале на Светското клупско првенство во фудбал 2025}} {{Football box collapsible no.2 |nobars = 1 |дата = {{Start date|2025|7|9|df=y}} |време = 15:10 [[UTC−04:00]] |екипа1 = {{Fb-rt team Chelsea}} |резултат = 3&ndash;0 |екипа2 = {{Fb team Paris Saint-Germain}} |голови1 = *[[Кол Палмер|Палмер]] {{goal|22}}, {{goal|30}} *[[Жоао Педро (фудбалер 2001)|Жоао Педро]] {{goal|43}} |голови2 = |стадион = [[Стадион МетЛајф|МетЛајф]], [[Ист Ратерфорд]] |гледачи = 81.118<ref name="report July 13">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/r10594/pdf/FullTimeMatchReport-English.pdf |title=Match Report: Chelsea FC v. Paris Saint-Germain |publisher=Fédération Internationale de Football Association |website=FIFA.com |date=July 13, 2025 |access-date=July 13, 2025}}</ref> |судија = {{flagsport|AUS}} [[Алиреза Фагани]] |извештај = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289190/400019210 }} == Екипа победник == <center>[[File:Azzurro e Bianco con Leone, Staffa.svg|150px]] <br> <big>'''[[ФК Челси|Челси]]'''<br>'''2. титула'''<br/></center></big> == Листа на стрелци == {{Classifica marcatori/inizio|пенали=да}} {{Classifica marcatori|голови=4|ESP|име=[[Гонсало Гарсија (фудбалер 2004)|Гонсало Гарсија]]|клуб={{Fb team Real Madrid}}|глава=да}} {{Classifica marcatori|голови=4|BRA|име=[[Маркос Леонардо]]|клуб={{Fb team Al-Hilal}}|глава=да}} {{Classifica marcatori|голови=4|пенали=1|GUI|име=[[Серу Гираси]]|клуб={{Fb team Borussia Dortmund}}|глава=да}} {{Classifica marcatori|голови=4|пенали=4|ARG|име=[[Анхел Ди Марија]]|клуб={{Fb team Benfica}}|глава=да}} {{Classifica marcatori|голови=3|PAL|име=[[Весам Абу Али]]|клуб={{Fb team Al Ahly SC}}}} {{Classifica marcatori|голови=3|MEX|име=[[Херман Бертераме]]|клуб={{Fb team Monterrey}}}} {{Classifica marcatori|голови=3|TUR|име=[[Кенан Јилдиз]]|клуб={{Fb team Juventus}}}} {{Classifica marcatori|голови=3|ENG|име=[[Хари Кејн]]|клуб={{Fb team Bayern Munchen}}}} {{Classifica marcatori|голови=3|PRT|име=[[Педро Нето]]|клуб={{Fb team Chelsea}}}} {{Classifica marcatori|голови=3|FRA|име=[[Мајкл Олисе]]|клуб={{Fb team Bayern Munchen}}}} {{Classifica marcatori|голови=3|ENG|име=[[Кол Палмер]]|клуб={{Fb team Chelsea}}}} {{Classifica marcatori|голови=3|BRA|име=[[Жоао Педро (фудбалер 2001)|Жоао Педро]]|клуб={{Fb team Chelsea}}}} {{Classifica marcatori|голови=3|ESP|име=[[Фабијан Руис]]|клуб={{Fb team Paris Saint-Germain}}}} {{Classifica marcatori|голови=3|ENG|име=[[Фил Фоден]]|клуб={{Fb team Manchester City}}}} {{Classifica marcatori|голови=3|пенали=1|DEU|име=[[Џамал Мусиала]]|клуб={{Fb team Bayern Munchen}}}} {{Classifica marcatori|голови=3|пенали=1|NOR|име=[[Ерлинг Холанд]]|клуб={{Fb team Manchester City}}}} {{Classifica marcatori/fine}} ==Награди== Следниве награди биле доделени по завршувањето на турнирот.<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/club-world-cup/usa-2025/articles/palmer-sanchez-doue-garcia-award-winners |title=Golden boy Palmer heads FIFA Club World Cup award winners |work=[[FIFA]] |date=July 13, 2025 |access-date=July 13, 2025}}</ref> {| class="wikitable" style="margin:auto; text-align:center; width:50%;" |- !scope=col style="background-color: gold" | Златна топка !scope=col style="background-color: silver" | Сребрена топка !scope=col style="background-color: #cc9966" | Бронзена топка |- |{{flagsport|ENG}} [[Кол Палмер]]<br />({{Fb team (N) Chelsea}}) |{{flagsport|POR}} [[Витиња (фудбалер февруари 2000)|Витиња]]<br />({{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}) |{{flagsport|ECU}} [[Мојсес Каиседо]]<br />({{Fb team (N) Chelsea}}) |- !colspan="3"|Награда за најдобар стрелец |- |colspan="3"|{{flagsport|ESP}} [[Гонсало Гарсија (фудбалер 2004)|Гонсало Гарсија]]<br />({{Fb team (N) Real Madrid}}) |- !colspan="3"|Златна ракавица |- |colspan="3"|{{flagsport|ESP}} [[Роберт Санчес]]<br />({{Fb team (N) Chelsea}}) |- !colspan="3"|ФИФА Најдобар млад играч |- |colspan="3"|{{flagsport|FRA}} [[Дезире Дуе]]<br />({{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}) |- !colspan="3"|ФИФА Ферплеј трофеј |- |colspan="3"|{{flagsport|GER}} {{Fb team (N) Bayern Munchen}} |} <br /> ==Спонзори== {| class="wikitable sortable" !FIFA Club World Cup 2025 Partners !FIFA Club World Cup 2025 Suppliers |- | style="vertical-align:top;" | * [[AB InBev]] ([[Anheuser-Busch brands#Michelob|Michelob Ultra]] and [[Budweiser]])<ref>{{cite news|title=AB InBev Becomes Official Beer Partner of FIFA Club World Cup 2025™|date=November 25, 2024|url=https://www.ab-inbev.com/news-media/news-stories/fifa-club-world-cup|website=AB-InBev.com|publisher=[[AB InBev]]|archive-date=June 15, 2025|access-date=June 15, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250615015656/https://www.ab-inbev.com/news-media/news-stories/fifa-club-world-cup|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=AB InBev named Official Beer Partner of FIFA Club World Cup 25™|url=https://inside.fifa.com/about-fifa/commercial/media-releases/ab-inbev-named-official-beer-partner-of-fifa-club-world-cup-25|publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|access-date=November 25, 2024|archive-date=November 25, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241125112019/https://inside.fifa.com/about-fifa/commercial/media-releases/ab-inbev-named-official-beer-partner-of-fifa-club-world-cup-25|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |date=November 25, 2024 |title=FIFA signs Budweiser brewer AB InBev to separate sponsor deal for 2025 Club World Cup in the US |url=https://apnews.com/article/fifa-club-world-cup-sponsor-budweiser-abinbev-aa1446f6fdc591610194c5f74b1b5f75 |access-date=April 1, 2025 |work=Associated Press News |archive-date=April 1, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250401165344/https://apnews.com/article/fifa-club-world-cup-sponsor-budweiser-abinbev-aa1446f6fdc591610194c5f74b1b5f75 |url-status=live }}</ref> * [[Airbnb]]<ref>{{cite web|url=https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.com/airbnb-and-fifa-announce-major-multi-tournament-partnership|title=Airbnb and FIFA announce major multi-tournament partnership|publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com}}</ref> * [[Bank of America]]<ref>{{cite web|title=Bank of America builds on partnership with FIFA to become Official Partner of FIFA Club World Cup 2025™|url=https://inside.fifa.com/about-fifa/commercial/media-releases/bank-of-america-official-partner-fifa-club-world-cup-2025|publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|access-date=December 3, 2024}}</ref> * Betano<ref>{{cite web |date=June 17, 2025 |title=Betano named regional sponsor for FIFA Club World Cup |url=https://www.insideworldfootball.com/2025/06/17/betano-named-regional-sponsor-fifa-club-world-cup/ |access-date=June 17, 2025 |archive-date=June 19, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250619200900/https://www.insideworldfootball.com/2025/06/17/betano-named-regional-sponsor-fifa-club-world-cup/ |url-status=live }}</ref> * [[The Coca-Cola Company|Coca-Cola]]<ref>{{cite web |last=Matthews |first=Sam |date=November 22, 2005 |title=Coca-Cola renews Fifa football sponsorship until 2022 |url=http://www.campaignlive.co.uk/article/coca-cola-renews-fifa-football-sponsorship-until-2022/529147 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827171212/http://www.campaignlive.co.uk/article/coca-cola-renews-fifa-football-sponsorship-until-2022/529147?src_site=brandrepublic |archive-date=August 27, 2017 |access-date=May 10, 2017 |publisher=Campaign}}</ref><ref>{{cite web|title=Long-standing FIFA Partner The Coca-Cola Company confirmed for FIFA Club World Cup 2025|url=https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/media-releases/long-standing-partner-coca-cola-confirmed-club-world-cup-2025|date=February 20, 2025|publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|access-date=June 13, 2025|archive-date=June 13, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250613151018/https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/media-releases/long-standing-partner-coca-cola-confirmed-club-world-cup-2025|url-status=live}}</ref> * [[Hisense]]<ref>{{cite web|title=Hisense becomes partner for new FIFA Club World Cup|url=https://www.inside.fifa.com/media-releases/hisense-becomes-partner-for-new-fifa-club-world-cup|access-date=October 30, 2024|publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com}}</ref> * [[Home Depot]]<ref>{{cite web |date=June 28, 2025 |title=The Home Depot joins as Official Partner in North America of the FIFA Club World Cup 2025 |url=https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/media-releases/home-depot-official-partner-north-america-club-world-cup-2025 |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |access-date=June 29, 2025 |archive-date=June 29, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250629145644/https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/media-releases/home-depot-official-partner-north-america-club-world-cup-2025 |url-status=live }}</ref> * [[Jeep]]<ref name=":0">{{cite web |title=FIFA sells out sponsorship programme for inaugural FIFA Club World Cup™ |url=https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/media-releases/fifa-sells-out-sponsorship-programme-inaugural-club-world-cup |archive-url=https://web.archive.org/web/20250713191115/https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/media-releases/fifa-sells-out-sponsorship-programme-inaugural-club-world-cup |archive-date=July 13, 2025 |access-date=July 14, 2025 |website=FIFA.com |url-status=live }}</ref> * [[Lenovo]] ([[Motorola Mobility|Motorola]])<ref>{{cite web |title=Lenovo named Official FIFA Technology Partner |url=https://inside.fifa.com/about-fifa/commercial/media-releases/lenovo-named-official-fifa-technology-partner |access-date=October 15, 2024 |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Lenovo and Motorola announced in new FIFA Club World Cup 2025™ partnership |url=https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.com/lenovo-and-motorola-announced-in-new-fifa-club-world-cup-2025-tm-partnership |date=May 29, 2025|publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com}}</ref> * [[Panini Group|Panini]]<ref name=":0" /> * [[Public Investment Fund|PIF]]<ref>{{cite web|url=https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/media-releases/origin1904-p.cxm.fifa.com/pif-fifa-forge-partnership-club-world-cup-2025|title=PIF and FIFA forge partnership for FIFA Club World Cup 2025™|date=June 5, 2025|publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com}}</ref> * <span class="nowrap">[[Qatar Airways]]</span><ref>{{cite web |date=November 22, 2023 |title=FIFA renews longstanding partnership with Qatar Airways, extending through to 2030 |url=https://inside.fifa.com/about-fifa/commercial/media-releases/fifa-renews-longstanding-partnership-with-qatar-airways-extending-through-to-2030 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326132004/https://inside.fifa.com/about-fifa/commercial/media-releases/fifa-renews-longstanding-partnership-with-qatar-airways-extending-through-to-2030 |archive-date=March 26, 2024 |access-date=March 26, 2024 |publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com}}</ref><ref>{{cite web|title=Qatar Airways named Official Airline Partner of FIFA Club World Cup 2025|url=https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/media-releases/qatar-airways-named-official-airline-partner-of-fifa-club-world-cup-2025|date=June 4, 2025|publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|access-date=June 13, 2025|archive-date=June 17, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250617165131/https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/media-releases/qatar-airways-named-official-airline-partner-of-fifa-club-world-cup-2025|url-status=live}}</ref> * [[Visa Inc.|Visa]]<ref>{{cite web |title=FIFA extends global partnership with Visa, including FIFA World Cup 2026 |url=https://inside.fifa.com/about-fifa/commercial/media-releases/fifa-extends-global-partnership-with-visa-including-fifa-world-cup-2026-tm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240415094033/https://inside.fifa.com/about-fifa/commercial/media-releases/fifa-extends-global-partnership-with-visa-including-fifa-world-cup-2026-tm |archive-date=April 15, 2024 |access-date=March 26, 2024 |publisher=Fédération Internationale de Football Association |website=FIFA.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Visa announced as Official Partner of inaugural FIFA Club World Cup |url=https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/media-releases/visa-announced-as-official-partner-of-inaugural-fifa-club-world-cup-tm |date=May 6, 2025 |publisher=Fédération Internationale de Football Association |website=FIFA.com |access-date=June 13, 2025 |archive-date=May 21, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250521201711/https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/media-releases/visa-announced-as-official-partner-of-inaugural-fifa-club-world-cup-tm |url-status=live }}</ref> | style="vertical-align:top;" | * [[Adidas]] * AIM Sports * ChargeFuze * Evolv * Rock-it Cargo<ref>{{cite web|title=FIFA announces multi-year agreement with Rock-it Cargo as Official Logistics Provider of FIFA World Cup 26™|url=https://inside.fifa.com/about-fifa/commercial/media-releases/fifa-rock-it-cargo-official-logistics-provider-world-cup-26|publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|access-date=November 21, 2024|date=November 21, 2024}}</ref> * [[LVMH]] ([[Tiffany & Co.]])<ref>{{cite news|title=Tiffany & Co. and FIFA unveil FIFA Club World Cup™ Trophy ahead of 2025 tournament|url=https://www.lvmh.com/en/news-lvmh/tiffany--co-and-fifa-unveil-fifa-club-world-cup-trophy-ahead-of-2025-tournament|access-date=June 29, 2025|date=February 18, 2025|publisher=LVMH|archive-date=July 7, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250707184842/https://www.lvmh.com/en/news-lvmh/tiffany--co-and-fifa-unveil-fifa-club-world-cup-trophy-ahead-of-2025-tournament|url-status=live}}</ref> * [[Taittinger]]<ref>{{cite web|url=https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/news/taittinger-named-official-club-world-cup-2025-champagne|title=Taittinger named Official FIFA Club World Cup 2025™ Champagne|date=May 23, 2025|publisher=Fédération Internationale de Football Association|website=FIFA.com|access-date=June 29, 2025|archive-date=June 17, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250617164642/https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/news/taittinger-named-official-club-world-cup-2025-champagne|url-status=live}}</ref> |} ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{commons category}} * {{Official website|https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/club-world-cup/usa-2025}} * [https://inside.fifa.com/fifa-rankings/fifa-club-world-cup Рангирање на клубовите по конфедерации] – ФИФА [[Категорија:Светско клупско првенство во фудбал 2025]] [[Категорија:Изданија на Светското клупско првенство во фудбал|2025]] dxauxcjq6h4hsj7gavnn8jxrryf5yjd 10 1375557 5539284 5401995 2026-04-15T11:29:45Z Buli 2648 5539284 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Монарси на Данска |title = Монарси на Данска |state = {{{state|autocollapse}}} |bodyclass = hlist |image = [[File:Royal coat of arms of Denmark (2024).svg|50px]] |groupstyle = line-height:1.3em; <!--reduces gap between wrapped groupname lines--> |group1 = |list1 = * [[Кристијан IV Дански|Кристијан IV]] * [[Кристијан IX Дански|Кристијан IX]] * [[Фредерик VIII Дански|Фредерик VIII]] * [[Кристијан X Дански|Кристијан X]] * [[Фредерик IX]] * [[Маргарета II од Данска|Маргарета II]] * [[Фредерик X]] |below = }} <noinclude> {{navbox documentation}} [[Category:Denmark royalty and nobility navigational boxes|Monarchs]] [[Category:Denmark political leader navigational boxes]] </noinclude> d8tgzmja89ms5v2wls4sujtjn50ae57 5539286 5539284 2026-04-15T11:32:45Z Buli 2648 5539286 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Монарси на Данска |title = Монарси на Данска |state = {{{state|autocollapse}}} |bodyclass = hlist |image = [[File:Royal coat of arms of Denmark (2024).svg|50px]] |groupstyle = line-height:1.3em; <!--reduces gap between wrapped groupname lines--> |group1 = [[Олденбург]] |list1 = * [[Кристијан IV Дански|Кристијан IV]] |group1 = [[Глуксбург]] |list1 = * [[Кристијан IX Дански|Кристијан IX]] * [[Фредерик VIII Дански|Фредерик VIII]] * [[Кристијан X Дански|Кристијан X]] * [[Фредерик IX]] * [[Маргарета II од Данска|Маргарета II]] * [[Фредерик X]] |below = }} <noinclude> {{navbox documentation}} [[Category:Denmark royalty and nobility navigational boxes|Monarchs]] [[Category:Denmark political leader navigational boxes]] </noinclude> 5v5l3h3q95mko55n6w3l3lt0luihsgx 5539287 5539286 2026-04-15T11:32:59Z Buli 2648 5539287 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Монарси на Данска |title = Монарси на Данска |state = {{{state|autocollapse}}} |bodyclass = hlist |image = [[File:Royal coat of arms of Denmark (2024).svg|50px]] |groupstyle = line-height:1.3em; <!--reduces gap between wrapped groupname lines--> |group1 = [[Олденбург]] |list1 = * [[Кристијан IV Дански|Кристијан IV]] |group2 = [[Глуксбург]] |list2 = * [[Кристијан IX Дански|Кристијан IX]] * [[Фредерик VIII Дански|Фредерик VIII]] * [[Кристијан X Дански|Кристијан X]] * [[Фредерик IX]] * [[Маргарета II од Данска|Маргарета II]] * [[Фредерик X]] |below = }} <noinclude> {{navbox documentation}} [[Category:Denmark royalty and nobility navigational boxes|Monarchs]] [[Category:Denmark political leader navigational boxes]] </noinclude> 9vqso5uivor4vqoruxry43pj6jk9frf 5539288 5539287 2026-04-15T11:35:01Z Buli 2648 5539288 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Монарси на Данска |title = Монарси на Данска |state = {{{state|autocollapse}}} |bodyclass = hlist |image = [[File:Royal coat of arms of Denmark (2024).svg|50px]] |groupstyle = line-height:1.3em; <!--reduces gap between wrapped groupname lines--> |group1 = [[Олденбург]] |list1 = * [[Кристијан I Дански|Кристијан I]] * [[Кристијан II Дански|Кристијан II]] * [[Кристијан III Дански|Кристијан III]] * [[Кристијан IV Дански|Кристијан IV]] * [[Кристијан V Дански|Кристијан V]] * [[Кристијан VI Дански|Кристијан VI]] * [[Кристијан VII Дански|Кристијан VII]] * [[Кристијан VIII Дански|Кристијан VIII]] |group2 = [[Глуксбург]] |list2 = * [[Кристијан IX Дански|Кристијан IX]] * [[Фредерик VIII Дански|Фредерик VIII]] * [[Кристијан X Дански|Кристијан X]] * [[Фредерик IX]] * [[Маргарета II од Данска|Маргарета II]] * [[Фредерик X]] |below = }} <noinclude> {{navbox documentation}} [[Category:Denmark royalty and nobility navigational boxes|Monarchs]] [[Category:Denmark political leader navigational boxes]] </noinclude> 9vksumm76duykel77hdmvlyaakwe6an 5539292 5539288 2026-04-15T11:41:49Z Buli 2648 5539292 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Монарси на Данска |title = Монарси на Данска |state = {{{state|autocollapse}}} |bodyclass = hlist |image = [[File:Royal coat of arms of Denmark (2024).svg|50px]] |groupstyle = line-height:1.3em; <!--reduces gap between wrapped groupname lines--> |group1 = [[Олденбург]] |list1 = * [[Кристијан I Дански|Кристијан I]] * [[Кристијан II Дански|Кристијан II]] * [[Фредерик I]] * [[Кристијан III Дански|Кристијан III]] * [[Фредерик II]] * [[Кристијан IV Дански|Кристијан IV]] * [[Фредерик III]] * [[Кристијан V Дански|Кристијан V]] * [[Фредерик IV]] * [[Кристијан VI Дански|Кристијан VI]] * [[Фредерик V]] * [[Кристијан VII Дански|Кристијан VII]] * [[Фредерик VI]] * [[Кристијан VIII Дански|Кристијан VIII]] * [[Фредерик VII]] |group2 = [[Глуксбург]] |list2 = * [[Кристијан IX Дански|Кристијан IX]] * [[Фредерик VIII Дански|Фредерик VIII]] * [[Кристијан X Дански|Кристијан X]] * [[Фредерик IX]] * [[Маргарета II од Данска|Маргарета II]] * [[Фредерик X]] |below = }} <noinclude> {{navbox documentation}} [[Category:Denmark royalty and nobility navigational boxes|Monarchs]] [[Category:Denmark political leader navigational boxes]] </noinclude> 2eoti46ihp8huzyn33vp5tw0ywm892d 5539316 5539292 2026-04-15T11:56:57Z Buli 2648 5539316 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Монарси на Данска |title = Монарси на Данска |state = {{{state|autocollapse}}} |bodyclass = hlist |image = [[File:Royal coat of arms of Denmark (2024).svg|50px]] |groupstyle = line-height:1.3em; <!--reduces gap between wrapped groupname lines--> |group1 = [[Олденбург]] |list1 = * [[Кристијан I Дански|Кристијан I]] * [[Ханс Дански|Ханс]] * [[Кристијан II Дански|Кристијан II]] * [[Фредерик I]] * [[Кристијан III Дански|Кристијан III]] * [[Фредерик II]] * [[Кристијан IV Дански|Кристијан IV]] * [[Фредерик III]] * [[Кристијан V Дански|Кристијан V]] * [[Фредерик IV]] * [[Кристијан VI Дански|Кристијан VI]] * [[Фредерик V]] * [[Кристијан VII Дански|Кристијан VII]] * [[Фредерик VI]] * [[Кристијан VIII Дански|Кристијан VIII]] * [[Фредерик VII]] |group2 = [[Глуксбург]] |list2 = * [[Кристијан IX Дански|Кристијан IX]] * [[Фредерик VIII Дански|Фредерик VIII]] * [[Кристијан X Дански|Кристијан X]] * [[Фредерик IX]] * [[Маргарета II од Данска|Маргарета II]] * [[Фредерик X]] |below = }} <noinclude> {{navbox documentation}} [[Category:Denmark royalty and nobility navigational boxes|Monarchs]] [[Category:Denmark political leader navigational boxes]] </noinclude> t6b2211umxkt62cyknwuordtxqwv0u7 1 1384326 5539044 5493421 2026-04-15T02:56:27Z EmausBot 18240 Бот: Исправка на двојни пренасочувања → [[Разговор:Вимблдон (тенис)]] 5539044 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Вимблдон (тенис)]] ayjn1rgc7u9ygn8cu7bn14xytu9bku1 0 1387724 5539018 5518091 2026-04-14T21:27:52Z Andrew012p 85224 5539018 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Brest lamplighter.jpg|мини|253x253пкс|Фенерџијата во Брест, исто како во дамнешните времиња, ги пали керозинските фенери, привлекувајќи огромен број туристи.]] '''Фенерџија''' (од именката ''фенер'') — [[Град|градски]] службеник, чија задача била да се грижи за исправноста на уличните [[Фенер|фенери]] и да ги пали. Ликот на фенерџијата, како човек што носи светлина, често се користи како симбол во уметничките дела.<ref>{{ДРМЈ|фенерџија}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|фенерџија}}</ref> Започнувајќи со изложбата на Фредерик Алберт Винзор во 1807 г. на улицата „Пал Мал“, гасните светилки постепено ги истиснале свеќите и маслените ламби како доминантен облик на улично осветлување. Првите гасни светилки барале постојано присуство на фенерџии, но до крајот на [[19 век|XIX век]] биле развиени системи што овозможувале светлата да работат автоматски. Со појавата на електричното осветлување, потребата од ангажирање фенерџии целосно исчезнала. == Историја == === Обединето Кралство === Во 1417 г., по наредба на градоначалникот Хенри Бартон, на улиците на [[Лондон]] биле поставени првите улични фенери. Меѓутоа, многу граѓани биле против ваквото осветлување. Во 1807 г., на улицата „Пал Мал“ биле поставени керозински фенери по конструкција на Англичанецот Вилијам Мердок. === Франција === На почетокот на [[16 век|XVI век]], првите улични фенери се појавиле и во [[Париз]]: жителите биле принудени да држат светилки на прозорците што гледале кон улицата. Во 1667 г., [[Луј XIV]] издал посебен указ за уличното осветлување. === Чешка === Во 1847 г. во [[Прага]], на улицата „Кенигштрасе“ (денес Соколовска), била изградена гасна станица што работела до 1881 г. === Русија === Во 1698 г., во [[Москва]] биле поставени 8 фенери кај царскиот дворец. Историчарот на [[Санкт Петербург]], И. Г. Георги, за ова запишал: {{цитат|За таа намена по улиците има дрвени столбови обоени во сина и бела боја, од кои секој на железен прачка држи топчест фенер, кој се спушта со помош на макара за чистење и полнење со масло.}} === Белорусија === Од 2009 г., во [[Брест (Белорусија)|Брест]], на една од пешачките зони на улицата „Советска“, секојдневно стари фенери пали и гаси вработен фенерџија во униформа од времето на [[Петар Велики]]. За таа цел, тој се качува по скала и рачно ја пали и гаси керозинската ламба во секој фенер. На улицата „Советска“ се поставени вкупно 19 вакви фенери. == Обврски на фенерџиите == * Палење и гасење на [[Фенер|фенерите]] * Полнење на резервоарите со запалива течност * Поправка на фенерите (сервисирање на резервоарите, исправување на рефлекторите, замена на пламениците, поправка на рамките и замена на стаклата) == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{commons category-inline|Lamplighters}} [[Категорија:Професии]] [[Категорија:Занаети]] c9dl9gmde5pw1iura1kinw4305vnwec 10 1388871 5539041 5538724 2026-04-15T02:45:25Z Bjankuloski06 332 5539041 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Метални пресеци | state = {{{state|}}} | title = Метални пресеци | listclass = hlist | image= [[Податотека:Gold, silver, and bronze rectangles vertical.svg|50п]] | group1 = | list1 = * [[Пизоов број]] * [[Златен пресек|Златен]]<!--: 1,618...--> ** [[Златен агол|Агол]] ** [[Кеплеров триаголник]] ** [[Златнопресечна основа|Основа]] ** [[Златен правоаголник|Правоаголник]] ** [[Златен ромб|Ромб]] ** [[Златна спирала|Спирала]] ** [[Суперзлатен пресек]]<!--: 1,466...--> ** [[Златен триаголник|Триаголник]] ** [[Фибоначиева низа]] ** [[Метод на златен пресек|Функциски метод]] *[[Сребрен пресек|Сребрен]]<!--: 2,414…--> ** [[Пелов број]]<!--** [[Сребрен правоаголник|Правоаголник]]--><!--** [[Сребрена спирала|Спирала]]--><!--** [[Сребрен триаголник|Триаголник]]--> ** [[Суперсребрен пресек]]<!--: 2.206...--> *Бронзен<!--: 3.303...--><!--**{{Oeis|A006190}}><!--** [[Бронзен правоаголник|Бронзен]]--><!--** [[Bronze spiral|Spiral]]--> *Бакарен<!--: 4.236...--> *Никлен<!--: 5.192...--> *итн... <!--| below = --> }}<noinclude> {{документација|content= {{расклоп}} [[Категорија:Прегледнички кутии за математика]] }} </noinclude> hc47wxyljwkl9vw8td958la8w9an23e 10 1390134 5538977 5533566 2026-04-14T19:11:29Z Andrew012p 85224 5538977 sanitized-css text/css /* Главната рамка на цитатот */ .ts-Почеток_на_цитат-рамка { margin: 1em 0 !important; padding: 15px 20px !important; background-color: #f8f9fa !important; border-left: 4px solid #eaecf0 !important; display: block !important; overflow: hidden !important; /* Неопходно за негативните маргини */ } /* Самиот блок со текст */ .ts-Почеток_на_цитат-рамка blockquote { margin: 0 !important; padding: 0 !important; border: none !important; line-height: 1.6 !important; } /* Порамнување на изворот (авторот) десно */ .ts-Крај_на_цитат-извор { text-align: right !important; display: block !important; margin-top: 10px !important; font-size: 90% !important; font-style: normal !important; } /* МАГИЈАТА: Прилагодување на Оригинален текст внатре во рамката */ .ts-Почеток_на_цитат-рамка .ts-oq { display: block !important; /* -20px нагоре ја „јаде“ празнината по текстот, -20px лево/десно го лепи до рабовите */ margin: -20px -20px 0 -20px !important; padding: 0 !important; clear: both !important; } /* Обезбедуваме насловот на лентата да биде убав во овој систем */ .ts-oq .ts-oq-header.ts-oq-header { margin: 0 !important; padding: 5px 20px !important; font-size: 85% !important; } /* Мобилна верзија (Minerva) */ body.skin-minerva .ts-Почеток_на_цитат-рамка { padding: 10px 15px !important; } body.skin-minerva .ts-Почеток_на_цитат-рамка .ts-oq { margin: -15px -15px 0 -15px !important; } body.skin-minerva .ts-Крај_на_цитат-извор { text-align: right !important; } /* [[Категорија:Предлошки:Потстраници за CSS]] */ 0vsf8ixmn7u17qdk7yucme9e604g7cn 5538979 5538977 2026-04-14T19:14:07Z Andrew012p 85224 5538979 sanitized-css text/css /* Главната рамка на цитатот */ .ts-Почеток_на_цитат-рамка { margin: 1em 0 !important; padding: 15px 20px !important; background-color: #f8f9fa !important; border-left: 4px solid #eaecf0 !important; display: block !important; overflow: hidden !important; /* Неопходно за негативните маргини */ } /* Самиот блок со текст */ .ts-Почеток_на_цитат-рамка blockquote { margin: 0 !important; padding: 0 !important; border: none !important; line-height: 1.6 !important; } /* Потписот и изворот на крајот - ЗГОЛЕМЕН И ЗАБЕЛЕЖИТЕЛЕН */ .ts-Крај_на_цитат-извор { display: block !important; text-align: right !important; margin: 15px 0 0 0 !important; /* Зголемен простор над изворот */ font-size: 105% !important; /* Зголемен за да биде забележителен */ font-style: normal !important; line-height: 1.5 !important; color: #202122 !important; /* Потемна боја за подобар контраст */ width: 100% !important; clear: both !important; } /* Изгледот на самиот наслов на книгата/изворот во потписот */ .ts-Крај_на_цитат-извор cite { font-style: normal !important; font-weight: bold !important; color: #000000 !important; /* Чиста црна боја за насловот */ } /* МАГИЈАТА: Прилагодување на Оригинален текст внатре во рамката */ .ts-Почеток_на_цитат-рамка .ts-oq { display: block !important; margin: -20px -20px 0 -20px !important; padding: 0 !important; clear: both !important; } /* Обезбедуваме насловот на лентата да биде убав во овој систем */ .ts-oq .ts-oq-header.ts-oq-header { margin: 0 !important; padding: 5px 20px !important; font-size: 85% !important; } /* Мобилна верзија (Minerva) */ body.skin-minerva .ts-Почеток_на_цитат-рамка { padding: 10px 15px !important; } body.skin-minerva .ts-Почеток_на_цитат-рамка .ts-oq { margin: -15px -15px 0 -15px !important; } body.skin-minerva .ts-Крај_на_цитат-извор { text-align: right !important; font-size: 100% !important; /* На мобилен малку помало од десктоп за да не „бега“ */ } /* [[Категорија:Предлошки:Потстраници за CSS]] */ kebji1o62uh1kq9fk9jpri1t1pbwj6w 5538980 5538979 2026-04-14T19:16:21Z Andrew012p 85224 5538980 sanitized-css text/css /* Главната рамка на цитатот */ .ts-Почеток_на_цитат-рамка { margin: 1em 0 !important; padding: 15px 20px !important; background-color: #f8f9fa !important; border-left: 4px solid #eaecf0 !important; display: block !important; overflow: hidden !important; /* Неопходно за негативните маргини */ } /* Самиот блок со текст */ .ts-Почеток_на_цитат-рамка blockquote { margin: 0 !important; padding: 0 !important; border: none !important; line-height: 1.6 !important; } /* Потписот и изворот на крајот */ .ts-Крај_на_цитат-извор { display: block !important; text-align: right !important; margin: 15px 0 0 0 !important; font-size: 105% !important; font-style: normal !important; line-height: 1.5 !important; color: #202122 !important; width: 100% !important; clear: both !important; } /* Изгледот на самиот наслов на книгата/изворот во потписот */ .ts-Крај_на_цитат-извор cite { font-style: normal !important; font-weight: normal !important; color: #202122 !important; } /* „Оригинален текст“ внатре во рамката */ .ts-Почеток_на_цитат-рамка .ts-oq { display: block !important; margin: -20px -20px 0 -20px !important; padding: 0 !important; clear: both !important; } /* Насловот на лентата да биде убав*/ .ts-oq .ts-oq-header.ts-oq-header { margin: 0 !important; padding: 5px 20px !important; font-size: 85% !important; } /* Мобилна верзија (Minerva) */ body.skin-minerva .ts-Почеток_на_цитат-рамка { padding: 10px 15px !important; } body.skin-minerva .ts-Почеток_на_цитат-рамка .ts-oq { margin: -15px -15px 0 -15px !important; } body.skin-minerva .ts-Крај_на_цитат-извор { text-align: right !important; font-size: 100% !important; } /* [[Категорија:Предлошки:Потстраници за CSS]] */ 5cx18kzgu7550uk7gmhcm18qwh4eh5y 4 1390245 5539285 5538852 2026-04-15T11:31:36Z Тиверополник 1815 5539285 wikitext text/x-wiki {{:ВП:УНЗ|Тиверополник}} {{:ВП:УНС|Минхенски договор|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Операција „Бура“|0|0|0|{{flag|Хрватска}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Русификација на Украина|0|0|0|{{flag|Украина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Протести во Загреб (1918)|0|0|0|{{flag|Хрватска}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Договор Тито-Шубашиќ|0|0|0|{{flag|Хрватска}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Банкарски систем на Азербејџан|0|0|0|{{flag|Азербејџан}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Исламот во Народна Социјалистичка Република Албанија|0|0|0|{{flag|Албанија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Жените во Спарта|0|0|0|{{flag|Грција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Забрањено Пушење|0|0|0|{{flag|Босна и Херцеговина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Босанскохерцеговски медиуми|0|0|0|{{flag|Босна и Херцеговина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Ханка Палдум|0|0|0|{{flag|Босна и Херцеговина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Силвана Арменулиќ|0|0|0|{{flag|Босна и Херцеговина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Власи во Србија|0|0|0|{{flag|Србија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Срби во Босна и Херцеговина|0|0|0|{{flag|Босна и Херцеговина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Здравствена заштита во Косово|0|0|0|{{flag|Косово}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Уништување на албанското наследство во Косово|0|0|0|{{flag|Косово}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Швајцарски поход на Суворов|0|0|0|{{flag|Русија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Време на херои (организација)|0|0|0|{{flag|Русија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Науката и технологијата во Русија|0|0|0|{{flag|Русија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Московска Хелсиншка група|0|0|0|{{flag|Русија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Закон за руски странски агенти|0|0|0|{{flag|Русија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Приходи во Русија|0|0|0|{{flag|Русија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|ХИВ/СИДА во Русија|0|0|0|{{flag|Русија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Сергеј Магнитски|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Пропаганда во Русија|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Rail Baltica|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Курски поход|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Меѓуморје|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Лублински триаголник|0|0|0|{{flag|Литванија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Харковски договори|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Меморијал (друштво)|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Пат од Варјазите до Грците|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Брест-литовски договор (Украина - Централни сили)|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Антивоени протести во Белград (1991-1992)|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Протести во Мангистауска област (2011)|0|0|0|{{flag|Казахстан}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Науката и технологијата во Казахстан|0|0|0|{{flag|Казахстан}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Рахат Алиев|0|0|0|{{flag|Казахстан}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Ел-Фараби|0|0|0|{{flag|Казахстан}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Торнике Шенгелија|0|0|0|{{flag|Грузија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Хвича Кварацхелија|0|0|0|{{flag|Грузија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Убиство на Сандро Гиргвлијани|0|0|0|{{flag|Грузија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Сухумски нереди (1989)|0|0|0|{{flag|Грузија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Советска инвазија на Грузија|0|0|0|{{flag|Грузија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Германска окупација на Латвија во Втората светска војна|0|0|0|{{flag|Латвија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Време на барикади|0|0|0|{{flag|Латвија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Јунско востание (Литванија)|0|0|0|{{flag|Литванија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Советска економска блокада на Литванија|0|0|0|{{flag|Литванија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Закон за повторно воспоставување на Литванија|0|0|0|{{flag|Литванија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНК}} [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|Тиверополник]] sc3wz2b8mbr7d24uoqcx2bz4hz9a9l5 5539309 5539285 2026-04-15T11:50:11Z Тиверополник 1815 5539309 wikitext text/x-wiki {{:ВП:УНЗ|Тиверополник}} {{:ВП:УНС|Минхенски договор|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Операција „Бура“|0|0|0|{{flag|Хрватска}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Русификација на Украина|0|0|0|{{flag|Украина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Протести во Загреб (1918)|0|0|0|{{flag|Хрватска}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Договор Тито-Шубашиќ|0|0|0|{{flag|Хрватска}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Банкарски систем на Азербејџан|0|0|0|{{flag|Азербејџан}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Исламот во Народна Социјалистичка Република Албанија|0|0|0|{{flag|Албанија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Жените во Спарта|0|0|0|{{flag|Грција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Забрањено Пушење|0|0|0|{{flag|Босна и Херцеговина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Босанскохерцеговски медиуми|0|0|0|{{flag|Босна и Херцеговина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Ханка Палдум|0|0|0|{{flag|Босна и Херцеговина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Силвана Арменулиќ|0|0|0|{{flag|Босна и Херцеговина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Власи во Србија|0|0|0|{{flag|Србија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Срби во Босна и Херцеговина|0|0|0|{{flag|Босна и Херцеговина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Здравствена заштита во Косово|0|0|0|{{flag|Косово}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Уништување на албанското наследство во Косово|0|0|0|{{flag|Косово}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Швајцарски поход на Суворов|0|0|0|{{flag|Русија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Време на херои (организација)|0|0|0|{{flag|Русија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Науката и технологијата во Русија|0|0|0|{{flag|Русија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Московска Хелсиншка група|0|0|0|{{flag|Русија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Закон за руски странски агенти|0|0|0|{{flag|Русија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Приходи во Русија|0|0|0|{{flag|Русија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|ХИВ/СИДА во Русија|0|0|0|{{flag|Русија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Сергеј Магнитски|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Пропаганда во Русија|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Rail Baltica|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Курски поход|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Меѓуморје|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Лублински триаголник|0|0|0|{{flag|Литванија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Харковски договори|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Меморијал (друштво)|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Пат од Варјазите до Грците|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Брест-литовски договор (Украина - Централни сили)|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Антивоени протести во Белград (1991-1992)|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Протести во Мангистауска област (2011)|0|0|0|{{flag|Казахстан}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Науката и технологијата во Казахстан|0|0|0|{{flag|Казахстан}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Рахат Алиев|0|0|0|{{flag|Казахстан}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Ел-Фараби|0|0|0|{{flag|Казахстан}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Торнике Шенгелија|0|0|0|{{flag|Грузија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Хвича Кварацхелија|0|0|0|{{flag|Грузија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Убиство на Сандро Гиргвлијани|0|0|0|{{flag|Грузија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Сухумски нереди (1989)|0|0|0|{{flag|Грузија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Советска инвазија на Грузија|0|0|0|{{flag|Грузија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Германска окупација на Латвија во Втората светска војна|0|0|0|{{flag|Латвија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Време на барикади|0|0|0|{{flag|Латвија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Јунско востание (Литванија)|0|0|0|{{flag|Литванија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Советска економска блокада на Литванија|0|0|0|{{flag|Литванија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Закон за повторно воспоставување на Литванија|0|0|0|{{flag|Литванија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Герилска војна во балтичките држави|0|0|0|{{flag|Литванија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Советски депортации од Литванија|0|0|0|{{flag|Литванија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНК}} [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|Тиверополник]] 802mx5gxbo6m08zc8j2af387n8x86gu 4 1390251 5539005 5538721 2026-04-14T19:57:27Z Jtasevski123 69538 /* Список на учесници */ 5539005 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на месец април 2026 година е планирано да се одржат 9 (девет) уредувачки денови, кои се изведуваат во текот на 24 часа од дадениот ден, со почеток во 00:00&nbsp;ч. и крај во 23:59&nbsp;ч. истиот ден. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот ден. <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_денови_2026#Уредувачки_денови_по_месеци|проектната страница]]. === Именувани сафири === [[Податотека:Logan Sapphire SI.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Именувани сафири“]] На 2 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Именувани сафири“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за именуваните сафири може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Именувани сафири|Именувани сафири]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] | {{подреден список|[[Бомбајска ѕвезда]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Stojnaa|Stojnaa]] | {{подреден список|[[Индиска ѕвезда (скапоцен камен)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Baek147|Baek147]] | {{подреден список|[[Светиедвардов сафир]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Милениумски сафир]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Кралица на Азија (скапоцен камен)]] (Н)|[[Азиска ѕвезда]] (Н)|[[Џејмс Џ. Хилски сафир]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:Gorandonevski|Gorandonevski]] | {{подреден список|[[Артабанова ѕвезда]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:Anjadonevska|Anjadonevska]] | {{подреден список|[[Адамова ѕвезда]] (Н)|[[Холски сафир и дијамантски ѓердан]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:Doni12345|Doni12345]] | {{подреден список|[[Сафир на кралица Марија од Романија]] (Н)}} |- | 9 | [[Корисник:Tatabitovska007|Tatabitovska007]] | {{подреден список|[[Русполиев сафир]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Роми === [[Податотека:Flag_of_the_Romani_people.svg|десно|210п|Уредувачки ден „Роми“]] На 7 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Роми“. Потфатот е дел од иницијативата за одбележување на Меѓународниот ден на Ромите во 2026 година во повеќе земји во светот, поттикната од страна на Викимедија Србија, којашто има за цел создавање содржини за поголема покриеност на темите поврзани со Ромите и ромската култура на Википедија. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за и во врска со Ромите е препорачано да се користи [[meta:International Roma Day Edit-a-thon 2026/Article lists#People|потсписокот на предложени личности]] во рамки на глобалната иницијатива „Меѓународен ден на Ромите 2026“. ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Фреди Иствуд]] (Н)|[[Ромски образовен фонд]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:BosaFi|BosaFi]] | {{подреден список|[[Бојаш]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:DarijanLKliment|DarijanLKliment]] | {{подреден список|[[Мелани Спита]] (Н)|[[Серви]] (Н)|[[Светски фестивал на Ромите]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:MarkoKliment|MarkoKliment]] | {{подреден список|[[Шукар Колектив]] (Н)|[[Музеј на кошничарство на Ромите]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:DeanaKliment|DeanaKliment]] | {{подреден список|[[Золи]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Мајкл Костело]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Љатифе Шиковска]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:DarioRadio55|DarioRadio55]] | {{подреден список|[[Бела Сакчи Лакатош]] (Н)|[[Анели Саули]] (Н)}} |- | 9 | [[Корисник:Damjanadzambazovska|Damjanadzambazovska]] | {{подреден список|[[Ференц Санта Помладиот]] (Н)|[[Мерцедес Бенцо]] (Н)}} |- | 10 | [[Корисник:Frosina Grozdanovska|Frosina Grozdanovska]] | {{подреден список|[[Карамел (пејач)]] (Н)|[[Елена Гороловa]] (Н)}} |- | 11 | [[Корисник:Ivana.panovska|Ivana.panovska]] | {{подреден список|[[Маргит Банго]] (н)|[[Перет]] (Н)}} |- | 12 | [[Корисник:Miaumiau.mp3|Miaumiau.mp3]] | {{подреден список|[[Ференц Снетбергер]] (Н)|[[Монтсе Кортес]] (Н)}} |- | 13 | [[Корисник:Pusoski|Pusoski]] | {{подреден список|[[Аги Салоки]] (Н)|[[Лита Кабелут]] (Н)}} |- | 14 | [[Корисник:Iskraaaaa|Iskraaaaa]] | {{подреден список|[[Ајо]] (Н)|[[Рита Ижак-Ндијае]] (Н)}} |- | 15 | [[Корисник:Eva Kovacheva|Eva Kovacheva]] | {{подреден список|[[ Аладар Рац]] (Н)|[[Каталин Барсоњи]] (Н)}} |- | 16 | [[Корисник:Iki123|Iki123]] | {{подреден список|[[Џо Завинул]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Слики на Алфред Сисли === [[Податотека:Alfred Sisley photo.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Слики на Алфред Сисли“]] На 9 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Слики на Алфред Сисли“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за сликите на Алфред Сисли може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Алфред Сисли|Слики на Алфред Сисли]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Каналот Лоан (слика)]] (Н)|[[Црквата во Море]] (Н)|[[Поглед на Монмартр од Сите де Флер во Батињол]] (Н)|[[Алеја на костени во Ла Сел-Сен-Клу]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:BosaFi|BosaFi]] | {{подреден список|[[Одморање покрај поток на работ на шумата]] (Н)|[[Поглед на каналот Сен Мартен]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Авенија на тополи во близина на Море-сир-Лоан]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Претстојни денови == === Книжевноста во 1940 и 1950-тите === [[Податотека:P literature.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Книжевноста во 1940 и 1950-тите]] На 14 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Книжевноста во 1940 и 1950-тите“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за книжевноста во 1940 и 1950-тите може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Книжевноста во 1940-тите|autocollapse}}{{Книжевноста во 1950-тите|autocollapse}} <b>Пример подобрена страница од ваков тип:</b> [[1900 во книжевноста]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[1940 во книжевноста]] (П)}} |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Претседатели на Американското ботаничко друштво === [[Податотека:Heraldic_Acer_pseudoplatanus.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Претседатели на Американското ботаничко друштво“]] На 16 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Претседатели на Американското ботаничко друштво“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за претседателите на Американското ботаничко друштво може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Претседатели на Американското ботаничко друштво|Претседатели на Американското ботаничко друштво]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Дела од Џорџ Орвел === [[Податотека:George Orwell press photo.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Дела од Џорџ Орвел“]] На 21 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Дела од Џорџ Орвел“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за делата од Џорџ Орвел може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Џорџ Орвел|Дела од Џорџ Орвел]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Добитници на Букеровата награда === [[Податотека:Booker Prize Logo.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Добитници на Букеровата награда“]] На 23 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Добитници на Букеровата награда“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за добитниците на Букеровата награда може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Букерова награда|Добитници на Букеровата награда]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Уметноста во 1740 и 1750-тите === [[Податотека:Art-1300258.svg|десно|250п|Уредувачки ден „Уметноста во 1740 и 1750-тите“]] На 28 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Уметноста во 1740 и 1750-тите“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за уметноста во 1740 и 1750-тите може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Уметноста_во_1740-тите|autocollapse}}{{Уметноста_во_1750-тите|autocollapse}} ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Џез === [[Податотека:P jazz red.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Џез“]] По повод одбележување на [[Меѓународен ден на џезот|Меѓународниот ден на џезот]] на 30 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Џез“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани со џезот може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Jazz]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки денови 2026|4]] 3l6y2ef517jaerjs1t0rd980n60ifpg 5539117 5539005 2026-04-15T08:08:36Z Jtasevski123 69538 /* Претстојни денови */ 5539117 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на месец април 2026 година е планирано да се одржат 9 (девет) уредувачки денови, кои се изведуваат во текот на 24 часа од дадениот ден, со почеток во 00:00&nbsp;ч. и крај во 23:59&nbsp;ч. истиот ден. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот ден. <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_денови_2026#Уредувачки_денови_по_месеци|проектната страница]]. === Именувани сафири === [[Податотека:Logan Sapphire SI.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Именувани сафири“]] На 2 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Именувани сафири“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за именуваните сафири може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Именувани сафири|Именувани сафири]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] | {{подреден список|[[Бомбајска ѕвезда]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Stojnaa|Stojnaa]] | {{подреден список|[[Индиска ѕвезда (скапоцен камен)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Baek147|Baek147]] | {{подреден список|[[Светиедвардов сафир]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Милениумски сафир]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Кралица на Азија (скапоцен камен)]] (Н)|[[Азиска ѕвезда]] (Н)|[[Џејмс Џ. Хилски сафир]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:Gorandonevski|Gorandonevski]] | {{подреден список|[[Артабанова ѕвезда]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:Anjadonevska|Anjadonevska]] | {{подреден список|[[Адамова ѕвезда]] (Н)|[[Холски сафир и дијамантски ѓердан]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:Doni12345|Doni12345]] | {{подреден список|[[Сафир на кралица Марија од Романија]] (Н)}} |- | 9 | [[Корисник:Tatabitovska007|Tatabitovska007]] | {{подреден список|[[Русполиев сафир]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Роми === [[Податотека:Flag_of_the_Romani_people.svg|десно|210п|Уредувачки ден „Роми“]] На 7 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Роми“. Потфатот е дел од иницијативата за одбележување на Меѓународниот ден на Ромите во 2026 година во повеќе земји во светот, поттикната од страна на Викимедија Србија, којашто има за цел создавање содржини за поголема покриеност на темите поврзани со Ромите и ромската култура на Википедија. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за и во врска со Ромите е препорачано да се користи [[meta:International Roma Day Edit-a-thon 2026/Article lists#People|потсписокот на предложени личности]] во рамки на глобалната иницијатива „Меѓународен ден на Ромите 2026“. ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Фреди Иствуд]] (Н)|[[Ромски образовен фонд]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:BosaFi|BosaFi]] | {{подреден список|[[Бојаш]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:DarijanLKliment|DarijanLKliment]] | {{подреден список|[[Мелани Спита]] (Н)|[[Серви]] (Н)|[[Светски фестивал на Ромите]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:MarkoKliment|MarkoKliment]] | {{подреден список|[[Шукар Колектив]] (Н)|[[Музеј на кошничарство на Ромите]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:DeanaKliment|DeanaKliment]] | {{подреден список|[[Золи]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Мајкл Костело]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Љатифе Шиковска]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:DarioRadio55|DarioRadio55]] | {{подреден список|[[Бела Сакчи Лакатош]] (Н)|[[Анели Саули]] (Н)}} |- | 9 | [[Корисник:Damjanadzambazovska|Damjanadzambazovska]] | {{подреден список|[[Ференц Санта Помладиот]] (Н)|[[Мерцедес Бенцо]] (Н)}} |- | 10 | [[Корисник:Frosina Grozdanovska|Frosina Grozdanovska]] | {{подреден список|[[Карамел (пејач)]] (Н)|[[Елена Гороловa]] (Н)}} |- | 11 | [[Корисник:Ivana.panovska|Ivana.panovska]] | {{подреден список|[[Маргит Банго]] (н)|[[Перет]] (Н)}} |- | 12 | [[Корисник:Miaumiau.mp3|Miaumiau.mp3]] | {{подреден список|[[Ференц Снетбергер]] (Н)|[[Монтсе Кортес]] (Н)}} |- | 13 | [[Корисник:Pusoski|Pusoski]] | {{подреден список|[[Аги Салоки]] (Н)|[[Лита Кабелут]] (Н)}} |- | 14 | [[Корисник:Iskraaaaa|Iskraaaaa]] | {{подреден список|[[Ајо]] (Н)|[[Рита Ижак-Ндијае]] (Н)}} |- | 15 | [[Корисник:Eva Kovacheva|Eva Kovacheva]] | {{подреден список|[[ Аладар Рац]] (Н)|[[Каталин Барсоњи]] (Н)}} |- | 16 | [[Корисник:Iki123|Iki123]] | {{подреден список|[[Џо Завинул]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Слики на Алфред Сисли === [[Податотека:Alfred Sisley photo.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Слики на Алфред Сисли“]] На 9 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Слики на Алфред Сисли“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за сликите на Алфред Сисли може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Алфред Сисли|Слики на Алфред Сисли]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Каналот Лоан (слика)]] (Н)|[[Црквата во Море]] (Н)|[[Поглед на Монмартр од Сите де Флер во Батињол]] (Н)|[[Алеја на костени во Ла Сел-Сен-Клу]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:BosaFi|BosaFi]] | {{подреден список|[[Одморање покрај поток на работ на шумата]] (Н)|[[Поглед на каналот Сен Мартен]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Авенија на тополи во близина на Море-сир-Лоан]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Книжевноста во 1940 и 1950-тите === [[Податотека:P literature.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Книжевноста во 1940 и 1950-тите]] На 14 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Книжевноста во 1940 и 1950-тите“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за книжевноста во 1940 и 1950-тите може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Книжевноста во 1940-тите|autocollapse}}{{Книжевноста во 1950-тите|autocollapse}} <b>Пример подобрена страница од ваков тип:</b> [[1900 во книжевноста]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[1940 во книжевноста]] (П)}} |} * (П) — подобрена статија == Претстојни денови == === Претседатели на Американското ботаничко друштво === [[Податотека:Heraldic_Acer_pseudoplatanus.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Претседатели на Американското ботаничко друштво“]] На 16 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Претседатели на Американското ботаничко друштво“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за претседателите на Американското ботаничко друштво може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Претседатели на Американското ботаничко друштво|Претседатели на Американското ботаничко друштво]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Дела од Џорџ Орвел === [[Податотека:George Orwell press photo.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Дела од Џорџ Орвел“]] На 21 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Дела од Џорџ Орвел“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за делата од Џорџ Орвел може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Џорџ Орвел|Дела од Џорџ Орвел]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Добитници на Букеровата награда === [[Податотека:Booker Prize Logo.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Добитници на Букеровата награда“]] На 23 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Добитници на Букеровата награда“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за добитниците на Букеровата награда може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Букерова награда|Добитници на Букеровата награда]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Уметноста во 1740 и 1750-тите === [[Податотека:Art-1300258.svg|десно|250п|Уредувачки ден „Уметноста во 1740 и 1750-тите“]] На 28 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Уметноста во 1740 и 1750-тите“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за уметноста во 1740 и 1750-тите може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Уметноста_во_1740-тите|autocollapse}}{{Уметноста_во_1750-тите|autocollapse}} ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Џез === [[Податотека:P jazz red.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Џез“]] По повод одбележување на [[Меѓународен ден на џезот|Меѓународниот ден на џезот]] на 30 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Џез“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани со џезот може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Jazz]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки денови 2026|4]] 043utkutz37bqpaon7o0poclltijqlc 4 1390275 5538904 5538771 2026-04-14T14:41:36Z Jtasevski123 69538 5538904 wikitext text/x-wiki {{:ВП:УНЗ|IvanKonev123}} {{:ВП:УНС|Опсадата на касарната Бјеловар |0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Бјеловарска Синагога|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Иван Губијан|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Милан Тепиќ|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Драгутин Волф|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Јурај IV Зрински |0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Стефан II Лакфи |0|0|0|{{ХРВ}} {{УНГ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Семејство Ернушт|0|0|0|{{ХРВ}} {{УНГ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Лујо Безереди|0|0|0|{{ХРВ}} {{УНГ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Петар Кеглевиќ|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Зринска Библиотека|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Чак I Хахот|0|0|0|{{ХРВ}} {{УНГ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Чаковска тврдина|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Јосип Хорват Меѓимурец|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Музеј на Меѓумурје Чаковец|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Фрањо Пунчец|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Зринското Кнежество|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Николај VII Зрински|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Никола IV Зрински|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Земјотресот во Дубровник од 1667 година|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Карака|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (подобрена статија)}} {{:ВП:УНС|,,За трговијата и совршениот трговец"|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Конвојот Либертас|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Дубровничка авиокомпанија |0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Дубровнички архив|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Опсадата на Дубровник|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Југословенскиот разорувач Дубровник|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (подобрена статија)}} {{:ВП:УНС|Дубровнички анали|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Дубровничка повелба|0|0|0|{{ХРВ}} {{БУГ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Дубровничкиот мисал|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Дубровнички кириличен молитвеник|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Дубровничка република (1991-92)|0|0|0|{{ХРВ}} (подобрена статија)}} {{:ВП:УНС|Историја на Евреите во Дубровник|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Список на луѓе поврзани со Република Рагуза|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Опсадата на Рагуза (1814)|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Опсадата на Рагуза (866–868)|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Трамваи во Дубровник|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Откривање на Гундулиќевиот споменик|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Ѕидини на Дубровник|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Битката кај Госпиќ|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Јосип Филиповиќ|0|0|0|{{ХРВ}} {{flag|Австрија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Фрањо Филиповиќ|0|0|0|{{ХРВ}} {{flag|Австрија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Милан Левар|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Меморијален центар „Никола Тесла“|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Матијас Рукавина фон Бојноград|0|0|0|{{ХРВ}} {{flag|Австрија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Миле Старчевиќ|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Катедрала Свети Стефан (Хвар) |0|0|0|{{ХРВ}} (подобрена статија)}} {{:ВП:УНС||0|0|0|}} {{:ВП:УНС||0|0|0|}} {{:ВП:УНС||0|0|0|}} {{:ВП:УНС||0|0|0|}} {{:ВП:УНК}} [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|IvanKonev123]] 2p7z2wqrjwg1c9s4q9n4d5smqa18tko 5539171 5538904 2026-04-15T10:01:29Z Jtasevski123 69538 5539171 wikitext text/x-wiki {{:ВП:УНЗ|IvanKonev123}} {{:ВП:УНС|Опсадата на касарната Бјеловар |0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Бјеловарска Синагога|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Иван Губијан|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Милан Тепиќ|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Драгутин Волф|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Јурај IV Зрински |0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Стефан II Лакфи |0|0|0|{{ХРВ}} {{УНГ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Семејство Ернушт|0|0|0|{{ХРВ}} {{УНГ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Лујо Безереди|0|0|0|{{ХРВ}} {{УНГ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Петар Кеглевиќ|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Зринска Библиотека|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Чак I Хахот|0|0|0|{{ХРВ}} {{УНГ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Чаковска тврдина|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Јосип Хорват Меѓимурец|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Музеј на Меѓумурје Чаковец|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Фрањо Пунчец|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Зринското Кнежество|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Николај VII Зрински|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Никола IV Зрински|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Земјотресот во Дубровник од 1667 година|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Карака|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (подобрена статија)}} {{:ВП:УНС|За трговијата и совршениот трговец|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Конвојот Либертас|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Дубровничка авиокомпанија |0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Дубровнички архив|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Опсадата на Дубровник|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Југословенскиот разорувач Дубровник|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (подобрена статија)}} {{:ВП:УНС|Дубровнички анали|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Дубровничка повелба|0|0|0|{{ХРВ}} {{БУГ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Дубровничкиот мисал|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Дубровнички кириличен молитвеник|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Дубровничка република (1991-92)|0|0|0|{{ХРВ}} (подобрена статија)}} {{:ВП:УНС|Историја на Евреите во Дубровник|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Список на луѓе поврзани со Република Рагуза|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Опсадата на Рагуза (1814)|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Опсадата на Рагуза (866–868)|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Трамваи во Дубровник|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Откривање на Гундулиќевиот споменик|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Ѕидини на Дубровник|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Битката кај Госпиќ|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Јосип Филиповиќ|0|0|0|{{ХРВ}} {{flag|Австрија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Фрањо Филиповиќ|0|0|0|{{ХРВ}} {{flag|Австрија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Милан Левар|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Меморијален центар „Никола Тесла“|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Матијас Рукавина фон Бојноград|0|0|0|{{ХРВ}} {{flag|Австрија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Миле Старчевиќ|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Катедрала Свети Стефан (Хвар) |0|0|0|{{ХРВ}} (подобрена статија)}} {{:ВП:УНС||0|0|0|}} {{:ВП:УНС||0|0|0|}} {{:ВП:УНС||0|0|0|}} {{:ВП:УНС||0|0|0|}} {{:ВП:УНК}} [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|IvanKonev123]] fn8th596cmvhh6owth2branuuj8tdlr 5539300 5539171 2026-04-15T11:44:55Z Jtasevski123 69538 5539300 wikitext text/x-wiki {{:ВП:УНЗ|IvanKonev123}} {{:ВП:УНС|Опсадата на касарната Бјеловар |0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Бјеловарска Синагога|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Иван Губијан|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Милан Тепиќ|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Драгутин Волф|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Јурај IV Зрински |0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Стефан II Лакфи |0|0|0|{{ХРВ}} {{УНГ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Семејство Ернушт|0|0|0|{{ХРВ}} {{УНГ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Лујо Безереди|0|0|0|{{ХРВ}} {{УНГ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Петар Кеглевиќ|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Зринска Библиотека|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Чак I Хахот|0|0|0|{{ХРВ}} {{УНГ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Чаковска тврдина|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Јосип Хорват Меѓимурец|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Музеј на Меѓумурје Чаковец|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Фрањо Пунчец|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Зринското Кнежество|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Николај VII Зрински|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Никола IV Зрински|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Земјотресот во Дубровник од 1667 година|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Карака|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (подобрена статија)}} {{:ВП:УНС|За трговијата и совршениот трговец|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Конвојот Либертас|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Дубровничка авиокомпанија |0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Дубровнички архив|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Опсадата на Дубровник|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Југословенскиот разорувач Дубровник|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (подобрена статија)}} {{:ВП:УНС|Дубровнички анали|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Дубровничка повелба|0|0|0|{{ХРВ}} {{БУГ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Дубровничкиот мисал|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Дубровнички кириличен молитвеник|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Дубровничка република (1991-92)|0|0|0|{{ХРВ}} (подобрена статија)}} {{:ВП:УНС|Историја на Евреите во Дубровник|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Список на луѓе поврзани со Република Рагуза|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Опсадата на Рагуза (1814)|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Опсадата на Рагуза (866–868)|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Трамваи во Дубровник|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Откривање на Гундулиќевиот споменик|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Дубровнички ѕидини|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Битката кај Госпиќ|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Јосип Филиповиќ|0|0|0|{{ХРВ}} {{flag|Австрија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Фрањо Филиповиќ|0|0|0|{{ХРВ}} {{flag|Австрија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Милан Левар|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Меморијален центар „Никола Тесла“|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Матијас Рукавина фон Бојноград|0|0|0|{{ХРВ}} {{flag|Австрија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Миле Старчевиќ|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Катедрала Свети Стефан (Хвар) |0|0|0|{{ХРВ}} (подобрена статија)}} {{:ВП:УНС||0|0|0|}} {{:ВП:УНС||0|0|0|}} {{:ВП:УНС||0|0|0|}} {{:ВП:УНС||0|0|0|}} {{:ВП:УНК}} [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|IvanKonev123]] i9w0u0o98mqsk0dc5f9mqs4304eudot 0 1390500 5539129 5534990 2026-04-15T09:10:59Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Опсадата на касарната Бјеловар]] на [[Опсада на касарна Бјеловар]] 5534990 wikitext text/x-wiki '''Опсадата на Бјеловарската касарна''' уште позната и под кодното име '''Операција Билогора''' била блокадата и заземањето на касарните на [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]] (ЈНА) и на други објекти во и околу градот [[Бјеловар]], дел од 32-риот ([[Вараждин|Вараждински]]) корпус на ЈНА, за време на [[Хрватска војна за независност|Хрватската војна за независност]]. Општа блокада на објектите на ЈНА во Хрватска била наредена на 14 септември 1991 година и продолжила се до 29 септември кога гарнизонот на ЈНА бил заземен од хрватските сили, а неговото заземање се случило една недела откако поголемиот дел од 32-риот корпус се предадал. Како еден дел од Битката кај касарните и обид на хрватските вооружени сили да ги изолираат единиците на ЈНА стационирани во касарнитe во Хрватска или да ги заземат касарните за да обезбедат оружје за новосоздадената армија на Хрватска. Борбите резултирале со запленување на значителен број оружје, вклучувајќи 78 тенкови, 77 пешадиски борбени возила и 13 артилериски оружја поголеми од 100мм [[калибар]]. Судирот, исто така, предизвикал значителна штета на градот Бјеловар и неговата околина поради артилериски оган и експлозија на складиште за муниција на периферијата на градот, а борбите избувнале и покрај прекинот на огнот што бил договорен неколку дена претходно, и го натерале генералот на ЈНА, Вељко Кадијевиќ, да се повлече од преговорите во врска со спроведувањето на прекинот на огнот. Потоа, тој издал ултиматум до хрватските власти, предупредувајќи против заземање на дополнителни објекти на ЈНА. == Позадина == Во 1990 година, етничките тензии меѓу [[Срби|Србите]] и [[Хрвати|Хрватите]] се влошиле по изборниот пораз на владата на [[Социјалистичка Република Хрватска]] од страна на [[Хрватска демократска заедница|Хрватската демократска заедница]] ({{Langx|hr|Hrvatska demokratska zajednica}}(ХДЗ), со што [[Југословенска народна армија]] ({{Langx|sr|Jugoslovenska Narodna Armija}} (ЈАН) ја конфискувала територијалната одбрана на Хрватска ({{Langx|hr|Teritorijalna obrana}}) оружје за минимизирање на отпорот.{{Sfn|Hoare|2010}} На 17 август, тензиите ескалирале во отворен бунт на „хрватските Срби“,{{Sfn|Hoare|2010}} центрирани во областите претежно населени со Срби во [[Далмација|далматинската]] заднина околу [[Книн]] (приближно 60км североисточно од градот [[Сплит]]),{{Sfn|The New York Times|19 August 1990}} делови од [[Лика]], Кордун, Бановина и [[Славонија|источна Хрватска]].{{Sfn|ICTY|12 June 2007}} Во јануари 1991 година, [[Република Србија (1992—2006)|Србија]], поддржана од [[Социјалистичка Република Црна Гора|Црна Гора]] и српските покраини [[Војводина]] и [[Косово и Метохија|Косово]], безуспешно се обидела да добие одобрение од југословенското претседателство за операција на ЈНА за разоружување на хрватските безбедносни сили.{{Sfn|Hoare|2010}} Барањето било одбиено, а бескрвавата престрелка меѓу српските бунтовници и хрватската специјална полиција во март{{Sfn|Ramet|2006}} ја натерала самата ЈНА да побара од Сојузното претседателство да ѝ даде воено овластување и да прогласи вонредна состојба, но иако барањето било поддржано од Србија и нејзините сојузници, барањето на ЈНА било одбиено на 15 март. Српскиот претседател [[Слободан Милошевиќ]], претпочитајќи кампања за проширување на Србија, наместо зачувување на [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|Југославија]] со Хрватска како федерална единица, јавно се заканил дека ќе ја замени ЈНА со српска армија и изјави дека повеќе не ја признава власта на федералното претседателство со што оваа закана ја натерала ЈНА да се откаже од плановите за зачувување на Југославија во корист на проширување на Србија, бидејќи ЈНА паднала под контрола на Милошевиќ.{{Sfn|Hoare|2010}} До крајот на март, конфликтот ескалирал со првите жртви{{Sfn|Engelberg|3 March 1991}}, а веќе на почетокот на април, водачите на српскиот бунт во Хрватска ја објавиле својата намера да ги спојат областите под нивна контрола со Србија. Овие региони Владата на Хрватска ги сметала за отцепени региони.{{Sfn|Sudetic|2 April 1991}} На почетокот на 1991 година, Хрватска немала своја редовна армија и за да ја зајакне својата одбрана го дуплирала бројот на полицајци на околу 20.000, а најефикасниот дел од хрватските полициски сили биле 3.000 припадници на специјалната полиција, составена од дванаесет [[Баталјон|баталјони]] организирани по воени линии. Исто така, имало 9.000-10.000 регионално организирани резервни полицајци во 16 батаљони и 10 чети, но им недостасуваше оружје.{{Sfn|CIA|2002}} Како одговор на влошената ситуација, хрватската влада ја формирала Хрватската национална гарда ({{Langx|hr|Zbor narodne garde}} – (ЗНГ) во мај со проширување на баталјоните на специјалната полиција во четири целосно професионални гардиски бригади. Под контрола на Министерството за одбрана и под команда на пензионираниот генерал на ЈНА Мартин Шпегељ, четирите гардиски бригади сочинуваа приближно 8.000 војници.{{Sfn|EECIS|1999}} Резервната полиција, исто така проширена на 40.000, била припоена кон ЗНГ и реорганизирана во 19 бригади и 14 независни баталјони. Гардиските бригади биле единствените единици на ЗНГ кои биле целосно опремени со [[огнено оружје]]; низ целата ЗНГ имало недостаток на потешко оружје и лоша командна и контролна структура над нивото на бригадата.{{Sfn|CIA|2002}} Недостатокот на тешко оружје било толку големо што ЗНГ прибегнала кон користење оружје од [[Втора светска војна|Втората светска војна]] земено од музеи и филмски студија.{{Sfn|Ramet|2006}} Во тоа време, хрватските залихи на оружје се состоеле од 30.000 парчиња лесно оружје купено во странство и 15.000 претходно во сопственост на полицијата. За да се замени персоналот изгубен за гардиските бригади, била формирана нова специјална полиција од 10.000 припадници.{{Sfn|CIA|2002}} == Прелудиум == Ставовите на хрватското раководство за тоа како да се справи со улогата на ЈНА во бунтот на „хрватските Срби“ постепено се менувала во периодот помеѓу јануари и септември 1991 година. Првичниот план на хрватскиот претседател [[Фрањо Туѓман]] била да ја добие поддршката [[Европска економска заедница|од Европската заедница]] (ЕЗ) и [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]], па затоа тој го отфрли советот на Шпегељ да ги заземе касарните и складиштата на ЈНА во Хрватска кон крајот на 1990 година. За време на [[Десетдневна војна|Десетдневната војна]] во јуни и јули 1991 година, Шпегељ повторно го повикал Туѓман да дејствува додека ЈНА се бори против [[Словенија|словенечката]] ТО. Повиците на Шпегељ биле повторени од Шиме Ѓодан, кој го наследил на функцијата министер за одбрана во јули. Шпегељ останал на команда на ЗНГ.{{Sfn|CIA|2002}} Првичниот став на Туѓман се темелел на неговото верување дека Хрватска не може да ја добие војната против ЈНА. Затоа, ЗНГ била ограничена на спроведување одбранбени операции, иако акциите на ЈНА се чинело дека се координирани со силите на,„хрватските Срби“.{{Sfn|CIA|2002}} Овој впечаток бил засилен со тампон зони воспоставени од ЈНА по борбите меѓу хрватската српска милиција и ЗНГ. ЈНА често интервенирала откако ЗНГ ја изгубила својата територијата, оставајќи ги хрватските Срби да ги контролираат областите што ги освоиле пред да интервенира ЈНА. ЈНА им обезбедила оружје на хрватските Срби, иако поголемиот дел од нивното оружје било набавено од српската ТО и српското Министерство за внатрешни работи.{{Sfn|CIA|2002}} Во јули 1991 година, советите на Шпегељ и Ѓодан биле поддржани од голем број членови [[Парламент на Хрватска|на хрватскиот парламент]]. Како одговор на тоа, Туѓман го разрешил Ѓодан веднаш истиот месец кога бил назначен за министер за одбрана, а Шпегељ поднел оставка од командата на ЗНГ на 3 август. Влошената ситуација во источна Хрватска,{{Sfn|CIA|2002}} вклучувајќи го и протерувањето на трупите на ЗНГ од [[Барања]] од страна на ЈНА, повремените борби околу [[Осиек]], [[Вуковар]] и [[Винковци]],{{Sfn|CIA|2002}} како и зголемените загуби и растечкото убедување дека ЈНА активно го поддржува бунтот на,,хрватските Срби", го принудиле Туѓман да дејствува. Така на 22 август, тој издал ултиматум до федералните југословенски власти барајќи повлекување на ЈНА во нејзините касарни до крајот на месецот. Во ултиматумот било наведено дека доколку ЈНА не се придржува до договорот, Хрватска ќе ја смета за окупаторска армија и ќе преземе соодветни мерки.{{Sfn|CIA|2002}} На 1 септември, ЕС предложила прекин на огнот, а мировна конференција била прифатена од југословенското претседателство и од Туѓман и покрај неговиот претходен ултиматум. Конференцијата започнала на 7 септември, но само четири дена подоцна, хрватскиот член и претседател на претседателството, [[Стјепан Месиќ]], ѝ наредил на ЈНА да се врати во своите касарни во рок од 48 часа.{{Sfn|CIA|2002}} Оваа наредба била мотивирана од загриженоста на Туѓман дека конференцијата ќе се одолговлекува додека ЗНГ губи територија. Иако на наредбата ѝ се спротивставиле другите членови на претседателството, таа ѝ дала оправдување на Хрватска отворено да се спротивстави на ЈНА.{{Sfn|CIA|2002}} Премиерот Фрањо Грегуриќ го советувал Туѓман да го спроведе планот на Шпегељ{{Sfn|Ramet|2006}}, а според генералот Антон Туш, Туѓман му наредил на ЗНГ да ги освои касарните на ЈНА на 12 септември, но ја поништил наредбата следниот ден. Наредбата била вратена на 14 септември откако Туш го замолил Туѓман повторно да одобри акција, тврдејќи дека на ЗНГ му истекува времето.{{Sfn|Žabec|28 May 2011}} Истиот ден, ЗНГ и хрватската полиција ги блокирале и ги прекинале комуналните услуги до сите објекти на ЈНА до кои имала пристап, започнувајќи ја Битката кај касарните.{{Sfn|CIA|2002}} Оваа акција опфаќала блокади на 33 големи гарнизони на ЈНА во Хрватска{{Sfn|Ramet|2006}}, и бројни помали објекти, вклучувајќи гранични пунктови и складишта за оружје и муниција.{{Sfn|CIA|2002}} == Редот на битката == Од 1988 година, гарнизонот [[Бјеловар]] на ЈНА бил вклучен во 32 корпус, чие седиште било во [[Вараждин]]{{Sfn|Karaula|2007}} и претставувал втор најголем корпус на ЈНА во Хрватска{{Sfn|Hoare|2010}} под чија команда биле 32 механизирана бригада и 32 мешан артилериски полк, двата со седиште во Вараждин како и 32 инженерски полк во [[Чаковец]], 411 мешан противтенковски артилериски полк со седиште во [[Крижевци]], 73 моторизирана бригада со седиште во [[Копривница]], 265 механизирана бригада со седиште во Бјеловар{{Sfn|Hrastović|2006}} и 288 мешана противтенковска артилериска бригада во [[Вировитица]].{{Sfn|Škvorc|2010}} Во таа област ЈНА немала доволно војници за да ги обезбеди сите свои објекти{{Sfn|Bjelajac|Žunec|2009}},но затоа било можно единиците на 5-тиот ([[Бања Лука|бањалучки]]) корпус распоредени во Окучани да се обиде да ослободи дел од гарнизоните.{{Sfn|Karaula|2007}} Така дел од 265 механизирана бригада била распореден во Копривница за да ја зајакне 73 моторизирана бригада{{Sfn|Raguž|2009}} која се состоела од [[Баталјон|баталјон тенкови]] и еден инженерски баталјон, кои биле преместени во Копривница во август 1990 година за да се зголеми присуството на ЈНА во градот.{{Sfn|Raguž|2009}} Војна група составена од 23 оклопни и 14 други возила{{Sfn|Škvorc|2010}}, извлечена од 265 механизирана бригада и командувана од потполковник Милан Челекетиќ{{Sfn|Raguž|2009}} била распоредена во Окучани и припоена кон 5-тиот корпус{{Sfn|Karaula|2007}} на 15 август за да се спречи хрватската специјална полиција да ги истера силите на,,хрватските Срби" од градот.{{Sfn|Raguž|2009}} Бјеловар бил исто така домаќин и на штабот на 28 партизанска дивизија (ТО) и една од бригадите на дивизијата.{{Sfn|Karaula|2007}} Најзначајниот објект на ЈНА во Бјеловар и неговата непосредна околина била касарната [[„Божидар Аџија“]], сместена на западната периферија на градот. Во касарната се наоѓал штабот на гарнизонот Бјеловар и најголемиот дел од оружјето на 265-та механизирана бригада, како и приближно 500 офицери и војници. Во центарот на Бјеловар имало неборбен објект на ЈНА, заштитен со мал безбедносен детал, односно радарска база и комуникациски центар за противвоздушна одбрана во селото Звијерци, веднаш до населбата Тројствени Марковац на северната периферија на Бјеловар како и две складишта. Депото Логор се користело за складирање на тенкови и друга опрема на 265-та механизирана бригада и оружје што било конфискувано од ТО во Бјеловар, а го чувале приближно 50 војници. Депото Барутана се користело за складирање муниција. За разлика од депото Логор, кое се наоѓало во самиот град, депото Барутана се наоѓало во шумата Беденик во близина на Бјеловар.{{Sfn|Karaula|2007}} Хрватска формирала специјална полициска единица со големина на чета (од 50 до 500 војници) во Бјеловар на 23 февруари 1991 година.{{Sfn|Karaula|2007}} По влошувањето на ситуацијата во западна [[Славонија]], во градот била формирана 105 бригада на ЗНГ која во голема мера била опремена само со лесно оружје, и со развиени планови за блокада на патиштата во и надвор од градот.{{Sfn|Karaula|2007}} Исто така бил формиран и кризен штаб за координирање на одбраната на градот и производството на оружје во индустриските погони кои беа модифицирани за нивно производство.{{Sfn|Karaula|2007}} == Хронолошки редослед == === Растечките тензии и блокадата === [[Податотека:HVO_Army_T-55_Glamoc_setup.jpg|десно|мини|ЗНГ заробила 75 тенкови на ЈНА Т-55 во Бјеловар.]] Првиот значаен конфликт во кој била вклучена ЈНА во областа Бјеловар се случила на 1 септември, кога 14 офицери и војници на ЈНА биле разоружани на хрватски контролен пункт, а командантот на гарнизонот на ЈНА во Бјеловар, [[полковник]] Рајко Ковачевиќ, побарал оружјето да се врати, но хрватските сили го одбиле тоа барање, тврдејќи дека оружјето веќе било испратено во Загреб. Тензиите значително се зголемиле откако 18 војници на ЗНГ од 105 бригада, веќе распоредени од Бјеловар, исчезнале за време на Битката кај Кусоње на 9 септември. Цивилните власти во градот побараle ЈНА да даде информации за нивната судбина, но ЈНА изјави дека нема сознанија за ова прашање.{{Sfn|Karaula|2007}} До 22 септември, хрватските сили ги опседнале и заробиле сите главни гарнизони на 32 корпус, освен оние во Бјеловар и Копривница,{{Sfn|Škvorc|2010}}а тогаш на гарнизоните на ЈНА во овие два града им било наредено да се повлечат на територијата во близина на Окучани, која била под контрола на 5-от корпус, а на гарнизонот со седиште во Копривница му било наредено да се пробие кон Бјеловар и да се поврзе со 265-та механизирана бригада, а потоа да продолжи кон [[Дарувар]] преку Грубишно Поље,{{Sfn|Raguž|2009}}а во исто време, гарнизонот Бјеловар бил блокиран и неговите комунални услуги и снабдување биле прекинати со што следеле преговори за предавање на гарнизонот, предводен од цивилниот кризен штаб{{Sfn|Karaula|2007}} со кој претседавал Јуре Шимиќ.{{Sfn|Karaula|2007}} Преговорите заглавиле кога ЈНА побарала на 265 механизирана бригада да ѝ биде дозволено да се евакуира во Окучани или Босна и Херцеговина.{{Sfn|Karaula|2007}} Во тоа време, голем број цивили од хрватските Срби се засолниле во касарната или плашејќи се за својата безбедност или за да се изолираат од хрватските власти.{{Sfn|Karaula|2007}} === Подготовки за напад === [[Податотека:PT-76_01.JPG|десно|мини|Три амфибиски тенкови PT-76 беа заробени од страна на ЗНГ во Бјеловар.]] Подготовките за заземање на објектите на ЈНА во Бјеловар се одвивале во периодот од 21 до 29 септември. Тие вклучувале поставување пречки околу објектите на ЈНА, артилериски и воздушни одбранбени единици како и изготвување планови за заземање на гарнизонот на ЈНА, со кодно име [[Операција Билогора]]. {{Sfn|Karaula|2007}} Првиот баталјон на 105 бригада бил распореден околу селата Беденик и Велика Писаница, вториот баталјон во селото Нарта и третиот баталјон северно од Бјеловар, со што успешно го опколиле градот. Во самиот град биле распоредени девет борбени групи за да нападнат оклопни единици кои би можеле да се обидат да се пробијат. Системи за воздушна одбрана составени од два 12.7мм митралези и два 20мм противвоздушни топови биле поставени во блиските села,{{Sfn|Karaula|2007}} а била поставена и [[Батерија (воена единица)|Батерија]] од влечени 100мм Противтенковски топови Т-12 распоредени во областа Хрговљани.{{Sfn|Karaula|2007}} Во обид да се ублажи целокупниот недостиг на противтенковско оружје, од Загреб пристигнале 200 молотови коктели и три оклопни транспортери вооружени со противтенковски системи со водени ракети 9M14 „Маљутка“ кои пристигнале од Вировитица на 23 септември.{{Sfn|Karaula|2007}} Иако Кризниот штаб требало да ги координира сите активности на хрватските вооружени сили со седиште во Бјеловар, како и засилувањата добиени од Вараждин откако гарнизонот на ЈНА со седиште таму се предал, но полковник Желимир Шкарец, член на Генералштабот на вооружените сили на Република Хрватскакој бил назначен за командант на воената операција.{{Sfn|Karaula|2007}} И покрај договорот за прекин на огнот потпишан на 22 септември помеѓу ЈНА и Хрватска, кој предвидувал продолжување на снабдувањето во касарната на ЈНА, властите во Бјеловар одбиле да ги вратат комуналните услуги, тврдејќи дека договорот дозволува снабдување само на офицери и војници на ЈНА, но дека имало и цивили кои се засолнувале во касарната.{{Sfn|Karaula|2007}} На 27 септември, хрватскиот Генералштаб наредил гарнизонот да биде заземен на 28-30 септември.{{Sfn|Karaula|2007}} Тус, дејствувајќи како началник на Генералштабот, наредил тајно убивање на екстремистите пред тие да предизвикаат масовни убиства на цивили или голема материјална штета.{{Sfn|Karaula|2007}} Според Тус, оваа наредба се засновала на проценка дека во Бјеловар имало екстремистички офицери на ЈНА, со намера да извршат такви дела.{{Sfn|Karaula|2007}} === Заробување на гарнизонот === [[Податотека:M94_Plamen_S_128mm_3.jpg|десно|мини|ЗНГ зароби четири повеќекратни ракетни фрлачи ЈНА М-63 Пламен во Бјеловар.]] Утрото на 29 септември, ЗНГ и хрватската полиција ги нападнале објектите на ЈНА во Бјеловар и како одговор, Ковачевиќ се контактирал со 5-тиот воен округ на ЈНА во Загреб и побарал воздушни напади врз градот и ЗНГ. Изворите не наведуваат дали биле извршени бараните воздушни напади.{{Sfn|Karaula|2007}} Наместо тоа, 5-тиот воен округ извршил притисок врз централните хрватски власти да ѝ наложат на ЗНГ во Бјеловар да го почитува сеопфатното примирје претходно договорено меѓу Хрватска и ЈНА на 22 септември.{{Sfn|Karaula|2007}} За да го потврди примирјето, Мониторската мисија на Европската заедница (ECMM) распоредила тим за мониторинг во градот, но сепак властите во Бјеловар ја игнорирале наредбата што ја добиле од Генералштабот и го запреле тимот на ЗНГ пред да стигне до градот. Според Шимиќ, потегот бил направен откако генерал-потполковник Петар Стипетиќ му се јавил по телефон и го повикал да продолжи со нападот.{{Sfn|Karaula|2007}} Автентичноста на Шимиќовиот исказ била оспорена од [[Адмирал|адмиралот]] Давор Домазет-Лошо, кој тврди дека тоа бил обид да се дискредитира Хрватска пред ECMM{{Sfn|Karaula|2007}} и така во точно 19:00 часот, ЗНГ ја зазела касарната [[Божидар Аџија]],{{Sfn|Karaula|2007}} а пред тоа веќе сите други објекти на ЈНА во и околу Бјеловар биле заземени.{{Sfn|Karaula|2007}} Пред депото Барутана да биде заземено од страна на ЗНГ, еден од четирите складишта, кој содржел 1,700 тони муниција, бил дигнат во воздух од [[Мајор|мајорот]] на ЈНА Милан Тепиќ.{{Sfn|Ivanković|14 September 2005}} Експлозијата се случила во 10:43 часот{{Sfn|Večernji list|29 September 2013}} при што загинале Тепиќ{{Sfn|Vesti|29 September 2011}} и единаесет војници на ЗНГ кои го блокирале депото во шумата Беденик. Експлозијата соборила дрвја во круг широк 200м и предизвикала штета на блиските објекти и можела да се чуе на оддалеченост од 20км.{{Sfn|Karaula|2007}} ЈНА изгубила уште еден војник во областа на депото, убиен од противтенковски проектил додека се борел со ЗНГ користејќи топ од пешадиско борбено возило.{{Sfn|Vesti|29 September 2011}} == Последици == [[Податотека:Oklopnjak_vukovarska_vojarna_3.JPG|десно|мини|Хрватските сили набавија 77 оклопни возила М-80 на ЈНА од касарната во Бјеловар.]] ЈНА претрпела 14 убиени{{Sfn|Karaula|2007}} и 30 ранети за време на опсадата и заземањето на [[касарната Бјеловар]], а додека ЗНГ изгубила 17 лица и 5 цивили. Имало 70 ранети војници на ЗНГ и цивили заедно. Војниците на ЗНГ заробиле 60 офицери на ЈНА и 365 војници. Заробените војници биле ослободени на 14 ноември, во размена на затвореници помеѓу Славонски Шамац и Босански Шамац . Опремата запленета од ЗНГ вклучувала 75 тенкови Т-55 и три тенкови ПТ-76, девет 122мм хаубици, четири повеќекратни ракетни лансери М-63 Пламен, 77 пешадиски борбени возила БВП М-80, мало оружје претходно конфискувано од ТО Бјеловар и оружје на 1 бригада на 28 партизанска дивизија (ТО), вклучувајќи 1.300 автоматски пушки и митралези и приближно 100 камиони. За време на борбите, 437 станбени објекти, 513 станови, 169 комунални објекти и 25 јавни и комерцијални згради биле оштетени или уништени во Бјеловар и Хрговљани.{{Sfn|Karaula|2007}} Следниот ден, единствената преостаната голема единица на 32 корпус на 73 моторизирана бригада со седиште во Копривница се предала на ЗНГ.{{Sfn|Škvorc|2010}} Заземањето на касарната на ЈНА во Бјеловар, исто така, влијаеше на договорот за прекин на огнот постигнат меѓу ЈНА и Хрватска во [[Игало]], поточно на одредбата во врска со кревањето на блокадата на касарната на ЈНА таму. Првично, имало спор меѓу Туѓман и генералот на ЈНА, Вељко Кадијевиќ, околу тоа дали тоа значи постигнување нормални услови за живот во касарната или целосна слобода на движење за ЈНА во Хрватска, со што било договорено компромисно толкување, кое Кадијевиќ го отфрлил токму поради настаните во Бјеловар.{{Sfn|Libal|1997}} На 1 октомври, Кадијевиќ издал ултиматум до Хрватска, заканувајќи се со уништување на еден цивилен објект од витално значење за хрватското население за секој воен пункт заземен од ЗНГ.{{Sfn|Libal|1997}} Ултиматумот покажа дека ЈНА ја смета Хрватска за непријателска територија, а не за дел од земјата што има одговорност да ја заштити.{{Sfn|Libal|1997}} Тепиќ бил сметан за херој во Србија бидејќи претпочитал да умре отколку да се предаде, а посмртно бил одликуван со [[Орден на народен херој]] од страна на Претседателството на Југославија на 19 ноември 1991 година, со што станал последниот добитник на орденот,{{Sfn|Vesti|29 September 2011}} а бил и последователно окарактеризиран од Властите во Србија за неговите постапки како херојски и го користеле како модел за своите војници.{{Sfn|Pančić|15 July 2004}} Во 2005 година, властите во Бјеловар објавиле дека ќе поднесат обвиненија за воени злосторства против двајца неименувани офицери на ЈНА.{{Sfn|Ivanković|14 September 2005}} Така во 2010 година, Шимиќ бил обвинет за [[Воено злосторство|воени злосторства]], поточно за убиство на воени затвореници . Според обвиненијата поднесени од Окружниот суд во Бјеловар, Шимиќ или неколку лица под негова директна команда го убиле Ковачевиќ и уште двајца офицери на ЈНА откако се предале на 29 септември.{{Sfn|Kokoruš|10 November 2010}} == Навод == {{Наводи|20em}} ;{{DEFAULTSORT:Bjelovar Barracks, Siege of}} [[Категорија:Југословенска народна армија]] [[Категорија:Статии со извори на српски (sr)]] [[Категорија:Статии со извори на хрватски (hr)]] [[Категорија:Хрватска во 1991 година]] [[Категорија:Битките во 1991]] [[Категорија:Битките од Хрватската војна за независност]] [[Категорија:Историја на Бјеловар]] [[Категорија:Битката кај касарните]] fkwj607jvj1tc0gkpcxykd199p8qa0d 0 1390501 5538916 5533718 2026-04-14T15:30:55Z Jtasevski123 69538 5538916 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Верски објект|name=Бјеловарска Синагога|native_name={{langx|hr|Bjelovar Izraelitički templ}}|image=Bjelovar, Great Synagogue.jpg|image_upright=1.4|caption=Поранешната синагога, сега културен центар, во 1920-тите, со куполи|location=Ивана Мажураниќа 6, [[Бјеловар]], [[Бјеловарско-билогорска жупанија]]|country=[[Хрватска]]|geo={{coord|45|54|00|N|16|50|38|E|region:HR-07_type:landmark_source:kolossus-hrwiki|display=it}}|map_type=Croatia|map_size=250|map_relief=1|map_caption=Location of the former synagogue in [[Croatia]]|religious_affiliation={{nowrap|[[Отродоксен јудаизам]] {{small|(порано)}}}}|district=|status={{ubl|[[Синагога]] {{small|(1917&ndash;{{circa|1941}})}}|[[Културен центар]] {{small|(since {{околу|1950 г}})}}}}|functional_status={{ubl|{{nowrap|'''Closed''' {{small|(како синагога)}};}}|пренаменета}}|leadership=|website=|architect=Ото Голдшилер|architecture_style=[[Јунгенстил]]|facade_direction=|established=|year_completed=1917|construction_cost=160,000 [[Аустроунгарска круна]]|capacity=|length=|width=|width_nave=|height_max=|materials=|dome_quantity=2|footnotes=}}'''Бјеловарската синагога''' ({{Langx|hr|Izraelitički templ}}) — поранешна [[Јудаизам|еврејска]] [[синагога]], која се наоѓала во [[Бјеловар]], [[Хрватска]]. Изградена во 1917 година, делумно уништена за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], зградата служела како Дом на културата во Бјеловар, културен центар, од 1950-тите. == Историја == Во 1882 година во Бјеловар бил изграден првиот еврејски храм, но со текот на годините, бројот на Евреи во Бјеловар се зголемил, па сегашниот храм повеќе не можел да ги задоволи потребите на еврејската заедница Бјеловар. Идејата за изградба на новата синагога датира од 1913 година, кога Генералното собрание на Еврејската заедница Бјеловар, под претседателство на Јаша Хржиќ, одлучило да изгради нова, голема и привлечна синагога. Иако во тоа време во Бјеловар живееле само околу 500 Евреи. Според пресметките, изградбата на синагогата чинела 160.000 австроунгарски круни. Синагогата била дизајнирана од германскиот архитект од Хенигсберг, Ото Голдшајдер. Изградбата започнала во 1913 година и била завршена во 1917 година во стилот на [[Југендстил|арт нуво]] во Бјеловар. Синагогата во Бјеловар била осветена од главниот рабин од Бјеловар, Самуел Д. Таубер, и главниот рабин од Вировица, Х.Е. Кауфман. Префрлањето на [[Тора|Тората]] од старата синагога во новата се случило на 15 август 1917 година. Инаугуративниот [[рабин]] бил Лазар Маргулиес. За време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], речиси сите Евреи од Бјеловар биле убиени за време на [[Холокауст|Холокаустот]]. Синагогата била ограбена и опустошена. По војната, синагогата Бјеловар била претворена во театар во 1951 година. [[Купола|Куполите]] и религиозните карактеристики на синагогата биле отстранети; само [[Давидова ѕвезда|Давидовата ѕвезда]] била оставена на внатрешниот горен кат. Денес, синагогата Бјеловар служи како Дом на културата во Бјеловар, културен центар.<ref>{{Наведена книга|title=Prilog istraživanju povijesti Židova u Bjelovaru|last=Bjelovar, Gradski muzej|last2=Medar, Mladen|date=20 July 2007|pages=164-168}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.cendo.hr/Opcine.aspx?id=1|title=Židovska općina Bjelovar|date=|access-date=2013-07-12|publisher=CENDO - Istraživački i dokumentacijski centar}}</ref><gallery> Податотека:Bjelovar_Dom_kulture.JPG|алт=The former synagogue, now as the House of Culture in Bjelovar| Поранешната синагога, сега како Дом на културата во Бјеловар </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|House of Culture in Bjelovar}} * {{Наведена мрежна страница|url=https://visitbjelovar.hr/en/tzbb/community-centre/|title=Community Centre|date=2024|work=Visit Belovar|publisher=Tourist Board of Bjelovar-Bilogora|accessdate=19 May 2024}} [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Статии со текст на хрватски]] [[Категорија:Синагоги во Хрватска]] 1n3gos5w7m9yywy5vdoy3r723ujku0d 5538917 5538916 2026-04-14T15:31:27Z Jtasevski123 69538 5538917 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Верски објект|name=Бјеловарска Синагога|native_name={{langx|hr|Bjelovar Izraelitički templ}}|image=Bjelovar, Great Synagogue.jpg|image_upright=1.4|caption=Поранешната синагога, сега културен центар, во 1920-тите, со куполи|location=Ивана Мажураниќа 6, [[Бјеловар]], [[Бјеловарско-билогорска жупанија]]|country=[[Хрватска]]|geo={{coord|45|54|00|N|16|50|38|E|region:HR-07_type:landmark_source:kolossus-hrwiki|display=it}}|map_type=Хрватска|map_size=250|map_relief=1|map_caption=Местоположба на поренешната синагога во Хрватска|religious_affiliation={{nowrap|[[Отродоксен јудаизам]] {{small|(порано)}}}}|district=|status={{ubl|[[Синагога]] {{small|(1917&ndash;{{circa|1941}})}}|[[Културен центар]] {{small|(since {{околу|1950 г}})}}}}|functional_status={{ubl|{{nowrap|'''Closed''' {{small|(како синагога)}};}}|пренаменета}}|leadership=|website=|architect=Ото Голдшилер|architecture_style=[[Јунгенстил]]|facade_direction=|established=|year_completed=1917|construction_cost=160,000 [[Аустроунгарска круна]]|capacity=|length=|width=|width_nave=|height_max=|materials=|dome_quantity=2|footnotes=}}'''Бјеловарската синагога''' ({{Langx|hr|Izraelitički templ}}) — поранешна [[Јудаизам|еврејска]] [[синагога]], која се наоѓала во [[Бјеловар]], [[Хрватска]]. Изградена во 1917 година, делумно уништена за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], зградата служела како Дом на културата во Бјеловар, културен центар, од 1950-тите. == Историја == Во 1882 година во Бјеловар бил изграден првиот еврејски храм, но со текот на годините, бројот на Евреи во Бјеловар се зголемил, па сегашниот храм повеќе не можел да ги задоволи потребите на еврејската заедница Бјеловар. Идејата за изградба на новата синагога датира од 1913 година, кога Генералното собрание на Еврејската заедница Бјеловар, под претседателство на Јаша Хржиќ, одлучило да изгради нова, голема и привлечна синагога. Иако во тоа време во Бјеловар живееле само околу 500 Евреи. Според пресметките, изградбата на синагогата чинела 160.000 австроунгарски круни. Синагогата била дизајнирана од германскиот архитект од Хенигсберг, Ото Голдшајдер. Изградбата започнала во 1913 година и била завршена во 1917 година во стилот на [[Југендстил|арт нуво]] во Бјеловар. Синагогата во Бјеловар била осветена од главниот рабин од Бјеловар, Самуел Д. Таубер, и главниот рабин од Вировица, Х.Е. Кауфман. Префрлањето на [[Тора|Тората]] од старата синагога во новата се случило на 15 август 1917 година. Инаугуративниот [[рабин]] бил Лазар Маргулиес. За време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], речиси сите Евреи од Бјеловар биле убиени за време на [[Холокауст|Холокаустот]]. Синагогата била ограбена и опустошена. По војната, синагогата Бјеловар била претворена во театар во 1951 година. [[Купола|Куполите]] и религиозните карактеристики на синагогата биле отстранети; само [[Давидова ѕвезда|Давидовата ѕвезда]] била оставена на внатрешниот горен кат. Денес, синагогата Бјеловар служи како Дом на културата во Бјеловар, културен центар.<ref>{{Наведена книга|title=Prilog istraživanju povijesti Židova u Bjelovaru|last=Bjelovar, Gradski muzej|last2=Medar, Mladen|date=20 July 2007|pages=164-168}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.cendo.hr/Opcine.aspx?id=1|title=Židovska općina Bjelovar|date=|access-date=2013-07-12|publisher=CENDO - Istraživački i dokumentacijski centar}}</ref><gallery> Податотека:Bjelovar_Dom_kulture.JPG|алт=The former synagogue, now as the House of Culture in Bjelovar| Поранешната синагога, сега како Дом на културата во Бјеловар </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|House of Culture in Bjelovar}} * {{Наведена мрежна страница|url=https://visitbjelovar.hr/en/tzbb/community-centre/|title=Community Centre|date=2024|work=Visit Belovar|publisher=Tourist Board of Bjelovar-Bilogora|accessdate=19 May 2024}} [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Статии со текст на хрватски]] [[Категорија:Синагоги во Хрватска]] 46m77iwixt6gbyeeunrh33d5x635qhg 0 1390510 5539122 5535212 2026-04-15T08:56:08Z Jtasevski123 69538 5539122 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Кралска личност|name=Јурај IV Зрински<br />Zrínyi IV. György|title=Гроф|image=Juraj IV. Zrinski (konjanik).JPG|image_size=200px|caption=Јурај IV Зрински (1549–1603)|succession=|reign=|coronation=|predecessor=|successor=|regent=|spouse=|issue=|house=|father=[[Никола IV Зрински]]|mother=Катарина Зрински (родена [[Франкопани]])|birth_date=13 април 1549|birth_place=|death_date={{Death date and age|1603|5|4|1549|4|13|df=y}}|death_place=[[Веп]] близу [[Сомбатхељ]], [[Кралство Унгарија]], [[Хабсбуршка Монархија]]|burial_place=|signature=}}'''Јурај IV Зрински''' ({{Langx|hu|Zrínyi IV. György}}) ([[Чаковец]], 13 април 1549 – Веп од [[Сомбатхељ]], 4 мај 1603) – хрватски гроф и член на благородничкото семејство Зрински и кралски господар на ризницата од 1567 до неговата смрт во 1603 година. == Живот == [[Податотека:Tripartitum_1574.jpg|лево|мини|268x268пкс|Насловна страница на ''Decretum tripartitum'' Јурај Зрински ја отпечатил 1574 во Неделишче]] Тој бил син на хрватскиот Бан (вицекрал) [[Никола IV Зрински]] (1508 - 1566), херој на [[Битка кај Сигет|Сигетвар]] и неговата сопруга Катарина Зрински родена во хрватската благородничка фамилија [[Франкопани]] (1543 – 1561 година), [[хрватска]] грофица. [[Податотека:Čakovečka_povelja_Jurja_IV._Zrinskog_(1579).JPG|мини|250x250пкс|Чаковец Повелба за привилегии на грофот Јурај IV Зрински од 1579 г.]] [[Податотека:Juraj_Zrinski_-_otkrivanje_spomenika_u_Čakovcu.3.jpg|мини|250x250пкс|Споменик Јурај IV Зрински во [[Чаковец]]]] Од својот татко наследил голем број имоти, меѓу кои бил и [[Меѓимурска жупанија|Меѓумурскиот округ]] кој се наоѓал во најсеверниот дел на [[Хрватска]], заедно со големата и силно утврдената [[Чаковска тврдина]]. Тој го наследил својот татко на кралската позиција на господар на благајната во [[Кралство Хрватска и Далмација|Кралството Унгарија и Хрватска]], која ја поседувал се до неговата смрт. Во времето на растот и ширењето [[Протестантска реформација|на протестантизмот]], Зрински го прифатил и ги повикувал [[Лутеранство|лутеранските]] пастори да ги заменат [[Римокатоличка црква|католичките]] свештеници во хрватските парохии, што предизвикало негодување и бунт кај народот. Тој бил пријател на Никола I. Млаковечки,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.matica.hr/vijenac/624/dobra-vjera-daje-dobra-djela-27483/|title=Good faith produces good works|date=2025-03-21|work=matica.hr|language=hr|accessdate=2025-03-21}}</ref> еден од водечките протестантски благородници во Хрватска. Од друга страна, неговиот придонес бил воведување на печатење книги во северна Хрватска и на почетокот на 70 години од 1500 година го поканил [[Австрија|австрискиот]] печатар и графички експерт по име Рудолф Хофхалтер да основа печатница во Неделишќе, село веднаш до [[Чаковец]]. Многу публикации биле печатени таму во следните неколку години до 1586 година, меѓу кои била и познатата правна книга ''„Decretum tripartitum“'' на издавачот Ивануш Пергошиќ, која претставувала прва книга на хрватски [[Кајкавско наречје|кајкавски дијалект]], печатена во 1574 година. Како и неговите предци и потомци, Зрински учествувал во битки против [[Отоманско Царство|Османлиите]], кои го освоиле поголемиот дел од Хрватска, и често извршувал ненадејни напади врз внатрешноста на непријателот со цел да ги забави или спречи понатамошните освојувања. На 29 мај 1579 година, тој им доделил привилегии на жителите на тврдината Чаковец и неговите предградија. Ова била почетна точка [[Чаковец]] да стане град со слободен пазар, а датумот денес се слави како Ден на градот Чаковец. Јурај IV Зрински бил двапати женет со дами од семејството Арко од [[Грофовија Тирол|Тирол]] и семејството Стубенберг од [[Штаерска]],<ref name="Tracy2016">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KHCPDAAAQBAJ|title=Balkan Wars: Habsburg Croatia, Ottoman Bosnia, and Venetian Dalmatia, 1499–1617|last=Tracy|first=James D.|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|year=2016|isbn=978-1-4422-1360-9|pages=253|author-link=James Tracy (historian)}}</ref> со кои имал четири деца. Неговите синови Никола VI и Јурај V (иден [[Хрвати|хрватски]] [[Бан (титула)|Бан]]) кои го наследиле по неговата смрт во 1603 година. Бил погребан во павлинскиот манастир Света Јелена (''Света Елена'') во близина на Чаковец, веднаш до гробот каде што била погребана главата на неговиот славен татко пред 37 години. == Наводи == {{Наводи}} == Дополнително читање == * {{Наведена книга|url=http://urn.nsk.hr/urn:nbn:hr:275:730528|title=Hrvatski saborski spisi|date=1917-07-13|editor-last=Šišić|editor-first=Ferdo|series=Monumenta spectantia historiam Slavorum meridionalium|volume=XLI, IV|location=Zagreb|pages=245–252|language=la|chapter=Zaključci hrvatsko-slavonskoga sabora sazvana u Zagreb za 29. maja}} * {{Наведена книга|url=http://urn.nsk.hr/urn:nbn:hr:275:730528|title=Hrvatski saborski spisi|date=1917-07-13|editor-last=Šišić|editor-first=Ferdo|series=Monumenta spectantia historiam Slavorum meridionalium|volume=XLI, IV|location=Zagreb|pages=430–434|language=la|chapter=Articuli dominorum et nobilium aliorumque statuum et ordinum regni Sclavoniae in generali eorum congregatione ex edicto spectabilis et magnifici domini Joannis Draskowych de Thrakostan etc. bani Zagrabiae in festo beati Martini episcopi et confessoris celebrata, editi et conclusi anno domini millesimo sexcentesimo secundo}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Juraj IV Zrinski}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://genealogy.euweb.cz/hung/zrinyi.html|title=hung/zrinyi.html<!-- Bot generated title -->|last=Marek|first=Miroslav|publisher=Genealogy.EU}} * https://web.archive.org/web/20110722172929/http://www.tzm.hr/article.php?g=42 * http://bib.irb.hr/prikazi-rad?&rad=173056 * [https://enjoymedjimurje.blogspot.com/ Drawing of Juraj IV Zrinski on a horse] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Починати во 1603 година]] [[Категорија:Родени во 1549 година]] [[Категорија:Хрватско благородништво]] [[Категорија:Грофови на Хрватска]] [[Категорија:Хрватски воени лица]] aghbufupx0djh5w8wfc3mrj3fbgjg5g 5539123 5539122 2026-04-15T08:56:34Z Jtasevski123 69538 5539123 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Кралска личност|name=Јурај IV Зрински<br />Zrínyi IV. György|title=Гроф|image=Juraj IV. Zrinski (konjanik).JPG|image_size=200px|caption=Јурај IV Зрински (1549–1603)|succession=|reign=|coronation=|predecessor=|successor=|regent=|spouse=|issue=|house=|father=[[Никола IV Зрински]]|mother=Катарина Зрински (родена [[Франкопани]])|birth_date=13 април 1549|birth_place=|death_date={{Death date and age|1603|5|4|1549|4|13|df=y}}|death_place=[[Веп]] близу [[Сомбатхељ]], [[Кралство Унгарија]], [[Хабсбуршка Монархија]]|burial_place=|signature=}}'''Јурај IV Зрински''' ({{Langx|hu|Zrínyi IV. György}}) ([[Чаковец]], 13 април 1549 – Веп од [[Сомбатхељ]], 4 мај 1603) – хрватски гроф и член на благородничкото семејство Зрински и кралски господар на ризницата од 1567 до неговата смрт во 1603 година. == Живот == [[Податотека:Tripartitum_1574.jpg|лево|мини|268x268пкс|Насловна страница на ''Decretum tripartitum'' Јурај Зрински ја отпечатил 1574 во Неделишче]] Тој бил син на хрватскиот Бан (вицекрал) [[Никола IV Зрински]] (1508 - 1566), херој на [[Битка кај Сигет|Сигетвар]] и неговата сопруга Катарина Зрински родена во хрватската благородничка фамилија [[Франкопани]] (1543 – 1561 година), [[хрватска]] грофица. [[Податотека:Čakovečka_povelja_Jurja_IV._Zrinskog_(1579).JPG|мини|250x250пкс|Чаковец Повелба за привилегии на грофот Јурај IV Зрински од 1579 г.]] [[Податотека:Juraj_Zrinski_-_otkrivanje_spomenika_u_Čakovcu.3.jpg|мини|250x250пкс|Споменик Јурај IV Зрински во [[Чаковец]]]] Од својот татко наследил голем број имоти, меѓу кои бил и [[Меѓимурска жупанија|Меѓумурскиот округ]] кој се наоѓал во најсеверниот дел на [[Хрватска]], заедно со големата и силно утврдената [[Чаковска тврдина]]. Тој го наследил својот татко на кралската позиција на господар на благајната во [[Кралство Хрватска и Далмација|Кралството Унгарија и Хрватска]], која ја поседувал се до неговата смрт. Во времето на растот и ширењето [[Протестантска реформација|на протестантизмот]], Зрински го прифатил и ги повикувал [[Лутеранство|лутеранските]] пастори да ги заменат [[Римокатоличка црква|католичките]] свештеници во хрватските парохии, што предизвикало негодување и бунт кај народот. Тој бил пријател на Никола I. Млаковечки,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.matica.hr/vijenac/624/dobra-vjera-daje-dobra-djela-27483/|title=Good faith produces good works|date=2025-03-21|work=matica.hr|language=hr|accessdate=2025-03-21}}</ref> еден од водечките протестантски благородници во Хрватска. Од друга страна, неговиот придонес бил воведување на печатење книги во северна Хрватска и на почетокот на 70 години од 1500 година го поканил [[Австрија|австрискиот]] печатар и графички експерт по име Рудолф Хофхалтер да основа печатница во Неделишќе, село веднаш до [[Чаковец]]. Многу публикации биле печатени таму во следните неколку години до 1586 година, меѓу кои била и познатата правна книга ''„Decretum tripartitum“'' на издавачот Ивануш Пергошиќ, која претставувала прва книга на хрватски [[Кајкавско наречје|кајкавски дијалект]], печатена во 1574 година. Како и неговите предци и потомци, Зрински учествувал во битки против [[Отоманско Царство|Османлиите]], кои го освоиле поголемиот дел од Хрватска, и често извршувал ненадејни напади врз внатрешноста на непријателот со цел да ги забави или спречи понатамошните освојувања. На 29 мај 1579 година, тој им доделил привилегии на жителите на тврдината Чаковец и неговите предградија. Ова била почетна точка [[Чаковец]] да стане град со слободен пазар, а датумот денес се слави како Ден на градот Чаковец. Јурај IV Зрински бил двапати женет со дами од семејството Арко од [[Грофовија Тирол|Тирол]] и семејството Стубенберг од [[Штаерска]],<ref name="Tracy2016">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KHCPDAAAQBAJ|title=Balkan Wars: Habsburg Croatia, Ottoman Bosnia, and Venetian Dalmatia, 1499–1617|last=Tracy|first=James D.|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|year=2016|isbn=978-1-4422-1360-9|pages=253|author-link=James Tracy (historian)}}</ref> со кои имал четири деца. Неговите синови Никола VI и Јурај V (иден [[Хрвати|хрватски]] [[Бан (титула)|бан]]) кои го наследиле по неговата смрт во 1603 година. Бил погребан во павлинскиот манастир Света Јелена (''Света Елена'') во близина на Чаковец, веднаш до гробот каде што била погребана главата на неговиот славен татко пред 37 години. == Наводи == {{Наводи}} == Дополнително читање == * {{Наведена книга|url=http://urn.nsk.hr/urn:nbn:hr:275:730528|title=Hrvatski saborski spisi|date=1917-07-13|editor-last=Šišić|editor-first=Ferdo|series=Monumenta spectantia historiam Slavorum meridionalium|volume=XLI, IV|location=Zagreb|pages=245–252|language=la|chapter=Zaključci hrvatsko-slavonskoga sabora sazvana u Zagreb za 29. maja}} * {{Наведена книга|url=http://urn.nsk.hr/urn:nbn:hr:275:730528|title=Hrvatski saborski spisi|date=1917-07-13|editor-last=Šišić|editor-first=Ferdo|series=Monumenta spectantia historiam Slavorum meridionalium|volume=XLI, IV|location=Zagreb|pages=430–434|language=la|chapter=Articuli dominorum et nobilium aliorumque statuum et ordinum regni Sclavoniae in generali eorum congregatione ex edicto spectabilis et magnifici domini Joannis Draskowych de Thrakostan etc. bani Zagrabiae in festo beati Martini episcopi et confessoris celebrata, editi et conclusi anno domini millesimo sexcentesimo secundo}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Juraj IV Zrinski}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://genealogy.euweb.cz/hung/zrinyi.html|title=hung/zrinyi.html<!-- Bot generated title -->|last=Marek|first=Miroslav|publisher=Genealogy.EU}} * https://web.archive.org/web/20110722172929/http://www.tzm.hr/article.php?g=42 * http://bib.irb.hr/prikazi-rad?&rad=173056 * [https://enjoymedjimurje.blogspot.com/ Drawing of Juraj IV Zrinski on a horse] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Починати во 1603 година]] [[Категорија:Родени во 1549 година]] [[Категорија:Хрватско благородништво]] [[Категорија:Грофови на Хрватска]] [[Категорија:Хрватски воени лица]] 5hgeu9p131s9aapnojdkv7krugn2qqz 5539124 5539123 2026-04-15T08:57:51Z Jtasevski123 69538 /* Надворешни врски */ 5539124 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Кралска личност|name=Јурај IV Зрински<br />Zrínyi IV. György|title=Гроф|image=Juraj IV. Zrinski (konjanik).JPG|image_size=200px|caption=Јурај IV Зрински (1549–1603)|succession=|reign=|coronation=|predecessor=|successor=|regent=|spouse=|issue=|house=|father=[[Никола IV Зрински]]|mother=Катарина Зрински (родена [[Франкопани]])|birth_date=13 април 1549|birth_place=|death_date={{Death date and age|1603|5|4|1549|4|13|df=y}}|death_place=[[Веп]] близу [[Сомбатхељ]], [[Кралство Унгарија]], [[Хабсбуршка Монархија]]|burial_place=|signature=}}'''Јурај IV Зрински''' ({{Langx|hu|Zrínyi IV. György}}) ([[Чаковец]], 13 април 1549 – Веп од [[Сомбатхељ]], 4 мај 1603) – хрватски гроф и член на благородничкото семејство Зрински и кралски господар на ризницата од 1567 до неговата смрт во 1603 година. == Живот == [[Податотека:Tripartitum_1574.jpg|лево|мини|268x268пкс|Насловна страница на ''Decretum tripartitum'' Јурај Зрински ја отпечатил 1574 во Неделишче]] Тој бил син на хрватскиот Бан (вицекрал) [[Никола IV Зрински]] (1508 - 1566), херој на [[Битка кај Сигет|Сигетвар]] и неговата сопруга Катарина Зрински родена во хрватската благородничка фамилија [[Франкопани]] (1543 – 1561 година), [[хрватска]] грофица. [[Податотека:Čakovečka_povelja_Jurja_IV._Zrinskog_(1579).JPG|мини|250x250пкс|Чаковец Повелба за привилегии на грофот Јурај IV Зрински од 1579 г.]] [[Податотека:Juraj_Zrinski_-_otkrivanje_spomenika_u_Čakovcu.3.jpg|мини|250x250пкс|Споменик Јурај IV Зрински во [[Чаковец]]]] Од својот татко наследил голем број имоти, меѓу кои бил и [[Меѓимурска жупанија|Меѓумурскиот округ]] кој се наоѓал во најсеверниот дел на [[Хрватска]], заедно со големата и силно утврдената [[Чаковска тврдина]]. Тој го наследил својот татко на кралската позиција на господар на благајната во [[Кралство Хрватска и Далмација|Кралството Унгарија и Хрватска]], која ја поседувал се до неговата смрт. Во времето на растот и ширењето [[Протестантска реформација|на протестантизмот]], Зрински го прифатил и ги повикувал [[Лутеранство|лутеранските]] пастори да ги заменат [[Римокатоличка црква|католичките]] свештеници во хрватските парохии, што предизвикало негодување и бунт кај народот. Тој бил пријател на Никола I. Млаковечки,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.matica.hr/vijenac/624/dobra-vjera-daje-dobra-djela-27483/|title=Good faith produces good works|date=2025-03-21|work=matica.hr|language=hr|accessdate=2025-03-21}}</ref> еден од водечките протестантски благородници во Хрватска. Од друга страна, неговиот придонес бил воведување на печатење книги во северна Хрватска и на почетокот на 70 години од 1500 година го поканил [[Австрија|австрискиот]] печатар и графички експерт по име Рудолф Хофхалтер да основа печатница во Неделишќе, село веднаш до [[Чаковец]]. Многу публикации биле печатени таму во следните неколку години до 1586 година, меѓу кои била и познатата правна книга ''„Decretum tripartitum“'' на издавачот Ивануш Пергошиќ, која претставувала прва книга на хрватски [[Кајкавско наречје|кајкавски дијалект]], печатена во 1574 година. Како и неговите предци и потомци, Зрински учествувал во битки против [[Отоманско Царство|Османлиите]], кои го освоиле поголемиот дел од Хрватска, и често извршувал ненадејни напади врз внатрешноста на непријателот со цел да ги забави или спречи понатамошните освојувања. На 29 мај 1579 година, тој им доделил привилегии на жителите на тврдината Чаковец и неговите предградија. Ова била почетна точка [[Чаковец]] да стане град со слободен пазар, а датумот денес се слави како Ден на градот Чаковец. Јурај IV Зрински бил двапати женет со дами од семејството Арко од [[Грофовија Тирол|Тирол]] и семејството Стубенберг од [[Штаерска]],<ref name="Tracy2016">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KHCPDAAAQBAJ|title=Balkan Wars: Habsburg Croatia, Ottoman Bosnia, and Venetian Dalmatia, 1499–1617|last=Tracy|first=James D.|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|year=2016|isbn=978-1-4422-1360-9|pages=253|author-link=James Tracy (historian)}}</ref> со кои имал четири деца. Неговите синови Никола VI и Јурај V (иден [[Хрвати|хрватски]] [[Бан (титула)|бан]]) кои го наследиле по неговата смрт во 1603 година. Бил погребан во павлинскиот манастир Света Јелена (''Света Елена'') во близина на Чаковец, веднаш до гробот каде што била погребана главата на неговиот славен татко пред 37 години. == Наводи == {{Наводи}} == Дополнително читање == * {{Наведена книга|url=http://urn.nsk.hr/urn:nbn:hr:275:730528|title=Hrvatski saborski spisi|date=1917-07-13|editor-last=Šišić|editor-first=Ferdo|series=Monumenta spectantia historiam Slavorum meridionalium|volume=XLI, IV|location=Zagreb|pages=245–252|language=la|chapter=Zaključci hrvatsko-slavonskoga sabora sazvana u Zagreb za 29. maja}} * {{Наведена книга|url=http://urn.nsk.hr/urn:nbn:hr:275:730528|title=Hrvatski saborski spisi|date=1917-07-13|editor-last=Šišić|editor-first=Ferdo|series=Monumenta spectantia historiam Slavorum meridionalium|volume=XLI, IV|location=Zagreb|pages=430–434|language=la|chapter=Articuli dominorum et nobilium aliorumque statuum et ordinum regni Sclavoniae in generali eorum congregatione ex edicto spectabilis et magnifici domini Joannis Draskowych de Thrakostan etc. bani Zagrabiae in festo beati Martini episcopi et confessoris celebrata, editi et conclusi anno domini millesimo sexcentesimo secundo}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Juraj IV Zrinski}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://genealogy.euweb.cz/hung/zrinyi.html|title=hung/zrinyi.html<!-- Bot generated title -->|last=Марек|first=Мирослав|publisher=Genealogy.EU}} * https://web.archive.org/web/20110722172929/http://www.tzm.hr/article.php?g=42 {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Починати во 1603 година]] [[Категорија:Родени во 1549 година]] [[Категорија:Хрватско благородништво]] [[Категорија:Грофови на Хрватска]] [[Категорија:Хрватски воени лица]] hecao3kkebano8i1h2bh64rryw6sc28 0 1390512 5539136 5535210 2026-04-15T09:32:38Z BosaFi 115936 5539136 wikitext text/x-wiki '''Куќата на Ернушт''' (на {{Langx|en|Ernusht}}; на {{Langx|hr|Ernušt}}) –[[Унгарија|унгарско]] [[Благородништво|благородничко семејство]] кое дошло во време на средновековна [[Кралство Унгарија|Унгарија]] од градот [[Виена]], се преобратило во [[Римокатоличка црква|католицизам]] и го достигнало својот врв во Кралството [[Кралство Хрватска и Далмација|Хрватска]] за време на владеењето на кралот [[Матија Корвин]] и неговите наследници. Значајни членови на семејството биле банови на Хрватска и Славонија, кралски [[Коморник|коморници]], [[епископ]]и, испани, жупани (грофови) и други државни функционери. == Семејна историја == На почетокот на владеењето на кралот [[Матија Корвин]] (1458-1490), Ернушут биле трговци на големо и [[банка]]ри во [[Будим]]. Јован I Ернушт, со прекар „Хампо“, станал редовен банкар на кралот и го зголемил своето богатство преку лукав и профитабилен бизнис со владетелот. За своите банкарски услуги, тој се здобил со многу титули и имоти или преку купување на земјата од кралот или добивајќи ја како [[Комерцијален хипотекарен кредит|хипотека]] за парите што му биле позајмени. На 20 ноември 1473 година бил назначен за бан на Славонија, при што во исто време го добил и [[Меѓимурска жупанија|округот Меѓимурје]], најсеверниот дел од територијата, со седиште [[Чаковец]] и поради тоа во историските документи се појавува и како Јован Ернушт де Чакторња ({{Langx|hu|csáktornyai Ernuszt János}}; {{Langx|hr|Ivan Ernušt Čakovečki}}). По неговата смрт на 3 март 1476 година бил наследен од неговите синови Јован II и Сигизмунд од кои вториот станал епископ Печки (1473–1505), а првиот останал во главниот имот на неговиот татко во Меѓумурје и служел (1507–1510) заедно со Ѓорѓи Каницаи, како бан на Хрватска. Во меѓувреме, браќата добиле некои дополнителни имоти, меѓу кои биле [[Ѓурѓевац]] и Молве (во 1477 година). Францис Ернушт, син на Јован II, го наследил целиот семеен имот по смртта на неговиот татко во 1519 година. Тој бил познат по своето учество во [[Мохачка битка (1526)|Битката кај Мохач]] на 29 август 1526 година, каде што бил меѓу многуте унгарски и хрватски благородници кои ги загубиле своите животи. Оставил два сина, Јован III и Каспар. Првиот починал во 1537 година без да остави деца, а вториот бил оженет со Ана, ќерка на Петар Кеглевиќ, бан на Хрватска. Каспар учествувал во многу битки против [[Отоманско Царство|Османлиите]], водејќи го својот ''бандериум (е''ден вид воена единица), па дури и извршувал контранапади на непријателот во веќе окупираните делови од Хрватска и Славонија. Сепак, османлиската бројна супериорност била одлучувачка и Хрватите биле принудени да се повлекуваат сè повеќе кон запад и северозапад. Еден од патиштата што ги користеле населението за бегство водел низ Каспарската Меѓумурска жупанија низ која тој самиот им помагал поставувајќи [[Траект|фериботи]] на реките [[Драва]] и [[Мура]], што им овозможило на бегалците да ги преминат и да одат подалеку на север за да стигнат до западна Унгарија, која сè уште не била окупирана. Бидејќи Каспар починал во 1540 година без потомство, неговото семејство изумрело. Неговата вдовица Ана се обидела да ги задржи сите негови поседи, дури и ангажирала воената екипа на нејзиниот татко, но кралот [[Фердинанд I (Свето Римско Царство)|Фердинанд I Хабсбург]] не го дозволил тоа. Во име на кралот, [[Никола IV Зрински|Никола Шубиќ Зрински]], новиот бан на Хрватска, ги истерал Кеглевиќи од Меѓумурје со сила. == Значајни членови на семејството == * Јован I, починал во 1476 година, Бан на Славонија (1473-1476) * Јован II, починал во 1528 година, хрватски бан (1507–1510) * Сигизмунд, починал во 1505 година, епископ Печски (1473–1505) * Франциск, убиен во [[Мохачка битка (1526)|битката кај Мохач]] (1526) * Каспар, починал во 1540 година == Поврзано == * [[Историја на Хрватска]] * [[Кралство Хрватска и Далмација|Хрватска во лична унија со Унгарија]] * [[Чаковска тврдина]] == Извори == * Хорват, Рудолф, д-р: ''Повиест меѓумурја'' (Историја на Меџимурје), редакција на „Просвјетно друштво ''Хрватски Родољуб'' “, Загреб, 1944 година, а препечатено од „Матица хрватска – Огранак Чаковец“ (Матриксчо) Чаковец, 1993 г == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20110722172929/http://www.tzm.hr/article.php?g=42 Иван Ернушт во историјата на Меѓумурскиот округ] * [http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=115944 Кралот Матија Корвин му го дал на Иван Ернушт имотот Копривница во 1477 година] * [https://web.archive.org/web/20110321094445/http://www.djurdjevac.eu/starigrad/ Замокот Ѓурѓевац изграден од епископот Сигизмунд Ернушт] {{DEFAULTSORT:Ернушт}} [[Категорија:Чаковец]] mxpdhgs4sy78hcala2e3vao2f7j08fp 5539144 5539136 2026-04-15T09:37:08Z Jtasevski123 69538 5539144 wikitext text/x-wiki '''Куќата на Ернушт''' (на {{Langx|en|Ernusht}}; на {{Langx|hr|Ernušt}}) — [[Унгарија|унгарско]] [[Благородништво|благородничко семејство]] кое дошло во време на средновековна [[Кралство Унгарија|Унгарија]] од градот [[Виена]], се преобратило во [[Римокатоличка црква|католицизам]] и го достигнало својот врв во Кралството [[Кралство Хрватска и Далмација|Хрватска]] за време на владеењето на кралот [[Матија Корвин]] и неговите наследници. Значајни членови на семејството биле банови на Хрватска и Славонија, кралски [[Коморник|коморници]], [[Епископ|епископи]], испани, жупани (грофови) и други државни функционери. == Семејна историја == На почетокот на владеењето на кралот [[Матија Корвин]] (1458-1490), Ершунт биле трговци на големо и [[Банка|банкари]] во [[Будим]]. Јован I Ернушт, со прекар „Хампо“, станал редовен банкар на кралот и го зголемил своето богатство преку лукав и профитабилен бизнис со владетелот. За своите банкарски услуги, тој се здобил со многу титули и имоти или преку купување на земјата од кралот или добивајќи ја како [[Комерцијален хипотекарен кредит|хипотека]] за парите што му биле позајмени. На 20 ноември 1473 година бил назначен за бан на Славонија, при што во исто време го добил и [[Меѓимурска жупанија|округот Меѓимурје]], најсеверниот дел од територијата, со седиште [[Чаковец]] и поради тоа во историските документи се појавува и како Јован Ернушт де Чакторња ({{Langx|hu|csáktornyai Ernuszt János}}; {{Langx|hr|Ivan Ernušt Čakovečki}}). По неговата смрт на 3 март 1476 година бил наследен од неговите синови Јован II и Сигизмунд од кои вториот станал епископ Печки (1473–1505), а првиот останал во главниот имот на неговиот татко во Меѓумурје и служел (1507–1510) заедно со Ѓорѓи Каницаи, како бан на Хрватска. Во меѓувреме, браќата добиле некои дополнителни имоти, меѓу кои биле [[Ѓурѓевац]] и Молве (во 1477 година). Францис Ернушт, син на Јован II, го наследил целиот семеен имот по смртта на неговиот татко во 1519 година. Тој бил познат по своето учество во [[Мохачка битка (1526)|Мохачката битка]] на 29 август 1526 година, каде што бил меѓу многуте унгарски и хрватски благородници кои ги загубиле своите животи. Оставил два сина, Јован III и Каспар. Првиот починал во 1537 година без да остави деца, а вториот бил оженет со Ана, ќерка на Петар Кеглевиќ, бан на Хрватска. Каспар учествувал во многу битки против [[Отоманско Царство|Османлиите]], водејќи го својот ''бандериум (е''ден вид воена единица), па дури и извршувал контранапади на непријателот во веќе окупираните делови од Хрватска и Славонија. Сепак, османлиската бројна супериорност била одлучувачка и Хрватите биле принудени да се повлекуваат сè повеќе кон запад и северозапад. Еден од патиштата што ги користеле населението за бегство водел низ Каспарската Меѓумурска Жупанија низ која тој самиот им помагал поставувајќи [[Траект|фериботи]] на реките [[Драва]] и [[Мура]], што им овозможило на бегалците да ги преминат и да одат подалеку на север за да стигнат до западна Унгарија, која сè уште не била окупирана. Бидејќи Каспар починал во 1540 година без потомство, неговото семејство изумрело. Неговата вдовица Ана се обидела да ги задржи сите негови поседи, дури и ангажирала воената екипа на нејзиниот татко, но кралот [[Фердинанд I (Свето Римско Царство)|Фердинанд I Хабсбург]] не го дозволил тоа. Во име на кралот, [[Никола IV Зрински|Никола Шубиќ Зрински]], новиот бан на Хрватска, ги истерал Кеглевиќи од Меѓумурје со сила. == Значајни членови на семејството == * Јован I, починал во 1476 година, бан на Славонија (1473-1476) * Јован II, починал во 1528 година, хрватски бан (1507–1510) * Сигизмунд, починал во 1505 година, епископ Печски (1473–1505) * Франциск, убиен во [[Мохачка битка (1526)|Мохачката битка]] (1526) * Каспар, починал во 1540 година == Поврзано == * [[Историја на Хрватска]] * [[Чаковска тврдина]] == Наводи == {{Наводи}} == Извори == * Хорват, Рудолф, д-р: ''Повиест меѓумурја'' (Историја на Меџимурје), редакција на „Просвјетно друштво ''Хрватски Родољуб'' “, Загреб, 1944 година, а препечатено од „Матица хрватска – Огранак Чаковец“ (Матриксчо) Чаковец, 1993 г == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20110722172929/http://www.tzm.hr/article.php?g=42 Иван Ернушт во историјата на Меѓумурскиот округ] * [http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=115944 Кралот Матија Корвин му го дал на Иван Ернушт имотот Копривница во 1477 година] * [https://web.archive.org/web/20110321094445/http://www.djurdjevac.eu/starigrad/ Замокот Ѓурѓевац изграден од епископот Сигизмунд Ернушт] {{DEFAULTSORT:Ернушт}} [[Категорија:Чаковец]] 3tefpbv2m1omonfxr5byxj0ub0boqk0 5539146 5539144 2026-04-15T09:39:31Z Jtasevski123 69538 5539146 wikitext text/x-wiki '''Куќата на Ернушт''' (на {{Langx|en|Ernusht}}; на {{Langx|hr|Ernušt}}) — [[Унгарија|унгарско]] [[Благородништво|благородничко семејство]] кое потекнува од богато [[Евреи|еврејско]] семејство<ref>{{harvtxt|Kalšan|2006|p=7}}</ref><ref>{{in lang|hr}} Podravina (časopis za multidisciplinarna istraživanja): Borislav Grgin: ''Odnos središnje vlasti i grada Koprivnice za vladavine ugarsko-hrvatskog kralja Matijaša Korvina (1458. - 1490.)'': broj 3: stranica 128: Koprivnica, lipanj 2003.{{quote|text=Plemićka obitelj Ernuszt (Ernušt) bila je židovskog podrijetla, a došli su u Ugarsku iz Švedske ili Austrije. U drugoj polovici 15. i prvoj polovici 16. stoljeća uživali su posjede u Ugarskoj i srednjovjekovnoj Slavoniji. Prvi iz obitelji Ernuszt koji se doselio u Ugarsku sredinom 15. stoljeća i tamo se pokrstio bio je kasniji slavonski ban Ivan.|sign=Borislav Grgin|source=Podravina}}</ref> кое дошло во време на средновековна [[Кралство Унгарија|Унгарија]] од градот [[Виена]], се преобратило во [[Римокатоличка црква|католицизам]] и го достигнало својот врв во Кралството [[Кралство Хрватска и Далмација|Хрватска]] за време на владеењето на кралот [[Матија Корвин]] и неговите наследници. Значајни членови на семејството биле банови на Хрватска и Славонија, кралски [[Коморник|коморници]], [[Епископ|епископи]], испани, жупани (грофови) и други државни функционери. == Семејна историја == На почетокот на владеењето на кралот [[Матија Корвин]] (1458-1490), Ершунт биле трговци на големо и [[Банка|банкари]] во [[Будим]]. Јован I Ернушт, со прекар „Хампо“, станал редовен банкар на кралот и го зголемил своето богатство преку лукав и профитабилен бизнис со владетелот. За своите банкарски услуги, тој се здобил со многу титули и имоти или преку купување на земјата од кралот или добивајќи ја како [[Комерцијален хипотекарен кредит|хипотека]] за парите што му биле позајмени. На 20 ноември 1473 година бил назначен за бан на Славонија, при што во исто време го добил и [[Меѓимурска жупанија|округот Меѓимурје]], најсеверниот дел од територијата, со седиште [[Чаковец]] и поради тоа во историските документи се појавува и како Јован Ернушт де Чакторња ({{Langx|hu|csáktornyai Ernuszt János}}; {{Langx|hr|Ivan Ernušt Čakovečki}}). По неговата смрт на 3 март 1476 година бил наследен од неговите синови Јован II и Сигизмунд од кои вториот станал епископ Печки (1473–1505), а првиот останал во главниот имот на неговиот татко во Меѓумурје и служел (1507–1510) заедно со Ѓорѓи Каницаи, како бан на Хрватска. Во меѓувреме, браќата добиле некои дополнителни имоти, меѓу кои биле [[Ѓурѓевац]] и Молве (во 1477 година). Францис Ернушт, син на Јован II, го наследил целиот семеен имот по смртта на неговиот татко во 1519 година. Тој бил познат по своето учество во [[Мохачка битка (1526)|Мохачката битка]] на 29 август 1526 година, каде што бил меѓу многуте унгарски и хрватски благородници кои ги загубиле своите животи. Оставил два сина, Јован III и Каспар. Првиот починал во 1537 година без да остави деца, а вториот бил оженет со Ана, ќерка на Петар Кеглевиќ, бан на Хрватска. Каспар учествувал во многу битки против [[Отоманско Царство|Османлиите]], водејќи го својот ''бандериум (е''ден вид воена единица), па дури и извршувал контранапади на непријателот во веќе окупираните делови од Хрватска и Славонија. Сепак, османлиската бројна супериорност била одлучувачка и Хрватите биле принудени да се повлекуваат сè повеќе кон запад и северозапад. Еден од патиштата што ги користеле населението за бегство водел низ Каспарската Меѓумурска Жупанија низ која тој самиот им помагал поставувајќи [[Траект|фериботи]] на реките [[Драва]] и [[Мура]], што им овозможило на бегалците да ги преминат и да одат подалеку на север за да стигнат до западна Унгарија, која сè уште не била окупирана. Бидејќи Каспар починал во 1540 година без потомство, неговото семејство изумрело. Неговата вдовица Ана се обидела да ги задржи сите негови поседи, дури и ангажирала воената екипа на нејзиниот татко, но кралот [[Фердинанд I (Свето Римско Царство)|Фердинанд I Хабсбург]] не го дозволил тоа. Во име на кралот, [[Никола IV Зрински|Никола Шубиќ Зрински]], новиот бан на Хрватска, ги истерал Кеглевиќи од Меѓумурје со сила. == Значајни членови на семејството == * Јован I, починал во 1476 година, бан на Славонија (1473-1476) * Јован II, починал во 1528 година, хрватски бан (1507–1510) * Сигизмунд, починал во 1505 година, епископ Печски (1473–1505) * Франциск, убиен во [[Мохачка битка (1526)|Мохачката битка]] (1526) * Каспар, починал во 1540 година == Поврзано == * [[Историја на Хрватска]] * [[Чаковска тврдина]] == Наводи == {{Наводи}} == Извори == * Хорват, Рудолф, д-р: ''Повиест меѓумурја'' (Историја на Меџимурје), редакција на „Просвјетно друштво ''Хрватски Родољуб'' “, Загреб, 1944 година, а препечатено од „Матица хрватска – Огранак Чаковец“ (Матриксчо) Чаковец, 1993 г == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20110722172929/http://www.tzm.hr/article.php?g=42 Иван Ернушт во историјата на Меѓумурскиот округ] * [http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=115944 Кралот Матија Корвин му го дал на Иван Ернушт имотот Копривница во 1477 година] * [https://web.archive.org/web/20110321094445/http://www.djurdjevac.eu/starigrad/ Замокот Ѓурѓевац изграден од епископот Сигизмунд Ернушт] {{DEFAULTSORT:Ернушт}} [[Категорија:Чаковец]] rtklhifvgyeftrab9c2rrrjd6e8ewu7 1 1390513 5539131 5533741 2026-04-15T09:10:59Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Разговор:Опсадата на касарната Бјеловар]] на [[Разговор:Опсада на касарна Бјеловар]] 5533741 wikitext text/x-wiki {{СИЕ Пролет 2026|корисник=IvanKonev123|тема=Историја|земја=Хрватска}} 6m4rql3crmbwjds6jyf6f57mncqsrvx 0 1390516 5539125 5535209 2026-04-15T09:06:12Z Jtasevski123 69538 5539125 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard" |- class="infobox-image" colspan="2" ! colspan="2" class="infobox-above" style="font-size: 100%;" |<div class="fn" style="font-size:125%;">Петар Кеглевиќ</div> |- class="infobox-full-data" colspan="2" | colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Petar_II._Keglević_(1478-1554).JPG|267x267пкс]] |- class="infobox-header" colspan="2" style="color: #202122; background:lavender;line-height:normal;padding:0.2em;" | colspan="2" class="infobox-full-data" | |}'''Петар Кеглевиќ II од [[Бужим]]''' (починал во 1554/55 година) — [[Бан (титула)|бан]] на [[Хрватска]] и [[Славонија]] во периодот од 1537 до 1542 година, а бил и капетан на [[Бихаќ]] од 1535 до 1539 година.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=GactAQAAIAAJ&pg=PA1|title=Bihać i bihaćka krajina: mjestopisne i poviestne crtice|last=Lopašić|first=Radoslav|year=1890|pages=5|language=Croatian}}</ref> == Кариера == Кеглевиќ бил капетан на [[Бихаќ]] во периодот од 1521 до 1522 година, а подоцна [[Бан (титула)|и бан]] на [[Јајце (град)|Јајце]]. Во 1526 година, неколку месеци пред [[Мохачка битка (1526)|Мохачката битка]] , тој го добил ''jus gladii'' (правен поим кој означува ,,право на меч), но иако не учествувал во битката (пристигнал доцна), тој во (1525 - 1526) станал еден од капетаните и главните офицери на кралските [[Хусар]]и.<ref>JOSIPA ADŽIĆ, History department, KEGLEVIĆI BUŽIMSKI U 16. STOLJEĆU, 2018 https://repozitorij.unipu.hr/islandora/object/unipu:2759/preview {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200801170133/https://repozitorij.unipu.hr/islandora/object/unipu:2759/preview|date=2020-08-01}} #page=10</ref> Од 25 мај 1533 до 9 декември 1537 година, тој бил кралски комесар за Хрватска и Славонија како генерален обвинител. Од 1537 до 1542 година бил и [[Бан (титула)|бан]] на Хрватска и Славонија. [[Мохачка битка (1526)|Мохачката битка]] се сметала за многу трауматична. Историјата на личностите што биле релевантни потоа - меѓу нив и Петар Кеглевиќ - била опишана одново и одново. Дел од [[Загреб]] сè уште е именуван по него. Тој се истакнал во битките против [[Отоманско Царство|Отоманската Империја]] и постигнал посебен договор. По Мохачката битка, тој застанал на страна на [[Фердинанд I (Свето Римско Царство)|царот Фердинанд]] против Јанос Саполај. Запоља склучил француско-унгарски сојуз, а Петар Кеглевиќ склучил посебен договор со [[Отоманско Царство|Отоманската Империја]]. Резултатот бил [[Османлиско-француски сојуз|француско-отомански сојуз]] и како ненамерна последица го преместил Јеронимо Басано од [[Венеција]] во [[Англија]]. ([[Отоманско-венецијанска војна (1499–1503)|Отоманско-венецијанска војна]]). Тој го зголемил имотот на своето семејство преку купувања (Костел и Крапина) и кралски подароци (Бјела Стиена во близина [[Пакрац|на Пакрац]], Лобор, Новиград (дозвола за изградба на ''Нови Град'', т.е. „нови градови“), Жамбек, Пербал, Ток и Фирстенфелд ). По смртта на зетот на Кеглевиќ, Гашпар Ернушт, во 1540 година, ја презел сопственоста врз своите поседи во [[Меѓимурска жупанија|Меѓумурје]], кои се наоѓале во најсеверниот дел од Хрватска, и останал во утврдената [[Чаковска тврдина]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=198|title=Keglević|publisher=Croatian Biographical Lexicon, Zagreb|accessdate=2023-03-17}}</ref>, но подоцна бил принуден од [[Никола IV Зрински|Никола Шубиќ Зрински]] да го напушти.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/keglevic-petar-hrvatsko-slavonsko-dalmatinski-ban|title=Keglević, Petar|publisher=Encyclopedia of the Miroslav Krleža Lexicographical Institute, Zagreb|accessdate=2021-05-06}}</ref> Во 1542 година, тој бил осуден како неверник од страна на Диетот во [[Братислава|Пресбург]], поради неговиот посебен договор со [[Отоманско Царство|Отоманската Империја]] и поради незаконското поседување на Меѓумурје. Во 1542 година хрватско-унгарскиот крал и светиот римски цар Фердинанд го отстранил од функцијата [[Бан (титула)|бан]] и му ги конфискувал имотите ([[Малата војна во Унгарија|Мала војна во Унгарија (1543)]]). Тој се преселил на југ во регионот [[Лика]] и ги предводел хрватските воени сили кои ја победиле турската војска во битката кај Оточац во 1543 година. Еден од синовите на Петар Кеглевиќ се преселил во Ваљадолид ([[Карло V (Свето Римско Царство)|Конфликти со Отоманската империја]]) и [[Мехмед-паша Соколовиќ]] станал командант на царските штитоносци, а подоцна [[Голем везир|и голем везир]]. Царот Фердинанд го затворил Кеглевиќ во 1546 година во домашен притвор во една од своите куќи по свој избор, а веќе во 1548 година му била дадена амнестија и му биле вратени сите негови добра заедно со Бужим на неговиот дедо. Во 1552 година, царот Фердинанд го посетил како приватно лице и му донел вести од Ваљадолид. Тој не бил вклучен во династичката борба меѓу [[Хабсбурговци|Хабсбурзите]] и [[Јагелонци]]те, иако имал договор со Георг, маркгроф од Бранденбург-Ансбах, така што се повлекол од Унгарија и Хрватска. Петар Кеглевиќ бил оженет со Барбара Стрезсемлеј од Стрежа (денешен Павлин Клоштар во близина [[Бјеловар|на Бјеловар]]), од семејството Бисенус де Стрежа. Стрежа бил чичко на [[Дмитар Звонимир|кралот Дмитар Звонимир]]. Стрежа бил потомок на унгарскиот [[Шамуел Аба|крал Шамуел Аба]], внук на [[Геза|Геза, Големиот принц на Унгарците]]. Грофот Петар VII Кеглевиќ бил негов потомок. Починал во 1554 или 1555 година. == Наводи == {{Наводи}} {{DEFAULTSORT:Кеглевиќ, Петар}} [[Категорија:Банови на Хрватска]] [[Категорија:Починати во 1550-тите]] [[Категорија:Чаковец]] pjynj98wxlwh5cauf9n55xsny97ae7z 0 1390537 5539147 5533777 2026-04-15T09:40:15Z BosaFi 115936 5539147 wikitext text/x-wiki {{Infobox nobility|name=Чак (I) Хахот Csák (I) Hahót|title=|image=Hahót (I.) Csák pecsét 1268.jpg|caption=Печат на Чак I Хахот, 1268 година|succession=[[Војвода на Трансилванија]]|reign=1261|predecessor=[[Ernye Ákos]]|successor=[[Ladislaus II Kán|Ladislaus Kán]]|spouse=|issue=[[Csák II Hahót|Csák II]]|noble family=[[Hahót (genus)|''gens'' Hahót]]|father=[[Buzád Hahót|Buzád II]]|mother=|birth_date=Непозната|birth_place=|death_date=после 1269|death_place=|place of burial=|signature=}} '''Чак (I) од семејството Хахот''' ({{Langx|hu|Hahót nembeli (I.) Csák}}; починал по 1269 година) – унгарски благородник кој имал неколку световни позиции за време на владеењето на кралот [[Бела IV]]. Првично, бил силен и влијателен поддржувач на кралскиот син, војводата [[Стефан V (Унгарија)|Стефан]], а подоцна се вратил во верност на Бела. == Биографија == Чак бил роден во гранката Бузад на родот(кланот) Хахот како син на Бузад II, кој служел како [[Северинска Бановина|бан на Северин]] помеѓу 1226 и ''околу'' 1232 година. Тој имал три браќа, а неговиот татко бил убиен од Монголците во [[Пешта]] по катастрофалната Битка кај Мохи. Чак I имал пет сина, вклучувајќи го и Чак II, од неидентификувана сопруга. [[Податотека:Stari_grad_Zrinskih,_Čakovec_(2021).JPG|лево|мини|Замокот [[Чаковец]], Хрватска, град основан од Чак]] Неговото име за прв пат било споменато во документ од 1234 година, која иако се покажала како фалсификат од 14 век, нејзините генеалошки детали се точни, што укажува дека бил роден околу 1215 година. Тој функционирал како главен надзорник на Кралската Ергела од 1245 до 1247 година, а служел и како испан (''жупан'') на округот Барања во 1245 година и испан на округот Сопрон помеѓу 1247 и 1254 година, а според неавтентична повелба, ја имал таа функција и до 1260 или 1265 година. Како испан, тој ги поседувал земјите [[Продрштоф]] (Вулкапордани), Рорбах (Фракнонадасд), Егендорф, Хидегсег и Хомок, во близина на градот [[Шопрон]]. Историчарката Мелинда Тот тврдела дека Хидегсег функционирал како имотно седиште на Чак, кога ја имал функцијата испанец во округот Сопрон, а исто така, тврдела дека фреските во ротондата на Хидегсег, кои се важно уметничко наследство од 13 век во Унгарија, биле направени со финансиска поддршка на Чак. Чак бил назначен за господар на ризницата од страна на кралот Бела IV во 1248 година и ја извршувал функцијата се до 1259 година, а покрај тоа функционирал и како испан на округот Зала помеѓу 1256 и 1259 година. Во овој капацитет, тој основал премонстратенски манастир во Рајк, посветен на [[Богородица|Пресвета Богородица]] и заедно со банот Стефан Гуткелед, палатинскиот Роланд Ратот и Бенедикт II, надбискуп на Естергом учествувал во мировни преговори со пратениците на Отокар II од Бохемија за прашањето на [[Војводство Штаерска|Штаерска]] во април 1254 година во [[Будим|Буда]], претставувајќи го Бела. Чак и неговите воини од замокот учествувале во потиснувањето на штаерските благородници и ''министерства'' во истата година. Тој се борел во опсадата на [[Птуј (замок)|замокот Петау]] (денешен Птуј, [[Словенија]]) во јуни/јули 1258 година. Кога Стефан бил назначен [[Војводство Штаерска|за војвода на Штаерска]] во 1258 година, два соседни окрузи - Ваш и Зала - биле префрлени во новоокупираната покраина и со тоа Чак станал поданик на Стефан. На Чак му биле доделени тврдините Хоенек и Милтенберг, заедно со селото [[Жалец|Заксенфелд]] (денешен Жалец, Словенија) во близина на [[Цеље]], а кои претходно биле во сопственост на Бертолд фон Тројн, водечки учесник во Штаерското востание. Кога [[Ростислав Михајлович]] ја нападнал [[Второ Бугарско Царство|Бугарија]] со унгарска помош во 1259 година, војводата Стефан му го доверил на Чак да ги води унгарските помошни трупи составени од витези од округот Зала. Една година подоцна, Чак успешно ја одбранил тврдината Локенхаус (Лека) од боемските трупи, а по Битката кај Кресенбрун во јули 1260 година, Бела IV бил принуден да се откаже од Штаерска во корист на Отокар II.<ref name="Tóth_196" /> Во врска со второто, постојат и аргументи дека опсадата на Лека се случила во 1253/54 година, како боемски контранапад околу истото време, кога Бела IV ја нападнал Моравија. Во тој период се појавиле тензии меѓу Бела IV и неговиот син, Стефан, кој се вратил во Трансилванија и почнал да владее по втор пат како војвода од Трансилванија по 20 август 1260 година. Чак постепено станал страствен обожавател на Стефан, кој го разрешил војводата Ерње Акос од таа позиција и го заменил со Чак I Хахот. Неговата вистинска титула била „бан на Трансилванија“ ( {{Langx|la|banus Transilvanus}}). Историчарот Ѓула Кристо се сомневал дека зад таа необична титула стои намерно (Ерње ја носел и пред Чак). Кристо тврди дека војводата Стефан сакал да ѝ обезбеди на Трансилванија висок степен на автономија, како во [[Кралство Хрватска и Далмација|Хрватска]] и [[Славонија]]. Тој исто така служел како испан на округот Солнок, која функција била обединета со војводството од тоа време. Пред тоа, Чак веќе имал важни функции на кралскиот двор на Стефан: бил господар на пехарниците (1259) и господар на благајната (1260) за војводата. Тој исто така функционирал како испан на округот Зала (Западна Унгарија) во 1260 година, што доведува до неизвесност во врска со неговата кариера, бидејќи околу тоа време непријателството меѓу таткото и синот, кои доминирале во источниот дел од земјата, се претворило во отворена војна. Историчарот Атила Жолдос сметал дека Чак го напуштил војводскиот двор и му се заколнал на верност на Бела, кога избувнала граѓанска војна меѓу татко и син, која траела до 1266 година. По Битката кај Исасег во март 1265 година, кралот бил принуден да ја прифати власта на Стефан во Трансилванија, а веќе 23 март 1266 година, татко и син го потврдиле мирот во манастирот на Пресвета Богородица на [[Маргит (остров)|островот „Зајаци“]].Во тоа време, Чак повторно станал благородник на кралскиот двор и служел како испанец на округот Зала (1265–1268). Според Жолдош, Чак бил еден од бароните, кој се залагал за уште една војна против војводата Стефан, но мобилизираните кралски слуги во [[Естергом]] го одбиле нивното учество во 1267 година. Во текот на првата половина од 1268 година, Чак престојувал во округот Зала, каде што функционирал како испанец и каде дејствувал како арбитер во низа тужби, кои го разгледувале сопствеништвото на неколку поседи во округот. Еден од членовите на Декретот од 1267 година пропишува дека „земјите на благородниците, кои сте наши, народите од слободните села на кралицата, или дворјаните, или луѓето од замоците, кои се окупирани или се држат окупирани под каков било изговор, мора да им бидат вратени на овие благородници“. До втората половина на 1268 година, Чак се преселил во округот Веспрем со истиот мандат. Тој служел како испан на округот Њитра во 1269 година. Неговиот имот во округот Сопрон бил поделен меѓу неговите синови според деловен договор во 1274 година, што имплицирал дека смртта на Чак се случила недалеку пред тоа. == Наследство == За да ги заштити своите поседи во ''Муракоз'' (денес: Меѓимурје, [[Хрватска]] ) во [[Славонија]], тој изградил дрвено утврдување, поставувајќи ги темелите на [[Чаковец]] („ ''Кулата на Чак'' “) која подоцна административно припаднала на Залскиот округ (денес: Чаковец, Хрватска). == Наводи == {{Наводи|2}} == Извори == * {{Наведена книга|title=Magyarország világi archontológiája, 1301&ndash;1457, I. ''[Secular Archontology of Hungary, 1301&ndash;1457, Volume I]''|last=Engel|first=Pál|publisher=História, MTA Történettudományi Intézete|year=1996|isbn=963-8312-44-0|language=hu|author-link=Pál Engel}} * Engel, Pál (2001). ''The Realm of St Stephen: A History of Medieval Hungary, 895-1526''. I.B. Tauris Publishers. {{ISBN|1-86064-061-3}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/1-86064-061-3|<bdi>1-86064-061-3</bdi>]]. * {{In lang|hu}} Markó, László (2006). ''A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig&nbsp;– Életrajzi Lexikon'' ("The High Officers of the Hungarian State from Saint Stephen to the Present Days&nbsp;– A Biographical Encyclopedia") (2nd edition); Helikon Kiadó Kft., Budapest; {{ISBN|963-547-085-1}}. * {{Наведена книга|title=Közép-Európa a hosszú 13. században ''[Central Europe in the Long 13th Century]''|last=Rudolf|first=Veronika|publisher=Arpadiana XV., Research Centre for the Humanities|year=2023|isbn=978-963-416-406-7|language=hu}} * {{In lang|hu}} Szűcs, Jenő (1984). "Az 1267. évi dekrétum és háttere. Szempontok a köznemesség kialakulásához [The Decree of 1267 and its Background. Aspects for the Formation of the Lower Nobility]". In H. Balázs, Éva; Fügedi, Erik; Maksay, Ferenc (eds.). Mályusz Elemér emlékkönyv. Társadalom- és művelődéstörténeti tanulmányok (in Hungarian). Akadémiai Kiadó. pp. 341–394. {{ISBN|963-05-3272-7}}. * {{In lang|hu}} Tóth, Melinda (1976). "Buzád-nemzetségbeli Csák soproni ispán (1246–1254)." In: ''Soproni Szemle'', Vol. XXX Issue 3. pp.&nbsp;194–210. {{ISSN|0133-0748}} * {{In lang|hu}} Zsoldos, Attila (2007): Családi ügy - IV. Béla és István ifjabb király viszálya az 1260-as években ''(A Family Affair - The Conflict of Béla IV and Junior King Stephen in the 1260s)''; História - MTA Történettudományi Intézete. Budapest. {{ISBN|978-963-9627-15-4}}. * {{In lang|hu}} Zsoldos, Attila (2011). ''Magyarország világi archontológiája, 1000–1301'' ("Secular Archontology of Hungary, 1000–1301"). História, MTA Történettudományi Intézete. Budapest. {{ISBN|978-963-9627-38-3}} {{DEFAULTSORT:Хахот, Чак I}} [[Категорија:Починати во непозната година]] [[Категорија:Родени во непозната година]] [[Категорија:Починати во 1270-тите]] [[Категорија:Унгарско благородништво]] [[Категорија:Чаковец]] oz8lajahf653cntuzo6f96t4f495ans 5539149 5539147 2026-04-15T09:41:01Z BosaFi 115936 5539149 wikitext text/x-wiki '''Чак (I) од семејството Хахот''' ({{Langx|hu|Hahót nembeli (I.) Csák}}; починал по 1269 година) – унгарски благородник кој имал неколку световни позиции за време на владеењето на кралот [[Бела IV]]. Првично, бил силен и влијателен поддржувач на кралскиот син, војводата [[Стефан V (Унгарија)|Стефан]], а подоцна се вратил во верност на Бела. == Биографија == Чак бил роден во гранката Бузад на родот(кланот) Хахот како син на Бузад II, кој служел како [[Северинска Бановина|бан на Северин]] помеѓу 1226 и ''околу'' 1232 година. Тој имал три браќа, а неговиот татко бил убиен од Монголците во [[Пешта]] по катастрофалната Битка кај Мохи. Чак I имал пет сина, вклучувајќи го и Чак II, од неидентификувана сопруга. [[Податотека:Stari_grad_Zrinskih,_Čakovec_(2021).JPG|лево|мини|Замокот [[Чаковец]], Хрватска, град основан од Чак]] Неговото име за прв пат било споменато во документ од 1234 година, која иако се покажала како фалсификат од 14 век, нејзините генеалошки детали се точни, што укажува дека бил роден околу 1215 година. Тој функционирал како главен надзорник на Кралската Ергела од 1245 до 1247 година, а служел и како испан (''жупан'') на округот Барања во 1245 година и испан на округот Сопрон помеѓу 1247 и 1254 година, а според неавтентична повелба, ја имал таа функција и до 1260 или 1265 година. Како испан, тој ги поседувал земјите [[Продрштоф]] (Вулкапордани), Рорбах (Фракнонадасд), Егендорф, Хидегсег и Хомок, во близина на градот [[Шопрон]]. Историчарката Мелинда Тот тврдела дека Хидегсег функционирал како имотно седиште на Чак, кога ја имал функцијата испанец во округот Сопрон, а исто така, тврдела дека фреските во ротондата на Хидегсег, кои се важно уметничко наследство од 13 век во Унгарија, биле направени со финансиска поддршка на Чак. Чак бил назначен за господар на ризницата од страна на кралот Бела IV во 1248 година и ја извршувал функцијата се до 1259 година, а покрај тоа функционирал и како испан на округот Зала помеѓу 1256 и 1259 година. Во овој капацитет, тој основал премонстратенски манастир во Рајк, посветен на [[Богородица|Пресвета Богородица]] и заедно со банот Стефан Гуткелед, палатинскиот Роланд Ратот и Бенедикт II, надбискуп на Естергом учествувал во мировни преговори со пратениците на Отокар II од Бохемија за прашањето на [[Војводство Штаерска|Штаерска]] во април 1254 година во [[Будим|Буда]], претставувајќи го Бела. Чак и неговите воини од замокот учествувале во потиснувањето на штаерските благородници и ''министерства'' во истата година. Тој се борел во опсадата на [[Птуј (замок)|замокот Петау]] (денешен Птуј, [[Словенија]]) во јуни/јули 1258 година. Кога Стефан бил назначен [[Војводство Штаерска|за војвода на Штаерска]] во 1258 година, два соседни окрузи - Ваш и Зала - биле префрлени во новоокупираната покраина и со тоа Чак станал поданик на Стефан. На Чак му биле доделени тврдините Хоенек и Милтенберг, заедно со селото [[Жалец|Заксенфелд]] (денешен Жалец, Словенија) во близина на [[Цеље]], а кои претходно биле во сопственост на Бертолд фон Тројн, водечки учесник во Штаерското востание. Кога [[Ростислав Михајлович]] ја нападнал [[Второ Бугарско Царство|Бугарија]] со унгарска помош во 1259 година, војводата Стефан му го доверил на Чак да ги води унгарските помошни трупи составени од витези од округот Зала. Една година подоцна, Чак успешно ја одбранил тврдината Локенхаус (Лека) од боемските трупи, а по Битката кај Кресенбрун во јули 1260 година, Бела IV бил принуден да се откаже од Штаерска во корист на Отокар II. Во врска со второто, постојат и аргументи дека опсадата на Лека се случила во 1253/54 година, како боемски контранапад околу истото време, кога Бела IV ја нападнал Моравија. Во тој период се појавиле тензии меѓу Бела IV и неговиот син, Стефан, кој се вратил во Трансилванија и почнал да владее по втор пат како војвода од Трансилванија по 20 август 1260 година. Чак постепено станал страствен обожавател на Стефан, кој го разрешил војводата Ерње Акос од таа позиција и го заменил со Чак I Хахот. Неговата вистинска титула била „бан на Трансилванија“ ( {{Langx|la|banus Transilvanus}}). Историчарот Ѓула Кристо се сомневал дека зад таа необична титула стои намерно (Ерње ја носел и пред Чак). Кристо тврди дека војводата Стефан сакал да ѝ обезбеди на Трансилванија висок степен на автономија, како во [[Кралство Хрватска и Далмација|Хрватска]] и [[Славонија]]. Тој исто така служел како испан на округот Солнок, која функција била обединета со војводството од тоа време. Пред тоа, Чак веќе имал важни функции на кралскиот двор на Стефан: бил господар на пехарниците (1259) и господар на благајната (1260) за војводата. Тој исто така функционирал како испан на округот Зала (Западна Унгарија) во 1260 година, што доведува до неизвесност во врска со неговата кариера, бидејќи околу тоа време непријателството меѓу таткото и синот, кои доминирале во источниот дел од земјата, се претворило во отворена војна. Историчарот Атила Жолдос сметал дека Чак го напуштил војводскиот двор и му се заколнал на верност на Бела, кога избувнала граѓанска војна меѓу татко и син, која траела до 1266 година. По Битката кај Исасег во март 1265 година, кралот бил принуден да ја прифати власта на Стефан во Трансилванија, а веќе 23 март 1266 година, татко и син го потврдиле мирот во манастирот на Пресвета Богородица на [[Маргит (остров)|островот „Зајаци“]].Во тоа време, Чак повторно станал благородник на кралскиот двор и служел како испанец на округот Зала (1265–1268). Според Жолдош, Чак бил еден од бароните, кој се залагал за уште една војна против војводата Стефан, но мобилизираните кралски слуги во [[Естергом]] го одбиле нивното учество во 1267 година. Во текот на првата половина од 1268 година, Чак престојувал во округот Зала, каде што функционирал како испанец и каде дејствувал како арбитер во низа тужби, кои го разгледувале сопствеништвото на неколку поседи во округот. Еден од членовите на Декретот од 1267 година пропишува дека „земјите на благородниците, кои сте наши, народите од слободните села на кралицата, или дворјаните, или луѓето од замоците, кои се окупирани или се држат окупирани под каков било изговор, мора да им бидат вратени на овие благородници“. До втората половина на 1268 година, Чак се преселил во округот Веспрем со истиот мандат. Тој служел како испан на округот Њитра во 1269 година. Неговиот имот во округот Сопрон бил поделен меѓу неговите синови според деловен договор во 1274 година, што имплицирал дека смртта на Чак се случила недалеку пред тоа. == Наследство == За да ги заштити своите поседи во ''Муракоз'' (денес: Меѓимурје, [[Хрватска]] ) во [[Славонија]], тој изградил дрвено утврдување, поставувајќи ги темелите на [[Чаковец]] („ ''Кулата на Чак'' “) која подоцна административно припаднала на Залскиот округ (денес: Чаковец, Хрватска). == Литература == * {{Наведена книга|title=Magyarország világi archontológiája, 1301&ndash;1457, I. ''[Secular Archontology of Hungary, 1301&ndash;1457, Volume I]''|last=Engel|first=Pál|publisher=História, MTA Történettudományi Intézete|year=1996|isbn=963-8312-44-0|language=hu|author-link=Pál Engel}} * Engel, Pál (2001). ''The Realm of St Stephen: A History of Medieval Hungary, 895-1526''. I.B. Tauris Publishers. {{ISBN|1-86064-061-3}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/1-86064-061-3|<bdi>1-86064-061-3</bdi>]]. * {{In lang|hu}} Markó, László (2006). ''A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig&nbsp;– Életrajzi Lexikon'' ("The High Officers of the Hungarian State from Saint Stephen to the Present Days&nbsp;– A Biographical Encyclopedia") (2nd edition); Helikon Kiadó Kft., Budapest; {{ISBN|963-547-085-1}}. * {{Наведена книга|title=Közép-Európa a hosszú 13. században ''[Central Europe in the Long 13th Century]''|last=Rudolf|first=Veronika|publisher=Arpadiana XV., Research Centre for the Humanities|year=2023|isbn=978-963-416-406-7|language=hu}} * {{In lang|hu}} Szűcs, Jenő (1984). "Az 1267. évi dekrétum és háttere. Szempontok a köznemesség kialakulásához [The Decree of 1267 and its Background. Aspects for the Formation of the Lower Nobility]". In H. Balázs, Éva; Fügedi, Erik; Maksay, Ferenc (eds.). Mályusz Elemér emlékkönyv. Társadalom- és művelődéstörténeti tanulmányok (in Hungarian). Akadémiai Kiadó. pp. 341–394. {{ISBN|963-05-3272-7}}. * {{In lang|hu}} Tóth, Melinda (1976). "Buzád-nemzetségbeli Csák soproni ispán (1246–1254)." In: ''Soproni Szemle'', Vol. XXX Issue 3. pp.&nbsp;194–210. {{ISSN|0133-0748}} * {{In lang|hu}} Zsoldos, Attila (2007): Családi ügy - IV. Béla és István ifjabb király viszálya az 1260-as években ''(A Family Affair - The Conflict of Béla IV and Junior King Stephen in the 1260s)''; História - MTA Történettudományi Intézete. Budapest. {{ISBN|978-963-9627-15-4}}. * {{In lang|hu}} Zsoldos, Attila (2011). ''Magyarország világi archontológiája, 1000–1301'' ("Secular Archontology of Hungary, 1000–1301"). História, MTA Történettudományi Intézete. Budapest. {{ISBN|978-963-9627-38-3}} {{DEFAULTSORT:Хахот, Чак I}} [[Категорија:Починати во непозната година]] [[Категорија:Родени во непозната година]] [[Категорија:Починати во 1270-тите]] [[Категорија:Унгарско благородништво]] [[Категорија:Чаковец]] rghje7g6abvj6p8imojaplgwa83y40i 0 1390559 5539155 5533876 2026-04-15T09:47:01Z BosaFi 115936 5539155 wikitext text/x-wiki '''Јосип Хорват''' ([[Чаковец]],[[18 февруари]] [[1904]] – [[Загреб]][[2 јуни|, 2 јуни]] [[1945]]) – [[Хрватска|хрватски]] [[Сликарство|сликар]]. == Биографија == Јосип Хорват бил хрватски сликар роден на 18 февруари [[1904|1904 година]], од татко Драгутин Хорват и мајка Марија, родена Кос, во [[Чаковец]]. Основно училиште завршил во Чаковец, а гимназија во Велика Канижа и [[Пешта]]. Дипломирал на Академијата за ликовни уметности во [[Виена]], почнувајќи од [[1917|1917 година]], а негови професори на Виенската академија биле [[Karl Kohn|Карл Кон]] и сликарот [[Robert Fuchs|Роберт Фукс]] (1896–1981). [[1924|Во 1924 година]] ја започнал својата кариера во Загреб и бидејќи Антун Улрих бил покровител на многу уметници во Загреб, Јосип Хорват имал и свое студио благодарение на Улрих. Во периодот од 1931 година, како резултат на негово затворање во [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]], тој добил туберкулоза на коските, а по десет операции, десната нога му била ампутирана во декември 1942 година и од тогаш одел со помош на дрвена протеза. Загрепскиот индустријалец Антун Рес, член на друштвото „Браќа на хрватскиот змеј“, нарачувал слики со масло на платно во големи размери за свечената сала во Озаљ со теми од историјата на Хрватите како што се „Крунисувањето [[Томислав|на кралот Томислав]] “, „Смртта на Петар Свачиќ - Битката кај Гвоздом“ итн., а требало да наслика и слика на која е прикажана [[битка кај Сисак]] [[1593|во 1593 година]] и слика на востанието во Раковица. Од [[5 февруари|5]] [[5 февруари|февруари]] [[1930|1930 година]], Тој го користел и прекарот „Меѓимурец“ за да се разликува од новинарот и публицист Јосип Хорват, кој бил роден во Чепин. Јосип Хорват Меѓимурец се приклучил на Хрватската копнена армија на 1 август 1941 година, но не заради војна, туку за вработување и заработка за живот со цртање и сликање. Неговите први денови во Домоградбата биле поврзани со полковникот Перо Блашковиќ, кој исто така бил член на друштвото „Браќа на хрватскиот змеј“, а работата ја добил благодарение на препораките на Емилиј Лашовски. Од 14 март 1942 година, тој бил во новинарскиот оддел на МинорС и така, создал 8 пропагандни цртежи во „Хрватскиот домбран“ и пет слики со масло на платно: „Другарство“ (сцена каде што домашен стражар носи друг ранет домашен стражар преку рамо), „Германци во заседа“, „Стража на Требевиќ“ и два портрети на војници во униформа. Од 1 јануари 1943 година, тој бил во образовниот оддел на МинорС за воено сликарство на Академијата за ликовни уметности каде во одделот за воено сликарство – образовен баталјон, членувале и Иван Кожариќ (сега академик на Хрватската академија на науките и уметностите), Стеван Бинички, Антун Жупан, Драган Сакс, Алфред Петричиќ, Валерије Микиели, Милан Вулпе, Иван Шверташек и Матко Пеиќ, а Јосиефењеп Хорват бил раководител на военото сликарство со чин капетан (три тролисни во Домостражата – VII степен чиновник). Својата позиција ја користел за да им помага на луѓето без разлика на религија или националност. Уметниците го нарекувале: Цепави. Во текот на 1944 година, започнал да работи на сликата „Битката кај Сисак 1593“. За која моментално постојат две студии: Стар град Сисак - масло на платно; Студија на простор - пејзаж - сув пастел. Сликата никогаш не била завршена. До 1945 година работел во Меѓумурското просветно друштво во Загреб. === Тажна судбина === По влегувањето во Загреб, комунистичките партизански власти го одвеле од Дежелиќева 55 и го стрелале на 2 јуни 1945 година, а пресудата е напишана подоцна, на 7 септември 1945 година, број 160/45.II. Местото на погребот сè уште е непознато, а текстот на пресудата до ден-денес не е пронајден. На микрофилмовите на Хрватскиот државен архив за материјалот што се наоѓа во Военоисторискиот музеј во Белград, како и за материјалот во Хрватскиот државен архив и Државниот архив во Загреб, има пресуди до број 159/45, а првата по неа е 167/45. А тие пресуди што постојат се без објаснување и без докази за вина, а голем број се напишани во два или три реда. Андрија Мауровиќ, Стеван Бинички, Иво Војводиќ, Јово Субиќ и Славко Зоре сведочеле пред „Истражната комисија за утврдување на злосторства преку културна соработка со окупаторот“ на 7 август 1945 година, дека Јосип Хорват, сликар, им помогнал за време на војната и дека бил аифашист. == Масло на платно == Голем фонд на слики: Двобој на Јурај Зрински со турскиот бег, (1936, Хрватски историски музеј ); Смртта на Никола Зрински во Куршанечки луг кај Чаковец (1928); Смртта на Зрински и Франкопан; Утро; Кралот Томислав на престолот (февруари 1941 година, Хрватскиот историски музеј); Баба (портрет на Елизабета Клуковиќ, баба на Јосип Хорват); Дама во жолт фустан; Грич покриви; Кипариси; Тушканац; улица Мошинског (денешна улица Назорова во Загреб, бр. 31); старо јаболко; Барон Зденко Турковиќ Кутевски (1928, приватна сопственост) Мотив од Штригова; Мотив од Чаковец; Брег во Трпањ; улица во Трпањ; Бура; Германци во заседа (1942, Хрватски историски музеј); во самрак; Гали; Мајка; Влез во пристаништето Трпањ; „Дева“ Трпањ; Јужен веењетер; Јулиско утро; „Мајештрал“; Пред бора; Раководител на MD; Озаљ; Мотив од Сљеме; Бокси (кучето на генерал Перо Блашковиќ); Коши; Портрет на А.М.; Од Трпањ; Ролф (глава на кучето); На изворот; Портрет на МХ (Марија Хорват родена Перчец, сопругата на Јосиф); Гласник; Портрет на МТ; На улица; Студија за кралот Томислав; Реквием на последните Зрински (1929) ; Студија за смртта на Петар Свачиќ 1; Студија за смртта на Петар Свачиќ 2; Смртта на Петар Свачиќ - Битката кај Гвозд (за свечената сала во Озаљ); Пештери; Пристигнување на Хрватите на Косово (1930. Хрватски историски музеј); Преподобна мајка Марија Тереза Шерер (1930); Смртта на принцот Здеслав (Седесслав, димензии ≈167•300 см, 1928); Свети Вит (капела во Петрушевец - Загреб, 1934, денес парохија Свети Вит, Петрушевец-Загреб); Пресвето Срце Марија (знаме за Самобор, 1934); Фестивал на жетвата (Познати обичаи што изумираат); Капачи; Портрет на Антун Урлич (1936, во приватна сопственост); Трпањ; Крунисување на кралот Томислав (за свечената сала во Озаљ димензии 297•434 см, 1938, Хрватски историски музеј); Стража на Требевиќ (1942, приватна сопственост); Глава 1 (1942); Генерал Матасиќ (1942); Глава 2 (1942); Есен (1944); Автопортрет (1940 – 1943); Пејзаж со овчар; Стар град Сисак (1944, студија за Битката кај Сисак 1593); Пејзаж со војник; Фра Грга Мартиќ (1929, приватна сопственост); Портрет на г-ѓа Бранка Кршник (1940, Галерија Стари град, Ѓурѓевац, насловен „Жена во црвена кошула“); Портрет на мало девојче Јелена Матошиќ со кукла (1940, приватна сопственост); Лов со сокол; Пејзаж (сув пастел, студија на просторот за сликата Битката кај Сисак 1593); Вечерен поздрав. == Цртежи за книгата „Кнез Зоран“ од Драгутин Неме (1929) == Приказни од минатото пред имиграцијата на Балканот (старословенска митологија). За оваа книга, Јосип Хорват создал три слики во масло на платно кои биле репродуцирани во боја и 71 цртеж. Сите поврзани со темата на книгата. == Илустрации за романите на Марија Јуриќ Загорка == Од ноември 1929 година, Јосип Хорват почнал да работи на слики користејќи измиено мастило и [[Бела боја|бела]] [[темпера]] на хартија за [[Роман|романите]] на Марија Јуриќ Загорка, кои биле објавувани во серии во тогашниот „Јутарњи лист“. За четвртиот дел ''од „Вештерката од Грич“,'' насловен како „Сиривалката на Марија Тереза“ и романот „Пророштвото од камените врати“, тој насликал повеќе од 70 слики во формат 265x180 mm. Во тоа време, уредник на „Јутарњи лист“ бил Јосип Хорват (новинар и публицист од Чепин) и од причини на дистинкција, од 5 февруари 1930 година, Јосип Хорват ги потпишувал своите слики и со дополнителната буква М. == Цртежи со мастило за книгата „Хрватска историја од дедовци до внуци“ од Марко Шепаровиќ (1936, 1938) == Портрет на проф. Марко Шепаровиќ (молив); Црквата Св. Донат на Крк; Солин: Манастир; Томислав, првиот хрватски крал; Перистел од палатата на Диоклецијан и споменикот на Григориј Нин; Башка таблета; Книн; Смртта на Петар Свачиќ; Трогир; Трогирска катедрала, портал; Медведград; Бан Павао Шубиќ; Јајце; Сплит во 17 век; Бихаќка во 15 век; кнезот Крсто Франкопан; Марко Марулиќ; Клис; Цетинград; град Вараждин; Никола Јуришиќ; Принцот Никола Шубиќ Зрински Сигетски; Мехмед Паша Соколовиќ; Корќула; Матија Губец; Смрт на Матија Губец; Шибенска катедрала Свети Џејмс; Принцовиот дворец во Дубровник; Град Сисак; Бан Томо Бакач Ердеди; Сењ; Силвије Страхимир Крањчевиќ; Август Шеноа; Бан Никола Зрински; кнезот Фран Крсто Франкопан; спомен-колумна на Бан Никола Зрински во Куршанечки луг; Бан Петар Зрински; Градот Чаковец во времето на Зрински; Градот Озаљ; принцезата Јелена Зринска; Дубровник; Црквата Света Катерина во Загреб; Сережанин; Загреб (Каптол и Грич); Матија Антун pl. Рељковиќ; Андрија Качиќ Миошиќ; Спомен на хрватската химна; Antun pl. Михановиќ; д-р Људевит Гај; Иван pl. Кукуљевиќ Сакчински; Бан Јосип Јелачиќ; Загребската катедрала со бискупската палата; кардиналот архиепископ Хаулик; Епископот Јосип Јурај Штросмајер; д-р Фрањо Рачки; Еуген Кватерник; д-р Анте Старчевиќ; д-р Исо Кршњави; Стјепан Радиќ; д-р Владко Мачек; Стјепан Радиќ (молив) == Цртежи со мастило за книгата „Татари во Хрватска“ од Милутин Мајер (1941) == Јосип Хорват направил седум цртежи со мастило за оваа книга: Киднаперот ја враќа девојката Стјепко; Катарина и Стјепко; Во црквата; Одмор на војниците; Молитвата на Катарина; Одбрана на тврдината; Битка со Татарите. == Друго == Националната и универзитетска библиотека содржи 56 цртежи изработени со графитен молив, мастило и гваш. Овие цртежи дојдоа во Националната и универзитетска библиотека преку конфискација од Месничка 25, заедно со околу 200 книги. Овие цртежи претставуваат дел од опусот создаден за време на краткиот живот на Јосип Хорват. На Озаљ има цртежи - портрети на Велимир Дежелиќ, Широла и Емилиј Лашовки. '''Циклус 1918 – 1941''' Циклусот од 14 цртежи претставува сè што Хрватите доживеале за време на диктатурата на Кралството Југославија. Еден цртеж прикажува затвореник со цигли што му висат за гениталиите. == Изложби == * Уметнички павилјон 16-ти – 30 ноември 1928 година; * Салон Улрих 25. XI. – 4. XII. во 1936 година; * Салон Улрих 16. – 28. II. во 1941 година; * Галерија Штросмаер 22 јули – 11 август 1942 година „Сликарски впечатоци од бојното поле“; * Уметнички павилјон 22 ноември – 13 декември 1942 година „Втора изложба на хрватски уметници во Независна Држава Хрватска“; * Уметнички павилјон 10 – 31 октомври 1943 година „Трета изложба на хрватски уметници во Независна Држава Хрватска“; * Уметнички павилјон 17 јуни – 9 јули 1944 година. „4-та изложба на хрватски уметници во Независна Држава Хрватска“. === Изложби по смртта === * „Историско сликарство во Хрватска“, Загреб 1969. (Слика „Крунисувањето на кралот Томислав“, 1938, Хрватски историски музеј) * „Градови и региони во слики и цртежи од 1800 до 1940 година“, Загреб 1977. (Слика „Стариот град [[Сисак]] “, 1944. студија за слика што ја прикажува Битката кај Сисак, Хрватски историски музеј) == Галерија на дела == {| class="wikitable" align="center" cellspacing="2" |- align="center" valign="top" bgcolor="#FFFFFF" |[[Податотека:Kralj_Tomislav_na_prijestolju,_Josip_Horvat_Međimurec,_1941.jpg|центар|169x169пкс]] ''Кралот Томислав на престолот'', масло на платно, февруари 1941 година. |[[Податотека:Krunjenje_kralja_Tomislava.JPG|центар|160x160пкс]] ''Крунисување на кралот Томислав'', масло на платно, 1938 година. |[[Податотека:Smrt_Petra_Svacica_Bitka_pod_Gvozdom.JPG|центар|157x157пкс]] ''Смртта на Петар Свачиќ<br /><br /><br /><br /> - Битката кај Гвозд'', масло на платно, 1941 година. |[[Datoteka:Fra_Grga_Martić_1929.jpg|центар|164x164пкс]] ''Отец Грга Мартиќ'', масло на платно, 1929 година. |[[Податотека:Pred_burom_1936_623x972_mm.jpg|центар|160x160пкс]] ''Пред бурата'', масло на платно, околу 1936 година од Трпањ, полуостровот Пељешац. |} {| class="wikitable" align="center" cellspacing="2" |- align="center" valign="top" bgcolor="#FFFFFF" |[[Податотека:II_stčupica_za_roman_Marije_Jurić_Zagorke.jpg|центар|192x192пкс]] Илустрација за романот на Марија Јуриќ Загорка,''<br /><br /><br /><br /> мастило, бела темпера на хартија, 1931 година.'' |[[Податотека:Plavokosa_curica_999x553_mm1.jpg|центар|228x228пкс]] ''Русокоса девојка'', масло на иверица, 999x553 мм, 1934 година. |[[Податотека:Pod_Zidom_1.jpg|центар|182x182пкс]] ''Под ѕидот во Загреб'', масло на иверица, околу 1928 година. |[[Податотека:Sjeverni_portal_Šibenske_katedrale.jpg|центар|175x175пкс]] ''Северниот портал на Шибеничката катедрала'', масло на платно, 1942 година. |[[Податотека:Sv_Vid_Petrusevac_ulje.jpg|центар|167x167пкс]] ''Свети Вит'', масло на платно, 1934 година. |} {| class="wikitable" align="center" cellspacing="2" |- align="center" valign="top" bgcolor="#FFFFFF" |[[Податотека:Portret_zene_u_Crvenom_oiginal_boje.jpg|центар|164x164пкс]] Портрет на Бранка Кршник,''<br /><br /><br /><br /> масло на платно, околу 1940 година.'' |[[Податотека:Baron_Zdenko_Turkovic_Kutjevski.jpg|центар|165x165пкс]] ''Портрет на баронот Зденко Турковиќ Кутевски'', масло на платно, 1928 година. |[[Податотека:Portret_Djevojčice_s_lutkom.jpg|центар|184x184пкс]] ''Портрет на мало девојче Јелена со кукла'', масло на платно, 1940 година. |[[Податотека:Josip_Horvat_Medimurski_portret_Ullricha.jpg|центар|153x153пкс]] ''Портрет на Антун Улрих'', масло на платно, 1936 година. |[[Податотека:Domobran_na_Trebevicu11.jpg|центар|130x130пкс]] ''Домашна стража на Требевиќ'', масло на платно, 1942 година. |} {| class="wikitable" align="center" cellspacing="2" |- align="center" valign="top" bgcolor="#FFFFFF" |[[Податотека:Pred_ulazom_ulje_drvo_250x206_mm_1933.jpg|центар|156x156пкс]] Пред влезот,''<br /><br /><br /><br /> масло на иверица, околу 1933 година.'' |[[Податотека:Pejzaz_s_rijekom_ulje_platno_90x142_mm.jpg|центар|130x130пкс]] ''Пејзаж со река'', масло на платно, 90x142 мм, околу 1933 година. |[[Податотека:Ribic_ulje_na_platnu_90x130_mm.jpg|центар|130x130пкс]] ''Рибар на реката'', масло на платно, 90x130 мм, околу 1933 година. |[[Податотека:Pejzaž_suhi_pastel_1944.jpg|центар|130x130пкс]] ''Студија на пејзаж за сликање на Битката кај Сисак'', сув пастел, 1944 година. |[[Податотека:JHPark2.jpg|центар|130x130пкс]] ''Парк на есен'', масло на платно, 1944 година. |} * == Литература == * ''Обзор'', број 309 (1928) од 16 ноември 1928 година. * ''Јутарњи лист'', сабота, 17 ноември 1928 година, стр. 9. * ''Хрватски закон'', 17 ноември 1928 година, стр. 4. * ''Вечер'', 29 ноември 1928 година, стр. 4. * ''Svijet'', 1. 12. 1928, стр. 480-481. * ''Обзор'', 77(1936)285 * ''Вечер'', 28 ноември 1936 година. * ''Даница'', недела, 25 октомври 1936 година, стр. 9. * ''[[Morgenblatt (Zagreb)|Моргенблат]]'', 29 ноември 1936 година. * ''Јутарњи лист'', 1.12.1936. * ''Хрватско образование'', бр. 1-2 1937. * ''Вести'', 1 јули 1939 година. * ''Јутарњи лист'', 28(1939)9812 ( Е. Лашовски ) * ''Хрватски народ'', 3(1941)161 * ''Хрватска Груда'', 2(1941)35, стр. 7. * ''Вести'', 20 февруари 1941 година. * ''Вечер'', 15 февруари 1941 година. * ''Вечер, 23 февруари 1941 година.'' * Утрински весник, ''30 (1941) 10450'' * ''Нови лист'', 13 јули 1941 година. * ''Хрватската домашнa гарда'', средината на октомври 1941 година. * ''Нова Хрватска'', бр.121, 27.05.1942 година. * ''Нова Хрватска'', 04.07.1942. * ''Нова Хрватска'', бр.281; 29. 11. 1942. стр. 11. * ''Нова Хрватска'', број 288; 8. 12. 1942. стр. 12. * ''Нова Хрватска'', број 239, 12 октомври 1943 година, стр. 7. * ''Нова Хрватска'', број 140, 18 јуни 1944 година, стр. 8. * ''Хрватски народ'', број 615; Божиќ 1942 година. * ''Хрватски народ'', број 1063; 20 јуни 1944 година. * HR- HR-HDA-806 : Емилиј Лашовски, кутија 7-8; Дневник на Емилиј Лашовски * HR- HR-HDA-306 : Комисија за анкети на ZKRZ, кутија 688 * Архиви на Академијата за ликовни уметности во Загреб * Уметнички архив [[Хрватска академија на науките и уметностите|на Хрватската академија на науките и уметностите]] - Загреб: ''Јосип Хорват'', ''Салон Улрих'' * МДЦ, белешки на д-р Антун Бауер за изложбите во Загреб == Надворешни врски == * [http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=7913 Кратка биографија во хрватскиот биографски лексикон] * [http://www.youtube.com/watch?v=4lrVNI6cTYc Јосип Хорват Меѓимурец, авторот на монументални сцени од хрватското минато, е скриен и заборавен академски сликар (видео)] * [http://www.google.hr/imgres?imgurl=http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/08/Smrt_Petra_Svacica_Bitka_pod_Gvozdom.JPG&imgrefurl=http://thephora.net/forum/showthread.php%3Ft%3D20895%26page%3D2&usg=__lJW7hzFUF1Bur6VCHdURI3B_M44=&h=1094&w=973&sz=195&hl=hr&start=14&zoom=1&tbnid=8yowLDowX5qnrM:&tbnh=150&tbnw=133&ei=cXI1T6T_DIPAtAaO8MXFDA&prev=/search%3Fq%3DHorvat%2BJosip%2BMe%25C4%2591imurec%26um%3D1%26hl%3Dhr%26sa%3DN%26gbv%3D2%26tbm%3Disch%26prmd%3Divnso&um=1&itbs=1 Изложба на некои од сликите на Хорват] * [http://www.zupa-petrusevec.hr Парохија Свети Вит Петрушевец Загреб] * [http://www.udruga-kljucana.hr/slike/povijest/kralj_tomislav.jpg Слика „Кралот Томислав на тронот“ од Јосип Хорват Меѓимурец] <span>16 април 2011 година (</span> [[Wayback Machine]] <span>)</span> {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Меѓимурец, Јосип Хорват }} [[Категорија:Луѓе од Чаковец]] [[Категорија:Хрватски сликари]] 20eja05w5qyxf2wpm1j9i6gbicf15e6 0 1390561 5539135 5533889 2026-04-15T09:29:31Z BosaFi 115936 5539135 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Muzej_Međimurja_Čakovec.jpg|мини|250x250пкс|Музејот на Меѓимурје во централниот дворец на [[Чаковска тврдина|Стариот град Чаковец.]]]] '''Музејот на Меѓумурје [[Чаковец]]''' претставува локален музеј, основан од [[Меѓимурска жупанија|округот Меѓумурје]]. == Историја == Музејот на Меѓумурје бил основан во [[1954|1954 година]] како Градски музеј, но денес е локален музеј со регионален опсег. Стариот Зрински замок во кој се наоѓа е културен споменик од национална вредност и значење, а музејот е одговорен за подрачјето на Меѓумурската жупанија. По основањето, музејот прво бил сместен во надворешните ѕидови на [[Чаковска тврдина|Чаковската тврдина]], а подоцна се преселил во внатрешниот дворец. [[Музеј|Музејската]] изложба била отворена во [[1955|1955 година]] и постојано се проширувала и збогатувала со текот на годините, така што денес зафаќа околу 5.000 квадратни метри. == Активности == [[Податотека:Zrinski_castle.jpg|мини|250x250пкс|Претходно, музејот се наоѓал во надворешните утврдувања на Стариот град.]] Дејноста на музејот е дефинирана со законската регулатива поврзана со музеите и работи на систематско собирање, зачувување, реставрација, зачувување, презентирање и трајна заштита на музејските материјали од областа на музејската надлежност, а исто така нуди и голем број професионални услуги во својата област. == Структура == Музејскиот фонд е првенствено поврзан со регионот [[Меѓимурска жупанија|Меѓумурје]] и е составен од пет одделенија: [[Археологија|археолошки]], [[Етнографија|етнографски]], [[Култура|културно]] - [[Историја|историски]], историски и [[Ликовна уметност|уметничка]] галерија. Важен сегмент од галерискиот оддел е Спомен-збирката на Ладислав, кралот на [[1976|Меѓумурје]] ([[1891|1891-1976]]). Музејскиот фонд содржи 25.835 експонати од регионално и национално значење, сместени во вкупно 51 збирка, вклучувајќи го и [[Лапидариум|лапидариумот]], кој се наоѓа во атриумот на внатрешниот дворец на Стариот град. Институцијата [[Дигитализација|дигитализира]] примарни и секундарни материјали низ музејските одделенија. Во рамките на одделот работат следните збирки: Археолошки оддел: # Нумизматичка колекција # Колекција на антички материјали # Колекција на палеонтолошки материјал # Колекција на манастирот Павлин во Шенковац # Колекција на праисториски материјали # Колекција на средновековни материјали # Колекција Стар Град Чаковец Оддел за историја: # Архивска и мемоарска колекција # Дипломатска колекција # Колекција на Јожа Хорват # Спомен колекција на Карло Мразовиќ Гашпар # Колекција на медали, награди и плакети # Зборник Меѓимурје во Татковинската војна # Збирка на народната револуција # Собирање оружје и опрема # Колекција на разгледници и весници # Спортска колекција во Меѓумурје # Образование за колекционери во Меѓумурје Културно-историски оддел: # Спомен-колекција Словенска # Сакрална колекција # Колекција на цехалија # Колекција на фотографии, негативи и фотографска опрема # Колекција на индустриски предмети и метали # Колекција на лекови и аптеки # Колекција на мебел, огледала, осветлување и часовници # Колекција на јадења # Колекција на слики, скулптури и камени споменици # Колекција на текстил, мода, накит и лични додатоци # Збирка на печатени материјали и документи # Колекција од противпожарната служба Етнографски оддел: # Колекција на народни носии и корисен текстил # Колекција на предмети поврзани со производството на текстил # Збирка предмети поврзани со обичаи и ритуали # Собирање селски играчки и училишен прибор # Колекција на селски занаети и ракотворби # Колекција за рурална економија # Колекција од рурални домаќинства # Збирка на меѓумурски фолклорни творештва Уметничка галерија: # Спомен-колекција на Ладислав, крал на Меѓимурје # Колекција на Анџела Бек # Колекција на хрватска уметност од 20-ти и 21-ви век # Збирка на ликовни уметници од Меѓумурје # Колекција на Луја Безереди # Колекција на Марија Зидариќ # Колекција на Павле Вамплин # Колекција постери # Колекција Приска Кулчар # Колекција на Слободан Симиќ # LG варијабилна колекција == Услуги == Музејот Меѓумурје нуди услуги за стручна помош во областа на музејските активности, организира предавања, дава стручно водство, обезбедува информативни услуги поврзани со активностите, организира специјализирани изложби, објавува стручни публикации и друго. == Галерија == {| class="wikitable" align="center" cellspacing="2" |- align="center" valign="top" bgcolor="#DFCA82" |[[Податотека:Noć_muzeja_2011,_Čakovec_-_ulaz.JPG|центар|160x160пкс]] Влез во главната зграда на музејот Меѓумурје |[[Податотека:Noć_muzeja_2011,_Čakovec_-_svečanost_otvorenja.JPG|центар|160x160пкс]] Свечено отворање Музејски ноќи во Чаковец |[[Податотека:Lujo_Bezeredy_-_izlošci_(Čakovec).JPG|центар|160x160пкс]] Еден од експонатите сала |[[Податотека:Noć_muzeja_2012,_Čakovec_-_izložbene_vitrine.JPG|центар|160x160пкс]] Витрини во лобито |[[Податотека:Lapidarij,_Čakovec_(Croatia)_-_biste.JPG|центар|160x160пкс]] Лапидариум во атриумот на палатата Стар град |[[Податотека:Noć_muzeja_2014,_Čakovec_-_etnografska_vitrina.jpg|центар|160x160пкс]] Витрина во етнографскиот оддел |} {| class="wikitable" align="center" cellspacing="2" |- align="center" valign="top" bgcolor="#DFCA82" |[[Податотека:Noć_muzeja_2018_(Čakovec)_-_pokali_Franje_Punčeca.jpg|центар|160x160пкс]] Купови на легенди на тенисот Фрањо Пунчец |[[Податотека:Čakovec,_Ulica_Ruđera_Boškovića.2.jpg|центар|160x160пкс]] Зградата во која се наоѓа спомен-колекција на сликар Ладислав, крал на Меѓимурје |[[Податотека:Muzej_Međimurja,_Čakovec_-_pano_Europa-Hrvatska-Međimurje.jpg|центар|160x160пкс]] Билборд што ги прикажува врските на Европа со Хрватска, Меѓумурје и семејството Принцови Зрински |[[Податотека:Vojnik_-_dugokopljanik_(pikenir)_iz_16-17._st._(Croatia).jpg|центар|200x200пкс]] Изложба на војник наречена штукач (16-17 век) |} == Наводи == * [http://www.kultura.hr/hr/Ustanove/po-vrsti <small>(Музеј/ММЦ Министерство за култура</small>] (преземено на 14 ноември 2008 година) * http://mmc.hr/ (преземено на 23 март 2017 година) == Поврзано == * [[Список на музеи во Хрватска]] == Надворешни врски == * [http://mmc.hr/ Музеј на Меѓумурје Чаковец - официјална веб-страница] * [http://www.mdc.hr/muzej.aspx?muzejId=510%3a%C4%8CKV Хрватски музеи на Интернет, Меѓумурје музеј Чаковец] <span>27 март 2009 година (</span> [[Wayback Machine]] <span>)</span> [[Категорија:Музеи во Хрватска]] [[Категорија:Чаковец]] mc7ayfouy94pq7n38jbwqc1somgek3r 0 1390562 5539121 5533892 2026-04-15T08:54:04Z BosaFi 115936 5539121 wikitext text/x-wiki '''Фрањо Пунчец'''<ref name="ency">{{Наведена мрежна страница|url=https://proleksis.lzmk.hr/55722/|title=Punčec, Franjo|date=11 January 2016|publisher=Proleksis Encyclopedia|language=hr|accessdate=6 June 2021}}</ref> ({{Langx|sh|Фрањо Пунчец}};<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://hjp.znanje.hr/index.php?show=search_by_id&id=fFluUBM%3D|title=Fránjo|work=Hrvatski jezični portal|language=hr|accessdate=2018-03-17}}</ref> 25 ноември 1913 – 5 јануари 1985) – [[Југословени|југословенски]] [[Тенис|тенисер]] кој играл за југословенската репрезентација на ''Меѓународниот тенис предизвик'' од 1933 до 1946 година.{{Sfn|Šoškić|2012}} == Ран живот и семејство == Пунчец бил роден на 25 ноември 1913 година во [[Чаковец]], [[Австроунгарија|Австро-Унгарија]] (денешна [[Хрватска]]). Почнал да игра тенис во спортскиот клуб Чаковец, а тренер му бил Геза Легенштајн. Бил крунисан за јуниорски шампион на Југославија во 1931 година,{{Sfn|thebestincroatia.info website}} а на само 17 години ја прославил својата прва победа во меѓународен натпревар на Унгарското меѓународно првенство во 1931 година, над Вилхелм Брош од Австрија. Иако загубил во второто коло во поединечна конкуренција и во првото коло во мешани двојки, стигнал до четвртфиналето во двојки.{{Sfn|Tennisz és Golf III/18-19; pp.356-361}} Од него било побарано да биде линиски судија на натпреварот од Дејвис купот во 1931 година против јапонската екипа на Дејвис купот во [[Загреб]].{{Sfn|Šoškić|2012}} Потоа се приклучил на тенискиот клуб CWC Конкордија Загреб.{{Sfn|thebestincroatia.info website}} == Тениска кариера == Пунчец играл за екипата на Кралството Југославија за Дејвис купот на Меѓународниот тенис предизвик, а подоцна и на Дејвис купот, од 1933 до 1946 година.{{Sfn|Davis Cup website}} Неговите најголеми успеси биле стигнувањето до полуфиналето на [[Ролан Гарос|Отвореното првенство на Франција]] во 1938 година, каде што загубил од чехословачкиот Родерих Менцел и стигнал до полуфиналето на [[Вимблдонски турнир|Вимблдон]], каде што истата година загубил од Американецот [[Дон Баџ]]. Во 1939 година повторно стигнал до полуфиналето на Вимблдон, но загубил од Американецот Боби Ригс. Тој бил првиот Хрват кој некогаш се пласирал на ранг-листата, достигнувајќи го 4-тото место во светот на аматерската ранг-листа на Гордон Лоу во 1939 година. Во 1938 година Пунчец бил рангиран и како 10-ти во светот од А. Волис Мајерс од ''„Дејли Телеграф“''.<ref name="SydneyMorningHerald1938">{{Наведени вести|url=https://news.google.com/newspapers?id=-09VAAAAIBAJ&pg=5321,640312&dq=wallis-myers&hl=en|title=Bromwich Placed Third. Mr. Wallis Myers' Ranking.|date=5 October 1938|work=[[The Sydney Morning Herald]]|access-date=6 February 2014|page=19}}</ref> ''Спортското'' списание од [[Цирих]] го рангирало на прво место на европската ранг-листа и на третото место меѓу првите десет во светот.{{Sfn|Šoškić|2012}} Во 1933 година, Пунчец загубил во полуфиналето на Италијанското меѓународно првенство од евентуалниот победник Емануеле Серторио во три последователни сета,{{Sfn|Corriere della Sera 1933}} а веќе следната година се вратил на турнирот и бил изненадувачки поуспешен во мешаните двојки како партнер на Мади Ролин Кукерке; тие им ја отстапиле победата во натпреварот за титулата на Дороти Андрус и Андре Мартин-Леже.{{Sfn|Italian Tennis Federation website}} Во 1935 година отпатувал во Индија, каде што ги освоил титулите на градските титули Мадрас и Пенџаб, а веќе следната година станал шампион на [[Кејптаун]], [[Јужноафриканска Република|Јужноафриканската Република]].{{Sfn|Šoškić|2012}} Во 1937 година, Пунчец го освоил Меѓународниот турнир во Париз и го победил Ко Син-Кие во четири сета{{Sfn|Straits Times 1937; p.14}} и истата година стигнал до полуфиналето во поединечна конкуренција на Купот на тенис Наполи и до четвртфиналето во двојки,{{Sfn|Lobasso|2005}} а го освоил и турнирот во [[Венеција]] и во Бастад.{{Sfn|Šoškić|2012}} Во 1938 година, Пунчец го освоил меѓународниот турнир во Монте Карло и Меѓународното првенство на Скандинавија, а во [[Азурен Брег|Француската ривиера]] го освоил турнирот во Болие по две последователни победи над Бани Остин и Франтишек Цејнар.{{Sfn|Abe Books website}} Според Џон Бромвич, тој бил рангиран на 8-мо место во светот таа година.{{Sfn|The Sydney Morning Herald 116/33,827; p.9}} [[Податотека:Franjo_Punčec_u_akciji.jpg|мини|240x240пкс|Фрањо Пунчец во акција]] Во 1939 година, се пласирал на второто место на Пацифичкото југозападно првенство, каде што загубил од Џон Бромвич во она што било опишано како најдобриот натпревар на турнирот.{{Sfn|Argus 29,053; p.3}} Според Бромвич, тој бил рангиран на 5-то место во светот таа година.{{Sfn|The Sydney Morning Herald 116/33,827; p.9}} За време на Втората светска војна, [[Дејвис купот]] бил суспендиран, а Југославија била распуштена. Пунчец се приклучил на новоформираната Хрватска тениска асоцијација, а освен за Дејвис купот, играл за Римскиот и Дунавскиот куп (замена за меѓународно тимско натпреварување). Последен пат го претставувал [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] во пријателски натпревар против Унгарија, кој завршил нерешено.{{Sfn|Huszadik Század 1940}} Во 1941 година бил рангиран на шестото место на листата на европски ранг-листи.{{Sfn|Algemeen Nederlands Persbureau 31 December 1941; p.32}} Во 1942 година ја претставувал [[Независна Држава Хрватска|Хрватска]] против [[Кралство Унгарија|Унгарија]] во [[Будимпешта]], која исто така завршила нерешено. Тој одиграл само егзибициски натпревар на состанокот.{{Sfn|Huszadik Század 1942}} Во 1943 година било објавено дека Пунчец планирал да ја промени националноста и да се приклучи на унгарските тениски редови, иако гласината не била потврдена.{{Sfn|Algemeen Nederlands Persbureau 28 January 1943; p.22}} По кратка пауза Пунчец се вратил во тенисот во 1946 година за да ја претставува Југославија на Дејвис купот, а натпреварот бил отворен во обновениот Стад Ролан Гарос, кој имал распродадени 12.000 гледачи. Францускиот тим започнал со водство од 2-0 по првите два синглови. Двајцата играчи биле толку нефокусирани што Драгутин Митиќ направил грешки од шест стапки на сервис, додека Пунчец направил четири грешки. Во двојки, Бернар Дестремау и Пјер Пелица воделе со 7-6 во петтиот одлучувачки сет кога југословенскиот пар го сменил резултатот и донел победа од 10-8, а Митиќ го израмнил резултатот со својата победа во сингл следниот ден. Одлучувачкиот сет се водел помеѓу Ивон Петра и Пунчец наречен „судир на стилови на играње“ бидејќи Петра често се приближувал до мрежата, додека Пунчец работел со додавања. Пунчец водел во пет сета, не дозволувајќи му на противникот ни за момент да го задржи неговиот сервис. За време на последната игра, Југословените пропуштиле четири меч топки, но го реализирале петтиот, освојувајќи го натпреварот и последната тимска победа на Пунчец.{{Sfn|Šoškić|2012}} == Личен живот == Во Југославија, Пунчец работел како државен службеник{{Sfn|die-maus-bremen.de website}} а во1943 година се оженил со Зора Пунчец (1927–2012){{Sfn|Independent Newspapers website}} и заедно со неа во 1948 година се преселиле во [[Јужноафриканска Република|Јужна Африка]]. Тие имале три деца, Френк, Виктор и Силвија. Синовите исто така се занимавале со тенис, а Френк бил дел од главната поединечна конкуренција на Отвореното првенство на Франција во 1983 година ; бил рангиран на 179-то место во светот.{{Sfn|ATP website}} == Галерија == <gallery class="center"> Податотека:Franjo_Punčec_(Croatia).jpg|алт=Bust of Franjo Punčec in Čakovec, his home town| Биста на Фрањо Пунчец во [[Чаковец]], неговиот роден град Податотека:Noć_muzeja_2018_(Čakovec)_-_pokali_Franje_Punčeca.jpg|алт=Some of Punčec's tennis cup trophies in the Međimurje County Museum| Некои од трофеите од тенискиот куп на Пунчец се наоѓаат во [[Музеј на Меѓумурје Чаковец|Музејот на окрузите Меѓумурје]] Податотека:Reket_Franje_Punčeca.jpg|алт=Racket of Punčec in a wooden frame| Рекет од Пунчец во дрвена рамка </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Цитирани дела == * {{Наведена книга|url=http://www.tennispress.rs/knjiga.pdf|last=Šoškić|first=Čedomir|work=tennispress.rs|publisher=Tennis Association of Serbia|year=2012|location=Belgrade, Serbia|pages=262, 266–272|language=sr|script-title=sr:Тениски савез Србије Тенис без граници 1922–2012.|trans-title=Tennis Association of Serbia, Tennis without borders 1922–2012|access-date=25 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131230234517/http://www.tennispress.rs/knjiga.pdf|archive-date=30 December 2013}} == Надворешни врски == * {{АТП}} * Franjo Punčec at the International Tennis Federation * {{DavisCupplayerlink}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Пунчец, Фрањо }} [[Категорија:Починати во 1985 година]] [[Категорија:Родени во 1913 година]] [[Категорија:Статии со извори на холандски (nl)]] [[Категорија:Статии со извори на италијански (it)]] [[Категорија:Статии со извори на унгарски (hu)]] [[Категорија:Статии со извори на германски (de)]] [[Категорија:Хрватски тенисери]] [[Категорија:Југословенски тенисери]] 6wbupsv2l4j15n4c43qmj7y9wm0lcnp 0 1390567 5539126 5533920 2026-04-15T09:07:30Z BosaFi 115936 5539126 wikitext text/x-wiki '''Никола VII Зрински''' ([[Унгарски јазик|унгарски]]: Zrínyi Miklós; [[Чаковец]], [[1 мај]] [[1620]] – Горњи Куршанец [[18 ноември]] [[1664]]) – [[Хрватска|хрватски]] [[Бан (титула)|бан]], војсководец и [[поет]]. == Биографија == Грофот Никола Зрински бил [[Хрватска|хрватски]] [[Бан (титула)|бан]] од [[1647]] до [[1664|1664 година.]] Бидејќи бил роден во Чаковец каде што поминал голем дел од својот живот, некои историчари го нарекуваат и Никола Зрински од Чаковец. Во генеалогијата на целото семејство [[Зринското Кнежество|кнезови Зрински]], кое било многу моќно и влијателно во средновековното Хрватско-унгарско кралство, а подоцна и во Хрватска како дел од Хабсбуршката монархија, тој бил седми по ред со тоа име, па затоа некои го нарекуваат и како '''Никола VII''' '''Зрински,''' а во некои текстови е наречен и Никола Зрински Помладиот. === Семејство и воспитување === Никола Зрински е правнук [[Никола IV Зрински|на Никола Шубиќ Зрински]], кој бил херој на Сигет и внук [[Јурај IV Зрински|на Јурај IV]] [[Јурај IV Зрински|Зрински]], кој ја отпечатил познатата книга Декретум во Неделишче во [[1574|1574 година]], ''која ја составила Вербеца Иштван, студентка.'' Таткото на Никола, Бан Јурај В. Зрински, починал [[28 декември|на 28]] [[28 декември|декември]] [[1626|1626 година]] во воен логор во Пожун (денешна [[Братислава]], [[Словачка]]), каде што учествувал со својата единица во [[Триесетгодишна војна|Триесетгодишната војна]]. Историските извори велат дека бил отруен по наредба на австрискиот царски генерал Албрехт фон Валенштајн, по вербален спор меѓу нив. Мајката на Никола, грофицата Магдалена Зринска, родена [[Széchy|Сечи]], подоцна се преомажила за баронот Никола II ''од'' Малакочи од [[Суседград]], а за Никола и неговиот брат Петар се грижеле неколку значајни личности во текот на нивната младост, вклучувајќи го и епископот на Загреб , Петар Домитровиќ од [[1611]] до [[1628|1628 година]], како и надбискупот на Острог, Петар Пазмани. Првично, за браќата се грижеле протонотариусот Стјепан Патачиќ и епископот на Загреб, Петар Домитровиќ, а откако двајцата старатели починале набргу потоа, работата ја презел четиричлен комитет, чиј директен старател бил Фрањо Батјани, внукот на Никола IV од Зринска. И двајцата студирале кај [[Исусовци|језуитите]] во [[Грац]] во периодот од [[1630]] до [[1634|1634 година]], а подоцна во [[Трнава]] во Словачка од 1634 до [[1636|1636 година]] каде на језуитскиот колеџ<ref name="virtualna.nsk.hr" /> во Трнава, Никола дипломирал реторика во 1636 година.<ref name="he">{{Наведена мрежна страница|url=https://enciklopedija.hr/clanak/zrinski-nikola-vii|title=Zrinski, Nikola VII.|work=Hrvatska enciklopedija|publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža|accessdate=26. kolovoza 2017.}}</ref> По нивното образование, Никола и Петар Зрински отпатувале во [[Италија|Италија,]] каде што биле примени од папата [[Папа Урбан VII|Урбан VII.]]<ref name="he" /> Тие зборувале најмалку шест јазици од кои [[Хрватски јазик|хрватски]], [[Германски јазик|германски]], унгарски, [[Латински јазик|латински]], [[Турски јазик|турски]] и [[Италијански јазик|италијански]]. === Млад воин === Во [[1637|1637 година,]] Николај се вратил во својот имот во Меѓумурје, во [[Чаковска тврдина]] каде учествувал во [[Триесетгодишна војна|Триесетгодишната војна]] во [[1642]],[[1643]], [[1644]] и [[1646|1646 година.]] Прво учество му било во септември [[1642|1642 година]] со единица од 500 коњаници, а во [[1644|1644 година]] им се придружил со уште 500 коњаници. Во [[1646|1646 година]] на покана од кралот тој се приклучил со 300 поданици на војската на хрватскиот бан и повторно за последен пат учествувал во Триесетгодишната војна. Потоа се истакнал во битките против Швеѓаните и нивниот сојузник Георги I Ракочи, доаѓајќи му на помош на кралот во градот Скалица и нанесувајќи им тешки загуби.<ref name="glas-koncila.hr" /> На [[26 јануари|26]] [[26 јануари|јануари]] 1646 година, станал генерал-мајор (генерал Фелдвахтмајстер),<ref name="glas-koncila.hr" /> а поради неговиот покажан хероизам и воена вештина, кралот Фердинанд III го назначил за „Генерал на сите Хрвати“<ref name="he"/>(лат. ''Croatorum omnium generalis'') во [[1647|1647 година]],<ref>{{De}} [http://www.biolex.ios-regensburg.de/BioLexViewview.php?ID=1905 Zrinski, Nikola Graf], www.biolex.ios-regensburg.de, pristupljeno 26. </ref> а [[27 декември|на 27]] [[27 декември|декември]] истата година, [[Бан (титула)|за Бан]] на Хрватска. Тој бил назначен за Бан на Хрватска на седницата на Хрватскиот парламент во [[Вараждин]] [[14 јануари|на 14]] [[14 јануари|јануари]] [[1649|1649 година]]. [[Податотека:Löbl_Mária_Zsófia.jpg|мини|248x248пкс|Втората сопруга на Никола, Марија Софија Лебл]] [[17 септември|На 17]] [[17 септември|септември]] [[1645|1645 година]], Никола се оженил со грофицата Марија Еузебија Драшковиќ, ќерка на Гашпар II Драшковиќ и член на [[Љутомерската гранка]] на тоа семејство, но таа по неколку години починала. На [[30 април|30]] [[30 април|април]] [[1652|1652 година]], Никола се преженил во Виена за бароницата Марија Софија Лебл со која имале четири деца, од кои две починале многу млади, а две го надживеале својот татко. Тоа биле ќерката Марија Катарина и синот Адам. === Унгарски поет === Освен што успешно војувал против [[Отоманско Царство|Турците]] бил и многу мудар политичар и интелектуалец кој напишал голем број значајни литературни дела, меѓу кои едно од најпознатите е големата книга лирска поезија објавена во [[Виена]] во [[1651|1651 година]] под наслов ''Adriai tengernek Syrenaia'' ([[Сирена на Јадранското Море]]), која била преведена од [[Унгарски јазик|унгарски]] на [[хрватски јазик]] од неговиот брат Петар и објавена во [[Венеција]] во [[1660|1660 година]]. Во книгата ''Adrianskoga mora sirena,'' покрај ''Обсида Сигецка'' како главна содржина на поемата, има и голем број лирски песни - идили, епиграми за хероите од Сигет, поема за Христос и ''„последната поема „Испивање“ во која Никола, како поет на оригиналот, зборува за својот сопствен воинствен хабитус“''. Тој е исто така автор на првиот еп на унгарски јазик, ''[[Падот на Сигет]]'', напишан во 1647/48 година. Во [[Унгарија|Унгарија,]] Никола Зрински се смета за најголема фигура на унгарската барокна литература. === Хрватот пред сè === Сепак, самиот Никола Зрински се сметал себеси [[Хрвати|за Хрват]], како што напишал во писмо до својот пријател, загрепскиот заменик-жупан Иван пл. Ручиќ во [[1659|1659 година]], кое ја содржи и познатата реченица '''''„Ego mihi conscius aliter sum, etenim non degenerem me Croatam et quidem Zrinium esse scio“''''', што се преведува како: ''„Инаку, свесен сум, навистина знам и нема да кријам дека сум Хрват, и тоа Зрински“''. Хрватско-унгарски поет, но и човек кој на зората на европската ера на будење на националната свест и почетокот на аспирациите за национални држави, го посвети својот живот на зачувување на европската и христијанската цивилизација, но и на благосостојбата на својот народ. Сепак, тој бил вмешан и во политички интриги на своето време, кои имаа малку заедничко со неговите идеали, и може да се смета за трагична личност во хрватската историја. Истата година, 1659 година, Никола Зрински основал францискански манастир во Чаковец и ги довел францисканците од хрватската покраина Свети Ладислав (а не францисканците од унгарската покраина Света Марија). Во [[2009|2009 година]] се слави 350-годишнината од доаѓањето на францисканскиот ред во [[Чаковец]]. === Библиотека === Како учен човек, Никола поседувал голема и богата библиотека во својот замок во Чаковец, која во професионалните кругови е позната уште како ''[[Библиотека Зринијана]]''. Се смета дека библиотеката е основана многу порано, во текот на 16 век, а можеби и порано, но официјалниот почеток на создавањето на библиотеката се смета за [[1662|1662 година]], а за нејзин основач се смета банот и поетот Никола. Кога нејзиниот сопственик организирал професионална класификација на книги и создал библиотечен каталог со наслов лат. ''Catalogum omnium librorum bibliothecae csaktorniensis excellentissimi atque illustrissimi domini comitis Nicolai a Zrino nan.'' ''Anno Domini 1662. die 10. octobris''. Овој каталог, замислен од самиот Никола Зрински кој бил напишан на латински и е сметан за од исклучителна реткост и вредност кој за среќа е зачуван до ден-денес. [[Податотека:Nikola_Zrinski_Čakovečki.JPG|лево|мини|272x272пкс|Никола Зрински (дело на германскиот сликар [[Johann Franz Hoffmann|Јохан Франц Хофман]] )]] Познатата збирка книги од Чаковец на Никола Зрински е зачувана речиси на чудесен начин. Оваа највредна хрватска библиотека од постариот период е спасена од комбинација на интересни околности. Наводно по ненадејната смрт на Бан Никола, библиотеката ја наследил неговиот син Адам, кој немал ни две години, а кој се преселил од Чаковец со сестра му и мајка му Марија Софија и малку подоцна. Таа решила да ги земе собраните книги со себе кога го напуштила Чаковец по смртта на нејзиниот сопруг и на овој начин, била спречена опасноста од ограбување на библиотеката, што следела по погубувањето на чичкото на Адам, Петар Зрински, Нов Град во Виена во [[1671|1671 година]]. Потоа, по неуспехот на заговорот Зрински-Франкопан, по царска наредба, целиот имот на Зрински бил конфискуван, а имотите опустошени.<ref name="nsk" /> За време на животот на Адам, како и по неговата смрт, ''Библиотеката Зринијана'' била преместувана неколку пати од кои долго време се наоѓала во замокот Битов (Ветов) во јужна Баварија, а конечно била купена во [[1893|1893 година]] од тогашната хрватска покраинска влада за 12.000 форинти и предадена на Националната и универзитетска библиотека во Загреб на чување, каде што стои и до ден денес, во колекцијата „Реткости“. Целиот нејзин фонд денес содржи фонд од 731 книга со непроценлива вредност, а за оваа библиотека пишувал и познатиот холандски научник [[Jakob Tollius|Јакоб Толиус]], кој го посетил Никола во неговиот замок во Чаковец и бил воодушевен од богатството на библиотеката и високото образование на Зрински. Во разговор со Јакоб Толиус за политичката ситуација во Хрватска, тој му спомнал '''''„'''Турците нема да претставуваат никаква закана за нашиот опстанок во иднина, а по повлекувањето на Турците, Виена и Венеција остануваат како опасни сили, непропорционално помоќни од Истанбул. Италијанските сили не доаѓаат предвид за нас, француската политика на кралот Луј XVI е нечесна и себична, а англискиот крал не е заинтересиран за Дунав. Не можеме да сметаме на никого освен на себеси.“'' Никола познавал и многу други европски научници, философи и други значајни личности од тоа време со кои бил во постојан контакт. Познатиот турски патописец и дипломат [[Евлија Челебија|Евлија Челебија,]] исто така, ги посетил Зрински во Чаковец. Во оригиналниот ракопис ''на Патеписот,'' Евлија Челебија напишал многу информации за Никола VII Зрински, за неговиот лик, воените подвизи, имотите на семејството Зрински и за почитта на Османлиите кон Зринските. === Победник во многу битки === Историјата на [[Зринското Кнежество|Зринското Кнежевство]] е обележана со постојани војни против Турците во кои банот Никола Зрински, заедно со својот брат Петар, успешно се борел против османлиската војска, и додека цела [[Европа]] ги славела, неискусниот и некомпетентен крал [[Леополд I (Свето Римско Царство)|Леополд I]] постојано ги опоменувал да ги остават Турците на мира и да „го почитуваат примирјето“. Во [[1660|1660 година]], Никола Зрински ја држел турската тврдина Канижа (денес Наѓканица во југозападна Унгарија) во „позиција на шах-мат“, но добил наредба да го запре [[Bitka kod Velike Kaniže 1660.|нападот]] и да ги повлече своите воини, па затоа, лут и разочаран, се повлекол во својот штаб во [[Чаковец]]. Сепак, во многу битки и помали престрелки, тој го победил непријателот нанесувајќи му болни удари. [[Податотека:Hrvaška-Valvasor.jpg|мини|300x300пкс|Карта на Хрватска за време на Никола Зрински]] ==== Битката кај Костајница во 1651 година. ==== Бидејќи [[Отоманско Царство|Османлиите]] често ја преминувале тогашната граница, напаѓајќи ја Хрватска со своите брзи коњи што ги носеле при ненадејни напади, Бан Никола повремено возвраќал, со цел да ги казни и заплаши и така во август [[1651|1651 година]], тој ја повел својата војска низ Сисак и Петриња до Костајница, каде што на левиот брег [[Уна (река)|на реката Уна]], спроти тврдината Костајница каде се водела отворена битка со турските сили, а турците немоќни да се спротистават на нападот на Хрватите, почнале панично да бегаат преку мостот за да се засолнат во тврдината. Гледајќи дека работите одат лошо, командантот на тврдината Костајница, Омер-ага, наредил да се изгради подвижен мост преку реката Уна, за да не можат војниците на Зрински да ја нападнат самата тврдина и така на овој начин, ги оставил своите војници кои сè уште биле на левиот брег на Уна на милост и немилост на Хрватите. Никола Зрински не ја нападнал самата тврдина на десниот брег на Уна, туку наредил походот да биде прекината и да се врати во Петриња, за да не биде обвинет за кршење на примирјето што било на сила во тоа време. Поразот на османлиската војска кај Костајник ги смирил нејзините агресивни команданти, а извесно време немало поголеми инциденти на тогашната граница. ==== Одбраната на тврдината Нови Зрин ==== Во [[1661|1661 година,]] Никола Зрински, со цел да ја зајакне одбраната од турската закана што доаѓала од унгарска страна, без дозвола од [[Виена|виенскиот]] двор, ја изградил величествената тврдина [[Нови Зрин]], во близина на устието на реките Мура и Драва, на самиот источен раб на [[Меѓимурска жупанија|Меѓумурската жупанија]] и со тој чин ги налутил Турците, кои реагирале со неколкукратен напад на тврдината, но бидејќи била добро бранета со поставени 24 топови на ѕидините и добро снабдена со залихи од барут, храна и други потребни работи, не можеле да ја освојат во првите неколку години. [[Податотека:Weltliche_Schatzkammer_Wien_(216)b.JPG|лево|мини|200x200пкс|Синџир од редот на „Витез на златното руно“ како што го примил Никола Зрински]] На [[13 август|13]] [[13 август|август]] [[1663|1663 година]] се случила една од главните [[Bitka za Novi Zrin 13. kolovoza 1663.|битки за тврдината Нови Зрин]] кога била нападната од околу 6.000 Османлии. Никола Зрински, кој лично ги предводел хрватските одбранбени единици, успеал да го одбие непријателот, а подоцна ги принудил и да се повлечат. Проценети загуби: османлиски сили 566, а хрватската војска 30. Тој август, Турците се обиделе да ја освојат тврдината уште двапати, но повторно без успех. Така на [[17 ноември|17]] [[17 ноември|ноември]] 1663 година [[Bitka za Novi Zrin 17. studenoga 1663.|Битката за тврдината Нови Зрин]] се одиграла повторно, а исходот од таа битка по втор пат бил поволен за хрватските бранители. Одбраната на Нови Зрин од страна на Никола, како и победата на Петар Зрински над Турците во битката кај Јурјеве Стијене во близина на Оточац, предизвикале восхит и еуфорија во [[Европа]], зголемувајќи ја славата на Зринските. Сепак, Нови Зрин не можел да издржи без целосна поддршка од кралот со што [[5 јуни|на 5]] [[5 јуни|јуни]] [[1664|1664 година]] голема турска војска, лично предводена од големиот [[везир]] [[Ќопрулу Фазил Ахмед-паша|Фазил Ахмед-паша]] (турски: ''Köprülü'' ), со помош [[Татари|на татарските]] сили, ја нападнала тврдината и по нешто повеќе од еден месец опсада успеала да ја освои, а веќе [[7 јули|на 7]] [[7 јули|јули]] 1664 година целосно да ја уништи. И покрај постојаните напори на Никола да го убеди главниот командант на хабсбуршката царска војска, Рајмунд Монтекуколи, да ги нападне Турците со сите расположиви сили (околу 30.000 војници стационирани на неколку километри од Нови Зрин) и да ја пробие опсадата, тој тоа го одбил бидејќи инструкциите што ги добил по неговото назначување биле дека може да интервенира само ако турскиот напредок навистина ја загрозува Виена, а тој ги нападнал само кога се движеле кон Виена. Сето ова предизвикало негодување кај Никола, а заедно со подоцнежните настани (неповолен мировен договор со Османлиите), влијаело врз создавањето на Зринско-Франкопанскиот заговор. ==== Мост Осиек – пресек на турската каротидна артерија ==== На почетокот на [[1664|1664 година]], со мудра и разработена воена стратегија и тактика, Никола Зрински, движејќи се кон исток, уништил неколку турски упоришта во тогаш окупирана [[Кралство Унгарија|Унгарија]] и пробил низ Барања освојувајќи ја Дарда, па сè до градот [[Осиек]], палејќи ја осјачката паланка, но не можел да го освои целиот град без топови, така на почетокот на февруари, тој ја извршил една од своите најспектакуларни акции, која одекнала низ цела Европа, кога го запалил и значително го оштетил познатиот дрвен Сулејманов мост преку реката Драва (и околните мочуришта), долг неколку километри, изграден во [[1566|1566 година]], кој ги поврзувал Осиек и Дарда во Барања. Турската војска го користела за да навлезе во Европа и да ги снабдува своите трупи,но по палењето оваа турска линија на живот била прекината за некое време. Николовиот ''„пробив до Осиек и палењето на Сулејмановиот мост денес се изучува како пример за воена акција со сите елементи на диверзија, што всушност е карактеристика на модерното војување“''. Поради неговите големи и брилијантни победи (зимскиот поход во јануари и февруари 1664 година), шпанскиот крал [[Филип IV (Шпанија)|Филип IV]] му ја доделил на Никола Зрински титулата „Витез на златното руно“ ''на'' ''20'' [[20 април|април]] [[20 април|1664]] година, а францускиот крал [[Луј XIV]] го наградил со 10.000 талери и му ја подарил познатата таписерија „Зринска армија“, дело на самиот мајстор Гобелен.<ref name="Branko Nadilo" /> === Бунтовник против Варшавскиот мир === [[Податотека:Kuršanečki_lug_-_Pogibija_Nikole_Zrinskog_(1664).jpg|мини|200x200пкс|Приказ на напад на дива свиња врз познатата хрватска бан во шума во близина на Куршанец]] На [[1 август|1]] [[1 август|август]] [[1664|1664 година]], Хабсбуршката царска војска, со помош на воени единици од некои европски земји, ги победила Турците кај [[Битка кај Сентготард (1664)|Сентготард]] ([[Унгарски јазик|унгарски]]:''Szentgotthárd'' ). Кралот Леополд I, сепак, не ја искористил оваа победа, туку склучил неповолен договор со непријателот познат како „срамниот Васварски мир“, со услови како Турците да се победници. Унгарските и хрватските класи не биле задоволни од исклучително лошите услови на овој мир, бидејќи Турците можеле да задржат сè што освоиле до тој момент, а бидејќи Виена ги спречувала законски да се борат за своите права преку политика, немало друга опција освен хрватските и унгарските водачи да се обединат и да ги остварат своите права со тоа што ќе се спротивстават на виенскиот двор, кој е познат како Зринско-франкопански заговор. Хрватските дисиденти биле предводени од Никола Зрински, додека Унгарците биле предводени од Франц ([[Унгарски јазик|унгарски]] : ''Ференц'') [[Franjo Wesselényi|Веселени]]. Бидејќи во тоа време францускиот крал [[Луј XIV]] бил во конфликт со виенскиот двор околу европската политика, се воделе преговори помеѓу бунтовниците и кралот за соработка, но на крајот тие не биле реализирани. === Смрт === [[18 ноември|На 18]] [[18 ноември|ноември]] [[1664|1664 година]] во бурните денови и недели што следеле по Вашварскиот мир во редовите на незадоволните, Никола починал под нејасни околности додека [[Лов|ловел]] дива свиња. Ова се случило во близина на меѓумурската населба Горњи Куршанец, јужно од Чаковец, во областа на ловиштето наречено Куршанечки луг. Постојат сомневања дека бил убиен по наредба на виенскиот двор, но сè било прикриено и претставено како смрт од ранета дива свиња. Со неговата смрт, Зринско-франкопанската завера го изгубила својот водач. [[Податотека:Spomenik_Nikoli_Zrinskom_iz_1728,_Gornji_Kuršanec_(Croatia).jpg|мини|267x267пкс|Обелиск во Горњи Куршанец во спомен на смртта на Никола]] Познатиот хрватски Бан бил погребан [[21 декември|на 21]] [[21 декември|декември]] [[1664|1664 година]] во семејната гробница Зрински во комплексот на манастирот Павлин во Света Јелена, место два километри северно од Чаковец. Погребната служба ја водеше загрепскиот епископ Петар Петретиќ, а говорот го одржа лепоглавскиот Павлин [[Ivan Kery|Иван Кери]]. Во својот погребен говор, Иван Кери го нарече Банот ''„утеха на Унгарија, светлина на Славонија, око на Хрватска, потпора на Далмација, срце на Европа, идол на државата, слава на христијанството, штит на империјата и најсилен заштитник на општото добро и пример за секој човечки потфат“''. Според секретарот на семејството Зрински, отец Марко Форстал, телото на починатиот „На ''21'' декември '', со свечен сјај, на погреб украсен со бројни воени знамиња и друг плен земен од непријателот, тој беше погребан во месинган саркофаг во гробницата на неговите татковци во Света Елена''.“ Во спомен на неговата трагична смрт на [[18 ноември|18]] [[18 ноември|ноември]] [[1994|1994 година]], во негова чест беше подигнат споменик во населбата Горњи Куршанец.  == Дела == * ''Adriai tengernek Syrenaia'', Виена, 1651 година, (препишан на хрватски: ''Сирени на Јадранското Море'', Венеција, 1660 година) Тој оставил во својот ракопис: * ''Ne bántsd a Magyart'' (Не допирајте Унгарец) * ''„Витез хаднаги“'' (Храбриот витез), збирка медитации за воената храброст * ''Mátyás király életéről valo elmélkedések'' (Размислување за животот на кралот Матијас) * ''Az török áfium ellen valo orvosságban'' (Лек против турски опиум) == Наследство и сеќавање == [[Податотека:Spomenik_Nikoli_Zrinskom_ČK.jpg|мини|267x267пкс|Споменик на главниот плоштад во Чаковец и влезот во паркот Зрински]] Во времето на неговата смрт, Никола Зрински од Чаковец бил на врвот на својата слава, а по неговата смрт, водството на заговорот го презеле други поединци (неговиот брат Петар Зрински и [[Фран Крсто Франкопан]], како и надбискупот на Острог, Ѓуро Липај, унгарскиот Палатин , Фрањо Веселени и Фрањо Надасди и Еразмо Татенбах). Неколку години подоцна, заговорот пропаднал ([[1670|1670–1671]]) и движењето целосно се распаднало. Сопругата на Никола, Софија, се преселила од Чаковец по неговата смрт, заедно со нивните две мали деца. Неговиот син Адам и ќерката Марија Катарина го продолжиле своето образование во Виена, а дури [[1681|во 1681 година]] Адам се вратил на семејниот имот во [[Меѓимурска жупанија|Меѓумурје]] и како и неговите предци, се приклучил во борбата против Турците. Како австриски офицер, бил убиен во [[Битка кај Сланкамен|битка]] со Турците во близина на Сланкамен [[19 август|на 19]] [[19 август|август]] [[1691|1691 година]], а некои историски извори велат дека всушност бил застрелан во грб од австриски војник. Бидејќи немал деца, оваа гранка на семејството Зрински исчезнала со неговата смрт. Само неговиот братучед Иван Антун Зрински, последниот машки потомок на познатото благородничко семејство на [[Зринското Кнежество|Зринското Кнежевство]], останал жив некое време, но бил обвинет за велепредавство во [[1683|1683 година]] и затворен. Откако поминал 20 години во австриските затвори, починал од пневмонија во [[Грац]], во тврдината Шлосберг, на [[11 ноември|11]] [[11 ноември|ноември]] [[1703|1703 година]]. Во чест на хрватскиот бан и поет Никола Зрински, кој бил крунисан [[1904|во 1904 година]], властите во тоа време подигнале величествен споменик висок околу осум метри на главниот плоштад во центарот на градот [[Чаковец]]. На врвот од споменикот, голем орел со раширени крилја стои на меч и лира, симболизирајќи го херојството и поезијата на Никола Зрински. == Галерија == <gallery> Податотека:Skrbnici_Nikole_Zrinskog_Čakovečkog.jpg|врска=Datoteka:Skrbnici_Nikole_Zrinskog_Čakovečkog.jpg|алт=Skrbnici Nikole Zrinskog Čakovečkog| Чувари на Никола Зрински од Чаковец Податотека:Szigeti_veszedelem_(1651).jpg|врска=Datoteka:Szigeti_veszedelem_(1651).jpg|алт=Groff Zrini Miklos: Adriai tengernek Syrenaia| Гроф Зрини Миклош: Адриаи тенгернек Сиренаја Податотека:Adrianskoga_mora_sirena.JPG|врска=Datoteka:Adrianskoga_mora_sirena.JPG|алт=Adrianskoga mora sirena| Сирени на Јадранското Море Податотека:Novi_Zrin.JPG|врска=Datoteka:Novi_Zrin.JPG|алт=Novi Zrin| Нов Зрин Податотека:Jan_Thomas_Portrait_of_Miklós_Zrínyi.jpg|врска=Datoteka:Jan_Thomas_Portrait_of_Miklós_Zrínyi.jpg|алт=Portret Nikole Zrinskoga (između 1662. i 1663., autor: (Jan Thomas van Ieperen)| Портрет на Никола Зрински (помеѓу 1662 и 1663 година, автор: (Јан Томас ван Иперен) Податотека:Osječki_most_sultana_Sulejmana.jpg|врска=Datoteka:Osječki_most_sultana_Sulejmana.jpg|алт=Osječki most sultana Sulejmana| Мостот Султан Сулејман во Осиек Податотека:Zimska_vojna_Nikole_Zrinskog_Čakovečkog_(1664.).jpg|врска=Datoteka:Zimska_vojna_Nikole_Zrinskog_Čakovečkog_(1664.).jpg|алт=Zimska vojna Nikole Zrinskog Čakovečkog (1664.)| Зимска војна на Никола Зрински Чаковец (1664) Податотека:Miklós_and_Péter_Zrínyi,_burning_of_the_bridge_at_Eszék.jpg|врска=Datoteka:Miklós_and_Péter_Zrínyi,_burning_of_the_bridge_at_Eszék.jpg|алт=Nikola i Petar Zrinski, spaljivanje osječkoga mosta (17. stoljeće, bakrorez, rad nepoznatoga autora)| Никола и Петар Зрински, го палат мостот во Осиек ( [[17 век]], бакрорез, дело на непознат автор) Податотека:Bitka_za_Kanižu_1664.jpg|врска=Datoteka:Bitka_za_Kanižu_1664.jpg|алт=Opsada Kaniže, svibanj 1664., pod vodstvom Nikole Zrinskoga, generala Wolfganga Juliusa Hohenlohe-Neuensteina i generala Petera Strozzija| Опсада на Канижа, мај 1664 година, предводена од Никола Зрински, генерал Волфганг Јулиус Хоенлое-Ноенштајн и генерал Петер Строци Податотека:350._obljetnica_smrti_-_Nikola_Zrinski_-_poprsje_u_Donjoj_Dubravi.jpg|врска=Datoteka:350._obljetnica_smrti_-_Nikola_Zrinski_-_poprsje_u_Donjoj_Dubravi.jpg|алт=Poprsje Nikole Zrinskoga u Donjoj Dubravi| Биста на Никола Зрински во Доња Дубрава Податотека:Nikola_Zrinski_Čakovečki_-_poprsje_u_Muzeju_Međimurja.jpg|врска=Datoteka:Nikola_Zrinski_Čakovečki_-_poprsje_u_Muzeju_Međimurja.jpg|алт=Nikola Zrinski Čakovečki (poprsje u Muzeju Međimurja)| Никола Зрински од Чаковец (биста во Музејот на Меѓумурје) Податотека:Bust_of_Miklós_Zrínyí_at_the_Miklós_Zrínyi_Military_Academy-2.jpg|врска=Datoteka:Bust_of_Miklós_Zrínyí_at_the_Miklós_Zrínyi_Military_Academy-2.jpg|алт=Poprsje Nikole Zrinskoga u Vojnoj akademiji Miklós Zrínyi, Budimpešta| Биста на Никола Зрински во Воената академија Миклош Зрињи, Будимпешта Податотека:Zrínyi_Miklós.jpg|врска=Datoteka:Zrínyi_Miklós.jpg|алт=Kip Nikole Zrinskoga (Muzej ratne povijesti u Budimpešti)| Статуа на Никола Зрински (Музеј на војната во Будимпешта) Податотека:Zrinska_garda_Čakovec_-_spomenik_Nikoli_Zrinskom_u_Donjoj_Dubravi.jpg|врска=Datoteka:Zrinska_garda_Čakovec_-_spomenik_Nikoli_Zrinskom_u_Donjoj_Dubravi.jpg|алт=Zrinska garda - povijesna vojna postrojba iz Čakovca kod spomenika Nikoli Zrinskom u Donjoj Dubravi| Зринска гарда - историска воена единица од Чаковец кај споменикот на Никола Зрински во Доња Дубрава Податотека:Muzej_Međimurja,_Čakovec_-_portreti_i_odjeća_Zrinskih.jpg|врска=Datoteka:Muzej_Međimurja,_Čakovec_-_portreti_i_odjeća_Zrinskih.jpg|алт=Portreti i odjeća Nikole i njegove supruge Marije Sofije Löbl| Портрети и облека на Никола и неговата сопруга Марија Софија Лебл Податотека:Poprsje_Nikole_Zrinskog_Čakovečkog_u_Gornjem_Kuršancu_(2024).jpg|врска=Datoteka:Poprsje_Nikole_Zrinskog_Čakovečkog_u_Gornjem_Kuršancu_(2024).jpg|алт=Poprsje svečano otkriveno 2024. godine u Gornjem Kuršancu, mjestu pogibije|Бистата беше свечено откриена во 2024 година во Горњи Куршанец, местото на смртта. </gallery> == Поврзано == * [[Петар Зрински]] * [[Зрински-Франкопански заговор]] * [[Никола IV Зрински|Никола Субиќ Зрински]] * [[Франкопани|Франкопанци]] == Белешки == # ↑1 ''"'''Pergošić, Ivanuš (Ivan),''' (...) U tiskari Jurja Zrinskog u Nedelišću objavio je ''Decretum koteroga je Verbeci Ištvan dijački popisal'' (1574), slobodni skraćeni hrvatski prijevod ''Tripartita'', sustavnoga prikaza običajnoga prava u Ugarskoj i Slavoniji, i prvu knjigu tiskanu na kajkavskome."''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://enciklopedija.hr/clanak/pergosic-ivanus|title=Pergošić, Ivanuš|work=Hrvatska enciklopedija|publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža|accessdate=26. kolovoza 2017.}}</ref> # ↑2 ''"Na mjestu ranjavanja Nikole VII. Zrinskog (...) je 1728. markiza Anna Maria Pignatelly Althan, vlasnica čakovečkih posjeda u 18. st. podigla spomenik u obliku obeliska, koji je premješten stvaranjem umjetnog jezera radi izgradnje hidroelektrane na Dravi. Replika obeliska nalazi se u središtu obližnjeg mjesta Gornji Kuršanec."'' Izvorni obelisk nalazi se u čakovečkom muzeju. == Извори == {{Наводи|30em}} == Надворешни врски == * Иве Мажуран, [https://www.scribd.com/doc/13053124/Ive-MazuranPovijest-Hrvatske-Od-1518-Stoljeca ''Хрватска историја од 15''] [https://www.scribd.com/doc/13053124/Ive-MazuranPovijest-Hrvatske-Od-1518-Stoljeca ''до 18 век''] * Ивана Сабљак, [https://www.matica.hr/vijenac/349/dva-brata-i-jedna-sirena-5748/ ''По повод 660 години од евидентирањето на името на благородничкото семејство Зрински.''] [https://www.matica.hr/vijenac/349/dva-brata-i-jedna-sirena-5748/ ''Двајца браќа и една сирена''], ''Вијенац'', бр. 349, 19 јули 2007 година. * Хрвоје Петриќ, [https://vojnapovijest.vecernji.hr/vojna-povijest/utvrda-novi-zrin-1661-1664-1412208 ''тврдина Нови Зрин (1661 – 1664)''], vojnapovijest.vecernji.hr, 24 јуни 2020 година. [[Категорија:Витези на Златното Руно]] [[Категорија:Луѓе од Чаковец]] [[Категорија:Банови на Хрватска]] lfkejdi40yguqp6hyjfmzpy5d0wdw35 5539127 5539126 2026-04-15T09:09:14Z BosaFi 115936 /* Мост Осиек – пресек на турската каротидна артерија */ 5539127 wikitext text/x-wiki '''Никола VII Зрински''' ([[Унгарски јазик|унгарски]]: Zrínyi Miklós; [[Чаковец]], [[1 мај]] [[1620]] – Горњи Куршанец [[18 ноември]] [[1664]]) – [[Хрватска|хрватски]] [[Бан (титула)|бан]], војсководец и [[поет]]. == Биографија == Грофот Никола Зрински бил [[Хрватска|хрватски]] [[Бан (титула)|бан]] од [[1647]] до [[1664|1664 година.]] Бидејќи бил роден во Чаковец каде што поминал голем дел од својот живот, некои историчари го нарекуваат и Никола Зрински од Чаковец. Во генеалогијата на целото семејство [[Зринското Кнежество|кнезови Зрински]], кое било многу моќно и влијателно во средновековното Хрватско-унгарско кралство, а подоцна и во Хрватска како дел од Хабсбуршката монархија, тој бил седми по ред со тоа име, па затоа некои го нарекуваат и како '''Никола VII''' '''Зрински,''' а во некои текстови е наречен и Никола Зрински Помладиот. === Семејство и воспитување === Никола Зрински е правнук [[Никола IV Зрински|на Никола Шубиќ Зрински]], кој бил херој на Сигет и внук [[Јурај IV Зрински|на Јурај IV]] [[Јурај IV Зрински|Зрински]], кој ја отпечатил познатата книга Декретум во Неделишче во [[1574|1574 година]], ''која ја составила Вербеца Иштван, студентка.'' Таткото на Никола, Бан Јурај В. Зрински, починал [[28 декември|на 28]] [[28 декември|декември]] [[1626|1626 година]] во воен логор во Пожун (денешна [[Братислава]], [[Словачка]]), каде што учествувал со својата единица во [[Триесетгодишна војна|Триесетгодишната војна]]. Историските извори велат дека бил отруен по наредба на австрискиот царски генерал Албрехт фон Валенштајн, по вербален спор меѓу нив. Мајката на Никола, грофицата Магдалена Зринска, родена [[Széchy|Сечи]], подоцна се преомажила за баронот Никола II ''од'' Малакочи од [[Суседград]], а за Никола и неговиот брат Петар се грижеле неколку значајни личности во текот на нивната младост, вклучувајќи го и епископот на Загреб , Петар Домитровиќ од [[1611]] до [[1628|1628 година]], како и надбискупот на Острог, Петар Пазмани. Првично, за браќата се грижеле протонотариусот Стјепан Патачиќ и епископот на Загреб, Петар Домитровиќ, а откако двајцата старатели починале набргу потоа, работата ја презел четиричлен комитет, чиј директен старател бил Фрањо Батјани, внукот на Никола IV од Зринска. И двајцата студирале кај [[Исусовци|језуитите]] во [[Грац]] во периодот од [[1630]] до [[1634|1634 година]], а подоцна во [[Трнава]] во Словачка од 1634 до [[1636|1636 година]] каде на језуитскиот колеџ во Трнава, Никола дипломирал реторика во 1636 година.<ref name="he">{{Наведена мрежна страница|url=https://enciklopedija.hr/clanak/zrinski-nikola-vii|title=Zrinski, Nikola VII.|work=Hrvatska enciklopedija|publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža|accessdate=26. kolovoza 2017.}}</ref> По нивното образование, Никола и Петар Зрински отпатувале во [[Италија|Италија,]] каде што биле примени од папата [[Папа Урбан VII|Урбан VII.]]<ref name="he" /> Тие зборувале најмалку шест јазици од кои [[Хрватски јазик|хрватски]], [[Германски јазик|германски]], унгарски, [[Латински јазик|латински]], [[Турски јазик|турски]] и [[Италијански јазик|италијански]]. === Млад воин === Во [[1637|1637 година,]] Николај се вратил во својот имот во Меѓумурје, во [[Чаковска тврдина]] каде учествувал во [[Триесетгодишна војна|Триесетгодишната војна]] во [[1642]],[[1643]], [[1644]] и [[1646|1646 година.]] Прво учество му било во септември [[1642|1642 година]] со единица од 500 коњаници, а во [[1644|1644 година]] им се придружил со уште 500 коњаници. Во [[1646|1646 година]] на покана од кралот тој се приклучил со 300 поданици на војската на хрватскиот бан и повторно за последен пат учествувал во Триесетгодишната војна. Потоа се истакнал во битките против Швеѓаните и нивниот сојузник Георги I Ракочи, доаѓајќи му на помош на кралот во градот Скалица и нанесувајќи им тешки загуби.<ref name="glas-koncila.hr" /> На [[26 јануари|26]] [[26 јануари|јануари]] 1646 година, станал генерал-мајор (генерал Фелдвахтмајстер),<ref name="glas-koncila.hr" /> а поради неговиот покажан хероизам и воена вештина, кралот Фердинанд III го назначил за „Генерал на сите Хрвати“<ref name="he"/>(лат. ''Croatorum omnium generalis'') во [[1647|1647 година]],<ref>{{De}} [http://www.biolex.ios-regensburg.de/BioLexViewview.php?ID=1905 Zrinski, Nikola Graf], www.biolex.ios-regensburg.de, pristupljeno 26. </ref> а [[27 декември|на 27]] [[27 декември|декември]] истата година, [[Бан (титула)|за Бан]] на Хрватска. Тој бил назначен за Бан на Хрватска на седницата на Хрватскиот парламент во [[Вараждин]] [[14 јануари|на 14]] [[14 јануари|јануари]] [[1649|1649 година]]. [[Податотека:Löbl_Mária_Zsófia.jpg|мини|248x248пкс|Втората сопруга на Никола, Марија Софија Лебл]] [[17 септември|На 17]] [[17 септември|септември]] [[1645|1645 година]], Никола се оженил со грофицата Марија Еузебија Драшковиќ, ќерка на Гашпар II Драшковиќ и член на [[Љутомерската гранка]] на тоа семејство, но таа по неколку години починала. На [[30 април|30]] [[30 април|април]] [[1652|1652 година]], Никола се преженил во Виена за бароницата Марија Софија Лебл со која имале четири деца, од кои две починале многу млади, а две го надживеале својот татко. Тоа биле ќерката Марија Катарина и синот Адам. === Унгарски поет === Освен што успешно војувал против [[Отоманско Царство|Турците]] бил и многу мудар политичар и интелектуалец кој напишал голем број значајни литературни дела, меѓу кои едно од најпознатите е големата книга лирска поезија објавена во [[Виена]] во [[1651|1651 година]] под наслов ''Adriai tengernek Syrenaia'' ([[Сирена на Јадранското Море]]), која била преведена од [[Унгарски јазик|унгарски]] на [[хрватски јазик]] од неговиот брат Петар и објавена во [[Венеција]] во [[1660|1660 година]]. Во книгата ''Adrianskoga mora sirena,'' покрај ''Обсида Сигецка'' како главна содржина на поемата, има и голем број лирски песни - идили, епиграми за хероите од Сигет, поема за Христос и ''„последната поема „Испивање“ во која Никола, како поет на оригиналот, зборува за својот сопствен воинствен хабитус“''. Тој е исто така автор на првиот еп на унгарски јазик, ''[[Падот на Сигет]]'', напишан во 1647/48 година. Во [[Унгарија|Унгарија,]] Никола Зрински се смета за најголема фигура на унгарската барокна литература. === Хрватот пред сè === Сепак, самиот Никола Зрински се сметал себеси [[Хрвати|за Хрват]], како што напишал во писмо до својот пријател, загрепскиот заменик-жупан Иван пл. Ручиќ во [[1659|1659 година]], кое ја содржи и познатата реченица '''''„Ego mihi conscius aliter sum, etenim non degenerem me Croatam et quidem Zrinium esse scio“''''', што се преведува како: ''„Инаку, свесен сум, навистина знам и нема да кријам дека сум Хрват, и тоа Зрински“''. Хрватско-унгарски поет, но и човек кој на зората на европската ера на будење на националната свест и почетокот на аспирациите за национални држави, го посвети својот живот на зачувување на европската и христијанската цивилизација, но и на благосостојбата на својот народ. Сепак, тој бил вмешан и во политички интриги на своето време, кои имаа малку заедничко со неговите идеали, и може да се смета за трагична личност во хрватската историја. Истата година, 1659 година, Никола Зрински основал францискански манастир во Чаковец и ги довел францисканците од хрватската покраина Свети Ладислав (а не францисканците од унгарската покраина Света Марија). Во [[2009|2009 година]] се слави 350-годишнината од доаѓањето на францисканскиот ред во [[Чаковец]]. === Библиотека === Како учен човек, Никола поседувал голема и богата библиотека во својот замок во Чаковец, која во професионалните кругови е позната уште како ''[[Библиотека Зринијана]]''. Се смета дека библиотеката е основана многу порано, во текот на 16 век, а можеби и порано, но официјалниот почеток на создавањето на библиотеката се смета за [[1662|1662 година]], а за нејзин основач се смета банот и поетот Никола. Кога нејзиниот сопственик организирал професионална класификација на книги и создал библиотечен каталог со наслов лат. ''Catalogum omnium librorum bibliothecae csaktorniensis excellentissimi atque illustrissimi domini comitis Nicolai a Zrino nan.'' ''Anno Domini 1662. die 10. octobris''. Овој каталог, замислен од самиот Никола Зрински кој бил напишан на латински и е сметан за од исклучителна реткост и вредност кој за среќа е зачуван до ден-денес. [[Податотека:Nikola_Zrinski_Čakovečki.JPG|лево|мини|272x272пкс|Никола Зрински (дело на германскиот сликар [[Johann Franz Hoffmann|Јохан Франц Хофман]] )]] Познатата збирка книги од Чаковец на Никола Зрински е зачувана речиси на чудесен начин. Оваа највредна хрватска библиотека од постариот период е спасена од комбинација на интересни околности. Наводно по ненадејната смрт на Бан Никола, библиотеката ја наследил неговиот син Адам, кој немал ни две години, а кој се преселил од Чаковец со сестра му и мајка му Марија Софија и малку подоцна. Таа решила да ги земе собраните книги со себе кога го напуштила Чаковец по смртта на нејзиниот сопруг и на овој начин, била спречена опасноста од ограбување на библиотеката, што следела по погубувањето на чичкото на Адам, Петар Зрински, Нов Град во Виена во [[1671|1671 година]]. Потоа, по неуспехот на заговорот Зрински-Франкопан, по царска наредба, целиот имот на Зрински бил конфискуван, а имотите опустошени. За време на животот на Адам, како и по неговата смрт, ''Библиотеката Зринијана'' била преместувана неколку пати од кои долго време се наоѓала во замокот Битов (Ветов) во јужна Баварија, а конечно била купена во [[1893|1893 година]] од тогашната хрватска покраинска влада за 12.000 форинти и предадена на Националната и универзитетска библиотека во Загреб на чување, каде што стои и до ден денес, во колекцијата „Реткости“. Целиот нејзин фонд денес содржи фонд од 731 книга со непроценлива вредност, а за оваа библиотека пишувал и познатиот холандски научник [[Jakob Tollius|Јакоб Толиус]], кој го посетил Никола во неговиот замок во Чаковец и бил воодушевен од богатството на библиотеката и високото образование на Зрински. Во разговор со Јакоб Толиус за политичката ситуација во Хрватска, тој му спомнал '''''„'''Турците нема да претставуваат никаква закана за нашиот опстанок во иднина, а по повлекувањето на Турците, Виена и Венеција остануваат како опасни сили, непропорционално помоќни од Истанбул. Италијанските сили не доаѓаат предвид за нас, француската политика на кралот Луј XVI е нечесна и себична, а англискиот крал не е заинтересиран за Дунав. Не можеме да сметаме на никого освен на себеси.“'' Никола познавал и многу други европски научници, философи и други значајни личности од тоа време со кои бил во постојан контакт. Познатиот турски патописец и дипломат [[Евлија Челебија|Евлија Челебија,]] исто така, ги посетил Зрински во Чаковец. Во оригиналниот ракопис ''на Патеписот,'' Евлија Челебија напишал многу информации за Никола VII Зрински, за неговиот лик, воените подвизи, имотите на семејството Зрински и за почитта на Османлиите кон Зринските. === Победник во многу битки === Историјата на [[Зринското Кнежество|Зринското Кнежевство]] е обележана со постојани војни против Турците во кои банот Никола Зрински, заедно со својот брат Петар, успешно се борел против османлиската војска, и додека цела [[Европа]] ги славела, неискусниот и некомпетентен крал [[Леополд I (Свето Римско Царство)|Леополд I]] постојано ги опоменувал да ги остават Турците на мира и да „го почитуваат примирјето“. Во [[1660|1660 година]], Никола Зрински ја држел турската тврдина Канижа (денес Наѓканица во југозападна Унгарија) во „позиција на шах-мат“, но добил наредба да го запре [[Bitka kod Velike Kaniže 1660.|нападот]] и да ги повлече своите воини, па затоа, лут и разочаран, се повлекол во својот штаб во [[Чаковец]]. Сепак, во многу битки и помали престрелки, тој го победил непријателот нанесувајќи му болни удари. [[Податотека:Hrvaška-Valvasor.jpg|мини|300x300пкс|Карта на Хрватска за време на Никола Зрински]] ==== Битката кај Костајница во 1651 година. ==== Бидејќи [[Отоманско Царство|Османлиите]] често ја преминувале тогашната граница, напаѓајќи ја Хрватска со своите брзи коњи што ги носеле при ненадејни напади, Бан Никола повремено возвраќал, со цел да ги казни и заплаши и така во август [[1651|1651 година]], тој ја повел својата војска низ Сисак и Петриња до Костајница, каде што на левиот брег [[Уна (река)|на реката Уна]], спроти тврдината Костајница каде се водела отворена битка со турските сили, а турците немоќни да се спротистават на нападот на Хрватите, почнале панично да бегаат преку мостот за да се засолнат во тврдината. Гледајќи дека работите одат лошо, командантот на тврдината Костајница, Омер-ага, наредил да се изгради подвижен мост преку реката Уна, за да не можат војниците на Зрински да ја нападнат самата тврдина и така на овој начин, ги оставил своите војници кои сè уште биле на левиот брег на Уна на милост и немилост на Хрватите. Никола Зрински не ја нападнал самата тврдина на десниот брег на Уна, туку наредил походот да биде прекината и да се врати во Петриња, за да не биде обвинет за кршење на примирјето што било на сила во тоа време. Поразот на османлиската војска кај Костајник ги смирил нејзините агресивни команданти, а извесно време немало поголеми инциденти на тогашната граница. ==== Одбраната на тврдината Нови Зрин ==== Во [[1661|1661 година,]] Никола Зрински, со цел да ја зајакне одбраната од турската закана што доаѓала од унгарска страна, без дозвола од [[Виена|виенскиот]] двор, ја изградил величествената тврдина [[Нови Зрин]], во близина на устието на реките Мура и Драва, на самиот источен раб на [[Меѓимурска жупанија|Меѓумурската жупанија]] и со тој чин ги налутил Турците, кои реагирале со неколкукратен напад на тврдината, но бидејќи била добро бранета со поставени 24 топови на ѕидините и добро снабдена со залихи од барут, храна и други потребни работи, не можеле да ја освојат во првите неколку години. [[Податотека:Weltliche_Schatzkammer_Wien_(216)b.JPG|лево|мини|200x200пкс|Синџир од редот на „Витез на златното руно“ како што го примил Никола Зрински]] На [[13 август|13]] [[13 август|август]] [[1663|1663 година]] се случила една од главните [[Bitka za Novi Zrin 13. kolovoza 1663.|битки за тврдината Нови Зрин]] кога била нападната од околу 6.000 Османлии. Никола Зрински, кој лично ги предводел хрватските одбранбени единици, успеал да го одбие непријателот, а подоцна ги принудил и да се повлечат. Проценети загуби: османлиски сили 566, а хрватската војска 30. Тој август, Турците се обиделе да ја освојат тврдината уште двапати, но повторно без успех. Така на [[17 ноември|17]] [[17 ноември|ноември]] 1663 година [[Bitka za Novi Zrin 17. studenoga 1663.|Битката за тврдината Нови Зрин]] се одиграла повторно, а исходот од таа битка по втор пат бил поволен за хрватските бранители. Одбраната на Нови Зрин од страна на Никола, како и победата на Петар Зрински над Турците во битката кај Јурјеве Стијене во близина на Оточац, предизвикале восхит и еуфорија во [[Европа]], зголемувајќи ја славата на Зринските. Сепак, Нови Зрин не можел да издржи без целосна поддршка од кралот со што [[5 јуни|на 5]] [[5 јуни|јуни]] [[1664|1664 година]] голема турска војска, лично предводена од големиот [[везир]] [[Ќопрулу Фазил Ахмед-паша|Фазил Ахмед-паша]] (турски: ''Köprülü'' ), со помош [[Татари|на татарските]] сили, ја нападнала тврдината и по нешто повеќе од еден месец опсада успеала да ја освои, а веќе [[7 јули|на 7]] [[7 јули|јули]] 1664 година целосно да ја уништи. И покрај постојаните напори на Никола да го убеди главниот командант на хабсбуршката царска војска, Рајмунд Монтекуколи, да ги нападне Турците со сите расположиви сили (околу 30.000 војници стационирани на неколку километри од Нови Зрин) и да ја пробие опсадата, тој тоа го одбил бидејќи инструкциите што ги добил по неговото назначување биле дека може да интервенира само ако турскиот напредок навистина ја загрозува Виена, а тој ги нападнал само кога се движеле кон Виена. Сето ова предизвикало негодување кај Никола, а заедно со подоцнежните настани (неповолен мировен договор со Османлиите), влијаело врз создавањето на Зринско-Франкопанскиот заговор. ==== Мост Осиек – пресек на турската каротидна артерија ==== На почетокот на [[1664|1664 година]], со мудра и разработена воена стратегија и тактика, Никола Зрински, движејќи се кон исток, уништил неколку турски упоришта во тогаш окупирана [[Кралство Унгарија|Унгарија]] и пробил низ Барања освојувајќи ја Дарда, па сè до градот [[Осиек]], палејќи ја осјачката паланка, но не можел да го освои целиот град без топови, така на почетокот на февруари, тој ја извршил една од своите најспектакуларни акции, која одекнала низ цела Европа, кога го запалил и значително го оштетил познатиот дрвен Сулејманов мост преку реката Драва (и околните мочуришта), долг неколку километри, изграден во [[1566|1566 година]], кој ги поврзувал Осиек и Дарда во Барања. Турската војска го користела за да навлезе во Европа и да ги снабдува своите трупи,но по палењето оваа турска линија на живот била прекината за некое време. Николовиот ''„пробив до Осиек и палењето на Сулејмановиот мост денес се изучува како пример за воена акција со сите елементи на диверзија, што всушност е карактеристика на модерното војување“''. Поради неговите големи и брилијантни победи (зимскиот поход во јануари и февруари 1664 година), шпанскиот крал [[Филип IV (Шпанија)|Филип IV]] му ја доделил на Никола Зрински титулата „Витез на златното руно“ ''на'' ''20'' [[20 април|април]] [[20 април|1664]] година, а францускиот крал [[Луј XIV]] го наградил со 10.000 талери и му ја подарил познатата таписерија „Зринска армија“, дело на самиот мајстор Гобелен. === Бунтовник против Варшавскиот мир === [[Податотека:Kuršanečki_lug_-_Pogibija_Nikole_Zrinskog_(1664).jpg|мини|200x200пкс|Приказ на напад на дива свиња врз познатата хрватска бан во шума во близина на Куршанец]] На [[1 август|1]] [[1 август|август]] [[1664|1664 година]], Хабсбуршката царска војска, со помош на воени единици од некои европски земји, ги победила Турците кај [[Битка кај Сентготард (1664)|Сентготард]] ([[Унгарски јазик|унгарски]]:''Szentgotthárd'' ). Кралот Леополд I, сепак, не ја искористил оваа победа, туку склучил неповолен договор со непријателот познат како „срамниот Васварски мир“, со услови како Турците да се победници. Унгарските и хрватските класи не биле задоволни од исклучително лошите услови на овој мир, бидејќи Турците можеле да задржат сè што освоиле до тој момент, а бидејќи Виена ги спречувала законски да се борат за своите права преку политика, немало друга опција освен хрватските и унгарските водачи да се обединат и да ги остварат своите права со тоа што ќе се спротивстават на виенскиот двор, кој е познат како Зринско-франкопански заговор. Хрватските дисиденти биле предводени од Никола Зрински, додека Унгарците биле предводени од Франц ([[Унгарски јазик|унгарски]] : ''Ференц'') [[Franjo Wesselényi|Веселени]]. Бидејќи во тоа време францускиот крал [[Луј XIV]] бил во конфликт со виенскиот двор околу европската политика, се воделе преговори помеѓу бунтовниците и кралот за соработка, но на крајот тие не биле реализирани. === Смрт === [[18 ноември|На 18]] [[18 ноември|ноември]] [[1664|1664 година]] во бурните денови и недели што следеле по Вашварскиот мир во редовите на незадоволните, Никола починал под нејасни околности додека [[Лов|ловел]] дива свиња. Ова се случило во близина на меѓумурската населба Горњи Куршанец, јужно од Чаковец, во областа на ловиштето наречено Куршанечки луг. Постојат сомневања дека бил убиен по наредба на виенскиот двор, но сè било прикриено и претставено како смрт од ранета дива свиња. Со неговата смрт, Зринско-франкопанската завера го изгубила својот водач. [[Податотека:Spomenik_Nikoli_Zrinskom_iz_1728,_Gornji_Kuršanec_(Croatia).jpg|мини|267x267пкс|Обелиск во Горњи Куршанец во спомен на смртта на Никола]] Познатиот хрватски Бан бил погребан [[21 декември|на 21]] [[21 декември|декември]] [[1664|1664 година]] во семејната гробница Зрински во комплексот на манастирот Павлин во Света Јелена, место два километри северно од Чаковец. Погребната служба ја водеше загрепскиот епископ Петар Петретиќ, а говорот го одржа лепоглавскиот Павлин [[Ivan Kery|Иван Кери]]. Во својот погребен говор, Иван Кери го нарече Банот ''„утеха на Унгарија, светлина на Славонија, око на Хрватска, потпора на Далмација, срце на Европа, идол на државата, слава на христијанството, штит на империјата и најсилен заштитник на општото добро и пример за секој човечки потфат“''. Според секретарот на семејството Зрински, отец Марко Форстал, телото на починатиот „На ''21'' декември '', со свечен сјај, на погреб украсен со бројни воени знамиња и друг плен земен од непријателот, тој беше погребан во месинган саркофаг во гробницата на неговите татковци во Света Елена''.“ Во спомен на неговата трагична смрт на [[18 ноември|18]] [[18 ноември|ноември]] [[1994|1994 година]], во негова чест беше подигнат споменик во населбата Горњи Куршанец.  == Дела == * ''Adriai tengernek Syrenaia'', Виена, 1651 година, (препишан на хрватски: ''Сирени на Јадранското Море'', Венеција, 1660 година) Тој оставил во својот ракопис: * ''Ne bántsd a Magyart'' (Не допирајте Унгарец) * ''„Витез хаднаги“'' (Храбриот витез), збирка медитации за воената храброст * ''Mátyás király életéről valo elmélkedések'' (Размислување за животот на кралот Матијас) * ''Az török áfium ellen valo orvosságban'' (Лек против турски опиум) == Наследство и сеќавање == [[Податотека:Spomenik_Nikoli_Zrinskom_ČK.jpg|мини|267x267пкс|Споменик на главниот плоштад во Чаковец и влезот во паркот Зрински]] Во времето на неговата смрт, Никола Зрински од Чаковец бил на врвот на својата слава, а по неговата смрт, водството на заговорот го презеле други поединци (неговиот брат Петар Зрински и [[Фран Крсто Франкопан]], како и надбискупот на Острог, Ѓуро Липај, унгарскиот Палатин , Фрањо Веселени и Фрањо Надасди и Еразмо Татенбах). Неколку години подоцна, заговорот пропаднал ([[1670|1670–1671]]) и движењето целосно се распаднало. Сопругата на Никола, Софија, се преселила од Чаковец по неговата смрт, заедно со нивните две мали деца. Неговиот син Адам и ќерката Марија Катарина го продолжиле своето образование во Виена, а дури [[1681|во 1681 година]] Адам се вратил на семејниот имот во [[Меѓимурска жупанија|Меѓумурје]] и како и неговите предци, се приклучил во борбата против Турците. Како австриски офицер, бил убиен во [[Битка кај Сланкамен|битка]] со Турците во близина на Сланкамен [[19 август|на 19]] [[19 август|август]] [[1691|1691 година]], а некои историски извори велат дека всушност бил застрелан во грб од австриски војник. Бидејќи немал деца, оваа гранка на семејството Зрински исчезнала со неговата смрт. Само неговиот братучед Иван Антун Зрински, последниот машки потомок на познатото благородничко семејство на [[Зринското Кнежество|Зринското Кнежевство]], останал жив некое време, но бил обвинет за велепредавство во [[1683|1683 година]] и затворен. Откако поминал 20 години во австриските затвори, починал од пневмонија во [[Грац]], во тврдината Шлосберг, на [[11 ноември|11]] [[11 ноември|ноември]] [[1703|1703 година]]. Во чест на хрватскиот бан и поет Никола Зрински, кој бил крунисан [[1904|во 1904 година]], властите во тоа време подигнале величествен споменик висок околу осум метри на главниот плоштад во центарот на градот [[Чаковец]]. На врвот од споменикот, голем орел со раширени крилја стои на меч и лира, симболизирајќи го херојството и поезијата на Никола Зрински. == Галерија == <gallery> Податотека:Skrbnici_Nikole_Zrinskog_Čakovečkog.jpg|врска=Datoteka:Skrbnici_Nikole_Zrinskog_Čakovečkog.jpg|алт=Skrbnici Nikole Zrinskog Čakovečkog| Чувари на Никола Зрински од Чаковец Податотека:Szigeti_veszedelem_(1651).jpg|врска=Datoteka:Szigeti_veszedelem_(1651).jpg|алт=Groff Zrini Miklos: Adriai tengernek Syrenaia| Гроф Зрини Миклош: Адриаи тенгернек Сиренаја Податотека:Adrianskoga_mora_sirena.JPG|врска=Datoteka:Adrianskoga_mora_sirena.JPG|алт=Adrianskoga mora sirena| Сирени на Јадранското Море Податотека:Novi_Zrin.JPG|врска=Datoteka:Novi_Zrin.JPG|алт=Novi Zrin| Нов Зрин Податотека:Jan_Thomas_Portrait_of_Miklós_Zrínyi.jpg|врска=Datoteka:Jan_Thomas_Portrait_of_Miklós_Zrínyi.jpg|алт=Portret Nikole Zrinskoga (između 1662. i 1663., autor: (Jan Thomas van Ieperen)| Портрет на Никола Зрински (помеѓу 1662 и 1663 година, автор: (Јан Томас ван Иперен) Податотека:Osječki_most_sultana_Sulejmana.jpg|врска=Datoteka:Osječki_most_sultana_Sulejmana.jpg|алт=Osječki most sultana Sulejmana| Мостот Султан Сулејман во Осиек Податотека:Zimska_vojna_Nikole_Zrinskog_Čakovečkog_(1664.).jpg|врска=Datoteka:Zimska_vojna_Nikole_Zrinskog_Čakovečkog_(1664.).jpg|алт=Zimska vojna Nikole Zrinskog Čakovečkog (1664.)| Зимска војна на Никола Зрински Чаковец (1664) Податотека:Miklós_and_Péter_Zrínyi,_burning_of_the_bridge_at_Eszék.jpg|врска=Datoteka:Miklós_and_Péter_Zrínyi,_burning_of_the_bridge_at_Eszék.jpg|алт=Nikola i Petar Zrinski, spaljivanje osječkoga mosta (17. stoljeće, bakrorez, rad nepoznatoga autora)| Никола и Петар Зрински, го палат мостот во Осиек ( [[17 век]], бакрорез, дело на непознат автор) Податотека:Bitka_za_Kanižu_1664.jpg|врска=Datoteka:Bitka_za_Kanižu_1664.jpg|алт=Opsada Kaniže, svibanj 1664., pod vodstvom Nikole Zrinskoga, generala Wolfganga Juliusa Hohenlohe-Neuensteina i generala Petera Strozzija| Опсада на Канижа, мај 1664 година, предводена од Никола Зрински, генерал Волфганг Јулиус Хоенлое-Ноенштајн и генерал Петер Строци Податотека:350._obljetnica_smrti_-_Nikola_Zrinski_-_poprsje_u_Donjoj_Dubravi.jpg|врска=Datoteka:350._obljetnica_smrti_-_Nikola_Zrinski_-_poprsje_u_Donjoj_Dubravi.jpg|алт=Poprsje Nikole Zrinskoga u Donjoj Dubravi| Биста на Никола Зрински во Доња Дубрава Податотека:Nikola_Zrinski_Čakovečki_-_poprsje_u_Muzeju_Međimurja.jpg|врска=Datoteka:Nikola_Zrinski_Čakovečki_-_poprsje_u_Muzeju_Međimurja.jpg|алт=Nikola Zrinski Čakovečki (poprsje u Muzeju Međimurja)| Никола Зрински од Чаковец (биста во Музејот на Меѓумурје) Податотека:Bust_of_Miklós_Zrínyí_at_the_Miklós_Zrínyi_Military_Academy-2.jpg|врска=Datoteka:Bust_of_Miklós_Zrínyí_at_the_Miklós_Zrínyi_Military_Academy-2.jpg|алт=Poprsje Nikole Zrinskoga u Vojnoj akademiji Miklós Zrínyi, Budimpešta| Биста на Никола Зрински во Воената академија Миклош Зрињи, Будимпешта Податотека:Zrínyi_Miklós.jpg|врска=Datoteka:Zrínyi_Miklós.jpg|алт=Kip Nikole Zrinskoga (Muzej ratne povijesti u Budimpešti)| Статуа на Никола Зрински (Музеј на војната во Будимпешта) Податотека:Zrinska_garda_Čakovec_-_spomenik_Nikoli_Zrinskom_u_Donjoj_Dubravi.jpg|врска=Datoteka:Zrinska_garda_Čakovec_-_spomenik_Nikoli_Zrinskom_u_Donjoj_Dubravi.jpg|алт=Zrinska garda - povijesna vojna postrojba iz Čakovca kod spomenika Nikoli Zrinskom u Donjoj Dubravi| Зринска гарда - историска воена единица од Чаковец кај споменикот на Никола Зрински во Доња Дубрава Податотека:Muzej_Međimurja,_Čakovec_-_portreti_i_odjeća_Zrinskih.jpg|врска=Datoteka:Muzej_Međimurja,_Čakovec_-_portreti_i_odjeća_Zrinskih.jpg|алт=Portreti i odjeća Nikole i njegove supruge Marije Sofije Löbl| Портрети и облека на Никола и неговата сопруга Марија Софија Лебл Податотека:Poprsje_Nikole_Zrinskog_Čakovečkog_u_Gornjem_Kuršancu_(2024).jpg|врска=Datoteka:Poprsje_Nikole_Zrinskog_Čakovečkog_u_Gornjem_Kuršancu_(2024).jpg|алт=Poprsje svečano otkriveno 2024. godine u Gornjem Kuršancu, mjestu pogibije|Бистата беше свечено откриена во 2024 година во Горњи Куршанец, местото на смртта. </gallery> == Поврзано == * [[Петар Зрински]] * [[Зрински-Франкопански заговор]] * [[Никола IV Зрински|Никола Субиќ Зрински]] * [[Франкопани|Франкопанци]] == Белешки == # ↑1 ''"'''Pergošić, Ivanuš (Ivan),''' (...) U tiskari Jurja Zrinskog u Nedelišću objavio je ''Decretum koteroga je Verbeci Ištvan dijački popisal'' (1574), slobodni skraćeni hrvatski prijevod ''Tripartita'', sustavnoga prikaza običajnoga prava u Ugarskoj i Slavoniji, i prvu knjigu tiskanu na kajkavskome."''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://enciklopedija.hr/clanak/pergosic-ivanus|title=Pergošić, Ivanuš|work=Hrvatska enciklopedija|publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža|accessdate=26. kolovoza 2017.}}</ref> # ↑2 ''"Na mjestu ranjavanja Nikole VII. Zrinskog (...) je 1728. markiza Anna Maria Pignatelly Althan, vlasnica čakovečkih posjeda u 18. st. podigla spomenik u obliku obeliska, koji je premješten stvaranjem umjetnog jezera radi izgradnje hidroelektrane na Dravi. Replika obeliska nalazi se u središtu obližnjeg mjesta Gornji Kuršanec."'' Izvorni obelisk nalazi se u čakovečkom muzeju. == Извори == {{Наводи|30em}} == Надворешни врски == * Иве Мажуран, [https://www.scribd.com/doc/13053124/Ive-MazuranPovijest-Hrvatske-Od-1518-Stoljeca ''Хрватска историја од 15''] [https://www.scribd.com/doc/13053124/Ive-MazuranPovijest-Hrvatske-Od-1518-Stoljeca ''до 18 век''] * Ивана Сабљак, [https://www.matica.hr/vijenac/349/dva-brata-i-jedna-sirena-5748/ ''По повод 660 години од евидентирањето на името на благородничкото семејство Зрински.''] [https://www.matica.hr/vijenac/349/dva-brata-i-jedna-sirena-5748/ ''Двајца браќа и една сирена''], ''Вијенац'', бр. 349, 19 јули 2007 година. * Хрвоје Петриќ, [https://vojnapovijest.vecernji.hr/vojna-povijest/utvrda-novi-zrin-1661-1664-1412208 ''тврдина Нови Зрин (1661 – 1664)''], vojnapovijest.vecernji.hr, 24 јуни 2020 година. [[Категорија:Витези на Златното Руно]] [[Категорија:Луѓе од Чаковец]] [[Категорија:Банови на Хрватска]] n09opfd2lawpvkjgmunv7waa4qcna53 5539128 5539127 2026-04-15T09:09:34Z BosaFi 115936 /* Млад воин */ 5539128 wikitext text/x-wiki '''Никола VII Зрински''' ([[Унгарски јазик|унгарски]]: Zrínyi Miklós; [[Чаковец]], [[1 мај]] [[1620]] – Горњи Куршанец [[18 ноември]] [[1664]]) – [[Хрватска|хрватски]] [[Бан (титула)|бан]], војсководец и [[поет]]. == Биографија == Грофот Никола Зрински бил [[Хрватска|хрватски]] [[Бан (титула)|бан]] од [[1647]] до [[1664|1664 година.]] Бидејќи бил роден во Чаковец каде што поминал голем дел од својот живот, некои историчари го нарекуваат и Никола Зрински од Чаковец. Во генеалогијата на целото семејство [[Зринското Кнежество|кнезови Зрински]], кое било многу моќно и влијателно во средновековното Хрватско-унгарско кралство, а подоцна и во Хрватска како дел од Хабсбуршката монархија, тој бил седми по ред со тоа име, па затоа некои го нарекуваат и како '''Никола VII''' '''Зрински,''' а во некои текстови е наречен и Никола Зрински Помладиот. === Семејство и воспитување === Никола Зрински е правнук [[Никола IV Зрински|на Никола Шубиќ Зрински]], кој бил херој на Сигет и внук [[Јурај IV Зрински|на Јурај IV]] [[Јурај IV Зрински|Зрински]], кој ја отпечатил познатата книга Декретум во Неделишче во [[1574|1574 година]], ''која ја составила Вербеца Иштван, студентка.'' Таткото на Никола, Бан Јурај В. Зрински, починал [[28 декември|на 28]] [[28 декември|декември]] [[1626|1626 година]] во воен логор во Пожун (денешна [[Братислава]], [[Словачка]]), каде што учествувал со својата единица во [[Триесетгодишна војна|Триесетгодишната војна]]. Историските извори велат дека бил отруен по наредба на австрискиот царски генерал Албрехт фон Валенштајн, по вербален спор меѓу нив. Мајката на Никола, грофицата Магдалена Зринска, родена [[Széchy|Сечи]], подоцна се преомажила за баронот Никола II ''од'' Малакочи од [[Суседград]], а за Никола и неговиот брат Петар се грижеле неколку значајни личности во текот на нивната младост, вклучувајќи го и епископот на Загреб , Петар Домитровиќ од [[1611]] до [[1628|1628 година]], како и надбискупот на Острог, Петар Пазмани. Првично, за браќата се грижеле протонотариусот Стјепан Патачиќ и епископот на Загреб, Петар Домитровиќ, а откако двајцата старатели починале набргу потоа, работата ја презел четиричлен комитет, чиј директен старател бил Фрањо Батјани, внукот на Никола IV од Зринска. И двајцата студирале кај [[Исусовци|језуитите]] во [[Грац]] во периодот од [[1630]] до [[1634|1634 година]], а подоцна во [[Трнава]] во Словачка од 1634 до [[1636|1636 година]] каде на језуитскиот колеџ во Трнава, Никола дипломирал реторика во 1636 година.<ref name="he">{{Наведена мрежна страница|url=https://enciklopedija.hr/clanak/zrinski-nikola-vii|title=Zrinski, Nikola VII.|work=Hrvatska enciklopedija|publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža|accessdate=26. kolovoza 2017.}}</ref> По нивното образование, Никола и Петар Зрински отпатувале во [[Италија|Италија,]] каде што биле примени од папата [[Папа Урбан VII|Урбан VII.]]<ref name="he" /> Тие зборувале најмалку шест јазици од кои [[Хрватски јазик|хрватски]], [[Германски јазик|германски]], унгарски, [[Латински јазик|латински]], [[Турски јазик|турски]] и [[Италијански јазик|италијански]]. === Млад воин === Во [[1637|1637 година,]] Николај се вратил во својот имот во Меѓумурје, во [[Чаковска тврдина]] каде учествувал во [[Триесетгодишна војна|Триесетгодишната војна]] во [[1642]],[[1643]], [[1644]] и [[1646|1646 година.]] Прво учество му било во септември [[1642|1642 година]] со единица од 500 коњаници, а во [[1644|1644 година]] им се придружил со уште 500 коњаници. Во [[1646|1646 година]] на покана од кралот тој се приклучил со 300 поданици на војската на хрватскиот бан и повторно за последен пат учествувал во Триесетгодишната војна. Потоа се истакнал во битките против Швеѓаните и нивниот сојузник Георги I Ракочи, доаѓајќи му на помош на кралот во градот Скалица и нанесувајќи им тешки загуби. На [[26 јануари|26]] [[26 јануари|јануари]] 1646 година, станал генерал-мајор (генерал Фелдвахтмајстер), а поради неговиот покажан хероизам и воена вештина, кралот Фердинанд III го назначил за „Генерал на сите Хрвати“<ref name="he"/>(лат. ''Croatorum omnium generalis'') во [[1647|1647 година]],<ref>{{De}} [http://www.biolex.ios-regensburg.de/BioLexViewview.php?ID=1905 Zrinski, Nikola Graf], www.biolex.ios-regensburg.de, pristupljeno 26. </ref> а [[27 декември|на 27]] [[27 декември|декември]] истата година, [[Бан (титула)|за Бан]] на Хрватска. Тој бил назначен за Бан на Хрватска на седницата на Хрватскиот парламент во [[Вараждин]] [[14 јануари|на 14]] [[14 јануари|јануари]] [[1649|1649 година]]. [[Податотека:Löbl_Mária_Zsófia.jpg|мини|248x248пкс|Втората сопруга на Никола, Марија Софија Лебл]] [[17 септември|На 17]] [[17 септември|септември]] [[1645|1645 година]], Никола се оженил со грофицата Марија Еузебија Драшковиќ, ќерка на Гашпар II Драшковиќ и член на [[Љутомерската гранка]] на тоа семејство, но таа по неколку години починала. На [[30 април|30]] [[30 април|април]] [[1652|1652 година]], Никола се преженил во Виена за бароницата Марија Софија Лебл со која имале четири деца, од кои две починале многу млади, а две го надживеале својот татко. Тоа биле ќерката Марија Катарина и синот Адам. === Унгарски поет === Освен што успешно војувал против [[Отоманско Царство|Турците]] бил и многу мудар политичар и интелектуалец кој напишал голем број значајни литературни дела, меѓу кои едно од најпознатите е големата книга лирска поезија објавена во [[Виена]] во [[1651|1651 година]] под наслов ''Adriai tengernek Syrenaia'' ([[Сирена на Јадранското Море]]), која била преведена од [[Унгарски јазик|унгарски]] на [[хрватски јазик]] од неговиот брат Петар и објавена во [[Венеција]] во [[1660|1660 година]]. Во книгата ''Adrianskoga mora sirena,'' покрај ''Обсида Сигецка'' како главна содржина на поемата, има и голем број лирски песни - идили, епиграми за хероите од Сигет, поема за Христос и ''„последната поема „Испивање“ во која Никола, како поет на оригиналот, зборува за својот сопствен воинствен хабитус“''. Тој е исто така автор на првиот еп на унгарски јазик, ''[[Падот на Сигет]]'', напишан во 1647/48 година. Во [[Унгарија|Унгарија,]] Никола Зрински се смета за најголема фигура на унгарската барокна литература. === Хрватот пред сè === Сепак, самиот Никола Зрински се сметал себеси [[Хрвати|за Хрват]], како што напишал во писмо до својот пријател, загрепскиот заменик-жупан Иван пл. Ручиќ во [[1659|1659 година]], кое ја содржи и познатата реченица '''''„Ego mihi conscius aliter sum, etenim non degenerem me Croatam et quidem Zrinium esse scio“''''', што се преведува како: ''„Инаку, свесен сум, навистина знам и нема да кријам дека сум Хрват, и тоа Зрински“''. Хрватско-унгарски поет, но и човек кој на зората на европската ера на будење на националната свест и почетокот на аспирациите за национални држави, го посвети својот живот на зачувување на европската и христијанската цивилизација, но и на благосостојбата на својот народ. Сепак, тој бил вмешан и во политички интриги на своето време, кои имаа малку заедничко со неговите идеали, и може да се смета за трагична личност во хрватската историја. Истата година, 1659 година, Никола Зрински основал францискански манастир во Чаковец и ги довел францисканците од хрватската покраина Свети Ладислав (а не францисканците од унгарската покраина Света Марија). Во [[2009|2009 година]] се слави 350-годишнината од доаѓањето на францисканскиот ред во [[Чаковец]]. === Библиотека === Како учен човек, Никола поседувал голема и богата библиотека во својот замок во Чаковец, која во професионалните кругови е позната уште како ''[[Библиотека Зринијана]]''. Се смета дека библиотеката е основана многу порано, во текот на 16 век, а можеби и порано, но официјалниот почеток на создавањето на библиотеката се смета за [[1662|1662 година]], а за нејзин основач се смета банот и поетот Никола. Кога нејзиниот сопственик организирал професионална класификација на книги и создал библиотечен каталог со наслов лат. ''Catalogum omnium librorum bibliothecae csaktorniensis excellentissimi atque illustrissimi domini comitis Nicolai a Zrino nan.'' ''Anno Domini 1662. die 10. octobris''. Овој каталог, замислен од самиот Никола Зрински кој бил напишан на латински и е сметан за од исклучителна реткост и вредност кој за среќа е зачуван до ден-денес. [[Податотека:Nikola_Zrinski_Čakovečki.JPG|лево|мини|272x272пкс|Никола Зрински (дело на германскиот сликар [[Johann Franz Hoffmann|Јохан Франц Хофман]] )]] Познатата збирка книги од Чаковец на Никола Зрински е зачувана речиси на чудесен начин. Оваа највредна хрватска библиотека од постариот период е спасена од комбинација на интересни околности. Наводно по ненадејната смрт на Бан Никола, библиотеката ја наследил неговиот син Адам, кој немал ни две години, а кој се преселил од Чаковец со сестра му и мајка му Марија Софија и малку подоцна. Таа решила да ги земе собраните книги со себе кога го напуштила Чаковец по смртта на нејзиниот сопруг и на овој начин, била спречена опасноста од ограбување на библиотеката, што следела по погубувањето на чичкото на Адам, Петар Зрински, Нов Град во Виена во [[1671|1671 година]]. Потоа, по неуспехот на заговорот Зрински-Франкопан, по царска наредба, целиот имот на Зрински бил конфискуван, а имотите опустошени. За време на животот на Адам, како и по неговата смрт, ''Библиотеката Зринијана'' била преместувана неколку пати од кои долго време се наоѓала во замокот Битов (Ветов) во јужна Баварија, а конечно била купена во [[1893|1893 година]] од тогашната хрватска покраинска влада за 12.000 форинти и предадена на Националната и универзитетска библиотека во Загреб на чување, каде што стои и до ден денес, во колекцијата „Реткости“. Целиот нејзин фонд денес содржи фонд од 731 книга со непроценлива вредност, а за оваа библиотека пишувал и познатиот холандски научник [[Jakob Tollius|Јакоб Толиус]], кој го посетил Никола во неговиот замок во Чаковец и бил воодушевен од богатството на библиотеката и високото образование на Зрински. Во разговор со Јакоб Толиус за политичката ситуација во Хрватска, тој му спомнал '''''„'''Турците нема да претставуваат никаква закана за нашиот опстанок во иднина, а по повлекувањето на Турците, Виена и Венеција остануваат како опасни сили, непропорционално помоќни од Истанбул. Италијанските сили не доаѓаат предвид за нас, француската политика на кралот Луј XVI е нечесна и себична, а англискиот крал не е заинтересиран за Дунав. Не можеме да сметаме на никого освен на себеси.“'' Никола познавал и многу други европски научници, философи и други значајни личности од тоа време со кои бил во постојан контакт. Познатиот турски патописец и дипломат [[Евлија Челебија|Евлија Челебија,]] исто така, ги посетил Зрински во Чаковец. Во оригиналниот ракопис ''на Патеписот,'' Евлија Челебија напишал многу информации за Никола VII Зрински, за неговиот лик, воените подвизи, имотите на семејството Зрински и за почитта на Османлиите кон Зринските. === Победник во многу битки === Историјата на [[Зринското Кнежество|Зринското Кнежевство]] е обележана со постојани војни против Турците во кои банот Никола Зрински, заедно со својот брат Петар, успешно се борел против османлиската војска, и додека цела [[Европа]] ги славела, неискусниот и некомпетентен крал [[Леополд I (Свето Римско Царство)|Леополд I]] постојано ги опоменувал да ги остават Турците на мира и да „го почитуваат примирјето“. Во [[1660|1660 година]], Никола Зрински ја држел турската тврдина Канижа (денес Наѓканица во југозападна Унгарија) во „позиција на шах-мат“, но добил наредба да го запре [[Bitka kod Velike Kaniže 1660.|нападот]] и да ги повлече своите воини, па затоа, лут и разочаран, се повлекол во својот штаб во [[Чаковец]]. Сепак, во многу битки и помали престрелки, тој го победил непријателот нанесувајќи му болни удари. [[Податотека:Hrvaška-Valvasor.jpg|мини|300x300пкс|Карта на Хрватска за време на Никола Зрински]] ==== Битката кај Костајница во 1651 година. ==== Бидејќи [[Отоманско Царство|Османлиите]] често ја преминувале тогашната граница, напаѓајќи ја Хрватска со своите брзи коњи што ги носеле при ненадејни напади, Бан Никола повремено возвраќал, со цел да ги казни и заплаши и така во август [[1651|1651 година]], тој ја повел својата војска низ Сисак и Петриња до Костајница, каде што на левиот брег [[Уна (река)|на реката Уна]], спроти тврдината Костајница каде се водела отворена битка со турските сили, а турците немоќни да се спротистават на нападот на Хрватите, почнале панично да бегаат преку мостот за да се засолнат во тврдината. Гледајќи дека работите одат лошо, командантот на тврдината Костајница, Омер-ага, наредил да се изгради подвижен мост преку реката Уна, за да не можат војниците на Зрински да ја нападнат самата тврдина и така на овој начин, ги оставил своите војници кои сè уште биле на левиот брег на Уна на милост и немилост на Хрватите. Никола Зрински не ја нападнал самата тврдина на десниот брег на Уна, туку наредил походот да биде прекината и да се врати во Петриња, за да не биде обвинет за кршење на примирјето што било на сила во тоа време. Поразот на османлиската војска кај Костајник ги смирил нејзините агресивни команданти, а извесно време немало поголеми инциденти на тогашната граница. ==== Одбраната на тврдината Нови Зрин ==== Во [[1661|1661 година,]] Никола Зрински, со цел да ја зајакне одбраната од турската закана што доаѓала од унгарска страна, без дозвола од [[Виена|виенскиот]] двор, ја изградил величествената тврдина [[Нови Зрин]], во близина на устието на реките Мура и Драва, на самиот источен раб на [[Меѓимурска жупанија|Меѓумурската жупанија]] и со тој чин ги налутил Турците, кои реагирале со неколкукратен напад на тврдината, но бидејќи била добро бранета со поставени 24 топови на ѕидините и добро снабдена со залихи од барут, храна и други потребни работи, не можеле да ја освојат во првите неколку години. [[Податотека:Weltliche_Schatzkammer_Wien_(216)b.JPG|лево|мини|200x200пкс|Синџир од редот на „Витез на златното руно“ како што го примил Никола Зрински]] На [[13 август|13]] [[13 август|август]] [[1663|1663 година]] се случила една од главните [[Bitka za Novi Zrin 13. kolovoza 1663.|битки за тврдината Нови Зрин]] кога била нападната од околу 6.000 Османлии. Никола Зрински, кој лично ги предводел хрватските одбранбени единици, успеал да го одбие непријателот, а подоцна ги принудил и да се повлечат. Проценети загуби: османлиски сили 566, а хрватската војска 30. Тој август, Турците се обиделе да ја освојат тврдината уште двапати, но повторно без успех. Така на [[17 ноември|17]] [[17 ноември|ноември]] 1663 година [[Bitka za Novi Zrin 17. studenoga 1663.|Битката за тврдината Нови Зрин]] се одиграла повторно, а исходот од таа битка по втор пат бил поволен за хрватските бранители. Одбраната на Нови Зрин од страна на Никола, како и победата на Петар Зрински над Турците во битката кај Јурјеве Стијене во близина на Оточац, предизвикале восхит и еуфорија во [[Европа]], зголемувајќи ја славата на Зринските. Сепак, Нови Зрин не можел да издржи без целосна поддршка од кралот со што [[5 јуни|на 5]] [[5 јуни|јуни]] [[1664|1664 година]] голема турска војска, лично предводена од големиот [[везир]] [[Ќопрулу Фазил Ахмед-паша|Фазил Ахмед-паша]] (турски: ''Köprülü'' ), со помош [[Татари|на татарските]] сили, ја нападнала тврдината и по нешто повеќе од еден месец опсада успеала да ја освои, а веќе [[7 јули|на 7]] [[7 јули|јули]] 1664 година целосно да ја уништи. И покрај постојаните напори на Никола да го убеди главниот командант на хабсбуршката царска војска, Рајмунд Монтекуколи, да ги нападне Турците со сите расположиви сили (околу 30.000 војници стационирани на неколку километри од Нови Зрин) и да ја пробие опсадата, тој тоа го одбил бидејќи инструкциите што ги добил по неговото назначување биле дека може да интервенира само ако турскиот напредок навистина ја загрозува Виена, а тој ги нападнал само кога се движеле кон Виена. Сето ова предизвикало негодување кај Никола, а заедно со подоцнежните настани (неповолен мировен договор со Османлиите), влијаело врз создавањето на Зринско-Франкопанскиот заговор. ==== Мост Осиек – пресек на турската каротидна артерија ==== На почетокот на [[1664|1664 година]], со мудра и разработена воена стратегија и тактика, Никола Зрински, движејќи се кон исток, уништил неколку турски упоришта во тогаш окупирана [[Кралство Унгарија|Унгарија]] и пробил низ Барања освојувајќи ја Дарда, па сè до градот [[Осиек]], палејќи ја осјачката паланка, но не можел да го освои целиот град без топови, така на почетокот на февруари, тој ја извршил една од своите најспектакуларни акции, која одекнала низ цела Европа, кога го запалил и значително го оштетил познатиот дрвен Сулејманов мост преку реката Драва (и околните мочуришта), долг неколку километри, изграден во [[1566|1566 година]], кој ги поврзувал Осиек и Дарда во Барања. Турската војска го користела за да навлезе во Европа и да ги снабдува своите трупи,но по палењето оваа турска линија на живот била прекината за некое време. Николовиот ''„пробив до Осиек и палењето на Сулејмановиот мост денес се изучува како пример за воена акција со сите елементи на диверзија, што всушност е карактеристика на модерното војување“''. Поради неговите големи и брилијантни победи (зимскиот поход во јануари и февруари 1664 година), шпанскиот крал [[Филип IV (Шпанија)|Филип IV]] му ја доделил на Никола Зрински титулата „Витез на златното руно“ ''на'' ''20'' [[20 април|април]] [[20 април|1664]] година, а францускиот крал [[Луј XIV]] го наградил со 10.000 талери и му ја подарил познатата таписерија „Зринска армија“, дело на самиот мајстор Гобелен. === Бунтовник против Варшавскиот мир === [[Податотека:Kuršanečki_lug_-_Pogibija_Nikole_Zrinskog_(1664).jpg|мини|200x200пкс|Приказ на напад на дива свиња врз познатата хрватска бан во шума во близина на Куршанец]] На [[1 август|1]] [[1 август|август]] [[1664|1664 година]], Хабсбуршката царска војска, со помош на воени единици од некои европски земји, ги победила Турците кај [[Битка кај Сентготард (1664)|Сентготард]] ([[Унгарски јазик|унгарски]]:''Szentgotthárd'' ). Кралот Леополд I, сепак, не ја искористил оваа победа, туку склучил неповолен договор со непријателот познат како „срамниот Васварски мир“, со услови како Турците да се победници. Унгарските и хрватските класи не биле задоволни од исклучително лошите услови на овој мир, бидејќи Турците можеле да задржат сè што освоиле до тој момент, а бидејќи Виена ги спречувала законски да се борат за своите права преку политика, немало друга опција освен хрватските и унгарските водачи да се обединат и да ги остварат своите права со тоа што ќе се спротивстават на виенскиот двор, кој е познат како Зринско-франкопански заговор. Хрватските дисиденти биле предводени од Никола Зрински, додека Унгарците биле предводени од Франц ([[Унгарски јазик|унгарски]] : ''Ференц'') [[Franjo Wesselényi|Веселени]]. Бидејќи во тоа време францускиот крал [[Луј XIV]] бил во конфликт со виенскиот двор околу европската политика, се воделе преговори помеѓу бунтовниците и кралот за соработка, но на крајот тие не биле реализирани. === Смрт === [[18 ноември|На 18]] [[18 ноември|ноември]] [[1664|1664 година]] во бурните денови и недели што следеле по Вашварскиот мир во редовите на незадоволните, Никола починал под нејасни околности додека [[Лов|ловел]] дива свиња. Ова се случило во близина на меѓумурската населба Горњи Куршанец, јужно од Чаковец, во областа на ловиштето наречено Куршанечки луг. Постојат сомневања дека бил убиен по наредба на виенскиот двор, но сè било прикриено и претставено како смрт од ранета дива свиња. Со неговата смрт, Зринско-франкопанската завера го изгубила својот водач. [[Податотека:Spomenik_Nikoli_Zrinskom_iz_1728,_Gornji_Kuršanec_(Croatia).jpg|мини|267x267пкс|Обелиск во Горњи Куршанец во спомен на смртта на Никола]] Познатиот хрватски Бан бил погребан [[21 декември|на 21]] [[21 декември|декември]] [[1664|1664 година]] во семејната гробница Зрински во комплексот на манастирот Павлин во Света Јелена, место два километри северно од Чаковец. Погребната служба ја водеше загрепскиот епископ Петар Петретиќ, а говорот го одржа лепоглавскиот Павлин [[Ivan Kery|Иван Кери]]. Во својот погребен говор, Иван Кери го нарече Банот ''„утеха на Унгарија, светлина на Славонија, око на Хрватска, потпора на Далмација, срце на Европа, идол на државата, слава на христијанството, штит на империјата и најсилен заштитник на општото добро и пример за секој човечки потфат“''. Според секретарот на семејството Зрински, отец Марко Форстал, телото на починатиот „На ''21'' декември '', со свечен сјај, на погреб украсен со бројни воени знамиња и друг плен земен од непријателот, тој беше погребан во месинган саркофаг во гробницата на неговите татковци во Света Елена''.“ Во спомен на неговата трагична смрт на [[18 ноември|18]] [[18 ноември|ноември]] [[1994|1994 година]], во негова чест беше подигнат споменик во населбата Горњи Куршанец.  == Дела == * ''Adriai tengernek Syrenaia'', Виена, 1651 година, (препишан на хрватски: ''Сирени на Јадранското Море'', Венеција, 1660 година) Тој оставил во својот ракопис: * ''Ne bántsd a Magyart'' (Не допирајте Унгарец) * ''„Витез хаднаги“'' (Храбриот витез), збирка медитации за воената храброст * ''Mátyás király életéről valo elmélkedések'' (Размислување за животот на кралот Матијас) * ''Az török áfium ellen valo orvosságban'' (Лек против турски опиум) == Наследство и сеќавање == [[Податотека:Spomenik_Nikoli_Zrinskom_ČK.jpg|мини|267x267пкс|Споменик на главниот плоштад во Чаковец и влезот во паркот Зрински]] Во времето на неговата смрт, Никола Зрински од Чаковец бил на врвот на својата слава, а по неговата смрт, водството на заговорот го презеле други поединци (неговиот брат Петар Зрински и [[Фран Крсто Франкопан]], како и надбискупот на Острог, Ѓуро Липај, унгарскиот Палатин , Фрањо Веселени и Фрањо Надасди и Еразмо Татенбах). Неколку години подоцна, заговорот пропаднал ([[1670|1670–1671]]) и движењето целосно се распаднало. Сопругата на Никола, Софија, се преселила од Чаковец по неговата смрт, заедно со нивните две мали деца. Неговиот син Адам и ќерката Марија Катарина го продолжиле своето образование во Виена, а дури [[1681|во 1681 година]] Адам се вратил на семејниот имот во [[Меѓимурска жупанија|Меѓумурје]] и како и неговите предци, се приклучил во борбата против Турците. Како австриски офицер, бил убиен во [[Битка кај Сланкамен|битка]] со Турците во близина на Сланкамен [[19 август|на 19]] [[19 август|август]] [[1691|1691 година]], а некои историски извори велат дека всушност бил застрелан во грб од австриски војник. Бидејќи немал деца, оваа гранка на семејството Зрински исчезнала со неговата смрт. Само неговиот братучед Иван Антун Зрински, последниот машки потомок на познатото благородничко семејство на [[Зринското Кнежество|Зринското Кнежевство]], останал жив некое време, но бил обвинет за велепредавство во [[1683|1683 година]] и затворен. Откако поминал 20 години во австриските затвори, починал од пневмонија во [[Грац]], во тврдината Шлосберг, на [[11 ноември|11]] [[11 ноември|ноември]] [[1703|1703 година]]. Во чест на хрватскиот бан и поет Никола Зрински, кој бил крунисан [[1904|во 1904 година]], властите во тоа време подигнале величествен споменик висок околу осум метри на главниот плоштад во центарот на градот [[Чаковец]]. На врвот од споменикот, голем орел со раширени крилја стои на меч и лира, симболизирајќи го херојството и поезијата на Никола Зрински. == Галерија == <gallery> Податотека:Skrbnici_Nikole_Zrinskog_Čakovečkog.jpg|врска=Datoteka:Skrbnici_Nikole_Zrinskog_Čakovečkog.jpg|алт=Skrbnici Nikole Zrinskog Čakovečkog| Чувари на Никола Зрински од Чаковец Податотека:Szigeti_veszedelem_(1651).jpg|врска=Datoteka:Szigeti_veszedelem_(1651).jpg|алт=Groff Zrini Miklos: Adriai tengernek Syrenaia| Гроф Зрини Миклош: Адриаи тенгернек Сиренаја Податотека:Adrianskoga_mora_sirena.JPG|врска=Datoteka:Adrianskoga_mora_sirena.JPG|алт=Adrianskoga mora sirena| Сирени на Јадранското Море Податотека:Novi_Zrin.JPG|врска=Datoteka:Novi_Zrin.JPG|алт=Novi Zrin| Нов Зрин Податотека:Jan_Thomas_Portrait_of_Miklós_Zrínyi.jpg|врска=Datoteka:Jan_Thomas_Portrait_of_Miklós_Zrínyi.jpg|алт=Portret Nikole Zrinskoga (između 1662. i 1663., autor: (Jan Thomas van Ieperen)| Портрет на Никола Зрински (помеѓу 1662 и 1663 година, автор: (Јан Томас ван Иперен) Податотека:Osječki_most_sultana_Sulejmana.jpg|врска=Datoteka:Osječki_most_sultana_Sulejmana.jpg|алт=Osječki most sultana Sulejmana| Мостот Султан Сулејман во Осиек Податотека:Zimska_vojna_Nikole_Zrinskog_Čakovečkog_(1664.).jpg|врска=Datoteka:Zimska_vojna_Nikole_Zrinskog_Čakovečkog_(1664.).jpg|алт=Zimska vojna Nikole Zrinskog Čakovečkog (1664.)| Зимска војна на Никола Зрински Чаковец (1664) Податотека:Miklós_and_Péter_Zrínyi,_burning_of_the_bridge_at_Eszék.jpg|врска=Datoteka:Miklós_and_Péter_Zrínyi,_burning_of_the_bridge_at_Eszék.jpg|алт=Nikola i Petar Zrinski, spaljivanje osječkoga mosta (17. stoljeće, bakrorez, rad nepoznatoga autora)| Никола и Петар Зрински, го палат мостот во Осиек ( [[17 век]], бакрорез, дело на непознат автор) Податотека:Bitka_za_Kanižu_1664.jpg|врска=Datoteka:Bitka_za_Kanižu_1664.jpg|алт=Opsada Kaniže, svibanj 1664., pod vodstvom Nikole Zrinskoga, generala Wolfganga Juliusa Hohenlohe-Neuensteina i generala Petera Strozzija| Опсада на Канижа, мај 1664 година, предводена од Никола Зрински, генерал Волфганг Јулиус Хоенлое-Ноенштајн и генерал Петер Строци Податотека:350._obljetnica_smrti_-_Nikola_Zrinski_-_poprsje_u_Donjoj_Dubravi.jpg|врска=Datoteka:350._obljetnica_smrti_-_Nikola_Zrinski_-_poprsje_u_Donjoj_Dubravi.jpg|алт=Poprsje Nikole Zrinskoga u Donjoj Dubravi| Биста на Никола Зрински во Доња Дубрава Податотека:Nikola_Zrinski_Čakovečki_-_poprsje_u_Muzeju_Međimurja.jpg|врска=Datoteka:Nikola_Zrinski_Čakovečki_-_poprsje_u_Muzeju_Međimurja.jpg|алт=Nikola Zrinski Čakovečki (poprsje u Muzeju Međimurja)| Никола Зрински од Чаковец (биста во Музејот на Меѓумурје) Податотека:Bust_of_Miklós_Zrínyí_at_the_Miklós_Zrínyi_Military_Academy-2.jpg|врска=Datoteka:Bust_of_Miklós_Zrínyí_at_the_Miklós_Zrínyi_Military_Academy-2.jpg|алт=Poprsje Nikole Zrinskoga u Vojnoj akademiji Miklós Zrínyi, Budimpešta| Биста на Никола Зрински во Воената академија Миклош Зрињи, Будимпешта Податотека:Zrínyi_Miklós.jpg|врска=Datoteka:Zrínyi_Miklós.jpg|алт=Kip Nikole Zrinskoga (Muzej ratne povijesti u Budimpešti)| Статуа на Никола Зрински (Музеј на војната во Будимпешта) Податотека:Zrinska_garda_Čakovec_-_spomenik_Nikoli_Zrinskom_u_Donjoj_Dubravi.jpg|врска=Datoteka:Zrinska_garda_Čakovec_-_spomenik_Nikoli_Zrinskom_u_Donjoj_Dubravi.jpg|алт=Zrinska garda - povijesna vojna postrojba iz Čakovca kod spomenika Nikoli Zrinskom u Donjoj Dubravi| Зринска гарда - историска воена единица од Чаковец кај споменикот на Никола Зрински во Доња Дубрава Податотека:Muzej_Međimurja,_Čakovec_-_portreti_i_odjeća_Zrinskih.jpg|врска=Datoteka:Muzej_Međimurja,_Čakovec_-_portreti_i_odjeća_Zrinskih.jpg|алт=Portreti i odjeća Nikole i njegove supruge Marije Sofije Löbl| Портрети и облека на Никола и неговата сопруга Марија Софија Лебл Податотека:Poprsje_Nikole_Zrinskog_Čakovečkog_u_Gornjem_Kuršancu_(2024).jpg|врска=Datoteka:Poprsje_Nikole_Zrinskog_Čakovečkog_u_Gornjem_Kuršancu_(2024).jpg|алт=Poprsje svečano otkriveno 2024. godine u Gornjem Kuršancu, mjestu pogibije|Бистата беше свечено откриена во 2024 година во Горњи Куршанец, местото на смртта. </gallery> == Поврзано == * [[Петар Зрински]] * [[Зрински-Франкопански заговор]] * [[Никола IV Зрински|Никола Субиќ Зрински]] * [[Франкопани|Франкопанци]] == Белешки == # ↑1 ''"'''Pergošić, Ivanuš (Ivan),''' (...) U tiskari Jurja Zrinskog u Nedelišću objavio je ''Decretum koteroga je Verbeci Ištvan dijački popisal'' (1574), slobodni skraćeni hrvatski prijevod ''Tripartita'', sustavnoga prikaza običajnoga prava u Ugarskoj i Slavoniji, i prvu knjigu tiskanu na kajkavskome."''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://enciklopedija.hr/clanak/pergosic-ivanus|title=Pergošić, Ivanuš|work=Hrvatska enciklopedija|publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža|accessdate=26. kolovoza 2017.}}</ref> # ↑2 ''"Na mjestu ranjavanja Nikole VII. Zrinskog (...) je 1728. markiza Anna Maria Pignatelly Althan, vlasnica čakovečkih posjeda u 18. st. podigla spomenik u obliku obeliska, koji je premješten stvaranjem umjetnog jezera radi izgradnje hidroelektrane na Dravi. Replika obeliska nalazi se u središtu obližnjeg mjesta Gornji Kuršanec."'' Izvorni obelisk nalazi se u čakovečkom muzeju. == Извори == {{Наводи|30em}} == Надворешни врски == * Иве Мажуран, [https://www.scribd.com/doc/13053124/Ive-MazuranPovijest-Hrvatske-Od-1518-Stoljeca ''Хрватска историја од 15''] [https://www.scribd.com/doc/13053124/Ive-MazuranPovijest-Hrvatske-Od-1518-Stoljeca ''до 18 век''] * Ивана Сабљак, [https://www.matica.hr/vijenac/349/dva-brata-i-jedna-sirena-5748/ ''По повод 660 години од евидентирањето на името на благородничкото семејство Зрински.''] [https://www.matica.hr/vijenac/349/dva-brata-i-jedna-sirena-5748/ ''Двајца браќа и една сирена''], ''Вијенац'', бр. 349, 19 јули 2007 година. * Хрвоје Петриќ, [https://vojnapovijest.vecernji.hr/vojna-povijest/utvrda-novi-zrin-1661-1664-1412208 ''тврдина Нови Зрин (1661 – 1664)''], vojnapovijest.vecernji.hr, 24 јуни 2020 година. [[Категорија:Витези на Златното Руно]] [[Категорија:Луѓе од Чаковец]] [[Категорија:Банови на Хрватска]] 93e99ad6bq7ije1rm7xo2nz56mpx312 0 1390609 5539157 5535033 2026-04-15T09:53:44Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Конвојот Либертас]] на [[Конвој Либертас]]: Погрешно напишан наслов 5535033 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Dubrovnik_Wartime_Stradun.jpg|мини|276x276пкс|Улицата Страдун за време на опсадата]] '''Конвојот Либертас''' ([[Хрватски јазик|хрватски]]: Konvoj Libertas) бил делумно [[Humanitarian action|хуманитарна акција]] насочена кон пробивање на поморската блокада на [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]] врз хрватскиот град [[Дубровник]] за време на [[Хрватска војна за независност|Хрватската војна за независност]] и опсадата на Дубровник во 1991 година. Целта на тој конвој била да им се достават залихи на жителите на Дубровник кои поради опсадата, живееле без електрична енергија и пристап до свежа вода за пиење, храна и лекови. Името на конвојот „Либертас“ алудира на латинскиот збор за слобода, што е историското мото на Дубровник. == Позадина == {{Главна|Siege of Dubrovnik}} [[Податотека:Muzej_DR-crop.JPG|мини|200x200пкс|Гранатирање на Стариот град]] На 1 октомври 1991 година, [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]] (ЈНА), составена од српски и црногорски единици, го нападна Дубровник не само од копно,но и по морски и воздухопловен пат и до крајот на октомври (ЈНА) ја освоила целата земја помеѓу полуострововите Пељешац и Превлака на брегот на [[Јадранско Море|Јадранското Море]], со исклучок на самиот Дубровник. Опсадата била придружена со блокада од страна на Југословенската морнарица (ЈММ), а бомбардирањето на Дубровник од страна на ЈНА кулминирало на 6 декември 1991 година, што предизвил меѓународна осуда.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icty.org/sid/7948|title=Full Contents of the Dubrovnik Indictment made Public. &#124; International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|work=www.icty.org}}</ref> Како резултат на блокадата, приближно 50.000 граѓани во Дубровник живееле без електрична енергија и пристап до доволно свежа вода за пиење, храна и лекови. == Почетокот == Во октомври 1991 година во [[Загреб]], ''Фондот за спас на Дубровник „Свети Влахо“'', Хрватското здружение на писатели и [[Матица хрватска|„Матица Хрватска“]] покренале иницијатива за пробивање на поморската блокада и доставување на потребната хуманитарна помош до жителите на Дубровник. Идејата зад акцијата била да се соберат што е можно повеќе бродови се со цел да се пробие блокадата и да се вплови во пристаништето Груж и така [[Риека]] стана организациски и логистички центар за собирање помош.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.art-kino.org/hr/film/konvoj-libertas|title=Konvoj Libertas - Filmovi &#124; Film|work=Art-kino Croatia}}</ref> == Акцијата == [[Податотека:Balkans_War_1991,_Dubrovnik_-_Flickr_-_Peter_Denton_丕特_._天登_(5).jpg|мини|200x200пкс|Луѓе чекаат во ред покрај водовод за време на опсадата]] На 28 октомври 1991 година, конвојот испловил од Риека и направил неколку пристаништа, растејќи на 29 цивилни бродови (туристички бродови, едрилици, реморкери итн.), најголем од кои бил фериботот „''Славија“'' на Јадролинија. Додека се приближувале кон Дубровник. Конвојот ги носел набљудувачите на Мониторската мисија на Европската заедница, демонстранти и голем број политичари, новинари, културни личности, вклучувајќи го Вељко Булајиќ и политичари, вклучувајќи го претседателот на Претседателството на Југославија [[Стјепан Месиќ]] и премиерот на Хрватска Фрањо Грегуриќ, а веќе на 30 октомври, околу еден часот наутро, конвојот пристигнал до [[Корчула]], но еден ден претходно, аматерските радио оператори во Дубровник ги пресретнале пораките на JRM во кои 9-та команда на VPS Бока барала конвојот да биде запрен и претресен. Патувањето на конвојот кон Дубровник продолжило непречено сè додека не стигнале до [[Елафитски Острови|островите Елафити,]] каде што биле запрени од југословенската фрегата JRM <nowiki><i id="mwQA">Сплит</i></nowiki> помеѓу островите [[Брач]] и [[Шолта]] каде претставниците на JRM побараа сите бродови да се вратат и ''Славија'' да се закотви во црногорското пристаниште Зеленика. По долги преговори и темелно пребарување на бродовите, на конвојот му било дозволено да продолжи со своето патување кон Дубровник.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovniknet.hr/print_verzija.php?id=26935|title=Konvoj Libertas na današnji dan prije 22 godine uplovio je u Gruž|work=www.dubrovniknet.hr|archive-url=https://web.archive.org/web/20160410232521/http://www.dubrovniknet.hr/print_verzija.php?id=26935|archive-date=2016-04-10|accessdate=2019-08-26}}</ref> [[Податотека:Spomen_ploca_konvoj_Libertas_Gunduliceva_Zagreb_01052012_roberta_f.jpg|мини|200x200пкс|Спомен-плоча на конвојот Либертас на улицата [[Иван Гундулиќ]] во Загреб, улица именувана по хрватскиот поет од Дубровник <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.zagrebonline.hr/o-lijepa-o-draga-o-slatka-slobodo/|title=VIDEO: O lijepa, o draga, o slatka slobodo! &#124; Zagreb Online}}</ref>]] Во раните утрински часови на 31 октомври 1991 година, глисери на Ескадрилата за вооружени чамци Дубровник испловиле од пристаништето Груж за да го пречекаат конвојот и ги испратиле сите 29 бродови во пристаништето каде што ги пречекале околу 1.000 жители на Дубровник. За време на својот говор, претседателот Стјепан Месиќ изјавил дека луѓето од Дубровник не се заборавени и по долги 30 дена, долгоочекуваната помош пристигнала во градот.<ref>Mesić, Stepan (2004). The Demise of Yugoslavia: A Political Memoir. Central European University Press. {{ISBN|963-9241-71-7}}. Retrieved 30 March 2013</ref> По враќањето, „Славија“ со капацитет од 700 патници евакуирала 2.000 бегалци од Дубровник, иако прво морала да отплови до Которскиот Залив за инспекција од страна на Југословенската морнарица. Конвојот на Либертас претставувал првенствено хуманитарна кампања, но исто така испратил и важна политичка порака. Новинарите кои ја документирале хуманитарната катастрофа што се случила во Дубровник во врска со опсадата на градот предизвикала катастрофа во односите со јавноста за [[Република Србија (1992—2006)|Србија]] и [[Социјалистичка Република Црна Гора|Црна Гора]], придонесувајќи за нивна понатамошна дипломатска и економска изолација, како и за меѓународно признавање на [[Независност на Хрватска|независноста на Хрватска]]. Во Хрватска, тој пренесе слика на солидарност и консензус меѓу хрватските граѓани. == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Хрватска војна за независност]] eo849odz7pbtmcnutq6oi6lkb8v7wvd 5539166 5539157 2026-04-15T09:57:38Z BosaFi 115936 5539166 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Dubrovnik_Wartime_Stradun.jpg|мини|276x276пкс|Улицата Страдун за време на опсадата]] '''Конвојот Либертас''' ([[Хрватски јазик|хрватски]]: Konvoj Libertas) бил делумно [[Humanitarian action|хуманитарна акција]] насочена кон пробивање на поморската блокада на [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]] врз хрватскиот град [[Дубровник]] за време на [[Хрватска војна за независност|Хрватската војна за независност]] и опсадата на Дубровник во 1991 година. Целта на тој конвој била да им се достават залихи на жителите на Дубровник кои поради опсадата, живееле без електрична енергија и пристап до свежа вода за пиење, храна и лекови. Името на конвојот „Либертас“ алудира на латинскиот збор за слобода, што е историското мото на Дубровник. == Позадина == [[Податотека:Muzej_DR-crop.JPG|мини|200x200пкс|Гранатирање на Стариот град]] На 1 октомври 1991 година, [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]] (ЈНА), составена од српски и црногорски единици, го нападнала Дубровник не само од копно, но и по морски и воздухопловен пат и до крајот на октомври (ЈНА) ја освоила целата земја помеѓу полуострововите Пељешац и Превлака на брегот на [[Јадранско Море|Јадранското Море]], со исклучок на самиот Дубровник. Опсадата била придружена со блокада од страна на Југословенската морнарица (ЈММ), а бомбардирањето на Дубровник од страна на ЈНА кулминирало на 6 декември 1991 година, што предизвил меѓународна осуда.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icty.org/sid/7948|title=Full Contents of the Dubrovnik Indictment made Public. &#124; International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|work=www.icty.org}}</ref> Како резултат на блокадата, приближно 50.000 граѓани во Дубровник живееле без електрична енергија и пристап до доволно свежа вода за пиење, храна и лекови. == Почеток == Во октомври 1991 година во [[Загреб]], ''Фондот за спас на Дубровник „Свети Влахо“'', Хрватското здружение на писатели и [[Матица хрватска|„Матица Хрватска“]] покренале иницијатива за пробивање на поморската блокада и доставување на потребната хуманитарна помош до жителите на Дубровник. Идејата зад акцијата била да се соберат што е можно повеќе бродови се со цел да се пробие блокадата и да се вплови во пристаништето Груж и така [[Риека]] станала организациски и логистички центар за собирање помош.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.art-kino.org/hr/film/konvoj-libertas|title=Konvoj Libertas - Filmovi &#124; Film|work=Art-kino Croatia}}</ref> == Акција == [[Податотека:Balkans_War_1991,_Dubrovnik_-_Flickr_-_Peter_Denton_丕特_._天登_(5).jpg|мини|200x200пкс|Луѓе чекаат во ред покрај водовод за време на опсадата]] На 28 октомври 1991 година, конвојот испловил од Риека и направил неколку пристаништа, растејќи на 29 цивилни бродови (туристички бродови, едрилици, реморкери итн.), најголем од кои бил фериботот „''Славија“'' на Јадролинија. Додека се приближувале кон Дубровник. Конвојот ги носел набљудувачите на Мониторската мисија на Европската заедница, демонстранти и голем број политичари, новинари, културни личности, вклучувајќи го Вељко Булајиќ и политичари, вклучувајќи го претседателот на Претседателството на Југославија [[Стјепан Месиќ]] и премиерот на Хрватска Фрањо Грегуриќ, а веќе на 30 октомври, околу еден часот наутро, конвојот пристигнал до [[Корчула]], но еден ден претходно, аматерските радио оператори во Дубровник ги пресретнале пораките на ЈНА во кои 9-та команда на ВПС Бока барала конвојот да биде запрен и претресен. Патувањето на конвојот кон Дубровник продолжило непречено сè додека не стигнале до [[Елафитски Острови|Елафитските Острови,]] каде што биле запрени од југословенската фрегата помеѓу островите [[Брач]] и [[Шолта]] каде претставниците на ЈНА побарале сите бродови да се вратат и ''Славија'' да се закотви во црногорското пристаниште Зеленика. По долги преговори и темелно пребарување на бродовите, на конвојот му било дозволено да продолжи со своето патување кон Дубровник.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovniknet.hr/print_verzija.php?id=26935|title=Konvoj Libertas na današnji dan prije 22 godine uplovio je u Gruž|work=www.dubrovniknet.hr|archive-url=https://web.archive.org/web/20160410232521/http://www.dubrovniknet.hr/print_verzija.php?id=26935|archive-date=2016-04-10|accessdate=2019-08-26}}</ref> [[Податотека:Spomen_ploca_konvoj_Libertas_Gunduliceva_Zagreb_01052012_roberta_f.jpg|мини|200x200пкс|Спомен-плоча на конвојот Либертас на улицата [[Иван Гундулиќ]] во Загреб, улица именувана по хрватскиот поет од Дубровник <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.zagrebonline.hr/o-lijepa-o-draga-o-slatka-slobodo/|title=VIDEO: O lijepa, o draga, o slatka slobodo! &#124; Zagreb Online}}</ref>]] Во раните утрински часови на 31 октомври 1991 година, глисери на Ескадрилата за вооружени чамци Дубровник испловиле од пристаништето Груж за да го пречекаат конвојот и ги испратиле сите 29 бродови во пристаништето каде што ги пречекале околу 1.000 жители на Дубровник. За време на својот говор, претседателот Стјепан Месиќ изјавил дека луѓето од Дубровник не се заборавени и по долги 30 дена, долгоочекуваната помош пристигнала во градот.<ref>Mesić, Stepan (2004). The Demise of Yugoslavia: A Political Memoir. Central European University Press. {{ISBN|963-9241-71-7}}. Retrieved 30 March 2013</ref> По враќањето, „Славија“ со капацитет од 700 патници евакуирала 2.000 бегалци од Дубровник, иако прво морала да отплови до Которскиот Залив за инспекција од страна на Југословенската морнарица. Конвојот на Либертас претставувал првенствено хуманитарна кампања, но исто така испратил и важна политичка порака. Новинарите кои ја документирале хуманитарната катастрофа што се случила во Дубровник во врска со опсадата на градот предизвикала катастрофа во односите со јавноста за [[Република Србија (1992—2006)|Србија]] и [[Социјалистичка Република Црна Гора|Црна Гора]], придонесувајќи за нивна понатамошна дипломатска и економска изолација, како и за меѓународно признавање на [[Независност на Хрватска|независноста на Хрватска]]. Во Хрватска, тој пренел слика на солидарност и консензус меѓу хрватските граѓани. == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Хрватска војна за независност]] ruddsm3gqa22hn10gn5tfm7e7ij7f57 0 1390635 5539108 5534252 2026-04-15T07:57:03Z BosaFi 115936 5539108 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Riga_1940_Soviet_Army.jpg|мини|250x250пкс|Тенк БТ-7 [[Црвена армија|на Црвената армија]] и камион ЗИС-5 во [[Рига]] (1940)]] '''Советската окупација на Латвија во 1940 година'''<ref>''The World Book Encyclopedia'' {{ISBN|0-7166-0103-6}}</ref><ref>[http://www.britannica.com/eb/article-37263/Baltic-states "Soviet occupation of the Baltic States"] at ''[[Encyclopædia Britannica]]''</ref><ref>''The History of the Baltic States'' by Kevin O'Connor {{ISBN|0-313-32355-0}}</ref> — воена окупација на [[Латвија|Република Латвија]] од страна на [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] според одредбите од [[Пакт Рибентроп-Молотов|Пактот Молотов-Рибентроп]] од 1939 година со [[Трет Рајх|Нацистичка Германија]] и неговиот Таен дополнителен протокол потпишан во август 1939 година.<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-37317/Latvia "The Soviet occupation and incorporation of Latvia"] at ''[[Encyclopædia Britannica]]''</ref> [[Податотека:Nazi-Soviet_1941.png|мини|Територии окупирани од СССР и нацистичка Германија на почетокот на Втората светска војна (1939–1940)]] Во 1989 година, СССР го осудил тајниот протокол од 1939 година меѓу нацистичка Германија и него, што довело до инвазија и окупација на трите балтички земји, вклучувајќи ја и Латвија. Во јули 1989 година, народот на Латвија го започнал процесот на враќање на својата независност. Во 1991 година, по распадот на Советскиот Сојуз, суверенитетот на Латвија бил целосно обновен. На 22 август 1996 година, латвискиот парламент усвоил декларација во која се наведува дека советската окупација на Латвија во 1940 година е воена окупација и нелегална инкорпорација во СССР.<ref>[http://hudoc.echr.coe.int/sites/eng/pages/search.aspx?i=001-98669 CASE OF KONONOV v. LATVIA] [[European Court of Human Rights]]. 17 May 2010. Retrieved 15 June 2013.</ref> Окупацијата била осудена од [[Европски суд за човекови права|Европскиот суд за човекови права]],<ref name="Ref-12">[[European Court of Human Rights cases on Occupation of Baltic States]]</ref> Владата на Латвија,<ref name="OPL2">[http://www.am.gov.lv/en/latvia/history/occupation-aspects/ The Occupation of Latvia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071123015238/http://www.am.gov.lv/en/latvia/history/occupation-aspects/|date=2007-11-23}} at Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Latvia</ref> [[Стејт департмент|Стејт департментот на Соединетите Американски Држави]],<ref name="Ref-22">[https://2001-2009.state.gov/p/eur/rls/rm/86539.htm "U.S.-Baltic Relations: Celebrating 85 Years of Friendship"] at state.gov</ref> и [[Европска Унија|Европската Унија]].<ref name="Ref-32">[http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//NONSGML+MOTION+B6-2007-0215+0+DOC+PDF+V0//EN Motion for a resolution on the Situation in Estonia] by [[European Union|EU]]</ref><ref name="Ref-42">{{cite journal|last=Dehousse|first=Renaud|year=1993|title=The International Practice of the European Communities: Current Survey|url=http://ejil.org/pdfs/4/1/1194.pdf|journal=European Journal of International Law|volume=4|issue=1|pages=141|doi=10.1093/oxfordjournals.ejil.a035821|access-date=2011-01-28}}</ref><ref name="Ref-52">{{cite journal|last=European Parliament|date=13 January 1983|title=Resolution on the situation in Estonia, Latvia, Lithuania|url=http://upload.wikimedia.org/wikipedia/en/8/80/Europarliament13011983.jpg|journal=Official Journal of the European Communities|volume=C 42/78}}</ref> == Позадина == === 1918–1939: историска позадина === По [[Октомвриска револуција|Октомвриската револуција]] од 1917 година, Латвија ја прогласила својата независност на 18 ноември 1918 година. По долготрајната војна за независност против [[Руска Советска Федеративна Социјалистичка Република|Советска Русија]] (претходник на Советскиот Сојуз), двете земји потпишале мировен договор на 11 август 1920 година. Во ''член 2,'' Советска Русија „безрезервно ја признава независноста и суверенитетот на латвиската држава и доброволно и засекогаш се откажува од сите суверени права (...) на латвискиот народ и територија“. Независноста на Латвија била дипломатски признаена од Врховниот совет на сојузниците (Франција, Велика Британија, Италија, Јапонија, Белгија) на 26 јануари 1921 година. Други држави го следеа примерот. На 22 септември 1921 година, Латвија беше примена за членство во [[Друштво на народите|Друштвото на народите]] и останала членка до формалното распуштање на Лигата во 1946 година. На 5 февруари 1932 година бил потпишан договор за неагресија со Советскиот Сојуз. Договорот се темелел на договорот од 11 август 1920 година, чии основни договори непроменливо и засекогаш ја формирале цврстата основа на односите меѓу двете држави. === Релевантни договори меѓу СССР и Латвија === Пред Втората светска војна, [[Латвија|Република Латвија]] и [[Советски Сојуз|СССР]] ги потпишале и ратификувале следниве договори: ; Пактот Келог-Бријан : 27 август 1928 година, Пактот Келог-Бријан со ''кој се откажува од војната како инструмент на националната политика''<ref>[http://www.yale.edu/lawweb/avalon/kbpact/kbpact.htm Kellogg-Briand Pact] {{Семарх|date=2007-07-03}} at Yale University</ref> ; Договор за неагресија : Латвија со СССР на 5 февруари 1932 година<ref>League of Nations Treaty Series, 1934, No. 3408, pp. 123–125 and 127</ref> ; Конвенцијата за дефиниција на агресија : На 3 јули 1933 година, за прв пат во историјата на [[Меѓународни односи|меѓународните односи]], [[Агресија|агресијата]] била дефинирана во обврзувачки договор потпишан во советската амбасада во Лондон од страна на СССР, а меѓу другите и од Латвија.<ref>[https://web.archive.org/web/20070930212755/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,753798,00.html Aggression Defined] at ''Time'' magazine</ref><ref>League of Nations Treaty Series, 1934, No. 3391.</ref> : Член II ги дефинира облиците на агресија. ''Како агресор ќе се признае онаа држава која прва ќе изврши едно од следниве дејствија'': : Релевантни поглавја: :* ''Второ: инвазија на територијата на друга држава од страна на вооружени сили, дури и без објавување на војна.'' :* ''Четврто: поморска блокада на бреговите или пристаништата на друга држава.'' == 1939–1940: патот кон губење на независноста == [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-E07261,_Berlin,_Nichtangriffspakt_mit_Estland_und_Lettland.jpg|десно|мини|Потпишување на германско-естонските и германско-латвиските договори за неагресија. Од лево: Вилхелмс Мунтерс, министер за надворешни работи на Латвија; [[Јоаким фон Рибентроп]], министер за надворешни работи на Германија; и Карл Селтер, министер за надворешни работи на Естонија.]] === Германско-латвиски пакт за неагресија === Германско-латвискиот пакт за неагресија бил потпишан во [[Берлин]] на 7 јуни 1939 година. Со оглед на германскиот напредок на исток, советската влада побарала англо &#x2013; француска гаранција за независноста на [[Балтички држави|балтичките држави]], за време на нивните преговори за сојуз со западните сили. Латвиската и естонската влада, секогаш сомничави во советските намери, одлучиле да прифатат меѓусебен пакт за неагресија со Германија. [[Германско-естонски пакт за ненапаѓање|Германско&#x2013;естонските]] и германско &#x2013; латвиските пактови за неагресија биле потпишани во Берлин на 7 јуни 1939 година од страна на латвискиот министер за надворешни работи Вилхелмс Мунтерс и [[Јоаким фон Рибентроп]]. Следниот ден, [[Адолф Хитлер]] ги примил естонските и латвиските пратеници и во текот на овие разговори нагласил одржување и зајакнување на трговските врски меѓу Германија и балтичките држави. Ратификациите на германско-латвискиот пакт биле разменети во Берлин на 24 јули 1939 година и тој стапил на сила истиот ден. Тој бил регистриран во ''Серијата договори на Лигата на народите'' на 24 август 1939 година.<ref>''League of Nations Treaty Series'', vol. 198, pp. 106-109.</ref> [[Податотека:MolotovRibbentropStalin.jpg|десно|мини|[[Вјачеслав Молотов|Молотов]] го потпишува [[Пакт Рибентроп-Молотов|германско-советскиот пакт за неагресија]]]] === Германско-советскиот пакт за неагресија === [[Пакт Рибентроп-Молотов|Пактот Молотов-Рибентроп]], потпишан на 23 август 1939 година, содржел тајни протоколи за поделба на територии меѓу Германија и Советскиот Сојуз. Според овие протоколи, Финска, [[Естонија]], [[Латвија]] и [[Бесарабија]] биле во сферата на интереси на Советскиот Сојуз, а Полска и [[Литванија]] паднале во германската сфера на интереси. Советскиот Сојуз официјално не го признал постоењето на овие протоколи сè додека, под притисок на балтичките ССР, на 24 декември 1989 година, Конгресот на народните пратеници на СССР не ги признал тајните договори и ги осудил како нелегални и неважечки од нивното стапување во сила.<ref>Jerzy W. Borejsza, Klaus Ziemer, Magdalena Hułas. ''Totalitarian and Authoritarian Regimes in Europe''. Berghahn Books, 2006. Page 521.</ref> === Инвазија на Полска === Нацистичка Германија ја нападнала Полска на 1 септември 1939 година.<ref>Per Hitler's request, the Soviets transmitted coded messages to support the invading German airforce. {{Наведена книга|title=The Great Powers and Poland 1919–1945|last=Karski|first=Jan|publisher=University Press of America|year=1985|isbn=0-8191-4398-7|author-link=Jan Karski}}</ref> Франција и Велика Британија, кои биле обврзани со договор да ја заштитат Полска, одговориле со протестни ноти барајќи Германците да се повлечат. По француско-британската неодлучност, Велика Британија дејствувала сама со двочасовен ултиматум во 9:00 часот наутро на 3 септември, кој Франција потоа била принудена да го следи, издавајќи свој ултиматум. Сепак, и покрај изјавите дека сега постои воена состојба со Германија, меѓусојузничките воени конференции од 4 до 6 септември утврдиле дека нема можност за поддршка на источен фронт во Полска. Франција последователно побарала од Велика Британија да не ја бомбардира Германија, плашејќи се од воена одмазда против француското население. Била решена да [[Лажна војна|не преземе ништо]], за да не предизвика префрлање на германските сили на западниот фронт. Чемберлен изјавил на 12 септември „Нема брзање бидејќи времето е на наша страна“.<ref>Karski, pages 373–392; Chamberlain quote confirmed in two original sources cited in Karski.</ref> [[Податотека:Armia_Czerwona,_Wehrmacht_22.09.1939_wspólna_parada.jpg|мини|Заедничка парада на Вермахтот и Црвената армија во Брест на крајот од инвазијата на Полска. На трибината се генерал-мајор Хајнц Гудеријан (во средината) и бригаден генерал Семјон Кривошеин (десно).]] Потоа Сталин продолжил со својот дел од Пактот, наредувајќи ѝ на Црвената армија на 17 септември да ја премине советско-полската граница под наводна потреба да ги заштити [[Белоруси|Белорусите]] и [[Украинци|Украинците]] на територијата на Полска, за кои Советите тврделе дека „престанале да постојат“ по германските успеси.<ref>Moscow dispatched a telegram of congratulations to Berlin on the premature news that Warsaw had fallen to the Nazis. Karski, Jan. ''The Great Powers and Poland 1919–1945''. 1985. University Press of America. Lanham, MD.</ref> Потоа Сталин му предложил трговско решение на Хитлер за да го реши „балтичкиот проблем“.<ref>''These Names Accuse''. 1982. Stockholm. "Having learned that Germany after the defeat of the Polish army planned to create the State of Little Poland, Stalin suggested the exchange of Lithuania for two Polish voyevodstva (provinces) with the view of immediately 'solving the Baltic problem' with Hitler's consent. Thus, the second secret protocol, which was signed on 28 September in Moscow, came into being."</ref> На 28 септември 1939 година, Германија и Советскиот Сојуз, откако ја поделиле Полска, потпишале договор за границата, вклучувајќи и втор таен протокол, со кој Литванија му се предава на Сталин во замена за две полски покраини. Кратко потоа, на 3 октомври 1939 година, германскиот амбасадор во Советскиот Сојуз, Фридрих Вернер фон дер Шуленбург, исто така му предложил на Молотов разни промени во границите на литванската територија да почекаат додека „Советскиот Сојуз не ја инкорпорира Литванија, идеја на која, верувам, првично се темелел договорот што се однесува на Литванија“.<ref>Telegram transmitted 3 October 1939. ''Documents presented to U.N. General Assembly, September 1948''</ref> Последователно, Советскиот Сојуз се согласил да ѝ надомести на нацистичка Германија 31.500.000 рајхсмарки за откажувањето на Рајхот од своите „претензии“ врз литванската територија што првично требала да ја поседува врз основа на договорот од 28 септември.<ref>Secret Protocol, signed Moscow, 10 January 1941 by Schulenburg and Molotov. ''Documents presented to U.N. General Assembly, September 1948''</ref> Советскиот Сојуз сега окупирал нешто повеќе од половина од целата полска територија, а сојузничките сили покажале дека се неспособни за воена интервенција на Источниот фронт. Не постоеле пречки за Сталин, заедно со Хитлер, да ги постигне своите цели во Балтикот. === Балтичко-советските односи во есента 1939 година === На 24 септември 1939 година, воени бродови на Црвената морнарица се појавиле на естонските пристаништа, а советските бомбардери започнале заканувачка патрола над [[Талин]] и околните предели.<ref name="TM0919392">[https://web.archive.org/web/20070930153222/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,762664,00.html Moscow's Week] at ''[[Time (magazine)|Time]]'' on Monday 9 October 1939</ref> Потоа СССР го нарушила воздушниот простор на сите три балтички држави, изведувајќи масовни операции за собирање разузнавачки информации на 25 септември. Москва побарала балтичките земји да му дозволат на СССР да воспостави воени бази и да распореди трупи на нивна територија за време на траењето на Европската војна.<ref>''The Baltic States: Estonia, Latvia and Lithuania'' by David J. Smith, Page 24, {{ISBN|0-415-28580-1}}</ref> За време на разговорите во Москва, на 2 октомври 1939 година, [[Јосиф Сталин|Сталин]] му рекол на Вилхелмс Мунтерс, латвискиот министер за надворешни работи: „Искрено ви кажувам, поделбата на сферите на интерес веќе се случи. Што се однесува до Германија, ние би можеле да ве окупираме.“<ref>latvians.com: [http://www.latvians.com/en/Reading/TheStoryOfLatvia/SoLatvia-07-chap.php ''The Story of Latvia: The Tragedy of 1940'']</ref> Балтичките земји ја сфатиле оваа закана сериозно. Владата на Естонија го прифатила ултиматумот, потпишувајќи го соодветниот договор на 28 септември 1939 година; Латвија на 5 октомври 1939 година; и Литванија кратко потоа, на 10 октомври 1939 година. Во случајот на Латвија, договорот бил потпишан од латвискиот министер за надворешни работи Вилхелмс Мунтерс и советскиот комесар за надворешни работи [[Вјачеслав Молотов]]. Ратификациите биле разменети во Рига на 11 октомври 1939 година, а договорот стапил на сила истиот ден. Тој бил регистриран во ''Серијата договори на Лигата на народите'' на 6 ноември 1939 година.<ref>''League of Nations Treaty Series'', vol. 198, pp. 382-387.</ref> Членовите на договорот гласеле: * Член 1 предвидувал воена соработка меѓу страните во случај на напад од трета страна. * Член 2 ја обврзувал советската влада да ѝ помогне на латвиската влада во обезбедувањето вооружување. * Член 3 ѝ дозволувал на советската влада да воспостави воени и поморски бази на латвиска територија. * Член 4 ги обврзувал советската и латвиската влада да не се вклучуваат во воени сојузи против другата страна. * Член 5 предвидувал дека политичките и економските системи и суверенитетот на обете страни нема да бидат засегнати од договорот. * Член 6 се однесувал на ратификацијата и предвидуваше дека договорот ќе остане во сила десет години, со можност за продолжување за уште десет години. Како што вели Латвиската национална фондација, барањата од Латвија биле: * позајмување бази на Советскиот Сојуз во [[Лиепаја]], [[Вентспилс]] и Питрагс до 1949 година; * изградба на специјални аеродроми за советските потреби; и * одобрат распоредување на советски воени гарнизони со вкупно 30.000 војници.<ref name="tna-hi-22">[[These Names Accuse]]: [http://www.latvians.com/en/Reading/TheseNamesAccuse/ThNA-03-Historical-Introduction-pt2.php Historical Introduction, Part 2]</ref> На прв поглед, овој пакт не го нарушувал суверенитетот на Латвија. Член 5 од Пактот гласи: „Стапувањето во сила на овој пакт во никој случај не смее да влијае на суверените права на договорните страни, особено на нивната политичка структура, нивниот економски и социјален систем и нивните воени мерки. Областите наменети за базите и аеродромите остануваат територија на Латвиската Република.“<ref name="tna-hi-23">[[These Names Accuse]]: [http://www.latvians.com/en/Reading/TheseNamesAccuse/ThNA-03-Historical-Introduction-pt2.php Historical Introduction, Part 2]</ref> Со неизбежната балтичка советизација, Хитлер им упатил повик за враќање дома на етничките Германци.<ref>''[[Central Europe Review]]'': {{Узурпирана|[https://web.archive.org/web/20190310213950/http://www.ce-review.org/00/27/estonia27_history.html "A Brief History of Estonia"]}} by [[Mel Huang]]</ref> Латвија склучила договор со нацистичка Германија за репатријација на граѓани од германско државјанство на 30 октомври 1939 година.<ref name="tna-hi-24">[[These Names Accuse]]: [http://www.latvians.com/en/Reading/TheseNamesAccuse/ThNA-03-Historical-Introduction-pt2.php Historical Introduction, Part 2]</ref> Во пролетта 1940 година, 51.000 германци ја напуштиле Латвија за преселување во Полска. Втор повик една година подоцна донел уште 10.500.<ref name="PBBG">{{Наведена книга|title=Between Giants|last=Buttar|first=Prit|date=21 May 2013|isbn=9781780961637}}</ref> Јавно, на 31 октомври 1939 година, Врховниот совет ги нарекол стравувањата од балтичка советизација „бесмислици“.<ref name="tna-hi-32">[[These Names Accuse]]: [http://www.latvians.com/en/Reading/TheseNamesAccuse/ThNA-04-Historical-Introduction-pt3.php Historical Introduction, Part 3]</ref> Приватно, ова стационирање на советски трупи во Латвија според условите на пактот за заемна помош го означил почетокот на остварувањето на долгогодишните советски желби за стекнување контрола врз Балтикот.<ref>Berzins, Alfreds. ''The Unpunished Crime'', introduction by Senator Thomas J. Dodd, (1963), New York, Speller & Sons. quoting ''[[Izvestia]]'', 25 December 1918: "Estonia, Latvia, and Lithuania are directly on the road from Russia to Western Europe and are therefore a hindrance to our revolution because they separate Soviet Russia from Revolutionary Germany.&nbsp;... This separating wall must be destroyed. The Russian red proletariat should find an opportunity to influence Germany. The conquest of the Baltic Sea would make it possible for Soviet Russia to agitate in favor of the social revolution in the Scandinavian countries so that the Baltic Sea would be transformed into the Sea of Social Revolution."</ref><ref>Stalin ordered the Estonian Communist party to organize a ''putsch'' in Tallinn on 1 December 1924, which, should it succeed, would lead to the proclamation of the Estonian Soviet Republic.</ref> === Советска инвазија на Финска === [[Податотека:Finnish_areas_ceded_in_1940.png|десно|мини|129x129пкс|Зимска војна: Финските отстапки]] Слични барања биле упатени до Финска. Советите побарале на Финска да отстапи или да даде под закуп делови од својата територија, како и уништување на финската одбрана долж Карелискиот Истмус. Откако Финците ги отфрлиле овие барања, Советите одговориле со воена сила. СССР ја започнала [[Зимска војна|Зимската војна]] на 30 ноември 1939 година, со цел да ја анектира Финска.<ref>[[Soviet occupation of Latvia in 1940#Tanner|Tanner (1956)]], p. 114</ref><ref>[[Soviet occupation of Latvia in 1940#Trotter|Trotter (2013)]], p. 58, 61</ref> Истовремено, Советите создале [[Марионетска држава|марионетски режим]], наречен [[Финска Демократска Република]], за да управува со Финска по советското освојување.<ref>[[Soviet occupation of Latvia in 1940#Tanner|Tanner (1956)]], p. 114</ref><ref>[[Soviet occupation of Latvia in 1940#Trotter|Trotter (2013)]], p. 58, 61</ref> Бидејќи советскиот напад се сметал како нелегален, Советскиот Сојуз бил исклучен од [[Друштво на народите|Друштвото на народите]] на 14 декември.<ref>[https://web.archive.org/web/20070930072039/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,762112-2,00.html "Minus a Member"] at ''Time'' magazine on Monday, 25 December 1939</ref> Првичниот период од војната се покажал како катастрофален за советската војска, претрпувајќи сериозни загуби, со многу мал напредок. На 29 јануари 1940 година, Советите ставиле крај на нивната марионетска влада на Финската демократска република и ја признале владата во Хелсинки како легална влада на Финска, информирајќи ја дека се подготвени да преговараат за мир.<ref>[[Soviet occupation of Latvia in 1940#Trotter2002|Trotter (2002)]], pp. 234–235</ref><ref>[[Soviet occupation of Latvia in 1940#Enkenberg|Enkenberg (2020)]], p.215</ref> Советите ги реорганизирале своите сили и започнале нова офанзива по Карелискиот истмус во февруари 1940 година. Бидејќи борбите во Виипури беснееле и надежта за странска интервенција бледнеела, Финците ги прифатиле мировните услови на 12 март 1940 година со потпишувањето на Московскиот мировен договор. Борбите завршиле следниот ден. Финците ја задржале својата независност, но отстапиле 9% од финската територија на Советскиот Сојуз. Во јуни 1941 година, непријателствата меѓу Финска и СССР продолжиле. == 1940–1941: првата советска окупација == === Политичка позадина === Очигледното бегство од судбината на Финска можеби довело до лажно чувство на безбедност за Латвија. Четири месеци пред пристигнувањето на советските трупи во Латвија, Вилхелмс Мунтерс, обраќајќи се пред публиката на Универзитетот во Латвија на 12 февруари 1940 година, изјавил: „Имаме секаква причина да ги опишеме односите што постојат меѓу Латвија и Советскиот Сојуз како многу задоволителни. Има луѓе кои ќе речат дека овие поволни услови се само од привремена природа и дека порано или подоцна ќе мора да се соочиме со внатрешно-политички и надворешно-политички притисок од страна на Советскиот Сојуз. Основата врз која ги темелат овие пророштва е тајна на самите пророци. Искуството на нашата влада сигурно не ги оправдува таквите претчувства.“<ref>Zalts, Alberts Zalts (ed.). ''Latvian Economic Review, No. 2(18)'' April 1940. Latvian Chamber of Commerce and Industry. Riga.</ref> Со засега запечатениот неуспех на Советскиот Сојуз во Финска, помина малку повеќе од еден месец по позитивните изјави на Мунтерс, кога Молотов, зборувајќи на 25 март 1940 година, во суштина ги објави намерите на Советскиот Сојуз да ги анектира балтичките држави, наведувајќи: „... спроведувањето на пактите напредуваше задоволително и создаде услови поволни за понатамошно подобрување на односите меѓу Советска Русија и овие држави“. Подобрувањето на односите е [[еуфемизам]] за советско преземање. Во март и април 1940 година, веднаш по говорот на Молотов, советскиот печат започнал напади врз латвиската влада. Потоа, НКВД оркестрирала серија штрајкови во Рига и Лиепаја. Кога тие не успеале да се развијат во генерален штрајк, Советите го обвиниле за тој неуспех „неодговорниот елемент што ги расипува добрососедските односи“. Плашејќи се од советска акција, на 17 мај 1940 година, латвиската влада тајно му издала вонредни овластувања на латвискиот министер во Лондон, Карлис Рајнхолдс Заринш, назначувајќи го Алфредс Билманис, латвискиот министер во Вашингтон, за негов заменик. === Советска инвазија === [[Податотека:SovietBlockade1940.jpg|десно|мини|275x275пкс|Шеми на советската поморска воена блокада на Естонија и Латвија во 1940 година (Руски државен поморски архив)]] [[Податотека:Demonstration_in_Riga._1940_in_Latvia._013.jpg|мини|Советски организиран митинг во [[Рига]], 1940 година]] [[Податотека:Riga._Parade._November-7-1940.jpg|десно|мини|Парада во Рига. 7 ноември 1940 година.]] [[Податотека:Demonstration_in_Riga._1st_of_May_1941._(010).jpg|мини|Првиот митинг [[Меѓународен ден на трудот|за Први мај]] организиран од Советскиот Сојуз во Рига, 1941 година]] На 28 мај 1940 година, литванскиот министер во Москва добил нота од Молотов во која се зборувало за наводното киднапирање на двајца советски војници во Вилна. Литванската влада се обидела да го разјасни ова прашање преку советско-литванска комисија според условите на пактот за заемна помош. Москва го отфрлила овој предлог и ја прекинала понатамошната дискусија, набрзо покажувајќи и брзо играјќи ја својата улога: * На 12 јуни 1940 година, дадена е наредба за целосна воена блокада на Естонија од страна на советската Балтичка флота: според директорот на Рускиот државен архив на Морнаричкиот оддел Павел Петров (К. Фил.), повикувајќи се на записите во архивата<ref>{{In lang|fi}} [http://www.mil.fi/laitokset/tiedotteet/1282.dsp Pavel Petrov] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090821221643/http://www.mil.fi/laitokset/tiedotteet/1282.dsp|date=2009-08-21}} at Finnish Defence Forces home page</ref><ref>{{In lang|ru}} [http://www.rusin.fi/publications/warinpetsamo/indexEN.html documents published] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050219052823/http://www.rusin.fi/publications/warinpetsamo/indexEN.html|date=2005-02-19}} from the State Archive of the Russian Navy</ref> * 14 јуни 1940 година: додека светското внимание е насочено кон [[Битка за Франција|падот на Париз под нацистичка Германија]] еден ден претходно, Молотов ги обвинува балтичките земји за заговор против Советскиот Сојуз и ѝ поставува ултиматум на Литванија за воспоставување влада што Советите ја одобруваат. Истиот ден, стапила на сила советската блокада на Естонија. Според сведоштва на очевидци составени од естонски и фински истражители, два советски бомбардери го собориле финскиот патнички авион ''„Калева“'' што летал од Талин до Хелсинки, носејќи три дипломатски торби од американските претставништва во [[Талин]], [[Рига]] и [[Хелсинки]]. Вработениот во американската служба за надворешни работи, Хенри В. Антеил помладиот, бил убиен во несреќата.<ref>[http://www.afsa.org/fsj/may07/lastflight.pdf The Last Flight from Tallinn] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090325013623/http://www.afsa.org/fsj/may07/lastflight.pdf|date=2009-03-25}} at American Foreign Service Association</ref> * 15 јуни 1940 година: Советските трупи ја напаѓаат Литванија<ref name="TM0062419402">[https://web.archive.org/web/20070930095701/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,764071-2,00.html Five Years of Dates] at ''Time'' magazine on Monday, 24 June 1940</ref> и распоредуваат трупи за инвазија на Латвија. * 15 јуни 1940 година: Советските трупи ги нападнале латвиските граничари кај Масленки,<ref name="OPL">[http://www.am.gov.lv/en/latvia/history/occupation-aspects/ The Occupation of Latvia] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071123015238/http://www.am.gov.lv/en/latvia/history/occupation-aspects/|date=2007-11-23}} at Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Latvia</ref> убивајќи тројца граничари и двајца цивили, а исто така земале 10 граничари и 27 цивили како заложници на Советскиот Сојуз.<ref name="PBBG">{{Наведена книга|title=Between Giants|last=Buttar|first=Prit|date=21 May 2013|isbn=9781780961637}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFButtar2013">Buttar, Prit (21 May 2013). ''Between Giants''. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9781780961637|<bdi>9781780961637</bdi>]].</cite></ref>{{Rp|43}} * 16 јуни 1940 година: Советскиот Сојуз ги нападнала Латвија и Естонија.<ref name="TM006241940">[https://web.archive.org/web/20070930095701/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,764071-2,00.html Five Years of Dates] at ''Time'' magazine on Monday, 24 June 1940</ref> Советите им доставиле ултиматуми на Естонија и Латвија, на кои требало да се одговори во рок од 6 часа, барајќи: (1) воспоставување просоветски влади кои, под заштита на Црвената армија, ќе бидат поспособни да ги спроведат Пактовите за заемна помош; (2) слободно поминување на советските трупи во Естонија и Латвија со цел да се сместат во најважните центри и да се избегнат можни провокативни акти против советските гарнизони. Не можејќи сами да се спротивстават, без достапна надворешна помош, под закана од бомбардирање на градовите и со голем број помалку војници, Латвија и Естонија капитулирале.<ref name="PBBG" />{{Rp|43}} * 17 јуни 1940 година: Советските трупи ја нападнале Латвија и ги окупирале мостовите, поштата/телефонијата, телеграфијата и радиодифузните канцеларии. * 17 јуни 1940 година: Андреј Вишински, заменик-претседател на Советот на народни комесари на Советскиот Сојуз (и обвинител на монтираните судења на [[Јосиф Сталин]] во 1937–1938 година), му се претставува на претседателот Карлис Улманис како советски специјален пратеник. === Губење на независноста === [[Податотека:1940._Liepāja._We_ask_for_full_accession_to_the_USSR.jpg|лево|мини|270x270пкс|Советска пропагандна демонстрација во [[Лиепаја]], 1940 година. На постерите пишува: ''Бараме целосен влез во СССР!'']] Советската оркестрација на настаните продолжила по инвазијата, заедно со демонстранти, кои пристигнале со трупите на Црвената армија, организирајќи масовни маршеви и собири со цел да создадат впечаток за народни немири: * 19 јуни 1940 година: Вишински повторно го посетил Улманис, овој пат, за да го достави списокот, претходно одобрен од Москва, на новите членови на кабинетот на латвиската влада. * 20 јуни 1940 година: Улманис бил принуден да одобри просоветска влада која ја презема власта. Затворените членови на поранешната нелегална комунистичка партија биле ослободени. Јавни „процесии на благодарност“ биле организирани во чест на Сталин. * 30 јуни 1940 година: Литванскиот министер за надворешни работи, Винкас Креве-Мицкевичиус, се сретнал со Молотов. Молотов бил директен во комуникацијата на советската намера да го окупира целиот регион: „Мора добро да ја погледнете реалноста и да разберете дека во иднина малите нации ќе мора да исчезнат. Вашата Литванија, заедно со другите балтички нации, вклучувајќи ја и Финска, ќе мора да се приклучат на славното семејство на Советскиот Сојуз. Затоа, треба да започнете сега да го воведувате вашиот народ во советскиот систем, кој во иднина ќе владее насекаде, низ цела Европа; да се спроведе во пракса порано на некои места, како во балтичките нации, а подоцна на други.“ * 5 јули 1940 година: издаден бил декрет со кој се објавиле нови избори; латвиските демократски партии се организирале под Националниот комитет и се обидувале да учествуваат. * 9 јули 1940 година: Вилис Лацис, министерот за внатрешни работи назначен од Советскиот Сојуз, наредил затворање на Националниот комитет, а неговите најистакнати членови биле депортирани. Депортациите веќе се одвивале од територија што (сè уште) не е дел од Советскиот Сојуз. * 14-15 јули 1940 година: во Латвија (и другите балтички држави) се одржале наместени избори. Само една однапред одобрена листа на кандидати била дозволена за избори за „Народниот парламент“.<ref name="OPL">[http://www.am.gov.lv/en/latvia/history/occupation-aspects/ The Occupation of Latvia] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071123015238/http://www.am.gov.lv/en/latvia/history/occupation-aspects/|date=2007-11-23}} at Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Latvia</ref> Гласачките ливчиња биле положени според упатствата: „Само листата на Латвискиот работнички народен блок мора да се стави во гласачката кутија. Гласачкото ливче мора да се стави без никакви измени.“ Наводниот индекс на активност на гласачите бил 97,6%. Најзначајно е што комплетните резултати од изборите биле објавени во Москва 12 часа пред затворањето на изборите. Советските изборни документи подоцна потврдиле дека резултатите биле целосно наместени. Биле формирани трибунали за да се казнат „предавниците на народот“. Оние кои не ја исполниле „политичката должност“ да гласаат за Латвија во СССР. Оние кои не успеале да добијат печат за гласање во пасошите, им било дозволено да бидат застрелани во тилот.<ref name="TM1919403">[https://web.archive.org/web/20070930031407/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,764407,00.html Justice in The Baltic] at Time magazine on Monday, 19 August 1940</ref> * 21 јули 1940 година: лажно воспоставениот Саем се состанува за прв пат. Има само едно прашање - петиција за приклучување кон Советскиот Сојуз (разгледувањето на таквата акција било одбиено во текот на сите избори). Петицијата била едногласно усвоена. Сепак, таа била нелегална според латвискиот Устав, кој сè уште беше во сила, кој барал плебисцитарен референдум за одобрување на таква акција: две третини од сите подобни учесници и обично мнозинство за одобрување. Улманис бил принуден да поднесе оставка. * 22 јули 1940 година: Улманис бил депортиран во Советскиот Сојуз, умирел во заробеништво во 1942 година.<ref name="PBBG">{{Наведена книга|title=Between Giants|last=Buttar|first=Prit|date=21 May 2013|isbn=9781780961637}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFButtar2013">Buttar, Prit (21 May 2013). ''Between Giants''. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9781780961637|<bdi>9781780961637</bdi>]].</cite></ref>{{Rp|44}}Земјиштето било национализирано. * ''23 јули 1940 година: Американскиот заменик-државен секретар Самнер Велс ги осудува „подмолните процеси“ со кои'' „''политичката независност и територијалниот интегритет на трите мали балтички републики требаше намерно да бидат уништени од еден од нивните помоќни соседи''“. * 31 јули 1940 година: Министерот за одбрана Јанис Балодис и семејството биле депортирани во Советскиот Сојуз (наредба рачно напишана од Вилис Лацис). * 5 август 1940 година: Советскиот Сојуз ги одобрил петициите на Литванија, Латвија и Естонија, соодветно, за приклучување. Латвија била инкорпорирана како 15-та Република на Советскиот Сојуз. Освен Германија, ниедна западна нација не ја признал анексијата како легитимна ''[[Де јуре|de jure]]''. Точни бројки за загубите што Советите ѝ ги нанеле на Латвија не се достапни. Тие се проценуваат на 35.000 мртви од воени дејствија, егзекуции или депортација.<ref name="PBBG">{{Наведена книга|title=Between Giants|last=Buttar|first=Prit|date=21 May 2013|isbn=9781780961637}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFButtar2013">Buttar, Prit (21 May 2013). ''Between Giants''. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9781780961637|<bdi>9781780961637</bdi>]].</cite></ref>{{Rp|48}} Многу повеќе нашле засолниште во странство. Сите овие загуби започнале за време на првата советска окупација. Ова, на латвиски, се нарекува и „Бајгаис Гадс“ (Година на теророт) (овој термин се користел и во антисоветската пропаганда од тој период - овие две употреби не треба да се мешаат или поврзуваат по намена. ''Бајгаис Гадс'' е исто така наслов на антисемитски извештај за настаните од годината, напишан од Паулс Ковалевскис, симпатизер на нацизмот, во 1942 година). Биле планирани понатамошни масовни депортации и убиства, но германската инвазија на советска територија го спречила ова. Литвански владин службеник тврди дека видел документ со кој се предвидува отстранување на 700.000 луѓе од Литванија.<ref name="PBBG" />{{Rp|48}} === Советскиот терор === [[Податотека:Plaque_at_Bauska_Cheka.jpg|десно|мини|267x267пкс|Плоча во спомен на жртвите на советската НКВД во Бауска, Латвија]] Советските власти, откако ја презеле контролата врз Латвија, веднаш вовеле режим на терор. Стотици мажи биле уапсени, вклучувајќи многу лидери на Република Латвија. Беа формирани трибунали за казнување на „предавниците на народот“. Летонскиот претседател Карлис Улманис и министерот за надворешни работи Вилхелмс Мунтерс биле уапсени и подложени на брза ликвидација. За дипломатите во странство кои одбивале да ги признаат новите режими и да се вратат во Латвија, била наредена итна конфискација на имотот и егзекуција во рок од 24 часа.<ref name="TM1919404">[https://web.archive.org/web/20070930031407/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,764407,00.html Justice in The Baltic] at Time magazine on Monday, 19 August 1940</ref> Подоцнежните наредби го прошириле списокот на репресии, вклучувајќи го и секој што е поврзан со некој што се крие од владата или избегал во странство - што ги направи предавници на државата. На 22 јуни 1940 година, сите три балтички парламенти донеле првични резолуции за национализација на земјиштето, по што во Латвија следел Закон за земјишна реформа една недела подоцна. Првично, едно семејство можело да користи максимум 30 хектари земјиште, намалено за време на втората советска окупација на 15-20 хектари. Јунската депортација се случила на 13-14 јуни 1941 година, каде што проценета е депортација на 15.600 мажи, жени и деца, вклучувајќи 20% од последната законска влада на Латвија. Приближно 35.000 вкупно (1,8% од населението на Латвија) биле депортирани за време на првата советска окупација. Сталиновите депортации, исто така, вклучувале илјадници латвиски Евреи (масовната депортација броела вкупно 131.500 низ Балтикот). Според упатствата на Серов, депортациите биле брзи и ефикасни и се случиле среде ноќ. На депортираните им бил даден еден час или помалку да се подготват за заминување. Им било дозволено да понесат со себе свои работи што не надминувале 100&nbsp;кг тежина (пари, храна за еден месец, апарати за готвење, облека). Потоа семејствата биле однесени на железничката станица. Тогаш откриле дека мажите треба да бидат одвоени од жените и децата: „Со оглед на фактот дека голем број депортирани лица мора да бидат уапсени и распоредени во специјални логори и дека нивните семејства мора да продолжат кон специјални населби во далечни региони, важно е операцијата на отстранување и на членовите на семејството на депортираниот и на неговата глава да се изврши истовремено, без да се известат за одвојувањето со кое се соочуваат.“&nbsp;... Конвојот на целото семејство до станицата ќе се одвива во едно возило и само на појдовната станица главата на семејството ќе биде сместен одделно од своето семејство во автомобил специјално наменет за главата на семејството“. Возовите биле придружувани од офицери на НКВД и воена придружба. Натоварени во товарни вагони со решетки, со отвори на подот за санитарни потреби, депортираните биле однесени во Сибир. Многумина починале уште пред да стигнат до својата крајна дестинација поради суровите услови. Уште повеќе загинале во текот на првата зима. Дел од Латвијците кои успеале да ги избегнат депортациите решиле да се кријат во шумите, каде што биле организирани антисoветски единици. Кога нацистичка Германија го нападнала Советскиот Сојуз, бунтовниците веднаш започнале соработка со нацистичка Германија.<ref name="Chris Bellamy page 196" /> == Последици == === Окупација на Латвија од страна на нацистичка Германија 1941–1944 === Советско-германската војна ја прекинала оваа прва година од советската окупација. Нацистичката офанзива, започната на 22 јуни 1941 година, нешто повеќе од една недела откако биле извршени масовните депортации, влегла во Рига на 1 јули 1941 година. Ова ги попречила документираните планови на НКВД за депортирање на уште неколку стотици илјади луѓе од балтичките држави на 27-28 јули 1941 година. Германските трупи биле пречекани по нивното пристигнување од страна на Летонците како ослободители. На радио се слушала латвиската национална химна и, како што напишал Крис Белами:„[антисоветскиот] бунт избувнал веднаш по веста за Барбароса“.<ref name="Chris Bellamy page 196">Chris Bellamy. ''The Absolute War. Soviet Russia in the Second World War'', page 196. Vintage Books, New York 2008. {{ISBN|978-0-375-72471-8}}</ref> Поголемиот дел од етничките Летонци кои биле принудени да служат во [[Црвена армија|Црвената армија]] дезертирале од своите единици и набргу потоа ја нападнале НКВД. На 2 јули 1941 година, единица латвиски дезертери го освоил градот Сигулда, а три дена подоцна, латвиските бунтовници ја презедоа контролата врз друг град, Смилтене, исто така блокирајќи го стратешкиот пат до [[Псков]]. Летонците не само што масовно дезертирале од редовните единици на Црвената армија, туку избегале и од воените кампови за обука, кои биле дел од советскиот план за мобилизација. Меѓу другите битки со советските единици што се повлекувале, Белами ги споменува Лимбажи (4 јули), Олејн (5 јули) и Алуксне (9 јули). Сите овие локации биле освоени од латвиските бунтовници пред првите единици [[Вермахт|на Вермахтот]] да се појават во областа.<ref name="Chris Bellamy page 196" /> Сепак, нацистичка Германија немала план ниту желба да ја врати автономијата на Латвија, иако му наредиле на полковникот Александар Плеснерс да го надгледува формирањето на Латвиските одбранбени сили. На 8 јули Германците објавиле дека носењето негермански униформи е забрането. Исто така, на бунтовничките единици им било наредено да се разоружаат. До 10 јули 1941 година, [[Вермахт|германските вооружени сили]] ја окупирале целата територија на Латвија. Латвија станала дел од Рајхскомесаријатот Остланд на нацистичка Германија - Генералниот покраински совет на Латвија (''Generalbezirk Lettland''). Во 1939 година, нацистичка Германија изготвила Генерален план Ост, кој ги опфаќал источните земји. Што се однесува до Латвија, било утврдено дека населението од околу 2.000.000 жители треба да се намали за 50%, а преостанатите да се сметаат за достојни за „германизација“. Според тоа, [[Евреи|Евреите]], [[Роми|Ромите]], комунистите, воените офицери, политичарите и другите интелектуалци биле уапсени.<ref name="PBBG">{{Наведена книга|title=Between Giants|last=Buttar|first=Prit|date=21 May 2013|isbn=9781780961637}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFButtar2013">Buttar, Prit (21 May 2013). ''Between Giants''. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9781780961637|<bdi>9781780961637</bdi>]].</cite></ref>{{Rp|54–56}} Понатамошно намалување на цивилното население би се постигнало преку недостиг на храна, што би резултирало со масовен глад.<ref name="PBBG" />{{Rp|56}} === Втора советска окупација 1944–1991 === Ришката офанзива била дел од поголемата Балтичка офанзива на Источниот фронт за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Се одржала кон крајот на 1944 година и ги протерала германските сили од градот [[Рига]]. Латвија повторно била окупирана од Советскиот Сојуз од 1944 до 1991 година. Под советската окупација илјадници Летонци биле депортирани во сибирските логори, погубени или принудени на егзил. Многу Летонци избегале со рибарски чамци и бродови во [[Шведска]] и Германија, од каде што до 1951 година се преселиле во различни делови од западниот свет (претежно [[Австралија]] и [[Северна Америка]]). Приближно 150.000 Летонци емигрирале на Запад. Според приближни проценки, како резултат на Втората светска војна, населението на Латвија се намалило за половина милион (25% помалку отколку во 1939 година). Во споредба со 1939 година, латвиското население се намалило за околу 300.000. Војната, исто така, нанела големи загуби врз економијата - многу историски градови биле уништени, како и индустријата и инфраструктурата. Во јули 1989 година, по драматичните настани во [[Источна Германија]], Врховниот совет на Латвија усвоил „Декларацијата за суверенитет“ и го изменил Уставот за да ја потврди супериорноста на своите закони над оние на СССР. На 23 август 1989 година се одржале политичките демонстрации [[Балтички Пат|„Балтички пат“]]. Околу два милиони луѓе се здружиле за раце за да формираат човечки синџир долг над 600 километри низ трите балтички држави (Естонија, Латвија, Литванија). Овие демонстрации биле организирани за да го привлечат вниманието на светот кон заедничката историска судбина што ја претрпеле овие три земји. Во март 1990 година, кандидатите од партијата за независност, Латвиски народен фронт, добиле двотретинско мнозинство во Врховниот совет на демократски избори. На 4 мај 1990 година, Латвискиот совет ја прогласила својата намера да ја врати целосната независност на Латвија. Советските политички и воени сили безуспешно се обиделе да ја соборат латвиската влада. На 21 август 1991 година, Латвија прогласила де факто независност. Следело меѓународно признавање, вклучително и она од СССР. Соединетите Американски Држави, кои никогаш не ја признале насилната анексија на Латвија од страна на СССР, ги обновиле целосните дипломатски односи со Латвија на 2 септември 1991 година.<ref name="USDS2">[https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5378.htm Background Note: Latvia] at US Department of State</ref> Во февруари 1992 година, Русија се согласила да започне со повлекување на своите трупи од Латвија.<ref>[https://www.deseret.com/1992/2/3/18965674/russia-latvia-agree-on-troop-withdrawal/ RUSSIA, LATVIA AGREE ON TROOP WITHDRAWAL] [[Deseret News]]. 3 February 1992. Retrieved 8 January 2013.</ref> Во август 1994 година, последните руски трупи се повлекле од Република Латвија.<ref name="GLBS2">[http://www.globalsecurity.org/military/world/russia/vo-baltic.htm Baltic Military District] globalsecurity.org</ref> Русија официјално го завршила своето воено присуство во Латвија во август 1998 година по декомисионирањето на радарската станица Скрунда-1, кој билпоследниот активен руски воен радар во Балтикот. Последните руски трупи се повлекле од станицата наредната година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.am.gov.lv/en/copenhagen/news/latvian-news/template/?pg=1562|title=Latvia takes over the territory of the Skrunda Radar Station|date=21 October 1999|publisher=Embassy of the Republic of Latvia in Copenhagen|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229195807/http://www.am.gov.lv/en/copenhagen/news/latvian-news/template/?pg=1562|archive-date=29 February 2012|accessdate=15 June 2013}}</ref><gallery widths="200px" heights="200px"> Податотека:BALTICO_RIGA.jpg|алт=Soviet troops in Riga, October 1944| Советски трупи во Рига, октомври 1944 година Податотека:Plakāts.Latvijas_PSR_ģerbonis.Himnas_vārdi.jpg|алт=Soviet propaganda poster in Latvia, 1945| Советски пропаганден постер во Латвија, 1945 година </gallery> == Советска верзија на настаните == [[Податотека:Stalin_Lenin_jk.jpg|мини|„Духот на Велики Ленин и неговото победничко знаме нè инспирираат за Големата патриотска војна“ ([[Јосиф Сталин|Сталин]])]] До преиспитувањето на советската историја што започнало за време на Перестројката, што довело до официјална осуда на тајниот протокол од 1939 година од страна на советската влада, советскиот став за настаните од 1939-1940 година е сумиран на следниов начин: Владата на Советскиот Сојуз ѝ предложила на Владата на Република Латвија да склучат договор за меѓусебна помош меѓу двете земји. Притисокот од латвиските работнички народи ја принудил латвиската влада да ја прифати оваа понуда. Бил потпишан Пакт за меѓусебна помош<ref>{{In lang|ru}}[http://oldgazette.ru/lib/propagit/20/03.html 1939 USSR-Latvia Mutual Aid Pact (full text)]</ref> со кој на СССР му се дозволувало да стационира ограничен број единици на [[Црвена армија|Црвената армија]] во Латвија. Економските тешкотии, незадоволството од политиките на латвиската влада „''кои го саботирале исполнувањето на Пактот и латвиската влада''“ и политичката ориентација кон нацистичка Германија довеле до револуционерна ситуација што кулминирала во јуни 1940 година. За да се гарантира исполнувањето на Пактот, во Латвија влегле дополнителни советски воени единици, поздравени од латвиските работници кои побарале оставка од буржоаската латвиска влада и нејзиниот фашистички лидер, Карлис Улманис.<ref name="CELSSR">Concise Encyclopedia of the Latvian SSR</ref> Истиот јуни, под водство на Латвиската комунистичка партија, латвиските работници одржале демонстрации, а на тој ден фашистичката влада била соборена и формирана Народна влада. Изборите за латвискиот парламент биле одржани кратко потоа, во јули 1940 година. „Работничкиот народен сојуз“, создаден по иницијатива на Латвиската комунистичка партија, доби огромно мнозинство гласови.<ref name="GSE2">[[Great Soviet Encyclopedia]]</ref> Парламентот ја усвоил декларацијата за враќање на советската власт во Латвија и ја прогласи [[Латвиска Советска Социјалистичка Република|Латвиската Советска Социјалистичка Република]]. Потоа, парламентот ја прогласил желбата на Латвија слободно и доброволно да се приклучи кон СССР, усвојувајќи резолуција за тоа. Тоа барање било одобрено од Врховниот совет на СССР и Латвија станала составен дел од СССР. == Конфликтни верзии на историјата == [[Податотека:Welles_declaration.jpg|мини|276x276пкс|Велсовата декларација, со која се осудува окупацијата на Латвија и двете други [[балтички држави]] од страна на Советскиот Сојуз во 1940 година и се одбива да се признае нивната анексија како [[Републики на Сојузот на Советските Социјалистички Републики|советски републики.]]]] Прашањето за советската окупација и нејзините мотиви и последици остануваат точка на спор меѓу балтичките држави и Русија. Во сржта лежат различни верзии на историските настани за време на Втората светска војна и по неа: латвиската (која ја делат и [[Естонија]] и [[Литванија]] и е широко прифатена од западната историска наука) и советската, која продолжува да биде поддржана и бранета од владата на Русија. Според [[Европски суд за човекови права|Европскиот суд за човекови права]],<ref name="Ref-13">[[European Court of Human Rights cases on Occupation of Baltic States]]</ref> Владата на Латвија,<ref name="OPL3">[http://www.am.gov.lv/en/latvia/history/occupation-aspects/ The Occupation of Latvia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071123015238/http://www.am.gov.lv/en/latvia/history/occupation-aspects/|date=2007-11-23}} at Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Latvia</ref> Соединетите Американски Држави,<ref name="Ref-23">[https://2001-2009.state.gov/p/eur/rls/rm/86539.htm "U.S.-Baltic Relations: Celebrating 85 Years of Friendship"] at state.gov</ref> и [[Европска Унија|Европската Унија]],<ref name="Ref-33">[http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//NONSGML+MOTION+B6-2007-0215+0+DOC+PDF+V0//EN Motion for a resolution on the Situation in Estonia] by [[European Union|EU]]</ref><ref name="Ref-43">{{cite journal|last=Dehousse|first=Renaud|year=1993|title=The International Practice of the European Communities: Current Survey|url=http://ejil.org/pdfs/4/1/1194.pdf|journal=European Journal of International Law|volume=4|issue=1|pages=141|doi=10.1093/oxfordjournals.ejil.a035821|access-date=2011-01-28}}</ref><ref name="Ref-53">{{cite journal|last=European Parliament|date=13 January 1983|title=Resolution on the situation in Estonia, Latvia, Lithuania|url=http://upload.wikimedia.org/wikipedia/en/8/80/Europarliament13011983.jpg|journal=Official Journal of the European Communities|volume=C 42/78}}</ref> окупацијата на Латвија од страна на СССР во 1940 година и нејзиното последователно повторно вклучување во Советскиот Сојуз во 1944 година, била нелегална. Според ова сведоштво, законската влада на Латвија била соборена во 1940 година, а советската власт била наметната со сила. Последователно, Советскиот Сојуз спровел систематски дејства и акции, вклучувајќи убиства и масовни депортации против латвиското население. Организирани се фалсификувани избори на кои само на кандидатите поддржани од Советскиот Сојуз им било дозволено да се кандидираат;<ref>[https://books.google.com/books?id=NwvoM-ZFoAgC&pg A Historical Dictionary of European National Groups; p238] {{ISBN|0-313-30984-1}}</ref> резултатите биле случајно објавени во западниот печат во Лондон пред изборите да бидат дури и завршени. Како што објавил ''[[Тајм (списание)|„Тајм“]]'' во 1940 година, на оние на кои не им биле ставени печати во пасошите за гласање на Латвија во СССР им било дозволено да бидат застрелани во задниот дел од главата од страна на советската НКВД,<ref name="TM1919402">[https://web.archive.org/web/20070930031407/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,764407,00.html Justice in The Baltic] at Time magazine on Monday, 19 August 1940</ref> Земјата останала окупирана од Советскиот Сојуз сè до обновувањето на нејзината независност во 1991 година. 48-те години советска окупација и анексијата на балтичките држави никогаш не биле признати како легални од страна на западните демократии. Соединетите Држави особено ја примениле претходно усвоената Стимсонова доктрина во прашањето на балтичките држави, што довело до тоа таа да стане воспоставен преседан во меѓународното право. Иако Конгресот на народните пратеници на Советскиот Сојуз ја осудил анексијата на Латвија и другите балтички држави пред распадот на СССР,<ref>The resolution passed 24 December 1989, stated the annexation had been "in conflict with the sovereignty and independence of a number of third countries." Kohen, M. ''Secession: International Law Perspectives'', Cambridge University Press, 2006</ref> [[Русија|Руската Федерација]], наследник на СССР, не ја признава насилната окупација на Латвија од страна на Советскиот Сојуз. Поточно, во однос на Латвија, Руската Дума донела резолуција со која „ги потсетува пратениците на Латвискиот Саем дека Латвија е дел од Советскиот Сојуз заснована на факти и ''закон од меѓународно правна гледна точка'' “.<ref>Reported in ''Pravda'' on Friday 19 November 1999. This declaration states the incorporation of Latvia into the USSR was legal according to the laws of the Soviet Union ''and'' according to international law (''de jure'').</ref> Владата на Русија понатаму тврди дека Советскиот Сојуз ја ослободил Латвија од Германците во 1944 година. == Наследство == Во 2000 година, Денот на советската окупација — 17 јуни — станал ден на сеќавање во Латвија.<ref>[http://www.eurotopics.net/en/archiv/results/archiv_article/ARTICLE71606-Latvia-still-occupied-today Latvia still occupied today] {{webarchive|url=https://archive.today/20120801042342/http://www.eurotopics.net/en/archiv/results/archiv_article/ARTICLE71606-Latvia-still-occupied-today|date=2012-08-01}}</ref><ref>[http://zinas.nra.lv/viedokli/elita-veidemane/25346-netira-diena.htm Netīrā diena]</ref> == Наводи == {{Наводи|2}} == Литература == * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=GjY7aV_6FPwC&pg=PA596|title=A Study of Crisis|last=Brecher|first=Michael|last2=Jonathan Wilkenfeld|publisher=University of Michigan Press|year=1997|isbn=0472108069|page=596|author-link=Michael Brecher|author-link2=Jonathan Wilkenfeld}} * {{Наведена книга|title=Talvisota Väreissä|last=Enkenberg|first=Ilkka|publisher=Readme.fi|year=2020|isbn=978-952-373-053-3|language=fi|ref=Enkenberg}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lVBB1a0rC70C&pg=PA132|title=Eastern Europe: An Introduction to the People, Lands, and Culture|last=Frucht|first=Richard|publisher=ABC-CLIO|year=2005|isbn=978-1-57607-800-6|page=132}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=b3b5nU4bnw4C&pg=PA113|title=The History of the Baltic States|last=O'Connor|first=Kevin|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2003|isbn=978-0-313-32355-3|pages=113–145}} * {{Наведена книга|title=Miten Suomi valloitetaan: Puna-armeijan operaatiosuunnitelmat 1939–1944|last=Manninen|first=Ohto|publisher=Edita|year=2008|isbn=978-951-37-5278-1|language=fi|trans-title=How to Conquer Finland: Operational Plans of the Red Army 1939–1944|ref=Manninen2008|author-link=Ohto Manninen}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Ad3-xvwdjE4C&pg=PA143|title=The Latvians: A Short History|last=Plakans|first=Andrejs|publisher=Hoover Press|year=1995|isbn=978-0-8179-9302-3|pages=143–166}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=p2nanp_wpnkC|title=Experiencing Totalitarianism: The Invasion and Occupation of Latvia by the USSR and Nazi Germany 1939–1991|last=Plakans|first=Andrejs|publisher=AuthorHouse|year=2007|isbn=978-1-4343-1573-1|page=596}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=-_Avp1TNYjMC|title=How Wars End|last=Reiter|first=Dan|publisher=Princeton University Press|year=2009|isbn=978-0691140605|ref=Reiter|access-date=29 October 2010}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=yXANj6Y_7goC|title=The Case for Latvia: Disinformation Campaigns Against a Small Nation|last=Rislakki|first=Jukka|publisher=Rodopi|year=2008|isbn=978-90-420-2424-3}} * {{Наведена книга|title=The Winter War: Finland Against Russia, 1939–1940, Volume 312|last=Tanner|first=Väinö|publisher=Stanford University Press|year=1956|location=Palo Alto|ref=Tanner}} * {{Наведена книга|title=A Frozen Hell: The Russo-Finnish Winter War of 1939–1940|last=Trotter|first=William|publisher=Algonquin Books|year=2013|ref=Trotter}} * {{Наведена книга|title=The Winter War: The Russo–Finnish War of 1939–40|last=Trotter|first=William R.|publisher=Aurum Press|year=2002|isbn=1-85410-881-6|edition=5th|ref=Trotter2002|author-link=William R. Trotter|orig-year=1991}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=U6KVOsjpP0MC&pg=PA365|title=The World Reacts to the Holocaust|last=Wyman|first=David|last2=Charles H. Rosenzveig|publisher=JHU Press|year=1996|isbn=978-0-8018-4969-5|pages=365–381}} [[Категорија:Латвиска ССР]] [[Категорија:Окупирани територии во Втората светска војна]] [[Категорија:Советски окупации]] [[Категорија:Окупација на балтичките држави]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] 135axe70pum2q3zwax93ylrs2obtorb 5539111 5539108 2026-04-15T08:06:00Z Jtasevski123 69538 Jtasevski123 ја премести страницата [[Советската окупација на Латвија во 1940 година]] на [[Советска окупација на Латвија во 1940 година]] 5539108 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Riga_1940_Soviet_Army.jpg|мини|250x250пкс|Тенк БТ-7 [[Црвена армија|на Црвената армија]] и камион ЗИС-5 во [[Рига]] (1940)]] '''Советската окупација на Латвија во 1940 година'''<ref>''The World Book Encyclopedia'' {{ISBN|0-7166-0103-6}}</ref><ref>[http://www.britannica.com/eb/article-37263/Baltic-states "Soviet occupation of the Baltic States"] at ''[[Encyclopædia Britannica]]''</ref><ref>''The History of the Baltic States'' by Kevin O'Connor {{ISBN|0-313-32355-0}}</ref> — воена окупација на [[Латвија|Република Латвија]] од страна на [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] според одредбите од [[Пакт Рибентроп-Молотов|Пактот Молотов-Рибентроп]] од 1939 година со [[Трет Рајх|Нацистичка Германија]] и неговиот Таен дополнителен протокол потпишан во август 1939 година.<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-37317/Latvia "The Soviet occupation and incorporation of Latvia"] at ''[[Encyclopædia Britannica]]''</ref> [[Податотека:Nazi-Soviet_1941.png|мини|Територии окупирани од СССР и нацистичка Германија на почетокот на Втората светска војна (1939–1940)]] Во 1989 година, СССР го осудил тајниот протокол од 1939 година меѓу нацистичка Германија и него, што довело до инвазија и окупација на трите балтички земји, вклучувајќи ја и Латвија. Во јули 1989 година, народот на Латвија го започнал процесот на враќање на својата независност. Во 1991 година, по распадот на Советскиот Сојуз, суверенитетот на Латвија бил целосно обновен. На 22 август 1996 година, латвискиот парламент усвоил декларација во која се наведува дека советската окупација на Латвија во 1940 година е воена окупација и нелегална инкорпорација во СССР.<ref>[http://hudoc.echr.coe.int/sites/eng/pages/search.aspx?i=001-98669 CASE OF KONONOV v. LATVIA] [[European Court of Human Rights]]. 17 May 2010. Retrieved 15 June 2013.</ref> Окупацијата била осудена од [[Европски суд за човекови права|Европскиот суд за човекови права]],<ref name="Ref-12">[[European Court of Human Rights cases on Occupation of Baltic States]]</ref> Владата на Латвија,<ref name="OPL2">[http://www.am.gov.lv/en/latvia/history/occupation-aspects/ The Occupation of Latvia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071123015238/http://www.am.gov.lv/en/latvia/history/occupation-aspects/|date=2007-11-23}} at Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Latvia</ref> [[Стејт департмент|Стејт департментот на Соединетите Американски Држави]],<ref name="Ref-22">[https://2001-2009.state.gov/p/eur/rls/rm/86539.htm "U.S.-Baltic Relations: Celebrating 85 Years of Friendship"] at state.gov</ref> и [[Европска Унија|Европската Унија]].<ref name="Ref-32">[http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//NONSGML+MOTION+B6-2007-0215+0+DOC+PDF+V0//EN Motion for a resolution on the Situation in Estonia] by [[European Union|EU]]</ref><ref name="Ref-42">{{cite journal|last=Dehousse|first=Renaud|year=1993|title=The International Practice of the European Communities: Current Survey|url=http://ejil.org/pdfs/4/1/1194.pdf|journal=European Journal of International Law|volume=4|issue=1|pages=141|doi=10.1093/oxfordjournals.ejil.a035821|access-date=2011-01-28}}</ref><ref name="Ref-52">{{cite journal|last=European Parliament|date=13 January 1983|title=Resolution on the situation in Estonia, Latvia, Lithuania|url=http://upload.wikimedia.org/wikipedia/en/8/80/Europarliament13011983.jpg|journal=Official Journal of the European Communities|volume=C 42/78}}</ref> == Позадина == === 1918–1939: историска позадина === По [[Октомвриска револуција|Октомвриската револуција]] од 1917 година, Латвија ја прогласила својата независност на 18 ноември 1918 година. По долготрајната војна за независност против [[Руска Советска Федеративна Социјалистичка Република|Советска Русија]] (претходник на Советскиот Сојуз), двете земји потпишале мировен договор на 11 август 1920 година. Во ''член 2,'' Советска Русија „безрезервно ја признава независноста и суверенитетот на латвиската држава и доброволно и засекогаш се откажува од сите суверени права (...) на латвискиот народ и територија“. Независноста на Латвија била дипломатски признаена од Врховниот совет на сојузниците (Франција, Велика Британија, Италија, Јапонија, Белгија) на 26 јануари 1921 година. Други држави го следеа примерот. На 22 септември 1921 година, Латвија беше примена за членство во [[Друштво на народите|Друштвото на народите]] и останала членка до формалното распуштање на Лигата во 1946 година. На 5 февруари 1932 година бил потпишан договор за неагресија со Советскиот Сојуз. Договорот се темелел на договорот од 11 август 1920 година, чии основни договори непроменливо и засекогаш ја формирале цврстата основа на односите меѓу двете држави. === Релевантни договори меѓу СССР и Латвија === Пред Втората светска војна, [[Латвија|Република Латвија]] и [[Советски Сојуз|СССР]] ги потпишале и ратификувале следниве договори: ; Пактот Келог-Бријан : 27 август 1928 година, Пактот Келог-Бријан со ''кој се откажува од војната како инструмент на националната политика''<ref>[http://www.yale.edu/lawweb/avalon/kbpact/kbpact.htm Kellogg-Briand Pact] {{Семарх|date=2007-07-03}} at Yale University</ref> ; Договор за неагресија : Латвија со СССР на 5 февруари 1932 година<ref>League of Nations Treaty Series, 1934, No. 3408, pp. 123–125 and 127</ref> ; Конвенцијата за дефиниција на агресија : На 3 јули 1933 година, за прв пат во историјата на [[Меѓународни односи|меѓународните односи]], [[Агресија|агресијата]] била дефинирана во обврзувачки договор потпишан во советската амбасада во Лондон од страна на СССР, а меѓу другите и од Латвија.<ref>[https://web.archive.org/web/20070930212755/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,753798,00.html Aggression Defined] at ''Time'' magazine</ref><ref>League of Nations Treaty Series, 1934, No. 3391.</ref> : Член II ги дефинира облиците на агресија. ''Како агресор ќе се признае онаа држава која прва ќе изврши едно од следниве дејствија'': : Релевантни поглавја: :* ''Второ: инвазија на територијата на друга држава од страна на вооружени сили, дури и без објавување на војна.'' :* ''Четврто: поморска блокада на бреговите или пристаништата на друга држава.'' == 1939–1940: патот кон губење на независноста == [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-E07261,_Berlin,_Nichtangriffspakt_mit_Estland_und_Lettland.jpg|десно|мини|Потпишување на германско-естонските и германско-латвиските договори за неагресија. Од лево: Вилхелмс Мунтерс, министер за надворешни работи на Латвија; [[Јоаким фон Рибентроп]], министер за надворешни работи на Германија; и Карл Селтер, министер за надворешни работи на Естонија.]] === Германско-латвиски пакт за неагресија === Германско-латвискиот пакт за неагресија бил потпишан во [[Берлин]] на 7 јуни 1939 година. Со оглед на германскиот напредок на исток, советската влада побарала англо &#x2013; француска гаранција за независноста на [[Балтички држави|балтичките држави]], за време на нивните преговори за сојуз со западните сили. Латвиската и естонската влада, секогаш сомничави во советските намери, одлучиле да прифатат меѓусебен пакт за неагресија со Германија. [[Германско-естонски пакт за ненапаѓање|Германско&#x2013;естонските]] и германско &#x2013; латвиските пактови за неагресија биле потпишани во Берлин на 7 јуни 1939 година од страна на латвискиот министер за надворешни работи Вилхелмс Мунтерс и [[Јоаким фон Рибентроп]]. Следниот ден, [[Адолф Хитлер]] ги примил естонските и латвиските пратеници и во текот на овие разговори нагласил одржување и зајакнување на трговските врски меѓу Германија и балтичките држави. Ратификациите на германско-латвискиот пакт биле разменети во Берлин на 24 јули 1939 година и тој стапил на сила истиот ден. Тој бил регистриран во ''Серијата договори на Лигата на народите'' на 24 август 1939 година.<ref>''League of Nations Treaty Series'', vol. 198, pp. 106-109.</ref> [[Податотека:MolotovRibbentropStalin.jpg|десно|мини|[[Вјачеслав Молотов|Молотов]] го потпишува [[Пакт Рибентроп-Молотов|германско-советскиот пакт за неагресија]]]] === Германско-советскиот пакт за неагресија === [[Пакт Рибентроп-Молотов|Пактот Молотов-Рибентроп]], потпишан на 23 август 1939 година, содржел тајни протоколи за поделба на територии меѓу Германија и Советскиот Сојуз. Според овие протоколи, Финска, [[Естонија]], [[Латвија]] и [[Бесарабија]] биле во сферата на интереси на Советскиот Сојуз, а Полска и [[Литванија]] паднале во германската сфера на интереси. Советскиот Сојуз официјално не го признал постоењето на овие протоколи сè додека, под притисок на балтичките ССР, на 24 декември 1989 година, Конгресот на народните пратеници на СССР не ги признал тајните договори и ги осудил како нелегални и неважечки од нивното стапување во сила.<ref>Jerzy W. Borejsza, Klaus Ziemer, Magdalena Hułas. ''Totalitarian and Authoritarian Regimes in Europe''. Berghahn Books, 2006. Page 521.</ref> === Инвазија на Полска === Нацистичка Германија ја нападнала Полска на 1 септември 1939 година.<ref>Per Hitler's request, the Soviets transmitted coded messages to support the invading German airforce. {{Наведена книга|title=The Great Powers and Poland 1919–1945|last=Karski|first=Jan|publisher=University Press of America|year=1985|isbn=0-8191-4398-7|author-link=Jan Karski}}</ref> Франција и Велика Британија, кои биле обврзани со договор да ја заштитат Полска, одговориле со протестни ноти барајќи Германците да се повлечат. По француско-британската неодлучност, Велика Британија дејствувала сама со двочасовен ултиматум во 9:00 часот наутро на 3 септември, кој Франција потоа била принудена да го следи, издавајќи свој ултиматум. Сепак, и покрај изјавите дека сега постои воена состојба со Германија, меѓусојузничките воени конференции од 4 до 6 септември утврдиле дека нема можност за поддршка на источен фронт во Полска. Франција последователно побарала од Велика Британија да не ја бомбардира Германија, плашејќи се од воена одмазда против француското население. Била решена да [[Лажна војна|не преземе ништо]], за да не предизвика префрлање на германските сили на западниот фронт. Чемберлен изјавил на 12 септември „Нема брзање бидејќи времето е на наша страна“.<ref>Karski, pages 373–392; Chamberlain quote confirmed in two original sources cited in Karski.</ref> [[Податотека:Armia_Czerwona,_Wehrmacht_22.09.1939_wspólna_parada.jpg|мини|Заедничка парада на Вермахтот и Црвената армија во Брест на крајот од инвазијата на Полска. На трибината се генерал-мајор Хајнц Гудеријан (во средината) и бригаден генерал Семјон Кривошеин (десно).]] Потоа Сталин продолжил со својот дел од Пактот, наредувајќи ѝ на Црвената армија на 17 септември да ја премине советско-полската граница под наводна потреба да ги заштити [[Белоруси|Белорусите]] и [[Украинци|Украинците]] на територијата на Полска, за кои Советите тврделе дека „престанале да постојат“ по германските успеси.<ref>Moscow dispatched a telegram of congratulations to Berlin on the premature news that Warsaw had fallen to the Nazis. Karski, Jan. ''The Great Powers and Poland 1919–1945''. 1985. University Press of America. Lanham, MD.</ref> Потоа Сталин му предложил трговско решение на Хитлер за да го реши „балтичкиот проблем“.<ref>''These Names Accuse''. 1982. Stockholm. "Having learned that Germany after the defeat of the Polish army planned to create the State of Little Poland, Stalin suggested the exchange of Lithuania for two Polish voyevodstva (provinces) with the view of immediately 'solving the Baltic problem' with Hitler's consent. Thus, the second secret protocol, which was signed on 28 September in Moscow, came into being."</ref> На 28 септември 1939 година, Германија и Советскиот Сојуз, откако ја поделиле Полска, потпишале договор за границата, вклучувајќи и втор таен протокол, со кој Литванија му се предава на Сталин во замена за две полски покраини. Кратко потоа, на 3 октомври 1939 година, германскиот амбасадор во Советскиот Сојуз, Фридрих Вернер фон дер Шуленбург, исто така му предложил на Молотов разни промени во границите на литванската територија да почекаат додека „Советскиот Сојуз не ја инкорпорира Литванија, идеја на која, верувам, првично се темелел договорот што се однесува на Литванија“.<ref>Telegram transmitted 3 October 1939. ''Documents presented to U.N. General Assembly, September 1948''</ref> Последователно, Советскиот Сојуз се согласил да ѝ надомести на нацистичка Германија 31.500.000 рајхсмарки за откажувањето на Рајхот од своите „претензии“ врз литванската територија што првично требала да ја поседува врз основа на договорот од 28 септември.<ref>Secret Protocol, signed Moscow, 10 January 1941 by Schulenburg and Molotov. ''Documents presented to U.N. General Assembly, September 1948''</ref> Советскиот Сојуз сега окупирал нешто повеќе од половина од целата полска територија, а сојузничките сили покажале дека се неспособни за воена интервенција на Источниот фронт. Не постоеле пречки за Сталин, заедно со Хитлер, да ги постигне своите цели во Балтикот. === Балтичко-советските односи во есента 1939 година === На 24 септември 1939 година, воени бродови на Црвената морнарица се појавиле на естонските пристаништа, а советските бомбардери започнале заканувачка патрола над [[Талин]] и околните предели.<ref name="TM0919392">[https://web.archive.org/web/20070930153222/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,762664,00.html Moscow's Week] at ''[[Time (magazine)|Time]]'' on Monday 9 October 1939</ref> Потоа СССР го нарушила воздушниот простор на сите три балтички држави, изведувајќи масовни операции за собирање разузнавачки информации на 25 септември. Москва побарала балтичките земји да му дозволат на СССР да воспостави воени бази и да распореди трупи на нивна територија за време на траењето на Европската војна.<ref>''The Baltic States: Estonia, Latvia and Lithuania'' by David J. Smith, Page 24, {{ISBN|0-415-28580-1}}</ref> За време на разговорите во Москва, на 2 октомври 1939 година, [[Јосиф Сталин|Сталин]] му рекол на Вилхелмс Мунтерс, латвискиот министер за надворешни работи: „Искрено ви кажувам, поделбата на сферите на интерес веќе се случи. Што се однесува до Германија, ние би можеле да ве окупираме.“<ref>latvians.com: [http://www.latvians.com/en/Reading/TheStoryOfLatvia/SoLatvia-07-chap.php ''The Story of Latvia: The Tragedy of 1940'']</ref> Балтичките земји ја сфатиле оваа закана сериозно. Владата на Естонија го прифатила ултиматумот, потпишувајќи го соодветниот договор на 28 септември 1939 година; Латвија на 5 октомври 1939 година; и Литванија кратко потоа, на 10 октомври 1939 година. Во случајот на Латвија, договорот бил потпишан од латвискиот министер за надворешни работи Вилхелмс Мунтерс и советскиот комесар за надворешни работи [[Вјачеслав Молотов]]. Ратификациите биле разменети во Рига на 11 октомври 1939 година, а договорот стапил на сила истиот ден. Тој бил регистриран во ''Серијата договори на Лигата на народите'' на 6 ноември 1939 година.<ref>''League of Nations Treaty Series'', vol. 198, pp. 382-387.</ref> Членовите на договорот гласеле: * Член 1 предвидувал воена соработка меѓу страните во случај на напад од трета страна. * Член 2 ја обврзувал советската влада да ѝ помогне на латвиската влада во обезбедувањето вооружување. * Член 3 ѝ дозволувал на советската влада да воспостави воени и поморски бази на латвиска територија. * Член 4 ги обврзувал советската и латвиската влада да не се вклучуваат во воени сојузи против другата страна. * Член 5 предвидувал дека политичките и економските системи и суверенитетот на обете страни нема да бидат засегнати од договорот. * Член 6 се однесувал на ратификацијата и предвидуваше дека договорот ќе остане во сила десет години, со можност за продолжување за уште десет години. Како што вели Латвиската национална фондација, барањата од Латвија биле: * позајмување бази на Советскиот Сојуз во [[Лиепаја]], [[Вентспилс]] и Питрагс до 1949 година; * изградба на специјални аеродроми за советските потреби; и * одобрат распоредување на советски воени гарнизони со вкупно 30.000 војници.<ref name="tna-hi-22">[[These Names Accuse]]: [http://www.latvians.com/en/Reading/TheseNamesAccuse/ThNA-03-Historical-Introduction-pt2.php Historical Introduction, Part 2]</ref> На прв поглед, овој пакт не го нарушувал суверенитетот на Латвија. Член 5 од Пактот гласи: „Стапувањето во сила на овој пакт во никој случај не смее да влијае на суверените права на договорните страни, особено на нивната политичка структура, нивниот економски и социјален систем и нивните воени мерки. Областите наменети за базите и аеродромите остануваат територија на Латвиската Република.“<ref name="tna-hi-23">[[These Names Accuse]]: [http://www.latvians.com/en/Reading/TheseNamesAccuse/ThNA-03-Historical-Introduction-pt2.php Historical Introduction, Part 2]</ref> Со неизбежната балтичка советизација, Хитлер им упатил повик за враќање дома на етничките Германци.<ref>''[[Central Europe Review]]'': {{Узурпирана|[https://web.archive.org/web/20190310213950/http://www.ce-review.org/00/27/estonia27_history.html "A Brief History of Estonia"]}} by [[Mel Huang]]</ref> Латвија склучила договор со нацистичка Германија за репатријација на граѓани од германско државјанство на 30 октомври 1939 година.<ref name="tna-hi-24">[[These Names Accuse]]: [http://www.latvians.com/en/Reading/TheseNamesAccuse/ThNA-03-Historical-Introduction-pt2.php Historical Introduction, Part 2]</ref> Во пролетта 1940 година, 51.000 германци ја напуштиле Латвија за преселување во Полска. Втор повик една година подоцна донел уште 10.500.<ref name="PBBG">{{Наведена книга|title=Between Giants|last=Buttar|first=Prit|date=21 May 2013|isbn=9781780961637}}</ref> Јавно, на 31 октомври 1939 година, Врховниот совет ги нарекол стравувањата од балтичка советизација „бесмислици“.<ref name="tna-hi-32">[[These Names Accuse]]: [http://www.latvians.com/en/Reading/TheseNamesAccuse/ThNA-04-Historical-Introduction-pt3.php Historical Introduction, Part 3]</ref> Приватно, ова стационирање на советски трупи во Латвија според условите на пактот за заемна помош го означил почетокот на остварувањето на долгогодишните советски желби за стекнување контрола врз Балтикот.<ref>Berzins, Alfreds. ''The Unpunished Crime'', introduction by Senator Thomas J. Dodd, (1963), New York, Speller & Sons. quoting ''[[Izvestia]]'', 25 December 1918: "Estonia, Latvia, and Lithuania are directly on the road from Russia to Western Europe and are therefore a hindrance to our revolution because they separate Soviet Russia from Revolutionary Germany.&nbsp;... This separating wall must be destroyed. The Russian red proletariat should find an opportunity to influence Germany. The conquest of the Baltic Sea would make it possible for Soviet Russia to agitate in favor of the social revolution in the Scandinavian countries so that the Baltic Sea would be transformed into the Sea of Social Revolution."</ref><ref>Stalin ordered the Estonian Communist party to organize a ''putsch'' in Tallinn on 1 December 1924, which, should it succeed, would lead to the proclamation of the Estonian Soviet Republic.</ref> === Советска инвазија на Финска === [[Податотека:Finnish_areas_ceded_in_1940.png|десно|мини|129x129пкс|Зимска војна: Финските отстапки]] Слични барања биле упатени до Финска. Советите побарале на Финска да отстапи или да даде под закуп делови од својата територија, како и уништување на финската одбрана долж Карелискиот Истмус. Откако Финците ги отфрлиле овие барања, Советите одговориле со воена сила. СССР ја започнала [[Зимска војна|Зимската војна]] на 30 ноември 1939 година, со цел да ја анектира Финска.<ref>[[Soviet occupation of Latvia in 1940#Tanner|Tanner (1956)]], p. 114</ref><ref>[[Soviet occupation of Latvia in 1940#Trotter|Trotter (2013)]], p. 58, 61</ref> Истовремено, Советите создале [[Марионетска држава|марионетски режим]], наречен [[Финска Демократска Република]], за да управува со Финска по советското освојување.<ref>[[Soviet occupation of Latvia in 1940#Tanner|Tanner (1956)]], p. 114</ref><ref>[[Soviet occupation of Latvia in 1940#Trotter|Trotter (2013)]], p. 58, 61</ref> Бидејќи советскиот напад се сметал како нелегален, Советскиот Сојуз бил исклучен од [[Друштво на народите|Друштвото на народите]] на 14 декември.<ref>[https://web.archive.org/web/20070930072039/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,762112-2,00.html "Minus a Member"] at ''Time'' magazine on Monday, 25 December 1939</ref> Првичниот период од војната се покажал како катастрофален за советската војска, претрпувајќи сериозни загуби, со многу мал напредок. На 29 јануари 1940 година, Советите ставиле крај на нивната марионетска влада на Финската демократска република и ја признале владата во Хелсинки како легална влада на Финска, информирајќи ја дека се подготвени да преговараат за мир.<ref>[[Soviet occupation of Latvia in 1940#Trotter2002|Trotter (2002)]], pp. 234–235</ref><ref>[[Soviet occupation of Latvia in 1940#Enkenberg|Enkenberg (2020)]], p.215</ref> Советите ги реорганизирале своите сили и започнале нова офанзива по Карелискиот истмус во февруари 1940 година. Бидејќи борбите во Виипури беснееле и надежта за странска интервенција бледнеела, Финците ги прифатиле мировните услови на 12 март 1940 година со потпишувањето на Московскиот мировен договор. Борбите завршиле следниот ден. Финците ја задржале својата независност, но отстапиле 9% од финската територија на Советскиот Сојуз. Во јуни 1941 година, непријателствата меѓу Финска и СССР продолжиле. == 1940–1941: првата советска окупација == === Политичка позадина === Очигледното бегство од судбината на Финска можеби довело до лажно чувство на безбедност за Латвија. Четири месеци пред пристигнувањето на советските трупи во Латвија, Вилхелмс Мунтерс, обраќајќи се пред публиката на Универзитетот во Латвија на 12 февруари 1940 година, изјавил: „Имаме секаква причина да ги опишеме односите што постојат меѓу Латвија и Советскиот Сојуз како многу задоволителни. Има луѓе кои ќе речат дека овие поволни услови се само од привремена природа и дека порано или подоцна ќе мора да се соочиме со внатрешно-политички и надворешно-политички притисок од страна на Советскиот Сојуз. Основата врз која ги темелат овие пророштва е тајна на самите пророци. Искуството на нашата влада сигурно не ги оправдува таквите претчувства.“<ref>Zalts, Alberts Zalts (ed.). ''Latvian Economic Review, No. 2(18)'' April 1940. Latvian Chamber of Commerce and Industry. Riga.</ref> Со засега запечатениот неуспех на Советскиот Сојуз во Финска, помина малку повеќе од еден месец по позитивните изјави на Мунтерс, кога Молотов, зборувајќи на 25 март 1940 година, во суштина ги објави намерите на Советскиот Сојуз да ги анектира балтичките држави, наведувајќи: „... спроведувањето на пактите напредуваше задоволително и создаде услови поволни за понатамошно подобрување на односите меѓу Советска Русија и овие држави“. Подобрувањето на односите е [[еуфемизам]] за советско преземање. Во март и април 1940 година, веднаш по говорот на Молотов, советскиот печат започнал напади врз латвиската влада. Потоа, НКВД оркестрирала серија штрајкови во Рига и Лиепаја. Кога тие не успеале да се развијат во генерален штрајк, Советите го обвиниле за тој неуспех „неодговорниот елемент што ги расипува добрососедските односи“. Плашејќи се од советска акција, на 17 мај 1940 година, латвиската влада тајно му издала вонредни овластувања на латвискиот министер во Лондон, Карлис Рајнхолдс Заринш, назначувајќи го Алфредс Билманис, латвискиот министер во Вашингтон, за негов заменик. === Советска инвазија === [[Податотека:SovietBlockade1940.jpg|десно|мини|275x275пкс|Шеми на советската поморска воена блокада на Естонија и Латвија во 1940 година (Руски државен поморски архив)]] [[Податотека:Demonstration_in_Riga._1940_in_Latvia._013.jpg|мини|Советски организиран митинг во [[Рига]], 1940 година]] [[Податотека:Riga._Parade._November-7-1940.jpg|десно|мини|Парада во Рига. 7 ноември 1940 година.]] [[Податотека:Demonstration_in_Riga._1st_of_May_1941._(010).jpg|мини|Првиот митинг [[Меѓународен ден на трудот|за Први мај]] организиран од Советскиот Сојуз во Рига, 1941 година]] На 28 мај 1940 година, литванскиот министер во Москва добил нота од Молотов во која се зборувало за наводното киднапирање на двајца советски војници во Вилна. Литванската влада се обидела да го разјасни ова прашање преку советско-литванска комисија според условите на пактот за заемна помош. Москва го отфрлила овој предлог и ја прекинала понатамошната дискусија, набрзо покажувајќи и брзо играјќи ја својата улога: * На 12 јуни 1940 година, дадена е наредба за целосна воена блокада на Естонија од страна на советската Балтичка флота: според директорот на Рускиот државен архив на Морнаричкиот оддел Павел Петров (К. Фил.), повикувајќи се на записите во архивата<ref>{{In lang|fi}} [http://www.mil.fi/laitokset/tiedotteet/1282.dsp Pavel Petrov] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090821221643/http://www.mil.fi/laitokset/tiedotteet/1282.dsp|date=2009-08-21}} at Finnish Defence Forces home page</ref><ref>{{In lang|ru}} [http://www.rusin.fi/publications/warinpetsamo/indexEN.html documents published] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050219052823/http://www.rusin.fi/publications/warinpetsamo/indexEN.html|date=2005-02-19}} from the State Archive of the Russian Navy</ref> * 14 јуни 1940 година: додека светското внимание е насочено кон [[Битка за Франција|падот на Париз под нацистичка Германија]] еден ден претходно, Молотов ги обвинува балтичките земји за заговор против Советскиот Сојуз и ѝ поставува ултиматум на Литванија за воспоставување влада што Советите ја одобруваат. Истиот ден, стапила на сила советската блокада на Естонија. Според сведоштва на очевидци составени од естонски и фински истражители, два советски бомбардери го собориле финскиот патнички авион ''„Калева“'' што летал од Талин до Хелсинки, носејќи три дипломатски торби од американските претставништва во [[Талин]], [[Рига]] и [[Хелсинки]]. Вработениот во американската служба за надворешни работи, Хенри В. Антеил помладиот, бил убиен во несреќата.<ref>[http://www.afsa.org/fsj/may07/lastflight.pdf The Last Flight from Tallinn] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090325013623/http://www.afsa.org/fsj/may07/lastflight.pdf|date=2009-03-25}} at American Foreign Service Association</ref> * 15 јуни 1940 година: Советските трупи ја напаѓаат Литванија<ref name="TM0062419402">[https://web.archive.org/web/20070930095701/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,764071-2,00.html Five Years of Dates] at ''Time'' magazine on Monday, 24 June 1940</ref> и распоредуваат трупи за инвазија на Латвија. * 15 јуни 1940 година: Советските трупи ги нападнале латвиските граничари кај Масленки,<ref name="OPL">[http://www.am.gov.lv/en/latvia/history/occupation-aspects/ The Occupation of Latvia] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071123015238/http://www.am.gov.lv/en/latvia/history/occupation-aspects/|date=2007-11-23}} at Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Latvia</ref> убивајќи тројца граничари и двајца цивили, а исто така земале 10 граничари и 27 цивили како заложници на Советскиот Сојуз.<ref name="PBBG">{{Наведена книга|title=Between Giants|last=Buttar|first=Prit|date=21 May 2013|isbn=9781780961637}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFButtar2013">Buttar, Prit (21 May 2013). ''Between Giants''. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9781780961637|<bdi>9781780961637</bdi>]].</cite></ref>{{Rp|43}} * 16 јуни 1940 година: Советскиот Сојуз ги нападнала Латвија и Естонија.<ref name="TM006241940">[https://web.archive.org/web/20070930095701/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,764071-2,00.html Five Years of Dates] at ''Time'' magazine on Monday, 24 June 1940</ref> Советите им доставиле ултиматуми на Естонија и Латвија, на кои требало да се одговори во рок од 6 часа, барајќи: (1) воспоставување просоветски влади кои, под заштита на Црвената армија, ќе бидат поспособни да ги спроведат Пактовите за заемна помош; (2) слободно поминување на советските трупи во Естонија и Латвија со цел да се сместат во најважните центри и да се избегнат можни провокативни акти против советските гарнизони. Не можејќи сами да се спротивстават, без достапна надворешна помош, под закана од бомбардирање на градовите и со голем број помалку војници, Латвија и Естонија капитулирале.<ref name="PBBG" />{{Rp|43}} * 17 јуни 1940 година: Советските трупи ја нападнале Латвија и ги окупирале мостовите, поштата/телефонијата, телеграфијата и радиодифузните канцеларии. * 17 јуни 1940 година: Андреј Вишински, заменик-претседател на Советот на народни комесари на Советскиот Сојуз (и обвинител на монтираните судења на [[Јосиф Сталин]] во 1937–1938 година), му се претставува на претседателот Карлис Улманис како советски специјален пратеник. === Губење на независноста === [[Податотека:1940._Liepāja._We_ask_for_full_accession_to_the_USSR.jpg|лево|мини|270x270пкс|Советска пропагандна демонстрација во [[Лиепаја]], 1940 година. На постерите пишува: ''Бараме целосен влез во СССР!'']] Советската оркестрација на настаните продолжила по инвазијата, заедно со демонстранти, кои пристигнале со трупите на Црвената армија, организирајќи масовни маршеви и собири со цел да создадат впечаток за народни немири: * 19 јуни 1940 година: Вишински повторно го посетил Улманис, овој пат, за да го достави списокот, претходно одобрен од Москва, на новите членови на кабинетот на латвиската влада. * 20 јуни 1940 година: Улманис бил принуден да одобри просоветска влада која ја презема власта. Затворените членови на поранешната нелегална комунистичка партија биле ослободени. Јавни „процесии на благодарност“ биле организирани во чест на Сталин. * 30 јуни 1940 година: Литванскиот министер за надворешни работи, Винкас Креве-Мицкевичиус, се сретнал со Молотов. Молотов бил директен во комуникацијата на советската намера да го окупира целиот регион: „Мора добро да ја погледнете реалноста и да разберете дека во иднина малите нации ќе мора да исчезнат. Вашата Литванија, заедно со другите балтички нации, вклучувајќи ја и Финска, ќе мора да се приклучат на славното семејство на Советскиот Сојуз. Затоа, треба да започнете сега да го воведувате вашиот народ во советскиот систем, кој во иднина ќе владее насекаде, низ цела Европа; да се спроведе во пракса порано на некои места, како во балтичките нации, а подоцна на други.“ * 5 јули 1940 година: издаден бил декрет со кој се објавиле нови избори; латвиските демократски партии се организирале под Националниот комитет и се обидувале да учествуваат. * 9 јули 1940 година: Вилис Лацис, министерот за внатрешни работи назначен од Советскиот Сојуз, наредил затворање на Националниот комитет, а неговите најистакнати членови биле депортирани. Депортациите веќе се одвивале од територија што (сè уште) не е дел од Советскиот Сојуз. * 14-15 јули 1940 година: во Латвија (и другите балтички држави) се одржале наместени избори. Само една однапред одобрена листа на кандидати била дозволена за избори за „Народниот парламент“.<ref name="OPL">[http://www.am.gov.lv/en/latvia/history/occupation-aspects/ The Occupation of Latvia] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071123015238/http://www.am.gov.lv/en/latvia/history/occupation-aspects/|date=2007-11-23}} at Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Latvia</ref> Гласачките ливчиња биле положени според упатствата: „Само листата на Латвискиот работнички народен блок мора да се стави во гласачката кутија. Гласачкото ливче мора да се стави без никакви измени.“ Наводниот индекс на активност на гласачите бил 97,6%. Најзначајно е што комплетните резултати од изборите биле објавени во Москва 12 часа пред затворањето на изборите. Советските изборни документи подоцна потврдиле дека резултатите биле целосно наместени. Биле формирани трибунали за да се казнат „предавниците на народот“. Оние кои не ја исполниле „политичката должност“ да гласаат за Латвија во СССР. Оние кои не успеале да добијат печат за гласање во пасошите, им било дозволено да бидат застрелани во тилот.<ref name="TM1919403">[https://web.archive.org/web/20070930031407/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,764407,00.html Justice in The Baltic] at Time magazine on Monday, 19 August 1940</ref> * 21 јули 1940 година: лажно воспоставениот Саем се состанува за прв пат. Има само едно прашање - петиција за приклучување кон Советскиот Сојуз (разгледувањето на таквата акција било одбиено во текот на сите избори). Петицијата била едногласно усвоена. Сепак, таа била нелегална според латвискиот Устав, кој сè уште беше во сила, кој барал плебисцитарен референдум за одобрување на таква акција: две третини од сите подобни учесници и обично мнозинство за одобрување. Улманис бил принуден да поднесе оставка. * 22 јули 1940 година: Улманис бил депортиран во Советскиот Сојуз, умирел во заробеништво во 1942 година.<ref name="PBBG">{{Наведена книга|title=Between Giants|last=Buttar|first=Prit|date=21 May 2013|isbn=9781780961637}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFButtar2013">Buttar, Prit (21 May 2013). ''Between Giants''. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9781780961637|<bdi>9781780961637</bdi>]].</cite></ref>{{Rp|44}}Земјиштето било национализирано. * ''23 јули 1940 година: Американскиот заменик-државен секретар Самнер Велс ги осудува „подмолните процеси“ со кои'' „''политичката независност и територијалниот интегритет на трите мали балтички републики требаше намерно да бидат уништени од еден од нивните помоќни соседи''“. * 31 јули 1940 година: Министерот за одбрана Јанис Балодис и семејството биле депортирани во Советскиот Сојуз (наредба рачно напишана од Вилис Лацис). * 5 август 1940 година: Советскиот Сојуз ги одобрил петициите на Литванија, Латвија и Естонија, соодветно, за приклучување. Латвија била инкорпорирана како 15-та Република на Советскиот Сојуз. Освен Германија, ниедна западна нација не ја признал анексијата како легитимна ''[[Де јуре|de jure]]''. Точни бројки за загубите што Советите ѝ ги нанеле на Латвија не се достапни. Тие се проценуваат на 35.000 мртви од воени дејствија, егзекуции или депортација.<ref name="PBBG">{{Наведена книга|title=Between Giants|last=Buttar|first=Prit|date=21 May 2013|isbn=9781780961637}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFButtar2013">Buttar, Prit (21 May 2013). ''Between Giants''. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9781780961637|<bdi>9781780961637</bdi>]].</cite></ref>{{Rp|48}} Многу повеќе нашле засолниште во странство. Сите овие загуби започнале за време на првата советска окупација. Ова, на латвиски, се нарекува и „Бајгаис Гадс“ (Година на теророт) (овој термин се користел и во антисоветската пропаганда од тој период - овие две употреби не треба да се мешаат или поврзуваат по намена. ''Бајгаис Гадс'' е исто така наслов на антисемитски извештај за настаните од годината, напишан од Паулс Ковалевскис, симпатизер на нацизмот, во 1942 година). Биле планирани понатамошни масовни депортации и убиства, но германската инвазија на советска територија го спречила ова. Литвански владин службеник тврди дека видел документ со кој се предвидува отстранување на 700.000 луѓе од Литванија.<ref name="PBBG" />{{Rp|48}} === Советскиот терор === [[Податотека:Plaque_at_Bauska_Cheka.jpg|десно|мини|267x267пкс|Плоча во спомен на жртвите на советската НКВД во Бауска, Латвија]] Советските власти, откако ја презеле контролата врз Латвија, веднаш вовеле режим на терор. Стотици мажи биле уапсени, вклучувајќи многу лидери на Република Латвија. Беа формирани трибунали за казнување на „предавниците на народот“. Летонскиот претседател Карлис Улманис и министерот за надворешни работи Вилхелмс Мунтерс биле уапсени и подложени на брза ликвидација. За дипломатите во странство кои одбивале да ги признаат новите режими и да се вратат во Латвија, била наредена итна конфискација на имотот и егзекуција во рок од 24 часа.<ref name="TM1919404">[https://web.archive.org/web/20070930031407/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,764407,00.html Justice in The Baltic] at Time magazine on Monday, 19 August 1940</ref> Подоцнежните наредби го прошириле списокот на репресии, вклучувајќи го и секој што е поврзан со некој што се крие од владата или избегал во странство - што ги направи предавници на државата. На 22 јуни 1940 година, сите три балтички парламенти донеле првични резолуции за национализација на земјиштето, по што во Латвија следел Закон за земјишна реформа една недела подоцна. Првично, едно семејство можело да користи максимум 30 хектари земјиште, намалено за време на втората советска окупација на 15-20 хектари. Јунската депортација се случила на 13-14 јуни 1941 година, каде што проценета е депортација на 15.600 мажи, жени и деца, вклучувајќи 20% од последната законска влада на Латвија. Приближно 35.000 вкупно (1,8% од населението на Латвија) биле депортирани за време на првата советска окупација. Сталиновите депортации, исто така, вклучувале илјадници латвиски Евреи (масовната депортација броела вкупно 131.500 низ Балтикот). Според упатствата на Серов, депортациите биле брзи и ефикасни и се случиле среде ноќ. На депортираните им бил даден еден час или помалку да се подготват за заминување. Им било дозволено да понесат со себе свои работи што не надминувале 100&nbsp;кг тежина (пари, храна за еден месец, апарати за готвење, облека). Потоа семејствата биле однесени на железничката станица. Тогаш откриле дека мажите треба да бидат одвоени од жените и децата: „Со оглед на фактот дека голем број депортирани лица мора да бидат уапсени и распоредени во специјални логори и дека нивните семејства мора да продолжат кон специјални населби во далечни региони, важно е операцијата на отстранување и на членовите на семејството на депортираниот и на неговата глава да се изврши истовремено, без да се известат за одвојувањето со кое се соочуваат.“&nbsp;... Конвојот на целото семејство до станицата ќе се одвива во едно возило и само на појдовната станица главата на семејството ќе биде сместен одделно од своето семејство во автомобил специјално наменет за главата на семејството“. Возовите биле придружувани од офицери на НКВД и воена придружба. Натоварени во товарни вагони со решетки, со отвори на подот за санитарни потреби, депортираните биле однесени во Сибир. Многумина починале уште пред да стигнат до својата крајна дестинација поради суровите услови. Уште повеќе загинале во текот на првата зима. Дел од Латвијците кои успеале да ги избегнат депортациите решиле да се кријат во шумите, каде што биле организирани антисoветски единици. Кога нацистичка Германија го нападнала Советскиот Сојуз, бунтовниците веднаш започнале соработка со нацистичка Германија.<ref name="Chris Bellamy page 196" /> == Последици == === Окупација на Латвија од страна на нацистичка Германија 1941–1944 === Советско-германската војна ја прекинала оваа прва година од советската окупација. Нацистичката офанзива, започната на 22 јуни 1941 година, нешто повеќе од една недела откако биле извршени масовните депортации, влегла во Рига на 1 јули 1941 година. Ова ги попречила документираните планови на НКВД за депортирање на уште неколку стотици илјади луѓе од балтичките држави на 27-28 јули 1941 година. Германските трупи биле пречекани по нивното пристигнување од страна на Летонците како ослободители. На радио се слушала латвиската национална химна и, како што напишал Крис Белами:„[антисоветскиот] бунт избувнал веднаш по веста за Барбароса“.<ref name="Chris Bellamy page 196">Chris Bellamy. ''The Absolute War. Soviet Russia in the Second World War'', page 196. Vintage Books, New York 2008. {{ISBN|978-0-375-72471-8}}</ref> Поголемиот дел од етничките Летонци кои биле принудени да служат во [[Црвена армија|Црвената армија]] дезертирале од своите единици и набргу потоа ја нападнале НКВД. На 2 јули 1941 година, единица латвиски дезертери го освоил градот Сигулда, а три дена подоцна, латвиските бунтовници ја презедоа контролата врз друг град, Смилтене, исто така блокирајќи го стратешкиот пат до [[Псков]]. Летонците не само што масовно дезертирале од редовните единици на Црвената армија, туку избегале и од воените кампови за обука, кои биле дел од советскиот план за мобилизација. Меѓу другите битки со советските единици што се повлекувале, Белами ги споменува Лимбажи (4 јули), Олејн (5 јули) и Алуксне (9 јули). Сите овие локации биле освоени од латвиските бунтовници пред првите единици [[Вермахт|на Вермахтот]] да се појават во областа.<ref name="Chris Bellamy page 196" /> Сепак, нацистичка Германија немала план ниту желба да ја врати автономијата на Латвија, иако му наредиле на полковникот Александар Плеснерс да го надгледува формирањето на Латвиските одбранбени сили. На 8 јули Германците објавиле дека носењето негермански униформи е забрането. Исто така, на бунтовничките единици им било наредено да се разоружаат. До 10 јули 1941 година, [[Вермахт|германските вооружени сили]] ја окупирале целата територија на Латвија. Латвија станала дел од Рајхскомесаријатот Остланд на нацистичка Германија - Генералниот покраински совет на Латвија (''Generalbezirk Lettland''). Во 1939 година, нацистичка Германија изготвила Генерален план Ост, кој ги опфаќал источните земји. Што се однесува до Латвија, било утврдено дека населението од околу 2.000.000 жители треба да се намали за 50%, а преостанатите да се сметаат за достојни за „германизација“. Според тоа, [[Евреи|Евреите]], [[Роми|Ромите]], комунистите, воените офицери, политичарите и другите интелектуалци биле уапсени.<ref name="PBBG">{{Наведена книга|title=Between Giants|last=Buttar|first=Prit|date=21 May 2013|isbn=9781780961637}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFButtar2013">Buttar, Prit (21 May 2013). ''Between Giants''. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9781780961637|<bdi>9781780961637</bdi>]].</cite></ref>{{Rp|54–56}} Понатамошно намалување на цивилното население би се постигнало преку недостиг на храна, што би резултирало со масовен глад.<ref name="PBBG" />{{Rp|56}} === Втора советска окупација 1944–1991 === Ришката офанзива била дел од поголемата Балтичка офанзива на Источниот фронт за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Се одржала кон крајот на 1944 година и ги протерала германските сили од градот [[Рига]]. Латвија повторно била окупирана од Советскиот Сојуз од 1944 до 1991 година. Под советската окупација илјадници Летонци биле депортирани во сибирските логори, погубени или принудени на егзил. Многу Летонци избегале со рибарски чамци и бродови во [[Шведска]] и Германија, од каде што до 1951 година се преселиле во различни делови од западниот свет (претежно [[Австралија]] и [[Северна Америка]]). Приближно 150.000 Летонци емигрирале на Запад. Според приближни проценки, како резултат на Втората светска војна, населението на Латвија се намалило за половина милион (25% помалку отколку во 1939 година). Во споредба со 1939 година, латвиското население се намалило за околу 300.000. Војната, исто така, нанела големи загуби врз економијата - многу историски градови биле уништени, како и индустријата и инфраструктурата. Во јули 1989 година, по драматичните настани во [[Источна Германија]], Врховниот совет на Латвија усвоил „Декларацијата за суверенитет“ и го изменил Уставот за да ја потврди супериорноста на своите закони над оние на СССР. На 23 август 1989 година се одржале политичките демонстрации [[Балтички Пат|„Балтички пат“]]. Околу два милиони луѓе се здружиле за раце за да формираат човечки синџир долг над 600 километри низ трите балтички држави (Естонија, Латвија, Литванија). Овие демонстрации биле организирани за да го привлечат вниманието на светот кон заедничката историска судбина што ја претрпеле овие три земји. Во март 1990 година, кандидатите од партијата за независност, Латвиски народен фронт, добиле двотретинско мнозинство во Врховниот совет на демократски избори. На 4 мај 1990 година, Латвискиот совет ја прогласила својата намера да ја врати целосната независност на Латвија. Советските политички и воени сили безуспешно се обиделе да ја соборат латвиската влада. На 21 август 1991 година, Латвија прогласила де факто независност. Следело меѓународно признавање, вклучително и она од СССР. Соединетите Американски Држави, кои никогаш не ја признале насилната анексија на Латвија од страна на СССР, ги обновиле целосните дипломатски односи со Латвија на 2 септември 1991 година.<ref name="USDS2">[https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5378.htm Background Note: Latvia] at US Department of State</ref> Во февруари 1992 година, Русија се согласила да започне со повлекување на своите трупи од Латвија.<ref>[https://www.deseret.com/1992/2/3/18965674/russia-latvia-agree-on-troop-withdrawal/ RUSSIA, LATVIA AGREE ON TROOP WITHDRAWAL] [[Deseret News]]. 3 February 1992. Retrieved 8 January 2013.</ref> Во август 1994 година, последните руски трупи се повлекле од Република Латвија.<ref name="GLBS2">[http://www.globalsecurity.org/military/world/russia/vo-baltic.htm Baltic Military District] globalsecurity.org</ref> Русија официјално го завршила своето воено присуство во Латвија во август 1998 година по декомисионирањето на радарската станица Скрунда-1, кој билпоследниот активен руски воен радар во Балтикот. Последните руски трупи се повлекле од станицата наредната година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.am.gov.lv/en/copenhagen/news/latvian-news/template/?pg=1562|title=Latvia takes over the territory of the Skrunda Radar Station|date=21 October 1999|publisher=Embassy of the Republic of Latvia in Copenhagen|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229195807/http://www.am.gov.lv/en/copenhagen/news/latvian-news/template/?pg=1562|archive-date=29 February 2012|accessdate=15 June 2013}}</ref><gallery widths="200px" heights="200px"> Податотека:BALTICO_RIGA.jpg|алт=Soviet troops in Riga, October 1944| Советски трупи во Рига, октомври 1944 година Податотека:Plakāts.Latvijas_PSR_ģerbonis.Himnas_vārdi.jpg|алт=Soviet propaganda poster in Latvia, 1945| Советски пропаганден постер во Латвија, 1945 година </gallery> == Советска верзија на настаните == [[Податотека:Stalin_Lenin_jk.jpg|мини|„Духот на Велики Ленин и неговото победничко знаме нè инспирираат за Големата патриотска војна“ ([[Јосиф Сталин|Сталин]])]] До преиспитувањето на советската историја што започнало за време на Перестројката, што довело до официјална осуда на тајниот протокол од 1939 година од страна на советската влада, советскиот став за настаните од 1939-1940 година е сумиран на следниов начин: Владата на Советскиот Сојуз ѝ предложила на Владата на Република Латвија да склучат договор за меѓусебна помош меѓу двете земји. Притисокот од латвиските работнички народи ја принудил латвиската влада да ја прифати оваа понуда. Бил потпишан Пакт за меѓусебна помош<ref>{{In lang|ru}}[http://oldgazette.ru/lib/propagit/20/03.html 1939 USSR-Latvia Mutual Aid Pact (full text)]</ref> со кој на СССР му се дозволувало да стационира ограничен број единици на [[Црвена армија|Црвената армија]] во Латвија. Економските тешкотии, незадоволството од политиките на латвиската влада „''кои го саботирале исполнувањето на Пактот и латвиската влада''“ и политичката ориентација кон нацистичка Германија довеле до револуционерна ситуација што кулминирала во јуни 1940 година. За да се гарантира исполнувањето на Пактот, во Латвија влегле дополнителни советски воени единици, поздравени од латвиските работници кои побарале оставка од буржоаската латвиска влада и нејзиниот фашистички лидер, Карлис Улманис.<ref name="CELSSR">Concise Encyclopedia of the Latvian SSR</ref> Истиот јуни, под водство на Латвиската комунистичка партија, латвиските работници одржале демонстрации, а на тој ден фашистичката влада била соборена и формирана Народна влада. Изборите за латвискиот парламент биле одржани кратко потоа, во јули 1940 година. „Работничкиот народен сојуз“, создаден по иницијатива на Латвиската комунистичка партија, доби огромно мнозинство гласови.<ref name="GSE2">[[Great Soviet Encyclopedia]]</ref> Парламентот ја усвоил декларацијата за враќање на советската власт во Латвија и ја прогласи [[Латвиска Советска Социјалистичка Република|Латвиската Советска Социјалистичка Република]]. Потоа, парламентот ја прогласил желбата на Латвија слободно и доброволно да се приклучи кон СССР, усвојувајќи резолуција за тоа. Тоа барање било одобрено од Врховниот совет на СССР и Латвија станала составен дел од СССР. == Конфликтни верзии на историјата == [[Податотека:Welles_declaration.jpg|мини|276x276пкс|Велсовата декларација, со која се осудува окупацијата на Латвија и двете други [[балтички држави]] од страна на Советскиот Сојуз во 1940 година и се одбива да се признае нивната анексија како [[Републики на Сојузот на Советските Социјалистички Републики|советски републики.]]]] Прашањето за советската окупација и нејзините мотиви и последици остануваат точка на спор меѓу балтичките држави и Русија. Во сржта лежат различни верзии на историските настани за време на Втората светска војна и по неа: латвиската (која ја делат и [[Естонија]] и [[Литванија]] и е широко прифатена од западната историска наука) и советската, која продолжува да биде поддржана и бранета од владата на Русија. Според [[Европски суд за човекови права|Европскиот суд за човекови права]],<ref name="Ref-13">[[European Court of Human Rights cases on Occupation of Baltic States]]</ref> Владата на Латвија,<ref name="OPL3">[http://www.am.gov.lv/en/latvia/history/occupation-aspects/ The Occupation of Latvia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071123015238/http://www.am.gov.lv/en/latvia/history/occupation-aspects/|date=2007-11-23}} at Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Latvia</ref> Соединетите Американски Држави,<ref name="Ref-23">[https://2001-2009.state.gov/p/eur/rls/rm/86539.htm "U.S.-Baltic Relations: Celebrating 85 Years of Friendship"] at state.gov</ref> и [[Европска Унија|Европската Унија]],<ref name="Ref-33">[http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//NONSGML+MOTION+B6-2007-0215+0+DOC+PDF+V0//EN Motion for a resolution on the Situation in Estonia] by [[European Union|EU]]</ref><ref name="Ref-43">{{cite journal|last=Dehousse|first=Renaud|year=1993|title=The International Practice of the European Communities: Current Survey|url=http://ejil.org/pdfs/4/1/1194.pdf|journal=European Journal of International Law|volume=4|issue=1|pages=141|doi=10.1093/oxfordjournals.ejil.a035821|access-date=2011-01-28}}</ref><ref name="Ref-53">{{cite journal|last=European Parliament|date=13 January 1983|title=Resolution on the situation in Estonia, Latvia, Lithuania|url=http://upload.wikimedia.org/wikipedia/en/8/80/Europarliament13011983.jpg|journal=Official Journal of the European Communities|volume=C 42/78}}</ref> окупацијата на Латвија од страна на СССР во 1940 година и нејзиното последователно повторно вклучување во Советскиот Сојуз во 1944 година, била нелегална. Според ова сведоштво, законската влада на Латвија била соборена во 1940 година, а советската власт била наметната со сила. Последователно, Советскиот Сојуз спровел систематски дејства и акции, вклучувајќи убиства и масовни депортации против латвиското население. Организирани се фалсификувани избори на кои само на кандидатите поддржани од Советскиот Сојуз им било дозволено да се кандидираат;<ref>[https://books.google.com/books?id=NwvoM-ZFoAgC&pg A Historical Dictionary of European National Groups; p238] {{ISBN|0-313-30984-1}}</ref> резултатите биле случајно објавени во западниот печат во Лондон пред изборите да бидат дури и завршени. Како што објавил ''[[Тајм (списание)|„Тајм“]]'' во 1940 година, на оние на кои не им биле ставени печати во пасошите за гласање на Латвија во СССР им било дозволено да бидат застрелани во задниот дел од главата од страна на советската НКВД,<ref name="TM1919402">[https://web.archive.org/web/20070930031407/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,764407,00.html Justice in The Baltic] at Time magazine on Monday, 19 August 1940</ref> Земјата останала окупирана од Советскиот Сојуз сè до обновувањето на нејзината независност во 1991 година. 48-те години советска окупација и анексијата на балтичките држави никогаш не биле признати како легални од страна на западните демократии. Соединетите Држави особено ја примениле претходно усвоената Стимсонова доктрина во прашањето на балтичките држави, што довело до тоа таа да стане воспоставен преседан во меѓународното право. Иако Конгресот на народните пратеници на Советскиот Сојуз ја осудил анексијата на Латвија и другите балтички држави пред распадот на СССР,<ref>The resolution passed 24 December 1989, stated the annexation had been "in conflict with the sovereignty and independence of a number of third countries." Kohen, M. ''Secession: International Law Perspectives'', Cambridge University Press, 2006</ref> [[Русија|Руската Федерација]], наследник на СССР, не ја признава насилната окупација на Латвија од страна на Советскиот Сојуз. Поточно, во однос на Латвија, Руската Дума донела резолуција со која „ги потсетува пратениците на Латвискиот Саем дека Латвија е дел од Советскиот Сојуз заснована на факти и ''закон од меѓународно правна гледна точка'' “.<ref>Reported in ''Pravda'' on Friday 19 November 1999. This declaration states the incorporation of Latvia into the USSR was legal according to the laws of the Soviet Union ''and'' according to international law (''de jure'').</ref> Владата на Русија понатаму тврди дека Советскиот Сојуз ја ослободил Латвија од Германците во 1944 година. == Наследство == Во 2000 година, Денот на советската окупација — 17 јуни — станал ден на сеќавање во Латвија.<ref>[http://www.eurotopics.net/en/archiv/results/archiv_article/ARTICLE71606-Latvia-still-occupied-today Latvia still occupied today] {{webarchive|url=https://archive.today/20120801042342/http://www.eurotopics.net/en/archiv/results/archiv_article/ARTICLE71606-Latvia-still-occupied-today|date=2012-08-01}}</ref><ref>[http://zinas.nra.lv/viedokli/elita-veidemane/25346-netira-diena.htm Netīrā diena]</ref> == Наводи == {{Наводи|2}} == Литература == * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=GjY7aV_6FPwC&pg=PA596|title=A Study of Crisis|last=Brecher|first=Michael|last2=Jonathan Wilkenfeld|publisher=University of Michigan Press|year=1997|isbn=0472108069|page=596|author-link=Michael Brecher|author-link2=Jonathan Wilkenfeld}} * {{Наведена книга|title=Talvisota Väreissä|last=Enkenberg|first=Ilkka|publisher=Readme.fi|year=2020|isbn=978-952-373-053-3|language=fi|ref=Enkenberg}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lVBB1a0rC70C&pg=PA132|title=Eastern Europe: An Introduction to the People, Lands, and Culture|last=Frucht|first=Richard|publisher=ABC-CLIO|year=2005|isbn=978-1-57607-800-6|page=132}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=b3b5nU4bnw4C&pg=PA113|title=The History of the Baltic States|last=O'Connor|first=Kevin|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2003|isbn=978-0-313-32355-3|pages=113–145}} * {{Наведена книга|title=Miten Suomi valloitetaan: Puna-armeijan operaatiosuunnitelmat 1939–1944|last=Manninen|first=Ohto|publisher=Edita|year=2008|isbn=978-951-37-5278-1|language=fi|trans-title=How to Conquer Finland: Operational Plans of the Red Army 1939–1944|ref=Manninen2008|author-link=Ohto Manninen}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Ad3-xvwdjE4C&pg=PA143|title=The Latvians: A Short History|last=Plakans|first=Andrejs|publisher=Hoover Press|year=1995|isbn=978-0-8179-9302-3|pages=143–166}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=p2nanp_wpnkC|title=Experiencing Totalitarianism: The Invasion and Occupation of Latvia by the USSR and Nazi Germany 1939–1991|last=Plakans|first=Andrejs|publisher=AuthorHouse|year=2007|isbn=978-1-4343-1573-1|page=596}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=-_Avp1TNYjMC|title=How Wars End|last=Reiter|first=Dan|publisher=Princeton University Press|year=2009|isbn=978-0691140605|ref=Reiter|access-date=29 October 2010}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=yXANj6Y_7goC|title=The Case for Latvia: Disinformation Campaigns Against a Small Nation|last=Rislakki|first=Jukka|publisher=Rodopi|year=2008|isbn=978-90-420-2424-3}} * {{Наведена книга|title=The Winter War: Finland Against Russia, 1939–1940, Volume 312|last=Tanner|first=Väinö|publisher=Stanford University Press|year=1956|location=Palo Alto|ref=Tanner}} * {{Наведена книга|title=A Frozen Hell: The Russo-Finnish Winter War of 1939–1940|last=Trotter|first=William|publisher=Algonquin Books|year=2013|ref=Trotter}} * {{Наведена книга|title=The Winter War: The Russo–Finnish War of 1939–40|last=Trotter|first=William R.|publisher=Aurum Press|year=2002|isbn=1-85410-881-6|edition=5th|ref=Trotter2002|author-link=William R. Trotter|orig-year=1991}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=U6KVOsjpP0MC&pg=PA365|title=The World Reacts to the Holocaust|last=Wyman|first=David|last2=Charles H. Rosenzveig|publisher=JHU Press|year=1996|isbn=978-0-8018-4969-5|pages=365–381}} [[Категорија:Латвиска ССР]] [[Категорија:Окупирани територии во Втората светска војна]] [[Категорија:Советски окупации]] [[Категорија:Окупација на балтичките држави]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] 135axe70pum2q3zwax93ylrs2obtorb 1 1390636 5539113 5534253 2026-04-15T08:06:00Z Jtasevski123 69538 Jtasevski123 ја премести страницата [[Разговор:Советската окупација на Латвија во 1940 година]] на [[Разговор:Советска окупација на Латвија во 1940 година]] 5534253 wikitext text/x-wiki {{СИЕ Пролет 2026|корисник=Pitikjp22|тема=Историја|земја=Латвија}} t1724sjogyr26vphp2cjddvboou2ajp 0 1390640 5539094 5534269 2026-04-15T07:16:45Z BosaFi 115936 5539094 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Haapsalu_linnuse_varemed2.jpg|десно|мини|300x300пкс|Замокот Хапсалу]] [[Податотека:Haapsalu_piiskopiliinnuse_müür,_vaade_põhjast.jpg|мини|300x300пкс|Замокот Хапсалу ноќе]] '''Замокот Хапсалу''' (исто така '''епископски замок Хапсалу''', {{Langx|et|Haapsalu piiskopilinnus}}, или поедноставно ''Епископски замок''<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=1pZziPy1jLM The Baltic coast], video by ''Free High-Quality Documentaries'', on ''youtube.com''. For Bishop's castle in Haapsalu, see 35'00 - 35'11.</ref>) — [[замок]] со [[Соборна црква|катедрала]] во Хапсалу, Естонија, основан во тринаесеттиот век како седиште на Епископијата Езел-Вик.<ref name="official2">{{Cite web|url=http://www.haapsalulinnus.ee/|title=Official home page of the castle|access-date=2007-09-28}}</ref><ref name="book2">{{Cite book|title=Haapsalu Episcopal Castle & Dome Church|last=Paras|first=Ülla|publisher=Haapsalu Tourism|year=2003}}</ref> Според легендата, за време на полна месечина во август, на внатрешниот ѕид на капелата се појавува слика на девицата „Белата Дама“. == Историја == [[Податотека:Hapsals_slott_1889.jpg|мини|Гравура на замокот од 1889 година]] Во 1228 година, надбискупот на Рига, Алберт од Рига, формирал нова епархија составена од Ланема, Сарема и Хиума и го назначил Готфрид, игумен на цистерцијанскиот манастир Дунаминде, за епископ. Епископијата била создадена како држава на [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]] на 1 октомври 1228 година, од страна на Хенри, [[крал на Римјаните]]. Папскиот легат Вилхелм од Модена ги утврдил овие граници трајно во 1234 година. Првата резиденција на Епископијата Езел-Вик се наоѓала во замокот Лихула, каде што со помош на Ливонските мечоносци била изградена тврдината. Во обид да се избегнат конфликти со влијателниот ред, епископот ја префрлил резиденцијата на епархијата во [[Перну]], каде што била запалена од [[Литванци|Литванците]] десет години подоцна. Нов центар за епархијата бил избран во Хапсалу, каде што започнала епископска тврдина и катедрала. Изградбата на замокот продолжила три века.<ref name="official">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.haapsalulinnus.ee/|title=Official home page of the castle|accessdate=2007-09-28}}</ref><ref name="book">{{Наведена книга|title=Haapsalu Episcopal Castle & Dome Church|last=Paras|first=Ülla|publisher=Haapsalu Tourism|year=2003}}</ref> == Замок == [[Податотека:Drone_video_of_Haapsalu_castle_(June_2022).webm|мини| Дрон видео од замокот Хапсалу во јуни 2022 година]] Изградбата, проширувањето и реконструкцијата на тврдината продолжиле во текот на неколку векови, а архитектурата се менувала според развојот на оружјето. Тврдината ги постигнала своите конечни димензии - површина од повеќе од 30.000 квадратни метри, дебелина на ѕидот помеѓу 1.2 и 1.8 метри и максимална висина над 10 метри – под владеењето на епископот Јоханес IV Киевел (1515–1527).<ref name="official">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.haapsalulinnus.ee/|title=Official home page of the castle|accessdate=2007-09-28}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.haapsalulinnus.ee/ "Official home page of the castle"]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2007-09-28</span></span>.</cite></ref><ref> {{Наведена мрежна страница|url=http://www.castles.info/estonia/haapsalu/|title=Haapsalu Castle in Castles|work=Castles of Europe|accessdate=2014-03-09}}</ref> На западната страна од замокот се наоѓа 29 метри висока стражарска кула што датира од 13 век, подоцна користена како камбанарија. Ѕидовите подоцна биле подигнати на 15 метри. Внатрешните ровови и блиндажи, кои биле изградени за топови и како засолниште од бомбардирање, датираат од Ливонската војна (1558–1582), за време на која тврдината била сериозно оштетена. Ѕидовите на малиот замок и надворешното утврдување биле делумно уништени.<ref name="book">{{Наведена книга|title=Haapsalu Episcopal Castle & Dome Church|last=Paras|first=Ülla|publisher=Haapsalu Tourism|year=2003}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFParas2003">Paras, Ülla (2003). ''Haapsalu Episcopal Castle & Dome Church''. Haapsalu Tourism.</cite></ref> Во 17 век, замокот повеќе не се користел како одбранбена градба од страна на Швеѓаните, кои тогаш владееле со шведската естонска покраина. Во текот на [[Голема северна војна|Големата северна војна]] во 1710 година, Естонија паднала под руска власт, а ѕидините биле делумно срушени по команда на [[Петар Велики]], претворајќи го замокот во урнатини. [[Податотека:Haapsalu_Castle.Inside.jpg|лево|мини|333x333пкс|Внатре во катедралата]] Катедралата во Хапсалу била [[Соборна црква|катедрала]] (т.е. главната црква) на Епископијата Езел-Вик, каде што се наоѓал престолот, официјалниот стол на Епископот и каде што работела катедралата на Епископијата. Таа е најголемата еднокорабна црква во балтичките земји, со своите 15.5 метри високи куполни сводови и површина од 425 метри квадратни.<ref name="official">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.haapsalulinnus.ee/|title=Official home page of the castle|accessdate=2007-09-28}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.haapsalulinnus.ee/ "Official home page of the castle"]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2007-09-28</span></span>.</cite></ref><ref name="book">{{Наведена книга|title=Haapsalu Episcopal Castle & Dome Church|last=Paras|first=Ülla|publisher=Haapsalu Tourism|year=2003}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFParas2003">Paras, Ülla (2003). ''Haapsalu Episcopal Castle & Dome Church''. Haapsalu Tourism.</cite></ref> Првиот пишан запис за црквата е повелбата на Хапсалу, каде што епископот Херман I, основачот на градот, напишал: „...ние, оние што ја основавме катедралата во Хапсалу и откако им обезбедивме на нашите канони соодветни живеалишта и приходи, одредивме одредено место како град, каде што секој што го избрал како свое место за живеење заедно со нас, би можел да се собере и да најде засолниште таму; и доколку е потребно, би можел да ја брани црквата со сите средства што им стојат на располагање.“<ref name="official">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.haapsalulinnus.ee/|title=Official home page of the castle|accessdate=2007-09-28}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.haapsalulinnus.ee/ "Official home page of the castle"]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2007-09-28</span></span>.</cite></ref> Изградена во 1260 година, црквата припаѓала на преодниот период од [[Романска архитектура|романска]] во [[готска архитектура]]. Првата се карактеризира со растителниот орнамент на капителната структура на пиластрите, а втората со триѕвездени (астероидни) сводови. Порталот исто така првично бил романски, а вимпергот на кружниот лак имал ниша со фигурата на светецот-заштитник. Внатрешните ѕидови биле покриени со слики, а подот се состоел од надгробни споменици на свештеници и истакнати благородници. Уникатна кружна капела за крштевање била изградена во втората половина на 14 век.<ref name="book">{{Наведена книга|title=Haapsalu Episcopal Castle & Dome Church|last=Paras|first=Ülla|publisher=Haapsalu Tourism|year=2003}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFParas2003">Paras, Ülla (2003). ''Haapsalu Episcopal Castle & Dome Church''. Haapsalu Tourism.</cite></ref> За време на Ливонската војна, Естонија станала дел од лутеранското [[Шведска|шведско кралство]]. Католичката куполна црква станала црква со лутеранска конгрегација и тогаш била наречена Замска црква. Во 1625 година, шведскиот крал [[Густав II Адолф]] го продал градот Хапсалу, замокот и блискиот земјишен имот на грофот Јакоб Де ла Гарди, кој планирал да ја претвори тврдината во модерен замок. Арент Пасер, познат скулптор и мајстор-градител, бил поканет како консултант.<ref name="haapsalu"> {{Наведена мрежна страница|url=http://www.haapsalu.ee/index.php?lk=220|title=Dome Church of Haapsalu|archive-url=https://web.archive.org/web/20080421075721/http://www.haapsalu.ee/index.php?lk=220|archive-date=2008-04-21|accessdate=2007-09-28}}</ref> [[Податотека:Haapsalu_Castle.Altar_of_Mother.jpg|десно|мини|250x250пкс|Мајчиниот олтар им оддава почит на естонските мајки убиени за време на советската окупација]] На 23 март 1688 година, покривот од бакарен лим на црквата бил уништен во пожар, но црквата била обновена релативно брзо. Бурата во 1726 година повторно го уништила покривот. Намалената конгрегација не можела да си го дозволи реновирањето и се преселила во градската црква. Во 19 век започнала реконструкцијата на урнатините во романтичен парк на замокот.<ref name="book">{{Наведена книга|title=Haapsalu Episcopal Castle & Dome Church|last=Paras|first=Ülla|publisher=Haapsalu Tourism|year=2003}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFParas2003">Paras, Ülla (2003). ''Haapsalu Episcopal Castle & Dome Church''. Haapsalu Tourism.</cite></ref> Во периодот 1886–1889 година, црквата била реновирана и повторно изградена. Уништениот романски портал бил заменет со псевдоготски „скалест портал“, додека постоечките фрагменти од ѕидните слики биле покриени, а надгробните плочи биле извадени од црквата. На 15 октомври 1889 година била одржана првата служба посветена на [[Свети Никола]]. [[Естонија во Втората светска војна|Советската окупација]] во 1940 година довела до затворање на црквата. За време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], службите продолжиле, но во пролетта 1944 година хулигани упаднале во црквата и го уништија олтарот со олтарот, оргулите, столовите и прозорците. Во 1946 година, конгрегацијата побара од советската влада да ја стави катедралата на листата на заштитени историски споменици, но тоа не успеало. Црквата била празна со години; некое време се користела за складирање жито, па дури биле направени и планови за нејзино претворање во базен.<ref name="haapsalu"> {{Наведена мрежна страница|url=http://www.haapsalu.ee/index.php?lk=220|title=Dome Church of Haapsalu|archive-url=https://web.archive.org/web/20080421075721/http://www.haapsalu.ee/index.php?lk=220|archive-date=2008-04-21|accessdate=2007-09-28}}</ref> На Денот на мајките во 1992 година, бил осветен Мајчиниот олтар во спомен на естонските мајки убиени за време на советската окупација. Статуата на Богородица и Детето ја изработил скулпторот Хиле Палм.<ref name="official">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.haapsalulinnus.ee/|title=Official home page of the castle|accessdate=2007-09-28}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.haapsalulinnus.ee/ "Official home page of the castle"]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2007-09-28</span></span>.</cite></ref> == Легендата за Белата Дама == Се вели дека во ноќите со полна месечина во август, на внатрешниот ѕид на капелата се појавува слика на девица, Белата Дама. За време на владеењето на епископот Езел-Вик, секој [[каноник]] требало да води целомудрие и добродетелен живот според правилата на манастирот. Пристапот на жените во Епископскиот замок бил забранет со закана од смрт. Легендата раскажува дека еден канон се заљубил во естонска девојка и тајно ја довел девојката во замокот. Таа се скрила облекувајќи се како хорист и останала тајна долго време, но кога епископот повторно го посетил Хапсалу, младиот пејач го привлекол неговото внимание и тој наредил истрага за [[Пол|полот]].<ref name="WhiteLady">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.haapsalulinnus.ee/?id=1324|title=The White Lady on the window|accessdate=2007-09-28}}</ref> Откако ја пронашол девојката, епископот го свикал својот совет и тој одлучил девојката да биде закопана во ѕидот на капелата, а канонот да биде ставен во затвор, каде што бил изгладнет до смрт. Градителите оставиле вдлабнатина во ѕидот и девојката, со парче леб и кригла вода, била заѕидана. Некое време се слушале нејзините повици за помош. Сепак, се верува дека нејзината [[душа]] не можела да најде мир и, како резултат на тоа, таа се појавува на прозорецот на крстилницата за да тагува за својот сакан маж и да ја докаже бесмртноста на љубовта.<ref name="official">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.haapsalulinnus.ee/|title=Official home page of the castle|accessdate=2007-09-28}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.haapsalulinnus.ee/ "Official home page of the castle"]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2007-09-28</span></span>.</cite></ref><ref name="WhiteLady">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.haapsalulinnus.ee/?id=1324|title=The White Lady on the window|accessdate=2007-09-28}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.haapsalulinnus.ee/?id=1324 "The White Lady on the window"]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2007-09-28</span></span>.</cite></ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.haapsalu.ee/index.php?lk=270&show=375|title=The Immured Lady|archive-url=https://web.archive.org/web/20090819143501/http://www.haapsalu.ee/index.php?lk=270&show=375|archive-date=2009-08-19|accessdate=2007-09-28}}</ref> Музичкиот фестивал „Денови на белата дама“ се одржува за време на августовската полна месечина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://ubc.net/bulletin/bulletin1_00/pages/p8.html|title=The UBC Bulletin 1/00|archive-url=https://web.archive.org/web/20080906164724/http://www.ubc.net/bulletin/bulletin1_00/pages/p8.html|archive-date=2008-09-06|accessdate=2007-09-28}}</ref> {{Панорама|Haapsalu linnuse varemed1.jpg|1000px|Рушевини од замокот}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.haapsalulinnus.ee/ Официјална почетна страница] {{In lang|et|en}} * [http://www.visitcastles.eu/ Здружението на замоци и музеи околу Балтичкото Море] [[Категорија:Естонија]] tsv7cg5dbtikgpyxptrtgmtqhxbydul 5539095 5539094 2026-04-15T07:19:35Z BosaFi 115936 5539095 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Haapsalu_linnuse_varemed2.jpg|десно|мини|300x300пкс|Замокот Хапсалу]] [[Податотека:Haapsalu_piiskopiliinnuse_müür,_vaade_põhjast.jpg|мини|300x300пкс|Замокот Хапсалу ноќе]] '''Замокот Хапсалу''' (исто така '''епископски замок Хапсалу''', {{Langx|et|Haapsalu piiskopilinnus}}, или поедноставно ''Епископски замок''<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=1pZziPy1jLM The Baltic coast], video by ''Free High-Quality Documentaries'', on ''youtube.com''. For Bishop's castle in Haapsalu, see 35'00 - 35'11.</ref>) — [[замок]] со [[Соборна црква|катедрала]] во Хапсалу, Естонија, основан во тринаесеттиот век како седиште на Епископијата Езел-Вик.<ref name="official2">{{Cite web|url=http://www.haapsalulinnus.ee/|title=Official home page of the castle|access-date=2007-09-28}}</ref><ref name="book2">{{Cite book|title=Haapsalu Episcopal Castle & Dome Church|last=Paras|first=Ülla|publisher=Haapsalu Tourism|year=2003}}</ref> Според легендата, за време на полна месечина во август, на внатрешниот ѕид на капелата се појавува слика на девицата „Белата Дама“. == Историја == [[Податотека:Hapsals_slott_1889.jpg|мини|Гравура на замокот од 1889 година]] Во 1228 година, надбискупот на Рига, Алберт од Рига, формирал нова епархија составена од Ланема, Сарема и Хиума и го назначил Готфрид, игумен на цистерцијанскиот манастир Дунаминде, за епископ. Епископијата била создадена како држава на [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]] на 1 октомври 1228 година, од страна на Хенри, [[крал на Римјаните]]. Папскиот легат Вилхелм од Модена ги утврдил овие граници трајно во 1234 година. Првата резиденција на Епископијата Езел-Вик се наоѓала во замокот Лихула, каде што со помош на Ливонските мечоносци била изградена тврдината. Во обид да се избегнат конфликти со влијателниот ред, епископот ја префрлил резиденцијата на епархијата во [[Перну]], каде што била запалена од [[Литванци|Литванците]] десет години подоцна. Нов центар за епархијата бил избран во Хапсалу, каде што започнала епископска тврдина и катедрала. Изградбата на замокот продолжила три века.<ref name="official">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.haapsalulinnus.ee/|title=Official home page of the castle|accessdate=2007-09-28}}</ref><ref name="book">{{Наведена книга|title=Haapsalu Episcopal Castle & Dome Church|last=Paras|first=Ülla|publisher=Haapsalu Tourism|year=2003}}</ref> == Замок == [[Податотека:Drone_video_of_Haapsalu_castle_(June_2022).webm|мини| Дрон видео од замокот Хапсалу во јуни 2022 година]] Изградбата, проширувањето и реконструкцијата на тврдината продолжиле во текот на неколку векови, а архитектурата се менувала според развојот на оружјето. Тврдината ги постигнала своите конечни димензии - површина од повеќе од 30.000 квадратни метри, дебелина на ѕидот помеѓу 1.2 и 1.8 метри и максимална висина над 10 метри – под владеењето на епископот Јоханес IV Киевел (1515–1527).<ref name="official"/><ref> {{Наведена мрежна страница|url=http://www.castles.info/estonia/haapsalu/|title=Haapsalu Castle in Castles|work=Castles of Europe|accessdate=2014-03-09}}</ref> На западната страна од замокот се наоѓа 29 метри висока стражарска кула што датира од 13 век, подоцна користена како камбанарија. Ѕидовите подоцна биле подигнати на 15 метри. Внатрешните ровови и блиндажи, кои биле изградени за топови и како засолниште од бомбардирање, датираат од Ливонската војна (1558–1582), за време на која тврдината била сериозно оштетена. Ѕидовите на малиот замок и надворешното утврдување биле делумно уништени.<ref name="book"/> Во 17 век, замокот повеќе не се користел како одбранбена градба од страна на Швеѓаните, кои тогаш владееле со шведската естонска покраина. Во текот на [[Голема северна војна|Големата северна војна]] во 1710 година, Естонија паднала под руска власт, а ѕидините биле делумно срушени по команда на [[Петар Велики]], претворајќи го замокот во урнатини. [[Податотека:Haapsalu_Castle.Inside.jpg|лево|мини|333x333пкс|Внатре во катедралата]] Катедралата во Хапсалу била [[Соборна црква|катедрала]] (т.е. главната црква) на Епископијата Езел-Вик, каде што се наоѓал престолот, официјалниот стол на Епископот и каде што работела катедралата на Епископијата. Таа е најголемата еднокорабна црква во балтичките земји, со своите 15.5 метри високи куполни сводови и површина од 425 метри квадратни.<ref name="official"/><ref name="book"/> Првиот пишан запис за црквата е повелбата на Хапсалу, каде што епископот Херман I, основачот на градот, напишал: „...ние, оние што ја основавме катедралата во Хапсалу и откако им обезбедивме на нашите канони соодветни живеалишта и приходи, одредивме одредено место како град, каде што секој што го избрал како свое место за живеење заедно со нас, би можел да се собере и да најде засолниште таму; и доколку е потребно, би можел да ја брани црквата со сите средства што им стојат на располагање.“<ref name="official"/> Изградена во 1260 година, црквата припаѓала на преодниот период од [[Романска архитектура|романска]] во [[готска архитектура]]. Првата се карактеризира со растителниот орнамент на капителната структура на пиластрите, а втората со триѕвездени (астероидни) сводови. Порталот исто така првично бил романски, а вимпергот на кружниот лак имал ниша со фигурата на светецот-заштитник. Внатрешните ѕидови биле покриени со слики, а подот се состоел од надгробни споменици на свештеници и истакнати благородници. Уникатна кружна капела за крштевање била изградена во втората половина на 14 век.<ref name="book"/> За време на Ливонската војна, Естонија станала дел од лутеранското [[Шведска|шведско кралство]]. Католичката куполна црква станала црква со лутеранска конгрегација и тогаш била наречена Замска црква. Во 1625 година, шведскиот крал [[Густав II Адолф]] го продал градот Хапсалу, замокот и блискиот земјишен имот на грофот Јакоб Де ла Гарди, кој планирал да ја претвори тврдината во модерен замок. Арент Пасер, познат скулптор и мајстор-градител, бил поканет како консултант.<ref name="haapsalu"> {{Наведена мрежна страница|url=http://www.haapsalu.ee/index.php?lk=220|title=Dome Church of Haapsalu|archive-url=https://web.archive.org/web/20080421075721/http://www.haapsalu.ee/index.php?lk=220|archive-date=2008-04-21|accessdate=2007-09-28}}</ref> [[Податотека:Haapsalu_Castle.Altar_of_Mother.jpg|десно|мини|250x250пкс|Мајчиниот олтар им оддава почит на естонските мајки убиени за време на советската окупација]] На 23 март 1688 година, покривот од бакарен лим на црквата бил уништен во пожар, но црквата била обновена релативно брзо. Бурата во 1726 година повторно го уништила покривот. Намалената конгрегација не можела да си го дозволи реновирањето и се преселила во градската црква. Во 19 век започнала реконструкцијата на урнатините во романтичен парк на замокот.<ref name="book"/> Во периодот 1886–1889 година, црквата била реновирана и повторно изградена. Уништениот романски портал бил заменет со псевдоготски „скалест портал“, додека постоечките фрагменти од ѕидните слики биле покриени, а надгробните плочи биле извадени од црквата. На 15 октомври 1889 година била одржана првата служба посветена на [[Свети Никола]]. [[Естонија во Втората светска војна|Советската окупација]] во 1940 година довела до затворање на црквата. За време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], службите продолжиле, но во пролетта 1944 година хулигани упаднале во црквата и го уништија олтарот со олтарот, оргулите, столовите и прозорците. Во 1946 година, конгрегацијата побара од советската влада да ја стави катедралата на листата на заштитени историски споменици, но тоа не успеало. Црквата била празна со години; некое време се користела за складирање жито, па дури биле направени и планови за нејзино претворање во базен.<ref name="haapsalu"> {{Наведена мрежна страница|url=http://www.haapsalu.ee/index.php?lk=220|title=Dome Church of Haapsalu|archive-url=https://web.archive.org/web/20080421075721/http://www.haapsalu.ee/index.php?lk=220|archive-date=2008-04-21|accessdate=2007-09-28}}</ref> На Денот на мајките во 1992 година, бил осветен Мајчиниот олтар во спомен на естонските мајки убиени за време на советската окупација. Статуата на Богородица и Детето ја изработил скулпторот Хиле Палм.<ref name="official"/> == Легендата за Белата Дама == Се вели дека во ноќите со полна месечина во август, на внатрешниот ѕид на капелата се појавува слика на девица, Белата Дама. За време на владеењето на епископот Езел-Вик, секој [[каноник]] требало да води целомудрие и добродетелен живот според правилата на манастирот. Пристапот на жените во Епископскиот замок бил забранет со закана од смрт. Легендата раскажува дека еден канон се заљубил во естонска девојка и тајно ја довел девојката во замокот. Таа се скрила облекувајќи се како хорист и останала тајна долго време, но кога епископот повторно го посетил Хапсалу, младиот пејач го привлекол неговото внимание и тој наредил истрага за [[Пол|полот]].<ref name="WhiteLady">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.haapsalulinnus.ee/?id=1324|title=The White Lady on the window|accessdate=2007-09-28}}</ref> Откако ја пронашол девојката, епископот го свикал својот совет и тој одлучил девојката да биде закопана во ѕидот на капелата, а канонот да биде ставен во затвор, каде што бил изгладнет до смрт. Градителите оставиле вдлабнатина во ѕидот и девојката, со парче леб и кригла вода, била заѕидана. Некое време се слушале нејзините повици за помош. Сепак, се верува дека нејзината [[душа]] не можела да најде мир и, како резултат на тоа, таа се појавува на прозорецот на крстилницата за да тагува за својот сакан маж и да ја докаже бесмртноста на љубовта.<ref name="official"/><ref name="WhiteLady"/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.haapsalu.ee/index.php?lk=270&show=375|title=The Immured Lady|archive-url=https://web.archive.org/web/20090819143501/http://www.haapsalu.ee/index.php?lk=270&show=375|archive-date=2009-08-19|accessdate=2007-09-28}}</ref> Музичкиот фестивал „Денови на белата дама“ се одржува за време на августовската полна месечина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://ubc.net/bulletin/bulletin1_00/pages/p8.html|title=The UBC Bulletin 1/00|archive-url=https://web.archive.org/web/20080906164724/http://www.ubc.net/bulletin/bulletin1_00/pages/p8.html|archive-date=2008-09-06|accessdate=2007-09-28}}</ref> {{Панорама|Haapsalu linnuse varemed1.jpg|1000px|Рушевини од замокот}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.haapsalulinnus.ee/ Официјална почетна страница] {{In lang|et|en}} * [http://www.visitcastles.eu/ Здружението на замоци и музеи околу Балтичкото Море] [[Категорија:Естонија]] 4z3k56hmxsplaogcdm930ligkilugv1 5539096 5539095 2026-04-15T07:19:46Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Замокот Хапсалу]] на [[Замок Хапсалу]] 5539095 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Haapsalu_linnuse_varemed2.jpg|десно|мини|300x300пкс|Замокот Хапсалу]] [[Податотека:Haapsalu_piiskopiliinnuse_müür,_vaade_põhjast.jpg|мини|300x300пкс|Замокот Хапсалу ноќе]] '''Замокот Хапсалу''' (исто така '''епископски замок Хапсалу''', {{Langx|et|Haapsalu piiskopilinnus}}, или поедноставно ''Епископски замок''<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=1pZziPy1jLM The Baltic coast], video by ''Free High-Quality Documentaries'', on ''youtube.com''. For Bishop's castle in Haapsalu, see 35'00 - 35'11.</ref>) — [[замок]] со [[Соборна црква|катедрала]] во Хапсалу, Естонија, основан во тринаесеттиот век како седиште на Епископијата Езел-Вик.<ref name="official2">{{Cite web|url=http://www.haapsalulinnus.ee/|title=Official home page of the castle|access-date=2007-09-28}}</ref><ref name="book2">{{Cite book|title=Haapsalu Episcopal Castle & Dome Church|last=Paras|first=Ülla|publisher=Haapsalu Tourism|year=2003}}</ref> Според легендата, за време на полна месечина во август, на внатрешниот ѕид на капелата се појавува слика на девицата „Белата Дама“. == Историја == [[Податотека:Hapsals_slott_1889.jpg|мини|Гравура на замокот од 1889 година]] Во 1228 година, надбискупот на Рига, Алберт од Рига, формирал нова епархија составена од Ланема, Сарема и Хиума и го назначил Готфрид, игумен на цистерцијанскиот манастир Дунаминде, за епископ. Епископијата била создадена како држава на [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]] на 1 октомври 1228 година, од страна на Хенри, [[крал на Римјаните]]. Папскиот легат Вилхелм од Модена ги утврдил овие граници трајно во 1234 година. Првата резиденција на Епископијата Езел-Вик се наоѓала во замокот Лихула, каде што со помош на Ливонските мечоносци била изградена тврдината. Во обид да се избегнат конфликти со влијателниот ред, епископот ја префрлил резиденцијата на епархијата во [[Перну]], каде што била запалена од [[Литванци|Литванците]] десет години подоцна. Нов центар за епархијата бил избран во Хапсалу, каде што започнала епископска тврдина и катедрала. Изградбата на замокот продолжила три века.<ref name="official">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.haapsalulinnus.ee/|title=Official home page of the castle|accessdate=2007-09-28}}</ref><ref name="book">{{Наведена книга|title=Haapsalu Episcopal Castle & Dome Church|last=Paras|first=Ülla|publisher=Haapsalu Tourism|year=2003}}</ref> == Замок == [[Податотека:Drone_video_of_Haapsalu_castle_(June_2022).webm|мини| Дрон видео од замокот Хапсалу во јуни 2022 година]] Изградбата, проширувањето и реконструкцијата на тврдината продолжиле во текот на неколку векови, а архитектурата се менувала според развојот на оружјето. Тврдината ги постигнала своите конечни димензии - површина од повеќе од 30.000 квадратни метри, дебелина на ѕидот помеѓу 1.2 и 1.8 метри и максимална висина над 10 метри – под владеењето на епископот Јоханес IV Киевел (1515–1527).<ref name="official"/><ref> {{Наведена мрежна страница|url=http://www.castles.info/estonia/haapsalu/|title=Haapsalu Castle in Castles|work=Castles of Europe|accessdate=2014-03-09}}</ref> На западната страна од замокот се наоѓа 29 метри висока стражарска кула што датира од 13 век, подоцна користена како камбанарија. Ѕидовите подоцна биле подигнати на 15 метри. Внатрешните ровови и блиндажи, кои биле изградени за топови и како засолниште од бомбардирање, датираат од Ливонската војна (1558–1582), за време на која тврдината била сериозно оштетена. Ѕидовите на малиот замок и надворешното утврдување биле делумно уништени.<ref name="book"/> Во 17 век, замокот повеќе не се користел како одбранбена градба од страна на Швеѓаните, кои тогаш владееле со шведската естонска покраина. Во текот на [[Голема северна војна|Големата северна војна]] во 1710 година, Естонија паднала под руска власт, а ѕидините биле делумно срушени по команда на [[Петар Велики]], претворајќи го замокот во урнатини. [[Податотека:Haapsalu_Castle.Inside.jpg|лево|мини|333x333пкс|Внатре во катедралата]] Катедралата во Хапсалу била [[Соборна црква|катедрала]] (т.е. главната црква) на Епископијата Езел-Вик, каде што се наоѓал престолот, официјалниот стол на Епископот и каде што работела катедралата на Епископијата. Таа е најголемата еднокорабна црква во балтичките земји, со своите 15.5 метри високи куполни сводови и површина од 425 метри квадратни.<ref name="official"/><ref name="book"/> Првиот пишан запис за црквата е повелбата на Хапсалу, каде што епископот Херман I, основачот на градот, напишал: „...ние, оние што ја основавме катедралата во Хапсалу и откако им обезбедивме на нашите канони соодветни живеалишта и приходи, одредивме одредено место како град, каде што секој што го избрал како свое место за живеење заедно со нас, би можел да се собере и да најде засолниште таму; и доколку е потребно, би можел да ја брани црквата со сите средства што им стојат на располагање.“<ref name="official"/> Изградена во 1260 година, црквата припаѓала на преодниот период од [[Романска архитектура|романска]] во [[готска архитектура]]. Првата се карактеризира со растителниот орнамент на капителната структура на пиластрите, а втората со триѕвездени (астероидни) сводови. Порталот исто така првично бил романски, а вимпергот на кружниот лак имал ниша со фигурата на светецот-заштитник. Внатрешните ѕидови биле покриени со слики, а подот се состоел од надгробни споменици на свештеници и истакнати благородници. Уникатна кружна капела за крштевање била изградена во втората половина на 14 век.<ref name="book"/> За време на Ливонската војна, Естонија станала дел од лутеранското [[Шведска|шведско кралство]]. Католичката куполна црква станала црква со лутеранска конгрегација и тогаш била наречена Замска црква. Во 1625 година, шведскиот крал [[Густав II Адолф]] го продал градот Хапсалу, замокот и блискиот земјишен имот на грофот Јакоб Де ла Гарди, кој планирал да ја претвори тврдината во модерен замок. Арент Пасер, познат скулптор и мајстор-градител, бил поканет како консултант.<ref name="haapsalu"> {{Наведена мрежна страница|url=http://www.haapsalu.ee/index.php?lk=220|title=Dome Church of Haapsalu|archive-url=https://web.archive.org/web/20080421075721/http://www.haapsalu.ee/index.php?lk=220|archive-date=2008-04-21|accessdate=2007-09-28}}</ref> [[Податотека:Haapsalu_Castle.Altar_of_Mother.jpg|десно|мини|250x250пкс|Мајчиниот олтар им оддава почит на естонските мајки убиени за време на советската окупација]] На 23 март 1688 година, покривот од бакарен лим на црквата бил уништен во пожар, но црквата била обновена релативно брзо. Бурата во 1726 година повторно го уништила покривот. Намалената конгрегација не можела да си го дозволи реновирањето и се преселила во градската црква. Во 19 век започнала реконструкцијата на урнатините во романтичен парк на замокот.<ref name="book"/> Во периодот 1886–1889 година, црквата била реновирана и повторно изградена. Уништениот романски портал бил заменет со псевдоготски „скалест портал“, додека постоечките фрагменти од ѕидните слики биле покриени, а надгробните плочи биле извадени од црквата. На 15 октомври 1889 година била одржана првата служба посветена на [[Свети Никола]]. [[Естонија во Втората светска војна|Советската окупација]] во 1940 година довела до затворање на црквата. За време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], службите продолжиле, но во пролетта 1944 година хулигани упаднале во црквата и го уништија олтарот со олтарот, оргулите, столовите и прозорците. Во 1946 година, конгрегацијата побара од советската влада да ја стави катедралата на листата на заштитени историски споменици, но тоа не успеало. Црквата била празна со години; некое време се користела за складирање жито, па дури биле направени и планови за нејзино претворање во базен.<ref name="haapsalu"> {{Наведена мрежна страница|url=http://www.haapsalu.ee/index.php?lk=220|title=Dome Church of Haapsalu|archive-url=https://web.archive.org/web/20080421075721/http://www.haapsalu.ee/index.php?lk=220|archive-date=2008-04-21|accessdate=2007-09-28}}</ref> На Денот на мајките во 1992 година, бил осветен Мајчиниот олтар во спомен на естонските мајки убиени за време на советската окупација. Статуата на Богородица и Детето ја изработил скулпторот Хиле Палм.<ref name="official"/> == Легендата за Белата Дама == Се вели дека во ноќите со полна месечина во август, на внатрешниот ѕид на капелата се појавува слика на девица, Белата Дама. За време на владеењето на епископот Езел-Вик, секој [[каноник]] требало да води целомудрие и добродетелен живот според правилата на манастирот. Пристапот на жените во Епископскиот замок бил забранет со закана од смрт. Легендата раскажува дека еден канон се заљубил во естонска девојка и тајно ја довел девојката во замокот. Таа се скрила облекувајќи се како хорист и останала тајна долго време, но кога епископот повторно го посетил Хапсалу, младиот пејач го привлекол неговото внимание и тој наредил истрага за [[Пол|полот]].<ref name="WhiteLady">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.haapsalulinnus.ee/?id=1324|title=The White Lady on the window|accessdate=2007-09-28}}</ref> Откако ја пронашол девојката, епископот го свикал својот совет и тој одлучил девојката да биде закопана во ѕидот на капелата, а канонот да биде ставен во затвор, каде што бил изгладнет до смрт. Градителите оставиле вдлабнатина во ѕидот и девојката, со парче леб и кригла вода, била заѕидана. Некое време се слушале нејзините повици за помош. Сепак, се верува дека нејзината [[душа]] не можела да најде мир и, како резултат на тоа, таа се појавува на прозорецот на крстилницата за да тагува за својот сакан маж и да ја докаже бесмртноста на љубовта.<ref name="official"/><ref name="WhiteLady"/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.haapsalu.ee/index.php?lk=270&show=375|title=The Immured Lady|archive-url=https://web.archive.org/web/20090819143501/http://www.haapsalu.ee/index.php?lk=270&show=375|archive-date=2009-08-19|accessdate=2007-09-28}}</ref> Музичкиот фестивал „Денови на белата дама“ се одржува за време на августовската полна месечина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://ubc.net/bulletin/bulletin1_00/pages/p8.html|title=The UBC Bulletin 1/00|archive-url=https://web.archive.org/web/20080906164724/http://www.ubc.net/bulletin/bulletin1_00/pages/p8.html|archive-date=2008-09-06|accessdate=2007-09-28}}</ref> {{Панорама|Haapsalu linnuse varemed1.jpg|1000px|Рушевини од замокот}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.haapsalulinnus.ee/ Официјална почетна страница] {{In lang|et|en}} * [http://www.visitcastles.eu/ Здружението на замоци и музеи околу Балтичкото Море] [[Категорија:Естонија]] 4z3k56hmxsplaogcdm930ligkilugv1 1 1390641 5539098 5534270 2026-04-15T07:19:47Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Разговор:Замокот Хапсалу]] на [[Разговор:Замок Хапсалу]] 5534270 wikitext text/x-wiki {{СИЕ Пролет 2026 |корисник= Pitikjp22|тема= Архитектура|земја= Естонија}} 2oj6p5zlwbpgcfsiqip74rvjm7isjag 1 1390651 5539159 5534288 2026-04-15T09:53:44Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Разговор:Конвојот Либертас]] на [[Разговор:Конвој Либертас]]: Погрешно напишан наслов 5534288 wikitext text/x-wiki {{СИЕ Пролет 2026|корисник=IvanKonev123|тема=Историја|земја=Хрватска}} 6m4rql3crmbwjds6jyf6f57mncqsrvx 0 1390709 5538973 5538314 2026-04-14T19:09:05Z Carshalton 30527 5538973 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | name = Фернандо Мориентес | image = [[File:Fernando Morientes 2019.jpg|150px]] | fullname = Фернандо Мориентес Санчес | birth_date = {{birth date and age|1976|4|5|df=y}} | birth_place = [[Сиљерос]], [[Шпанија]] | nationality = {{flagsport|ESP}} [[Шпанија]] | height = {{height|m=1.84}} | position = [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | retired = 2010 <small>(34 г.)</small> | currentclub = | youthyears1 = 1992–1993 | youthclubs1 = {{Fb team Albacete}} | years1 = 1993–1995 | caps1 = 27 | goals1 = 5 | clubs1 = {{Fb team Albacete}} | years2 = 1995–1997 | caps2 = 36 | goals2 = 14 | clubs2 = {{Fb team Real Zaragoza}} | years3 = 1997–2005 | caps3 = 183 | goals3 = 72 | clubs3 = {{Fb team Real Madrid}} | years4 = 1996–2004 | caps4 = 28 | goals4 = 10 | clubs4 = →{{Fb team Monaco}} | years5 = 2005–2006 | caps5 = 41 | goals5 = 8 | clubs5 = {{Fb team Liverpool}} | years6 = 2006–2009 | caps6 = 66 | goals6 = 19 | clubs6 = {{Fb team Valencia}} | years7 = 2009–2010 | caps7 = 12 | goals7 = 1 | clubs7 = {{Fb team Olympique Marseille}} | nationalyears1 = 1993–1994 | nationalcaps1 = 12 | nationalgoals1 = 10 | nationalteam1 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 18 години|Шпанија 18]] | nationalyears2 = 1995 | nationalcaps2 = 5 | nationalgoals2 = 1 | nationalteam2 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 20 години|Шпанија 20]] | nationalyears3 = 1995-1998 | nationalcaps3 = 16 | nationalgoals3 = 4 | nationalteam3 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 21 година|Шпанија 21]] | nationalyears4 = 1996 | nationalcaps4 = 2 | nationalgoals4 = 0 | nationalteam4 = {{flagsport|ESP}} [[Олимписка фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија (олимп.)]] | nationalyears5 = 1998–2007 | nationalcaps5 = 47 | nationalgoals5 = 27 | nationalteam5 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] | manageryears1 = 2012–2014 | managerclubs1 = {{Fb team Real Madrid}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Млади)</small> | manageryears2 = 2015–2016 | managerclubs2 = {{Fb team Fuenlabrada}} }} '''Фернандо Мориентес Санчес''' (роден на [[5 април]] [[1976]], во [[Сиљерос]]) — [[Шпанија|шпански]] [[Тренер|фудбалски тренер]] и поранешен [[фудбал]]ер, [[Напад (фудбал)|напаѓач]]. ==Биографија== Роден е во [[Сиљерос]], [[Касерес (Шпанија)|Касерес]], [[Екстремадура]]. Тој се преселил во [[Сонсека]] во провинцијата [[Толедо (покраина)|Толедо]] на четиригодишна возраст.<ref>{{cite news|url=https://www.abc.es/espana/castilla-la-mancha/toledo/deportes/abci-entrevista-morientes-morientes-peores-recuerdos-siempre-tienen-lesiones-201512182157_noticia.html|title=Morientes: "Los peores recuerdos siempre tienen que ver con las lesiones"|trans-title=Morientes: "The worst memories are always related to injuries"|newspaper=[[ABC (newspaper)|ABC]]|first=Juan Antonio|last=Pérez|language=es|date=19 December 2015|access-date=8 August 2019}}</ref> Неговиот прекар бил ''„Ел Моро“''.<ref>{{Cite web|url=https://www.goal.com/it/notizie/il-moro-morientes-dal-bernabeu-a-capri-senza-battere-rigori/13vs1cpek52clz28bq2pafd2d|title=Il 'Moro' Morientes: dal Bernabeu a Capri, senza battere rigori}}</ref> Тој се појавува на насловната страница на видео играта ''„[[FIFA Football 2005]]“'' облечен во дресот на неговиот национален тим, заедно со [[Патрик Виера]] и [[Андриј Шевченко]]. ==Технички карактеристики== Тој бил напаѓач кој имал одлична визија за играта, но исто така бил вешт и во играта во воздухот како и во ослободувањето.<ref name=ritratto>{{Cite news|author=Giuseppe Calabrese|url=https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2006/07/13/tecnico-forte-di-testa-bomber-nato-ritratto.html|title=Tecnico, forte di testa, bomber nato Ritratto di Huntelaar, il dopo-Toni|publisher=la Repubblica|date=13 јули 2006|page=8|access-date=24 јуни 2021}}</ref> Повеќе се потпирал на техниката отколку на силата.<ref name=ritratto/> ==Клупска кариера== ===Албасете и Реал Сарагоса=== Откако со семејството се преселил во Толедо, Мориентес ја започнал својата фудбалска кариера на 16-годишна возраст во екипата на [[ФК Албасете|Албасете]]. Своето деби со клубот во [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]] го имал на 7 ноември 1993 година, влегувајќи како замена во 75-тата минута од натпреварот на домашен терен против [[ФК Тенерифе|Тенерифе]] загубен со резултат 2-3.<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca-paginas.mundodeportivo.com/EMD01/HEM/1993/11/08/MD19931108-020.pdf|title=El Tenerife europeo le hace un roto al Albacete|trans-title=European Tenerife tear Albacete a new one|newspaper=[[Mundo Deportivo]]|first=Pedro|last=Líbero|language=es|date=8 November 1993|access-date=15 January 2018}}</ref> Откако во првата сезона одиграл само 4 натпревари во следната добил можност да игра поредовно. На 23 октомври 1994 година, набргу откако влегол во игра како замена во првото полувреме за [[Алберто Монтеагудо]], Мориентес го постигнал својот прв гол, отворајќи го резултатот во домашната победа од 2–0 над [[ФК Расинг Сантандер|Расинг Сантандер]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1994/10/24/pagina-23/1296175/pdf.html|title=Óscar marca otro gol de sombrero|trans-title=Óscar scores another chip|newspaper=Mundo Deportivo|first=Pedro|last=Líbero|language=es|date=24 October 1994|access-date=6 April 2016}}</ref> Тој го имал својот прв старт една недела подоцна во поразот од 5–1 од [[ФК Еспањол|Еспањол]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1994/10/31/pagina-2/1305185/pdf.html|title=El Español entusiasma|trans-title=Exciting Español|newspaper=Mundo Deportivo|first=Andrés|last=Astruells|language=es|date=31 October 1994|access-date=15 January 2018}}</ref> Својата [[Примера Дивисио (Шпанија) 1994–1995|втора сезона]] ја завршил со вкупно пет гола во 20 првенствени натпревари; дополнително, тој постигнал голови и во двата натпревари од успехот со вкупен резултат 3–2 во двомечот против бранителот на титулата [[Реал Сарагоса]] во осминафиналето на [[Фудбалски куп на Шпанија 1994–1995|Купот на Шпанија]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1995/02/16/pagina-19/1294555/pdf.html|title=Cae el campeón|trans-title=The champions fall|newspaper=Mundo Deportivo|first=Mariano|last=Andrés|language=es|date=16 February 1995|access-date=6 April 2016}}</ref> Мориентес потпишал со Сарагоса во 1995 година, каде што поминал уште две сезони, честопати како партнер во нападот на [[Дани Гарсија (фудбалер 1974)|Дани]], производ на младинскиот тим на [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]].<ref name=VAVEL>{{cite web|url=https://www.vavel.com/es/futbol/2017/11/14/real-zaragoza/847733-yo-jugue-en-el-real-zaragoza-fernando-morientes.html|title=Yo jugué en el Real Zaragoza: Fernando Morientes|trans-title=I played for Real Zaragoza: Fernando Morientes|publisher=[[Vavel]]|first=Jorge|last=Urriza Arpal|language=es|date=14 November 2017|access-date=23 March 2021}}</ref> Тој го имал своето деби на 9 септември на гостински терен против [[Реал Бетис]], постигнувајќи гол по 48 минути, но бил [[Црвен картон|исклучен]] седум минути подоцна поради удирање на противничкиот играч [[Хаиме Кесада|Хаиме]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1995/09/10/pagina-18/1310215/pdf.html|title=El Betis aplasta al Zaragoza|trans-title=Betis crush Zaragoza|newspaper=Mundo Deportivo|first=Jesús|last=Gómez|language=es|date=10 September 1995|access-date=6 April 2016}}</ref> На 10 јануари следната година, тој го постигнал својот прв [[хет-трик]] во победата од 3–2 над [[ФК Атлетик Билбао|Атлетик Билбао]] во [[Фудбалски куп на Шпанија 1995-1996|купот]];<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1996/01/11/pagina-23/1334263/pdf.html|title=Morientes, pesadilla del Athletic|trans-title=Morientes, Athletic's nightmare|newspaper=Mundo Deportivo|first=Eduardo|last=Castañeda|language=es|date=11 January 1995|access-date=6 April 2016}}</ref> истиот подвиг тој го повторил и во лигата на 3 февруари во победата од 4–1 над [[ФК Валенсија|Валенсија]] на [[Ла Ромареда]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1996/02/04/pagina-21/1338077/pdf.html|title=La alegría vuelve a La Romareda|trans-title=Joy returns to La Romareda|newspaper=Mundo Deportivo|first=Mariano|last=Andrés|language=es|date=4 February 1996|access-date=6 April 2016}}</ref> Во дресот на Сарагоса, Мориентес поминал две сезони постигнувајќи двоцифрен број на голови во првенството и во двете (13 во првата и 15 во втората). ===Реал Мадрид=== Настапите на Мориентес за Сарагоса го привлекле вниманието на шпанскиот гигант [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]], кој го купил играчот во летото 1997 година за околу 6,6 милиони евра. Првично, како замена за веќе етаблираните [[Предраг Мијатовиќ]] и [[Давор Шукер]], тој завршил како стартер и постигнал 12 гола во 33 натпревари во својата прва сезона, најмногу во тимот (два повеќе од веќе споменатите двајца напаѓачи како и од чудото од младинскиот систем [[Раул Гонсалес|Раул]]); тимот завршил четврти во лигата, но ја освоил [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]] во [[УЕФА Лига на шампиони 1997-1998|сезоната 1997–1998]]. Мориентес имал многу добра сезона 1998–1999, постигнувајќи 19 голови во лигата и постигнувајќи вкупно 25 на 38 натпревари. Тој продолжил да прикажува врвен фудбал во [[ФК Реал Мадрид сезона 1999–2000|сезоната 1999–2000]], постигнувајќи 19 гола и завршувајќи како најдобар стрелец на Реал во годината во која исто така помогнал тимот од [[Мадрид|главниот град]] да ја освои [[УЕФА Лигата на шампиони 1999-2000|втората титула во Лигата на шампионите во три години]], постигнувајќи гол во победата од 3–0 над [[ФК Валенсија|Валенсија]] во целосно [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2000 година|шпанското финале]].<ref name=CL1>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2000/may/24/championsleague.sport1|title=Real Madrid 3–0 Valencia|newspaper=[[The Guardian]]|date=24 May 2000|access-date=7 April 2016}}</ref> Во [[ФК Реал Мадрид сезона 2000–2001|следната сезона]], тој ја освоил првата од двете титули во првенството со клубот и постигнал вкупно десет гола, вклучувајќи четири во осум настапи во Лигата на шампионите каде испаднале во полуфиналето од подоцнежниот шампион [[ФК Бајерн Минхен|Бајерн Минхен]]. Во [[ФК Реал Мадрид сезона 2001–2002|сезоната 2001–2002]], Реал не успеал да ја одбрани титулата во првенството откако загубиле од Валенсија. Мориентес ја продолжи својата голгетерска форма, постигнувајќи 18 првенствени гола во само 25 настапи како стартер, со шест настапи како замена. Тој, исто така, постигнал пет гола во победата од 7–0 над {{Fb team (N) Las Palmas}}, пропуштајќи двоен [[хет-трик]] откако промашил [[Пенал (фудбал)|пенал]] кон крајот на натпреварот.<ref>{{cite news|url=http://www.abc.es/hemeroteca/historico-10-02-2002/abc/Deportes/7-0-cinco-goles-de-morientes-al-las-palmas_77345.html|title=7–0: Cinco goles de Morientes al Las Palmas|trans-title=7–0: Five goals from Morientes to Las Palmas|newspaper=ABC|language=es|date=10 February 2002|access-date=7 April 2016}}</ref> Тој завршил втор на листата на стрелците, изедначен со [[Патрик Клајверт]] и единствено зад [[Диего Тристан]] од [[ФК Депортиво Ла Коруња|Депортиво Ла Коруња]].<ref>{{cite news|url=https://www.lavozdegalicia.es/noticia/deportes/2002/05/12/tristan-coge-testigo-dejo-bebeto-depor/0003_1083831.htm|title=Tristán coge el testigo que dejó Bebeto en el Dépor|trans-title=Tristán picks up where Bebeto left off at Dépor|newspaper=[[La Voz de Galicia]]|first=A.|last=Andrade|language=es|date=12 May 2002|access-date=24 March 2021}}</ref> ''„Кралевите“'' биле успешни во [[УЕФА Лига на шампиони 2001-2002|Лигата на шампионите]], откако го победиле [[ФК Бајер Леверкузен|Бајер Леверкузен]] – тој играл во [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2002 година|финалето]] и го освои својот трет личен победнички медал во натпреварувањето.<ref name=CL2>{{cite web|url=http://www.uefa.com/competitions/UCL/News/Kind=128/newsId=23850.html|title=Madrid win ninth European crown|publisher=UEFA|date=15 May 2002|access-date=7 April 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20020606223553/http://www.uefa.com/competitions/UCL/News/Kind%3D128/newsId%3D23850.html|archive-date=6 June 2002}}</ref> Во летото 2002 година, Реал Мадрид ја потпишале бразилската суперѕвезда [[Роналдо]] од [[ФК Интер|Интер]]. Ова ги поттикнало гласините дека Мориентес наскоро ќе замине, а наводно заинтересирани за неговите услуги биле [[ФК Барселона|Барселона]] и [[ФК Тотенхем Хотспар|Тотенхем]] - првите наводно биле на работ да го потпишат играчот за околу 22 милиони евра, но трансферот пропаднал поради неподготвеноста на Барса да ги исполни неговите барања за плата. На крајот, тој одлучил да остане, но како што се предвидувало, не играл толку многу по доаѓањето на Роналдо, кој бил претпочитан во почетната постава заедно со Раул. На крајот, тој паднал во хиерархијата на напаѓачите дури и зад [[Гути]] и [[Хавиер Портиљо (шпански фудбалер)|Хавиер Портиљо]]<ref>{{cite news|url=https://as.com/masdeporte/2003/02/04/polideportivo/1044335794_850215.html|title=Morientes no tomará una decisión hasta junio|trans-title=Morientes will not decide until June|newspaper=[[Diario AS]]|first=Tomás|last=Roncero|language=es|date=5 February 2003|access-date=24 March 2021}}</ref> и, за време на победата на домашен терен против [[ФК Борусија Дортмунд|Борусија Дортмунд]] во февруари 2003 година – 2–1 во [[УЕФА Лига на шампиони 2002-2003|Лигата на шампионите]] – бил вмешан во многу публицитетизирана расправија со тренерот [[Висенте дел Боске]], при што играчот наводно го навредил тренерот откако бил повикан да влезе на теренот како трета замена во последните минути;<ref>{{cite news|url=http://www.elmundo.es/elmundodeporte/2003/02/21/futbol/1045837809.html|title=Del Bosque admite el grave incidente con Morientes|trans-title=Del Bosque admits serious incident with Morientes|newspaper=El Mundo|language=es|date=21 February 2003|access-date=8 April 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0191-0e6a6115a3bd-7dc3fc991c61-1000--waiting-game-for-madrid-strikers/|title=Waiting game for Madrid strikers|first=Simon|last=Hart|publisher=UEFA|date=14 May 2003|access-date=17 June 2010}}</ref> во зимскиот трансферен прозорец, и покрај континуираните гласини за трансфер во Тотенхем, Сарагоса, [[ФК Рома|Рома]] и [[ФК Милан|Милан]], тој останал во клубот до крајот на сезоната, а тимот ја освоил титулата во првенството, при што играчот имал вкупно 19 настапи (од кои три биле како стартер) и постигнал пет гола. ===Позајмицата во Монако и враќање во Реал Мадрид=== На почетокот на сезоната 2003–2004, било очигледно дека Мориентес не бил повеќе дел од плановите на Реал. По долги, но на крајот неуспешни преговори во врска со договор за позајмица во [[Германија|германскиот]] клуб [[ФК Шалке 04|Шалке 04]], тој на крајот бил позајмен на [[ФК Монако|Монако]] во [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]],<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/025a-0eaad70e7610-f9dd92401c26-1000--morientes-loaned-to-monaco/|title=Morientes loaned to Monaco|publisher=UEFA|date=31 August 2003|access-date=17 June 2010}}</ref> каде што одиграл многу добро, постигнувајќи 10 гола во 28 настапи во првенството, кое монегаските го завршиле на третото место. Сепак, во [[УЕФА Лига на шампиони 2003–2004|Лигата на шампионите]], тој оставил уште посилен впечаток, завршувајќи како најдобар стрелец за сезоната со девет гола:<ref name=TOPSCORER>{{cite news|url=https://www.monaco-tribune.com/en/2020/04/remembering-morientes-champions-league-heroics-vs-real-madrid-in-2004/|title=Remembering Morientes' Champions League heroics vs. Real Madrid in 2004|newspaper=Monaco Tribune|first=Edward|last=Stratmann|date=7 April 2020|access-date=23 March 2021}}</ref> во четвртфиналето на натпреварувањето, Монако се сретнал со Реал Мадрид,<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/025a-0eaac8be8514-4731120dd7a9-1000--away-trip-takes-morientes-home/|title=Away trip takes Morientes home|publisher=UEFA|first=Adrian|last=Clarke|date=24 March 2004|access-date=17 June 2010}}</ref> каде што постигнал клучен гол во првиот натпревар (загубен со 4–2 на гостински терен); во вториот натпревар, тој повторно го пронашол патот до мрежата, а неговиот тим победи со 3–1, со што вкупниот резултат гласел 5–5 па поради [[Правило за гол во гости|правилото за повеќе постигнати голови во гости]] Монако се пласирал во следната рунда.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/019c-0e6ad3e94fa1-7d2d6812cba9-1000--madrid-felled-by-morientes/|title=Madrid felled by Morientes|publisher=UEFA|first=Matthew|last=Spiro|date=6 April 2004|access-date=27 December 2024}}</ref> Тој, исто така, постигнал гол во двата натпревари од полуфиналето против [[ФК Челси|Челси]],<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/019c-0e6ad8578cc2-8e0ee151cbda-1000--ten-man-monaco-dazzle-chelsea/|title=Ten-man Monaco dazzle Chelsea|publisher=UEFA|first=Matt|last=Spiro|date=20 April 2004|access-date=27 December 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/019d-0e6ade23dc21-3e936e323194-1000--morientes-has-the-final-say/|title=Morientes has the final say|publisher=UEFA|first=Trevor|last=Haylett|date=5 May 2004|access-date=27 December 2024}}</ref> но не можел да го спречи поразот од 3–0 во [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2004 година|финалето]] од [[ФК Порто|Порто]], одиграно на [[АуфШалке Арена|АуфШалке арената]] во [[Гелзенкирхен]].<ref name=CL3>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/champions_league/3718645.stm|title=Porto 3–0 Monaco|publisher=[[BBC Sport]]|date=26 May 2004|access-date=23 March 2021}}</ref> Откако се вратил во Реал Мадрид на почетокот на сезоната [[ФК Реал Мадрид сезона 2004–2005|сезоната 2004–05]], надежите на Мориентес да се пробие во тимот биле дополнително намалени со доаѓањето на [[Мајкл Овен]] од [[ФК Ливерпул|Ливерпул]] за голема сума.<ref>{{cite news|url=https://as.com/futbol/2004/10/19/mas_futbol/1098136804_850215.html|title=Morientes: "Si me voy del Madrid, Mónaco será mi primera elección"|trans-title=Morientes: "If I leave Madrid, Monaco will by my first option"|newspaper=Diario AS|language=es|date=19 October 2004|access-date=24 March 2021}}</ref> Тој настапил во 13 првенствени натпревари (сите како замена) без постигнати голови, по што се преселил во Ливерпул во јануари 2005 година за сума од 9,3 милиони евра.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/01a5-0ea6de1cfbc5-ab256330b427-1000--morientes-lured-by-liverpool/|title=Morientes lured by Liverpool|publisher=UEFA|date=12 January 2005|access-date=17 June 2010}}</ref> За време на неговиот престој на [[Сантјаго Бернабеу]], тој одиграл 272 натпревари за ''„Лос Бланкос“'' во сите натпреварувања, постигнувајќи точно 100 гола и освојувајќи 8 трофеи со клубот.<ref>{{cite web|url=https://espndeportes.espn.com/futbol/espana/nota/_/id/7007466/keylor-navas-leyenda-del-real-madrid-fernando-morientes-declaraciones|title=Fernando Morientes: "Keylor Navas es una leyenda viviente del Real Madrid C.F"|trans-title=Fernando Morientes: "Keylor Navas is a Real Madrid C.F living legend"|publisher=[[ESPN Deportes]]|first=Keish|last=Gómez Muñoz|language=es|date=3 June 2020|access-date=25 March 2021}}</ref> ===Ливерпул=== [[File:Morientes.jpg|thumb|left|Мориентес играјќи за {{Fb team (N) Liverpool}} во август 2005 година]] Откако му се приклучил на Ливерпул, Мориентес го имал своето деби за ''„црвените“'' на 15 јануари 2005 година против [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]], започнувајќи го натпреварот во поразот на домашен терен со 0–1.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4150631.stm|title=Liverpool 0–1 Man Utd|publisher=BBC Sport|date=15 January 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> Тој го постигнал својот прв гол за клубот на 1 февруари, израмнувајќи го резултатот со удар од околу 18 метри во победата од 2–1 над [[ФК Чарлтон Атлетик|Чарлтон Атлетик]],<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4221109.stm|title=Charlton 1–2 Liverpool|publisher=BBC Sport|date=1 February 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> и четири дена подоцна го постигнал својот прв гол на [[Енфилд]] за да ја отвори победата од 3–1 над [[ФК Фулам|Фулам]] по само девет минути игра.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4218231.stm|title=Liverpool 3–1 Fulham|publisher=BBC Sport|date=5 February 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> Со оглед на тоа што настапил за Реал Мадрид тој немал право да игра за Ливерпул (поради правилото кое дозволувало настап само за еден клуб) во [[УЕФА Лига на шампиони 2004–2005|Лигата на шампионите]],<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2005/apr/03/newsstory.europeanfootball1|title=Rafa trusts in fate and Gerrard|newspaper=The Guardian|first=Paul|last=Wilson|date=3 April 2005|access-date=2 May 2019}}</ref> каде клубот имал победничка одисеја по успехот над Милан во [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2005 година|финалето на натпреварувањето]].<ref name=VAVEL/> На 10 август 2005 година, Мориентес постигнал голови во двете полувремиња од победата од 3–1 на гости против [[ПФК ЦСКА (Софија)|ЦСКА Софија]] во првиот натпревар од третото квалификациско коло за [[УЕФА Лига на шампиони 2005-2006|Лигата на шампионите]].<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/4133918.stm|title=CSKA Sofia 1–3 Liverpool|publisher=BBC Sport|date=10 August 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> Неговата форма во Премиер лигата била неконзистентна, но на 10 декември, тој постигнал два гола во рок од пет минути во победата од 2–0 на домашен терен над [[ФК Мидлсбро|Мидлсбро]], нивниот седми натпревар по ред.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4494768.stm|title=Liverpool 2–0 Middlesbrough|publisher=BBC Sport|date=10 December 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> На 21 март 2006 година, тој постигнал гол во победата од 7–0 над [[ФК Бирмингем Сити|Бирмингем Сити]] во [[ФА куп 2005–2006#Четвртфинале|четвртфиналето]] на [[ФА купот]], завршувајќи ја акцијата по центаршутот на [[Стивен Џерард]] по само три минути откако влегол во игра на местото на [[Питер Крауч]].<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/fa_cup/4820136.stm|title=Birmingham 0–7 Liverpool|publisher=BBC Sport|date=21 March 2006|access-date=6 April 2016}}</ref> Ливерпул на крајот го освоил турнирот, а Мориентес го заменил [[Хари Кјуел]] на почетокот на второто полувреме од [[Финале на ФА купот во 2006 година|финалето]] против [[ФК Вест Хем Јунајтед|Вест Хем Јунајтед]].<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/fa_cup/4756045.stm|title=Liverpool 3–3 West Ham (aet)|publisher=BBC Sport|date=13 May 2006|access-date=8 April 2016}}</ref> Мориентес постигнал вкупно 12 гола во 61 настап во дресот на Ливерпул, додавајќи го исто така и трофејот во [[Суперкуп на УЕФА 2005|Суперкупот на УЕФА 2005]] во својата ризница, а бил и на поразената страна во финалињата на Лига купот и Светското клупско првенство 2005.<ref>{{cite web|url=https://www.sportskeeda.com/football/el-moro-a-modern-spanish-great|title=El Moro: A modern Spanish great|publisher=[[Sportskeeda]]|first=Ameya|last=Uday Ghag|date=16 August 2012|access-date=23 March 2021}}</ref> На крајот, тој не успеал да го оправда своето реноме во Ливерпул, заминувајќи после само година и половина.<ref>{{cite web|url=https://bleacherreport.com/articles/1374081-liverpools-striking-woes-five-goal-scorers-that-flopped-at-anfield|title=Liverpool's striking woes: Five goal scorers who flopped at Anfield|publisher=[[Bleacher Report]]|first=Steven|last=Rothwell|date=19 October 2012|access-date=18 March 2024}}</ref> ===Валенсија=== [[Податотека:Casillas a por todas (2795198549).jpg|thumb|Мориентес (лево) во судир со [[Икер Касиљас]], голманот на Реал Мадрид, за време на [[Суперкуп на Шпанија 2008|Суперкупот на Шпанија 2008]]]] Кон крајот на мај 2006 година, Мориентес потпишал за [[ФК Валенсија|Валенсија]] за сума од околу 3 милиони фунти.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/news-media/news/01b5-0f8489d36594-683a4670d70f-1000--valencia-calling-for-morientes/|title=Valencia calling for Morientes|publisher=UEFA|date=26 May 2006|access-date=27 December 2024}}</ref> Враќањето во татковината му годи и набрзо тој почнал да ја враќа својата форма, постигнувајќи гол на своето деби во лигата - победата од 2–1 на домашен терен против Бетис<ref>{{cite web|url=http://espnfc.com/uk/en/report/203769/report.html?soccernet=true&cc=5739|title=Valencia 2–1 Real Betis|publisher=[[ESPN FC|ESPN Soccernet]]|date=26 August 2006|access-date=12 November 2012}}</ref> – и исто така [[Список на хет-трикови во УЕФА Лигата на шампионите|постигнал хет-трик]] во неговиот прв [[УЕФА Лига на шампиони 2006–2007|натпревар во Лигата на шампионите]] против [[ФК Олимпијакос|Олимпијакос]].<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/01b9-0ea86bfee7f7-597e070042f1-1000--points-matter-most-for-morientes/|title=Points matter most for Morientes|publisher=UEFA|first=Graham|last=Wood|date=13 September 2006|access-date=17 June 2010}}</ref> Тој се поврзал добро со својот партнер во нападот [[Давид Виља]]<ref>{{cite news|url=https://www.superdeporte.es/valencia/4478/morientes-encuentra-villa-media-naranja/2195.html|title=Morientes encuentra en Villa a su "media naranja"|trans-title=Morientes finds in Villa his "significant other"|newspaper=[[Super Deporte]]|language=es|date=2 October 2006|access-date=23 March 2021}}</ref> и постигнал 12 гола во 24 натпревари, а исто така, бил и најдобар стрелец на тимот во Лигата на шампионите со 7 гола; добрата форма во текот на сезоната му донела повик и враќање во репрезентацијата.<ref>{{cite news|url=https://diariouf.com/2020/06/06/se-puede-considerar-a-morientes-una-leyenda-del-valencia/|title=¿Se puede considerar a Morientes una leyenda del Valencia?|trans-title=Can Morientes be considered a Valencia legend?|newspaper=Diario UF|first=Pablo|last=Granero Lacruz|language=es|date=6 June 2020|access-date=23 March 2021}}</ref> За [[ФК Валенсија сезона 2007–2008|сезоната 2007–2008]], на Мориентес и Виља во нападот сила им се придружиле [[Никола Жигиќ]] и [[Хавиер Арисменди]]. Сепак, сезоната била разочарувачка, бидејќи ''„Лос Че“'' биле елиминирани од Лигата на шампионите откако завршиле четврти во групата, а менаџерот [[Кике Санчес Флорес]] бил отпуштен по лошата форма. Тој се повредил во декември 2007 година, поради што отсуствувал од терените речиси три месеци, и се вратил во тимот против Севиља на 15 март 2008 година;<ref>{{cite news|url=https://www.publico.es/actualidad/valencia-estrena-presidente-sevilla-aspira-liga-campeones.html|title=El Valencia estrena presidente ante el Sevilla, que aspira a la Liga de Campeones|trans-title=Valencia with presidential debut against Sevilla, who are Champions League candidates|newspaper=[[Público (Spain)|Público]]|language=es|date=14 March 2008|access-date=27 December 2024}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.publico.es/actualidad/1-2-sevilla-avanza-europa-agrava-crisis-valencia.html|title=1–2. El Sevilla avanza hacia Europa y agrava la crisis del Valencia|trans-title=1–2. Sevilla move towards Europe and worsen Valencia's crisis|newspaper=Público|language=es|date=16 March 2008|access-date=27 December 2024}}</ref> Мориентес, исто така, влегол од клупата за резерви за да го постигне третиот и последен гол во победата на Валенсија од 3–1 над [[ФК Хетафе|Хетафе]] во финалето на [[Фудбалски куп на Шпанија|Купот на Шпанија]] следниот месец.<ref name=COPA>{{cite web|url=https://www.uefa.com/news-media/news/01cc-0f84d6aba216-f6437c0be3f0-1000--morientes-glad-as-valencia-get-relief/|title=Morientes glad as Valencia get relief|publisher=UEFA|first=Lucy|last=Turner|date=17 April 2008|access-date=27 December 2024}}</ref> Мориентес пропуштил уште неколку натпревари откако бил хоспитализиран кон крајот на април поради болки во стомакот и треска.<ref>{{cite news|url=http://www.elmundo.es/elmundo/2008/04/22/valencia/1208878163.html|title=Fernando Morientes, ingresado de madrugada con un fuerte dolor abdominal y fiebre|trans-title=Fernando Morientes, admitted to hospital in early morning with strong abdominal pains and fever|newspaper=El Mundo|language=es|date=22 April 2008|access-date=12 November 2012}}</ref> Тој бил пуштен од болница на време за последните два натпревари од сезоната, но не играл во ниту еден од нив. Својата трета и последна сезона во Валенсија ја започнал како неискористена замена во првиот натпревар од првенството, додека во вториот запишал неколку минути само влегувајќи од клупата. Својот прв настап од почетната постава го имал во [[УЕФА Лига Европа|Купот на УЕФА]] во натпреварот против [[ФК Маритимо|Маритимо]], во кој го постигнал единствениот гол со соло акција во 12-тата минута за да и донесе успех на својата екипа во Португалија.<ref>{{cite news|url=http://futbol.as.com/futbol/2008/09/18/mas_futbol/1221688818_850215.html|title=El Valencia, con muy poco, encarrila su clasificación|trans-title=Valencia, showing very little, are all but qualified|newspaper=Diario AS|language=es|date=18 September 2008|access-date=4 March 2014}}</ref> Поодминатите веќе фудбалски години во кои се наоѓал Мориентес како и формата на Виља и [[Хуан Мата]], сепак, довеле до тоа тој да има драстично намален број на настапи во првенството; сепак, тој завршил како најдобар стрелец на клубот Купот на УЕФА со три гола на седум натпревари, турнир во кој Валенсија го завршила своето учество во шеснаесттина финалето.<ref>{{cite news|url=https://www.elmundo.es/elmundodeporte/2009/05/27/futbol/1243439778.html|title=Morientes se despide del Valencia|trans-title=Morientes bids farewell to Valencia|newspaper=El Mundo|language=es|date=27 May 2009|access-date=23 March 2021}}</ref> ===Олимпик Марсеј=== На 27 јули 2009 година, Мориентес се согласил на едногодишен договор со [[Франција|францускиот]] клуб [[ФК Олимпик Марсеј|Олимпик Марсеј]] приклучувајќи му се со слободен трансфер пришто повторно се соединил со неговиот поранешен тренер од Монако, [[Дидје Дешан]].<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0254-0d7c872de92e-ae07ca3e12df-1000--abriel-and-morientes-swell-om-ranks/|title=Abriel and Morientes swell OM ranks|publisher=UEFA|date=28 July 2009|access-date=17 June 2010}}</ref> За време на неговата [[ФК Олимпик Марсеј сезона 2009–2010|единствена сезона во клубот]], тој бил четврти избор од петте напаѓачи во тимот,<ref>{{cite web|url=https://www.footmercato.net/a2077154335107266774-le-flop-de-lannee-saccroche-a-lom|title=Le flop de l’année s’accroche à l’OM|trans-title=The flop of the year clings to OM|publisher=Foot Mercato|first=Sébastien|last=Denis|language=fr|date=28 May 2010|access-date=22 July 2025}}</ref> така што, неговиот единствен гол во [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] бил постигнат на 26 септември во неговиот прв старт, отворајќи го резултатот во поразот од 3–2 против [[ФК Валенсиен|Валенсиен]].<ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/en/news/90/french-football/2009/09/26/1524889/valenciennes-3-2-olympique-de-marseille-late-rafael-winner-stuns-|title=Valenciennes 3–2 Olympique de Marseille: Late Rafael winner stuns OM in five-goal thriller|publisher=[[Goal (website)|Goal]]|first=Robin|last=Bairner|date=26 September 2009|access-date=6 April 2016}}</ref> Мориентес бил ослободен на 1 јули 2010 година, по меѓусебна согласност.<ref>{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=804644&sec=europe&cc=5739|title=Marseille release Morientes from contract|publisher=ESPN Soccernet|date=1 July 2010|access-date=1 July 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023065347/http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=804644&sec=europe&cc=5739|archive-date=23 October 2012}}</ref> На 31 август, веќе 34-годишниот Мориентес го објавил своето пензионирање од фудбалот.<ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/en/news/12/spain/2010/08/31/2096468/former-real-madrid-striker-fernando-morientes-announces|title=Former Real Madrid striker Fernando Morientes announces retirement|publisher=Goal|first=Paul|last=Macdonald|date=31 August 2010|access-date=31 August 2010}}</ref> ==Репрезентативна кариера== Своето деби за [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпанската сениорска репрезентација]] Мориентес го имал на 25 март 1998 година, постигнувајќи два гола во првите пет минути од [[Пријателска|пријателскиот натпревар]] против [[Фудбалска репрезентација на Шведска|Шведска]] добиен со 4-0.<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1998/03/26/pagina-2/1383630/pdf.html|title=La selección va que chuta|trans-title=National team are a real craze|newspaper=Mundo Deportivo|first=Jesús|last=Galindo|language=es|date=26 March 1998|access-date=28 January 2016}}</ref> Прикажувајќи добра форма и во својот втор настап за репрезентацијата, постигнувајќи повторно два гола во победата со 4-0 над {{NazNB|FUrep|NIR}},<ref>{{cite news|url=http://elpais.com/diario/1998/06/04/deportes/896911202_850215.html|title=Abundante munición para Francia|trans-title=Ammonition aplenty for France|newspaper=[[El País]]|first=Cayetano|last=Ros|date=4 June 1998|access-date=23 May 2014}}</ref> тој го зацврстил своето место во репрезентацијата пред [[Светско првенство во фудбал 1998|Светското првенство 1998]] во [[Франција]] за кое според очекувањата бил повикан; на „Мундијалот“ во соседството, тој не настапил во првиот натпревар (загубен со 2-3 од {{NazNB|FUrep|NGA}}), па своето деби на турнирот го имал во второто коло против {{NazNB|FUrep|PAR}}, влегувајќи како замена на местото на [[Хуан Антонио Пици]] во натпреварот кој завршил без голови (0-0). Во третото коло против {{NazNB|FUrep|BUL}}, Мориентес започнал од првата минута и постигнал два гола во победата со 6-1, која на крајот се испоставила како пирова бидејќи не била доволна за шпанците да продолжат натаму.<ref>{{cite web|url=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/news/1998/06/24/spain_bulgaria/|title=Spain beats Bulgaria 6–1 but fails to qualify|publisher=[[Sports Illustrated]]|date=24 June 1998|access-date=21 May 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20000915081942/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/news/1998/06/24/spain_bulgaria/|archive-date=15 September 2000}}</ref> Откако изненадувачки не бил повикан за [[Европско првенство во фудбал 2000|Европското првенство 2000]] од селекторот [[Хосе Антонио Камачо]], кој подоцна признал дека направил грешка избирајќи го [[Исмаел Урсаис]] на негово место,<ref>{{cite web|url=http://www.euro2000.org/en/news/story/0,1068,54721,00.html|title=Camacho regrets not taking Morientes|publisher=UEFA|date=28 June 2000|access-date=15 September 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20010204052600/http://www.euro2000.org/en/news/story/0,1068,54721,00.html|archive-date=4 February 2001}}</ref> Мориентес одиграл два натпревари во квалификациите за [[Светско првенство во фудбал 2002|Светското првенство 2002]], постигнувајќи два гола во победата со 4-0 над {{NazNB|FUrep|AUT}} во Валенсија. Со оглед на тоа што Шпанија успешно ги минала квалификациите, Мориентес бил повикан во составот за да учествува на своето второ Светско првенство во кариерата. На „Мундијалот“ во [[Јапонија]] и [[Јужна Кореја]], тој постигнал два гола во победата со 3-1 над Парагвај во групната фаза. Во осминафиналето Мориентес постигнал гол против {{NazNB|FUrep|IRL}} (1-1), но тој не бил доволен за победа, па до истата шпанците стигнале дури по [[Изведување пенали (фудбал)|изведувањето на пенали]], a на истиот начин потоа испаднале во четвртфиналето од домаќинот {{NazNB|FUrep|KOR}}. Мориентес постигнал гол и во тој натпревар, но истиот бил поништен.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/matches_wallchart/spain_v_south_korea/default.stm|title=Korean dream lives on|publisher=BBC Sport|date=22 June 2002|access-date=13 November 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/international/3029872/Korean-miracle-spoilt-by-refereeing-farce.html|title=Korean miracle spoilt by refereeing farce|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|location=London|first=Paul|last=Hayward|date=23 June 2002|access-date=13 November 2017}}</ref> Повикан од селекторот [[Ињаки Саес]] за [[Европско првенство во фудбал 2004|Европското првенство 2004]] во [[Португалија]],<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefaeuro/history/news/0254-0d7b44fc5b75-bb339e5a3edf-1000--saez-selects-spain-squad/|title=Sáez selects Spain squad|first=Iván|last=Modia|publisher=UEFA|date=20 May 2004|access-date=7 May 2016}}</ref> Мориентес постигнал еден од само двата гола што репрезентацијата ги дала на турнирот,<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2004/matches/round=1581/match=1059172/postmatch/report/index.html|title=Greece profit as Charisteas stops Spain surge|publisher=UEFA|first=Matthew|last=Spiro|date=17 June 2004|access-date=8 May 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120619213041/http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2004/matches/round=1581/match=1059172/postmatch/report/index.html|archive-date=19 June 2012}}</ref> завршен со елиминаација на Шпанија уште во групната фаза. Тој, исто така, играл во квалификациите за Светското првенство 2006; сепак, поради неговата лоша клупска форма во Ливерпул, тој не бил избран од селекторот на националниот тим [[Луис Арагонес]] во конечниот состав за турнирот, иако бил дел од првичниот список.<ref>{{cite news|url=http://www.diariocordoba.com/noticias/deportes/luis-aragones-llama-a-marchena-y-descarta-a-morientes-para-mundial_249585.html|title=Luis Aragonés llama a Marchena y descarta a Morientes para el Mundial|trans-title=Luis Aragonés calls Marchena and cuts Morientes for World Cup|newspaper=Diario Córdoba|language=es|date=16 May 2006|access-date=3 July 2014}}</ref> По враќањето во форма по преселбата во Валенсија, Мориентес бил повторно повикан во националниот тим. Тој го постигнал својот 27-ми гол за репрезентацијата во квалификацискиот натпревар за [[Европско првенство во фудбал 2008|Евро 2008]] против [[Фудбалска репрезентација на Данска|Данска]] на 24 март 2007 година. Четири дена подоцна, тој морал да излезе поради повреда малку пред крајот на првото полувреме против [[Фудбалската репрезентација на Исланд|Исланд]] во друг квалификациски натпревар, кој ќе се покаже како негов последен за репрезентацијата бидејќи никогаш повеќе тој не бил повикан.<ref>{{cite news|url=https://elpais.com/diario/2007/03/29/deportes/1175119214_850215.html|title=Morientes, con luxación de hombro, baja por un mes|trans-title=Morientes, with dislocated shoulder, out for one month|newspaper=El País|first=Manu|last=Menéndez|language=es|date=29 March 2007|access-date=23 March 2021}}</ref> ===Хронологија на репрезентативните настапи=== {{Репрезентативни настапи|ESP}} {{Cronopar|25-3-1998|Виго|ESP|4|0|SWE|2|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|3-6-1998|Сантандер|ESP|4|0|NIR|2|Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|19-6-1998|Сент Етјен|ESP|0|0|PAR|-|Светско првенство|1998|Прва фаза|13={{subon|52}}|15=[[Светско првенство во фудбал 1998 - група Д#Шпанија - Парагвај|дет.]]}} {{Cronopar|24-6-1998|Ланс|ESP|6|1|BGR|2|Светско првенство|1998|Прва фаза|15=[[Светско првенство во фудбал 1998 - група Д#Шпанија - Бугарија|дет.]]}} {{Cronopar|5-9-1998|Лимасол|CYP|3|2|ESP|1|Квал. за СП|2000}} {{Cronopar|23-9-1998|Гранада|ESP|1|0|RUS|-|Пријателска|13={{subon|68}}}} {{Cronopar|5-6-1999|Виљареал|ESP|9|0|SMR|-|Квал. за ЕП|2000}} {{Cronopar|18-8-1999|Варшава|POL|1|2|ESP|1|Пријателска|13={{suboff|63}}}} {{Cronopar|4-9-1999|Виена|AUT|1|3|ESP|-|Квал. за ЕП|2000|13={{suboff|88}}}} {{Cronopar|10-10-1999|Албасете|ESP|3|0|ISR|1|Квал. за ЕП|2000|13={{suboff|78}}}} {{Cronopar|13-11-1999|Виго|ESP|0|0|BRA|-|Пријателска|13={{suboff|67}}}} {{Cronopar|17-11-1999|Севиља|ESP|0|2|ARG|-|Пријателска|13={{subon|73}}}} {{Cronopar|28-3-2001|Валенсија|ESP|2|1|FRA|1|Пријателска|13={{suboff|81}}}} {{Cronopar|1-9-2001|Валенсија|ESP|4|0|AUT|2|Квал. за СП|2002|13={{subon|71}}}} {{Cronopar|5-9-2001|Вадуц|LIE|0|2|ESP|-|Квал. за СП|2002}} {{Cronopar|14-11-2001|Уелва|ESP|1|0|MEX|-|Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|13-2-2002|Барселона|ESP|1|1|PRT|1|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|27-3-2002|Ротердам|NLD|1|0|ESP|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|17-4-2002|Белсфаст|NIR|0|5|ESP|1|Пријателска}} {{Cronopar|2-6-2002|Гвангџу|ESP|3|1|SVN|-|Светско првенство|2002|Прва фаза|13={{subon|67}}}} {{Cronopar|7-6-2002|Чонџу|ESP|3|1|PAR|2|Светско првенство|2002|Прва фаза|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|12-6-2002|Теџон|RSA|2|3|ESP|-|Светско првенство|2002|Прва фаза|13={{suboff|77}}}} {{Cronopar|16-6-2002|Сувон|ESP|1|1|IRL|1|Светско првенство|2002|Осминафинале|dts|3 – 2|13={{suboff|72}}}} {{Cronopar|22-6-2002|Гвангџу|ESP|0|0|KOR|-|Светско првенство|2002|Четвртфинале|dts|3 – 5|13={{yel|111}}}} {{Cronopar|21-8-2002|Будимпешта|HUN|1|1|ESP|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|12-10-2002|Албасете|ESP|3|0|NIR|-|Квал. за ЕП|2004|13={{subon|63}}}} {{Cronopar|16-10-2002|Логроњо|ESP|0|0|PAR|-|Пријателска}} {{Cronopar|30-4-2003|Мадрид|ESP|4|0|ECU|3|Пријателска|13={{suboff|71}}}} {{Cronopar|7-6-2003|Сарагоса|ESP|0|1|GRC|-|Квал. за ЕП|2004}} {{Cronopar|11-6-2003|Белфаст|NIR|0|0|ESP|-|Квал. за ЕП|2004|13={{subon|66}}}} {{Cronopar|31-3-2004|Хихон|ESP|2|0|DNK|1|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|28-4-2004|Џенова|ITA|1|1|ESP||Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|5-6-2004|Хетафе|ESP|4|0|AND|1|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|12-6-2004|Фаро|ESP|1|0|RUS|-|Евро|2004|Прва фаза|13={{suboff|59}}|14=Фаро (Португалија)}} {{Cronopar|16-6-2004|Порто|GRC|1|1|ESP|1|Евро|2004|Прва фаза|13={{suboff|65}}}} {{Cronopar|20-6-2004|Лисабон|ESP|0|1|PRT|-|Евро|2004|Прва фаза|13={{subon|80}}}} {{Cronopar|18-8-2004|Лас Палмас|ESP|3|2|VEN (1930-2006)|1|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|8-9-2004|Зеница|BIH|1|1|ESP|-|Квал. за СП|2006|13={{yel|62}}|14=Зеница (град)}} {{Cronopar|17-8-2005|Хихон|ESP|2|0|URU|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|3-9-2005|Сантандер|ESP|2|1|CAN|1|Пријателска|13={{subon|54}}}} {{Cronopar|12-11-2005|Мадрид|ESP|5|1|SVK|1|Квал. за СП|2006|13={{subon|76}}}} {{Cronopar|16-11-2005|Братислава|SVK|1|1|ESP|-|Квал. за СП|2006|13={{subon|65}}}} {{Cronopar|1-3-2006|Ваљадолид|ESP|3|2|CIV|-|Пријателска|13={{subon|68}}}} {{Cronopar|15-11-2006|Кадис|ESP|0|1|ROU|-|Пријателска}} {{Cronopar|7-2-2007|Манчестер|ENG|0|1|ESP|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|24-3-2007|Мадрид|ESP|2|1|DNK|1|Квал. за ЕП|2008|13={{suboff|64}}}} {{Cronopar|28-3-2007|Палма де Мајорка|ESP|1|0|ISL|-|Квал. за ЕП|2008|13={{suboff|43}}}} {{Cronofin|47|27||7|Фудбалска репрезентација на Шпанија#Играчи со најмногу настапи|Фудбалска репрезентација на Шпанија#Играчи со најмногу постигнати голови}} ==Статистика на кариерата== === Клупска статистика === {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- | 1993-1994 || rowspan="2" |{{flagsport|ESP}} [[ФК Албасете|Албасете]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 1993-1994|ПД]] || 2 || 0 || [[Фудбалски куп на Шпанија 1993-1994|КШ]] || 2 || 1 || - || - || - || - || - || - || 4 || 1 |- | 1994-1995 || [[Примера Дивисион (Шпанија) 1994-1995|ПД]] || 20+1<ref name=out>[[Регуларна сезона]]+[[Плејаут]]</ref> || 5+0<ref name=out/> || [[Фудбалски куп на Шпанија 1994-1995|КШ]] || 6 || 2 || - || - || - || - || - || - || 27 || 7 |- !colspan="3"|Вкупно Албасете || 22+1 || 5+0 || || 8 || 3 || || - || - || || - || - || 31 || 8 |- | [[Реал Сарагоса сезона 1995-1996|1995-1996]] || rowspan="2"|{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Real Zaragoza}}|| [[Примера Дивисион (Шпанија) 1995-1996|ПД]] || 29 || 13 || [[Фудбалски куп на Шпанија 1995-1996|КШ]] || 3 || 3 || [[УЕФА Куп на победниците на куповите 1995-1996|КПК]] || 5 || 2 || [[Супаеркуп на УЕФА 1995|СУ]] || 2 || 0 || 39 || 18 |- | [[Реал Сарагоса сезона 1996-1997|1996-1997]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 1996-1997|ПД]] || 37 || 15 || [[Фудбалски куп на Шпанија 1996-1997|КШ]] || 3 || 1 || || - || - || || - || - || 40 || 16 |- !colspan="3"|Вкупно Реал Сарагоса || 66 || 28 || || 6 || 4 || || 5 || 2 || || 2 || 0 || 79 || 34 |- |[[ФК Реал Мадрид сезона 1997-1998|1997-1998]] || rowspan=7|{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Real Madrid}}|| [[Примера Дивисион (Шпанија) 1997-1998|ПД]] || 33 || 12 || [[Фудбалски куп на Шпанија 1997-1998|КШ]] || 2 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 1997-1998|ЛШ]] || 10 || 4 || [[Суперкуп на Шпанија 1997|СШ]] || 0 || 0 || 45 || 16 |- |[[ФК Реал Мадрид сезона 1998-1999|1998-1999]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 1998-1999|ПД]] || 33 || 19 || [[Фудбалски куп на Шпанија 1998-1999|КШ]] || 5 || 6 || [[УЕФА Лига на шампиони 1998-1999|ЛШ]] || 4 || 0 || [[Суперкуп на УЕФА 1998|СУ]]+[[Интерконтинентален куп 1998|ИнтК]] || 1+0 || 0 || 43 || 25 |- |[[ФК Реал Мадрид сезона 1999-2000|1999-2000]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 1999-2000|ПД]] || 29 || 12 || [[Фудбалски куп на Шпанија 1999-2000|КШ]] || 5 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 1999-2000|ЛШ]] || 14 || 6 || [[Светско клупско првенство во фудбал 2000|Скп]] || 3 || 1 || 51 || 19 |- |[[ФК Реал Мадрид сезона 2000-2001|2000-2001]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2000-2001|ПД]] || 22 || 6 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2000-2001|КШ]] || 1 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2000-2001|ЛШ]] || 8 || 4 || [[Суперкуп на УЕФА 2000|СУ]]+[[Интерконтинентален куп 2000|ИнтК]] || 0+1 || 0 || 32 || 10 |- |[[ФК Реал Мадрид сезона 2001-2002|2001-2002]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2001-2002|ПД]] || 33 || 18 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2001-2002|КШ]] || 5 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2001-2002|ЛШ]] || 11 || 3 || [[Суперкуп на Шпанија 2001|СШ]] || 2 || 0 || 51 || 21 |- |[[ФК Реал Мадрид сезона 2002-2003|2002-2003]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2002-2003|ПД]] || 19 || 5 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2002-2003|КШ]] || 2 || 1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2002-2003|ЛШ]] || 7 || 0 || [[Суперкуп на УЕФА 2002|СУ]]+[[Интерконтинентален куп 2002|ИнтК]] || 0 || 0 || 28 || 6 |- |[[ФК Реал Мадрид сезона 2003-2004|авг. 2003]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2003-2004|ПД]] || 1 || 0 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2003-2004|КШ]] || 0 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2003-2004|ЛШ]] || 0 || 0 || [[Supercopa de España 2003|SS]] || 0 || 0 || 1 || 0 |- || [[ФК Монако сезона 2003-2004|авг. 2003-2004]] || {{flagsport|FRA}} {{Fb team (N) Monaco}}|| [[Лига 1 (Франција) 2003-2004|Л1]] || 28 || 10 || [[Фудбалски куп на Франција 2003-2004|КФ]]+[[Лига куп на Франција 2003-2004|ЛКФ]] || 2+0 || 3+0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2003-2004|ЛШ]] || 12 || 9 || - || - || - || 42 || 22 |- |[[ФК Реал Мадрид сезона 2004-2005|2004-јан. 2005]] || {{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Real Madrid}}|| [[Примера Дивисион (Шпанија) 2004-2005|ПЛ]] || 13 || 0 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2004-2005|КШ]] || 2 || 1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2004-2005|UCL]] || 6<ref name=dueterzo/> || 2<ref name=terzo/> || - || - || - || 21 || 3 |- !colspan="3"|Вкупно Реал Мадрид || 183 || 72 || || 22 || 8 || || 60 || 19 || || 7 || 1 || 272 || 100 |- |[[ФК Ливерпул сезона 2004-2005|јан.-јун. 2005]] || rowspan=2|{{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Liverpool}}|| [[Премиер лига на Англија 2004-2005|ПЛ]] || 13 || 3 || [[ФА куп 2004-2005|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2004-2005|ЛК]] || 0+2 || 0+0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2004-2005|ЛШ]] || - || - || - || - || - || 15 || 3 |- |[[ФК Ливерпул сезона 2005-2006|2005-2006]] || [[Премиер лига на Англија 2005-2006|ПЛ]] || 28 || 5 || [[ФА Куп 2005-2006|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2005-2006|ЛК]] || 5+1 || 1+0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2005-2006|ЛШ]] || 10<ref>5 настапи во квалификациските кола.</ref> || 3<ref>2 гола во квалификациските кола.</ref> || [[Суперкуп на УЕФА 2005|СУ]]+[[Светско клупско првенство во фудбал 2005|Скп]] || 1+1 || 0 || 46 || 9 |- !colspan="3"|Вкупно Ливерпул || 41 || 8 || || 8 || 1 || || 10 || 3 || || 2 || 0 || 61 || 12 |- |2006-2007 || rowspan="3" |{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Valencia}}|| [[Примера Дивисион (Шпанија) 2006-2007|ПД]] || 24 || 12 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2006-2007|КШ]] || 3 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2006-2007|ЛШ]] || 10<ref name=dueterzo>2 настапи во третото квалификациско коло.</ref> || 7<ref>Еден гол во третото квалификациско коло.</ref> || - || - || - || 37 || 19 |- |[[ФК Валенсија сезона 2007-2008|2007-2008]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2007-2008|ПД]] || 22 || 6 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2007-2008|КШ]] || 1 || 1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2007-2008|ЛШ]] || 8<ref name=dueterzo/> || 1<ref name=terzo>Трето квалификациско коло.</ref> || - || - || - || 31 || 8 |- |[[ФК Валенсија сезона 2008-2009|2008-2009]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2008-2009|ПД]] || 20 || 1 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2008-2009|КШ]] || 6 || 2 || [[Куп на УЕФА 2008-2009|КУ]] || 7 || 3 || [[Суперкуп на Шпанија 2008|СШ]] || 1 || 1 || 34 || 7 |- !colspan="3"|Вкупно Валенсија || 66 || 19 || || 10 || 3 || || 25 || 11 || || 1 || 1 || 102 || 34 |- |[[ФК Олимпик Марсеј сезона 2009-2010|2009-2010]]|| {{flagsport|FRA}} {{Fb team (N) Olympique Marseille}}|| [[Лига 1 (Франција) 2009-2010|Л1]] || 12 || 1 || [[Фудбалски куп на Франција 2009-2010|КФ]]+[[Лига куп на Франција 2009-2010|CdL]] || 2+0 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2009-2010|ЛШ]]+[[УЕФА Лига Европа 2009-2010|ЛЕ]] || 4+1 || 0 || - || - || - || 19 || 1 |- !colspan="3"|Вкупно во кариерата || 418+1 || 143+0 || || 58 || 22 || || 117 || 44 || || 12 || 2 || 606 || 211 |} ==Титули== [[Податотека:20170122 FUENCEMILLAN 03.jpg|thumb|right|Мориентес добива почесна маскота на [[Фуенсемиљан]].]] ===Клупски=== ; Реал Мадрид *'''{{Трофеј-Шпанија (Примера Дивисион)}} [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]]''' : 2 : 2000-2001, 2002-2003 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Шпанија}} [[Суперкуп на Шпанија]]''' : 1 : 2001 *'''{{Трофеј-Лига на шампиони}} [[УЕФА Лига на шампиони|Лига на шампиони]]''' : 3 : 1997-1998, 1999-2000, 2001-2002 *'''[[Интерконтинентален куп]]''' : 2 : 1998, 2002 ; Ливерпул *'''{{Трофеј-ФА куп}} [[ФА Куп]]''' : 1 : 2005-2006 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Европа}} [[Суперкуп на УЕФА|Суперкуп на Европа]]''' : 1 : 2005 ; Валенсија *'''{{Трофеј-Куп на Шпанија}} [[Фудбалски куп на Шпанија|Куп на Шпанија]]''' : 1 : 2007-2008 ; Олимпик Марсеј *'''{{Трофеј-Франција (Лига 1)}} [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]]''' : 1 : 2009-2010 *'''{{Трофеј-Куп на Франција}} [[Фудбалски куп на Франција|Куп на Франција]]''' : 1 : 2009-2010 ===Репрезентативни=== ; Шпанија под 21 година *'''{{Трофеј-Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година}} [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|Европско првенство за играчи под 21 година]]''' : 1 : 1998 ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Шпанија |image3=Flag of Spain.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/morientes-fernando/hQJfsklj/ Фернандо Мориентес на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/fernando-morientes/profil/spieler/7531 Фернандо Мориентес на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/79744/fernando-morientes Фернандо Мориентес на espn] *[https://www.whoscored.com/players/494/show/fernando-morientes Фернандо Мориентес на whoscored] {{Navboxes |title=[[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] Титули во Лигата на шампионите [[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] |bg= #FFFFFF |fg= #002C5F |list1= {{ФК Реал Мадрид-Шампион на Европа 2002}} }} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 1998}} {{Најдобри стрелци на УЕФА Лигата на шампионите}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мориентес, Фернандо}} [[Категорија:Родени во 1976 година]] [[Категорија:Шпански фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Сарагоса]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Монако]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Ливерпул]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Валенсија]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Олимпик Марсеј]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1998]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2002]] [[Категорија:Фудбалери од Ла Лига]] [[Категорија:Живи луѓе]] htijtb11bz2c7eodu5dvrfpmeiz1i81 5538978 5538973 2026-04-14T19:12:06Z Carshalton 30527 /* Статистика на кариерата */ 5538978 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | name = Фернандо Мориентес | image = [[File:Fernando Morientes 2019.jpg|150px]] | fullname = Фернандо Мориентес Санчес | birth_date = {{birth date and age|1976|4|5|df=y}} | birth_place = [[Сиљерос]], [[Шпанија]] | nationality = {{flagsport|ESP}} [[Шпанија]] | height = {{height|m=1.84}} | position = [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | retired = 2010 <small>(34 г.)</small> | currentclub = | youthyears1 = 1992–1993 | youthclubs1 = {{Fb team Albacete}} | years1 = 1993–1995 | caps1 = 27 | goals1 = 5 | clubs1 = {{Fb team Albacete}} | years2 = 1995–1997 | caps2 = 36 | goals2 = 14 | clubs2 = {{Fb team Real Zaragoza}} | years3 = 1997–2005 | caps3 = 183 | goals3 = 72 | clubs3 = {{Fb team Real Madrid}} | years4 = 1996–2004 | caps4 = 28 | goals4 = 10 | clubs4 = →{{Fb team Monaco}} | years5 = 2005–2006 | caps5 = 41 | goals5 = 8 | clubs5 = {{Fb team Liverpool}} | years6 = 2006–2009 | caps6 = 66 | goals6 = 19 | clubs6 = {{Fb team Valencia}} | years7 = 2009–2010 | caps7 = 12 | goals7 = 1 | clubs7 = {{Fb team Olympique Marseille}} | nationalyears1 = 1993–1994 | nationalcaps1 = 12 | nationalgoals1 = 10 | nationalteam1 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 18 години|Шпанија 18]] | nationalyears2 = 1995 | nationalcaps2 = 5 | nationalgoals2 = 1 | nationalteam2 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 20 години|Шпанија 20]] | nationalyears3 = 1995-1998 | nationalcaps3 = 16 | nationalgoals3 = 4 | nationalteam3 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 21 година|Шпанија 21]] | nationalyears4 = 1996 | nationalcaps4 = 2 | nationalgoals4 = 0 | nationalteam4 = {{flagsport|ESP}} [[Олимписка фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија (олимп.)]] | nationalyears5 = 1998–2007 | nationalcaps5 = 47 | nationalgoals5 = 27 | nationalteam5 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] | manageryears1 = 2012–2014 | managerclubs1 = {{Fb team Real Madrid}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Млади)</small> | manageryears2 = 2015–2016 | managerclubs2 = {{Fb team Fuenlabrada}} }} '''Фернандо Мориентес Санчес''' (роден на [[5 април]] [[1976]], во [[Сиљерос]]) — [[Шпанија|шпански]] [[Тренер|фудбалски тренер]] и поранешен [[фудбал]]ер, [[Напад (фудбал)|напаѓач]]. ==Биографија== Роден е во [[Сиљерос]], [[Касерес (Шпанија)|Касерес]], [[Екстремадура]]. Тој се преселил во [[Сонсека]] во провинцијата [[Толедо (покраина)|Толедо]] на четиригодишна возраст.<ref>{{cite news|url=https://www.abc.es/espana/castilla-la-mancha/toledo/deportes/abci-entrevista-morientes-morientes-peores-recuerdos-siempre-tienen-lesiones-201512182157_noticia.html|title=Morientes: "Los peores recuerdos siempre tienen que ver con las lesiones"|trans-title=Morientes: "The worst memories are always related to injuries"|newspaper=[[ABC (newspaper)|ABC]]|first=Juan Antonio|last=Pérez|language=es|date=19 December 2015|access-date=8 August 2019}}</ref> Неговиот прекар бил ''„Ел Моро“''.<ref>{{Cite web|url=https://www.goal.com/it/notizie/il-moro-morientes-dal-bernabeu-a-capri-senza-battere-rigori/13vs1cpek52clz28bq2pafd2d|title=Il 'Moro' Morientes: dal Bernabeu a Capri, senza battere rigori}}</ref> Тој се појавува на насловната страница на видео играта ''„[[FIFA Football 2005]]“'' облечен во дресот на неговиот национален тим, заедно со [[Патрик Виера]] и [[Андриј Шевченко]]. ==Технички карактеристики== Тој бил напаѓач кој имал одлична визија за играта, но исто така бил вешт и во играта во воздухот како и во ослободувањето.<ref name=ritratto>{{Cite news|author=Giuseppe Calabrese|url=https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2006/07/13/tecnico-forte-di-testa-bomber-nato-ritratto.html|title=Tecnico, forte di testa, bomber nato Ritratto di Huntelaar, il dopo-Toni|publisher=la Repubblica|date=13 јули 2006|page=8|access-date=24 јуни 2021}}</ref> Повеќе се потпирал на техниката отколку на силата.<ref name=ritratto/> ==Клупска кариера== ===Албасете и Реал Сарагоса=== Откако со семејството се преселил во Толедо, Мориентес ја започнал својата фудбалска кариера на 16-годишна возраст во екипата на [[ФК Албасете|Албасете]]. Своето деби со клубот во [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]] го имал на 7 ноември 1993 година, влегувајќи како замена во 75-тата минута од натпреварот на домашен терен против [[ФК Тенерифе|Тенерифе]] загубен со резултат 2-3.<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca-paginas.mundodeportivo.com/EMD01/HEM/1993/11/08/MD19931108-020.pdf|title=El Tenerife europeo le hace un roto al Albacete|trans-title=European Tenerife tear Albacete a new one|newspaper=[[Mundo Deportivo]]|first=Pedro|last=Líbero|language=es|date=8 November 1993|access-date=15 January 2018}}</ref> Откако во првата сезона одиграл само 4 натпревари во следната добил можност да игра поредовно. На 23 октомври 1994 година, набргу откако влегол во игра како замена во првото полувреме за [[Алберто Монтеагудо]], Мориентес го постигнал својот прв гол, отворајќи го резултатот во домашната победа од 2–0 над [[ФК Расинг Сантандер|Расинг Сантандер]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1994/10/24/pagina-23/1296175/pdf.html|title=Óscar marca otro gol de sombrero|trans-title=Óscar scores another chip|newspaper=Mundo Deportivo|first=Pedro|last=Líbero|language=es|date=24 October 1994|access-date=6 April 2016}}</ref> Тој го имал својот прв старт една недела подоцна во поразот од 5–1 од [[ФК Еспањол|Еспањол]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1994/10/31/pagina-2/1305185/pdf.html|title=El Español entusiasma|trans-title=Exciting Español|newspaper=Mundo Deportivo|first=Andrés|last=Astruells|language=es|date=31 October 1994|access-date=15 January 2018}}</ref> Својата [[Примера Дивисио (Шпанија) 1994–1995|втора сезона]] ја завршил со вкупно пет гола во 20 првенствени натпревари; дополнително, тој постигнал голови и во двата натпревари од успехот со вкупен резултат 3–2 во двомечот против бранителот на титулата [[Реал Сарагоса]] во осминафиналето на [[Фудбалски куп на Шпанија 1994–1995|Купот на Шпанија]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1995/02/16/pagina-19/1294555/pdf.html|title=Cae el campeón|trans-title=The champions fall|newspaper=Mundo Deportivo|first=Mariano|last=Andrés|language=es|date=16 February 1995|access-date=6 April 2016}}</ref> Мориентес потпишал со Сарагоса во 1995 година, каде што поминал уште две сезони, честопати како партнер во нападот на [[Дани Гарсија (фудбалер 1974)|Дани]], производ на младинскиот тим на [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]].<ref name=VAVEL>{{cite web|url=https://www.vavel.com/es/futbol/2017/11/14/real-zaragoza/847733-yo-jugue-en-el-real-zaragoza-fernando-morientes.html|title=Yo jugué en el Real Zaragoza: Fernando Morientes|trans-title=I played for Real Zaragoza: Fernando Morientes|publisher=[[Vavel]]|first=Jorge|last=Urriza Arpal|language=es|date=14 November 2017|access-date=23 March 2021}}</ref> Тој го имал своето деби на 9 септември на гостински терен против [[Реал Бетис]], постигнувајќи гол по 48 минути, но бил [[Црвен картон|исклучен]] седум минути подоцна поради удирање на противничкиот играч [[Хаиме Кесада|Хаиме]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1995/09/10/pagina-18/1310215/pdf.html|title=El Betis aplasta al Zaragoza|trans-title=Betis crush Zaragoza|newspaper=Mundo Deportivo|first=Jesús|last=Gómez|language=es|date=10 September 1995|access-date=6 April 2016}}</ref> На 10 јануари следната година, тој го постигнал својот прв [[хет-трик]] во победата од 3–2 над [[ФК Атлетик Билбао|Атлетик Билбао]] во [[Фудбалски куп на Шпанија 1995-1996|купот]];<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1996/01/11/pagina-23/1334263/pdf.html|title=Morientes, pesadilla del Athletic|trans-title=Morientes, Athletic's nightmare|newspaper=Mundo Deportivo|first=Eduardo|last=Castañeda|language=es|date=11 January 1995|access-date=6 April 2016}}</ref> истиот подвиг тој го повторил и во лигата на 3 февруари во победата од 4–1 над [[ФК Валенсија|Валенсија]] на [[Ла Ромареда]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1996/02/04/pagina-21/1338077/pdf.html|title=La alegría vuelve a La Romareda|trans-title=Joy returns to La Romareda|newspaper=Mundo Deportivo|first=Mariano|last=Andrés|language=es|date=4 February 1996|access-date=6 April 2016}}</ref> Во дресот на Сарагоса, Мориентес поминал две сезони постигнувајќи двоцифрен број на голови во првенството и во двете (13 во првата и 15 во втората). ===Реал Мадрид=== Настапите на Мориентес за Сарагоса го привлекле вниманието на шпанскиот гигант [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]], кој го купил играчот во летото 1997 година за околу 6,6 милиони евра. Првично, како замена за веќе етаблираните [[Предраг Мијатовиќ]] и [[Давор Шукер]], тој завршил како стартер и постигнал 12 гола во 33 натпревари во својата прва сезона, најмногу во тимот (два повеќе од веќе споменатите двајца напаѓачи како и од чудото од младинскиот систем [[Раул Гонсалес|Раул]]); тимот завршил четврти во лигата, но ја освоил [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]] во [[УЕФА Лига на шампиони 1997-1998|сезоната 1997–1998]]. Мориентес имал многу добра сезона 1998–1999, постигнувајќи 19 голови во лигата и постигнувајќи вкупно 25 на 38 натпревари. Тој продолжил да прикажува врвен фудбал во [[ФК Реал Мадрид сезона 1999–2000|сезоната 1999–2000]], постигнувајќи 19 гола и завршувајќи како најдобар стрелец на Реал во годината во која исто така помогнал тимот од [[Мадрид|главниот град]] да ја освои [[УЕФА Лигата на шампиони 1999-2000|втората титула во Лигата на шампионите во три години]], постигнувајќи гол во победата од 3–0 над [[ФК Валенсија|Валенсија]] во целосно [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2000 година|шпанското финале]].<ref name=CL1>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2000/may/24/championsleague.sport1|title=Real Madrid 3–0 Valencia|newspaper=[[The Guardian]]|date=24 May 2000|access-date=7 April 2016}}</ref> Во [[ФК Реал Мадрид сезона 2000–2001|следната сезона]], тој ја освоил првата од двете титули во првенството со клубот и постигнал вкупно десет гола, вклучувајќи четири во осум настапи во Лигата на шампионите каде испаднале во полуфиналето од подоцнежниот шампион [[ФК Бајерн Минхен|Бајерн Минхен]]. Во [[ФК Реал Мадрид сезона 2001–2002|сезоната 2001–2002]], Реал не успеал да ја одбрани титулата во првенството откако загубиле од Валенсија. Мориентес ја продолжи својата голгетерска форма, постигнувајќи 18 првенствени гола во само 25 настапи како стартер, со шест настапи како замена. Тој, исто така, постигнал пет гола во победата од 7–0 над {{Fb team (N) Las Palmas}}, пропуштајќи двоен [[хет-трик]] откако промашил [[Пенал (фудбал)|пенал]] кон крајот на натпреварот.<ref>{{cite news|url=http://www.abc.es/hemeroteca/historico-10-02-2002/abc/Deportes/7-0-cinco-goles-de-morientes-al-las-palmas_77345.html|title=7–0: Cinco goles de Morientes al Las Palmas|trans-title=7–0: Five goals from Morientes to Las Palmas|newspaper=ABC|language=es|date=10 February 2002|access-date=7 April 2016}}</ref> Тој завршил втор на листата на стрелците, изедначен со [[Патрик Клајверт]] и единствено зад [[Диего Тристан]] од [[ФК Депортиво Ла Коруња|Депортиво Ла Коруња]].<ref>{{cite news|url=https://www.lavozdegalicia.es/noticia/deportes/2002/05/12/tristan-coge-testigo-dejo-bebeto-depor/0003_1083831.htm|title=Tristán coge el testigo que dejó Bebeto en el Dépor|trans-title=Tristán picks up where Bebeto left off at Dépor|newspaper=[[La Voz de Galicia]]|first=A.|last=Andrade|language=es|date=12 May 2002|access-date=24 March 2021}}</ref> ''„Кралевите“'' биле успешни во [[УЕФА Лига на шампиони 2001-2002|Лигата на шампионите]], откако го победиле [[ФК Бајер Леверкузен|Бајер Леверкузен]] – тој играл во [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2002 година|финалето]] и го освои својот трет личен победнички медал во натпреварувањето.<ref name=CL2>{{cite web|url=http://www.uefa.com/competitions/UCL/News/Kind=128/newsId=23850.html|title=Madrid win ninth European crown|publisher=UEFA|date=15 May 2002|access-date=7 April 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20020606223553/http://www.uefa.com/competitions/UCL/News/Kind%3D128/newsId%3D23850.html|archive-date=6 June 2002}}</ref> Во летото 2002 година, Реал Мадрид ја потпишале бразилската суперѕвезда [[Роналдо]] од [[ФК Интер|Интер]]. Ова ги поттикнало гласините дека Мориентес наскоро ќе замине, а наводно заинтересирани за неговите услуги биле [[ФК Барселона|Барселона]] и [[ФК Тотенхем Хотспар|Тотенхем]] - првите наводно биле на работ да го потпишат играчот за околу 22 милиони евра, но трансферот пропаднал поради неподготвеноста на Барса да ги исполни неговите барања за плата. На крајот, тој одлучил да остане, но како што се предвидувало, не играл толку многу по доаѓањето на Роналдо, кој бил претпочитан во почетната постава заедно со Раул. На крајот, тој паднал во хиерархијата на напаѓачите дури и зад [[Гути]] и [[Хавиер Портиљо (шпански фудбалер)|Хавиер Портиљо]]<ref>{{cite news|url=https://as.com/masdeporte/2003/02/04/polideportivo/1044335794_850215.html|title=Morientes no tomará una decisión hasta junio|trans-title=Morientes will not decide until June|newspaper=[[Diario AS]]|first=Tomás|last=Roncero|language=es|date=5 February 2003|access-date=24 March 2021}}</ref> и, за време на победата на домашен терен против [[ФК Борусија Дортмунд|Борусија Дортмунд]] во февруари 2003 година – 2–1 во [[УЕФА Лига на шампиони 2002-2003|Лигата на шампионите]] – бил вмешан во многу публицитетизирана расправија со тренерот [[Висенте дел Боске]], при што играчот наводно го навредил тренерот откако бил повикан да влезе на теренот како трета замена во последните минути;<ref>{{cite news|url=http://www.elmundo.es/elmundodeporte/2003/02/21/futbol/1045837809.html|title=Del Bosque admite el grave incidente con Morientes|trans-title=Del Bosque admits serious incident with Morientes|newspaper=El Mundo|language=es|date=21 February 2003|access-date=8 April 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0191-0e6a6115a3bd-7dc3fc991c61-1000--waiting-game-for-madrid-strikers/|title=Waiting game for Madrid strikers|first=Simon|last=Hart|publisher=UEFA|date=14 May 2003|access-date=17 June 2010}}</ref> во зимскиот трансферен прозорец, и покрај континуираните гласини за трансфер во Тотенхем, Сарагоса, [[ФК Рома|Рома]] и [[ФК Милан|Милан]], тој останал во клубот до крајот на сезоната, а тимот ја освоил титулата во првенството, при што играчот имал вкупно 19 настапи (од кои три биле како стартер) и постигнал пет гола. ===Позајмицата во Монако и враќање во Реал Мадрид=== На почетокот на сезоната 2003–2004, било очигледно дека Мориентес не бил повеќе дел од плановите на Реал. По долги, но на крајот неуспешни преговори во врска со договор за позајмица во [[Германија|германскиот]] клуб [[ФК Шалке 04|Шалке 04]], тој на крајот бил позајмен на [[ФК Монако|Монако]] во [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]],<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/025a-0eaad70e7610-f9dd92401c26-1000--morientes-loaned-to-monaco/|title=Morientes loaned to Monaco|publisher=UEFA|date=31 August 2003|access-date=17 June 2010}}</ref> каде што одиграл многу добро, постигнувајќи 10 гола во 28 настапи во првенството, кое монегаските го завршиле на третото место. Сепак, во [[УЕФА Лига на шампиони 2003–2004|Лигата на шампионите]], тој оставил уште посилен впечаток, завршувајќи како најдобар стрелец за сезоната со девет гола:<ref name=TOPSCORER>{{cite news|url=https://www.monaco-tribune.com/en/2020/04/remembering-morientes-champions-league-heroics-vs-real-madrid-in-2004/|title=Remembering Morientes' Champions League heroics vs. Real Madrid in 2004|newspaper=Monaco Tribune|first=Edward|last=Stratmann|date=7 April 2020|access-date=23 March 2021}}</ref> во четвртфиналето на натпреварувањето, Монако се сретнал со Реал Мадрид,<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/025a-0eaac8be8514-4731120dd7a9-1000--away-trip-takes-morientes-home/|title=Away trip takes Morientes home|publisher=UEFA|first=Adrian|last=Clarke|date=24 March 2004|access-date=17 June 2010}}</ref> каде што постигнал клучен гол во првиот натпревар (загубен со 4–2 на гостински терен); во вториот натпревар, тој повторно го пронашол патот до мрежата, а неговиот тим победи со 3–1, со што вкупниот резултат гласел 5–5 па поради [[Правило за гол во гости|правилото за повеќе постигнати голови во гости]] Монако се пласирал во следната рунда.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/019c-0e6ad3e94fa1-7d2d6812cba9-1000--madrid-felled-by-morientes/|title=Madrid felled by Morientes|publisher=UEFA|first=Matthew|last=Spiro|date=6 April 2004|access-date=27 December 2024}}</ref> Тој, исто така, постигнал гол во двата натпревари од полуфиналето против [[ФК Челси|Челси]],<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/019c-0e6ad8578cc2-8e0ee151cbda-1000--ten-man-monaco-dazzle-chelsea/|title=Ten-man Monaco dazzle Chelsea|publisher=UEFA|first=Matt|last=Spiro|date=20 April 2004|access-date=27 December 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/019d-0e6ade23dc21-3e936e323194-1000--morientes-has-the-final-say/|title=Morientes has the final say|publisher=UEFA|first=Trevor|last=Haylett|date=5 May 2004|access-date=27 December 2024}}</ref> но не можел да го спречи поразот од 3–0 во [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2004 година|финалето]] од [[ФК Порто|Порто]], одиграно на [[АуфШалке Арена|АуфШалке арената]] во [[Гелзенкирхен]].<ref name=CL3>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/champions_league/3718645.stm|title=Porto 3–0 Monaco|publisher=[[BBC Sport]]|date=26 May 2004|access-date=23 March 2021}}</ref> Откако се вратил во Реал Мадрид на почетокот на сезоната [[ФК Реал Мадрид сезона 2004–2005|сезоната 2004–05]], надежите на Мориентес да се пробие во тимот биле дополнително намалени со доаѓањето на [[Мајкл Овен]] од [[ФК Ливерпул|Ливерпул]] за голема сума.<ref>{{cite news|url=https://as.com/futbol/2004/10/19/mas_futbol/1098136804_850215.html|title=Morientes: "Si me voy del Madrid, Mónaco será mi primera elección"|trans-title=Morientes: "If I leave Madrid, Monaco will by my first option"|newspaper=Diario AS|language=es|date=19 October 2004|access-date=24 March 2021}}</ref> Тој настапил во 13 првенствени натпревари (сите како замена) без постигнати голови, по што се преселил во Ливерпул во јануари 2005 година за сума од 9,3 милиони евра.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/01a5-0ea6de1cfbc5-ab256330b427-1000--morientes-lured-by-liverpool/|title=Morientes lured by Liverpool|publisher=UEFA|date=12 January 2005|access-date=17 June 2010}}</ref> За време на неговиот престој на [[Сантјаго Бернабеу]], тој одиграл 272 натпревари за ''„Лос Бланкос“'' во сите натпреварувања, постигнувајќи точно 100 гола и освојувајќи 8 трофеи со клубот.<ref>{{cite web|url=https://espndeportes.espn.com/futbol/espana/nota/_/id/7007466/keylor-navas-leyenda-del-real-madrid-fernando-morientes-declaraciones|title=Fernando Morientes: "Keylor Navas es una leyenda viviente del Real Madrid C.F"|trans-title=Fernando Morientes: "Keylor Navas is a Real Madrid C.F living legend"|publisher=[[ESPN Deportes]]|first=Keish|last=Gómez Muñoz|language=es|date=3 June 2020|access-date=25 March 2021}}</ref> ===Ливерпул=== [[File:Morientes.jpg|thumb|left|Мориентес играјќи за {{Fb team (N) Liverpool}} во август 2005 година]] Откако му се приклучил на Ливерпул, Мориентес го имал своето деби за ''„црвените“'' на 15 јануари 2005 година против [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]], започнувајќи го натпреварот во поразот на домашен терен со 0–1.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4150631.stm|title=Liverpool 0–1 Man Utd|publisher=BBC Sport|date=15 January 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> Тој го постигнал својот прв гол за клубот на 1 февруари, израмнувајќи го резултатот со удар од околу 18 метри во победата од 2–1 над [[ФК Чарлтон Атлетик|Чарлтон Атлетик]],<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4221109.stm|title=Charlton 1–2 Liverpool|publisher=BBC Sport|date=1 February 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> и четири дена подоцна го постигнал својот прв гол на [[Енфилд]] за да ја отвори победата од 3–1 над [[ФК Фулам|Фулам]] по само девет минути игра.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4218231.stm|title=Liverpool 3–1 Fulham|publisher=BBC Sport|date=5 February 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> Со оглед на тоа што настапил за Реал Мадрид тој немал право да игра за Ливерпул (поради правилото кое дозволувало настап само за еден клуб) во [[УЕФА Лига на шампиони 2004–2005|Лигата на шампионите]],<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2005/apr/03/newsstory.europeanfootball1|title=Rafa trusts in fate and Gerrard|newspaper=The Guardian|first=Paul|last=Wilson|date=3 April 2005|access-date=2 May 2019}}</ref> каде клубот имал победничка одисеја по успехот над Милан во [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2005 година|финалето на натпреварувањето]].<ref name=VAVEL/> На 10 август 2005 година, Мориентес постигнал голови во двете полувремиња од победата од 3–1 на гости против [[ПФК ЦСКА (Софија)|ЦСКА Софија]] во првиот натпревар од третото квалификациско коло за [[УЕФА Лига на шампиони 2005-2006|Лигата на шампионите]].<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/4133918.stm|title=CSKA Sofia 1–3 Liverpool|publisher=BBC Sport|date=10 August 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> Неговата форма во Премиер лигата била неконзистентна, но на 10 декември, тој постигнал два гола во рок од пет минути во победата од 2–0 на домашен терен над [[ФК Мидлсбро|Мидлсбро]], нивниот седми натпревар по ред.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4494768.stm|title=Liverpool 2–0 Middlesbrough|publisher=BBC Sport|date=10 December 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> На 21 март 2006 година, тој постигнал гол во победата од 7–0 над [[ФК Бирмингем Сити|Бирмингем Сити]] во [[ФА куп 2005–2006#Четвртфинале|четвртфиналето]] на [[ФА купот]], завршувајќи ја акцијата по центаршутот на [[Стивен Џерард]] по само три минути откако влегол во игра на местото на [[Питер Крауч]].<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/fa_cup/4820136.stm|title=Birmingham 0–7 Liverpool|publisher=BBC Sport|date=21 March 2006|access-date=6 April 2016}}</ref> Ливерпул на крајот го освоил турнирот, а Мориентес го заменил [[Хари Кјуел]] на почетокот на второто полувреме од [[Финале на ФА купот во 2006 година|финалето]] против [[ФК Вест Хем Јунајтед|Вест Хем Јунајтед]].<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/fa_cup/4756045.stm|title=Liverpool 3–3 West Ham (aet)|publisher=BBC Sport|date=13 May 2006|access-date=8 April 2016}}</ref> Мориентес постигнал вкупно 12 гола во 61 настап во дресот на Ливерпул, додавајќи го исто така и трофејот во [[Суперкуп на УЕФА 2005|Суперкупот на УЕФА 2005]] во својата ризница, а бил и на поразената страна во финалињата на Лига купот и Светското клупско првенство 2005.<ref>{{cite web|url=https://www.sportskeeda.com/football/el-moro-a-modern-spanish-great|title=El Moro: A modern Spanish great|publisher=[[Sportskeeda]]|first=Ameya|last=Uday Ghag|date=16 August 2012|access-date=23 March 2021}}</ref> На крајот, тој не успеал да го оправда своето реноме во Ливерпул, заминувајќи после само година и половина.<ref>{{cite web|url=https://bleacherreport.com/articles/1374081-liverpools-striking-woes-five-goal-scorers-that-flopped-at-anfield|title=Liverpool's striking woes: Five goal scorers who flopped at Anfield|publisher=[[Bleacher Report]]|first=Steven|last=Rothwell|date=19 October 2012|access-date=18 March 2024}}</ref> ===Валенсија=== [[Податотека:Casillas a por todas (2795198549).jpg|thumb|Мориентес (лево) во судир со [[Икер Касиљас]], голманот на Реал Мадрид, за време на [[Суперкуп на Шпанија 2008|Суперкупот на Шпанија 2008]]]] Кон крајот на мај 2006 година, Мориентес потпишал за [[ФК Валенсија|Валенсија]] за сума од околу 3 милиони фунти.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/news-media/news/01b5-0f8489d36594-683a4670d70f-1000--valencia-calling-for-morientes/|title=Valencia calling for Morientes|publisher=UEFA|date=26 May 2006|access-date=27 December 2024}}</ref> Враќањето во татковината му годи и набрзо тој почнал да ја враќа својата форма, постигнувајќи гол на своето деби во лигата - победата од 2–1 на домашен терен против Бетис<ref>{{cite web|url=http://espnfc.com/uk/en/report/203769/report.html?soccernet=true&cc=5739|title=Valencia 2–1 Real Betis|publisher=[[ESPN FC|ESPN Soccernet]]|date=26 August 2006|access-date=12 November 2012}}</ref> – и исто така [[Список на хет-трикови во УЕФА Лигата на шампионите|постигнал хет-трик]] во неговиот прв [[УЕФА Лига на шампиони 2006–2007|натпревар во Лигата на шампионите]] против [[ФК Олимпијакос|Олимпијакос]].<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/01b9-0ea86bfee7f7-597e070042f1-1000--points-matter-most-for-morientes/|title=Points matter most for Morientes|publisher=UEFA|first=Graham|last=Wood|date=13 September 2006|access-date=17 June 2010}}</ref> Тој се поврзал добро со својот партнер во нападот [[Давид Виља]]<ref>{{cite news|url=https://www.superdeporte.es/valencia/4478/morientes-encuentra-villa-media-naranja/2195.html|title=Morientes encuentra en Villa a su "media naranja"|trans-title=Morientes finds in Villa his "significant other"|newspaper=[[Super Deporte]]|language=es|date=2 October 2006|access-date=23 March 2021}}</ref> и постигнал 12 гола во 24 натпревари, а исто така, бил и најдобар стрелец на тимот во Лигата на шампионите со 7 гола; добрата форма во текот на сезоната му донела повик и враќање во репрезентацијата.<ref>{{cite news|url=https://diariouf.com/2020/06/06/se-puede-considerar-a-morientes-una-leyenda-del-valencia/|title=¿Se puede considerar a Morientes una leyenda del Valencia?|trans-title=Can Morientes be considered a Valencia legend?|newspaper=Diario UF|first=Pablo|last=Granero Lacruz|language=es|date=6 June 2020|access-date=23 March 2021}}</ref> За [[ФК Валенсија сезона 2007–2008|сезоната 2007–2008]], на Мориентес и Виља во нападот сила им се придружиле [[Никола Жигиќ]] и [[Хавиер Арисменди]]. Сепак, сезоната била разочарувачка, бидејќи ''„Лос Че“'' биле елиминирани од Лигата на шампионите откако завршиле четврти во групата, а менаџерот [[Кике Санчес Флорес]] бил отпуштен по лошата форма. Тој се повредил во декември 2007 година, поради што отсуствувал од терените речиси три месеци, и се вратил во тимот против Севиља на 15 март 2008 година;<ref>{{cite news|url=https://www.publico.es/actualidad/valencia-estrena-presidente-sevilla-aspira-liga-campeones.html|title=El Valencia estrena presidente ante el Sevilla, que aspira a la Liga de Campeones|trans-title=Valencia with presidential debut against Sevilla, who are Champions League candidates|newspaper=[[Público (Spain)|Público]]|language=es|date=14 March 2008|access-date=27 December 2024}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.publico.es/actualidad/1-2-sevilla-avanza-europa-agrava-crisis-valencia.html|title=1–2. El Sevilla avanza hacia Europa y agrava la crisis del Valencia|trans-title=1–2. Sevilla move towards Europe and worsen Valencia's crisis|newspaper=Público|language=es|date=16 March 2008|access-date=27 December 2024}}</ref> Мориентес, исто така, влегол од клупата за резерви за да го постигне третиот и последен гол во победата на Валенсија од 3–1 над [[ФК Хетафе|Хетафе]] во финалето на [[Фудбалски куп на Шпанија|Купот на Шпанија]] следниот месец.<ref name=COPA>{{cite web|url=https://www.uefa.com/news-media/news/01cc-0f84d6aba216-f6437c0be3f0-1000--morientes-glad-as-valencia-get-relief/|title=Morientes glad as Valencia get relief|publisher=UEFA|first=Lucy|last=Turner|date=17 April 2008|access-date=27 December 2024}}</ref> Мориентес пропуштил уште неколку натпревари откако бил хоспитализиран кон крајот на април поради болки во стомакот и треска.<ref>{{cite news|url=http://www.elmundo.es/elmundo/2008/04/22/valencia/1208878163.html|title=Fernando Morientes, ingresado de madrugada con un fuerte dolor abdominal y fiebre|trans-title=Fernando Morientes, admitted to hospital in early morning with strong abdominal pains and fever|newspaper=El Mundo|language=es|date=22 April 2008|access-date=12 November 2012}}</ref> Тој бил пуштен од болница на време за последните два натпревари од сезоната, но не играл во ниту еден од нив. Својата трета и последна сезона во Валенсија ја започнал како неискористена замена во првиот натпревар од првенството, додека во вториот запишал неколку минути само влегувајќи од клупата. Својот прв настап од почетната постава го имал во [[УЕФА Лига Европа|Купот на УЕФА]] во натпреварот против [[ФК Маритимо|Маритимо]], во кој го постигнал единствениот гол со соло акција во 12-тата минута за да и донесе успех на својата екипа во Португалија.<ref>{{cite news|url=http://futbol.as.com/futbol/2008/09/18/mas_futbol/1221688818_850215.html|title=El Valencia, con muy poco, encarrila su clasificación|trans-title=Valencia, showing very little, are all but qualified|newspaper=Diario AS|language=es|date=18 September 2008|access-date=4 March 2014}}</ref> Поодминатите веќе фудбалски години во кои се наоѓал Мориентес како и формата на Виља и [[Хуан Мата]], сепак, довеле до тоа тој да има драстично намален број на настапи во првенството; сепак, тој завршил како најдобар стрелец на клубот Купот на УЕФА со три гола на седум натпревари, турнир во кој Валенсија го завршила своето учество во шеснаесттина финалето.<ref>{{cite news|url=https://www.elmundo.es/elmundodeporte/2009/05/27/futbol/1243439778.html|title=Morientes se despide del Valencia|trans-title=Morientes bids farewell to Valencia|newspaper=El Mundo|language=es|date=27 May 2009|access-date=23 March 2021}}</ref> ===Олимпик Марсеј=== На 27 јули 2009 година, Мориентес се согласил на едногодишен договор со [[Франција|францускиот]] клуб [[ФК Олимпик Марсеј|Олимпик Марсеј]] приклучувајќи му се со слободен трансфер пришто повторно се соединил со неговиот поранешен тренер од Монако, [[Дидје Дешан]].<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0254-0d7c872de92e-ae07ca3e12df-1000--abriel-and-morientes-swell-om-ranks/|title=Abriel and Morientes swell OM ranks|publisher=UEFA|date=28 July 2009|access-date=17 June 2010}}</ref> За време на неговата [[ФК Олимпик Марсеј сезона 2009–2010|единствена сезона во клубот]], тој бил четврти избор од петте напаѓачи во тимот,<ref>{{cite web|url=https://www.footmercato.net/a2077154335107266774-le-flop-de-lannee-saccroche-a-lom|title=Le flop de l’année s’accroche à l’OM|trans-title=The flop of the year clings to OM|publisher=Foot Mercato|first=Sébastien|last=Denis|language=fr|date=28 May 2010|access-date=22 July 2025}}</ref> така што, неговиот единствен гол во [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] бил постигнат на 26 септември во неговиот прв старт, отворајќи го резултатот во поразот од 3–2 против [[ФК Валенсиен|Валенсиен]].<ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/en/news/90/french-football/2009/09/26/1524889/valenciennes-3-2-olympique-de-marseille-late-rafael-winner-stuns-|title=Valenciennes 3–2 Olympique de Marseille: Late Rafael winner stuns OM in five-goal thriller|publisher=[[Goal (website)|Goal]]|first=Robin|last=Bairner|date=26 September 2009|access-date=6 April 2016}}</ref> Мориентес бил ослободен на 1 јули 2010 година, по меѓусебна согласност.<ref>{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=804644&sec=europe&cc=5739|title=Marseille release Morientes from contract|publisher=ESPN Soccernet|date=1 July 2010|access-date=1 July 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023065347/http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=804644&sec=europe&cc=5739|archive-date=23 October 2012}}</ref> На 31 август, веќе 34-годишниот Мориентес го објавил своето пензионирање од фудбалот.<ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/en/news/12/spain/2010/08/31/2096468/former-real-madrid-striker-fernando-morientes-announces|title=Former Real Madrid striker Fernando Morientes announces retirement|publisher=Goal|first=Paul|last=Macdonald|date=31 August 2010|access-date=31 August 2010}}</ref> ==Репрезентативна кариера== Своето деби за [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпанската сениорска репрезентација]] Мориентес го имал на 25 март 1998 година, постигнувајќи два гола во првите пет минути од [[Пријателска|пријателскиот натпревар]] против [[Фудбалска репрезентација на Шведска|Шведска]] добиен со 4-0.<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1998/03/26/pagina-2/1383630/pdf.html|title=La selección va que chuta|trans-title=National team are a real craze|newspaper=Mundo Deportivo|first=Jesús|last=Galindo|language=es|date=26 March 1998|access-date=28 January 2016}}</ref> Прикажувајќи добра форма и во својот втор настап за репрезентацијата, постигнувајќи повторно два гола во победата со 4-0 над {{NazNB|FUrep|NIR}},<ref>{{cite news|url=http://elpais.com/diario/1998/06/04/deportes/896911202_850215.html|title=Abundante munición para Francia|trans-title=Ammonition aplenty for France|newspaper=[[El País]]|first=Cayetano|last=Ros|date=4 June 1998|access-date=23 May 2014}}</ref> тој го зацврстил своето место во репрезентацијата пред [[Светско првенство во фудбал 1998|Светското првенство 1998]] во [[Франција]] за кое според очекувањата бил повикан; на „Мундијалот“ во соседството, тој не настапил во првиот натпревар (загубен со 2-3 од {{NazNB|FUrep|NGA}}), па своето деби на турнирот го имал во второто коло против {{NazNB|FUrep|PAR}}, влегувајќи како замена на местото на [[Хуан Антонио Пици]] во натпреварот кој завршил без голови (0-0). Во третото коло против {{NazNB|FUrep|BUL}}, Мориентес започнал од првата минута и постигнал два гола во победата со 6-1, која на крајот се испоставила како пирова бидејќи не била доволна за шпанците да продолжат натаму.<ref>{{cite web|url=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/news/1998/06/24/spain_bulgaria/|title=Spain beats Bulgaria 6–1 but fails to qualify|publisher=[[Sports Illustrated]]|date=24 June 1998|access-date=21 May 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20000915081942/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/news/1998/06/24/spain_bulgaria/|archive-date=15 September 2000}}</ref> Откако изненадувачки не бил повикан за [[Европско првенство во фудбал 2000|Европското првенство 2000]] од селекторот [[Хосе Антонио Камачо]], кој подоцна признал дека направил грешка избирајќи го [[Исмаел Урсаис]] на негово место,<ref>{{cite web|url=http://www.euro2000.org/en/news/story/0,1068,54721,00.html|title=Camacho regrets not taking Morientes|publisher=UEFA|date=28 June 2000|access-date=15 September 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20010204052600/http://www.euro2000.org/en/news/story/0,1068,54721,00.html|archive-date=4 February 2001}}</ref> Мориентес одиграл два натпревари во квалификациите за [[Светско првенство во фудбал 2002|Светското првенство 2002]], постигнувајќи два гола во победата со 4-0 над {{NazNB|FUrep|AUT}} во Валенсија. Со оглед на тоа што Шпанија успешно ги минала квалификациите, Мориентес бил повикан во составот за да учествува на своето второ Светско првенство во кариерата. На „Мундијалот“ во [[Јапонија]] и [[Јужна Кореја]], тој постигнал два гола во победата со 3-1 над Парагвај во групната фаза. Во осминафиналето Мориентес постигнал гол против {{NazNB|FUrep|IRL}} (1-1), но тој не бил доволен за победа, па до истата шпанците стигнале дури по [[Изведување пенали (фудбал)|изведувањето на пенали]], a на истиот начин потоа испаднале во четвртфиналето од домаќинот {{NazNB|FUrep|KOR}}. Мориентес постигнал гол и во тој натпревар, но истиот бил поништен.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/matches_wallchart/spain_v_south_korea/default.stm|title=Korean dream lives on|publisher=BBC Sport|date=22 June 2002|access-date=13 November 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/international/3029872/Korean-miracle-spoilt-by-refereeing-farce.html|title=Korean miracle spoilt by refereeing farce|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|location=London|first=Paul|last=Hayward|date=23 June 2002|access-date=13 November 2017}}</ref> Повикан од селекторот [[Ињаки Саес]] за [[Европско првенство во фудбал 2004|Европското првенство 2004]] во [[Португалија]],<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefaeuro/history/news/0254-0d7b44fc5b75-bb339e5a3edf-1000--saez-selects-spain-squad/|title=Sáez selects Spain squad|first=Iván|last=Modia|publisher=UEFA|date=20 May 2004|access-date=7 May 2016}}</ref> Мориентес постигнал еден од само двата гола што репрезентацијата ги дала на турнирот,<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2004/matches/round=1581/match=1059172/postmatch/report/index.html|title=Greece profit as Charisteas stops Spain surge|publisher=UEFA|first=Matthew|last=Spiro|date=17 June 2004|access-date=8 May 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120619213041/http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2004/matches/round=1581/match=1059172/postmatch/report/index.html|archive-date=19 June 2012}}</ref> завршен со елиминаација на Шпанија уште во групната фаза. Тој, исто така, играл во квалификациите за Светското првенство 2006; сепак, поради неговата лоша клупска форма во Ливерпул, тој не бил избран од селекторот на националниот тим [[Луис Арагонес]] во конечниот состав за турнирот, иако бил дел од првичниот список.<ref>{{cite news|url=http://www.diariocordoba.com/noticias/deportes/luis-aragones-llama-a-marchena-y-descarta-a-morientes-para-mundial_249585.html|title=Luis Aragonés llama a Marchena y descarta a Morientes para el Mundial|trans-title=Luis Aragonés calls Marchena and cuts Morientes for World Cup|newspaper=Diario Córdoba|language=es|date=16 May 2006|access-date=3 July 2014}}</ref> По враќањето во форма по преселбата во Валенсија, Мориентес бил повторно повикан во националниот тим. Тој го постигнал својот 27-ми гол за репрезентацијата во квалификацискиот натпревар за [[Европско првенство во фудбал 2008|Евро 2008]] против [[Фудбалска репрезентација на Данска|Данска]] на 24 март 2007 година. Четири дена подоцна, тој морал да излезе поради повреда малку пред крајот на првото полувреме против [[Фудбалската репрезентација на Исланд|Исланд]] во друг квалификациски натпревар, кој ќе се покаже како негов последен за репрезентацијата бидејќи никогаш повеќе тој не бил повикан.<ref>{{cite news|url=https://elpais.com/diario/2007/03/29/deportes/1175119214_850215.html|title=Morientes, con luxación de hombro, baja por un mes|trans-title=Morientes, with dislocated shoulder, out for one month|newspaper=El País|first=Manu|last=Menéndez|language=es|date=29 March 2007|access-date=23 March 2021}}</ref> ===Хронологија на репрезентативните настапи=== {{Репрезентативни настапи|ESP}} {{Cronopar|25-3-1998|Виго|ESP|4|0|SWE|2|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|3-6-1998|Сантандер|ESP|4|0|NIR|2|Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|19-6-1998|Сент Етјен|ESP|0|0|PAR|-|Светско првенство|1998|Прва фаза|13={{subon|52}}|15=[[Светско првенство во фудбал 1998 - група Д#Шпанија - Парагвај|дет.]]}} {{Cronopar|24-6-1998|Ланс|ESP|6|1|BGR|2|Светско првенство|1998|Прва фаза|15=[[Светско првенство во фудбал 1998 - група Д#Шпанија - Бугарија|дет.]]}} {{Cronopar|5-9-1998|Лимасол|CYP|3|2|ESP|1|Квал. за СП|2000}} {{Cronopar|23-9-1998|Гранада|ESP|1|0|RUS|-|Пријателска|13={{subon|68}}}} {{Cronopar|5-6-1999|Виљареал|ESP|9|0|SMR|-|Квал. за ЕП|2000}} {{Cronopar|18-8-1999|Варшава|POL|1|2|ESP|1|Пријателска|13={{suboff|63}}}} {{Cronopar|4-9-1999|Виена|AUT|1|3|ESP|-|Квал. за ЕП|2000|13={{suboff|88}}}} {{Cronopar|10-10-1999|Албасете|ESP|3|0|ISR|1|Квал. за ЕП|2000|13={{suboff|78}}}} {{Cronopar|13-11-1999|Виго|ESP|0|0|BRA|-|Пријателска|13={{suboff|67}}}} {{Cronopar|17-11-1999|Севиља|ESP|0|2|ARG|-|Пријателска|13={{subon|73}}}} {{Cronopar|28-3-2001|Валенсија|ESP|2|1|FRA|1|Пријателска|13={{suboff|81}}}} {{Cronopar|1-9-2001|Валенсија|ESP|4|0|AUT|2|Квал. за СП|2002|13={{subon|71}}}} {{Cronopar|5-9-2001|Вадуц|LIE|0|2|ESP|-|Квал. за СП|2002}} {{Cronopar|14-11-2001|Уелва|ESP|1|0|MEX|-|Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|13-2-2002|Барселона|ESP|1|1|PRT|1|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|27-3-2002|Ротердам|NLD|1|0|ESP|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|17-4-2002|Белсфаст|NIR|0|5|ESP|1|Пријателска}} {{Cronopar|2-6-2002|Гвангџу|ESP|3|1|SVN|-|Светско првенство|2002|Прва фаза|13={{subon|67}}}} {{Cronopar|7-6-2002|Чонџу|ESP|3|1|PAR|2|Светско првенство|2002|Прва фаза|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|12-6-2002|Теџон|RSA|2|3|ESP|-|Светско првенство|2002|Прва фаза|13={{suboff|77}}}} {{Cronopar|16-6-2002|Сувон|ESP|1|1|IRL|1|Светско првенство|2002|Осминафинале|dts|3 – 2|13={{suboff|72}}}} {{Cronopar|22-6-2002|Гвангџу|ESP|0|0|KOR|-|Светско првенство|2002|Четвртфинале|dts|3 – 5|13={{yel|111}}}} {{Cronopar|21-8-2002|Будимпешта|HUN|1|1|ESP|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|12-10-2002|Албасете|ESP|3|0|NIR|-|Квал. за ЕП|2004|13={{subon|63}}}} {{Cronopar|16-10-2002|Логроњо|ESP|0|0|PAR|-|Пријателска}} {{Cronopar|30-4-2003|Мадрид|ESP|4|0|ECU|3|Пријателска|13={{suboff|71}}}} {{Cronopar|7-6-2003|Сарагоса|ESP|0|1|GRC|-|Квал. за ЕП|2004}} {{Cronopar|11-6-2003|Белфаст|NIR|0|0|ESP|-|Квал. за ЕП|2004|13={{subon|66}}}} {{Cronopar|31-3-2004|Хихон|ESP|2|0|DNK|1|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|28-4-2004|Џенова|ITA|1|1|ESP||Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|5-6-2004|Хетафе|ESP|4|0|AND|1|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|12-6-2004|Фаро|ESP|1|0|RUS|-|Евро|2004|Прва фаза|13={{suboff|59}}|14=Фаро (Португалија)}} {{Cronopar|16-6-2004|Порто|GRC|1|1|ESP|1|Евро|2004|Прва фаза|13={{suboff|65}}}} {{Cronopar|20-6-2004|Лисабон|ESP|0|1|PRT|-|Евро|2004|Прва фаза|13={{subon|80}}}} {{Cronopar|18-8-2004|Лас Палмас|ESP|3|2|VEN (1930-2006)|1|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|8-9-2004|Зеница|BIH|1|1|ESP|-|Квал. за СП|2006|13={{yel|62}}|14=Зеница (град)}} {{Cronopar|17-8-2005|Хихон|ESP|2|0|URU|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|3-9-2005|Сантандер|ESP|2|1|CAN|1|Пријателска|13={{subon|54}}}} {{Cronopar|12-11-2005|Мадрид|ESP|5|1|SVK|1|Квал. за СП|2006|13={{subon|76}}}} {{Cronopar|16-11-2005|Братислава|SVK|1|1|ESP|-|Квал. за СП|2006|13={{subon|65}}}} {{Cronopar|1-3-2006|Ваљадолид|ESP|3|2|CIV|-|Пријателска|13={{subon|68}}}} {{Cronopar|15-11-2006|Кадис|ESP|0|1|ROU|-|Пријателска}} {{Cronopar|7-2-2007|Манчестер|ENG|0|1|ESP|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|24-3-2007|Мадрид|ESP|2|1|DNK|1|Квал. за ЕП|2008|13={{suboff|64}}}} {{Cronopar|28-3-2007|Палма де Мајорка|ESP|1|0|ISL|-|Квал. за ЕП|2008|13={{suboff|43}}}} {{Cronofin|47|27||7|Фудбалска репрезентација на Шпанија#Играчи со најмногу настапи|Фудбалска репрезентација на Шпанија#Играчи со најмногу постигнати голови}} ==Статистика== === Клупска статистика === {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- | 1993-1994 || rowspan="2" |{{flagsport|ESP}} [[ФК Албасете|Албасете]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 1993-1994|ПД]] || 2 || 0 || [[Фудбалски куп на Шпанија 1993-1994|КШ]] || 2 || 1 || - || - || - || - || - || - || 4 || 1 |- | 1994-1995 || [[Примера Дивисион (Шпанија) 1994-1995|ПД]] || 20+1<ref name=out>[[Регуларна сезона]]+[[Плејаут]]</ref> || 5+0<ref name=out/> || [[Фудбалски куп на Шпанија 1994-1995|КШ]] || 6 || 2 || - || - || - || - || - || - || 27 || 7 |- !colspan="3"|Вкупно Албасете || 22+1 || 5+0 || || 8 || 3 || || - || - || || - || - || 31 || 8 |- | [[Реал Сарагоса сезона 1995-1996|1995-1996]] || rowspan="2"|{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Real Zaragoza}}|| [[Примера Дивисион (Шпанија) 1995-1996|ПД]] || 29 || 13 || [[Фудбалски куп на Шпанија 1995-1996|КШ]] || 3 || 3 || [[УЕФА Куп на победниците на куповите 1995-1996|КПК]] || 5 || 2 || [[Супаеркуп на УЕФА 1995|СУ]] || 2 || 0 || 39 || 18 |- | [[Реал Сарагоса сезона 1996-1997|1996-1997]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 1996-1997|ПД]] || 37 || 15 || [[Фудбалски куп на Шпанија 1996-1997|КШ]] || 3 || 1 || || - || - || || - || - || 40 || 16 |- !colspan="3"|Вкупно Реал Сарагоса || 66 || 28 || || 6 || 4 || || 5 || 2 || || 2 || 0 || 79 || 34 |- |[[ФК Реал Мадрид сезона 1997-1998|1997-1998]] || rowspan=7|{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Real Madrid}}|| [[Примера Дивисион (Шпанија) 1997-1998|ПД]] || 33 || 12 || [[Фудбалски куп на Шпанија 1997-1998|КШ]] || 2 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 1997-1998|ЛШ]] || 10 || 4 || [[Суперкуп на Шпанија 1997|СШ]] || 0 || 0 || 45 || 16 |- |[[ФК Реал Мадрид сезона 1998-1999|1998-1999]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 1998-1999|ПД]] || 33 || 19 || [[Фудбалски куп на Шпанија 1998-1999|КШ]] || 5 || 6 || [[УЕФА Лига на шампиони 1998-1999|ЛШ]] || 4 || 0 || [[Суперкуп на УЕФА 1998|СУ]]+[[Интерконтинентален куп 1998|ИнтК]] || 1+0 || 0 || 43 || 25 |- |[[ФК Реал Мадрид сезона 1999-2000|1999-2000]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 1999-2000|ПД]] || 29 || 12 || [[Фудбалски куп на Шпанија 1999-2000|КШ]] || 5 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 1999-2000|ЛШ]] || 14 || 6 || [[Светско клупско првенство во фудбал 2000|Скп]] || 3 || 1 || 51 || 19 |- |[[ФК Реал Мадрид сезона 2000-2001|2000-2001]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2000-2001|ПД]] || 22 || 6 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2000-2001|КШ]] || 1 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2000-2001|ЛШ]] || 8 || 4 || [[Суперкуп на УЕФА 2000|СУ]]+[[Интерконтинентален куп 2000|ИнтК]] || 0+1 || 0 || 32 || 10 |- |[[ФК Реал Мадрид сезона 2001-2002|2001-2002]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2001-2002|ПД]] || 33 || 18 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2001-2002|КШ]] || 5 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2001-2002|ЛШ]] || 11 || 3 || [[Суперкуп на Шпанија 2001|СШ]] || 2 || 0 || 51 || 21 |- |[[ФК Реал Мадрид сезона 2002-2003|2002-2003]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2002-2003|ПД]] || 19 || 5 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2002-2003|КШ]] || 2 || 1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2002-2003|ЛШ]] || 7 || 0 || [[Суперкуп на УЕФА 2002|СУ]]+[[Интерконтинентален куп 2002|ИнтК]] || 0 || 0 || 28 || 6 |- |[[ФК Реал Мадрид сезона 2003-2004|авг. 2003]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2003-2004|ПД]] || 1 || 0 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2003-2004|КШ]] || 0 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2003-2004|ЛШ]] || 0 || 0 || [[Supercopa de España 2003|SS]] || 0 || 0 || 1 || 0 |- || [[ФК Монако сезона 2003-2004|авг. 2003-2004]] || {{flagsport|FRA}} {{Fb team (N) Monaco}}|| [[Лига 1 (Франција) 2003-2004|Л1]] || 28 || 10 || [[Фудбалски куп на Франција 2003-2004|КФ]]+[[Лига куп на Франција 2003-2004|ЛКФ]] || 2+0 || 3+0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2003-2004|ЛШ]] || 12 || 9 || - || - || - || 42 || 22 |- |[[ФК Реал Мадрид сезона 2004-2005|2004-јан. 2005]] || {{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Real Madrid}}|| [[Примера Дивисион (Шпанија) 2004-2005|ПЛ]] || 13 || 0 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2004-2005|КШ]] || 2 || 1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2004-2005|UCL]] || 6<ref name=dueterzo/> || 2<ref name=terzo/> || - || - || - || 21 || 3 |- !colspan="3"|Вкупно Реал Мадрид || 183 || 72 || || 22 || 8 || || 60 || 19 || || 7 || 1 || 272 || 100 |- |[[ФК Ливерпул сезона 2004-2005|јан.-јун. 2005]] || rowspan=2|{{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Liverpool}}|| [[Премиер лига на Англија 2004-2005|ПЛ]] || 13 || 3 || [[ФА куп 2004-2005|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2004-2005|ЛК]] || 0+2 || 0+0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2004-2005|ЛШ]] || - || - || - || - || - || 15 || 3 |- |[[ФК Ливерпул сезона 2005-2006|2005-2006]] || [[Премиер лига на Англија 2005-2006|ПЛ]] || 28 || 5 || [[ФА Куп 2005-2006|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2005-2006|ЛК]] || 5+1 || 1+0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2005-2006|ЛШ]] || 10<ref>5 настапи во квалификациските кола.</ref> || 3<ref>2 гола во квалификациските кола.</ref> || [[Суперкуп на УЕФА 2005|СУ]]+[[Светско клупско првенство во фудбал 2005|Скп]] || 1+1 || 0 || 46 || 9 |- !colspan="3"|Вкупно Ливерпул || 41 || 8 || || 8 || 1 || || 10 || 3 || || 2 || 0 || 61 || 12 |- |2006-2007 || rowspan="3" |{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Valencia}}|| [[Примера Дивисион (Шпанија) 2006-2007|ПД]] || 24 || 12 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2006-2007|КШ]] || 3 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2006-2007|ЛШ]] || 10<ref name=dueterzo>2 настапи во третото квалификациско коло.</ref> || 7<ref>Еден гол во третото квалификациско коло.</ref> || - || - || - || 37 || 19 |- |[[ФК Валенсија сезона 2007-2008|2007-2008]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2007-2008|ПД]] || 22 || 6 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2007-2008|КШ]] || 1 || 1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2007-2008|ЛШ]] || 8<ref name=dueterzo/> || 1<ref name=terzo>Трето квалификациско коло.</ref> || - || - || - || 31 || 8 |- |[[ФК Валенсија сезона 2008-2009|2008-2009]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2008-2009|ПД]] || 20 || 1 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2008-2009|КШ]] || 6 || 2 || [[Куп на УЕФА 2008-2009|КУ]] || 7 || 3 || [[Суперкуп на Шпанија 2008|СШ]] || 1 || 1 || 34 || 7 |- !colspan="3"|Вкупно Валенсија || 66 || 19 || || 10 || 3 || || 25 || 11 || || 1 || 1 || 102 || 34 |- |[[ФК Олимпик Марсеј сезона 2009-2010|2009-2010]]|| {{flagsport|FRA}} {{Fb team (N) Olympique Marseille}}|| [[Лига 1 (Франција) 2009-2010|Л1]] || 12 || 1 || [[Фудбалски куп на Франција 2009-2010|КФ]]+[[Лига куп на Франција 2009-2010|CdL]] || 2+0 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2009-2010|ЛШ]]+[[УЕФА Лига Европа 2009-2010|ЛЕ]] || 4+1 || 0 || - || - || - || 19 || 1 |- !colspan="3"|Вкупно во кариерата || 418+1 || 143+0 || || 58 || 22 || || 117 || 44 || || 12 || 2 || 606 || 211 |} ===Репрезентативна статистика=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !Репрезентација!!Година!!Настапи!!Голови |- |rowspan="10"|{{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] |1998||6||7 |- |1999||6||2 |- |2000||0||0 |- |2001||4||3 |- |2002||11||5 |- |2003||3||3 |- |2004||8||4 |- |2005||4||2 |- |2006||2||0 |- |2007||3||1 |- !colspan="2"|Вкупно||47||27 |} ==Титули== [[Податотека:20170122 FUENCEMILLAN 03.jpg|thumb|right|Мориентес добива почесна маскота на [[Фуенсемиљан]].]] ===Клупски=== ; Реал Мадрид *'''{{Трофеј-Шпанија (Примера Дивисион)}} [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]]''' : 2 : 2000-2001, 2002-2003 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Шпанија}} [[Суперкуп на Шпанија]]''' : 1 : 2001 *'''{{Трофеј-Лига на шампиони}} [[УЕФА Лига на шампиони|Лига на шампиони]]''' : 3 : 1997-1998, 1999-2000, 2001-2002 *'''[[Интерконтинентален куп]]''' : 2 : 1998, 2002 ; Ливерпул *'''{{Трофеј-ФА куп}} [[ФА Куп]]''' : 1 : 2005-2006 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Европа}} [[Суперкуп на УЕФА|Суперкуп на Европа]]''' : 1 : 2005 ; Валенсија *'''{{Трофеј-Куп на Шпанија}} [[Фудбалски куп на Шпанија|Куп на Шпанија]]''' : 1 : 2007-2008 ; Олимпик Марсеј *'''{{Трофеј-Франција (Лига 1)}} [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]]''' : 1 : 2009-2010 *'''{{Трофеј-Куп на Франција}} [[Фудбалски куп на Франција|Куп на Франција]]''' : 1 : 2009-2010 ===Репрезентативни=== ; Шпанија под 21 година *'''{{Трофеј-Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година}} [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|Европско првенство за играчи под 21 година]]''' : 1 : 1998 ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Шпанија |image3=Flag of Spain.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/morientes-fernando/hQJfsklj/ Фернандо Мориентес на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/fernando-morientes/profil/spieler/7531 Фернандо Мориентес на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/79744/fernando-morientes Фернандо Мориентес на espn] *[https://www.whoscored.com/players/494/show/fernando-morientes Фернандо Мориентес на whoscored] {{Navboxes |title=[[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] Титули во Лигата на шампионите [[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] |bg= #FFFFFF |fg= #002C5F |list1= {{ФК Реал Мадрид-Шампион на Европа 2002}} }} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 1998}} {{Најдобри стрелци на УЕФА Лигата на шампионите}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мориентес, Фернандо}} [[Категорија:Родени во 1976 година]] [[Категорија:Шпански фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Сарагоса]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Монако]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Ливерпул]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Валенсија]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Олимпик Марсеј]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1998]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2002]] [[Категорија:Фудбалери од Ла Лига]] [[Категорија:Живи луѓе]] 4bbg9ghr45d3c48sxqa5lbtfzu0xk5x 0 1390733 5538912 5537672 2026-04-14T15:24:49Z Andrew012p 85224 5538912 wikitext text/x-wiki {{Infobox spacecraft class | name = Орион | image = Orion Snaps a Selfie During External Inspection (vertical).jpg | image_caption = Селфи на Орион направено за време на инспекција при мисијата [[Артемис II]] | manufacturer = '''КМ:''' [[Lockheed Martin]]<br />'''ЕСМ:''' [[Airbus Defence and Space]] | operator = [[НАСА]]<ref name=ref_manual>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2023/02/orion-reference-guide-111022.pdf|title=Orion Reference Guide|publisher=NASA Johnson Space Center|access-date=September 29, 2023}}</ref> | applications = истражување со екипаж подалеку од [[Ниска Земјина орбита|LEO]] | pcost = 21,5 милијарди американски долари | spacecraft_type = со екипаж | design_life = 21,1 ден | launch_mass = '''КМ:''' 10.387 кг<br />'''ЕСМ:''' 15.461 кг<br />'''Вкупно:''' 26.520 кг | dry_mass = '''КМ:''' 9.300 кг<br />'''ЕСМ:''' 6.185 кг | payload_capacity = 100 кг (повратна моќност) | crew_capacity = 4 лица | length = 3,3 м | diameter = 5,03 м | volume = Под притисок: 19,5 м³<br />За живеење: 8,95 м³ | power = соларни панели | orbits = [[Месечева орбита]], трансмесечева патека | status = во служба | built = 4 | orders = 6 — 12 | launched = 3 | retired = 1 | first = 5 декември 2014 ([[Exploration Flight Test-1|EFT-1]]) | derivedfrom = [[Crew Exploration Vehicle]] | insignia = [[File:Orion Triangle Patch.svg|frameless|upright=0.5]] |image_size=230px}} '''Орион''' ({{Langx|en|Orion Multi-Purpose Crew Vehicle}} ''— MPCV'') — вселенско летало за носење екипаж, развиено од [[НАСА]] во соработка со [[Lockheed Martin]] и [[Европска вселенска агенција|Европската вселенска агенција]] (ESA). Тоа е главното пилотирано возило на програмата Артемис, наменето за мисии во длабока вселена, особено кон [[Месечина|Месечината]]. == Историја и развој == Идејата за Орион потекнува од почетокот на 2000-тите години како дел од програмата Constellation. По нејзиното откажување, проектот продолжил во рамките на програмата Артемис. Главен изведувач е [[Lockheed Martin]] за капсулата, а ESA го обезбедува Европскиот сервисен модул (ESM), произведен од Airbus. Првиот тест лет без екипаж ([[Артемис I]]) се одржал во 2022 г., кога Орион успешно летал околу Месечината. На 1 април 2026 г. започнал [[Артемис II]] — првиот лет со екипаж во состав: [[Рид Вајзман]] (командант), [[Виктор Гловер]] (пилот), [[Кристина Кук]] и [[Џереми Хансен]]. == Дизајн и компоненти == Орион се состои од неколку главни делови: * Капсула за екипажот (Crew Module): [[Пречник]] од 5 метри, опремена со напреден топлински штит што издржува температури до 2.700 °C. Нуди простор за 4 астронаути и содржи системи за животна поддршка. * Сервисен модул (ESM): Обезбедува погон, електрична енергија преку соларни панели, како и воздух и вода за екипажот. * Систем за спасување (Launch Abort System – LAS): Сместен на врвот на леталото, служи за брзо одвојување на капсулата во случај на дефект при лансирањето. == Наводи == {{наводи}} {{Вселенска програма Артемис}} [[Категорија:Артемис (вселенска програма)]] [[Категорија:Вселенски летала]] ndwfv01wmshfiu9zek1u1ry9ook1q55 5538913 5538912 2026-04-14T15:26:04Z Andrew012p 85224 5538913 wikitext text/x-wiki {{Infobox spacecraft class | name = Орион | image = Orion Snaps a Selfie During External Inspection (vertical).jpg | image_caption = Селфи на Орион направено за време на инспекција при мисијата [[Артемис II]] | manufacturer = '''КМ:''' [[Lockheed Martin]]<br />'''ЕСМ:''' [[Airbus Defence and Space]] | operator = [[НАСА]]<ref name=ref_manual>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2023/02/orion-reference-guide-111022.pdf|title=Orion Reference Guide|publisher=NASA Johnson Space Center|access-date=September 29, 2023}}</ref> | applications = истражување со екипаж подалеку од [[Ниска Земјина орбита|LEO]] | pcost = 21,5 милијарди американски долари | spacecraft_type = со екипаж | design_life = 21,1 ден | launch_mass = '''КМ:''' 10.387 кг<br />'''ЕСМ:''' 15.461 кг<br />'''Вкупно:''' 26.520 кг | dry_mass = '''КМ:''' 9.300 кг<br />'''ЕСМ:''' 6.185 кг | payload_capacity = 100 кг (повратна моќност) | crew_capacity = 4 лица | length = 3,3 м | diameter = 5,03 м | volume = Под притисок: 19,5 м³<br />За живеење: 8,95 м³ | power = соларни панели | orbits = [[Месечева орбита]], трансмесечева патека | status = во служба | built = 4 | orders = 6 — 12 | launched = 3 | retired = 1 | first = 5 декември 2014 ([[Exploration Flight Test-1|EFT-1]]) | derivedfrom = [[Crew Exploration Vehicle]] | insignia = [[File:Orion Triangle Patch.svg|frameless|upright=0.5]] |image_size=230px}} '''Орион''' ({{Langx|en|Orion Multi-Purpose Crew Vehicle}} ''— MPCV'') — вселенско летало за носење екипаж, развиено од [[НАСА]] во соработка со [[Lockheed Martin]] и [[Европска вселенска агенција|Европската вселенска агенција]] (ESA). Тоа е главното пилотирано возило на програмата „[[Вселенска програма Артемис|Артемис]]“, наменето за мисии во длабока вселена, особено кон [[Месечина|Месечината]]. == Историја и развој == Идејата за Орион потекнува од почетокот на 2000-тите години како дел од програмата Constellation. По нејзиното откажување, проектот продолжил во рамките на програмата Артемис. Главен изведувач е [[Lockheed Martin]] за капсулата, а ESA го обезбедува Европскиот сервисен модул (ESM), произведен од Airbus. Првиот тест лет без екипаж ([[Артемис I]]) се одржал во 2022 г., кога Орион успешно летал околу Месечината. На 1 април 2026 г. започнал [[Артемис II]] — првиот лет со екипаж во состав: [[Рид Вајзман]] (командант), [[Виктор Гловер]] (пилот), [[Кристина Кук]] и [[Џереми Хансен]]. == Дизајн и компоненти == Орион се состои од неколку главни делови: * Капсула за екипажот (Crew Module): [[Пречник]] од 5 метри, опремена со напреден топлински штит што издржува температури до 2.700 °C. Нуди простор за 4 астронаути и содржи системи за животна поддршка. * Сервисен модул (ESM): Обезбедува погон, електрична енергија преку соларни панели, како и воздух и вода за екипажот. * Систем за спасување (Launch Abort System – LAS): Сместен на врвот на леталото, служи за брзо одвојување на капсулата во случај на дефект при лансирањето. == Наводи == {{наводи}} {{Вселенска програма Артемис}} [[Категорија:Артемис (вселенска програма)]] [[Категорија:Вселенски летала]] e90mirnjfw5ixvfseoiqrvcaoimqyxc 0 1390780 5538878 5534881 2026-04-14T12:37:13Z BosaFi 115936 5538878 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Заштитено подрачје|name=Национален парк „Улцињски Солници“|iucn_category=V|photo=Saline Ulcinj Salinenfelder.JPG|photo_caption=Поглед на сувите солници. Во позадина е ветерната фарма Можура.|map=Црна Гора|relief=da|map_caption=|location=[[Црна Гора]]|nearest_city=Улцињ|established=24. јуни 2019<ref name="ustanovitev"/>}} '''Улцињските солници''' се напуштени солници на jужниот дел на [[Црна Гора]], во близина на градот [[Улцињ]] во [[Речна делта|делтата]] на реката [[Бојана (река)|Бојана]]. Тие се најголемите солници на [[Јадранско Море|Јадранското Море]] и меѓу десетте најголеми во Медитеранот. Изградени се во 1920-тите и 1930-тите години, моделирани според традиционалните јадрански солници и работеле до 2013 година. Поради нивниот висок [[Биоразновидност|биодиверзитет,]] тие се прогласени за Рамсарско мочуриште и природен парк.<ref name="ustanovitev">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ul-gov.me/upload/document/20190725_odluka_o_proglaenju_park_prirode_ulcinjsk.pdf|title=Odluka o proglašenju Parka prirode Ulcinjska Solana|date=2019-06-24|work=Občina Ulcinj|archive-url=https://web.archive.org/web/20210611185145/http://www.ul-gov.me/upload/document/20190725_odluka_o_proglaenju_park_prirode_ulcinjsk.pdf|archive-date=2021-06-11}}</ref><ref name="ramsar">{{Наведена мрежна страница|url=https://rsis.ramsar.org/ris/2399|title=Ulcinj Salina|date=2019-09-04|work=Ramsar Sites Information Service|accessdate=2025-05-19}}</ref> == Историја == Подрачјето на денешните солници некогаш било Зогањско блато, односно [[мочуриште]] со солена вода во кое се размножувале [[Комарец|комарци]], преносители [[Маларија|на маларија]]. По наредба на кралицата Милена Петровиќ, во морето во 1913 година бил ископан дренажен канал, кој требало да го исцеди мочуриштето, но бидејќи мочуриштето се наоѓало под нивото на морето, било поплавено и посолено. Каналот, кој постои и денес, се нарекува „Порт Милена“ по кралицата.<ref name="studija2015">{{Наведена книга|url=http://www.ul-gov.me/upload/document/20151022_studija_zastite-ulcinjska_1solana.pdf|title=Studija zaštite područja „Ulcinjska solana“|last=Agencija za zaštitu životne sredine|year=2015}}</ref><ref name="czip2018">{{Наведена книга|url=https://czip.me/wp-content/uploads/2021/01/zjsp_ulcinjska_solana_final_za_web_m.pdf|title=Zaštitimo Jadranski migratorni put - Ulcinjska solana|publisher=Centar za zaštitu i proučavanje ptica Crne Gore|year=2018}}</ref> Во 1920 година, владата на Кралството СХС направила истражување за да се утврди најсоодветната локација за изградба на солници. По шест години истражување, инженерите се одлучиле за Зогањското Блато. Најстарите солници со придружната инфраструктура биле изградени во периодот 1926-1934 година, а првата жетва на сол била собрана во 1935 година, во количина од 6.000 тони. Во децениите што следеле, фабриката била надградена и проширена, последно во 1980 година, кога била обновена по [[Земјотрес во Црна Гора (1979)|земјотресот претходната година]].<ref name="czip2018"/> [[Податотека:Ulcinj_Salinas_21.jpg|лево|мини|200x200пкс|Поранешна административна зграда на солницата]] Во солниците, именувани по националниот херој „Бајо Секулиќ“, во речиси 80 години работење, солта не била собрана само двапати: во 1943 година за време на војната и во 1964 година, кога била растворена од дожд.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.in4s.net/ulcinjska-solana-cetvrta-godina-bez-berbe-soli/?lang=lat|title=Улцињска солана: Четврта година без бербе соли|date=|work=IN4S portal|access-date=2025-05-19}}</ref> Рекордната жетва, забележана во 1952 година, била 41 882 тони сол.<ref name="czip2018"/> Освен [[Туризам во Црна Гора|туризмот]], солниците најмногу придонеле за современиот развој на градот Улцињ.<ref>{{Наведени вести|url=https://mne.ul-info.com/m-canka-pouke-iz-istorije-solane-sansa-za-preporod-ulcinja/|title=M.Canka: POUKE IZ ISTORIJE SOLANE – SANSA ZA PREPOROD ULCINJA|date=|work=Ulcinj info|access-date=2019-05-20}}</ref> [[Податотека:Ulcinj_Salinas,_summer_2019_15.jpg|лево|мини|200x200пкс|Остатоци од сол во складирање]] [[Податотека:Ulcinj_Salinas,_summer_2019_08.jpg|лево|мини|200x200пкс|Остатоци од вагон за транспорт на сол]] По 2000 година, започнала [[Приватизација|приватизацијата]] на солниците, а во 2005 година компанијата прогласи [[Стечај|банкрот]]. Поради небрежно управување под новиот мнозински сопственик и одливот на пари наменети за инвестирање во производствениот процес, компанијата почнала да бележи загуби.<ref name="mans">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mans.co.me/wp-content/uploads/studijeslucajeva/Solana.pdf|title=Studija slučaja: Propast Solane „Bajo Sekulić” zbog interesa domaćih tajkuna|date=|work=MANS — Mreža za afirmaciju nevladinog sektora|accessdate=2025-05-19}}</ref> Во 2013 година, производството на сол било запрено, а солниците биле напуштени.<ref name="czip2018"/> == Биодиверзитет == Иако вештачки создадени и одржувани, солниците се уникатен екосистем кој обезбедувал живеалиште за бројни растителни и животински видови. Солниците имале сезонска динамика на поплавување и сушење што доведувало до различен степен на соленост. Една третина од солниците биле трајно под вода и не биле вклучени во процесот на производство, што им овозможувало на организмите зависни од вода да преживеат.<ref name="czip2018"/> [[Податотека:Ulcinj_Salinas_18.jpg|мини|Фламинга во областа на солниците]] Солените рамнини се едни од најважните места за размножување, зимување и престој на [[Птици|птиците]] на целиот источен јадрански брег, особено важни за птиците преселници на јадранскиот прелетнички пат. Над 250 видови се идентификувани, од кои околу 55 се размножуваат тука. 70 видови се заштитени на ниво на Европската Унија и се вклучени во Анекс I од Директивата за птици.<ref name="czip2018"/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://monticola.me/me/destinations/ulcinjska-solana/|title=Ulcinjska Solana|publisher=monticola.me|accessdate=2025-05-20}}</ref> Според податоците од пописот на зимските птици, бројот на единки во зима се движи помеѓу 12&nbsp;000 и 22&nbsp;000, вклучувајќи видови како што се плисавицата, долгоопашестата патка, [[Калуѓерка (птица)|калуѓерката]], златниот пловер, [[Розово фламинго|фламингото]] и далматинскиот пеликан.<ref name="studija2015"/><ref name="czip2018" /> Регистрирани се 12 видови [[водоземци]] и 28 видови [[влекачи]].<ref name="czip2018"/> Меѓу безрбетниците, присутни се саламурените ракчиња (''Artemia'' sp.) и бројни [[инсекти]].<ref name="studija2015"/> Во базените се регистрирани 201 вид [[растенија]] (заклучно со 2018 година), покрај бројните халофити, има и трски, а на околните насипи има, меѓу другото, силни популации [[Орхидеи|на орхидеи]].<ref name="studija2015" /><ref name="czip2018" /> Други еколошки важни подрачја во близина се [[Скадарско Езеро|Скадарското Езеро]], Шашкото Езеро, [[Ада Бојана]] и албанската Велипоја. == Заштита и ранливост == Напуштањето на производството на сол го оставило подрачјето на сукцесија, живеалиштето на плитка солена вода и кал во солниците исчезнало, а количината на застоена свежа вода се зголемила. Со тоа имало намалување на биодиверзитетот, посетите на птици се намалиле поради исчезнувањето на нивната храна, а комарците како потенцијални вектори на болести претставуваат и директна закана за луѓето. Како резултат на неконтролирано пасење на добитокот, насипите околу солниците почнале да се уриваат. Дополнителен проблем е честото [[ловокрадство]] на птици.<ref name="studija2015"/><ref name="czip2018"/> По приватизацијата и неколкуте неуспешни продажби, сопственоста на солниците долго време била нејасна,<ref name="czip2018"/><ref name="ustavno">{{Наведени вести|url=https://balkans.aljazeera.net/news/balkan/2016/2/13/ulcinj-solana-u-opasnosti-ekolozi-ljuti|title=Ulcinj: Solana u opasnosti, ekolozi ljuti|date=2016-02-13|work=Al Jazeera Balkans}}</ref> но во 2008 година мнозинскиот сопственик на компанијата пред нејзиниот колапс ја сменил намената на земјиштето, што ќе овозможило изградба на туристички комплекси на него.<ref name="czip2018" /><ref name="mans"/> Првиот закон за заштита на солниците бил донесен во 1984 година, кога ловот бил забранет во неговата област. Пет години подоцна, таа била признаена како меѓународно место од орнитолошка важност. Во 2004 година, управниот одбор на солниците ја прогласил областа за приватен парк на природата, прв од ваков вид во Црна Гора.<ref name="studija2015"/> Во 2012 година, црногорскиот парламент ги признал солниците како приоритетна област за заштита, го вратил нивниот статус на земјоделско земјиште во просторниот план<ref name="mans2">{{navedi splet|url=https://www.mans.co.me/wp-content/uploads/studijeslucajeva/Solana.pdf|title=Studija slučaja: Propast Solane „Bajo Sekulić” zbog interesa domaćih tajkuna|date=|work=MANS — Mreža za afirmaciju nevladinog sektora|accessdate=2025-05-19}}</ref><ref>Uradni list Črne gore št. 44/12, 9. 8. 2012</ref> и три години подоцна ја започнала официјалната постапка за заштита. Откако сопственикот поднел жалба до Уставниот суд, овие одлуки биле прогласени за неуставни и поништени.<ref name="ustavno"/> Притисокот врз државата да ја заштити областа од приватни интереси бил засилен од организациите на граѓанското општество, јавноста,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.monitor.co.me/ulcinjska-solana-2018-peta-godina-bez-berbe-raste-pritisak-na-vladu/|title=ULCINJSKA SOLANA 2018.: Peta godina bez berbe, raste pritisak na Vladu|date=2018-04-20|work=Monitor}}</ref> како и германскиот амбасадор во Црна Гора, кој се заканил дека ќе го блокира отворањето на Поглавјето 27 (животната средина и климатските промени) во [[Идно проширување на Европската Унија|преговорите за пристапување во ЕУ]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.novosti.rs/вести/планета.480.html:608479-Solana-prepreka-ka-EU|title=Солана препрека ка ЕУ|date=2016-06-04|work=Novosti.rs}}</ref> На 24 јуни 2019 година, солниците биле прогласени за природен парк<ref>{{Наведени вести|url=https://www.montenegro.travel/vijesti/1428|title=Ulcinjska Solana proglašena Parkom prirode|date=2019-06-24|work=Montenegro Travel|archive-url=https://web.archive.org/web/20200629195330/https://www.montenegro.travel/vijesti/1428|archive-date=2020-06-29}}</ref> и номинирани за Рамсарско место.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.mrt.gov.me/vijesti/204213/Ulcinjska-Solana-nominovana-za-trece-Ramsar-podrucje-u-Crnoj-Gori.html|title=Ulcinjska Solana nominovana za treće Ramsar područje u Crnoj Gori|date=2019-07-02|work=Ministrstvo za trajnostni razvoj in turizem Črne gore|archive-url=https://web.archive.org/web/20200629204131/http://www.mrt.gov.me/vijesti/204213/Ulcinjska-Solana-nominovana-za-trece-Ramsar-podrucje-u-Crnoj-Gori.html|archive-date=2020-06-29}}</ref> Од неговото основање, извршени се некои помали реставрации и рехабилитации,<ref>{{Наведени вести|url=https://czip.me/2024/11/26/sudbina-ulcinjske-solane-kljucna-za-ulazak-crne-gore-u-eu/|title=Sudbina Ulcinjske solane ključna za ulazak Crne Gore u EU|date=2024-11-26|work=CZIP}}</ref> но паркот не е целосно оперативен, бидејќи сè уште не е основана компанија за управување со него;<ref>{{Наведени вести|url=https://feral.bar/post/28015|title=Ulcinjska solana: Pokretanja proizvodnje nema bez formiranja preduzeća|date=2024-05-02|work=Feral Bar}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.monitor.co.me/ulcinjska-solana-na-respiratoru-planovi-blizu-so-daleko/|title=ULCINJSKA SOLANA NA RESPIRATORU: Planovi blizu, so daleko|date=2024-10-11|work=Monitor}}</ref> привремено управува јавното претпријатие „Национални паркови на Црна Гора“. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://ptice.si/2016/10/ogrozeni-zaklad-ulcinja/ Загрозеното богатство на Улцињ], документарен филм [[Категорија:Рамсарски места]] [[Категорија:МСЗП-Категорија V]] 00cb7s1arl6ew5654vkf4ey48pb2pe4 4 1390829 5538969 5535146 2026-04-14T19:07:06Z Jtasevski123 69538 5538969 wikitext text/x-wiki {{:ВП:УНЗ|XavieraMars}} {{:ВП:УНС|Мина Караџиќ|0|0|0|{{СРБ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Чукурова чешма|0|0|0|{{СРБ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Чукурова чешма|0|0|0|{{СРБ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Зоран Кнежевиќ (астроном)|0|0|0|{{СРБ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Александра Смиљаниќ|0|0|0|{{СРБ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНК}} [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|XavieraMars ]] m2sm9so8emfbsec4bsdtsfg87dv0wbl 5538970 5538969 2026-04-14T19:07:29Z Jtasevski123 69538 5538970 wikitext text/x-wiki {{:ВП:УНЗ|XavieraMars}} {{:ВП:УНС|Мина Караџиќ|0|0|0|{{СРБ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Чукурова чешма|0|0|0|{{СРБ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Зоран Кнежевиќ (астроном)|0|0|0|{{СРБ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Александра Смиљаниќ|0|0|0|{{СРБ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС||0|0|0|)}} {{:ВП:УНС||0|0|0|)}} {{:ВП:УНС||0|0|0|)}} {{:ВП:УНК}} [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|XavieraMars]] if5a654nm7k3v8wymz7z12b4rpnmje5 0 1391104 5539092 5536578 2026-04-15T07:02:19Z BosaFi 115936 5539092 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = Зграда БИГЗ | native_name = Зграда БИГЗ-а | native_name_lang = sr | logo = | logo_size = | logo_alt = | logo_caption = | image = File:D.Brašovan Zgrada BIGZ-a 2.JPG | image_size = | image_alt = <!-- or | alt = --> | image_caption = Зградата БИГЗ | pushpin_map_caption = Локација во Белград | pushpin_map_alt = | map_caption = | pushpin_mapsize = | pushpin_label = | pushpin_mark = | pushpin_relief = | alternate_names = | etymology = Скратенка од ''Beogradski izdavačko-grafički zavod'' (Белградски издавачко-графички завод) | status = Културен споменик (1992) | cancelled = | topped_out = | building_type = | architectural_style = [[Модернизам]] | classification = | address = Булевар Војвода Мишиќ 17 | location_city = [[Белград]] | location_country = Србија | altitude = | current_tenants = | namesake = | groundbreaking_date = | construction_start_date = 1936 | construction_stop_date = | est_completion = | topped_out_date = | completion_date = 1941 | opened_date = | inauguration_date = | relocated_date = | renovation_date = | closing_date = | demolished_date = | cost = | ren_cost = | client = | owner = | landlord = | affiliation = | height = {{convert|64|m|ft|abbr=on}} | architectural = | tip = | antenna_spire = | roof = | top_floor = | observatory = | diameter = | circumference = | weight = | other_dimensions = | structural_system = | material = | size = | floor_count = | floor_area = {{convert|35000|m2|sqft|-2|abbr=on}} | elevator_count = | grounds_area = | architect = | architecture_firm = | developer = | engineer = | structural_engineer = | services_engineer = | civil_engineer = | other_designers = | quantity_surveyor = | main_contractor = | awards = | designations = | known_for = | ren_architect = | ren_firm = | ren_engineer = | ren_str_engineer = | ren_serv_engineer = | ren_civ_engineer = | ren_oth_designers = | ren_qty_surveyor = | ren_contractor = | ren_awards = | number_of_rooms = | parking = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | embed = | embedded = | references = | footnotes = }} '''Зградата БИГЗ''' ({{Langx|sr|Зграда БИГЗ-а|Zgrada BIGZ-a}}) — зграда лоцирана во [[Белград]], главниот град на [[Србија]]. Дизајнирана е од Драгиша Брашован, таа е еден од најрепрезентативните архитектонски обележја на српската [[Модернизам|модерна архитектура]]. Монументална зграда, со својата позиција, волумен и естетика, доминира на влезот во јужниот дел на Белград.<ref name="renov">{{Наведени вести|last=Goran Vesić|date=17 January 2020|work=Politika|page=18|language=Serbian|script-title=sr: Популарна зграда БИГЗ-а, некада Државна штампарија|trans-title=Popular BIGZ building, formerly State Press House}}</ref> Таа била највисоката зграда во Белград 23 години, сè додека не била надмината од Кулата Ушќе 1 во 1964 година. Заштитена е од 1992 година. Во поново време претставува значајно културно, уметничко и социјално место.<ref name="Politika">{{Наведени вести|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/397393/Ako-Soravija-kupi-BIGZ-arhitekta-Libeskind-preureduje-zdanje|title=Ako "Soravija" kupi BIGZ, arhitekta Libeskind preuređuje zdanje|last=Daliborka Mučibabić|date=30 January 2018|work=[[Politika]]|page=14|language=Serbian|trans-title=If "Soravia" is to purchase the BIGZ, architect Liebeskind will reconstruct it}}</ref> == Локација == Зградата БИГЗ се наоѓа на адресата ''Булевар војводе Мишиќа'' број 17,<ref name="Politika">{{Наведени вести|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/397393/Ako-Soravija-kupi-BIGZ-arhitekta-Libeskind-preureduje-zdanje|title=Ako "Soravija" kupi BIGZ, arhitekta Libeskind preuređuje zdanje|last=Daliborka Mučibabić|date=30 January 2018|work=[[Politika]]|page=14|language=Serbian|trans-title=If "Soravia" is to purchase the BIGZ, architect Liebeskind will reconstruct it}}</ref> во [[Мостарска клучка|мостарската клучка]] од населбата Сењак, западно од кружната раскрсница Мостар на автопатот Белград-Ниш. Веднаш источно од зградата се наоѓа хотелот „Радисон Колекција“, „Стара Мелница Белград“, прогласен за споменик на културата во 1987 година. Преку ''булевар војводе Мишиќа'' се наоѓаат објектите на [[Белградски саем|Белградскиот саем]].<ref>{{Наведена книга|title=Beograd - plan i vodič|last=Tamara Marinković-Radošević|date=2007|publisher=Geokarta|isbn=978-86-459-0006-0|location=Belgrade}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Beograd - plan grada|date=2006|publisher=M@gic M@p|isbn=86-83501-53-1|location=Smedrevska Palanka}}</ref> == Историја == === Потекло === Првата српска печатница била основана во 1831 година. Првично се наоѓала во [[Крагуевац]], тогашниот главен град на Србија, а потоа во 1835 година била преместена во Белград. Во следните сто години неколку пати била променета адресата, но секогаш се наоѓала во населбите Косанчиќев Венац и Варош Капија. Кога градската администрација одлучила да го изгради мостот преку реката [[Сава]] во раните 1930-ти, рушењето на неколку десетици згради за создавање пристапен пат станало неизбежно, вклучувајќи ја и изградбата на печатницата.<ref name="renov2">{{cite news|author=Goran Vesić|date=17 January 2020|newspaper=Politika|page=18|language=Serbian|script-title=sr: Популарна зграда БИГЗ-а, некада Државна штампарија|trans-title=Popular BIGZ building, formerly State Press House}}</ref> Бидејќи во 1931 година се одбележувала стогодишнината од основањето на печатницата, бил објавен архитектонски конкурс за новата зграда. Зградата требало да се гради во населбата Каленичко Гумно. Министерството за образование го објавило победникот во април 1933 година, а тоа бил проект на архитектот Драгиша Брашован. Проблемот се појавил бидејќи предложената зграда била премногу масивна и робусна за стариот дел на Врачар. Градот Белград потоа одлучил да пресече неколку нови улици низ оваа област, дополнително намалувајќи ја парцелата избрана за зградата.<ref name="renov">{{Наведени вести|last=Goran Vesić|date=17 January 2020|work=Politika|page=18|language=Serbian|script-title=sr: Популарна зграда БИГЗ-а, некада Државна штампарија|trans-title=Popular BIGZ building, formerly State Press House}}</ref> Потоа Министерството одлучило да го премести проектот и да ја изгради зградата на парцелата на браќата Гоѓевац, во индустриската зона помеѓу населбата Сењак и брегот на Сава. Проектираната градба многу подобро одговарала на индустриската средина, но била потребна одредена ревизија на проектот, особено во однос на висината. Брашован патувал низ Европа за да посети разни големи печатници со цел да го усоврши својот проект и да го направи помодерен и пофункционален. Тој главно користел германски извори.<ref name="renov">{{Наведени вести|last=Goran Vesić|date=17 January 2020|work=Politika|page=18|language=Serbian|script-title=sr: Популарна зграда БИГЗ-а, некада Државна штампарија|trans-title=Popular BIGZ building, formerly State Press House}}</ref> === Градежништво === Изградбата започнала во јуни 1936 година. Зградата била завршена во мај 1940 година, но опремата не била инсталирана сè до февруари 1941 година. Тоа била првата зграда во српската архитектура која постојано имплементирала структурна рамка од армиран бетон. Зградата била масивна и робусна, за да може да смести голем број печатарски машини кои во тоа време биле многу големи. Решението за структурното оптоварување била плоча од армиран бетон со дебелина од над еден метар на која се потпирала целата зграда.<ref name="renov">{{Наведени вести|last=Goran Vesić|date=17 January 2020|work=Politika|page=18|language=Serbian|script-title=sr: Популарна зграда БИГЗ-а, некада Државна штампарија|trans-title=Popular BIGZ building, formerly State Press House}}</ref> За да го намали притисокот, Брашован ја дизајнирал зградата во облик на кирилската буква П (П), што била и обликот на печатарската машина. Печатницата требало да почне со работа на есен 1941 година, но тоа било спречено од германското бомбардирање на Белград во април, како дел од [[Априлска војна|Априлската војна]] во [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Зградата била тешко оштетена.<ref name="renov">{{Наведени вести|last=Goran Vesić|date=17 January 2020|work=Politika|page=18|language=Serbian|script-title=sr: Популарна зграда БИГЗ-а, некада Државна штампарија|trans-title=Popular BIGZ building, formerly State Press House}}</ref> === Втората светска војна === Во 1943 година, како дел од стратешката бомбардирачка кампања во рамките на нафтената кампања против нацистичка Германија, САД започнале масовно бомбардирање на нафтените полиња и рафинериите во Романија, познато како операција „Плимен бран“. По враќањето, бидејќи Белград била важна стратешка точка, бомбардерите ги фрлиле своите неискористени бомби врз градот. Германските окупаторски сили ископале неколку базени низ градот за да складираат вода за гаснење на пожарите. Еден од таквите базени бил изграден веднаш до зградата. Со текот на времето, граѓаните ги користеле базените за пливање, без да бидат спречени од Германските окупатори. Базените конечно биле повторно наполнети до 1950 година.<ref>{{Наведени вести|last=Goran Vesić|date=5 July 2019|work=Politika|page=14|language=Serbian|script-title=sr: Историја градског јавног купања дуга 115 година|trans-title=115 years long history of public swimming}}</ref> === Повоена === [[Податотека:D.Brašovan_Zgrada_BIGZ-a_1.JPG|мини|250x250пкс|Зграда БИГЗ]] Иако сè уште не била поправена, печатењето започнало во зачуваните делови од зградата во 1944 година, по ослободувањето од нацистите. Зградата била реконструирана, а Државната печатница била преименувана во „Југоштампа“ во 1946 година. Во 1955 година се споила со три други издавачки куќи („Југославија“, „Омладина“ и „Рад“) во „Београдски графички завод“, кој, пак, бил преименуван во „Београдски графичко-издавачки завод“ (со акроним БИГЗ) во 1970 година.<ref name="renov">{{Наведени вести|last=Goran Vesić|date=17 January 2020|work=Politika|page=18|language=Serbian|script-title=sr: Популарна зграда БИГЗ-а, некада Државна штампарија|trans-title=Popular BIGZ building, formerly State Press House}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-script cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFGoran_Vesić2020">Goran Vesić (17 January 2020). <bdi lang="sr">Популарна зграда БИГЗ-а, некада Државна штампарија</bdi> &#x5B;Popular BIGZ building, formerly State Press House&#x5D;. ''Politika'' (in Serbian). p.&nbsp;18.</cite> [[Category:CS1 uses Serbian-language script (sr)]] [[Category:CS1 Serbian-language sources (sr)]]</ref> По завршетокот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], во зградата е основана и сместена Издавачката и графичка институција во Белград (''Београдски издавчко-графички завод'', скратено БИГЗ), па оттука зградата подоцна е именувана по неа. Во тоа време, таа била најголемата печатница на [[Балкански Полуостров|Балканот]], печатејќи претежно џебни книги во огромен број.<ref name="Politika">{{Наведени вести|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/397393/Ako-Soravija-kupi-BIGZ-arhitekta-Libeskind-preureduje-zdanje|title=Ako "Soravija" kupi BIGZ, arhitekta Libeskind preuređuje zdanje|last=Daliborka Mučibabić|date=30 January 2018|work=[[Politika]]|page=14|language=Serbian|trans-title=If "Soravia" is to purchase the BIGZ, architect Liebeskind will reconstruct it}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFDaliborka_Mučibabić2018">Daliborka Mučibabić (30 January 2018). [http://www.politika.rs/sr/clanak/397393/Ako-Soravija-kupi-BIGZ-arhitekta-Libeskind-preureduje-zdanje "Ako "Soravija" kupi BIGZ, arhitekta Libeskind preuređuje zdanje"] &#x5B;If "Soravia" is to purchase the BIGZ, architect Liebeskind will reconstruct it&#x5D;. ''[[Политика (весник)|Politika]]'' (in Serbian). p.&nbsp;14.</cite> [[Category:CS1 Serbian-language sources (sr)]]</ref> Од крајот на 1940-тите до 1980-тите, компанијата имала повеќе од 3.000 вработени. По [[Распад на СФРЈ|социјалната и економската криза од почетокот на 1990-тите]], недостатокот на средства ја оставил зградата претежно неискористена и запуштена. До почетокот на милениумот, полека почнала да биде изнајмена од неколку мали бизниси. Неговиот модернистички индустриски дизајн, големите простории и ходници, нејзината изолација и релативната оддалеченост од станбените згради во голема мера привлекле многу млади уметници, дизајнери, архитекти, музичари и диџеи. Прогласена е за споменик на културата и ставен под државна заштита во 1992 година.<ref name="Politika">{{Наведени вести|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/397393/Ako-Soravija-kupi-BIGZ-arhitekta-Libeskind-preureduje-zdanje|title=Ako "Soravija" kupi BIGZ, arhitekta Libeskind preuređuje zdanje|last=Daliborka Mučibabić|date=30 January 2018|work=[[Politika]]|page=14|language=Serbian|trans-title=If "Soravia" is to purchase the BIGZ, architect Liebeskind will reconstruct it}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFDaliborka_Mučibabić2018">Daliborka Mučibabić (30 January 2018). [http://www.politika.rs/sr/clanak/397393/Ako-Soravija-kupi-BIGZ-arhitekta-Libeskind-preureduje-zdanje "Ako "Soravija" kupi BIGZ, arhitekta Libeskind preuređuje zdanje"] &#x5B;If "Soravia" is to purchase the BIGZ, architect Liebeskind will reconstruct it&#x5D;. ''[[Политика (весник)|Politika]]'' (in Serbian). p.&nbsp;14.</cite> [[Category:CS1 Serbian-language sources (sr)]]</ref> === 21 век === Од 2018 година, во нејзините простории моментално се наоѓаат [[Печатење|печатници]], магацини, музички и уметнички студија, ноќни клубови, училиште за [[капуера]], радио станици, културен центар, циркус итн. Меѓу неговите попознати станари е Чекаоница БИГЗ, џез клуб. Бидејќи содржи таква културна, социјална и уметничка разновидност и богатство, некако неофицијално станала центар на уметничкиот живот во Белград.<ref name="Politika">{{Наведени вести|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/397393/Ako-Soravija-kupi-BIGZ-arhitekta-Libeskind-preureduje-zdanje|title=Ako "Soravija" kupi BIGZ, arhitekta Libeskind preuređuje zdanje|last=Daliborka Mučibabić|date=30 January 2018|work=[[Politika]]|page=14|language=Serbian|trans-title=If "Soravia" is to purchase the BIGZ, architect Liebeskind will reconstruct it}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFDaliborka_Mučibabić2018">Daliborka Mučibabić (30 January 2018). [http://www.politika.rs/sr/clanak/397393/Ako-Soravija-kupi-BIGZ-arhitekta-Libeskind-preureduje-zdanje "Ako "Soravija" kupi BIGZ, arhitekta Libeskind preuređuje zdanje"] &#x5B;If "Soravia" is to purchase the BIGZ, architect Liebeskind will reconstruct it&#x5D;. ''[[Политика (весник)|Politika]]'' (in Serbian). p.&nbsp;14.</cite> [[Category:CS1 Serbian-language sources (sr)]]</ref> Зградата на БИГЗ е многу значајно место за Новата српска сцена. Многу бендови настапувале во зградата, како што се: Vizelj, The Schtrebers, DžDž, Metak Za Zlikovca, Stuttgart Online, Autopark, Petrol, Repetitor, Sinestezija, Tobija, The Branka, Damjan od Resnika, Bolesna Štenad, Brigand, Figlio Di Puttana, Vox Populi, Dažd, [[S.A.R.S.|SARS]], Very Heavy Sars, Pozdravi Kevu, White City Massive и многу други. Музичарите од зградата на БИГЗ основале организација наречена „Manekeni bigza“ (модели на БИГЗ) и организираат неколку фестивали како „Фестивалито“ и „Бигз на Поветарцу“ (БИГЗ на ветер).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.manekenibigza.org/bigz/|title=Manekeni BIGZ-a - Manifest|last=SS Sinister|date=2011|work=Manekeni BIGZ-a|language=sr|trans-title=Photo models of BIGZ - Manifesto|archive-url=https://web.archive.org/web/20110424100124/http://www.manekenibigza.org/bigz/|archive-date=24 April 2011}}</ref> === Приватизација === Компанијата БИГЗ бил мнозински сопственик на зградата до 2007 година, кога бизнисменот Петар Матиќ, сопственик на MPC, го купил БИГЗ од државата за 310 милиони динари, или 3,87 милиони евра по тековните цени. Исто така, постојат и други сопственици, во сооднос 80:20 во корист на Матиќ.<ref name="Politika">{{Наведени вести|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/397393/Ako-Soravija-kupi-BIGZ-arhitekta-Libeskind-preureduje-zdanje|title=Ako "Soravija" kupi BIGZ, arhitekta Libeskind preuređuje zdanje|last=Daliborka Mučibabić|date=30 January 2018|work=[[Politika]]|page=14|language=Serbian|trans-title=If "Soravia" is to purchase the BIGZ, architect Liebeskind will reconstruct it}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFDaliborka_Mučibabić2018">Daliborka Mučibabić (30 January 2018). [http://www.politika.rs/sr/clanak/397393/Ako-Soravija-kupi-BIGZ-arhitekta-Libeskind-preureduje-zdanje "Ako "Soravija" kupi BIGZ, arhitekta Libeskind preuređuje zdanje"] &#x5B;If "Soravia" is to purchase the BIGZ, architect Liebeskind will reconstruct it&#x5D;. ''[[Политика (весник)|Politika]]'' (in Serbian). p.&nbsp;14.</cite> [[Category:CS1 Serbian-language sources (sr)]]</ref> Канадската компанија „Типин Корпорејшн“, специјализирана за купување и реновирање на стари објекти во централна и источна Европа, била заинтересирана за купување на зградата БИГЗ. Тие планирале да ја вратат фасадата во нејзиниот полн сјај, додека ентериерот би бил адаптиран во модернизиран простор за уметници и музичари. На крајот, тие не успеале да постигнат договор со Матиќ во врска со цената.<ref name="Politika">{{Наведени вести|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/397393/Ako-Soravija-kupi-BIGZ-arhitekta-Libeskind-preureduje-zdanje|title=Ako "Soravija" kupi BIGZ, arhitekta Libeskind preuređuje zdanje|last=Daliborka Mučibabić|date=30 January 2018|work=[[Politika]]|page=14|language=Serbian|trans-title=If "Soravia" is to purchase the BIGZ, architect Liebeskind will reconstruct it}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFDaliborka_Mučibabić2018">Daliborka Mučibabić (30 January 2018). [http://www.politika.rs/sr/clanak/397393/Ako-Soravija-kupi-BIGZ-arhitekta-Libeskind-preureduje-zdanje "Ako "Soravija" kupi BIGZ, arhitekta Libeskind preuređuje zdanje"] &#x5B;If "Soravia" is to purchase the BIGZ, architect Liebeskind will reconstruct it&#x5D;. ''[[Политика (весник)|Politika]]'' (in Serbian). p.&nbsp;14.</cite> [[Category:CS1 Serbian-language sources (sr)]]</ref> Во 2015 година, тие му понудиле на Матиќ да купат 80% од неговиот удел, но тој одбил. „Типин Корпорејшн“ понудила вкупно 30 милиони евра за купување и инвестиции.<ref name="marera">{{Наведени вести|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/470120/Vlasnik-Beogradanke-kupuje-i-zgradu-BIGZ-a#|title=Vlasnik "Beograđanke" kupuje i zgradu BIGZ-a|last=Daliborka Mučibabić|date=4 January 2021|work=Politika|page=15|language=sr|trans-title=Owner of "Beograđanke" buys BIGZ building too}} [[Category:CS1 Serbian-language sources (sr)]]</ref> Австриската компанија „Соравија“ ги адаптирала соседните урнатини на Старата воденица во модерен хотел „Радисон Колекција“, градејќи три дополнителни стаклени кули (две за хотелот, една за изнајмување) веднаш до зградата БИГЗ. Хотелот бил отворен во декември 2014 година, а од 2015 година „Соравија“ е во преговори со Матиќ и малцинските сопственици за купување и на зградата БИГЗ. Во јануари 2018 година, градоначалникот на Белград, [[Синиша Мали|Синиша Мали,]] објавил дека „Соравија“ ќе ја купи зградата и дека реконструкцијата ќе му биде доверена на архитектот Даниел Либескинд. Австриската компанија изјавила дека купопродажбата може да се заврши во февруари и дека планираат да ја адаптираат зградата во станови, галерии, ресторани, деловен и уметнички простор,<ref name="Politika">{{Наведени вести|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/397393/Ako-Soravija-kupi-BIGZ-arhitekta-Libeskind-preureduje-zdanje|title=Ako "Soravija" kupi BIGZ, arhitekta Libeskind preuređuje zdanje|last=Daliborka Mučibabić|date=30 January 2018|work=[[Politika]]|page=14|language=Serbian|trans-title=If "Soravia" is to purchase the BIGZ, architect Liebeskind will reconstruct it}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFDaliborka_Mučibabić2018">Daliborka Mučibabić (30 January 2018). [http://www.politika.rs/sr/clanak/397393/Ako-Soravija-kupi-BIGZ-arhitekta-Libeskind-preureduje-zdanje "Ako "Soravija" kupi BIGZ, arhitekta Libeskind preuređuje zdanje"] &#x5B;If "Soravia" is to purchase the BIGZ, architect Liebeskind will reconstruct it&#x5D;. ''[[Политика (весник)|Politika]]'' (in Serbian). p.&nbsp;14.</cite> [[Category:CS1 Serbian-language sources (sr)]]</ref> иако додале дека вклучувањето на Либескинд било „само идеја“.<ref name="marera">{{Наведени вести|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/470120/Vlasnik-Beogradanke-kupuje-i-zgradu-BIGZ-a#|title=Vlasnik "Beograđanke" kupuje i zgradu BIGZ-a|last=Daliborka Mučibabić|date=4 January 2021|work=Politika|page=15|language=sr|trans-title=Owner of "Beograđanke" buys BIGZ building too}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFDaliborka_Mučibabić2021">Daliborka Mučibabić (4 January 2021). [http://www.politika.rs/sr/clanak/470120/Vlasnik-Beogradanke-kupuje-i-zgradu-BIGZ-a# "Vlasnik "Beograđanke" kupuje i zgradu BIGZ-a"] &#x5B;Owner of "Beograđanke" buys BIGZ building too&#x5D;. ''Politika'' (in Serbian). p.&nbsp;15.</cite> [[Category:CS1 Serbian-language sources (sr)]]</ref> Наместо тоа, во јануари 2020 година, заменик-градоначалникот Горан Весиќ најавил реконструкција на зградата, која би започнала напролет,<ref name="renov">{{Наведени вести|last=Goran Vesić|date=17 January 2020|work=Politika|page=18|language=Serbian|script-title=sr: Популарна зграда БИГЗ-а, некада Државна штампарија|trans-title=Popular BIGZ building, formerly State Press House}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-script cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFGoran_Vesić2020">Goran Vesić (17 January 2020). <bdi lang="sr">Популарна зграда БИГЗ-а, некада Државна штампарија</bdi> &#x5B;Popular BIGZ building, formerly State Press House&#x5D;. ''Politika'' (in Serbian). p.&nbsp;18.</cite> [[Category:CS1 uses Serbian-language script (sr)]] [[Category:CS1 Serbian-language sources (sr)]]</ref> но ништо не било преземено. Во јануари 2021 година, „Соравија“ изјавила дека се откажува од имотот. Тие потпишале одредени преддоговори со ко-сопствениците на зградата, но на крајот се повлекоа поради „одредени спорови“. Во исто време, било објавено дека „Марера Пропертис“, по преговорите со Матиќ од средината на 2018 година, би ја купила зградата за вкупен износ од 50 милиони евра. Неформалниот културен центар би бил адаптиран во деловен простор за изнајмување. Работите биле планирани да започнат во летото 2022 година, а требало да бидат завршени за 18 месеци, или до крајот на 2023 година.<ref name="marera">{{Наведени вести|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/470120/Vlasnik-Beogradanke-kupuje-i-zgradu-BIGZ-a#|title=Vlasnik "Beograđanke" kupuje i zgradu BIGZ-a|last=Daliborka Mučibabić|date=4 January 2021|work=Politika|page=15|language=sr|trans-title=Owner of "Beograđanke" buys BIGZ building too}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFDaliborka_Mučibabić2021">Daliborka Mučibabić (4 January 2021). [http://www.politika.rs/sr/clanak/470120/Vlasnik-Beogradanke-kupuje-i-zgradu-BIGZ-a# "Vlasnik "Beograđanke" kupuje i zgradu BIGZ-a"] &#x5B;Owner of "Beograđanke" buys BIGZ building too&#x5D;. ''Politika'' (in Serbian). p.&nbsp;15.</cite> [[Category:CS1 Serbian-language sources (sr)]]</ref> Само четири месеци претходно, „Марера Пропертис“ се здобила со дел од зградата Београѓанка, уште позначаен симбол на Белград, за цена од само 860 евра/м2, што се сметало за „мизерно“ за центарот на Белград. Компанијата основала посебни компании за купување на секоја зграда одделно.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/462093/Prodata-Beogradanka|title=Prodata "Beograđanka"|last=Dejan Aleksić|date=10 September 2020|work=Politika|pages=1 & 14|language=Serbian|trans-title="Beograđanka" is sold}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://rs.n1info.com/Biznis/a637913/Beogradjanka-ima-novog-vlasnika.html|title="Beograđanka" ima novog vlasnika|last=N1 Beograd|date=9 September 2020|access-date=17 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101182730/http://rs.n1info.com/Biznis/a637913/Beogradjanka-ima-novog-vlasnika.html|archive-date=1 November 2020|publisher=N1|language=Serbian|trans-title="Beograđanka" has a new owner}}</ref> Новинарите откриле дека „Марера Пропертис“ во основа постоела само на хартија и дека зад неа стоел руски фонд со седиште на Кипар поврзан со офшор компании од [[Британски Девствени Острови|Британските Девствени Острови]], кој "перел" пари од Србија. Се покажало дека неколку сегашни и поранешни раководители на компанијата биле, директно или индиректно, поврзани со Синиша Мали, српски министер за финансии и поранешен градоначалник на Белград.<ref>{{Наведени вести|url=http://rs.n1info.com/Biznis/a638113/Beogradjanka-presla-u-ruke-jednog-gazde-nadmetanja-nije-bilo.html|title=Brkić: Očekivano da posao oko Beograđanke ostane u krugu SNS politike|last=Vanja Đurić|date=9 September 2020|access-date=17 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029002629/http://rs.n1info.com/Biznis/a638113/Beogradjanka-presla-u-ruke-jednog-gazde-nadmetanja-nije-bilo.html|archive-date=29 October 2020|publisher=N1|language=Serbian|trans-title=Brkić: it was expected that business surrounding Beograđanka will remain in the circle of SNS politics}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://rs.n1info.com/Vesti/a637981/SSP-NDMBGD-i-SDS-Beogradjanku-kupila-firma-osnovana-pre-nekoliko-dana.html|title=SSP, NDMBGD i SDS: Beograđanku kupila firma osnovana pre nekoliko dana|last=Beta|date=9 September 2020|access-date=17 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028210310/http://rs.n1info.com/Vesti/a637981/SSP-NDMBGD-i-SDS-Beogradjanku-kupila-firma-osnovana-pre-nekoliko-dana.html|archive-date=28 October 2020|publisher=N1|language=Serbian|trans-title=SSP, NDMBGD i SDS: Beograđanka purchased by the company founded few days ago|author-link=Beta News Agency}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://direktno.rs/beograd/300368/prodaja-beogradjanke-firma-marera-properties.html|title=Da li je prodaja Beograđanke povezana sa Sinišom Malim?|last=Direktno.rs|date=9 September 2020|publisher=Direktno|language=Serbian|trans-title=Is the selling of Beograđanka connected to Siniša Mali?}}</ref> Компанијата била поврзана со други контроверзни проекти во Белград и за краток временски период стекна голем број недвижности во главните зони на Белград, како што се зградата „Беко“ (К Дистрикт), зградата на поранешната кафеана „Под Липом“, зградата „Трудбеник“, зградата „Југохемија“ или Блок 18 во [[Нов Белград]]. Со оглед на начинот на работење, локалните агенти за недвижности изјавиле дека „Марера Пропертис“ не инвестира капитал, што е резултат на органскиот раст (пари од еден завршен проект се инвестираат во следниот проект).<ref name="marera">{{Наведени вести|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/470120/Vlasnik-Beogradanke-kupuje-i-zgradu-BIGZ-a#|title=Vlasnik "Beograđanke" kupuje i zgradu BIGZ-a|last=Daliborka Mučibabić|date=4 January 2021|work=Politika|page=15|language=sr|trans-title=Owner of "Beograđanke" buys BIGZ building too}}</ref><ref name="marera1">{{Наведени вести|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/473494/Marera-cisti-BIGZ#!|title="Marera" čisti BIGZ|last=Daliborka Mučibabić|date=23 February 2021|work=Politika|page=16|language=sr|trans-title="Marera" cleaning BIGZ}} [[Category:CS1 Serbian-language sources (sr)]]</ref> === Реконструкција === Марера официјално ја преземале зградата во февруари 2021 година, овој пат во партнерство со компанијата „Александар Градња“. Чистењето на зградата започнала веднаш, а на сегашните станари им биле дадени 120 дена да ги напуштат просториите. Веќе било објавено дека некои подоцнежни доградби во ентериерот, како што се новите ѕидови, ќе бидат срушени, но надворешноста на зградата мора да се зачува. Студиото „Реморкер Архитекти“ го спровел проектот за реновирање.<ref name="marera1">{{Наведени вести|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/473494/Marera-cisti-BIGZ#!|title="Marera" čisti BIGZ|last=Daliborka Mučibabić|date=23 February 2021|work=Politika|page=16|language=sr|trans-title="Marera" cleaning BIGZ}}</ref> Во август 2022 година било објавено дека фасадата ќе биде завршена до крајот на 2022 година, додека целосното реновирање ќе биде завршено до пролетта 2023 година.<ref>{{Наведени вести|last=Daliborka Mučibabić|date=3 August 2022|work=Politika|page=15|language=sr|script-title=sr: Комплетно нова фасада зграде до краја године|trans-title=Completely new façade by the end of the year}}</ref> Иако првите станари биле планирани да се вселат во јули 2023 година, рокот за завршување беше поместен до септември 2023 година.<ref>{{Наведени вести|last=Daliborka Mučibabić|date=6 May 2023|work=Politika|page=16|language=sr|script-title=sr: Извирила нова БИГЗ-ова фасада|trans-title=BIGZ's new façade peeked}}</ref> == Архитектура == Зградата е еден од најкарактеристичните архитектонски обележја на модернистичката архитектура во Србија. Зградата е монументална и доминантна, поради својот дизајн и нејзината локацијата.<ref name="renov3">{{cite news|author=Goran Vesić|date=17 January 2020|newspaper=Politika|page=18|language=Serbian|script-title=sr: Популарна зграда БИГЗ-а, некада Државна штампарија|trans-title=Popular BIGZ building, formerly State Press House}}</ref> И покрај тоа што е оштетена до 2020-тите, нејзината „робусна убавина и индустриски изглед се сè уште моќни“.<ref name="tuzna">{{cite news|author=Snežana Ristić|date=10 April 2021|newspaper=Politika-Kulturni dodatak, year LXIV, No. 52|page=4|language=sr|script-title=sr: Тужна зграда|trans-title=Sad building}}</ref> Основниот распоред е дело на украинскиот архитект Павел Крат, кој го базирал на делата на браќата Веснин и супрематистичките идеи на [[Казимир Малевич]] во врска со распоредот на белите квадрати. Потоа Брашован вклучил карактеристики на рускиот конструктивизам, [[Баухаус]] и [[Кубизам|чешкиот кубизам]].<ref>{{Наведени вести|last=Goran Vesić|date=15 January 2021|work=Politika|page=18|language=sr|script-title=sr: Бела тачка на црвеном платну (извод из књиге "Београд кроз кључаонице 100 кућа" Ненада Новака Стефановића)|trans-title=White spot on red canvas (excerpt from book "Belgrade through 100 keyholes" by Nenad Novak Stefanović}}</ref> Зградата изгледа како да е направена од четири, масивни квадратни кутии поставени хоризонтално, а една подигната вертикално. Дискретни потсетувања на стилот Баухаус се очигледни во кружното, кршливо продолжение што ги опкружува скалите на самиот врв од зградата и елегантната ограда на терасата на покривот со канделабри што изгледа како да виси кога се гледа одоздола. Самата тераса се разликува од остатокот од зградата, потсетувајќи на палуба од прекуокеански брод или пентхаус од луксузен хотел. Сите пет квадратни делови од фасадата имаат различен облик и распоред на прозорците, што делумно укажува на намената на делот. Еден од хоризонталните делови има основна форма на многу побујната фасада што Брашован ја користел по Втората светска војна на хотелот Метропол.<ref name="tuzna">{{Наведени вести|last=Snežana Ristić|date=10 April 2021|work=Politika-Kulturni dodatak, year LXIV, No. 52|page=4|language=sr|script-title=sr: Тужна зграда|trans-title=Sad building}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-script cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFSnežana_Ristić2021">Snežana Ristić (10 April 2021). <bdi lang="sr">Тужна зграда</bdi> &#x5B;Sad building&#x5D;. ''Politika-Kulturni dodatak, year LXIV, No. 52'' (in Serbian). p.&nbsp;4.</cite> [[Category:CS1 uses Serbian-language script (sr)]] [[Category:CS1 Serbian-language sources (sr)]]</ref> Зградата БИГЗ била првата градба во Белград со скелетен систем на носачи направен од армиран бетон. Зградата се потпира на армирано-бетонска плоча долга повеќе од 1 метар во дебелина, што му овозможила на Брашован голема попустливост во решавањето на комплицираната внатрешна структура на зградата. Решенијата за темелите, надворешноста и ентериерот во тоа време се сметале за многу порадикални од вообичаениот начин на градба. И покрај модерниот скелетен систем, зградата не изгледа како да „лебди“ - таа е доста масивна и цврста, а одвнатре изгледала уште поголема. Со две монументални симетрични скалишта, лифтови во метални кафези и навидум бесконечен, полуосветлен лавиринт од ходници, таа наликува на сценографии од филмот ''[[Метрополис (филм)|Метрополис]]'' на [[Фриц Ланг]] од 1927 година.<ref name="tuzna">{{Наведени вести|last=Snežana Ristić|date=10 April 2021|work=Politika-Kulturni dodatak, year LXIV, No. 52|page=4|language=sr|script-title=sr: Тужна зграда|trans-title=Sad building}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-script cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFSnežana_Ristić2021">Snežana Ristić (10 April 2021). <bdi lang="sr">Тужна зграда</bdi> &#x5B;Sad building&#x5D;. ''Politika-Kulturni dodatak, year LXIV, No. 52'' (in Serbian). p.&nbsp;4.</cite> [[Category:CS1 uses Serbian-language script (sr)]] [[Category:CS1 Serbian-language sources (sr)]]</ref> Зградата има вкупна површина од 25.000 квадратни метри, со дополнителни 10.000 квадратни метри од коридори запоставени со децении.<ref name="Politika">{{Наведени вести|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/397393/Ako-Soravija-kupi-BIGZ-arhitekta-Libeskind-preureduje-zdanje|title=Ako "Soravija" kupi BIGZ, arhitekta Libeskind preuređuje zdanje|last=Daliborka Mučibabić|date=30 January 2018|work=[[Politika]]|page=14|language=Serbian|trans-title=If "Soravia" is to purchase the BIGZ, architect Liebeskind will reconstruct it}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFDaliborka_Mučibabić2018">Daliborka Mučibabić (30 January 2018). [http://www.politika.rs/sr/clanak/397393/Ako-Soravija-kupi-BIGZ-arhitekta-Libeskind-preureduje-zdanje "Ako "Soravija" kupi BIGZ, arhitekta Libeskind preuređuje zdanje"] &#x5B;If "Soravia" is to purchase the BIGZ, architect Liebeskind will reconstruct it&#x5D;. ''[[Политика (весник)|Politika]]'' (in Serbian). p.&nbsp;14.</cite> [[Category:CS1 Serbian-language sources (sr)]]</ref> Неодамна, зградата БИГЗ е во процес на вклучување на листата за заштита и зачувување на проектот како културен споменик на модернистичката архитектура. == Наводи == {{Наводи|30em}} [[Категорија:Згради и градби во Белград]] mlp175tsrfbf1lcvov8i1vx2bgot52a 5539093 5539092 2026-04-15T07:09:47Z BosaFi 115936 5539093 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = Зграда БИГЗ | native_name = Зграда БИГЗ-а | native_name_lang = sr | logo = | logo_size = | logo_alt = | logo_caption = | image = File:D.Brašovan Zgrada BIGZ-a 2.JPG | image_size = | image_alt = <!-- or | alt = --> | image_caption = Зградата БИГЗ | pushpin_map_caption = Локација во Белград | pushpin_map_alt = | map_caption = | pushpin_mapsize = | pushpin_label = | pushpin_mark = | pushpin_relief = | alternate_names = | etymology = Скратенка од ''Beogradski izdavačko-grafički zavod'' (Белградски издавачко-графички завод) | status = Културен споменик (1992) | cancelled = | topped_out = | building_type = | architectural_style = [[Модернизам]] | classification = | address = Булевар Војвода Мишиќ 17 | location_city = [[Белград]] | location_country = Србија | altitude = | current_tenants = | namesake = | groundbreaking_date = | construction_start_date = 1936 | construction_stop_date = | est_completion = | topped_out_date = | completion_date = 1941 | opened_date = | inauguration_date = | relocated_date = | renovation_date = | closing_date = | demolished_date = | cost = | ren_cost = | client = | owner = | landlord = | affiliation = | height = {{convert|64|m|ft|abbr=on}} | architectural = | tip = | antenna_spire = | roof = | top_floor = | observatory = | diameter = | circumference = | weight = | other_dimensions = | structural_system = | material = | size = | floor_count = | floor_area = {{convert|35000|m2|sqft|-2|abbr=on}} | elevator_count = | grounds_area = | architect = | architecture_firm = | developer = | engineer = | structural_engineer = | services_engineer = | civil_engineer = | other_designers = | quantity_surveyor = | main_contractor = | awards = | designations = | known_for = | ren_architect = | ren_firm = | ren_engineer = | ren_str_engineer = | ren_serv_engineer = | ren_civ_engineer = | ren_oth_designers = | ren_qty_surveyor = | ren_contractor = | ren_awards = | number_of_rooms = | parking = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | embed = | embedded = | references = | footnotes = }} '''Зградата БИГЗ''' ({{Langx|sr|Зграда БИГЗ-а|Zgrada BIGZ-a}}) — зграда лоцирана во [[Белград]], главниот град на [[Србија]]. Дизајнирана е од Драгиша Брашован, таа е еден од најрепрезентативните архитектонски обележја на српската [[Модернизам|модерна архитектура]]. Монументална зграда, со својата позиција, волумен и естетика, доминира на влезот во јужниот дел на Белград.<ref name="renov">{{Наведени вести|last=Goran Vesić|date=17 January 2020|work=Politika|page=18|language=Serbian|script-title=sr: Популарна зграда БИГЗ-а, некада Државна штампарија|trans-title=Popular BIGZ building, formerly State Press House}}</ref> Таа била највисоката зграда во Белград 23 години, сè додека не била надмината од Кулата Ушќе 1 во 1964 година. Заштитена е од 1992 година. Во поново време претставува значајно културно, уметничко и социјално место.<ref name="Politika">{{Наведени вести|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/397393/Ako-Soravija-kupi-BIGZ-arhitekta-Libeskind-preureduje-zdanje|title=Ako "Soravija" kupi BIGZ, arhitekta Libeskind preuređuje zdanje|last=Daliborka Mučibabić|date=30 January 2018|work=[[Politika]]|page=14|language=Serbian|trans-title=If "Soravia" is to purchase the BIGZ, architect Liebeskind will reconstruct it}}</ref> == Локација == Зградата БИГЗ се наоѓа на адресата ''Булевар војводе Мишиќа'' број 17,<ref name="Politika"/> во [[Мостарска клучка|мостарската клучка]] од населбата Сењак, западно од кружната раскрсница Мостар на автопатот Белград-Ниш. Веднаш источно од зградата се наоѓа хотелот „Радисон Колекција“, „Стара Мелница Белград“, прогласен за споменик на културата во 1987 година. Преку ''булевар војводе Мишиќа'' се наоѓаат објектите на [[Белградски саем|Белградскиот саем]].<ref>{{Наведена книга|title=Beograd - plan i vodič|last=Tamara Marinković-Radošević|date=2007|publisher=Geokarta|isbn=978-86-459-0006-0|location=Belgrade}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Beograd - plan grada|date=2006|publisher=M@gic M@p|isbn=86-83501-53-1|location=Smedrevska Palanka}}</ref> == Историја == === Потекло === Првата српска печатница била основана во 1831 година. Првично се наоѓала во [[Крагуевац]], тогашниот главен град на Србија, а потоа во 1835 година била преместена во Белград. Во следните сто години неколку пати била променета адресата, но секогаш се наоѓала во населбите Косанчиќев Венац и Варош Капија. Кога градската администрација одлучила да го изгради мостот преку реката [[Сава]] во раните 1930-ти, рушењето на неколку десетици згради за создавање пристапен пат станало неизбежно, вклучувајќи ја и изградбата на печатницата.<ref name="renov2">{{cite news|author=Goran Vesić|date=17 January 2020|newspaper=Politika|page=18|language=Serbian|script-title=sr: Популарна зграда БИГЗ-а, некада Државна штампарија|trans-title=Popular BIGZ building, formerly State Press House}}</ref> Бидејќи во 1931 година се одбележувала стогодишнината од основањето на печатницата, бил објавен архитектонски конкурс за новата зграда. Зградата требало да се гради во населбата Каленичко Гумно. Министерството за образование го објавило победникот во април 1933 година, а тоа бил проект на архитектот Драгиша Брашован. Проблемот се појавил бидејќи предложената зграда била премногу масивна и робусна за стариот дел на Врачар. Градот Белград потоа одлучил да пресече неколку нови улици низ оваа област, дополнително намалувајќи ја парцелата избрана за зградата.<ref name="renov"/> Потоа Министерството одлучило да го премести проектот и да ја изгради зградата на парцелата на браќата Гоѓевац, во индустриската зона помеѓу населбата Сењак и брегот на Сава. Проектираната градба многу подобро одговарала на индустриската средина, но била потребна одредена ревизија на проектот, особено во однос на висината. Брашован патувал низ Европа за да посети разни големи печатници со цел да го усоврши својот проект и да го направи помодерен и пофункционален. Тој главно користел германски извори.<ref name="renov"/> === Градежништво === Изградбата започнала во јуни 1936 година. Зградата била завршена во мај 1940 година, но опремата не била инсталирана сè до февруари 1941 година. Тоа била првата зграда во српската архитектура која постојано имплементирала структурна рамка од армиран бетон. Зградата била масивна и робусна, за да може да смести голем број печатарски машини кои во тоа време биле многу големи. Решението за структурното оптоварување била плоча од армиран бетон со дебелина од над еден метар на која се потпирала целата зграда.<ref name="renov"/> За да го намали притисокот, Брашован ја дизајнирал зградата во облик на кирилската буква П (П), што била и обликот на печатарската машина. Печатницата требало да почне со работа на есен 1941 година, но тоа било спречено од германското бомбардирање на Белград во април, како дел од [[Априлска војна|Априлската војна]] во [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Зградата била тешко оштетена.<ref name="renov"/> === Втората светска војна === Во 1943 година, како дел од стратешката бомбардирачка кампања во рамките на нафтената кампања против нацистичка Германија, САД започнале масовно бомбардирање на нафтените полиња и рафинериите во Романија, познато како операција „Плимен бран“. По враќањето, бидејќи Белград била важна стратешка точка, бомбардерите ги фрлиле своите неискористени бомби врз градот. Германските окупаторски сили ископале неколку базени низ градот за да складираат вода за гаснење на пожарите. Еден од таквите базени бил изграден веднаш до зградата. Со текот на времето, граѓаните ги користеле базените за пливање, без да бидат спречени од Германските окупатори. Базените конечно биле повторно наполнети до 1950 година.<ref>{{Наведени вести|last=Goran Vesić|date=5 July 2019|work=Politika|page=14|language=Serbian|script-title=sr: Историја градског јавног купања дуга 115 година|trans-title=115 years long history of public swimming}}</ref> === Повоена === [[Податотека:D.Brašovan_Zgrada_BIGZ-a_1.JPG|мини|250x250пкс|Зграда БИГЗ]] Иако сè уште не била поправена, печатењето започнало во зачуваните делови од зградата во 1944 година, по ослободувањето од нацистите. Зградата била реконструирана, а Државната печатница била преименувана во „Југоштампа“ во 1946 година. Во 1955 година се споила со три други издавачки куќи („Југославија“, „Омладина“ и „Рад“) во „Београдски графички завод“, кој, пак, бил преименуван во „Београдски графичко-издавачки завод“ (со акроним БИГЗ) во 1970 година.<ref name="renov"/> По завршетокот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], во зградата е основана и сместена Издавачката и графичка институција во Белград (''Београдски издавчко-графички завод'', скратено БИГЗ), па оттука зградата подоцна е именувана по неа. Во тоа време, таа била најголемата печатница на [[Балкански Полуостров|Балканот]], печатејќи претежно џебни книги во огромен број.<ref name="Politika"/> Од крајот на 1940-тите до 1980-тите, компанијата имала повеќе од 3.000 вработени. По [[Распад на СФРЈ|социјалната и економската криза од почетокот на 1990-тите]], недостатокот на средства ја оставил зградата претежно неискористена и запуштена. До почетокот на милениумот, полека почнала да биде изнајмена од неколку мали бизниси. Неговиот модернистички индустриски дизајн, големите простории и ходници, нејзината изолација и релативната оддалеченост од станбените згради во голема мера привлекле многу млади уметници, дизајнери, архитекти, музичари и диџеи. Прогласена е за споменик на културата и ставен под државна заштита во 1992 година.<ref name="Politika"/> === 21 век === Од 2018 година, во нејзините простории моментално се наоѓаат [[Печатење|печатници]], магацини, музички и уметнички студија, ноќни клубови, училиште за [[капуера]], радио станици, културен центар, циркус итн. Меѓу неговите попознати станари е Чекаоница БИГЗ, џез клуб. Бидејќи содржи таква културна, социјална и уметничка разновидност и богатство, некако неофицијално станала центар на уметничкиот живот во Белград.<ref name="Politika"/> Зградата на БИГЗ е многу значајно место за Новата српска сцена. Многу бендови настапувале во зградата, како што се: Vizelj, The Schtrebers, DžDž, Metak Za Zlikovca, Stuttgart Online, Autopark, Petrol, Repetitor, Sinestezija, Tobija, The Branka, Damjan od Resnika, Bolesna Štenad, Brigand, Figlio Di Puttana, Vox Populi, Dažd, [[S.A.R.S.|SARS]], Very Heavy Sars, Pozdravi Kevu, White City Massive и многу други. Музичарите од зградата на БИГЗ основале организација наречена „Manekeni bigza“ (модели на БИГЗ) и организираат неколку фестивали како „Фестивалито“ и „Бигз на Поветарцу“ (БИГЗ на ветер).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.manekenibigza.org/bigz/|title=Manekeni BIGZ-a - Manifest|last=SS Sinister|date=2011|work=Manekeni BIGZ-a|language=sr|trans-title=Photo models of BIGZ - Manifesto|archive-url=https://web.archive.org/web/20110424100124/http://www.manekenibigza.org/bigz/|archive-date=24 April 2011}}</ref> === Приватизација === Компанијата БИГЗ бил мнозински сопственик на зградата до 2007 година, кога бизнисменот Петар Матиќ, сопственик на MPC, го купил БИГЗ од државата за 310 милиони динари, или 3,87 милиони евра по тековните цени. Исто така, постојат и други сопственици, во сооднос 80:20 во корист на Матиќ.<ref name="Politika"/> Канадската компанија „Типин Корпорејшн“, специјализирана за купување и реновирање на стари објекти во централна и источна Европа, била заинтересирана за купување на зградата БИГЗ. Тие планирале да ја вратат фасадата во нејзиниот полн сјај, додека ентериерот би бил адаптиран во модернизиран простор за уметници и музичари. На крајот, тие не успеале да постигнат договор со Матиќ во врска со цената.<ref name="Politika"/> Во 2015 година, тие му понудиле на Матиќ да купат 80% од неговиот удел, но тој одбил. „Типин Корпорејшн“ понудила вкупно 30 милиони евра за купување и инвестиции.<ref name="marera">{{Наведени вести|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/470120/Vlasnik-Beogradanke-kupuje-i-zgradu-BIGZ-a#|title=Vlasnik "Beograđanke" kupuje i zgradu BIGZ-a|last=Daliborka Mučibabić|date=4 January 2021|work=Politika|page=15|language=sr|trans-title=Owner of "Beograđanke" buys BIGZ building too}} [[Category:CS1 Serbian-language sources (sr)]]</ref> Австриската компанија „Соравија“ ги адаптирала соседните урнатини на Старата воденица во модерен хотел „Радисон Колекција“, градејќи три дополнителни стаклени кули (две за хотелот, една за изнајмување) веднаш до зградата БИГЗ. Хотелот бил отворен во декември 2014 година, а од 2015 година „Соравија“ е во преговори со Матиќ и малцинските сопственици за купување и на зградата БИГЗ. Во јануари 2018 година, градоначалникот на Белград, [[Синиша Мали|Синиша Мали,]] објавил дека „Соравија“ ќе ја купи зградата и дека реконструкцијата ќе му биде доверена на архитектот Даниел Либескинд. Австриската компанија изјавила дека купопродажбата може да се заврши во февруари и дека планираат да ја адаптираат зградата во станови, галерии, ресторани, деловен и уметнички простор,<ref name="Politika"/> иако додале дека вклучувањето на Либескинд било „само идеја“.<ref name="marera"/> Наместо тоа, во јануари 2020 година, заменик-градоначалникот Горан Весиќ најавил реконструкција на зградата, која би започнала напролет,<ref name="renov"/> но ништо не било преземено. Во јануари 2021 година, „Соравија“ изјавила дека се откажува од имотот. Тие потпишале одредени преддоговори со ко-сопствениците на зградата, но на крајот се повлекоа поради „одредени спорови“. Во исто време, било објавено дека „Марера Пропертис“, по преговорите со Матиќ од средината на 2018 година, би ја купила зградата за вкупен износ од 50 милиони евра. Неформалниот културен центар би бил адаптиран во деловен простор за изнајмување. Работите биле планирани да започнат во летото 2022 година, а требало да бидат завршени за 18 месеци, или до крајот на 2023 година.<ref name="marera"/> Само четири месеци претходно, „Марера Пропертис“ се здобила со дел од зградата Београѓанка, уште позначаен симбол на Белград, за цена од само 860 евра/м2, што се сметало за „мизерно“ за центарот на Белград. Компанијата основала посебни компании за купување на секоја зграда одделно.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/462093/Prodata-Beogradanka|title=Prodata "Beograđanka"|last=Dejan Aleksić|date=10 September 2020|work=Politika|pages=1 & 14|language=Serbian|trans-title="Beograđanka" is sold}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://rs.n1info.com/Biznis/a637913/Beogradjanka-ima-novog-vlasnika.html|title="Beograđanka" ima novog vlasnika|last=N1 Beograd|date=9 September 2020|access-date=17 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101182730/http://rs.n1info.com/Biznis/a637913/Beogradjanka-ima-novog-vlasnika.html|archive-date=1 November 2020|publisher=N1|language=Serbian|trans-title="Beograđanka" has a new owner}}</ref> Новинарите откриле дека „Марера Пропертис“ во основа постоела само на хартија и дека зад неа стоел руски фонд со седиште на Кипар поврзан со офшор компании од [[Британски Девствени Острови|Британските Девствени Острови]], кој "перел" пари од Србија. Се покажало дека неколку сегашни и поранешни раководители на компанијата биле, директно или индиректно, поврзани со Синиша Мали, српски министер за финансии и поранешен градоначалник на Белград.<ref>{{Наведени вести|url=http://rs.n1info.com/Biznis/a638113/Beogradjanka-presla-u-ruke-jednog-gazde-nadmetanja-nije-bilo.html|title=Brkić: Očekivano da posao oko Beograđanke ostane u krugu SNS politike|last=Vanja Đurić|date=9 September 2020|access-date=17 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029002629/http://rs.n1info.com/Biznis/a638113/Beogradjanka-presla-u-ruke-jednog-gazde-nadmetanja-nije-bilo.html|archive-date=29 October 2020|publisher=N1|language=Serbian|trans-title=Brkić: it was expected that business surrounding Beograđanka will remain in the circle of SNS politics}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://rs.n1info.com/Vesti/a637981/SSP-NDMBGD-i-SDS-Beogradjanku-kupila-firma-osnovana-pre-nekoliko-dana.html|title=SSP, NDMBGD i SDS: Beograđanku kupila firma osnovana pre nekoliko dana|last=Beta|date=9 September 2020|access-date=17 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028210310/http://rs.n1info.com/Vesti/a637981/SSP-NDMBGD-i-SDS-Beogradjanku-kupila-firma-osnovana-pre-nekoliko-dana.html|archive-date=28 October 2020|publisher=N1|language=Serbian|trans-title=SSP, NDMBGD i SDS: Beograđanka purchased by the company founded few days ago|author-link=Beta News Agency}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://direktno.rs/beograd/300368/prodaja-beogradjanke-firma-marera-properties.html|title=Da li je prodaja Beograđanke povezana sa Sinišom Malim?|last=Direktno.rs|date=9 September 2020|publisher=Direktno|language=Serbian|trans-title=Is the selling of Beograđanka connected to Siniša Mali?}}</ref> Компанијата била поврзана со други контроверзни проекти во Белград и за краток временски период стекна голем број недвижности во главните зони на Белград, како што се зградата „Беко“ (К Дистрикт), зградата на поранешната кафеана „Под Липом“, зградата „Трудбеник“, зградата „Југохемија“ или Блок 18 во [[Нов Белград]]. Со оглед на начинот на работење, локалните агенти за недвижности изјавиле дека „Марера Пропертис“ не инвестира капитал, што е резултат на органскиот раст (пари од еден завршен проект се инвестираат во следниот проект).<ref name="marera"/> === Реконструкција === Марера официјално ја преземале зградата во февруари 2021 година, овој пат во партнерство со компанијата „Александар Градња“. Чистењето на зградата започнала веднаш, а на сегашните станари им биле дадени 120 дена да ги напуштат просториите. Веќе било објавено дека некои подоцнежни доградби во ентериерот, како што се новите ѕидови, ќе бидат срушени, но надворешноста на зградата мора да се зачува. Студиото „Реморкер Архитекти“ го спровел проектот за реновирање. Иако првите станари биле планирани да се вселат во јули 2023 година, рокот за завршување беше поместен до септември 2023 година.<ref>{{Наведени вести|last=Daliborka Mučibabić|date=6 May 2023|work=Politika|page=16|language=sr|script-title=sr: Извирила нова БИГЗ-ова фасада|trans-title=BIGZ's new façade peeked}}</ref> == Архитектура == Зградата е еден од најкарактеристичните архитектонски обележја на модернистичката архитектура во Србија. Зградата е монументална и доминантна, поради својот дизајн и нејзината локацијата.<ref name="renov3">{{cite news|author=Goran Vesić|date=17 January 2020|newspaper=Politika|page=18|language=Serbian|script-title=sr: Популарна зграда БИГЗ-а, некада Државна штампарија|trans-title=Popular BIGZ building, formerly State Press House}}</ref> И покрај тоа што е оштетена до 2020-тите, нејзината „робусна убавина и индустриски изглед се сè уште моќни“.<ref name="tuzna">{{cite news|author=Snežana Ristić|date=10 April 2021|newspaper=Politika-Kulturni dodatak, year LXIV, No. 52|page=4|language=sr|script-title=sr: Тужна зграда|trans-title=Sad building}}</ref> Основниот распоред е дело на украинскиот архитект Павел Крат, кој го базирал на делата на браќата Веснин и супрематистичките идеи на [[Казимир Малевич]] во врска со распоредот на белите квадрати. Потоа Брашован вклучил карактеристики на рускиот конструктивизам, [[Баухаус]] и [[Кубизам|чешкиот кубизам]].<ref>{{Наведени вести|last=Goran Vesić|date=15 January 2021|work=Politika|page=18|language=sr|script-title=sr: Бела тачка на црвеном платну (извод из књиге "Београд кроз кључаонице 100 кућа" Ненада Новака Стефановића)|trans-title=White spot on red canvas (excerpt from book "Belgrade through 100 keyholes" by Nenad Novak Stefanović}}</ref> Зградата изгледа како да е направена од четири, масивни квадратни кутии поставени хоризонтално, а една подигната вертикално. Дискретни потсетувања на стилот Баухаус се очигледни во кружното, кршливо продолжение што ги опкружува скалите на самиот врв од зградата и елегантната ограда на терасата на покривот со канделабри што изгледа како да виси кога се гледа одоздола. Самата тераса се разликува од остатокот од зградата, потсетувајќи на палуба од прекуокеански брод или пентхаус од луксузен хотел. Сите пет квадратни делови од фасадата имаат различен облик и распоред на прозорците, што делумно укажува на намената на делот. Еден од хоризонталните делови има основна форма на многу побујната фасада што Брашован ја користел по Втората светска војна на хотелот Метропол.<ref name="tuzna"/> Зградата БИГЗ била првата градба во Белград со скелетен систем на носачи направен од армиран бетон. Зградата се потпира на армирано-бетонска плоча долга повеќе од 1 метар во дебелина, што му овозможила на Брашован голема попустливост во решавањето на комплицираната внатрешна структура на зградата. Решенијата за темелите, надворешноста и ентериерот во тоа време се сметале за многу порадикални од вообичаениот начин на градба. И покрај модерниот скелетен систем, зградата не изгледа како да „лебди“ - таа е доста масивна и цврста, а одвнатре изгледала уште поголема. Со две монументални симетрични скалишта, лифтови во метални кафези и навидум бесконечен, полуосветлен лавиринт од ходници, таа наликува на сценографии од филмот ''[[Метрополис (филм)|Метрополис]]'' на [[Фриц Ланг]] од 1927 година.<ref name="tuzna"/> Зградата има вкупна површина од 25.000 квадратни метри, со дополнителни 10.000 квадратни метри од коридори запоставени со децении.<ref name="Politika"/> Неодамна, зградата БИГЗ е во процес на вклучување на листата за заштита и зачувување на проектот како културен споменик на модернистичката архитектура. == Наводи == {{Наводи|30em}} [[Категорија:Згради и градби во Белград]] apfxj0x7g05ee0gphw40gpwk3rtz844 0 1391111 5538906 5536616 2026-04-14T15:07:45Z Jtasevski123 69538 Jtasevski123 ја премести страницата [[Трамваи во Дубровник]] на [[Трамвајски превоз во Дубровник]] 5536616 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Јавен превоз|box_width=230px|name=Трамваj во Дубровник|image=ETH Bildarchiv SIK 03-038653 Dubrovnik tramway.tif|imagesize=|image2=|imagesize2=|caption=Трамвајот во Дубровник во 1968 година|locale=[[Дубровник]], [[Хрватска]]|transit_type=[[Трамвај]]|lines=|stations=|ridership=|began_operation=22 декември 1910|ended_operation=20 март 1970|owner=|operator=|marks=|vehicles=|system_length=|track_gauge={{Track gauge|760mm|allk=on}}<ref>{{cite web |url=http://tehnicki-muzej.hr/hr/odjeli/promet,7.html?item=95 | url-status=usurped | archive-url = https://web.archive.org/web/20180122103750/http://tehnicki-muzej.hr/hr/odjeli/promet,7.html?item=95 | archive-date = 22 January 2018 |title=Dubrovački tramvaj |author=<!--Not stated--> |date=2014-04-16 |publisher=[[Nikola Tesla Technical Museum]] |language=hr |access-date=2017-03-28 |quote=Širina kolosijeka po kojoj se tramvaj kretao u Dubrovniku iznosila je 760 mm (uskotračni kolosijek).}}</ref>|minimum_radius_of_curvature=|average_speed=|top_speed=|map=[[File:Plan Straßenbahn Dubrovnik.png|thumb|center|300px|Formal map of the Dubrovnik tram network]]|map_state=show}} '''Трамваите во Дубровник''' претставувале вид јавен транзитен систем што функционирал во [[Хрватска|хрватскиот]] град [[Дубровник]] од 1910 до 1970 година. Сообраќал на релацијата Пиле - Груж (која не била составен дел од Дубровник во времето кога бил пуштен во употреба) како и Пиле - Лапад, која подоцна била изградена во 1928 година. == Историја == [[Податотека:Dubrovnik_Tram-10_Veza-Lapad_Pile_1952.jpg|лево|мини|Трамвај бр. 10 кај Пиле во 1952 година]] Со изградбата на [[теснолиниската железница]] [[Брод – Босански Брод – Добој – Сараево]] и [[Сараево – Метковиќ (Плоче)]] , како и на [[железницата Габела – Зеленика]] (со крак до Дубровник), градот Дубровник добил значење во тогашното Австроунгарско Царство. Изградбата на железницата ја инспирирала и идејата за поврзување на Груж и Пиле, а со оглед на тоа што Груж во тоа време бил пристаниште, но и предградие на градот. Првиот предуслов за реализација на оваа идеја била изградбата и почетокот на работата на електраната во Дубровник на 1 јуни 1901 година, а во 1905 година бил формиран Комитетот за изградба на електричен трамвај. Изградбата била завршена (за тоа време) во рекордно време од 48 работни дена. Ширината била 760 мм. Пет моторни возила (броени од 1 до 5), три затворени приколки (броени од 21, 22 и 23), куќиште за тркала и сет тркала беа купени од компанијата „Grazer Wagonen und Maschinenfabrik“ во Грац.<ref name="100 godina dubrovačkog tramvaja" /> Договорот меѓу Општината и Дубровничка електрична железница го потпишаа во име на Општината д-р Иво Дегиули и д-р Мато Грациќ, а во име на ДЕЖ претставниците Луко Бона и Мато Шариќ. Договорот беше одобрен од Општинскиот совет на 16 март 1913 година, а документот беше заверен од Далматинскиот регионален комитет во Задар на 1 август 1913 година. Првиот [[трамвај]] започнал со работа на 22 декември 1910 година со две линии од кои првата помеѓу градските порти кај (Пиле) и блиското пристаниште Груж и се проширил во текот на својот век со продолжување на оригиналната линија до [[Железничка станица|железничката станица]] во Дубровник и втора линија до Лапад. === Несреќа во 1970 година и конечно затворање === Во сабота во раните утрински часови околу 9 часот наутро на 7 март 1970 година, се случила една од најсериозните сообраќајни несреќи со дубровничкиот трамвај што се случиле во последните 60 години откако ова превозно средство се појавило на нашите градски улици. Трамвајот број 5, кој сообраќаел на релацијата Пиле - Лапад, со голема брзина се спуштил по улицата Маршал Тито до последната трамвајска станица, каде што скокнал од шините и летнал на 27м од едната на другата страна на патот со што ја урнал оградата и се урнал од висина од 4 метри во градскиот парк директно на влезот низ ѕидините во стариот дел на градот. Во несреќата едно лице загинало, додека други биле тешко повредени. Советот за национална одбрана и Советот за урбанистичко планирање и комунални работи на Општинското собрание на Дубровник донело резолуција за укинување на трамвајскиот сообраќај во Дубровник, која била донесена во 1910 година. Заклучокот на двата совети почнал да се спроведува со прекинување на трамвајскиот сообраќај и подигнување на трамвајските пруги на трасата од Бониново до Пиле. На 20 април во 12 часот, трамвајскиот сообраќај бил официјално прекинат. Точно во 12 часот напладне, сите трамвајски вагони им биле наредени на станицата Лапад, а оттаму, во придружба на граѓаните и сите активни и пензионирани вработени во компанијата тргнале на нивното последно кратко возење до депото. Последниот целосен ден на трамвајска услуга бил во петок, 20 март 1970 година, а веќе следното утро, на 21 март, на сите им биле дадени бесплатни возења како последно збогување со старите трамвајски вагони, од кои неколку биле оригиналите од 1910 година. Големи толпи, претежно локални жители, ја искористија својата последна шанса да се возат со трамваите кои вршеле посебна линија помеѓу Лапад и железничката станица во Груз. Напладне се формирала разгранета поворка од 9 преостанати возила на системот, кои едно по едно влегле во депото за последен пат, кое ги затворило своите порти без церемонија во 12:30 часот. Тоа бил крајот на трамваите во Дубровник.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.inet.hr/~dfejzagi/kraj.htm|title=Rastanak S Tramvajem|work=Inet.hr|accessdate=27 July 2025}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lostindubrovnik.com/the-dubrovnik-tram/|title=The Dubrovnik tram|work=Lost in Dubrovnik|accessdate=27 July 2025}}</ref> Патниот транспорт во градот сега се одвива исклучиво со [[Автобус|автобуси]]. Трамваите превезле околу 100 милиони патници во текот на нивното шест децениско постоење. == Галерија == <gallery> Податотека:Dubrovnik_tram_1.jpg|алт=Restored Dubrovnik tram on display at the Zagreb Technical Museum| Реставрираниот трамвај во Дубровник изложен во Техничкиот музеј во Загреб Податотека:ETH_Bildarchiv_SIK_03-039103_Dubrovnik_tramway.tif|алт=Dubrovnik tram in 1968| Трамвајот во Дубровник во 1968 година Податотека:ETH_Bildarchiv_SIK_03-039104_Dubrovnik_tramway.tif|алт=Dubrovnik tram in operation| Трамвајот во Дубровник е во функција Податотека:Dubrovnik_pile_tram_postcard.jpg|алт=Tram at the beginning of its service, 1910| Трамвај на почетокот на својата услуга, 1910 година </gallery> == Видете исто така == * Список на градски трамвајски системи во Хрватска == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20050209123556/http://www.dubrovacki-tramvaj.com/ Дубровнички трамвај] {{Trams in Croatia}} [[Категорија:Статии со извори на хрватски (hr)]] [[Категорија:Историја на Дубровник]] 1b8vhdn4o9u3475u8uy2vr3qulwoxbt 5538914 5538906 2026-04-14T15:28:17Z Jtasevski123 69538 5538914 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Јавен превоз|box_width=230px|name=Трамваj во Дубровник|image=ETH Bildarchiv SIK 03-038653 Dubrovnik tramway.tif|imagesize=|image2=|imagesize2=|caption=Трамвајот во Дубровник во 1968 година|locale=[[Дубровник]], [[Хрватска]]|transit_type=[[Трамвај]]|lines=|stations=|ridership=|began_operation=22 декември 1910|ended_operation=20 март 1970|owner=|operator=|marks=|vehicles=|system_length=|track_gauge=|minimum_radius_of_curvature=|average_speed=|top_speed=|map=|map_state=}}'''Трамвајскиот превоз во Дубровник''' претставувал вид јавен транзитен систем што функционирал во [[Хрватска|хрватскиот]] град [[Дубровник]] од 1910 до 1970 година. Сообраќајната релација Пиле - Груж (која не била составен дел од Дубровник во времето кога бил пуштен во употреба) како и Пиле - Лапад, која подоцна била изградена во 1928 година. == Историја == [[Податотека:Dubrovnik_Tram-10_Veza-Lapad_Pile_1952.jpg|лево|мини|Трамвај бр. 10 кај Пиле во 1952 година]] Со изградбата на [[Теснолиниска железница|теснолиниската железница]] Брод – Босански Брод – Добој – Сараево и Сараево – Метковиќ (Плоче), како и на железницата Габела – Зеленика (со крак до Дубровник), градот Дубровник добил значење во тогашното Австроунгарско Царство. Изградбата на железницата ја инспирирала и идејата за поврзување на Груж и Пиле, а со оглед на тоа што Груж во тоа време бил пристаниште, но и предградие на градот. Првиот предуслов за реализација на оваа идеја била изградбата и почетокот на работата на електраната во Дубровник на 1 јуни 1901 година, а во 1905 година бил формиран Комитетот за изградба на електричен трамвај. Изградбата била завршена (за тоа време) во рекордно време од 48 работни дена. Ширината била 760 мм. Пет моторни возила (броени од 1 до 5), три затворени приколки (броени од 21, 22 и 23), куќиште за тркала и сет тркала биле купени од компанијата „Grazer Wagonen und Maschinenfabrik“ во Грац.<ref name="100 godina dubrovačkog tramvaja" /> Договорот меѓу Општината и Дубровничка електрична железница го потпишал во име на Општината д-р Иво Дегиули и д-р Мато Грациќ, а во име на ДЕЖ претставниците Луко Бона и Мато Шариќ. Договорот бил одобрен од Општинскиот совет на 16 март 1913 година, а документот бил заверен од Далматинскиот регионален комитет во Задар на 1 август 1913 година. Првиот [[трамвај]] започнал со работа на 22 декември 1910 година со две линии од кои првата помеѓу градските порти кај (Пиле) и блиското пристаниште Груж и се проширил во текот на својот век со продолжување на оригиналната линија до [[Железничка станица|железничката станица]] во Дубровник и втора линија до Лапад. === Несреќа во 1970 година и конечно затворање === Во сабота во раните утрински часови околу 9 часот наутро на 7 март 1970 година, се случила една од најсериозните сообраќајни несреќи со дубровничкиот трамвај што се случиле во последните 60 години откако ова превозно средство се појавило на хрватските градски улици. Трамвајот број 5, кој возел на релацијата Пиле - Лапад, со голема брзина се спуштил по улицата Маршал Тито до последната трамвајска станица, каде што скокнал од шините и летнал на 27м од едната на другата страна на патот со што ја урнал оградата и се урнал од висина од 4 метри во градскиот парк директно на влезот низ ѕидините во стариот дел на градот. Во несреќата едно лице загинало, додека други биле тешко повредени. Советот за национална одбрана и Советот за урбанистичко планирање и комунални работи на Општинското собрание на Дубровник донело резолуција за укинување на трамвајскиот сообраќај во Дубровник, која била донесена во 1910 година. Заклучокот на двата совети почнал да се спроведува со прекинување на трамвајскиот сообраќај и подигнување на трамвајските пруги на трасата од Бониново до Пиле. На 20 април во 12 часот, трамвајскиот сообраќај бил официјално прекинат. Точно во 12 часот напладне, сите трамвајски вагони им биле наредени на станицата Лапад, а оттаму, во придружба на граѓаните и сите активни и пензионирани вработени во компанијата тргнале на нивното последно кратко возење до депото. Последниот целосен ден на трамвајска услуга бил во петок, 20 март 1970 година, а веќе следното утро, на 21 март, на сите им биле дадени бесплатни возења како последно збогување со старите трамвајски вагони, од кои неколку биле оригиналите од 1910 година. Големи толпи, претежно локални жители, ја искористија својата последна шанса да се возат со трамваите кои вршеле посебна линија помеѓу Лапад и железничката станица во Груз. Напладне се формирала разгранета поворка од 9 преостанати возила на системот, кои едно по едно влегле во депото за последен пат, кое ги затворило своите порти без церемонија во 12:30 часот. Тоа бил крајот на трамваите во Дубровник.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.inet.hr/~dfejzagi/kraj.htm|title=Rastanak S Tramvajem|work=Inet.hr|accessdate=27 July 2025}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lostindubrovnik.com/the-dubrovnik-tram/|title=The Dubrovnik tram|work=Lost in Dubrovnik|accessdate=27 July 2025}}</ref> Патниот транспорт во градот сега се одвива исклучиво со [[Автобус|автобуси]]. Трамваите превезле околу 100 милиони патници во текот на нивното шест децениско постоење. == Галерија == <gallery> Податотека:Dubrovnik_tram_1.jpg|алт=Restored Dubrovnik tram on display at the Zagreb Technical Museum| Реставрираниот трамвај во Дубровник изложен во Загбрескиот технички музеј Податотека:ETH_Bildarchiv_SIK_03-039103_Dubrovnik_tramway.tif|алт=Dubrovnik tram in 1968| Трамвајот во Дубровник во 1968 година Податотека:ETH_Bildarchiv_SIK_03-039104_Dubrovnik_tramway.tif|алт=Dubrovnik tram in operation| Трамвајот во Дубровник додека бил во функција Податотека:Dubrovnik_pile_tram_postcard.jpg|алт=Tram at the beginning of its service, 1910| Трамвај на почетокот на својата услуга, 1910 година </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20050209123556/http://www.dubrovacki-tramvaj.com/ Дубровнички трамвај] [[Категорија:Статии со извори на хрватски (hr)]] [[Категорија:Историја на Хрватска]] [[Категорија:Трамвајски сообраќај во Хрватска]] t10pg8e20wr7lwi4nf69uifgxi9y2hd 5538915 5538914 2026-04-14T15:29:07Z Jtasevski123 69538 5538915 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Јавен превоз|box_width=230px|name=Трамваj во Дубровник|image=ETH Bildarchiv SIK 03-038653 Dubrovnik tramway.tif|imagesize=|image2=|imagesize2=|caption=Трамвајот во Дубровник во 1968 година|locale=[[Дубровник]], [[Хрватска]]|transit_type=[[Трамвај]]|lines=|stations=|ridership=|began_operation=22 декември 1910|ended_operation=20 март 1970|owner=|operator=|marks=|vehicles=|system_length=|track_gauge=|minimum_radius_of_curvature=|average_speed=|top_speed=|map=|map_state=}}'''Трамвајскиот превоз во Дубровник''' претставувал вид јавен транзитен систем што функционирал во [[Хрватска|хрватскиот]] град [[Дубровник]] од 1910 до 1970 година. Сообраќајната релација Пиле - Груж (која не била составен дел од Дубровник во времето кога бил пуштен во употреба) како и Пиле - Лапад, која подоцна била изградена во 1928 година. == Историја == [[Податотека:Dubrovnik_Tram-10_Veza-Lapad_Pile_1952.jpg|лево|мини|Трамвај бр. 10 кај Пиле во 1952 година]] Со изградбата на [[Теснолиниска железница|теснолиниската железница]] Брод – Босански Брод – Добој – Сараево и Сараево – Метковиќ (Плоче), како и на железницата Габела – Зеленика (со крак до Дубровник), градот Дубровник добил значење во тогашното Австроунгарско Царство. Изградбата на железницата ја инспирирала и идејата за поврзување на Груж и Пиле, а со оглед на тоа што Груж во тоа време бил пристаниште, но и предградие на градот. Првиот предуслов за реализација на оваа идеја била изградбата и почетокот на работата на електраната во Дубровник на 1 јуни 1901 година, а во 1905 година бил формиран Комитетот за изградба на електричен трамвај. Изградбата била завршена (за тоа време) во рекордно време од 48 работни дена. Ширината била 760 мм. Пет моторни возила (броени од 1 до 5), три затворени приколки (броени од 21, 22 и 23), куќиште за тркала и сет тркала биле купени од компанијата „Grazer Wagonen und Maschinenfabrik“ во Грац.<ref name="100 godina dubrovačkog tramvaja"> Dobrodošli u Dubrovnik, zima 2010./11., ''100 godina dubrovačkog tramvaja'', TZ grada Dubrovnika, 2009., ISSN 1334-160X, str. 17.</ref> Договорот меѓу Општината и Дубровничка електрична железница го потпишал во име на Општината д-р Иво Дегиули и д-р Мато Грациќ, а во име на ДЕЖ претставниците Луко Бона и Мато Шариќ. Договорот бил одобрен од Општинскиот совет на 16 март 1913 година, а документот бил заверен од Далматинскиот регионален комитет во Задар на 1 август 1913 година. Првиот [[трамвај]] започнал со работа на 22 декември 1910 година со две линии од кои првата помеѓу градските порти кај (Пиле) и блиското пристаниште Груж и се проширил во текот на својот век со продолжување на оригиналната линија до [[Железничка станица|железничката станица]] во Дубровник и втора линија до Лапад. === Несреќа во 1970 година и конечно затворање === Во сабота во раните утрински часови околу 9 часот наутро на 7 март 1970 година, се случила една од најсериозните сообраќајни несреќи со дубровничкиот трамвај што се случиле во последните 60 години откако ова превозно средство се појавило на хрватските градски улици. Трамвајот број 5, кој возел на релацијата Пиле - Лапад, со голема брзина се спуштил по улицата Маршал Тито до последната трамвајска станица, каде што скокнал од шините и летнал на 27м од едната на другата страна на патот со што ја урнал оградата и се урнал од висина од 4 метри во градскиот парк директно на влезот низ ѕидините во стариот дел на градот. Во несреќата едно лице загинало, додека други биле тешко повредени. Советот за национална одбрана и Советот за урбанистичко планирање и комунални работи на Општинското собрание на Дубровник донело резолуција за укинување на трамвајскиот сообраќај во Дубровник, која била донесена во 1910 година. Заклучокот на двата совети почнал да се спроведува со прекинување на трамвајскиот сообраќај и подигнување на трамвајските пруги на трасата од Бониново до Пиле. На 20 април во 12 часот, трамвајскиот сообраќај бил официјално прекинат. Точно во 12 часот напладне, сите трамвајски вагони им биле наредени на станицата Лапад, а оттаму, во придружба на граѓаните и сите активни и пензионирани вработени во компанијата тргнале на нивното последно кратко возење до депото. Последниот целосен ден на трамвајска услуга бил во петок, 20 март 1970 година, а веќе следното утро, на 21 март, на сите им биле дадени бесплатни возења како последно збогување со старите трамвајски вагони, од кои неколку биле оригиналите од 1910 година. Големи толпи, претежно локални жители, ја искористија својата последна шанса да се возат со трамваите кои вршеле посебна линија помеѓу Лапад и железничката станица во Груз. Напладне се формирала разгранета поворка од 9 преостанати возила на системот, кои едно по едно влегле во депото за последен пат, кое ги затворило своите порти без церемонија во 12:30 часот. Тоа бил крајот на трамваите во Дубровник.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.inet.hr/~dfejzagi/kraj.htm|title=Rastanak S Tramvajem|work=Inet.hr|accessdate=27 July 2025}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lostindubrovnik.com/the-dubrovnik-tram/|title=The Dubrovnik tram|work=Lost in Dubrovnik|accessdate=27 July 2025}}</ref> Патниот транспорт во градот сега се одвива исклучиво со [[Автобус|автобуси]]. Трамваите превезле околу 100 милиони патници во текот на нивното шест децениско постоење. == Галерија == <gallery> Податотека:Dubrovnik_tram_1.jpg|алт=Restored Dubrovnik tram on display at the Zagreb Technical Museum| Реставрираниот трамвај во Дубровник изложен во Загбрескиот технички музеј Податотека:ETH_Bildarchiv_SIK_03-039103_Dubrovnik_tramway.tif|алт=Dubrovnik tram in 1968| Трамвајот во Дубровник во 1968 година Податотека:ETH_Bildarchiv_SIK_03-039104_Dubrovnik_tramway.tif|алт=Dubrovnik tram in operation| Трамвајот во Дубровник додека бил во функција Податотека:Dubrovnik_pile_tram_postcard.jpg|алт=Tram at the beginning of its service, 1910| Трамвај на почетокот на својата услуга, 1910 година </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20050209123556/http://www.dubrovacki-tramvaj.com/ Дубровнички трамвај] [[Категорија:Статии со извори на хрватски (hr)]] [[Категорија:Историја на Хрватска]] [[Категорија:Трамвајски сообраќај во Хрватска]] i4vyxklpyt68x8yil1jgujbab3n3m6n 0 1391113 5538899 5536622 2026-04-14T14:41:10Z Jtasevski123 69538 Jtasevski123 ја премести страницата [[Откривање на споменикот на Гундулиќ]] на [[Откривање на Гундулиќевиот споменик]] 5536622 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Fran_Gundulic2.JPG|мини|Официјално откривање на споменикот на Иван Гундулиќ 1893 година]] '''Откривањето на споменикот [[Иван Гундулиќ|на Гундулиќ]]''' во [[Дубровник]] на 20 мај 1893 година бил симболичен настан во политичката историја на Дубровник, бидејќи ги изнел на површина пошироките тензии меѓу двете политички страни на градот, [[Хрвати|Хрватите]] и Србите-католиците во политичките борби пред Првата [[Прва светска војна|светска војна]] во регионот. == Подготовката == На својата седница на 9 март 1880 година, Општинскиот совет на Дубровник го усвоил предлогот добиен од „Дубровничка младина“, организација позната како дел од српско-католичкото движење во Дубровник, за подигнување споменик за 300 годишнината од раѓањето на Гундулиќ во 1888 година.{{Sfn|Grkeš|2021}} Градоначалник на градот во тоа време бил Рафаел „Рафо“ Пуциќ . Било одлучено да се номинира петчлен комитет за да ја надгледува изградбата на споменикот. Членовите биле почитуваните интелектуалци Медо Пуциќ, Перо Будмани, [[Ivo Kaznačić|Иво Казначиќ]], Мато Водопиќ и Луко Зоре.{{Sfn|Grkeš|2021}} Во 1882 година, буџетот за поставување на споменикот изнесувал 11.000 флорини.{{Sfn|Grkeš|2021}} Во 1882 година, починал претседателот на надзорниот одбор Медо Пуциќ, како и Иван Август Казначиќ во 1883 година, а Мато Водопиќ се откажал од своето членство кога бил именуван за епископ во 1882 година, како и Будмани кој го напушти одборот за да се фокусира на својата работа за Речникот на Академијата, но воедно работата била попречена и од недостаток на средства.{{Sfn|Grkeš|2021}} Кога политичката коалиција на членовите на Српско-католичката и Автономистичката партија повторно започнала со работа на тоа, во 1891 година комитетот бил реконституиран со нови членови: Мариница Ѓорѓи, Лујо Бизаро, Нико Бошковиќ, Иво Богоевиќ, Луко Бона, Брња Кабога, Балдо Костиќ, Влахо Матијевиќ, Јеро Пуљеши, Стијепо Томашевиќ, Луко Зоре и Никола Уцов.{{Sfn|Grkeš|2021}} Буџетот за поставување на споменикот бил овојпат зголемен на 15.800 флорини, што било за 4.800 форинти повеќе,{{Sfn|Grkeš|2021}} а новиот комитет организирал нови начини на финансирање преку рекламирање на потфатот во весници и меѓу разни достоинственици, дури и контактирајќи ги емигрантите во [[Аргентина]].{{Sfn|Grkeš|2021}} Споменикот е подигнат на 20 мај 1893 година. на најголемиот плоштад во Дубровник, Полјана. Изработен е од хрватскиот скулптор Иван Рендиќ.<ref>{{Наведено списание|last=Kolendić|first=Anton|date=1965|title=City|url=https://books.google.com/books?id=dWZ9AAAAMAAJ|journal=Dubrovnik|publisher=Jugoslavija|volume=6|page=67|quote=Poljana (Gundulić Square): here every morning the peasants from the neighbourhood bring fresh food.. The monument was erected in 1893, the work of the well-known Dalmatian sculptor, Ivan Rendić.}}</ref> == Откривањето == Откривањето, како и сите официјални прослави во тој период, не биле само културно, туку и силно национално и политичко., а ќленовите на Хрватската партија на правата и Хрватската народна партија се обиделе да доведат што е можно повеќе Хрвати од различни хрватски региони за да му дадат на настанот хрватски национален и политички карактер. Од друга страна, членовите на [[Serb Party|Српската партија]] (српско-католици) се обиделе да соберат што е можно повеќе Срби-католици за да му дадат српски шмек на прославата. Така, собирот станал симбол на поделба меѓу спротивставените национални движења.{{Sfn|Grkeš|2021}} Официјално бил откриен на 26 јули 1893 година, од последниот машки член на семејството, баронот Франо Геталдиќ-Гундулиќ ( ''видете'' Куќа Гундулиќи ). == Наводи == {{Наводи}} == Извори == * {{Наведено списание|last=Grkeš|first=Ivan|year=2021|title=Spomenik kao prijeporno mjesto. Trodnevna proslava otkrivanja Gundulićeva spomenika u Dubrovniku 1893. godine|trans-title=Monument as a Place of Controversy: A Three-Day Celebration Marking the Unveiling of Gundulić’s Monument in Dubrovnik in 1893|journal=Anali Zavoda za Povijesne Znanosti Hrvatske Akademije Znanosti i Umjetnosti u Dubrovniku|language=hr|volume=59|issue=59|pages=205–241|doi=10.21857/ypn4oc1rq9|doi-access=free}} == Дополнително читање == * {{Наведена книга|title=Mladi Supilo|last=Perić|first=Ivo|date=1996|publisher=Školska knjiga|isbn=9789530619029}} * {{Наведена книга|title=Dubrovački eseji|last=Banac|first=Ivo|date=1992|publisher=Matica Hrvatska}} {{DEFAULTSORT:Unveiling of the Gundulic monument}} [[Категорија:Политичка историја на Хрватска]] [[Категорија:Српско-хрватско движење во Дубровник]] [[Категорија:Историја на Дубровник]] 3gs75l3t722sdaqb1c74dmuay3vl9zt 5538905 5538899 2026-04-14T14:48:28Z Jtasevski123 69538 5538905 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Fran_Gundulic2.JPG|мини|Официјално откривање на споменикот на Иван Гундулиќ 1893 година]]'''Откривањето на споменикот [[Иван Гундулиќ|Гундулиќевиот]] споменик''' во [[Дубровник]] на 20 мај 1893 година —симболичен настан во политичката историја на Дубровник, бидејќи ги изнел на површина пошироките тензии меѓу двете политички страни на градот, [[Хрвати|Хрватите]] и Србите-католици во политичките борби пред [[Прва светска војна|Првата светска војна]] во регионот. == Подготовка == На седница на 9 март 1880 година, Дубровничкиот општински совет го усвоил предлогот добиен од „Дубровничка младина“, организација позната како дел од српско-католичкото движење во Дубровник, за подигнување споменик за 300 годишнината од раѓањето на Гундулиќ во 1888 година.{{Sfn|Grkeš|2021}} Градоначалник на градот во тоа време бил Рафаел „Рафо“ Пуциќ. Било одлучено да се номинира петчлен комитет за да ја надгледува изградбата на споменикот. Членовите биле почитуваните интелектуалци [[Медо Пуциќ]], [[Перо Будмани]], [[Иво Казначиќ]], [[Мато Водопиќ]] и [[Луко Зоре]].{{Sfn|Grkeš|2021}} Во 1882 година, буџетот предвиден за поставувањето на споменикот изнесувал 11.000 [[Австроунгарски флорини|флорини]].{{Sfn|Grkeš|2021}} Во 1882 година, починал претседателот на надзорниот одбор Медо Пуциќ, како и Иван Август Казначиќ во 1883 година, а Мато Водопиќ се откажал од своето членство кога бил именуван за епископ во 1882 година, како и Будмани кој го напуштил одборот за да се посвети на својата работа за Речникот на Академијата, но воедно работата била попречена и од недостаток на средства.{{Sfn|Grkeš|2021}} Кога политичката коалиција на членовите на Српско-католичката и Автономистичката партија повторно започнала со работа на тоа, во 1891 година комитетот бил реконституиран со нови членови: Мариница Ѓорѓи, Лујо Бизаро, Нико Бошковиќ, Иво Богоевиќ, Луко Бона, Брња Кабога, Балдо Костиќ, Влахо Матијевиќ, Јеро Пуљеши, Стијепо Томашевиќ, Луко Зоре и Никола Уцов.{{Sfn|Grkeš|2021}} Буџетот за поставување на споменикот бил овојпат зголемен на 15.800 флорини, што било за 4.800 форинти повеќе,{{Sfn|Grkeš|2021}} а новиот комитет организирал нови начини на финансирање преку рекламирање на потфатот во весници и меѓу разни достоинственици, дури и контактирајќи ги емигрантите во [[Аргентина]].{{Sfn|Grkeš|2021}} Споменикот бил подигнат на 20 мај 1893 година на најголемиот плоштад во Дубровник, Полјана. Изработен бил од хрватскиот вајар [[Иван Рендиќ]].<ref>{{Наведено списание|last=Kolendić|first=Anton|date=1965|title=City|url=https://books.google.com/books?id=dWZ9AAAAMAAJ|journal=Dubrovnik|publisher=Jugoslavija|volume=6|page=67|quote=Poljana (Gundulić Square): here every morning the peasants from the neighbourhood bring fresh food.. The monument was erected in 1893, the work of the well-known Dalmatian sculptor, Ivan Rendić.}}</ref> == Откривање == Откривањето, како и сите официјални прослави во тој период, не биле само културни, туку и силно национални и политички, а членовите на Хрватската партија на правата и Хрватската народна партија се обиделе да доведат што е можно повеќе Хрвати од различни хрватски региони за да му дадат на настанот хрватски национален и политички карактер. Од друга страна, членовите на Српската партија (српско-католици) се обиделе да соберат што е можно повеќе Срби-католици за да му дадат српски шмек на прославата. Така, собирот станал симбол на поделба меѓу спротивставените национални движења.{{Sfn|Grkeš|2021}} Официјално бил откриен на 26 јули 1893 година, од последниот машки член на семејството, баронот Франо Геталдиќ-Гундулиќ. == Наводи == {{Наводи}} == Извори == * {{Наведено списание|last=Grkeš|first=Ivan|year=2021|title=Spomenik kao prijeporno mjesto. Trodnevna proslava otkrivanja Gundulićeva spomenika u Dubrovniku 1893. godine|trans-title=Monument as a Place of Controversy: A Three-Day Celebration Marking the Unveiling of Gundulić’s Monument in Dubrovnik in 1893|journal=Anali Zavoda za Povijesne Znanosti Hrvatske Akademije Znanosti i Umjetnosti u Dubrovniku|language=hr|volume=59|issue=59|pages=205–241|doi=10.21857/ypn4oc1rq9|doi-access=free}} == Дополнително читање == * {{Наведена книга|title=Mladi Supilo|last=Perić|first=Ivo|date=1996|publisher=Školska knjiga|isbn=9789530619029}} * {{Наведена книга|title=Dubrovački eseji|last=Banac|first=Ivo|date=1992|publisher=Matica Hrvatska}} [[Категорија:Политичка историја на Хрватска]] [[Категорија:Српско-хрватско движење во Дубровник]] [[Категорија:Историја на Дубровник]] [[Категорија:Српскохрватско движење во Дубровник]] cdmzs1rq9leqzgjuenywy4a8jhcw6il 0 1391127 5538882 5536670 2026-04-14T12:54:47Z BosaFi 115936 /* Камбанарија */ 5538882 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Црква|name=Катедрала Свети Домниј|fullname=Катедрала Свети Домниј во Сплиј|image=J32 367 Katedrala svetog Duje (cropped).jpg|imagesize=|caption=Катедралата на Свети Домниј|denomination=[[Католичка црква|Римски Католицизам]]|archdiocese=[[Сплитско-макарска архиепископија ]]|architect=|dedication=[[Девица Марија]] and [[Свети Домниј]]|style=[[Античка римска архитектура|Античка]]/[[Римска архитектура|Римска]]|relics=Мошти на Свети Домниј и други маченици|status=Катедрала|groundbreaking=305 година од н.е. (како мавзолеј на Диоклецијан)|years built=4ти век|bishop=|height=57 метри|location=[[Сплит, Хрватска|Сплит]]|country=[[Хрватска]]|archbishop=[[Зденко Крижиќ]]}}'''Катедрала Свети Домниј''' ({{Langx|hr|Katedrala Svetog Duje}}) — [[Римокатоличка црква|католичка]] [[Соборна црква|катедрала]] во [[Сплит]], [[Хрватска]]. Катедралата е седиште на Сплитско-макарската надбискупија, која моментално ја предводи надбискупот Зденко Крижиќ. Катедралата Свети Домниј е комплекс од црква, формирана од царски римски [[мавзолеј]], со [[Камбанарија|камбанарија.]] Црквата е посветена на [[Богородица]], а камбанаријата е посветена на Свети Домниј. Катедралата Свети Домниј е осветена на почетокот на 7 век од н.е. и се смета за најстарата католичка катедрала во светот што останува во употреба во својата оригинална структура. Самата структура, изградена во 305 година од н.е. во рамките на [[Диоклецијанова палата|Диоклецијановата палата,]] кое е [[Светско наследство на УНЕСКО|место на светското наследство]] на [[УНЕСКО]], како Мавзолеј на [[Диоклецијан]], е втората најстара структура што ја користи која било христијанска катедрала.<ref>[http://www.glas-koncila.hr/index.php?option=com_php&Itemid=144&news_ID=3629 Papa u Splitu i Solinu – kolijevci hrvatskog kršćanstva i državnosti] {{In lang|hr}}</ref><ref>[http://www.slobodnadalmacija.hr/Split/tabid/72/articleType/ArticleView/articleId/79265/Default.aspx Najstarija katedrala na svijetu] {{In lang|hr}}</ref> Тоа е едно од најпрепознатливите обележја на Сплит. == Име == Катедралата е именувана по Свети Домниј (''Свети Дујам'') [[Светец заштитник|светец-заштитник]] на Сплит, кој бил епископ на Салона во 3 век. [[Салона]] бил голем [[Стар Рим|римски]] град кој служел како главен град на [[Далмација (римска провинција)|провинцијата Далмација]]. Денес се наоѓа во близина на градот Солин во [[Хрватска]]. Свети Домниј бил маченички погубен со седум други [[христијани]] во прогонствата на царот [[Диоклецијан]]. Роден е во [[Антиохија]], денешна [[Турција]], и обезглавен во 304 година во Салона. == Историја == [[Податотека:SPLIT-Mausoleum_1912.jpg|лево|мини|230x230пкс|Катедралата]] Кога Аварите и [[Словени|Словените]] ја уништиле [[Салона]] во 7 век, дел од населението избегало на блиските острови. По некое време, дел од овие бегалци се вратиле на копното и се населиле во напуштената царска палата на [[Диоклецијанова палата|Диоклецијановата палата]]. Тие го претвориле царскиот мавзолеј во христијанска црква, уништувајќи ги паганските идоли, како и саркофагот во кој некогаш бил погребан царот. Од разурнатите базилики на Салона, тие потоа ги пренеле моштите на христијанските маченици кои самиот Диоклецијан наредил да бидат погубени: Свети Домниј, првиот епископ на Салона, и Свети Анастасиј Аквилејски, работник. Според сплитскиот хроничар од 13 век Тома Архиѓакон, овие настани се случиле за време на мандатот на првиот сплитски архиепископ, Јован Равенски.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://vjeronaucni-portal.com/splitska-katedrala-sv-dujma/|title=Splitska katedrala sv. Dujma|work=vjeronaucni-portal.com|accessdate=28 January 2026}}</ref> Меѓу европските катедрали, катедралата во Сплит е единствена по тоа што се наоѓа на најстар објект што некогаш се користел како катедрала, односно мавзолејот на римскиот император [[Диоклецијан]]. На крајот од вториот милениум, оваа градба претставувала помирување на паганската антика, христијанската средновековна традиција и модерното наследство. Мавзолејот на императорот, некогаш познат по прогонството на христијаните, бил трансформиран во средината на 7 век во катедрала, каде што олтарите со моштите на Свети Домниј и Свети Анастасиј - маченици погубени во блиската [[Салона]] - биле поставени на почесни позиции. [[Податотека:Tafel_14_Das_Mausoleum.jpg|лево|мини|Перистил во [[Диоклецијанова палата|Диоклецијановата палата]] со Мавзолејот пред камбанаријата (околу 1904 - 1910)]] Надворешниот октагон на [[Мавзолеј|мавзолејот]] првично бил опкружен со трем со колонади (периптерален амбулатор) потпрен на 24 столбови. Внатре, просторот бил кружен, зглобен од четири полукружни и четири правоаголни ниши. Во неговиот центар некогаш стоел [[Саркофаг|саркофагот]] на Диоклецијан, кој подоцна бил уништен. Над нишите се издигале осум коринтски столбови од црвен гранит, на врвот од друг прстен од осум помали столбови. Континуиран фриз се протегал околу внатрешноста, изрезбан во релјеф со ловџиски ероти, театарски маски и човечки глави. Особено интригантни биле двата медалјона со ленти, кои археолозите и локалната сплитска традиција ги идентификувале како портрети на царот Диоклецијан и неговата сопруга Приска. Куполата е архитектонски белег: изградена со тули во облик на вентилатор во долните делови и кружни тули во горната третина. Како и куполата на предворјето на Диоклецијановата палата, блескала со брилијантни мозаици.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://vjeronaucni-portal.com/splitska-katedrala-sv-dujma/|title=Splitska katedrala sv. Dujma|work=vjeronaucni-portal.com|accessdate=27 January 2026}}</ref> Денес, катедралата првенствено функционира како жив литургиски простор, а нејзиниот милениумски континуитет најживописно е изразен преку неделната неделна миса и обновениот сјај на поворката на празникот на светецот-заштитник на Сплит, Свети Домниј.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://vjeronaucni-portal.com/splitska-katedrala-sv-dujma/|title=Splitska katedrala sv. Dujma|work=vjeronaucni-portal.com|accessdate=27 January 2026}}</ref> == Архитектура == [[Податотека:Split_katedrála_sv._Domnia_portál.jpg|мини|Порталот на катедралата]] Однадвор, црквата има осумаголен распоред и некогаш била опкружена со покривен перифер, потпрен на дваесет и четири [[Мермер|мермерни]] [[Столб|столбови]] со коринтски капители, вклучувајќи портал од античко римско потекло. Барокна камена плоча, крунисана со тиара, го нагласува поранешниот митрополитски и приматиски статус на црквата, кој надбискупијата го задржала сè додека не бил формално укинат од папската була Локум Беати Петри во 1828 година. Внатрешноста на црквата е кружна по план, покриена со купола и зглобена со квадратни и полукружни ниши во кои некогаш се наоѓале статуи на богови и цареви. Внатрешниот простор е опкружен со осум коринтски столбови од црвен гранит. Од особен интерес се два медалјона со лентести рамки, кои археолозите и локалната традиција во Сплит ги идентификуваат како портрети на царот [[Диоклецијан]] и неговата сопруга Приска.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://vjeronaucni-portal.com/splitska-katedrala-sv-dujma/|title=Splitska katedrala sv. Dujma|work=vjeronaucni-portal.com|accessdate=27 January 2026}}</ref> === Портал === Една од најславните одлики на катедралата се нејзините дрвени врати, изрезбани во ореово дрво во 1214 година од страна на Андрија Бувина. Тие се украсени со 28 резбани сцени - четиринаесет на секое крило - кои прикажуваат епизоди од животот на Христос, почнувајќи од [[Благовештение|Благовештението]] на [[Архангел Гаврил|Гавриел]] до [[Воскресение|Воскресението]]. Вратите преживеале до денес во извонредно добра состојба. Вратите на Бувина се реткост во европското уметничко наследство, бидејќи многу малку средновековни врати направени од дрво се зачувани до ден-денес. === Внатрешност ===  {{multiple image|align=left|direction=vertical|width=200|image1=Split BW 2024-10-02 12-50-15.jpg|caption1=Главниот алтар|image2=Split Cathedral Organ (2).jpg|caption2=[[Барокна архитектура|Барокна]] проповедница|image3=Croatia-01259 - Romance Lion (9549256689).jpg|caption3=Lion statue in front}} Лево од влезот се наоѓа шестоаголна проповедница од 13 век, изработена од скапоцен зелен порфир која некогаш била целосно позлатена. Десниот олтар бил посветен на Свети Домниј, епископ Салонски и маченик. Неговата олтарска крошна (цибориум) била подигнат во 1427 година од Бонино да Милано во доцноготски стил, додека фреските на четирите евангелисти биле додадени во 1429 година од сплитскиот сликар Дујам Вушковиќ. Левиот олтар, посветен на сопатникот на Сплит, солинскиот маченик Анастасиј од Аквилеја, бил создаден во 1448 година од најголемиот хрватски архитект и скулптор од неговото време, Јурај Далматинац. Особено впечатлив е централниот релјеф на саркофагот што го прикажува камшикувањето на Христос, каде што Далматинац го прикажува Христос длабоко трогнат од страдање и болка. Главниот олтар е изграден помеѓу 1685 и 1689 година. Во северниот дел се наоѓа олтар направен во 1767 година од венецијанскиот скулптор Џовани Марија Морлајтер и се од 1770 година, во него се сместени моштите на Свети Домниј, пренесени од олтарот на Бонино. Најважните дела во барокниот хор на катедралата се дрвените хорски штандови, првично поставени пред главниот олтар и изрезбани во првата половина на 13 век.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://visitsplit.com/hr/527/katedrala-sv-duje|title=Katedrala Sv. Duje|work=visitsplit.com|accessdate=27 January 2026}}</ref> Камбанаријата на катедралата, која се издига на 57 метри, е најавтентичниот пример за средновековна архитектура во Далмација и започната е во 13 век. Таа била подложена на обемна реставрација и делумна измена на преминот од 19 кон 20 век. Денес, посетителите можат да се искачат по скалите на камбанаријата до врвот, од каде што се отвора спектакуларен панорамски поглед на целиот град Сплит. Катедралата Свети Домниј е составена од три различни дела од различни епохи. Главниот дел е [[Диоклецијанова палата|мавзолејот на царот Диоклецијан]], кој датира од крајот на 3 век. Мавзолејот е изграден како и остатокот од [[Палата|палатата]] со бел локален [[варовник]] и [[мермер]] од висок квалитет, од кои поголемиот дел бил од каменоломите за мермер на островот [[Брач]], со [[туф]] земен од блиските корита на реката [[Јадро (река)|Јадро]] и со тули изработени во [[Салона]] и други фабрики. === Камбанарија  === {{multiple image|align=right|direction=vertical|width=200|image1=Split katedrála sv. Domnia 3.jpg|caption1=Камбанаријата и[[Диоклецијанова палата]]|image2=Turminneres Kathedrale Sveti Duje Split.jpg|caption2=Скалите во камбанаријата кои водат до опсервационата палуба}} [[Камбанарија|Камбанаријата]] е изградена во 1100 година од н.е., во [[Романска архитектура|романски]] стил. Обемната реконструкција во 1908 година радикално ја променила камбанаријата, а многу од оригиналните [[Романика|романски скулптури]] биле отстранети.<ref>[http://www.gripe.hr/index.php?option=com_content&view=article&id=183&Itemid=132 Kampanel St. Domnius] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150930174320/http://www.gripe.hr/index.php?option=com_content&view=article&id=183&Itemid=132|date=2015-09-30}} {{in lang|hr}}</ref> Камбанаријата на катедралата Свети Домниј е висока 57 метри и е една од најоригиналните црковни камбанарии на [[Јадранско Море|јадранскиот]] брег. Изградбата започнала во средината на 13 век и траела до средината на 16 век. Поради исклучително долгиот период на изградба, таа е комбинација од [[романска архитектура]] и [[готска архитектура]], но стиловите биле во одлична хармонија. Романскиот стил преовладува во декоративните елементи, а изведбата на архитектонска транспарентност припаѓа на готскиот стил на градба. Камбанаријата е препознатливо архитектонско дело, специфично по својата виткост и прозрачност, со постепено стеснување кон врвот и по нејзината интеграција во античката архитектонска средина, бидејќи употребата на корнизи и капители, како и формата на отворите и сводовите, одговара на аркадите на перистилот и на архитравната конструкција на периптерот на мавзолејот. Камбанаријата била темелно реставрирана помеѓу 1890 и 1908 година. Горниот кат, со ренесансни примеси, бил целосно изменет за да биде во стилска хармонија со останатите катови. Бројни антички сполии и скулптури што прикажувале грифони, лавови, сфинги и луѓе биле отстранети. Дел од фрагментите од старата камбанарија се чуваат во Градскиот музеј во Сплит или се вградени во објектот Тускулум во Салона. Подоцна, во 17 век, на источната страна од мавзолејот бил додаден [[Хор (архитектура)|хор]]. За таа цел, источниот ѕид на мавзолејот бил срушен со цел да се обединат двете комори.<ref>Stephen Williams, [https://books.google.com/books?id=9il6P3TPj-AC&dq=%22+St.+Duje+%22&pg=PA200 ''Diocletian and the Roman recovery''], pg. 200, Taylor & Francis, Inc. (1996), {{ISBN|0-415-91827-8}}</ref> == Ризница == На првиот кат од сакристијата се наоѓа катедралната ризница, која содржи мошти на Свети Домниј, кои биле донесени во катедралата по неговата смрт. Други богатства вклучуваат дела од светата уметност, како што е [[Романика|романската]] [[Таблосликарство|слика]] ''„Мадона и дете''“ од 13 век,<ref>Naklada Naprijed, ''The Croatian Adriatic Tourist Guide'', pg. 237, Zagreb (1999), {{ISBN|953-178-097-8}}</ref> предмети како пехари и реликвијари од кујунџии од 13 до 19 век и мисовни облеки од 14 до 19 век. Исто така, содржи познати книги како што се ''Книгата на евангелијата'' (''Сплитски Еванделистар'') од 6 век, ''Супетарската картуларија'' (''Картулариум'' од Сумпетар) од 11 век и ''Историја Салонитана'' (Историја на народот на Салона) од Тома Архиѓакон од Сплит во 13 век. == Галерија == <gallery> Податотека:View_of_Diocletian's_Palace,_Split_02.jpg|алт=Tower bell seen from Port of Split| Камбанаријата на кулата од пристаништето во Сплит Податотека:Cathedral_of_Saint_Domnius_-_Bell_tower_02.jpg|алт=Bell tower| Камбанарија Податотека:Church_tower_of_the_Cathedral_of_Split_003.jpg|алт=Bell tower upclose| Камбанаријата во близок план Податотека:Cathedral_of_St._Dujam,_Split,_detail_(6).jpg|алт=Gargoyles| Гаргојли Податотека:Split_-_Interior_of_the_cathedral_(7).JPG|алт=Interior of the cathedral| Внатрешноста на катедралата Податотека:Interior_of_Cathedral_of_Split_003.jpg|алт=Canvas depicting the life of St. Domnius by the Baroque painter Pietro Ferrari (1685)| Платно на кое е прикажан животот на Свети Домниј од барокниот сликар Пјетро Ферари (1685) Податотека:Split_-_Interior_of_the_cathedral_(9).JPG|алт=Statue inside| Статуа внатре Податотека:20130603_Split_169.jpg|алт=Bells inside the tower| Ѕвона во кулата </gallery> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Цркви од 7 век]] [[Категорија:Римски згради и градби во Хрватска]] [[Категорија:Светско наследство во Хрватска]] b5kp1vf29jqunylre5q9b6g0jgjl544 5539087 5538882 2026-04-15T06:53:15Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Катедралата Свети Домниј]] на [[Катедрала Свети Домниј]]: Погрешно напишан наслов 5538882 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Црква|name=Катедрала Свети Домниј|fullname=Катедрала Свети Домниј во Сплиј|image=J32 367 Katedrala svetog Duje (cropped).jpg|imagesize=|caption=Катедралата на Свети Домниј|denomination=[[Католичка црква|Римски Католицизам]]|archdiocese=[[Сплитско-макарска архиепископија ]]|architect=|dedication=[[Девица Марија]] and [[Свети Домниј]]|style=[[Античка римска архитектура|Античка]]/[[Римска архитектура|Римска]]|relics=Мошти на Свети Домниј и други маченици|status=Катедрала|groundbreaking=305 година од н.е. (како мавзолеј на Диоклецијан)|years built=4ти век|bishop=|height=57 метри|location=[[Сплит, Хрватска|Сплит]]|country=[[Хрватска]]|archbishop=[[Зденко Крижиќ]]}}'''Катедрала Свети Домниј''' ({{Langx|hr|Katedrala Svetog Duje}}) — [[Римокатоличка црква|католичка]] [[Соборна црква|катедрала]] во [[Сплит]], [[Хрватска]]. Катедралата е седиште на Сплитско-макарската надбискупија, која моментално ја предводи надбискупот Зденко Крижиќ. Катедралата Свети Домниј е комплекс од црква, формирана од царски римски [[мавзолеј]], со [[Камбанарија|камбанарија.]] Црквата е посветена на [[Богородица]], а камбанаријата е посветена на Свети Домниј. Катедралата Свети Домниј е осветена на почетокот на 7 век од н.е. и се смета за најстарата католичка катедрала во светот што останува во употреба во својата оригинална структура. Самата структура, изградена во 305 година од н.е. во рамките на [[Диоклецијанова палата|Диоклецијановата палата,]] кое е [[Светско наследство на УНЕСКО|место на светското наследство]] на [[УНЕСКО]], како Мавзолеј на [[Диоклецијан]], е втората најстара структура што ја користи која било христијанска катедрала.<ref>[http://www.glas-koncila.hr/index.php?option=com_php&Itemid=144&news_ID=3629 Papa u Splitu i Solinu – kolijevci hrvatskog kršćanstva i državnosti] {{In lang|hr}}</ref><ref>[http://www.slobodnadalmacija.hr/Split/tabid/72/articleType/ArticleView/articleId/79265/Default.aspx Najstarija katedrala na svijetu] {{In lang|hr}}</ref> Тоа е едно од најпрепознатливите обележја на Сплит. == Име == Катедралата е именувана по Свети Домниј (''Свети Дујам'') [[Светец заштитник|светец-заштитник]] на Сплит, кој бил епископ на Салона во 3 век. [[Салона]] бил голем [[Стар Рим|римски]] град кој служел како главен град на [[Далмација (римска провинција)|провинцијата Далмација]]. Денес се наоѓа во близина на градот Солин во [[Хрватска]]. Свети Домниј бил маченички погубен со седум други [[христијани]] во прогонствата на царот [[Диоклецијан]]. Роден е во [[Антиохија]], денешна [[Турција]], и обезглавен во 304 година во Салона. == Историја == [[Податотека:SPLIT-Mausoleum_1912.jpg|лево|мини|230x230пкс|Катедралата]] Кога Аварите и [[Словени|Словените]] ја уништиле [[Салона]] во 7 век, дел од населението избегало на блиските острови. По некое време, дел од овие бегалци се вратиле на копното и се населиле во напуштената царска палата на [[Диоклецијанова палата|Диоклецијановата палата]]. Тие го претвориле царскиот мавзолеј во христијанска црква, уништувајќи ги паганските идоли, како и саркофагот во кој некогаш бил погребан царот. Од разурнатите базилики на Салона, тие потоа ги пренеле моштите на христијанските маченици кои самиот Диоклецијан наредил да бидат погубени: Свети Домниј, првиот епископ на Салона, и Свети Анастасиј Аквилејски, работник. Според сплитскиот хроничар од 13 век Тома Архиѓакон, овие настани се случиле за време на мандатот на првиот сплитски архиепископ, Јован Равенски.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://vjeronaucni-portal.com/splitska-katedrala-sv-dujma/|title=Splitska katedrala sv. Dujma|work=vjeronaucni-portal.com|accessdate=28 January 2026}}</ref> Меѓу европските катедрали, катедралата во Сплит е единствена по тоа што се наоѓа на најстар објект што некогаш се користел како катедрала, односно мавзолејот на римскиот император [[Диоклецијан]]. На крајот од вториот милениум, оваа градба претставувала помирување на паганската антика, христијанската средновековна традиција и модерното наследство. Мавзолејот на императорот, некогаш познат по прогонството на христијаните, бил трансформиран во средината на 7 век во катедрала, каде што олтарите со моштите на Свети Домниј и Свети Анастасиј - маченици погубени во блиската [[Салона]] - биле поставени на почесни позиции. [[Податотека:Tafel_14_Das_Mausoleum.jpg|лево|мини|Перистил во [[Диоклецијанова палата|Диоклецијановата палата]] со Мавзолејот пред камбанаријата (околу 1904 - 1910)]] Надворешниот октагон на [[Мавзолеј|мавзолејот]] првично бил опкружен со трем со колонади (периптерален амбулатор) потпрен на 24 столбови. Внатре, просторот бил кружен, зглобен од четири полукружни и четири правоаголни ниши. Во неговиот центар некогаш стоел [[Саркофаг|саркофагот]] на Диоклецијан, кој подоцна бил уништен. Над нишите се издигале осум коринтски столбови од црвен гранит, на врвот од друг прстен од осум помали столбови. Континуиран фриз се протегал околу внатрешноста, изрезбан во релјеф со ловџиски ероти, театарски маски и човечки глави. Особено интригантни биле двата медалјона со ленти, кои археолозите и локалната сплитска традиција ги идентификувале како портрети на царот Диоклецијан и неговата сопруга Приска. Куполата е архитектонски белег: изградена со тули во облик на вентилатор во долните делови и кружни тули во горната третина. Како и куполата на предворјето на Диоклецијановата палата, блескала со брилијантни мозаици.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://vjeronaucni-portal.com/splitska-katedrala-sv-dujma/|title=Splitska katedrala sv. Dujma|work=vjeronaucni-portal.com|accessdate=27 January 2026}}</ref> Денес, катедралата првенствено функционира како жив литургиски простор, а нејзиниот милениумски континуитет најживописно е изразен преку неделната неделна миса и обновениот сјај на поворката на празникот на светецот-заштитник на Сплит, Свети Домниј.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://vjeronaucni-portal.com/splitska-katedrala-sv-dujma/|title=Splitska katedrala sv. Dujma|work=vjeronaucni-portal.com|accessdate=27 January 2026}}</ref> == Архитектура == [[Податотека:Split_katedrála_sv._Domnia_portál.jpg|мини|Порталот на катедралата]] Однадвор, црквата има осумаголен распоред и некогаш била опкружена со покривен перифер, потпрен на дваесет и четири [[Мермер|мермерни]] [[Столб|столбови]] со коринтски капители, вклучувајќи портал од античко римско потекло. Барокна камена плоча, крунисана со тиара, го нагласува поранешниот митрополитски и приматиски статус на црквата, кој надбискупијата го задржала сè додека не бил формално укинат од папската була Локум Беати Петри во 1828 година. Внатрешноста на црквата е кружна по план, покриена со купола и зглобена со квадратни и полукружни ниши во кои некогаш се наоѓале статуи на богови и цареви. Внатрешниот простор е опкружен со осум коринтски столбови од црвен гранит. Од особен интерес се два медалјона со лентести рамки, кои археолозите и локалната традиција во Сплит ги идентификуваат како портрети на царот [[Диоклецијан]] и неговата сопруга Приска.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://vjeronaucni-portal.com/splitska-katedrala-sv-dujma/|title=Splitska katedrala sv. Dujma|work=vjeronaucni-portal.com|accessdate=27 January 2026}}</ref> === Портал === Една од најславните одлики на катедралата се нејзините дрвени врати, изрезбани во ореово дрво во 1214 година од страна на Андрија Бувина. Тие се украсени со 28 резбани сцени - четиринаесет на секое крило - кои прикажуваат епизоди од животот на Христос, почнувајќи од [[Благовештение|Благовештението]] на [[Архангел Гаврил|Гавриел]] до [[Воскресение|Воскресението]]. Вратите преживеале до денес во извонредно добра состојба. Вратите на Бувина се реткост во европското уметничко наследство, бидејќи многу малку средновековни врати направени од дрво се зачувани до ден-денес. === Внатрешност ===  {{multiple image|align=left|direction=vertical|width=200|image1=Split BW 2024-10-02 12-50-15.jpg|caption1=Главниот алтар|image2=Split Cathedral Organ (2).jpg|caption2=[[Барокна архитектура|Барокна]] проповедница|image3=Croatia-01259 - Romance Lion (9549256689).jpg|caption3=Lion statue in front}} Лево од влезот се наоѓа шестоаголна проповедница од 13 век, изработена од скапоцен зелен порфир која некогаш била целосно позлатена. Десниот олтар бил посветен на Свети Домниј, епископ Салонски и маченик. Неговата олтарска крошна (цибориум) била подигнат во 1427 година од Бонино да Милано во доцноготски стил, додека фреските на четирите евангелисти биле додадени во 1429 година од сплитскиот сликар Дујам Вушковиќ. Левиот олтар, посветен на сопатникот на Сплит, солинскиот маченик Анастасиј од Аквилеја, бил создаден во 1448 година од најголемиот хрватски архитект и скулптор од неговото време, Јурај Далматинац. Особено впечатлив е централниот релјеф на саркофагот што го прикажува камшикувањето на Христос, каде што Далматинац го прикажува Христос длабоко трогнат од страдање и болка. Главниот олтар е изграден помеѓу 1685 и 1689 година. Во северниот дел се наоѓа олтар направен во 1767 година од венецијанскиот скулптор Џовани Марија Морлајтер и се од 1770 година, во него се сместени моштите на Свети Домниј, пренесени од олтарот на Бонино. Најважните дела во барокниот хор на катедралата се дрвените хорски штандови, првично поставени пред главниот олтар и изрезбани во првата половина на 13 век.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://visitsplit.com/hr/527/katedrala-sv-duje|title=Katedrala Sv. Duje|work=visitsplit.com|accessdate=27 January 2026}}</ref> Камбанаријата на катедралата, која се издига на 57 метри, е најавтентичниот пример за средновековна архитектура во Далмација и започната е во 13 век. Таа била подложена на обемна реставрација и делумна измена на преминот од 19 кон 20 век. Денес, посетителите можат да се искачат по скалите на камбанаријата до врвот, од каде што се отвора спектакуларен панорамски поглед на целиот град Сплит. Катедралата Свети Домниј е составена од три различни дела од различни епохи. Главниот дел е [[Диоклецијанова палата|мавзолејот на царот Диоклецијан]], кој датира од крајот на 3 век. Мавзолејот е изграден како и остатокот од [[Палата|палатата]] со бел локален [[варовник]] и [[мермер]] од висок квалитет, од кои поголемиот дел бил од каменоломите за мермер на островот [[Брач]], со [[туф]] земен од блиските корита на реката [[Јадро (река)|Јадро]] и со тули изработени во [[Салона]] и други фабрики. === Камбанарија  === {{multiple image|align=right|direction=vertical|width=200|image1=Split katedrála sv. Domnia 3.jpg|caption1=Камбанаријата и[[Диоклецијанова палата]]|image2=Turminneres Kathedrale Sveti Duje Split.jpg|caption2=Скалите во камбанаријата кои водат до опсервационата палуба}} [[Камбанарија|Камбанаријата]] е изградена во 1100 година од н.е., во [[Романска архитектура|романски]] стил. Обемната реконструкција во 1908 година радикално ја променила камбанаријата, а многу од оригиналните [[Романика|романски скулптури]] биле отстранети.<ref>[http://www.gripe.hr/index.php?option=com_content&view=article&id=183&Itemid=132 Kampanel St. Domnius] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150930174320/http://www.gripe.hr/index.php?option=com_content&view=article&id=183&Itemid=132|date=2015-09-30}} {{in lang|hr}}</ref> Камбанаријата на катедралата Свети Домниј е висока 57 метри и е една од најоригиналните црковни камбанарии на [[Јадранско Море|јадранскиот]] брег. Изградбата започнала во средината на 13 век и траела до средината на 16 век. Поради исклучително долгиот период на изградба, таа е комбинација од [[романска архитектура]] и [[готска архитектура]], но стиловите биле во одлична хармонија. Романскиот стил преовладува во декоративните елементи, а изведбата на архитектонска транспарентност припаѓа на готскиот стил на градба. Камбанаријата е препознатливо архитектонско дело, специфично по својата виткост и прозрачност, со постепено стеснување кон врвот и по нејзината интеграција во античката архитектонска средина, бидејќи употребата на корнизи и капители, како и формата на отворите и сводовите, одговара на аркадите на перистилот и на архитравната конструкција на периптерот на мавзолејот. Камбанаријата била темелно реставрирана помеѓу 1890 и 1908 година. Горниот кат, со ренесансни примеси, бил целосно изменет за да биде во стилска хармонија со останатите катови. Бројни антички сполии и скулптури што прикажувале грифони, лавови, сфинги и луѓе биле отстранети. Дел од фрагментите од старата камбанарија се чуваат во Градскиот музеј во Сплит или се вградени во објектот Тускулум во Салона. Подоцна, во 17 век, на источната страна од мавзолејот бил додаден [[Хор (архитектура)|хор]]. За таа цел, источниот ѕид на мавзолејот бил срушен со цел да се обединат двете комори.<ref>Stephen Williams, [https://books.google.com/books?id=9il6P3TPj-AC&dq=%22+St.+Duje+%22&pg=PA200 ''Diocletian and the Roman recovery''], pg. 200, Taylor & Francis, Inc. (1996), {{ISBN|0-415-91827-8}}</ref> == Ризница == На првиот кат од сакристијата се наоѓа катедралната ризница, која содржи мошти на Свети Домниј, кои биле донесени во катедралата по неговата смрт. Други богатства вклучуваат дела од светата уметност, како што е [[Романика|романската]] [[Таблосликарство|слика]] ''„Мадона и дете''“ од 13 век,<ref>Naklada Naprijed, ''The Croatian Adriatic Tourist Guide'', pg. 237, Zagreb (1999), {{ISBN|953-178-097-8}}</ref> предмети како пехари и реликвијари од кујунџии од 13 до 19 век и мисовни облеки од 14 до 19 век. Исто така, содржи познати книги како што се ''Книгата на евангелијата'' (''Сплитски Еванделистар'') од 6 век, ''Супетарската картуларија'' (''Картулариум'' од Сумпетар) од 11 век и ''Историја Салонитана'' (Историја на народот на Салона) од Тома Архиѓакон од Сплит во 13 век. == Галерија == <gallery> Податотека:View_of_Diocletian's_Palace,_Split_02.jpg|алт=Tower bell seen from Port of Split| Камбанаријата на кулата од пристаништето во Сплит Податотека:Cathedral_of_Saint_Domnius_-_Bell_tower_02.jpg|алт=Bell tower| Камбанарија Податотека:Church_tower_of_the_Cathedral_of_Split_003.jpg|алт=Bell tower upclose| Камбанаријата во близок план Податотека:Cathedral_of_St._Dujam,_Split,_detail_(6).jpg|алт=Gargoyles| Гаргојли Податотека:Split_-_Interior_of_the_cathedral_(7).JPG|алт=Interior of the cathedral| Внатрешноста на катедралата Податотека:Interior_of_Cathedral_of_Split_003.jpg|алт=Canvas depicting the life of St. Domnius by the Baroque painter Pietro Ferrari (1685)| Платно на кое е прикажан животот на Свети Домниј од барокниот сликар Пјетро Ферари (1685) Податотека:Split_-_Interior_of_the_cathedral_(9).JPG|алт=Statue inside| Статуа внатре Податотека:20130603_Split_169.jpg|алт=Bells inside the tower| Ѕвона во кулата </gallery> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Цркви од 7 век]] [[Категорија:Римски згради и градби во Хрватска]] [[Категорија:Светско наследство во Хрватска]] b5kp1vf29jqunylre5q9b6g0jgjl544 1 1391128 5539089 5536671 2026-04-15T06:53:15Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Разговор:Катедралата Свети Домниј]] на [[Разговор:Катедрала Свети Домниј]]: Погрешно напишан наслов 5536671 wikitext text/x-wiki {{СИЕ Пролет 2026 |корисник= Pitikjp22|тема= Архитектура|земја= Хрватска}} pemmf7a0o6uxt2z45sagnw4zat36zgm 0 1391133 5539177 5536768 2026-04-15T10:16:48Z BosaFi 115936 5539177 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Воен објект|name=Ѕидини на Дубровник|native_name=хрв. Dubrovačke gradske zidine|location=[[Дубровник]], [[Хрватска]]|coordinates={{coord|42.640|18.108|type:landmark|display=inline}}|image=[[File:Dubrovnik s 24.jpg|thumb|Ѕидини на Дубровник од тврдината [[Ловриенац]]]] [[File:Dubrovnik1 (js).jpg|thumb|Ѕидовите го опкружуваат стариот дел на Дубровник]]|map_type=Хрватска|map_size=200|type=утврдување|built=13 век&nbsp;– 17 век<br />Дефиниран во 14 век|builder=Граѓани на Дубровник<br />Вклучени архитекти: * 1319 [[Никифор Ранјина]] * 1461–1464 [[Микелоцо]] * 1465–1466 [[Џорџо да Себенико]] ({{langx|hr|Јурај Далматинац}}) * 1466–1516 [[Паскоје Миличевиќ]] * 1538 [[Антонио Фераолино]] * 1617 [[Михајло Храњац]]|controlledby=[[Република Рагуза|Република Рагуза (Дубровник)]]|materials=Варовник|height=до 25 м|used=|condition=Добро зачуван или недопрен|ownership=Град Дубровник, Хрватска|open_to_public=од 9:00 до 17:00 од мај до ноември|events=Значајни настани кои не се поврзани со битка: * Основање на Републиката во 1358 година * [[Земјотрес во Дубровник од 1667 година|Силен земјотрес во 1667 година]] * Маршалот Мармонт ја укина Република Рагуза во 1808 година}} '''Ѕидовите на Дубровник''' ({{Langx|hr|Dubrovačke gradske zidine}}) се низа [[Бедем|одбранбени камени ѕидови]] што го опкружуваат градот [[Дубровник]] во јужна [[Хрватска]].<ref name="Bruno Milić">{{Наведена книга|title=Razvoj grada kroz stoljeća II, Srednji vijek|last=Milić|first=Bruno|publisher=[[Školska knjiga]]|year=1995|isbn=953-0-31641-0|location=Zagreb|pages=242–245|language=hr}}</ref> Ѕидовите биле изградени во периферните области на градот, вклучувајќи ги и планинските падини како дел од збир статуи од 1272 година.<ref>{{Наведено списание|date=1994|title=Dubrovnik's Old City: The Destruction of a World Heritage Cultural Site|url=https://www.jstor.org/stable/43597355|journal=The George Wright Forum|volume=11|issue=1|pages=15|issn=0732-4715|jstor=43597355}}</ref> Постојните градски ѕидини биле изградени главно во текот на 13 век па се до 17 век<ref name="Hrvatski leksikon">{{Наведена енциклопедија|location=Zagreb}}</ref> и се протегаат по непрекинат тек од приближно 1,940м во должина, опкружувајќи го поголемиот дел од стариот град и достигнувајќи максимална висина од околу 25м.<ref name="Britannica-Dubrovnik">{{Наведена енциклопедија|access-date=6 November 2009}}</ref> Бегалците од уништените градови како што бил Епидаурус, избегале во она што подоцна станало одбранбена населба Дубровник (подоцна познат и како Рагуза), која станала засолниште на многумина со изградбата на градските ѕидини.<ref>{{Наведено списание|last=Carter|first=F. W.|date=1969|title=Dubrovnik: The Early Development of a Pre-Industrial City|url=https://www.jstor.org/stable/4206098|journal=The Slavonic and East European Review|volume=47|issue=109|pages=355–368|issn=0037-6795|jstor=4206098}}</ref> Ѕидовите биле зајакнати со три кружни и 14 четириаголни [[Кула|кули]], како и пет [[Бастион|бастиони]] (бедеми), две аголни утврдувања и големата тврдина Свети Јован. Копнените ѕидови биле дополнително зајакнати со еден поголем бастион и девет помали полукружни, како што е казематната тврдина Бокар, најстарата зачувана тврдина од тој вид во Европа.<ref name="geographica">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.geographica.hr/site/public/download/project_city_walls_of_dubrovnik.pdf|title=City walls of Dubrovnik|publisher=Geographica d.o.o.|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124080033/http://www.geographica.hr/site/public/download/project_city_walls_of_dubrovnik.pdf|archive-date=24 January 2021|accessdate=4 November 2009}}</ref> [[Шанец|Ровот]] што се протегал околу надворешниот дел од градските ѕидини, кои биле вооружени со повеќе од 120 [[Топ|топови]], обезбедувал одлични одбранбени способности на градот.<ref name="diu">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.diu.hr/en/sights/city_walls/|title=The city walls|work=Diu.hr|publisher=Dubrovnik International University|archive-url=https://web.archive.org/web/20100223192447/http://www.diu.hr/en/sights/city_walls/|archive-date=23 February 2010|accessdate=4 November 2009}}</ref> Во 1979 година, стариот град Дубровник, кој вклучува значителен дел од старите ѕидини на Дубровник, се приклучи на списокот на [[Светско наследство на УНЕСКО|светско наследство]] на [[УНЕСКО]],<ref name="Britannica-Dubrovnik">{{Наведена енциклопедија|access-date=6 November 2009}}<cite class="citation encyclopaedia cs1" data-ve-ignore="">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/172803/Dubrovnik "Dubrovnik"]. ''[[Енциклопедија Британика (семрежно издание)|Encyclopædia Britannica Online]]''. [[Encyclopædia Britannica Inc.|Encyclopædia Britannica, Inc.]]<span class="reference-accessdate"> Retrieved <span class="nowrap">6 November</span> 2009</span>.</cite></ref><ref name="unesco">{{Наведена мрежна страница|url=https://whc.unesco.org/en/list/95|title=Old City of Dubrovnik|work=World Heritage|publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]]|accessdate=4 November 2009}}</ref> а денес, ѕидините на Дубровник се една од најпопуларните туристички атракции во Хрватска,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.touropia.com/tourist-attractions-in-croatia/|title=17 Top Tourist Attractions in Croatia|last=McCrea|first=Kaeylen|date=6 September 2018|work=Touropia|accessdate=17 November 2023}}</ref> со повеќе од 1,2 милиони посетители само во 2019 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thedubrovniktimes.com/news/dubrovnik/item/12521-almost-400-000-visitors-on-the-iconic-dubrovnik-city-walls-so-far-this-year#:~:text=record%20breaking%20year%20of%202019%20this%20figure%20represents%20only%2032%20percent%2C%20when%201.2%20million%20people%20visited%20the%20walls.|title=Almost 400,000 visitors on the iconic Dubrovnik City Walls so far this year|last=Thomas|first=Mark|work=The Dubrovnik Times|accessdate=17 November 2023}}</ref> == Поранешни градски ѕидини == [[Податотека:Dubrovnik_City_Dubrovnik_Croatia_Travel.jpg|мини|Поглед од југ на градските ѕидини и градот. Сегашниот облик на ѕидините бил дефиниран по разорниот пожар од 1292 година.]] Изградбата на првите [[Варовник|варовнички]] тврдини околу градот започнала во [[Ран среден век|раниот среден век]], кон крајот на 8 век. Но, „старите хроники“ велат дека на полуостровот Лаве сигурно постоел некаков замок доста долго пред тоа.<ref name="diu">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.diu.hr/en/sights/city_walls/|title=The city walls|work=Diu.hr|publisher=Dubrovnik International University|archive-url=https://web.archive.org/web/20100223192447/http://www.diu.hr/en/sights/city_walls/|archive-date=23 February 2010|accessdate=4 November 2009}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20100223192447/http://www.diu.hr/en/sights/city_walls/ "The city walls"]. ''Diu.hr''. Dubrovnik International University. Archived from [http://www.diu.hr/en/sights/city_walls/ the original] on 23 February 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">4 November</span> 2009</span>.</cite></ref> Градот прво се проширил кон ненаселениот источен дел од островчето, што објаснувало зошто сегашното име за југоисточниот дел од градот, во близина на тврдината Свети Јован, се нарекувал ''Пустијерна''. Самото името „Пустијерна“ доаѓа од латинската изјава „post terra“, што значело „надвор од градот“. Во 9 и 10 век, одбранбениот ѕид го затворил источниот дел од градот. Кога морскиот канал што го одделувал градот од копното бил исполнет со земја во 11 век, градот се споил со населбата на копно, и наскоро, бил изграден еден ѕид околу областа на денешното градско јадро.<ref name="sitiunescoadriatico">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077|title=City Walls|work=Sitiunescoadriatico.org|publisher=[[Province of Ferrara]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924115303/http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077|archive-date=24 September 2015|accessdate=4 November 2009}}</ref> Во истиот овој временски период, Дубровник и околината биле опишани како дел од [[Хрвати|хрватскиот]] (''Грвасија'') ентитет, во едно од делата на познатиот [[Арапи|арапски]] географ [[Мухамед ел-Идриси|Мухамед а]] [[Мухамед ел-Идриси|л-Идриси]]. Во својата книга ''„Нузхат ал-Мушатак фи ихтирак ал-афак“'' (анг. „Радост за оние кои сакаат да пловат низ светот“) од 1154 година, тој го споменува Дубровник како најјужниот град на „земјата Хрватска и Далмација“. == Современи градски ѕидини == {{Панорама|Dubrovnik Stadtmauer.jpg|700px|Ѕидини околу стариот град Дубровник}} Градските ѕидини се за среќа сеуште зачувани до ден-денес, не само поради знаењето на квалификуваните градежни работници и постојаната грижа што ја обезбедувале жителите на градот кои ги одржувале и обновувале структурите по потреба, туку и поради брилијантно реномираната дипломатија во Рагуза, која во многу наврати успеала да избегне опасни мерки преземени од непријателите против [[Дубровничка Република|Дубровачка Република]].<ref name="sitiunescoadriatico">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077|title=City Walls|work=Sitiunescoadriatico.org|publisher=[[Province of Ferrara]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924115303/http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077|archive-date=24 September 2015|accessdate=4 November 2009}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20150924115303/http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077 "City Walls"]. ''Sitiunescoadriatico.org''. [[Ферара|Province of Ferrara]]. Archived from [http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077 the original] on 24 September 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">4 November</span> 2009</span>.</cite></ref> Сегашниот облик на ѕидините е дизајниран според основен градски план кој датирал од 1292 година, кога пристанишниот град бил повторно изграден по пожарот<ref name="Britannica-Dubrovnik">{{Наведена енциклопедија|access-date=6 November 2009}}<cite class="citation encyclopaedia cs1" data-ve-ignore="">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/172803/Dubrovnik "Dubrovnik"]. ''[[Енциклопедија Британика (семрежно издание)|Encyclopædia Britannica Online]]''. [[Encyclopædia Britannica Inc.|Encyclopædia Britannica, Inc.]]<span class="reference-accessdate"> Retrieved <span class="nowrap">6 November</span> 2009</span>.</cite></ref> и кога Дубровник бил под [[Венецијанска Република]];<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://dpds.hr/#:~:text=Today%27s%20size%20of%20the%20Dubrovnik,towers%2C%20three%20fortresses%2C%20six…|title=City walls Dubrovnik}}</ref> Врвот на изградбата траел од почетокот на 15 век па се до втората половина на 16 век, а за време на ерата на независната [[Дубровничка Република|Дубровачка Република]] бил ренесансно дело на италијански и хрватски архитекти и градители. Бидејќи се изградени многу цврсто, ѕидините генерално не биле погодени од [[Земјотресот во Дубровник од 1667 година|силен земјотрес што се случил во 1667 година]].<ref name="diu">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.diu.hr/en/sights/city_walls/|title=The city walls|work=Diu.hr|publisher=Dubrovnik International University|archive-url=https://web.archive.org/web/20100223192447/http://www.diu.hr/en/sights/city_walls/|archive-date=23 February 2010|accessdate=4 November 2009}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20100223192447/http://www.diu.hr/en/sights/city_walls/ "The city walls"]. ''Diu.hr''. Dubrovnik International University. Archived from [http://www.diu.hr/en/sights/city_walls/ the original] on 23 February 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">4 November</span> 2009</span>.</cite></ref> Најголемиот стимул за континуиран развој и итни поправки и работи на рагузанските тврдини дошол како резултат на опасноста од неочекуваниот напад од [[Отоманско Царство|турските]] воени сили, особено откако го освоиле [[Цариград]] во 1453 година. Градот бил исто така под латентна опасност од напад од страна на Венецијанците.<ref name="diu" /> Со векови жителите на Дубровник биле во можност да го зачуваат својот град-република со вешто маневрирање помеѓу Исток и Запад . Стратешкиот договор со Турција ја заштитил слободата на Рагуза и ја одржал можноста за голема трговска улога меѓу [[Отоманско Царство|Отоманската империја]] и Европа.<ref name="Britannica-Dubrovnik" /> Неправилниот паралелограм што го опкружувал Дубровник се состоел од четири силни тврдини на неговите најзначајни точки, така на север се наоѓала силната кружна кула Минчета, а на источната страна од градското пристаниште се наоѓала тврдината Ревелин, додека западниот влез во градот е заштитен од силната и убаво обликувана тврдина Бокар, а силната, самостојна тврдина Свети Лаврентиј (исто така позната како [[Тврдина Ловриенац|Ловријенац]]) ја штитела западната страна на градот од можни копнени и морски напади, како и големата и комплексна тврдина Свети Јован која се наоѓала на југоисточната страна од градот.<ref name="sitiunescoadriatico">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077|title=City Walls|work=Sitiunescoadriatico.org|publisher=[[Province of Ferrara]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924115303/http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077|archive-date=24 September 2015|accessdate=4 November 2009}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20150924115303/http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077 "City Walls"]. ''Sitiunescoadriatico.org''. [[Ферара|Province of Ferrara]]. Archived from [http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077 the original] on 24 September 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">4 November</span> 2009</span>.</cite></ref> === Копнени ѕидови === Главниот ѕид на копното е околу 4м до 6м дебелина, а на одредени локации, ѕидовите достигнувале и до 25м во висина, а ѕидовите се протегале од тврдината Бокар на запад до одвоената тврдина Ревелин на исток.<ref name="geographica">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.geographica.hr/site/public/download/project_city_walls_of_dubrovnik.pdf|title=City walls of Dubrovnik|publisher=Geographica d.o.o.|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124080033/http://www.geographica.hr/site/public/download/project_city_walls_of_dubrovnik.pdf|archive-date=24 January 2021|accessdate=4 November 2009}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20210124080033/http://www.geographica.hr/site/public/download/project_city_walls_of_dubrovnik.pdf "City walls of Dubrovnik"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. Geographica d.o.o. Archived from [http://www.geographica.hr/site/public/download/project_city_walls_of_dubrovnik.pdf the original] <span class="cs1-format">(PDF)</span> on 24 January 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">4 November</span> 2009</span>.</cite></ref> На копнената страна, ѕидот е заштитен со дополнителен низ од коси потпорни ѕидови како одбрана од артилериски оган, особено од можни отомански напади.<ref name="RobinHarris">{{Наведена книга|title=Dubrovnik, A History|last=Harris|first=Robin|publisher=Saqi Books|year=2003|isbn=0-86356-332-5}}</ref><ref name="JamesStewart" /> ==== Порти ==== [[Податотека:Blick_über_Dubrovnik_2019-08-23_11.jpg|мини|241x241пкс|Западниот ѕид и Портата на Пил]] Градот имал четири градски порти: две што воделе до пристаништето и две (со подвижни мостови) што воделе до копното, а во периодот кога [[Австриско Царство|Австриската империја]] ја заземала контролата врз градот, во ѕидот биле отворени уште две порти. Комуникацијата со надворешниот свет од копнената страна се одржувал со градот преку две главни добро заштитени градски порти, од кои едната поставена на западната страна од градот, а другата на источната страна. Овие влезови биле изградени така што комуникацијата со градот не можела да се врши директно; гласникот морал да влезе низ повеќе врати и да оди по кривулест премин, што е доказ за безбедносните мерки преземени како последна одбрана од можноста за ненадејно пробивање или влегување на неочекувани посетители.<ref name="sitiunescoadriatico">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077|title=City Walls|work=Sitiunescoadriatico.org|publisher=[[Province of Ferrara]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924115303/http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077|archive-date=24 September 2015|accessdate=4 November 2009}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20150924115303/http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077 "City Walls"]. ''Sitiunescoadriatico.org''. [[Ферара|Province of Ferrara]]. Archived from [http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077 the original] on 24 September 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">4 November</span> 2009</span>.</cite></ref> ===== Порта на Пил ===== [[Податотека:Casco_viejo_de_Dubrovnik,_Croacia,_2014-04-13,_DD_13.JPG|десно|мини|200x200пкс|Утврден комплекс на Портата на Пиле]] [[Пилските порти]] биле добро утврден комплекс со повеќе врати, бранети од тврдината Бокар и [[Шанец|ровот]] што се протегал околу надворешниот дел од градските ѕидини.<ref name="sitiunescoadriatico">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077|title=City Walls|work=Sitiunescoadriatico.org|publisher=[[Province of Ferrara]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924115303/http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077|archive-date=24 September 2015|accessdate=4 November 2009}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20150924115303/http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077 "City Walls"]. ''Sitiunescoadriatico.org''. [[Ферара|Province of Ferrara]]. Archived from [http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077 the original] on 24 September 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">4 November</span> 2009</span>.</cite></ref> На влезната порта во Стариот град, на западната страна од копнените ѕидини, имало камен мост помеѓу два [[Готска архитектура|готски лака]], кои биле дизајнирани од архитектот Паскоје Миличевиќ во 1471 година и кој се поврзувал со друг дрвен подвижен мост кој можел да се подигне.<ref name="dubrovnik-online">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik-online.net/english/monuments.php|title=Monuments of Dubrovnik|work=Dubrovnik-online.net|publisher=Dubrovnik Online|accessdate=5 November 2009}}</ref> За време на републиканската ера, дрвениот подвижен мост до Пиле Гејт се подигнувал секоја вечер со значителна помпезност на церемонија на која клучевите од градот му се предавале на рагузанскиот ректор, а денес, тој се протега на сув ров чија градина нуди одмор од толпите. Над мостовите, над лакот на главната градска порта, има статуа на градскиот патрон [[Свети Власиј|Свети Власијиј]] ({{Langx|hr|Sveti Vlaho}}), со модел на [[Ренесанса|ренесансниот]] град. Откако ќе поминете покрај оригиналната [[Готска архитектура|готска]] внатрешна порта на Пиле Портата, можно е да се стигне до една од трите пристапни точки до градските ѕидини. ===== Портата на Плоче ===== [[Податотека:Casco_viejo_de_Dubrovnik,_Croacia,_2014-04-13,_DD_02.JPG|десно|мини|300x300пкс|Портата на Плоче, на источната страна од копнените ѕидини, служи како втор голем влез во градот.]] [[Податотека:Ploče_Gate,_Dubrovnik_01.jpg|десно|мини|200x200пкс|Внатрешниот дел од портата Плоче]] На источната страна од копнените ѕидини се наоѓал вториот главен влез во градот, познат под името '''Портата на Плоче'''. Оваа порта била заштитена од самостојната тврдина Ревелин, која била поврзана со дрвен подвижен мост и камен мост со два распони што се протегал преку заштитен ров.<ref name="sitiunescoadriatico">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077|title=City Walls|work=Sitiunescoadriatico.org|publisher=[[Province of Ferrara]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924115303/http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077|archive-date=24 September 2015|accessdate=4 November 2009}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20150924115303/http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077 "City Walls"]. ''Sitiunescoadriatico.org''. [[Ферара|Province of Ferrara]]. Archived from [http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077 the original] on 24 September 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">4 November</span> 2009</span>.</cite></ref><ref name="dubrovnik-guide">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|title=Dubrovnik City walls|work=Dubrovnik-guide.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20100210172549/http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|archive-date=10 February 2010|accessdate=5 November 2009}}</ref> Надворешната порта на Плоче била дизајнирана и изградена од архитектот Михајло Храњац во 1628 година, додека двата моста до тврдината Ревелин биле изградени во 15 век од Паскоје Миличевиќ, кој воедно и ги дизајнирал мостовите на Пилеската порта, што ги објаснува сличностите меѓу мостовите. Над мостот, исто како и кај Пилеската порта, се наоѓа статуата на Свети Власијиј, светецот-заштитник на Дубровник.<ref name="dubrovnik-online">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik-online.net/english/monuments.php|title=Monuments of Dubrovnik|work=Dubrovnik-online.net|publisher=Dubrovnik Online|accessdate=5 November 2009}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.dubrovnik-online.net/english/monuments.php "Monuments of Dubrovnik"]. ''Dubrovnik-online.net''. Dubrovnik Online<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">5 November</span> 2009</span>.</cite></ref> ===== Портата на Бужа ===== '''Портата Бужа''' (што во превод значи „дупка“) се наоѓа на северната страна од копнените ѕидини и била релативно нова во споредба со другите порти, бидејќи била изградена во раните 1900 години.<ref name="Bradtguide">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=JM6TwY9_1ZkC&q=Gate%20of%20Buza&pg=PA146|title=Dubrovnik|last=Letcher|first=Piers|last2=McKelvie|first2=Robin|last3=McKelvie|first3=Jenny|date=May 2007|publisher=[[Bradt Travel Guides]]|isbn=978-1-84162-191-3|edition=2nd|pages=145–146|orig-year=2005}}</ref> === Морски ѕидови === Главниот ѕид на Дубровник од страната што гледа кон морето се протега од: тврдината Бокар на запад па се до тврдината Свети Јован на југ, како и до тврдината Ревелин на копнената страна. Овие ѕидови биле од 1.5м до 5м дебели, во зависност од нивната локација и нивното стратешко значење,<ref name="geographica">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.geographica.hr/site/public/download/project_city_walls_of_dubrovnik.pdf|title=City walls of Dubrovnik|publisher=Geographica d.o.o.|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124080033/http://www.geographica.hr/site/public/download/project_city_walls_of_dubrovnik.pdf|archive-date=24 January 2021|accessdate=4 November 2009}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20210124080033/http://www.geographica.hr/site/public/download/project_city_walls_of_dubrovnik.pdf "City walls of Dubrovnik"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. Geographica d.o.o. Archived from [http://www.geographica.hr/site/public/download/project_city_walls_of_dubrovnik.pdf the original] <span class="cs1-format">(PDF)</span> on 24 January 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">4 November</span> 2009</span>.</cite></ref> а целта на овие ѕидови била да помогнат во одбраната на градот од морски напади, особено од Венецијанската Република, која честопати се сметала за закана за безбедноста на Дубровник.<ref name="RobinHarris">{{Наведена книга|title=Dubrovnik, A History|last=Harris|first=Robin|publisher=Saqi Books|year=2003|isbn=0-86356-332-5}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHarris2003">Harris, Robin (2003). ''Dubrovnik, A History''. Saqi Books. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-86356-332-5|<bdi>0-86356-332-5</bdi>]].</cite></ref> === Градско пристаниште === Како еден од најстарите сектори на Дубровник, пристаништето било изградено околу [[Доцна антика|доцноантички]] замок покрај морето и кој се протегал малку повеќе кон копното отколку што е денес, а била изграден е на местото на предроманската [[Соборна црква|катедрала]] и Ректорската палата, со што го опкружува градското пристаниште. Пристаништето е дизајнирано и изградено од инженерот Паскоје Миличевиќ кон крајот на 15 век и имено пристаништето е забележливо насликано на дланката на Свети Власијиј во [[триптих]] насликан од уметникот Никола Божидаревиќ околу 1500 година.<ref name="tzdubrovnik">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE|title=The City Harbour|work=Tzdubrovnik.hr|publisher=Dubrovnik Tourist Board|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223021213/http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE|archive-date=23 February 2014|accessdate=17 November 2012}}</ref> Најистакнатиот дел од пристаништето биле трите огромни лакови, а четвртиот оригинален лак бил заѕидан од голем арсенал изграден кон крајот на 12 век и проширен кон втората половина на 15 век, а воедно пристаништето претставувало и најстарото [[бродоградилиште]] во градот и сè уште е во употреба.<ref name="tzdubrovnik">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE|title=The City Harbour|work=Tzdubrovnik.hr|publisher=Dubrovnik Tourist Board|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223021213/http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE|archive-date=23 February 2014|accessdate=17 November 2012}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20140223021213/http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE "The City Harbour"]. ''Tzdubrovnik.hr''. Dubrovnik Tourist Board. Archived from [http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE the original] on 23 February 2014<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 November</span> 2012</span>.</cite></ref> Порпорела е изградена во 1873 година, веднаш до тврдината „Свети Јован“. Пристаништето Касе (Каше Брановиште) било изградено во 1485 година, според проектот на Паскоје Миличевиќ, со цел да се одбрани пристаништето и да се заштити од југоисточни ветрови и бранови. Така, брановиштето го скратило гломазниот синџир на пристаништето што се протегал ноќе од тврдината „Свети Јован“ до кулата „Свети Лука“. Било изградено од огромни камени блокови поставени врз дрвени темели без врзивно средство.<ref name="tzdubrovnik">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE|title=The City Harbour|work=Tzdubrovnik.hr|publisher=Dubrovnik Tourist Board|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223021213/http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE|archive-date=23 February 2014|accessdate=17 November 2012}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20140223021213/http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE "The City Harbour"]. ''Tzdubrovnik.hr''. Dubrovnik Tourist Board. Archived from [http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE the original] on 23 February 2014<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 November</span> 2012</span>.</cite></ref> Денес, во арсеналот се наоѓаат Градското кафе и кино, додека и пристаништето и Порпорела станале пријатни шеталишта и туристички атракции.<ref name="tzdubrovnik">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE|title=The City Harbour|work=Tzdubrovnik.hr|publisher=Dubrovnik Tourist Board|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223021213/http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE|archive-date=23 February 2014|accessdate=17 November 2012}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20140223021213/http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE "The City Harbour"]. ''Tzdubrovnik.hr''. Dubrovnik Tourist Board. Archived from [http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE the original] on 23 February 2014<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 November</span> 2012</span>.</cite></ref> {{Панорама|A Panoramic from Revelin.jpg|1000px|Панорама од тврдината Ревелин во градското пристаниште}} ==== Порти ==== Во градското пристаниште, една од најзначајните области на поморскиот трговски град, имало два влеза, првиот бил Портата Понте (пристаниште), а вториот Портата Рибниот Пазар, а целиот распоред на улиците на Дубровник, како и низа проширувања, бил наменет за брза и ефикасна комуникација со тврдините на градските ѕидини.<ref name="sitiunescoadriatico">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077|title=City Walls|work=Sitiunescoadriatico.org|publisher=[[Province of Ferrara]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924115303/http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077|archive-date=24 September 2015|accessdate=4 November 2009}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20150924115303/http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077 "City Walls"]. ''Sitiunescoadriatico.org''. [[Ферара|Province of Ferrara]]. Archived from [http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077 the original] on 24 September 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">4 November</span> 2009</span>.</cite></ref> ===== Портата на Понте ===== '''Портата Понте''' била изградена во 1476 година и се наоѓа западно од Големиот Арсенал. Градскиот ѕид, изграден во истиот период, води од Портата до тврдината Свети Јован. Денешната улица Дамјан Јуда е формирана во 15 век кога е завршен канализациониот систем, а градењето куќи покрај западниот градски ѕид повеќе не било дозволено.<ref name="tzdubrovnik">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE|title=The City Harbour|work=Tzdubrovnik.hr|publisher=Dubrovnik Tourist Board|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223021213/http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE|archive-date=23 February 2014|accessdate=17 November 2012}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20140223021213/http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE "The City Harbour"]. ''Tzdubrovnik.hr''. Dubrovnik Tourist Board. Archived from [http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE the original] on 23 February 2014<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 November</span> 2012</span>.</cite></ref> ===== Портата на Рибниот пазар ===== '''Портата на Рибниот пазар''', изградена во 1381 година, се наоѓа источно од Големиот Арсенал. Трите лакови од Малиот Арсенал од 15 век, каде што се поправале мали чамци, се наоѓаат малку подалеку. Старата кула на Свети Лука го штити пристаништето на исток, а влезот во пристаништето е опкружен и чуван од тврдината Ревелин.<ref name="tzdubrovnik">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE|title=The City Harbour|work=Tzdubrovnik.hr|publisher=Dubrovnik Tourist Board|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223021213/http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE|archive-date=23 February 2014|accessdate=17 November 2012}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20140223021213/http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE "The City Harbour"]. ''Tzdubrovnik.hr''. Dubrovnik Tourist Board. Archived from [http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE the original] on 23 February 2014<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 November</span> 2012</span>.</cite></ref> == Тврдини == === Тврдини во рамките на ѕидините === По [[Пад на Цариград (1453)|Падот на Цариград]] во 1453 година под Османлиите бил многу јасен знак за претпазливите граѓани на Дубровник дека се потребни итни мерки за одбрана, а зајакнувањето на неговите одбранбени структури бил најважниот проблем. Така со Падот на Босна, кој следел наскоро во 1463 година, само ги забрзала работите и како резултат на тоа, Републиката го поканила архитектот [[Микелоцо|Микелоцо ди Бартоломео од Фиренца]] да го води подобрувањето на одбраната на градот. Неговата работа во Дубровник резултирала со изградба и проширување на бројни згради од клучно значење за одбраната на Дубровник.<ref name="dubrovnik-guide">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|title=Dubrovnik City walls|work=Dubrovnik-guide.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20100210172549/http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|archive-date=10 February 2010|accessdate=5 November 2009}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20100210172549/http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm "Dubrovnik City walls"]. ''Dubrovnik-guide.net''. Archived from [http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm the original] on 10 February 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">5 November</span> 2009</span>.</cite></ref> ==== Кула Минчета ==== [[Податотека:Minčeta_Fortress,_Dubrovnik_02.jpg|десно|мини|200x200пкс|Кулата Минчета е симбол на „неосвоивиот“ град Дубровник.]] '''Кулата Минчета''' била изградена од локален градител по име Никифор Ранџина и италијански инженери испратени од [[Папа Пиј II|папата Пиј II]] во 1463 година на врвот на турската закана.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=f-cUAAAAIAAJ&q=minceta&pg=PA27|title=The Ragusan republic: victim of Napoleon and its own conservatism|last=Towers Bjelovucic|first=Harriet|publisher=Brill|year=1970|page=59}}</ref> Првично како силна четиристрана тврдина, таа била најистакнатата точка во одбранбениот систем кон копното. Името на кулата потекнувало од името на семејството Менчетиќ, кое го поседувало земјиштето на кое била изградена кулата. Со својата висина и импресивен волумен, кулата доминира во северозападниот висок дел од градот и неговите ѕидини.<ref name="dubrovnik-guide">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|title=Dubrovnik City walls|work=Dubrovnik-guide.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20100210172549/http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|archive-date=10 February 2010|accessdate=5 November 2009}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20100210172549/http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm "Dubrovnik City walls"]. ''Dubrovnik-guide.net''. Archived from [http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm the original] on 10 February 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">5 November</span> 2009</span>.</cite></ref> Во средината на 15 век, околу претходната четириаголна тврдина, [[Микелоцо]] изградил нова кружна кула користејќи нова техника на војување и ја споил со новиот систем на ниски ѕидови. Целосните шестметарски дебели ѕидови на новата кула имале низа заштитени отвори за топови. Архитектот и скулптор Џорџо да Себенико од [[Задар]] ја продолжил работата на кулата Минчета и ја дизајнирал, а воедно и изградил високата тесна кружна кула, додека бедемите се подоцнежен додаток. Кулата била завршена во 1464 година и станала симбол на непобедливиот град Дубровник.<ref name="dubrovnik-guide" /> По долго ископување, под кулата Минчета во Горњи угао (Горна кула) е откриена леарница за топови од 16 век. Сега е музеј.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.croatiatraveller.com/southern_dalmatia/Dubrovnik/Walls.htm|title=Dubrovnik's Walls|work=croatiatraveller.com}}</ref> ==== Тврдина Бокар ==== [[Податотека:Bokar_Fortress,_Dubrovnik_01.jpg|десно|мини|200x200пкс|Тврдината Бокар е клучна точка во одбраната на Пила Порта.]] '''Тврдината Бокар''', честопати наречена „Звјездан“, се сметала за меѓу најубавите примери на функционална тврдинска архитектура. Изградена како двокатна казематна тврдина од Микелоцо од 1461 до 1463 година, додека градските ѕидини биле реконструирани, таа стоела пред средновековната ѕидина што штрчи во просторот речиси со целиот свој цилиндричен волумен. Била замислена како клучна точка во одбраната на [[Пилската порта]], западниот утврден влез во градот; а по кулата Минчета, таа е втората клучна точка во одбраната на западниот копнен пристап кон градот.<ref name="dubrovnik-guide">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|title=Dubrovnik City walls|work=Dubrovnik-guide.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20100210172549/http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|archive-date=10 February 2010|accessdate=5 November 2009}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20100210172549/http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm "Dubrovnik City walls"]. ''Dubrovnik-guide.net''. Archived from [http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm the original] on 10 February 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">5 November</span> 2009</span>.</cite></ref> ==== Тврдина „Св. Јован“ ==== [[Податотека:Dubrovnik,_am_alten_Stadthafen_IMG_8169.jpg|десно|мини|200x200пкс|Тврдината „Св. Јован“ ги спречувала непријателските бродови да пристапат до градското пристаниште.]] '''Тврдината Свети Јован''' ({{Langx|hr|Sveti Ivan}}), често нарекувана Кула Муло, е комплексна монументална градба на југоисточната страна од старото градско пристаниште, која го контролирала и заштитувала неговиот влез. Првата тврдина била изградена во средината на 14 век, но била изменета во неколку наврати во текот на 15 и 16 век, што можело да се види во триптихот направен од сликарот Никола Божидаревиќ во доминиканскиот манастир, слика која го прикажувала Свети Власиј, светецот-заштитник на Дубровник.<ref name="dubrovnik-guide">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|title=Dubrovnik City walls|work=Dubrovnik-guide.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20100210172549/http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|archive-date=10 February 2010|accessdate=5 November 2009}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20100210172549/http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm "Dubrovnik City walls"]. ''Dubrovnik-guide.net''. Archived from [http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm the original] on 10 February 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">5 November</span> 2009</span>.</cite></ref> Доминантна во пристанишниот амбиент, тврдината Свети Јован го спречувала пристапот на [[Пиратство|пирати]] и други непријателски бродови. Секогаш претпазливи при првиот знак на опасност, жителите на Дубровник го затворале влезот во пристаништето со тешки синџири растегнати помеѓу тврдината Свети Јован и пристаништето Касе, а исто така ги заѕидувале и сите пристанишни влезови кон Големиот Арсенал.<ref name="bestindubrovnik">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bestindubrovnik.com/must_see/4/default.aspx#|title=The Old Port|work=Bestindubrovnik.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20100416203458/http://www.bestindubrovnik.com/must_see/4/default.aspx|archive-date=16 April 2010|accessdate=5 November 2009}}</ref> Денес, тврдината има [[аквариум]] на приземјето, полн со риби од различни делови на Јадранското Море. На горните катови има [[Етнографија|етнографски]] и поморски музеј посветен на поморскиот период на Републиката, ерата на пареа, [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и делот за техники на едрење и навигација. <ref name="dubrovnik-online">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik-online.net/english/monuments.php|title=Monuments of Dubrovnik|work=Dubrovnik-online.net|publisher=Dubrovnik Online|accessdate=5 November 2009}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.dubrovnik-online.net/english/monuments.php "Monuments of Dubrovnik"]. ''Dubrovnik-online.net''. Dubrovnik Online<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">5 November</span> 2009</span>.</cite></ref> === Одвоени тврдини === ==== Тврдина Ревелин ==== [[Податотека:Revelin_LS4.JPG|десно|мини|200x200пкс|Во 16 век, тврдината Ревелин станала најсилната градска тврдина.]] Во периодот на несомнена турска опасност и паѓањето на Босна под турска Власијт, во 1462 година, источно од градот била изградена одвоена тврдина, која обезбедувала дополнителна заштита на копнениот пристап кон источната Плоческа порта. Името Ревелин потекнувало од ''ривелино'' (равелин), термин во воената архитектура кој се однесува на градба изградена спроти градската порта со цел да се обезбеди подобра заштита од непријателски напад. Опасноста од венецијански напад одеднаш се зголемила во времето на Првата света лига и било потребно да се зајакне оваа ранлива точка на градските утврдувања со што сенатот го ангажирал Антонио Ферамолино како искусен градител на тврдини во служба на [[Шпанија|шпанскиот]] адмирал Дорија, доверлив пријател на Републиката. Во 1538 година, Сенатот ги одобрил неговите цртежи на новата, многу посилна тврдина Ревелин, а биле потребни 11 години за да се изгради, со што во тој период сите други градежни работи во градот биле запрени се со цел да се завршела оваа тврдина што е можно поскоро.<ref name="dubrovnik-guide">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|title=Dubrovnik City walls|work=Dubrovnik-guide.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20100210172549/http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|archive-date=10 February 2010|accessdate=5 November 2009}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20100210172549/http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm "Dubrovnik City walls"]. ''Dubrovnik-guide.net''. Archived from [http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm the original] on 10 February 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">5 November</span> 2009</span>.</cite></ref> Новиот Ревелин станал најсилната од градските тврдини, заштитувајќи го источниот копнен пристап кон градот. Бил обликуван во форма на неправилен четириаголник со едната страна што се спушта кон морето и е заштитен со длабок ров од другата страна. Еден мост го преминува заштитниот ров и го поврзува со Плоческата порта, додека друг мост го поврзува со источното предградие. Градежните работи биле изведени толку добро што дури ни разорниот [[Земјотресот во Дубровник од 1667 година|земјотрес од 1667 година]] не успеал ни малку да го оштетил Ревелин. Поделен на три големи засводени простории во внатрешноста, Ревелин станал административен центар на Републиката. <ref name="dubrovnik-guide">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|title=Dubrovnik City walls|work=Dubrovnik-guide.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20100210172549/http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|archive-date=10 February 2010|accessdate=5 November 2009}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20100210172549/http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm "Dubrovnik City walls"]. ''Dubrovnik-guide.net''. Archived from [http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm the original] on 10 February 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">5 November</span> 2009</span>.</cite></ref> ==== Тврдина „Св. Лаврентиј“ ==== [[Податотека:Lovrijenac,_Dubrovnik,_Croatia.JPG|десно|мини|200x200пкс|Ѕидовите на тврдината „Св. Лоренс“ изложени на непријателски оган се високи речиси 12 м дебелина.]] '''Тврдина Свети Лаврентиј''' ({{Langx|hr|Lovrijenac}}), честопати нарекуван и како Дубровнички Гибралтар, се наоѓал надвор од западните градски ѕидини, на 37м надморска височина. Тврдината имала четириаголен двор со моќни лакови и бидејќи нејзината висина била нерамна, имала 3 тераси со моќни парапети, од кои најшироката гледа кон југ кон морето. Ловриенац бил бранет со 10 големи топови, од кои најголемиот и најпознат се викал „Гуштер“ ({{Langx|hr|Gušter}}). Ѕидовите изложени на непријателски оган биле дебели речиси 12м, но големата површина на ѕидот свртена кон градот не надминува 60 [[Сантиметар|сантиметри]] (2стапки). Два подвижни моста воделе до тврдината, а над портата стоел натписот ''„Non Bene Pro Toto Libertas Venditur Auro“'' што во превод значело „Слободата не се продава за сите богатства на светот“.<ref name="dubrovnik-guide">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|title=Dubrovnik City walls|work=Dubrovnik-guide.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20100210172549/http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|archive-date=10 February 2010|accessdate=5 November 2009}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20100210172549/http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm "Dubrovnik City walls"]. ''Dubrovnik-guide.net''. Archived from [http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm the original] on 10 February 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">5 November</span> 2009</span>.</cite></ref> За да се обезбеди лојалност, војниците во тврдината Свети Лоренс се менувале на секои 30 дена, а за да се обезбеди целосна лојалност, им биле давани само 30 дена храна кога влегувале во тврдината.<ref name="timemert" /> Според старите списи, таа била изградена за само три месеци.<ref name="dubrovnik-online">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik-online.net/english/monuments.php|title=Monuments of Dubrovnik|work=Dubrovnik-online.net|publisher=Dubrovnik Online|accessdate=5 November 2009}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.dubrovnik-online.net/english/monuments.php "Monuments of Dubrovnik"]. ''Dubrovnik-online.net''. Dubrovnik Online<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">5 November</span> 2009</span>.</cite></ref> Денес, нејзината внатрешност е една од најдостоинствените сцени во Европа и добро познато место за претставите [[Хамлет|на „Хамлет“ од Вилијам Шекспир]] . <ref name="dubrovnik-online">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik-online.net/english/monuments.php|title=Monuments of Dubrovnik|work=Dubrovnik-online.net|publisher=Dubrovnik Online|accessdate=5 November 2009}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.dubrovnik-online.net/english/monuments.php "Monuments of Dubrovnik"]. ''Dubrovnik-online.net''. Dubrovnik Online<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">5 November</span> 2009</span>.</cite></ref> == Утврдувања околу Дубровник == [[Податотека:Ston-Fort-01.jpg|десно|мини|200x200пкс|Ѕидовите на Стоун се 5,5 км долго.]] [[Податотека:Ragusa.png|десно|мини|200x200пкс|Утврдувања околу Дубровник беа поставени по должината на границите на Републиката.]] [[Податотека:Prevlaka_tvrdjava.JPG|десно|мини|200x200пкс|Тврдината Превлака од 19 век била изградена како дел од системот за утврдување на Которскиот Залив.]] === Ѕидините на Стоун === '''Ѕидовите на Стоун''' првично биле серија одбранбени камени ѕидови долги повеќе од 7км,<ref name="citywallsdubrovnik">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.citywallsdubrovnik.hr/hr-stonske.htm|title=Stonske zidine|work=Citywallsdubrovnik.hr|publisher=Društvo prijatelja dubrovačke starine|language=hr|archive-url=https://web.archive.org/web/20081026064412/http://www.citywallsdubrovnik.hr/hr-stonske.htm|archive-date=26 October 2008|accessdate=4 November 2009}}</ref> но покрај малата големина, добро заштитената Дубровачка Република одлучила да го користи Пељешац за да изгради уште една одбранбена линија. На најтесната точка на Пељешац, непосредно пред спојувањето со копното, бил изграден ѕид од Стон до Мали Стон. Денешниот сид долг 5.5км што ги поврзувал овие две мали заедници има форма на петоаголник. Бил завршен во 15 век, заедно со други 40 кули и 5 тврдини. „Ѕидот“ значел заштита на скапоцените солници кои во голема мера придонеле за богатството на Дубровник, на кои сè уште се работи денес. === Соколска тврдина === '''Соколската тврдина''' ({{Langx|hr|Sokol grad}}, {{Lit|Falcon fort}}) била една од најголемите и најважните тврдини на територијата на Дубровачка Република, поради нејзината положба во планинскиот регион во близина на босанскиот копнен дел. Изградена е на местото на поранешни [[Илири|илирски]] и подоцнежни [[Римско Царство|римски]] утврдувања, што е очигледно од остатоците од керамика и римски тули во нејзините ѕидови. Во 1391 година, браќата Санковиќ, кои во тоа време биле владетели на Конавле ѝ дале на Дубровачка Република целосна власт над тврдината Сокол, додека таа паднала под конечно поседување на републиката дури во 1423 година.<ref name="kulturniturizam">{{Наведена мрежна страница|url=http://kulturniturizam.croatia.hr/Destinations/DestinationDocument.aspx?idLanguage=2&idDestination=2&idCategory=824&idDocument=2597|title=The Sokol (Falcon) Fortress|work=Kulturniturizam.croatia.hr|publisher=[[Croatian National Tourist Board]]|archive-url=https://archive.today/20130217163547/http://kulturniturizam.croatia.hr/Destinations/DestinationDocument.aspx?idLanguage=2&idDestination=2&idCategory=824&idDocument=2597|archive-date=17 February 2013|accessdate=5 November 2009}}</ref> Поради нејзината стратешка важност, Дубровачка Република постојано инвестирала во одржувањето на тврдината, која содржела цистерна, складиште за барут, вински и прехранбени подруми, стражарски кутии, воени касарни и светилишта за сместување на бегалци од околните села во случај на војна. <ref name="kulturniturizam">{{Наведена мрежна страница|url=http://kulturniturizam.croatia.hr/Destinations/DestinationDocument.aspx?idLanguage=2&idDestination=2&idCategory=824&idDocument=2597|title=The Sokol (Falcon) Fortress|work=Kulturniturizam.croatia.hr|publisher=[[Croatian National Tourist Board]]|archive-url=https://archive.today/20130217163547/http://kulturniturizam.croatia.hr/Destinations/DestinationDocument.aspx?idLanguage=2&idDestination=2&idCategory=824&idDocument=2597|archive-date=17 February 2013|accessdate=5 November 2009}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://kulturniturizam.croatia.hr/Destinations/DestinationDocument.aspx?idLanguage=2&idDestination=2&idCategory=824&idDocument=2597 "The Sokol (Falcon) Fortress"]. ''Kulturniturizam.croatia.hr''. [[Croatian National Tourist Board]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">5 November</span> 2009</span>.</cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Предлошка:Наведена мрежна страница|cite web]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: deprecated archival service ([[:Category:CS1 maint: deprecated archival service|link]])</span> [[Category:CS1 maint: deprecated archival service]]</ref> === Империјална тврдина === Империјалната тврдина се наоѓала на врвот на планината Срѓ, веднаш над градот Дубровник и била изградена за време на [[Илирски провинции|илирските провинции]] во 1806 година од маршалот Мармонт, наречен Империјален, во чест на царот [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] и претставувала од стратешка важност за одбраната на северната страна на градот. === Тврдина Превлака === '''Тврдината Превлака''' се наоѓа во Понта Оштро, на самиот крај од полуостровот Превлака. Изградена во средината на 19 век, помеѓу 1856 и 1862 година, како дел од системот за утврдување на [[Бока Которска|Которскиот Залив]] во времето на [[Кралство Далмација|Кралството Далмација]] на Австриската империја. Со својата монументалност и единствена структура, таа претставува исклучителен пример за воена архитектура од своето време. Денес, тврдината е надвор од употреба и е тешко оштетена од разни уништувања во текот на историјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.omega-engineering.hr/projekt.php?idproj=79&lang=eng|title=Prevlaka Fortress|work=Omega-engineering.hr|publisher=Omega Engineering d.o.o.|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721101405/http://www.omega-engineering.hr/projekt.php?idproj=79&lang=eng|archive-date=21 July 2011|accessdate=5 November 2009}}</ref> == Градски ѕидини за време на опсадите == [[Податотека:Saracen_fleet_against_Crete.jpg|десно|мини|200x200пкс|Сараценските корсари во 867 година го опсадуваат Дубровник (ракопис на Скилица во Мадрид).]] [[Податотека:St._Blaise_-_National_Flag_of_the_Ragusan_Republic.png|десно|мини|200x200пкс|Знаме на Дубровачка Република со [[Свети Власиј]], светецот-заштитник на Дубровник.]] [[Податотека:Map_of_Ragusa.jpg|десно|мини|200x200пкс|Стара карта на Дубровачка Република, датирана од 1678 година.]] [[Податотека:Dubrovnik_shelling.jpg|десно|мини|276x276пкс|Означена штета на градската карта, од гранатирањето на Југословенската народна армија.]] === Сараценската опсада во 866–867 година === Во 866 година, голем [[Арапи|арапски]] напад по должината [[Далмација|на Далмација]] ги погодил [[Будва]] и [[Котор]], а потоа го опсадил Дубровник во 867 година. Градот се обратил кај [[Список на византиски цареви|византискиот цар]] [[Василиј I Македонецот|Василиј I]], кој одговорил со испраќање на над сто бродови.<ref name="JohnVanAntwerpFinep257">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=YbS9QmwDC58C&q=Arab%20raid%20of%20Dubrovnik&pg=RA1-PA257|title=The early medieval Balkans: a critical survey from the sixth to the late twelfth century|last=Fine|first=John Van Antwerp|publisher=[[University of Michigan Press]]|year=1991|isbn=0-472-08149-7<!--9780472081493-->|page=257}}</ref> Конечно, опсадата на Дубровник од страна на Сарацените во 866–867 година, која траела една година и 3 месеци, била прекината поради интервенцијата на Василиј I, кој испратил флота под команда на [[Никит Орифа]] во помош на градот.<ref>{{Наведена книга|title=Islam in the Balkans|last=Norris|first=H.T.|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|year=1994|isbn=1-85065-167-1}}</ref> По оваа успешна интервенција, [[Византиска морнарица|византиската морнарица]] пловела по брегот собирајќи ветувања за лојалност кон империјата од далматинските градови. <ref name="JohnVanAntwerpFinep257" /> === Венецијанската опсада во 948 година === Со слабеењето на [[Византион|Византија]], Венеција почнала да ја гледа Рагуза како соперник кој требало да биде под нејзина контрола, но обидот за освојување на градот во 948 година не успеал. Граѓаните на градот го припишувале ова на [[Свети Власиј]], кого го посвоиле за светец-заштитник на градот.<ref name="short">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=qTLSZ3ucaZMC&q=Venetian%20siege%20in%20948&pg=PA107|title=A Short History of the Yugoslav Peoples|last=Singleton|first=Frederick Bernard|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1985|isbn=0-521-27485-0|page=68}}</ref> === Опсадата на Немања во 1185 година === По некои територијални спорови, избувнала војна помеѓу [[Стефан Немања]], големиот кнез на Рашка, и градот Дубровник, во тоа време под [[Нормани|норманско]] [[Сизеренство|сузеренство]]. Во 1185 година, Немања го нападнал градот и го опсадил,<ref name="JohnVanAntwerpFine">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=QDFVUDmAIqIC&q=Nemanja+attacked+the+city+of+Dubrovnik&pg=PA8|title=The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest|last=Fine|first=John Van Antwerp|publisher=[[University of Michigan Press]]|year=1994|isbn=0-472-08260-4|pages=8–9}}</ref> но контранападот на Рагуза ги принудил силите на Немања да се вратат. Според хрониките од Дубровник, кои се прифатени од повеќето историчари, опсадата на крајот пропаднала.<ref name="JohnVanAntwerpFine" /> Колкава помош добил Дубровник од Норманите додека ја одбивал опсадата, исто така, не било точно познато.<ref name="JohnVanAntwerpFine" /> === Венецијанската и Четвртата крстоносна војна во 1205 година === Во 1205 година, Венецијанската Република ја нападнала [[Далмација]] со силите на [[Четврта крстоносна војна|Четвртата крстоносна војна]] со што Рагуза била принудена да плаќа данок, на крајот станувајќи извор на залихи за Венеција, со што се спасила од ограбување како Задар во [[Опсада на Задар|опсадата на Задар]], која се користела како поморска база на Венеција во јужниот дел [[Јадранско Море|на Јадранското Море]].<ref name="ReferenceA">{{Наведена книга|url=http://www.flipkart.com/venice-maritime-republic-frederic-chapin/080181460x-76w3fuf6cb#previewbook|title=Venice, a Maritime Republic|last=Lane|first=Frederic Chapin|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]|year=1973|isbn=0-8018-1460-X|page=63}}</ref> Во 14 век, по ослободувањето од венецијанската супремација, била извршена обемна работа на ѕидините за да се обезбеди слободата на републиката.<ref name="dubrovnik-guide">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|title=Dubrovnik City walls|work=Dubrovnik-guide.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20100210172549/http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|archive-date=10 February 2010|accessdate=5 November 2009}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20100210172549/http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm "Dubrovnik City walls"]. ''Dubrovnik-guide.net''. Archived from [http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm the original] on 10 February 2010<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">5 November</span> 2009</span>.</cite></ref> === Опсада од Стјепан Вукчиќ Косача во 1451 година === Во 1451 година, многу моќен босански регионален господар Херцег Стјепан Вукчиќ Косача го нападнал Дубровник и го опсадил градот. Претходно бил прогласен за рагузански благородник и следствено рагузанската влада го прогласила за предавник. Награда од 15.000 [[Дукат|дукати]], палата во Дубровник вредна 2.000 дукати и годишен приход од 300 дукати била понудена на секој што ќе го убие, заедно со ветување за наследно рагузанско благородништво, што исто така помогнало да се одржи ова ветување на оној што го сторил делото. Стјепан бил толку исплашен од заканата што конечно ја прекинал опсадата. <ref name="Viator">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=v9swtfALoisC&q=Stjepan+Vuk%C4%8Di%C4%87+Kosa%C4%8Da&pg=PA388|title=Viator|last=Medieval and Renaissance Studies|publisher=University of California Press|year=1978|isbn=0-520-03608-5|pages=388–389}}</ref> === Руската опсада во 1806 година === До 1800 година, Републиката имала високо организирана мрежа од конзулати и конзуларни канцеларии во повеќе од осумдесет градови и пристаништа низ целиот свет. Во 1806 година, силите на [[Прво Француско Царство|Првото француско царство]], предводени од генералот Жак Лористон, влегле на територијата на Републиката, кршејќи ја нејзината строга неутралност и барале да им се дозволи одмор, храна и вода во градот пред да продолжат да ги преземат своите новостекнати поседи во [[Бока Которска|Которскиот Залив]]. Сепак, ова било измама бидејќи штом влегле во градот, тие продолжиле да го окупираат во име на Наполеон.{{Sfn|Vojnović|2009}} Речиси веднаш по почетокот на француската окупација, руските и црногорските трупи влегле на територијата на Рагуза и почнале да се борат против француската армија, напаѓајќи и ограбувајќи сè по патот и кулминирајќи со опсада на окупираниот град, за време на која врз него паднале 3.000 топовски ѓулиња.{{Sfn|Vojnović|2009}} Во 1808 година, маршалот Огист де Мармон ја укинал Дубровачка Република и ја споил нејзината територија со Француските [[Илирски провинции|илирски покраини]], станувајќи „Војвода од Рагуза“ (''Duc de Raguse'').<ref name="Cosic2000">{{Наведено списание|last=Ćosić|first=Stjepan|year=2000|title=Dubrovnik Under French Rule (1810–1814)|url=http://hrcak.srce.hr/file/12648|format=PDF|journal=[[Dubrovnik Annals]]|publisher=[[Croatian Academy of Sciences and Arts]]|issue=4|pages=103–142|access-date=30 September 2009}}</ref> === Англо-австриската опсада во 1814 година === Австрија [[Војна на Шестата коалиција|објавила војна на Франција]] во август 1813 година и до есента [[Кралска воена морнарица|Кралската морнарица]] уживала без конкуренција доминација над Јадранското Море. Работејќи заедно со австриските армии кои сега ги напаѓале илирските покраини и Северна Италија, бродовите на контраадмиралот Томас Фримантл биле во можност брзо да транспортираат британски и австриски трупи од една до друга точка, принудувајќи предавање на стратешките пристаништа едно по друго. Капетанот Вилијам Хосте со својот брод [[HMS Bacchante (1811)|HMS ''Bacchante'']] (38 топови) заедно со HMS ''Saracen'', бригада со 18 топови, пристигнал во Рагуза која веќе била под опсада од страна на рагузанските бунтовнички сили. Рагузанците, Британците и Австријците биле во можност да ја освојат царската тврдина и позициите на островот Локрум. Со влечење топови до ридот Срѓ, тие го бомбардирале градот сè додека францускиот генерал Жозеф де Монтришар не одлучи дека нема друг избор освен да се предаде, особено затоа што се соочил со уште едно востание во самиот град, бидејќи рагузанците сакале да ја обноват Републиката. Австрискиот генерал Тодор Милутиновиќ, поттикнувајќи ја личната амбиција на еден од привремените гувернери на Републиката, Бјаџо Бернардо Кабога, со ветувања за моќ и влијание (кои подоцна биле прекинати и кој починал во срам, жигосан како предавник од својот народ), успеал да го убеди дека портата кон исток треба да се држи затворена за рагузанските сили и да им се дозволи на австриските и британските сили да влезат во градот од запад, без никакви рагузански војници, откако францускиот гарнизон од 500 војници ќе се предаде, по што Австријците продолжиле да го окупираат градот.{{Sfn|Vojnović|2009}} === Опсадата на југословенската армија во 1991–1992 година === Опсадата на Дубровник ({{Langx|hr|Opsada Dubrovnika}}) е термин што ја означува битката и опсадата на градот Дубровник и околината во [[Хрватска]] како дел од [[Хрватска војна за независност|Хрватската војна за независност]]. Дубровник беше опсаден и нападнат од силите на [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]] (ЈНА), кон крајот на 1991 година, а главните борби завршиле на почетокот на 1992 година, а хрватскиот контранапад конечно ја кренла опсадата и ја ослободил областа кон средината на 1992 година. Во [[Меѓународен кривичен суд за поранешна Југославија|Меѓународниот кривичен трибунал за поранешна Југославија]] (МКТЈ), обвинителството тврдел дека „целта на српските сили било да ја одвојат оваа област од Хрватска и да ја припојат кон Црна Гора“.<ref name="Summary">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icty.org/x/cases/slobodan_milosevic/ind/en/mil-2ai020728e.htm|title=Investigative Summary|date=23 October 2002|publisher=[[International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia]]|accessdate=4 September 2009}}</ref> Во 1991 година, Американскиот институт на архитекти го осудил бомбардирањето на градските згради,<ref>{{Наведено списание|last=Zaknic|first=Ivan|date=November 1992|title=The Pain of Ruins: Croatian Architecture under Siege|journal=Journal of Architectural Education|publisher=Association of Collegiate Schools of Architecture|volume=46|issue=2|page=121|doi=10.1080/10464883.1992.10734547|jstor=1425208}}</ref> а институтот за заштита на културни споменици, во соработка со [[УНЕСКО]], открил дека од 824 згради во Стариот град, 563 (или 68,33%) биле погодени од проектили за време на опсадата. Од овие 563, девет згради биле целосно уништени од еден од неколкуте големи пожари што се случиле за време на опсадата. Во 1993 година, Институтот за рехабилитација на Дубровник и УНЕСКО ги процениле вкупните трошоци за реставрација на јавни, приватни и верски згради, улици, плоштади, фонтани, бедеми, порти и мостови на 9.657.578 [[Американски долар|долари]]. До крајот на 1999 година, за реставрација биле потрошени над 7.000.000 долари.<ref name="ICTY Press release">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icty.org/sid/7948|title=Full Contents of the Dubrovnik Indictment made Public|date=2 October 2001|publisher=[[International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia]]|accessdate=4 September 2009}}</ref> Доказ за отпорноста на античките ѕидини е тоа што повеќе згради во стариот град не биле уништени за време на бомбардирањето. Всушност, античките ѕидини биле поефикасни во отпорот на современото оружје отколку современите структури во периферијата на градот. <ref>{{Наведено списание|last=Pearson, Joseph (2010)|date=2010|title=Dubrovnik's Artistic Patrimony, and its Role in War Reporting (1991)|url=http://ehq.sagepub.com/cgi/content/abstract/40/2/197|journal=European History Quarterly|volume=40|issue=2|pages=197–216|doi=10.1177/0265691410358937|access-date=30 September 2010}}</ref> == Поврзано == * [[Тврдина Ловриенац]] * [[Список на тврдини и замоци во Хрватска|Список на замоци во Хрватска]] ==Наводи== {{Reflist|colwidth=30em}} == Литература == * {{Наведена книга|title=Razvoj grada kroz stoljeća II, Srednji vijek|last=Milić|first=Bruno|publisher=[[Školska knjiga]]|year=1995|isbn=953-0-31641-0|location=Zagreb|language=hr}} * {{Наведена енциклопедија|access-date=7 November 2009}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=SXVSki2c_nwC|title=Croatia|last=Oliver|first=Jeanne|publisher=[[Lonely Planet]]|year=2007|isbn=978-1-74104-916-9|edition=4th}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.geographica.hr/site/public/download/project_city_walls_of_dubrovnik.pdf|title=City walls of Dubrovnik|publisher=Geographica d.o.o.|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124080033/http://www.geographica.hr/site/public/download/project_city_walls_of_dubrovnik.pdf|archive-date=24 January 2021|accessdate=4 November 2009}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.diu.hr/en/sights/city_walls/|title=The city walls|work=Diu.hr|publisher=Dubrovnik International University|archive-url=https://web.archive.org/web/20100223192447/http://www.diu.hr/en/sights/city_walls/|archive-date=23 February 2010|accessdate=4 November 2009}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077|title=City Walls|work=Sitiunescoadriatico.org|publisher=[[Province of Ferrara]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924115303/http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077|archive-date=24 September 2015|accessdate=4 November 2009}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|title=Dubrovnik City walls|work=Dubrovnik-guide.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20100210172549/http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|archive-date=10 February 2010|accessdate=5 November 2009}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KIhFr8klMowC|title=Croatia|last=Stewart|first=James|publisher=Cadogan Guides|year=2006|isbn=1-86011-319-2}}  * {{Наведена книга|title=Dubrovnik, A History|last=Harris|first=Robin|publisher=Saqi Books|year=2003|isbn=0-86356-332-5}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE|title=The City Harbour|work=Tzdubrovnik.hr|publisher=Dubrovnik Tourist Board|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223021213/http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE|archive-date=23 February 2014|accessdate=17 November 2012}} * ''Zlatno doba Dubrovnika XV. i XVI. stoljeće'', Muzejski prostor i Dubrovački muzej, Zagreb-Dubrovnik 1987. * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=YbS9QmwDC58C|title=The early medieval Balkans: a critical survey from the sixth to the late twelfth century|last=Fine|first=John Van Antwerp|publisher=[[University of Michigan Press]]|year=1991|isbn=0-472-08149-7<!--9780472081493-->}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=QDFVUDmAIqIC|title=The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest|last=Fine|first=John Van Antwerp|publisher=[[University of Michigan Press]]|year=1994|isbn=0-472-08260-4}} * {{Наведена книга|url=http://www.flipkart.com/venice-maritime-republic-frederic-chapin/080181460x-76w3fuf6cb#previewbook|title=Venice, a Maritime Republic|last=Lane|first=Frederic Chapin|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]|year=1973|isbn=0-8018-1460-X}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=JdA0XwAACAAJ|title=Pad Dubrovnika (1797.-1806.)|last=Vojnović|first=Lujo|publisher=Fortuna|year=2009|isbn=978-953-95981-9-6}} == Надворешни врски == * [https://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=95 Стариот град на Дубровник&nbsp;– Центар за светско наследство на УНЕСКО] * [https://www.youtube.com/watch?v=sQegEro5Bfo Видео, Дигитална реконструкција на Дубровник од GRAIL на Универзитетот во Вашингтон] * {{In lang|hr}} [https://web.archive.org/web/20100531171805/http://www.citywallsdubrovnik.hr/hr-gradske.htm Друштво дубровачки стари&nbsp;– Градске зидин] * [https://walkindubrovnik.com/walls-of-dubrovnik/ Водич за ѕидините на Дубровник] {{DEFAULTSORT:Walls Of Dubrovnik}} [[Категорија:Статии со текст на хрватски]] 7i5nvggyo71m8motqn0hhzo52m1kx4o 5539183 5539177 2026-04-15T10:25:53Z BosaFi 115936 5539183 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Воен објект|name=Ѕидини на Дубровник|native_name=хрв. Dubrovačke gradske zidine|location=[[Дубровник]], [[Хрватска]]|coordinates={{coord|42.640|18.108|type:landmark|display=inline}}|image=[[File:Dubrovnik s 24.jpg|thumb|Ѕидини на Дубровник од тврдината [[Ловриенац]]]] [[File:Dubrovnik1 (js).jpg|thumb|Ѕидовите го опкружуваат стариот дел на Дубровник]]|map_type=Хрватска|map_size=200|type=утврдување|built=13 век&nbsp;– 17 век<br />Дефиниран во 14 век|builder=Граѓани на Дубровник<br />Вклучени архитекти: * 1319 [[Никифор Ранјина]] * 1461–1464 [[Микелоцо]] * 1465–1466 [[Џорџо да Себенико]] ({{langx|hr|Јурај Далматинац}}) * 1466–1516 [[Паскоје Миличевиќ]] * 1538 [[Антонио Фераолино]] * 1617 [[Михајло Храњац]]|controlledby=[[Република Рагуза|Република Рагуза (Дубровник)]]|materials=Варовник|height=до 25 м|used=|condition=Добро зачуван или недопрен|ownership=Град Дубровник, Хрватска|open_to_public=од 9:00 до 17:00 од мај до ноември|events=Значајни настани кои не се поврзани со битка: * Основање на Републиката во 1358 година * [[Земјотрес во Дубровник од 1667 година|Силен земјотрес во 1667 година]] * Маршалот Мармонт ја укина Република Рагуза во 1808 година}} '''Ѕидовите на Дубровник''' ({{Langx|hr|Dubrovačke gradske zidine}}) се низа [[Бедем|одбранбени камени ѕидови]] што го опкружуваат градот [[Дубровник]] во јужна [[Хрватска]].<ref name="Bruno Milić">{{Наведена книга|title=Razvoj grada kroz stoljeća II, Srednji vijek|last=Milić|first=Bruno|publisher=[[Školska knjiga]]|year=1995|isbn=953-0-31641-0|location=Zagreb|pages=242–245|language=hr}}</ref> Ѕидовите биле изградени во периферните области на градот, вклучувајќи ги и планинските падини како дел од збир статуи од 1272 година.<ref>{{Наведено списание|date=1994|title=Dubrovnik's Old City: The Destruction of a World Heritage Cultural Site|url=https://www.jstor.org/stable/43597355|journal=The George Wright Forum|volume=11|issue=1|pages=15|issn=0732-4715|jstor=43597355}}</ref> Постојните градски ѕидини биле изградени главно во текот на 13 век па се до 17 век<ref name="Hrvatski leksikon">{{Наведена енциклопедија|location=Zagreb}}</ref> и се протегаат по непрекинат тек од приближно 1,940м во должина, опкружувајќи го поголемиот дел од стариот град и достигнувајќи максимална висина од околу 25м.<ref name="Britannica-Dubrovnik">{{Наведена енциклопедија|access-date=6 November 2009}}</ref> Бегалците од уништените градови како што бил Епидаурус, избегале во она што подоцна станало одбранбена населба Дубровник (подоцна познат и како Рагуза), која станала засолниште на многумина со изградбата на градските ѕидини.<ref>{{Наведено списание|last=Carter|first=F. W.|date=1969|title=Dubrovnik: The Early Development of a Pre-Industrial City|url=https://www.jstor.org/stable/4206098|journal=The Slavonic and East European Review|volume=47|issue=109|pages=355–368|issn=0037-6795|jstor=4206098}}</ref> Ѕидовите биле зајакнати со три кружни и 14 четириаголни [[Кула|кули]], како и пет [[Бастион|бастиони]] (бедеми), две аголни утврдувања и големата тврдина Свети Јован. Копнените ѕидови биле дополнително зајакнати со еден поголем бастион и девет помали полукружни, како што е казематната тврдина Бокар, најстарата зачувана тврдина од тој вид во Европа.<ref name="geographica">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.geographica.hr/site/public/download/project_city_walls_of_dubrovnik.pdf|title=City walls of Dubrovnik|publisher=Geographica d.o.o.|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124080033/http://www.geographica.hr/site/public/download/project_city_walls_of_dubrovnik.pdf|archive-date=24 January 2021|accessdate=4 November 2009}}</ref> [[Шанец|Ровот]] што се протегал околу надворешниот дел од градските ѕидини, кои биле вооружени со повеќе од 120 [[Топ|топови]], обезбедувал одлични одбранбени способности на градот.<ref name="diu">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.diu.hr/en/sights/city_walls/|title=The city walls|work=Diu.hr|publisher=Dubrovnik International University|archive-url=https://web.archive.org/web/20100223192447/http://www.diu.hr/en/sights/city_walls/|archive-date=23 February 2010|accessdate=4 November 2009}}</ref> Во 1979 година, стариот град Дубровник, кој вклучува значителен дел од старите ѕидини на Дубровник, се приклучи на списокот на [[Светско наследство на УНЕСКО|светско наследство]] на [[УНЕСКО]],<ref name="Britannica-Dubrovnik"/><ref name="unesco">{{Наведена мрежна страница|url=https://whc.unesco.org/en/list/95|title=Old City of Dubrovnik|work=World Heritage|publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]]|accessdate=4 November 2009}}</ref> а денес, ѕидините на Дубровник се една од најпопуларните туристички атракции во Хрватска,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.touropia.com/tourist-attractions-in-croatia/|title=17 Top Tourist Attractions in Croatia|last=McCrea|first=Kaeylen|date=6 September 2018|work=Touropia|accessdate=17 November 2023}}</ref> со повеќе од 1,2 милиони посетители само во 2019 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thedubrovniktimes.com/news/dubrovnik/item/12521-almost-400-000-visitors-on-the-iconic-dubrovnik-city-walls-so-far-this-year#:~:text=record%20breaking%20year%20of%202019%20this%20figure%20represents%20only%2032%20percent%2C%20when%201.2%20million%20people%20visited%20the%20walls.|title=Almost 400,000 visitors on the iconic Dubrovnik City Walls so far this year|last=Thomas|first=Mark|work=The Dubrovnik Times|accessdate=17 November 2023}}</ref> == Поранешни градски ѕидини == [[Податотека:Dubrovnik_City_Dubrovnik_Croatia_Travel.jpg|мини|Поглед од југ на градските ѕидини и градот. Сегашниот облик на ѕидините бил дефиниран по разорниот пожар од 1292 година.]] Изградбата на првите [[Варовник|варовнички]] тврдини околу градот започнала во [[Ран среден век|раниот среден век]], кон крајот на 8 век. Но, „старите хроники“ велат дека на полуостровот Лаве сигурно постоел некаков замок доста долго пред тоа.<ref name="diu"/> Градот прво се проширил кон ненаселениот источен дел од островчето, што објаснувало зошто сегашното име за југоисточниот дел од градот, во близина на тврдината Свети Јован, се нарекувал ''Пустијерна''. Самото името „Пустијерна“ доаѓа од латинската изјава „post terra“, што значело „надвор од градот“. Во 9 и 10 век, одбранбениот ѕид го затворил источниот дел од градот. Кога морскиот канал што го одделувал градот од копното бил исполнет со земја во 11 век, градот се споил со населбата на копно, и наскоро, бил изграден еден ѕид околу областа на денешното градско јадро.<ref name="sitiunescoadriatico">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077|title=City Walls|work=Sitiunescoadriatico.org|publisher=[[Province of Ferrara]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924115303/http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077|archive-date=24 September 2015|accessdate=4 November 2009}}</ref> Во истиот овој временски период, Дубровник и околината биле опишани како дел од [[Хрвати|хрватскиот]] (''Грвасија'') ентитет, во едно од делата на познатиот [[Арапи|арапски]] географ [[Мухамед ел-Идриси|Мухамед а]] [[Мухамед ел-Идриси|л-Идриси]]. Во својата книга ''„Нузхат ал-Мушатак фи ихтирак ал-афак“'' (анг. „Радост за оние кои сакаат да пловат низ светот“) од 1154 година, тој го споменува Дубровник како најјужниот град на „земјата Хрватска и Далмација“. == Современи градски ѕидини == {{Панорама|Dubrovnik Stadtmauer.jpg|700px|Ѕидини околу стариот град Дубровник}} Градските ѕидини се за среќа сеуште зачувани до ден-денес, не само поради знаењето на квалификуваните градежни работници и постојаната грижа што ја обезбедувале жителите на градот кои ги одржувале и обновувале структурите по потреба, туку и поради брилијантно реномираната дипломатија во Рагуза, која во многу наврати успеала да избегне опасни мерки преземени од непријателите против [[Дубровничка Република|Дубровачка Република]].<ref name="sitiunescoadriatico"/> Сегашниот облик на ѕидините е дизајниран според основен градски план кој датирал од 1292 година, кога пристанишниот град бил повторно изграден по пожарот<ref name="Britannica-Dubrovnik"/> и кога Дубровник бил под [[Венецијанска Република]];<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://dpds.hr/#:~:text=Today%27s%20size%20of%20the%20Dubrovnik,towers%2C%20three%20fortresses%2C%20six…|title=City walls Dubrovnik}}</ref> Врвот на изградбата траел од почетокот на 15 век па се до втората половина на 16 век, а за време на ерата на независната [[Дубровничка Република|Дубровачка Република]] бил ренесансно дело на италијански и хрватски архитекти и градители. Бидејќи се изградени многу цврсто, ѕидините генерално не биле погодени од [[Земјотресот во Дубровник од 1667 година|силен земјотрес што се случил во 1667 година]].<ref name="diu"/> Најголемиот стимул за континуиран развој и итни поправки и работи на рагузанските тврдини дошол како резултат на опасноста од неочекуваниот напад од [[Отоманско Царство|турските]] воени сили, особено откако го освоиле [[Цариград]] во 1453 година. Градот бил исто така под латентна опасност од напад од страна на Венецијанците.<ref name="diu" /> Со векови жителите на Дубровник биле во можност да го зачуваат својот град-република со вешто маневрирање помеѓу Исток и Запад . Стратешкиот договор со Турција ја заштитил слободата на Рагуза и ја одржал можноста за голема трговска улога меѓу [[Отоманско Царство|Отоманската империја]] и Европа.<ref name="Britannica-Dubrovnik" /> Неправилниот паралелограм што го опкружувал Дубровник се состоел од четири силни тврдини на неговите најзначајни точки, така на север се наоѓала силната кружна кула Минчета, а на источната страна од градското пристаниште се наоѓала тврдината Ревелин, додека западниот влез во градот е заштитен од силната и убаво обликувана тврдина Бокар, а силната, самостојна тврдина Свети Лаврентиј (исто така позната како [[Тврдина Ловриенац|Ловријенац]]) ја штитела западната страна на градот од можни копнени и морски напади, како и големата и комплексна тврдина Свети Јован која се наоѓала на југоисточната страна од градот.<ref name="sitiunescoadriatico"/> === Копнени ѕидови === Главниот ѕид на копното е околу 4м до 6м дебелина, а на одредени локации, ѕидовите достигнувале и до 25м во висина, а ѕидовите се протегале од тврдината Бокар на запад до одвоената тврдина Ревелин на исток.<ref name="geographica"/> На копнената страна, ѕидот е заштитен со дополнителен низ од коси потпорни ѕидови како одбрана од артилериски оган, особено од можни отомански напади.<ref name="RobinHarris">{{Наведена книга|title=Dubrovnik, A History|last=Harris|first=Robin|publisher=Saqi Books|year=2003|isbn=0-86356-332-5}}</ref> ==== Порти ==== [[Податотека:Blick_über_Dubrovnik_2019-08-23_11.jpg|мини|241x241пкс|Западниот ѕид и Портата на Пил]] Градот имал четири градски порти: две што воделе до пристаништето и две (со подвижни мостови) што воделе до копното, а во периодот кога [[Австриско Царство|Австриската империја]] ја заземала контролата врз градот, во ѕидот биле отворени уште две порти. Комуникацијата со надворешниот свет од копнената страна се одржувал со градот преку две главни добро заштитени градски порти, од кои едната поставена на западната страна од градот, а другата на источната страна. Овие влезови биле изградени така што комуникацијата со градот не можела да се врши директно; гласникот морал да влезе низ повеќе врати и да оди по кривулест премин, што е доказ за безбедносните мерки преземени како последна одбрана од можноста за ненадејно пробивање или влегување на неочекувани посетители.<ref name="sitiunescoadriatico"/> ===== Порта на Пил ===== [[Податотека:Casco_viejo_de_Dubrovnik,_Croacia,_2014-04-13,_DD_13.JPG|десно|мини|200x200пкс|Утврден комплекс на Портата на Пиле]] [[Пилските порти]] биле добро утврден комплекс со повеќе врати, бранети од тврдината Бокар и [[Шанец|ровот]] што се протегал околу надворешниот дел од градските ѕидини.<ref name="sitiunescoadriatico"/> На влезната порта во Стариот град, на западната страна од копнените ѕидини, имало камен мост помеѓу два [[Готска архитектура|готски лака]], кои биле дизајнирани од архитектот Паскоје Миличевиќ во 1471 година и кој се поврзувал со друг дрвен подвижен мост кој можел да се подигне.<ref name="dubrovnik-online">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik-online.net/english/monuments.php|title=Monuments of Dubrovnik|work=Dubrovnik-online.net|publisher=Dubrovnik Online|accessdate=5 November 2009}}</ref> За време на републиканската ера, дрвениот подвижен мост до Пиле Гејт се подигнувал секоја вечер со значителна помпезност на церемонија на која клучевите од градот му се предавале на рагузанскиот ректор, а денес, тој се протега на сув ров чија градина нуди одмор од толпите. Над мостовите, над лакот на главната градска порта, има статуа на градскиот патрон [[Свети Власиј|Свети Власијиј]] ({{Langx|hr|Sveti Vlaho}}), со модел на [[Ренесанса|ренесансниот]] град. Откако ќе поминете покрај оригиналната [[Готска архитектура|готска]] внатрешна порта на Пиле Портата, можно е да се стигне до една од трите пристапни точки до градските ѕидини. ===== Портата на Плоче ===== [[Податотека:Casco_viejo_de_Dubrovnik,_Croacia,_2014-04-13,_DD_02.JPG|десно|мини|300x300пкс|Портата на Плоче, на источната страна од копнените ѕидини, служи како втор голем влез во градот.]] [[Податотека:Ploče_Gate,_Dubrovnik_01.jpg|десно|мини|200x200пкс|Внатрешниот дел од портата Плоче]] На источната страна од копнените ѕидини се наоѓал вториот главен влез во градот, познат под името '''Портата на Плоче'''. Оваа порта била заштитена од самостојната тврдина Ревелин, која била поврзана со дрвен подвижен мост и камен мост со два распони што се протегал преку заштитен ров.<ref name="sitiunescoadriatico"/><ref name="dubrovnik-guide">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|title=Dubrovnik City walls|work=Dubrovnik-guide.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20100210172549/http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|archive-date=10 February 2010|accessdate=5 November 2009}}</ref> Надворешната порта на Плоче била дизајнирана и изградена од архитектот Михајло Храњац во 1628 година, додека двата моста до тврдината Ревелин биле изградени во 15 век од Паскоје Миличевиќ, кој воедно и ги дизајнирал мостовите на Пилеската порта, што ги објаснува сличностите меѓу мостовите. Над мостот, исто како и кај Пилеската порта, се наоѓа статуата на Свети Власијиј, светецот-заштитник на Дубровник.<ref name="dubrovnik-online"/> ===== Портата на Бужа ===== '''Портата Бужа''' (што во превод значи „дупка“) се наоѓа на северната страна од копнените ѕидини и била релативно нова во споредба со другите порти, бидејќи била изградена во раните 1900 години.<ref name="Bradtguide">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=JM6TwY9_1ZkC&q=Gate%20of%20Buza&pg=PA146|title=Dubrovnik|last=Letcher|first=Piers|last2=McKelvie|first2=Robin|last3=McKelvie|first3=Jenny|date=May 2007|publisher=[[Bradt Travel Guides]]|isbn=978-1-84162-191-3|edition=2nd|pages=145–146|orig-year=2005}}</ref> === Морски ѕидови === Главниот ѕид на Дубровник од страната што гледа кон морето се протега од: тврдината Бокар на запад па се до тврдината Свети Јован на југ, како и до тврдината Ревелин на копнената страна. Овие ѕидови биле од 1.5м до 5м дебели, во зависност од нивната локација и нивното стратешко значење,<ref name="geographica"/> а целта на овие ѕидови била да помогнат во одбраната на градот од морски напади, особено од Венецијанската Република, која честопати се сметала за закана за безбедноста на Дубровник.<ref name="RobinHarris"/> === Градско пристаниште === Како еден од најстарите сектори на Дубровник, пристаништето било изградено околу [[Доцна антика|доцноантички]] замок покрај морето и кој се протегал малку повеќе кон копното отколку што е денес, а била изграден е на местото на предроманската [[Соборна црква|катедрала]] и Ректорската палата, со што го опкружува градското пристаниште. Пристаништето е дизајнирано и изградено од инженерот Паскоје Миличевиќ кон крајот на 15 век и имено пристаништето е забележливо насликано на дланката на Свети Власијиј во [[триптих]] насликан од уметникот Никола Божидаревиќ околу 1500 година.<ref name="tzdubrovnik">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE|title=The City Harbour|work=Tzdubrovnik.hr|publisher=Dubrovnik Tourist Board|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223021213/http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE|archive-date=23 February 2014|accessdate=17 November 2012}}</ref> Најистакнатиот дел од пристаништето биле трите огромни лакови, а четвртиот оригинален лак бил заѕидан од голем арсенал изграден кон крајот на 12 век и проширен кон втората половина на 15 век, а воедно пристаништето претставувало и најстарото [[бродоградилиште]] во градот и сè уште е во употреба.<ref name="tzdubrovnik"/> Порпорела е изградена во 1873 година, веднаш до тврдината „Свети Јован“. Пристаништето Касе (Каше Брановиште) било изградено во 1485 година, според проектот на Паскоје Миличевиќ, со цел да се одбрани пристаништето и да се заштити од југоисточни ветрови и бранови. Така, брановиштето го скратило гломазниот синџир на пристаништето што се протегал ноќе од тврдината „Свети Јован“ до кулата „Свети Лука“. Било изградено од огромни камени блокови поставени врз дрвени темели без врзивно средство.<ref name="tzdubrovnik"/> Денес, во арсеналот се наоѓаат Градското кафе и кино, додека и пристаништето и Порпорела станале пријатни шеталишта и туристички атракции.<ref name="tzdubrovnik"/> {{Панорама|A Panoramic from Revelin.jpg|1000px|Панорама од тврдината Ревелин во градското пристаниште}} ==== Порти ==== Во градското пристаниште, една од најзначајните области на поморскиот трговски град, имало два влеза, првиот бил Портата Понте (пристаниште), а вториот Портата Рибниот Пазар, а целиот распоред на улиците на Дубровник, како и низа проширувања, бил наменет за брза и ефикасна комуникација со тврдините на градските ѕидини.<ref name="sitiunescoadriatico"/> ===== Портата на Понте ===== '''Портата Понте''' била изградена во 1476 година и се наоѓа западно од Големиот Арсенал. Градскиот ѕид, изграден во истиот период, води од Портата до тврдината Свети Јован. Денешната улица Дамјан Јуда е формирана во 15 век кога е завршен канализациониот систем, а градењето куќи покрај западниот градски ѕид повеќе не било дозволено.<ref name="tzdubrovnik"/> ===== Портата на Рибниот пазар ===== '''Портата на Рибниот пазар''', изградена во 1381 година, се наоѓа источно од Големиот Арсенал. Трите лакови од Малиот Арсенал од 15 век, каде што се поправале мали чамци, се наоѓаат малку подалеку. Старата кула на Свети Лука го штити пристаништето на исток, а влезот во пристаништето е опкружен и чуван од тврдината Ревелин.<ref name="tzdubrovnik"/> == Тврдини == === Тврдини во рамките на ѕидините === По [[Пад на Цариград (1453)|Падот на Цариград]] во 1453 година под Османлиите бил многу јасен знак за претпазливите граѓани на Дубровник дека се потребни итни мерки за одбрана, а зајакнувањето на неговите одбранбени структури бил најважниот проблем. Така со Падот на Босна, кој следел наскоро во 1463 година, само ги забрзала работите и како резултат на тоа, Републиката го поканила архитектот [[Микелоцо|Микелоцо ди Бартоломео од Фиренца]] да го води подобрувањето на одбраната на градот. Неговата работа во Дубровник резултирала со изградба и проширување на бројни згради од клучно значење за одбраната на Дубровник.<ref name="dubrovnik-guide"/> ==== Кула Минчета ==== [[Податотека:Minčeta_Fortress,_Dubrovnik_02.jpg|десно|мини|200x200пкс|Кулата Минчета е симбол на „неосвоивиот“ град Дубровник.]] '''Кулата Минчета''' била изградена од локален градител по име Никифор Ранџина и италијански инженери испратени од [[Папа Пиј II|папата Пиј II]] во 1463 година на врвот на турската закана.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=f-cUAAAAIAAJ&q=minceta&pg=PA27|title=The Ragusan republic: victim of Napoleon and its own conservatism|last=Towers Bjelovucic|first=Harriet|publisher=Brill|year=1970|page=59}}</ref> Првично како силна четиристрана тврдина, таа била најистакнатата точка во одбранбениот систем кон копното. Името на кулата потекнувало од името на семејството Менчетиќ, кое го поседувало земјиштето на кое била изградена кулата. Со својата висина и импресивен волумен, кулата доминира во северозападниот висок дел од градот и неговите ѕидини.<ref name="dubrovnik-guide"/> Во средината на 15 век, околу претходната четириаголна тврдина, [[Микелоцо]] изградил нова кружна кула користејќи нова техника на војување и ја споил со новиот систем на ниски ѕидови. Целосните шестметарски дебели ѕидови на новата кула имале низа заштитени отвори за топови. Архитектот и скулптор Џорџо да Себенико од [[Задар]] ја продолжил работата на кулата Минчета и ја дизајнирал, а воедно и изградил високата тесна кружна кула, додека бедемите се подоцнежен додаток. Кулата била завршена во 1464 година и станала симбол на непобедливиот град Дубровник.<ref name="dubrovnik-guide" /> По долго ископување, под кулата Минчета во Горњи угао (Горна кула) е откриена леарница за топови од 16 век. Сега е музеј.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.croatiatraveller.com/southern_dalmatia/Dubrovnik/Walls.htm|title=Dubrovnik's Walls|work=croatiatraveller.com}}</ref> ==== Тврдина Бокар ==== [[Податотека:Bokar_Fortress,_Dubrovnik_01.jpg|десно|мини|200x200пкс|Тврдината Бокар е клучна точка во одбраната на Пила Порта.]] '''Тврдината Бокар''', честопати наречена „Звјездан“, се сметала за меѓу најубавите примери на функционална тврдинска архитектура. Изградена како двокатна казематна тврдина од Микелоцо од 1461 до 1463 година, додека градските ѕидини биле реконструирани, таа стоела пред средновековната ѕидина што штрчи во просторот речиси со целиот свој цилиндричен волумен. Била замислена како клучна точка во одбраната на [[Пилската порта]], западниот утврден влез во градот; а по кулата Минчета, таа е втората клучна точка во одбраната на западниот копнен пристап кон градот.<ref name="dubrovnik-guide"/> ==== Тврдина „Св. Јован“ ==== [[Податотека:Dubrovnik,_am_alten_Stadthafen_IMG_8169.jpg|десно|мини|200x200пкс|Тврдината „Св. Јован“ ги спречувала непријателските бродови да пристапат до градското пристаниште.]] '''Тврдината Свети Јован''' ({{Langx|hr|Sveti Ivan}}), често нарекувана Кула Муло, е комплексна монументална градба на југоисточната страна од старото градско пристаниште, која го контролирала и заштитувала неговиот влез. Првата тврдина била изградена во средината на 14 век, но била изменета во неколку наврати во текот на 15 и 16 век, што можело да се види во триптихот направен од сликарот Никола Божидаревиќ во доминиканскиот манастир, слика која го прикажувала Свети Власиј, светецот-заштитник на Дубровник.<ref name="dubrovnik-guide"/> Доминантна во пристанишниот амбиент, тврдината Свети Јован го спречувала пристапот на [[Пиратство|пирати]] и други непријателски бродови. Секогаш претпазливи при првиот знак на опасност, жителите на Дубровник го затворале влезот во пристаништето со тешки синџири растегнати помеѓу тврдината Свети Јован и пристаништето Касе, а исто така ги заѕидувале и сите пристанишни влезови кон Големиот Арсенал.<ref name="bestindubrovnik">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bestindubrovnik.com/must_see/4/default.aspx#|title=The Old Port|work=Bestindubrovnik.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20100416203458/http://www.bestindubrovnik.com/must_see/4/default.aspx|archive-date=16 April 2010|accessdate=5 November 2009}}</ref> Денес, тврдината има [[аквариум]] на приземјето, полн со риби од различни делови на Јадранското Море. На горните катови има [[Етнографија|етнографски]] и поморски музеј посветен на поморскиот период на Републиката, ерата на пареа, [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и делот за техники на едрење и навигација. <ref name="dubrovnik-online"/> === Одвоени тврдини === ==== Тврдина Ревелин ==== [[Податотека:Revelin_LS4.JPG|десно|мини|200x200пкс|Во 16 век, тврдината Ревелин станала најсилната градска тврдина.]] Во периодот на несомнена турска опасност и паѓањето на Босна под турска Власијт, во 1462 година, источно од градот била изградена одвоена тврдина, која обезбедувала дополнителна заштита на копнениот пристап кон источната Плоческа порта. Името Ревелин потекнувало од ''ривелино'' (равелин), термин во воената архитектура кој се однесува на градба изградена спроти градската порта со цел да се обезбеди подобра заштита од непријателски напад. Опасноста од венецијански напад одеднаш се зголемила во времето на Првата света лига и било потребно да се зајакне оваа ранлива точка на градските утврдувања со што сенатот го ангажирал Антонио Ферамолино како искусен градител на тврдини во служба на [[Шпанија|шпанскиот]] адмирал Дорија, доверлив пријател на Републиката. Во 1538 година, Сенатот ги одобрил неговите цртежи на новата, многу посилна тврдина Ревелин, а биле потребни 11 години за да се изгради, со што во тој период сите други градежни работи во градот биле запрени се со цел да се завршела оваа тврдина што е можно поскоро.<ref name="dubrovnik-guide"/> Новиот Ревелин станал најсилната од градските тврдини, заштитувајќи го источниот копнен пристап кон градот. Бил обликуван во форма на неправилен четириаголник со едната страна што се спушта кон морето и е заштитен со длабок ров од другата страна. Еден мост го преминува заштитниот ров и го поврзува со Плоческата порта, додека друг мост го поврзува со источното предградие. Градежните работи биле изведени толку добро што дури ни разорниот [[Земјотресот во Дубровник од 1667 година|земјотрес од 1667 година]] не успеал ни малку да го оштетил Ревелин. Поделен на три големи засводени простории во внатрешноста, Ревелин станал административен центар на Републиката. <ref name="dubrovnik-guide"/> ==== Тврдина „Св. Лаврентиј“ ==== [[Податотека:Lovrijenac,_Dubrovnik,_Croatia.JPG|десно|мини|200x200пкс|Ѕидовите на тврдината „Св. Лоренс“ изложени на непријателски оган се високи речиси 12 м дебелина.]] '''Тврдина Свети Лаврентиј''' ({{Langx|hr|Lovrijenac}}), честопати нарекуван и како Дубровнички Гибралтар, се наоѓал надвор од западните градски ѕидини, на 37м надморска височина. Тврдината имала четириаголен двор со моќни лакови и бидејќи нејзината висина била нерамна, имала 3 тераси со моќни парапети, од кои најшироката гледа кон југ кон морето. Ловриенац бил бранет со 10 големи топови, од кои најголемиот и најпознат се викал „Гуштер“ ({{Langx|hr|Gušter}}). Ѕидовите изложени на непријателски оган биле дебели речиси 12м, но големата површина на ѕидот свртена кон градот не надминува 60 [[Сантиметар|сантиметри]] (2стапки). Два подвижни моста воделе до тврдината, а над портата стоел натписот ''„Non Bene Pro Toto Libertas Venditur Auro“'' што во превод значело „Слободата не се продава за сите богатства на светот“.<ref name="dubrovnik-guide"/> За да се обезбеди лојалност, војниците во тврдината Свети Лоренс се менувале на секои 30 дена, а за да се обезбеди целосна лојалност, им биле давани само 30 дена храна кога влегувале во тврдината. Според старите списи, таа била изградена за само три месеци.<ref name="dubrovnik-online"/> Денес, нејзината внатрешност е една од најдостоинствените сцени во Европа и добро познато место за претставите [[Хамлет|на „Хамлет“ од Вилијам Шекспир]] . <ref name="dubrovnik-online"/> == Утврдувања околу Дубровник == [[Податотека:Ston-Fort-01.jpg|десно|мини|200x200пкс|Ѕидовите на Стоун се 5,5 км долго.]] [[Податотека:Ragusa.png|десно|мини|200x200пкс|Утврдувања околу Дубровник беа поставени по должината на границите на Републиката.]] [[Податотека:Prevlaka_tvrdjava.JPG|десно|мини|200x200пкс|Тврдината Превлака од 19 век била изградена како дел од системот за утврдување на Которскиот Залив.]] === Ѕидините на Стоун === '''Ѕидовите на Стоун''' првично биле серија одбранбени камени ѕидови долги повеќе од 7км,<ref name="citywallsdubrovnik">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.citywallsdubrovnik.hr/hr-stonske.htm|title=Stonske zidine|work=Citywallsdubrovnik.hr|publisher=Društvo prijatelja dubrovačke starine|language=hr|archive-url=https://web.archive.org/web/20081026064412/http://www.citywallsdubrovnik.hr/hr-stonske.htm|archive-date=26 October 2008|accessdate=4 November 2009}}</ref> но покрај малата големина, добро заштитената Дубровачка Република одлучила да го користи Пељешац за да изгради уште една одбранбена линија. На најтесната точка на Пељешац, непосредно пред спојувањето со копното, бил изграден ѕид од Стон до Мали Стон. Денешниот сид долг 5.5км што ги поврзувал овие две мали заедници има форма на петоаголник. Бил завршен во 15 век, заедно со други 40 кули и 5 тврдини. „Ѕидот“ значел заштита на скапоцените солници кои во голема мера придонеле за богатството на Дубровник, на кои сè уште се работи денес. === Соколска тврдина === '''Соколската тврдина''' ({{Langx|hr|Sokol grad}}, {{Lit|Falcon fort}}) била една од најголемите и најважните тврдини на територијата на Дубровачка Република, поради нејзината положба во планинскиот регион во близина на босанскиот копнен дел. Изградена е на местото на поранешни [[Илири|илирски]] и подоцнежни [[Римско Царство|римски]] утврдувања, што е очигледно од остатоците од керамика и римски тули во нејзините ѕидови. Во 1391 година, браќата Санковиќ, кои во тоа време биле владетели на Конавле ѝ дале на Дубровачка Република целосна власт над тврдината Сокол, додека таа паднала под конечно поседување на републиката дури во 1423 година.<ref name="kulturniturizam">{{Наведена мрежна страница|url=http://kulturniturizam.croatia.hr/Destinations/DestinationDocument.aspx?idLanguage=2&idDestination=2&idCategory=824&idDocument=2597|title=The Sokol (Falcon) Fortress|work=Kulturniturizam.croatia.hr|publisher=[[Croatian National Tourist Board]]|archive-url=https://archive.today/20130217163547/http://kulturniturizam.croatia.hr/Destinations/DestinationDocument.aspx?idLanguage=2&idDestination=2&idCategory=824&idDocument=2597|archive-date=17 February 2013|accessdate=5 November 2009}}</ref> Поради нејзината стратешка важност, Дубровачка Република постојано инвестирала во одржувањето на тврдината, која содржела цистерна, складиште за барут, вински и прехранбени подруми, стражарски кутии, воени касарни и светилишта за сместување на бегалци од околните села во случај на војна. <ref name="kulturniturizam"/> === Империјална тврдина === Империјалната тврдина се наоѓала на врвот на планината Срѓ, веднаш над градот Дубровник и била изградена за време на [[Илирски провинции|илирските провинции]] во 1806 година од маршалот Мармонт, наречен Империјален, во чест на царот [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] и претставувала од стратешка важност за одбраната на северната страна на градот. === Тврдина Превлака === '''Тврдината Превлака''' се наоѓа во Понта Оштро, на самиот крај од полуостровот Превлака. Изградена во средината на 19 век, помеѓу 1856 и 1862 година, како дел од системот за утврдување на [[Бока Которска|Которскиот Залив]] во времето на [[Кралство Далмација|Кралството Далмација]] на Австриската империја. Со својата монументалност и единствена структура, таа претставува исклучителен пример за воена архитектура од своето време. Денес, тврдината е надвор од употреба и е тешко оштетена од разни уништувања во текот на историјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.omega-engineering.hr/projekt.php?idproj=79&lang=eng|title=Prevlaka Fortress|work=Omega-engineering.hr|publisher=Omega Engineering d.o.o.|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721101405/http://www.omega-engineering.hr/projekt.php?idproj=79&lang=eng|archive-date=21 July 2011|accessdate=5 November 2009}}</ref> == Градски ѕидини за време на опсадите == [[Податотека:Saracen_fleet_against_Crete.jpg|десно|мини|200x200пкс|Сараценските корсари во 867 година го опсадуваат Дубровник (ракопис на Скилица во Мадрид).]] [[Податотека:St._Blaise_-_National_Flag_of_the_Ragusan_Republic.png|десно|мини|200x200пкс|Знаме на Дубровачка Република со [[Свети Власиј]], светецот-заштитник на Дубровник.]] [[Податотека:Map_of_Ragusa.jpg|десно|мини|200x200пкс|Стара карта на Дубровачка Република, датирана од 1678 година.]] [[Податотека:Dubrovnik_shelling.jpg|десно|мини|276x276пкс|Означена штета на градската карта, од гранатирањето на Југословенската народна армија.]] === Сараценската опсада во 866–867 година === Во 866 година, голем [[Арапи|арапски]] напад по должината [[Далмација|на Далмација]] ги погодил [[Будва]] и [[Котор]], а потоа го опсадил Дубровник во 867 година. Градот се обратил кај [[Список на византиски цареви|византискиот цар]] [[Василиј I Македонецот|Василиј I]], кој одговорил со испраќање на над сто бродови.<ref name="JohnVanAntwerpFinep257">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=YbS9QmwDC58C&q=Arab%20raid%20of%20Dubrovnik&pg=RA1-PA257|title=The early medieval Balkans: a critical survey from the sixth to the late twelfth century|last=Fine|first=John Van Antwerp|publisher=[[University of Michigan Press]]|year=1991|isbn=0-472-08149-7<!--9780472081493-->|page=257}}</ref> Конечно, опсадата на Дубровник од страна на Сарацените во 866–867 година, која траела една година и 3 месеци, била прекината поради интервенцијата на Василиј I, кој испратил флота под команда на [[Никит Орифа]] во помош на градот.<ref>{{Наведена книга|title=Islam in the Balkans|last=Norris|first=H.T.|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|year=1994|isbn=1-85065-167-1}}</ref> По оваа успешна интервенција, [[Византиска морнарица|византиската морнарица]] пловела по брегот собирајќи ветувања за лојалност кон империјата од далматинските градови. <ref name="JohnVanAntwerpFinep257" /> === Венецијанската опсада во 948 година === Со слабеењето на [[Византион|Византија]], Венеција почнала да ја гледа Рагуза како соперник кој требало да биде под нејзина контрола, но обидот за освојување на градот во 948 година не успеал. Граѓаните на градот го припишувале ова на [[Свети Власиј]], кого го посвоиле за светец-заштитник на градот.<ref name="short">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=qTLSZ3ucaZMC&q=Venetian%20siege%20in%20948&pg=PA107|title=A Short History of the Yugoslav Peoples|last=Singleton|first=Frederick Bernard|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1985|isbn=0-521-27485-0|page=68}}</ref> === Опсадата на Немања во 1185 година === По некои територијални спорови, избувнала војна помеѓу [[Стефан Немања]], големиот кнез на Рашка, и градот Дубровник, во тоа време под [[Нормани|норманско]] [[Сизеренство|сузеренство]]. Во 1185 година, Немања го нападнал градот и го опсадил,<ref name="JohnVanAntwerpFine">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=QDFVUDmAIqIC&q=Nemanja+attacked+the+city+of+Dubrovnik&pg=PA8|title=The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest|last=Fine|first=John Van Antwerp|publisher=[[University of Michigan Press]]|year=1994|isbn=0-472-08260-4|pages=8–9}}</ref> но контранападот на Рагуза ги принудил силите на Немања да се вратат. Според хрониките од Дубровник, кои се прифатени од повеќето историчари, опсадата на крајот пропаднала.<ref name="JohnVanAntwerpFine" /> Колкава помош добил Дубровник од Норманите додека ја одбивал опсадата, исто така, не било точно познато.<ref name="JohnVanAntwerpFine" /> === Венецијанската и Четвртата крстоносна војна во 1205 година === Во 1205 година, Венецијанската Република ја нападнала [[Далмација]] со силите на [[Четврта крстоносна војна|Четвртата крстоносна војна]] со што Рагуза била принудена да плаќа данок, на крајот станувајќи извор на залихи за Венеција, со што се спасила од ограбување како Задар во [[Опсада на Задар|опсадата на Задар]], која се користела како поморска база на Венеција во јужниот дел [[Јадранско Море|на Јадранското Море]].<ref name="ReferenceA">{{Наведена книга|url=http://www.flipkart.com/venice-maritime-republic-frederic-chapin/080181460x-76w3fuf6cb#previewbook|title=Venice, a Maritime Republic|last=Lane|first=Frederic Chapin|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]|year=1973|isbn=0-8018-1460-X|page=63}}</ref> Во 14 век, по ослободувањето од венецијанската супремација, била извршена обемна работа на ѕидините за да се обезбеди слободата на републиката.<ref name="dubrovnik-guide"/> === Опсада од Стјепан Вукчиќ Косача во 1451 година === Во 1451 година, многу моќен босански регионален господар Херцег Стјепан Вукчиќ Косача го нападнал Дубровник и го опсадил градот. Претходно бил прогласен за рагузански благородник и следствено рагузанската влада го прогласила за предавник. Награда од 15.000 [[Дукат|дукати]], палата во Дубровник вредна 2.000 дукати и годишен приход од 300 дукати била понудена на секој што ќе го убие, заедно со ветување за наследно рагузанско благородништво, што исто така помогнало да се одржи ова ветување на оној што го сторил делото. Стјепан бил толку исплашен од заканата што конечно ја прекинал опсадата. <ref name="Viator">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=v9swtfALoisC&q=Stjepan+Vuk%C4%8Di%C4%87+Kosa%C4%8Da&pg=PA388|title=Viator|last=Medieval and Renaissance Studies|publisher=University of California Press|year=1978|isbn=0-520-03608-5|pages=388–389}}</ref> === Руската опсада во 1806 година === До 1800 година, Републиката имала високо организирана мрежа од конзулати и конзуларни канцеларии во повеќе од осумдесет градови и пристаништа низ целиот свет. Во 1806 година, силите на [[Прво Француско Царство|Првото француско царство]], предводени од генералот Жак Лористон, влегле на територијата на Републиката, кршејќи ја нејзината строга неутралност и барале да им се дозволи одмор, храна и вода во градот пред да продолжат да ги преземат своите новостекнати поседи во [[Бока Которска|Которскиот Залив]]. Сепак, ова било измама бидејќи штом влегле во градот, тие продолжиле да го окупираат во име на Наполеон.{{Sfn|Vojnović|2009}} Речиси веднаш по почетокот на француската окупација, руските и црногорските трупи влегле на територијата на Рагуза и почнале да се борат против француската армија, напаѓајќи и ограбувајќи сè по патот и кулминирајќи со опсада на окупираниот град, за време на која врз него паднале 3.000 топовски ѓулиња.{{Sfn|Vojnović|2009}} Во 1808 година, маршалот Огист де Мармон ја укинал Дубровачка Република и ја споил нејзината територија со Француските [[Илирски провинции|илирски покраини]], станувајќи „Војвода од Рагуза“ (''Duc de Raguse'').<ref name="Cosic2000">{{Наведено списание|last=Ćosić|first=Stjepan|year=2000|title=Dubrovnik Under French Rule (1810–1814)|url=http://hrcak.srce.hr/file/12648|format=PDF|journal=[[Dubrovnik Annals]]|publisher=[[Croatian Academy of Sciences and Arts]]|issue=4|pages=103–142|access-date=30 September 2009}}</ref> === Англо-австриската опсада во 1814 година === Австрија [[Војна на Шестата коалиција|објавила војна на Франција]] во август 1813 година и до есента [[Кралска воена морнарица|Кралската морнарица]] уживала без конкуренција доминација над Јадранското Море. Работејќи заедно со австриските армии кои сега ги напаѓале илирските покраини и Северна Италија, бродовите на контраадмиралот Томас Фримантл биле во можност брзо да транспортираат британски и австриски трупи од една до друга точка, принудувајќи предавање на стратешките пристаништа едно по друго. Капетанот Вилијам Хосте со својот брод [[HMS Bacchante (1811)|HMS ''Bacchante'']] (38 топови) заедно со HMS ''Saracen'', бригада со 18 топови, пристигнал во Рагуза која веќе била под опсада од страна на рагузанските бунтовнички сили. Рагузанците, Британците и Австријците биле во можност да ја освојат царската тврдина и позициите на островот Локрум. Со влечење топови до ридот Срѓ, тие го бомбардирале градот сè додека францускиот генерал Жозеф де Монтришар не одлучи дека нема друг избор освен да се предаде, особено затоа што се соочил со уште едно востание во самиот град, бидејќи рагузанците сакале да ја обноват Републиката. Австрискиот генерал Тодор Милутиновиќ, поттикнувајќи ја личната амбиција на еден од привремените гувернери на Републиката, Бјаџо Бернардо Кабога, со ветувања за моќ и влијание (кои подоцна биле прекинати и кој починал во срам, жигосан како предавник од својот народ), успеал да го убеди дека портата кон исток треба да се држи затворена за рагузанските сили и да им се дозволи на австриските и британските сили да влезат во градот од запад, без никакви рагузански војници, откако францускиот гарнизон од 500 војници ќе се предаде, по што Австријците продолжиле да го окупираат градот.{{Sfn|Vojnović|2009}} === Опсадата на југословенската армија во 1991–1992 година === Опсадата на Дубровник ({{Langx|hr|Opsada Dubrovnika}}) е термин што ја означува битката и опсадата на градот Дубровник и околината во [[Хрватска]] како дел од [[Хрватска војна за независност|Хрватската војна за независност]]. Дубровник беше опсаден и нападнат од силите на [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]] (ЈНА), кон крајот на 1991 година, а главните борби завршиле на почетокот на 1992 година, а хрватскиот контранапад конечно ја кренла опсадата и ја ослободил областа кон средината на 1992 година. Во [[Меѓународен кривичен суд за поранешна Југославија|Меѓународниот кривичен трибунал за поранешна Југославија]] (МКТЈ), обвинителството тврдел дека „целта на српските сили било да ја одвојат оваа област од Хрватска и да ја припојат кон Црна Гора“.<ref name="Summary">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icty.org/x/cases/slobodan_milosevic/ind/en/mil-2ai020728e.htm|title=Investigative Summary|date=23 October 2002|publisher=[[International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia]]|accessdate=4 September 2009}}</ref> Во 1991 година, Американскиот институт на архитекти го осудил бомбардирањето на градските згради,<ref>{{Наведено списание|last=Zaknic|first=Ivan|date=November 1992|title=The Pain of Ruins: Croatian Architecture under Siege|journal=Journal of Architectural Education|publisher=Association of Collegiate Schools of Architecture|volume=46|issue=2|page=121|doi=10.1080/10464883.1992.10734547|jstor=1425208}}</ref> а институтот за заштита на културни споменици, во соработка со [[УНЕСКО]], открил дека од 824 згради во Стариот град, 563 (или 68,33%) биле погодени од проектили за време на опсадата. Од овие 563, девет згради биле целосно уништени од еден од неколкуте големи пожари што се случиле за време на опсадата. Во 1993 година, Институтот за рехабилитација на Дубровник и УНЕСКО ги процениле вкупните трошоци за реставрација на јавни, приватни и верски згради, улици, плоштади, фонтани, бедеми, порти и мостови на 9.657.578 [[Американски долар|долари]]. До крајот на 1999 година, за реставрација биле потрошени над 7.000.000 долари.<ref name="ICTY Press release">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icty.org/sid/7948|title=Full Contents of the Dubrovnik Indictment made Public|date=2 October 2001|publisher=[[International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia]]|accessdate=4 September 2009}}</ref> Доказ за отпорноста на античките ѕидини е тоа што повеќе згради во стариот град не биле уништени за време на бомбардирањето. Всушност, античките ѕидини биле поефикасни во отпорот на современото оружје отколку современите структури во периферијата на градот. <ref>{{Наведено списание|last=Pearson, Joseph (2010)|date=2010|title=Dubrovnik's Artistic Patrimony, and its Role in War Reporting (1991)|url=http://ehq.sagepub.com/cgi/content/abstract/40/2/197|journal=European History Quarterly|volume=40|issue=2|pages=197–216|doi=10.1177/0265691410358937|access-date=30 September 2010}}</ref> == Поврзано == * [[Тврдина Ловриенац]] * [[Список на тврдини и замоци во Хрватска|Список на замоци во Хрватска]] ==Наводи== {{Reflist|colwidth=30em}} == Литература == * {{Наведена книга|title=Razvoj grada kroz stoljeća II, Srednji vijek|last=Milić|first=Bruno|publisher=[[Školska knjiga]]|year=1995|isbn=953-0-31641-0|location=Zagreb|language=hr}} * {{Наведена енциклопедија|access-date=7 November 2009}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=SXVSki2c_nwC|title=Croatia|last=Oliver|first=Jeanne|publisher=[[Lonely Planet]]|year=2007|isbn=978-1-74104-916-9|edition=4th}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.geographica.hr/site/public/download/project_city_walls_of_dubrovnik.pdf|title=City walls of Dubrovnik|publisher=Geographica d.o.o.|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124080033/http://www.geographica.hr/site/public/download/project_city_walls_of_dubrovnik.pdf|archive-date=24 January 2021|accessdate=4 November 2009}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.diu.hr/en/sights/city_walls/|title=The city walls|work=Diu.hr|publisher=Dubrovnik International University|archive-url=https://web.archive.org/web/20100223192447/http://www.diu.hr/en/sights/city_walls/|archive-date=23 February 2010|accessdate=4 November 2009}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077|title=City Walls|work=Sitiunescoadriatico.org|publisher=[[Province of Ferrara]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924115303/http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077|archive-date=24 September 2015|accessdate=4 November 2009}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|title=Dubrovnik City walls|work=Dubrovnik-guide.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20100210172549/http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|archive-date=10 February 2010|accessdate=5 November 2009}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KIhFr8klMowC|title=Croatia|last=Stewart|first=James|publisher=Cadogan Guides|year=2006|isbn=1-86011-319-2}}  * {{Наведена книга|title=Dubrovnik, A History|last=Harris|first=Robin|publisher=Saqi Books|year=2003|isbn=0-86356-332-5}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE|title=The City Harbour|work=Tzdubrovnik.hr|publisher=Dubrovnik Tourist Board|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223021213/http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE|archive-date=23 February 2014|accessdate=17 November 2012}} * ''Zlatno doba Dubrovnika XV. i XVI. stoljeće'', Muzejski prostor i Dubrovački muzej, Zagreb-Dubrovnik 1987. * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=YbS9QmwDC58C|title=The early medieval Balkans: a critical survey from the sixth to the late twelfth century|last=Fine|first=John Van Antwerp|publisher=[[University of Michigan Press]]|year=1991|isbn=0-472-08149-7<!--9780472081493-->}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=QDFVUDmAIqIC|title=The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest|last=Fine|first=John Van Antwerp|publisher=[[University of Michigan Press]]|year=1994|isbn=0-472-08260-4}} * {{Наведена книга|url=http://www.flipkart.com/venice-maritime-republic-frederic-chapin/080181460x-76w3fuf6cb#previewbook|title=Venice, a Maritime Republic|last=Lane|first=Frederic Chapin|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]|year=1973|isbn=0-8018-1460-X}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=JdA0XwAACAAJ|title=Pad Dubrovnika (1797.-1806.)|last=Vojnović|first=Lujo|publisher=Fortuna|year=2009|isbn=978-953-95981-9-6}} == Надворешни врски == * [https://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=95 Стариот град на Дубровник&nbsp;– Центар за светско наследство на УНЕСКО] * [https://www.youtube.com/watch?v=sQegEro5Bfo Видео, Дигитална реконструкција на Дубровник од GRAIL на Универзитетот во Вашингтон] * {{In lang|hr}} [https://web.archive.org/web/20100531171805/http://www.citywallsdubrovnik.hr/hr-gradske.htm Друштво дубровачки стари&nbsp;– Градске зидин] * [https://walkindubrovnik.com/walls-of-dubrovnik/ Водич за ѕидините на Дубровник] {{DEFAULTSORT:Walls Of Dubrovnik}} [[Категорија:Статии со текст на хрватски]] osp9n3dfbpim7ic6rex9fmt9lkw81m8 5539295 5539183 2026-04-15T11:43:22Z Jtasevski123 69538 Jtasevski123 ја премести страницата [[Ѕидини на Дубровник]] на [[Дубровнички ѕидини]]: посоодветен наслов 5539183 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Воен објект|name=Ѕидини на Дубровник|native_name=хрв. Dubrovačke gradske zidine|location=[[Дубровник]], [[Хрватска]]|coordinates={{coord|42.640|18.108|type:landmark|display=inline}}|image=[[File:Dubrovnik s 24.jpg|thumb|Ѕидини на Дубровник од тврдината [[Ловриенац]]]] [[File:Dubrovnik1 (js).jpg|thumb|Ѕидовите го опкружуваат стариот дел на Дубровник]]|map_type=Хрватска|map_size=200|type=утврдување|built=13 век&nbsp;– 17 век<br />Дефиниран во 14 век|builder=Граѓани на Дубровник<br />Вклучени архитекти: * 1319 [[Никифор Ранјина]] * 1461–1464 [[Микелоцо]] * 1465–1466 [[Џорџо да Себенико]] ({{langx|hr|Јурај Далматинац}}) * 1466–1516 [[Паскоје Миличевиќ]] * 1538 [[Антонио Фераолино]] * 1617 [[Михајло Храњац]]|controlledby=[[Република Рагуза|Република Рагуза (Дубровник)]]|materials=Варовник|height=до 25 м|used=|condition=Добро зачуван или недопрен|ownership=Град Дубровник, Хрватска|open_to_public=од 9:00 до 17:00 од мај до ноември|events=Значајни настани кои не се поврзани со битка: * Основање на Републиката во 1358 година * [[Земјотрес во Дубровник од 1667 година|Силен земјотрес во 1667 година]] * Маршалот Мармонт ја укина Република Рагуза во 1808 година}} '''Ѕидовите на Дубровник''' ({{Langx|hr|Dubrovačke gradske zidine}}) се низа [[Бедем|одбранбени камени ѕидови]] што го опкружуваат градот [[Дубровник]] во јужна [[Хрватска]].<ref name="Bruno Milić">{{Наведена книга|title=Razvoj grada kroz stoljeća II, Srednji vijek|last=Milić|first=Bruno|publisher=[[Školska knjiga]]|year=1995|isbn=953-0-31641-0|location=Zagreb|pages=242–245|language=hr}}</ref> Ѕидовите биле изградени во периферните области на градот, вклучувајќи ги и планинските падини како дел од збир статуи од 1272 година.<ref>{{Наведено списание|date=1994|title=Dubrovnik's Old City: The Destruction of a World Heritage Cultural Site|url=https://www.jstor.org/stable/43597355|journal=The George Wright Forum|volume=11|issue=1|pages=15|issn=0732-4715|jstor=43597355}}</ref> Постојните градски ѕидини биле изградени главно во текот на 13 век па се до 17 век<ref name="Hrvatski leksikon">{{Наведена енциклопедија|location=Zagreb}}</ref> и се протегаат по непрекинат тек од приближно 1,940м во должина, опкружувајќи го поголемиот дел од стариот град и достигнувајќи максимална висина од околу 25м.<ref name="Britannica-Dubrovnik">{{Наведена енциклопедија|access-date=6 November 2009}}</ref> Бегалците од уништените градови како што бил Епидаурус, избегале во она што подоцна станало одбранбена населба Дубровник (подоцна познат и како Рагуза), која станала засолниште на многумина со изградбата на градските ѕидини.<ref>{{Наведено списание|last=Carter|first=F. W.|date=1969|title=Dubrovnik: The Early Development of a Pre-Industrial City|url=https://www.jstor.org/stable/4206098|journal=The Slavonic and East European Review|volume=47|issue=109|pages=355–368|issn=0037-6795|jstor=4206098}}</ref> Ѕидовите биле зајакнати со три кружни и 14 четириаголни [[Кула|кули]], како и пет [[Бастион|бастиони]] (бедеми), две аголни утврдувања и големата тврдина Свети Јован. Копнените ѕидови биле дополнително зајакнати со еден поголем бастион и девет помали полукружни, како што е казематната тврдина Бокар, најстарата зачувана тврдина од тој вид во Европа.<ref name="geographica">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.geographica.hr/site/public/download/project_city_walls_of_dubrovnik.pdf|title=City walls of Dubrovnik|publisher=Geographica d.o.o.|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124080033/http://www.geographica.hr/site/public/download/project_city_walls_of_dubrovnik.pdf|archive-date=24 January 2021|accessdate=4 November 2009}}</ref> [[Шанец|Ровот]] што се протегал околу надворешниот дел од градските ѕидини, кои биле вооружени со повеќе од 120 [[Топ|топови]], обезбедувал одлични одбранбени способности на градот.<ref name="diu">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.diu.hr/en/sights/city_walls/|title=The city walls|work=Diu.hr|publisher=Dubrovnik International University|archive-url=https://web.archive.org/web/20100223192447/http://www.diu.hr/en/sights/city_walls/|archive-date=23 February 2010|accessdate=4 November 2009}}</ref> Во 1979 година, стариот град Дубровник, кој вклучува значителен дел од старите ѕидини на Дубровник, се приклучи на списокот на [[Светско наследство на УНЕСКО|светско наследство]] на [[УНЕСКО]],<ref name="Britannica-Dubrovnik"/><ref name="unesco">{{Наведена мрежна страница|url=https://whc.unesco.org/en/list/95|title=Old City of Dubrovnik|work=World Heritage|publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]]|accessdate=4 November 2009}}</ref> а денес, ѕидините на Дубровник се една од најпопуларните туристички атракции во Хрватска,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.touropia.com/tourist-attractions-in-croatia/|title=17 Top Tourist Attractions in Croatia|last=McCrea|first=Kaeylen|date=6 September 2018|work=Touropia|accessdate=17 November 2023}}</ref> со повеќе од 1,2 милиони посетители само во 2019 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thedubrovniktimes.com/news/dubrovnik/item/12521-almost-400-000-visitors-on-the-iconic-dubrovnik-city-walls-so-far-this-year#:~:text=record%20breaking%20year%20of%202019%20this%20figure%20represents%20only%2032%20percent%2C%20when%201.2%20million%20people%20visited%20the%20walls.|title=Almost 400,000 visitors on the iconic Dubrovnik City Walls so far this year|last=Thomas|first=Mark|work=The Dubrovnik Times|accessdate=17 November 2023}}</ref> == Поранешни градски ѕидини == [[Податотека:Dubrovnik_City_Dubrovnik_Croatia_Travel.jpg|мини|Поглед од југ на градските ѕидини и градот. Сегашниот облик на ѕидините бил дефиниран по разорниот пожар од 1292 година.]] Изградбата на првите [[Варовник|варовнички]] тврдини околу градот започнала во [[Ран среден век|раниот среден век]], кон крајот на 8 век. Но, „старите хроники“ велат дека на полуостровот Лаве сигурно постоел некаков замок доста долго пред тоа.<ref name="diu"/> Градот прво се проширил кон ненаселениот источен дел од островчето, што објаснувало зошто сегашното име за југоисточниот дел од градот, во близина на тврдината Свети Јован, се нарекувал ''Пустијерна''. Самото името „Пустијерна“ доаѓа од латинската изјава „post terra“, што значело „надвор од градот“. Во 9 и 10 век, одбранбениот ѕид го затворил источниот дел од градот. Кога морскиот канал што го одделувал градот од копното бил исполнет со земја во 11 век, градот се споил со населбата на копно, и наскоро, бил изграден еден ѕид околу областа на денешното градско јадро.<ref name="sitiunescoadriatico">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077|title=City Walls|work=Sitiunescoadriatico.org|publisher=[[Province of Ferrara]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924115303/http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077|archive-date=24 September 2015|accessdate=4 November 2009}}</ref> Во истиот овој временски период, Дубровник и околината биле опишани како дел од [[Хрвати|хрватскиот]] (''Грвасија'') ентитет, во едно од делата на познатиот [[Арапи|арапски]] географ [[Мухамед ел-Идриси|Мухамед а]] [[Мухамед ел-Идриси|л-Идриси]]. Во својата книга ''„Нузхат ал-Мушатак фи ихтирак ал-афак“'' (анг. „Радост за оние кои сакаат да пловат низ светот“) од 1154 година, тој го споменува Дубровник како најјужниот град на „земјата Хрватска и Далмација“. == Современи градски ѕидини == {{Панорама|Dubrovnik Stadtmauer.jpg|700px|Ѕидини околу стариот град Дубровник}} Градските ѕидини се за среќа сеуште зачувани до ден-денес, не само поради знаењето на квалификуваните градежни работници и постојаната грижа што ја обезбедувале жителите на градот кои ги одржувале и обновувале структурите по потреба, туку и поради брилијантно реномираната дипломатија во Рагуза, која во многу наврати успеала да избегне опасни мерки преземени од непријателите против [[Дубровничка Република|Дубровачка Република]].<ref name="sitiunescoadriatico"/> Сегашниот облик на ѕидините е дизајниран според основен градски план кој датирал од 1292 година, кога пристанишниот град бил повторно изграден по пожарот<ref name="Britannica-Dubrovnik"/> и кога Дубровник бил под [[Венецијанска Република]];<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://dpds.hr/#:~:text=Today%27s%20size%20of%20the%20Dubrovnik,towers%2C%20three%20fortresses%2C%20six…|title=City walls Dubrovnik}}</ref> Врвот на изградбата траел од почетокот на 15 век па се до втората половина на 16 век, а за време на ерата на независната [[Дубровничка Република|Дубровачка Република]] бил ренесансно дело на италијански и хрватски архитекти и градители. Бидејќи се изградени многу цврсто, ѕидините генерално не биле погодени од [[Земјотресот во Дубровник од 1667 година|силен земјотрес што се случил во 1667 година]].<ref name="diu"/> Најголемиот стимул за континуиран развој и итни поправки и работи на рагузанските тврдини дошол како резултат на опасноста од неочекуваниот напад од [[Отоманско Царство|турските]] воени сили, особено откако го освоиле [[Цариград]] во 1453 година. Градот бил исто така под латентна опасност од напад од страна на Венецијанците.<ref name="diu" /> Со векови жителите на Дубровник биле во можност да го зачуваат својот град-република со вешто маневрирање помеѓу Исток и Запад . Стратешкиот договор со Турција ја заштитил слободата на Рагуза и ја одржал можноста за голема трговска улога меѓу [[Отоманско Царство|Отоманската империја]] и Европа.<ref name="Britannica-Dubrovnik" /> Неправилниот паралелограм што го опкружувал Дубровник се состоел од четири силни тврдини на неговите најзначајни точки, така на север се наоѓала силната кружна кула Минчета, а на источната страна од градското пристаниште се наоѓала тврдината Ревелин, додека западниот влез во градот е заштитен од силната и убаво обликувана тврдина Бокар, а силната, самостојна тврдина Свети Лаврентиј (исто така позната како [[Тврдина Ловриенац|Ловријенац]]) ја штитела западната страна на градот од можни копнени и морски напади, како и големата и комплексна тврдина Свети Јован која се наоѓала на југоисточната страна од градот.<ref name="sitiunescoadriatico"/> === Копнени ѕидови === Главниот ѕид на копното е околу 4м до 6м дебелина, а на одредени локации, ѕидовите достигнувале и до 25м во висина, а ѕидовите се протегале од тврдината Бокар на запад до одвоената тврдина Ревелин на исток.<ref name="geographica"/> На копнената страна, ѕидот е заштитен со дополнителен низ од коси потпорни ѕидови како одбрана од артилериски оган, особено од можни отомански напади.<ref name="RobinHarris">{{Наведена книга|title=Dubrovnik, A History|last=Harris|first=Robin|publisher=Saqi Books|year=2003|isbn=0-86356-332-5}}</ref> ==== Порти ==== [[Податотека:Blick_über_Dubrovnik_2019-08-23_11.jpg|мини|241x241пкс|Западниот ѕид и Портата на Пил]] Градот имал четири градски порти: две што воделе до пристаништето и две (со подвижни мостови) што воделе до копното, а во периодот кога [[Австриско Царство|Австриската империја]] ја заземала контролата врз градот, во ѕидот биле отворени уште две порти. Комуникацијата со надворешниот свет од копнената страна се одржувал со градот преку две главни добро заштитени градски порти, од кои едната поставена на западната страна од градот, а другата на источната страна. Овие влезови биле изградени така што комуникацијата со градот не можела да се врши директно; гласникот морал да влезе низ повеќе врати и да оди по кривулест премин, што е доказ за безбедносните мерки преземени како последна одбрана од можноста за ненадејно пробивање или влегување на неочекувани посетители.<ref name="sitiunescoadriatico"/> ===== Порта на Пил ===== [[Податотека:Casco_viejo_de_Dubrovnik,_Croacia,_2014-04-13,_DD_13.JPG|десно|мини|200x200пкс|Утврден комплекс на Портата на Пиле]] [[Пилските порти]] биле добро утврден комплекс со повеќе врати, бранети од тврдината Бокар и [[Шанец|ровот]] што се протегал околу надворешниот дел од градските ѕидини.<ref name="sitiunescoadriatico"/> На влезната порта во Стариот град, на западната страна од копнените ѕидини, имало камен мост помеѓу два [[Готска архитектура|готски лака]], кои биле дизајнирани од архитектот Паскоје Миличевиќ во 1471 година и кој се поврзувал со друг дрвен подвижен мост кој можел да се подигне.<ref name="dubrovnik-online">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik-online.net/english/monuments.php|title=Monuments of Dubrovnik|work=Dubrovnik-online.net|publisher=Dubrovnik Online|accessdate=5 November 2009}}</ref> За време на републиканската ера, дрвениот подвижен мост до Пиле Гејт се подигнувал секоја вечер со значителна помпезност на церемонија на која клучевите од градот му се предавале на рагузанскиот ректор, а денес, тој се протега на сув ров чија градина нуди одмор од толпите. Над мостовите, над лакот на главната градска порта, има статуа на градскиот патрон [[Свети Власиј|Свети Власијиј]] ({{Langx|hr|Sveti Vlaho}}), со модел на [[Ренесанса|ренесансниот]] град. Откако ќе поминете покрај оригиналната [[Готска архитектура|готска]] внатрешна порта на Пиле Портата, можно е да се стигне до една од трите пристапни точки до градските ѕидини. ===== Портата на Плоче ===== [[Податотека:Casco_viejo_de_Dubrovnik,_Croacia,_2014-04-13,_DD_02.JPG|десно|мини|300x300пкс|Портата на Плоче, на источната страна од копнените ѕидини, служи како втор голем влез во градот.]] [[Податотека:Ploče_Gate,_Dubrovnik_01.jpg|десно|мини|200x200пкс|Внатрешниот дел од портата Плоче]] На источната страна од копнените ѕидини се наоѓал вториот главен влез во градот, познат под името '''Портата на Плоче'''. Оваа порта била заштитена од самостојната тврдина Ревелин, која била поврзана со дрвен подвижен мост и камен мост со два распони што се протегал преку заштитен ров.<ref name="sitiunescoadriatico"/><ref name="dubrovnik-guide">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|title=Dubrovnik City walls|work=Dubrovnik-guide.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20100210172549/http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|archive-date=10 February 2010|accessdate=5 November 2009}}</ref> Надворешната порта на Плоче била дизајнирана и изградена од архитектот Михајло Храњац во 1628 година, додека двата моста до тврдината Ревелин биле изградени во 15 век од Паскоје Миличевиќ, кој воедно и ги дизајнирал мостовите на Пилеската порта, што ги објаснува сличностите меѓу мостовите. Над мостот, исто како и кај Пилеската порта, се наоѓа статуата на Свети Власијиј, светецот-заштитник на Дубровник.<ref name="dubrovnik-online"/> ===== Портата на Бужа ===== '''Портата Бужа''' (што во превод значи „дупка“) се наоѓа на северната страна од копнените ѕидини и била релативно нова во споредба со другите порти, бидејќи била изградена во раните 1900 години.<ref name="Bradtguide">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=JM6TwY9_1ZkC&q=Gate%20of%20Buza&pg=PA146|title=Dubrovnik|last=Letcher|first=Piers|last2=McKelvie|first2=Robin|last3=McKelvie|first3=Jenny|date=May 2007|publisher=[[Bradt Travel Guides]]|isbn=978-1-84162-191-3|edition=2nd|pages=145–146|orig-year=2005}}</ref> === Морски ѕидови === Главниот ѕид на Дубровник од страната што гледа кон морето се протега од: тврдината Бокар на запад па се до тврдината Свети Јован на југ, како и до тврдината Ревелин на копнената страна. Овие ѕидови биле од 1.5м до 5м дебели, во зависност од нивната локација и нивното стратешко значење,<ref name="geographica"/> а целта на овие ѕидови била да помогнат во одбраната на градот од морски напади, особено од Венецијанската Република, која честопати се сметала за закана за безбедноста на Дубровник.<ref name="RobinHarris"/> === Градско пристаниште === Како еден од најстарите сектори на Дубровник, пристаништето било изградено околу [[Доцна антика|доцноантички]] замок покрај морето и кој се протегал малку повеќе кон копното отколку што е денес, а била изграден е на местото на предроманската [[Соборна црква|катедрала]] и Ректорската палата, со што го опкружува градското пристаниште. Пристаништето е дизајнирано и изградено од инженерот Паскоје Миличевиќ кон крајот на 15 век и имено пристаништето е забележливо насликано на дланката на Свети Власијиј во [[триптих]] насликан од уметникот Никола Божидаревиќ околу 1500 година.<ref name="tzdubrovnik">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE|title=The City Harbour|work=Tzdubrovnik.hr|publisher=Dubrovnik Tourist Board|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223021213/http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE|archive-date=23 February 2014|accessdate=17 November 2012}}</ref> Најистакнатиот дел од пристаништето биле трите огромни лакови, а четвртиот оригинален лак бил заѕидан од голем арсенал изграден кон крајот на 12 век и проширен кон втората половина на 15 век, а воедно пристаништето претставувало и најстарото [[бродоградилиште]] во градот и сè уште е во употреба.<ref name="tzdubrovnik"/> Порпорела е изградена во 1873 година, веднаш до тврдината „Свети Јован“. Пристаништето Касе (Каше Брановиште) било изградено во 1485 година, според проектот на Паскоје Миличевиќ, со цел да се одбрани пристаништето и да се заштити од југоисточни ветрови и бранови. Така, брановиштето го скратило гломазниот синџир на пристаништето што се протегал ноќе од тврдината „Свети Јован“ до кулата „Свети Лука“. Било изградено од огромни камени блокови поставени врз дрвени темели без врзивно средство.<ref name="tzdubrovnik"/> Денес, во арсеналот се наоѓаат Градското кафе и кино, додека и пристаништето и Порпорела станале пријатни шеталишта и туристички атракции.<ref name="tzdubrovnik"/> {{Панорама|A Panoramic from Revelin.jpg|1000px|Панорама од тврдината Ревелин во градското пристаниште}} ==== Порти ==== Во градското пристаниште, една од најзначајните области на поморскиот трговски град, имало два влеза, првиот бил Портата Понте (пристаниште), а вториот Портата Рибниот Пазар, а целиот распоред на улиците на Дубровник, како и низа проширувања, бил наменет за брза и ефикасна комуникација со тврдините на градските ѕидини.<ref name="sitiunescoadriatico"/> ===== Портата на Понте ===== '''Портата Понте''' била изградена во 1476 година и се наоѓа западно од Големиот Арсенал. Градскиот ѕид, изграден во истиот период, води од Портата до тврдината Свети Јован. Денешната улица Дамјан Јуда е формирана во 15 век кога е завршен канализациониот систем, а градењето куќи покрај западниот градски ѕид повеќе не било дозволено.<ref name="tzdubrovnik"/> ===== Портата на Рибниот пазар ===== '''Портата на Рибниот пазар''', изградена во 1381 година, се наоѓа источно од Големиот Арсенал. Трите лакови од Малиот Арсенал од 15 век, каде што се поправале мали чамци, се наоѓаат малку подалеку. Старата кула на Свети Лука го штити пристаништето на исток, а влезот во пристаништето е опкружен и чуван од тврдината Ревелин.<ref name="tzdubrovnik"/> == Тврдини == === Тврдини во рамките на ѕидините === По [[Пад на Цариград (1453)|Падот на Цариград]] во 1453 година под Османлиите бил многу јасен знак за претпазливите граѓани на Дубровник дека се потребни итни мерки за одбрана, а зајакнувањето на неговите одбранбени структури бил најважниот проблем. Така со Падот на Босна, кој следел наскоро во 1463 година, само ги забрзала работите и како резултат на тоа, Републиката го поканила архитектот [[Микелоцо|Микелоцо ди Бартоломео од Фиренца]] да го води подобрувањето на одбраната на градот. Неговата работа во Дубровник резултирала со изградба и проширување на бројни згради од клучно значење за одбраната на Дубровник.<ref name="dubrovnik-guide"/> ==== Кула Минчета ==== [[Податотека:Minčeta_Fortress,_Dubrovnik_02.jpg|десно|мини|200x200пкс|Кулата Минчета е симбол на „неосвоивиот“ град Дубровник.]] '''Кулата Минчета''' била изградена од локален градител по име Никифор Ранџина и италијански инженери испратени од [[Папа Пиј II|папата Пиј II]] во 1463 година на врвот на турската закана.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=f-cUAAAAIAAJ&q=minceta&pg=PA27|title=The Ragusan republic: victim of Napoleon and its own conservatism|last=Towers Bjelovucic|first=Harriet|publisher=Brill|year=1970|page=59}}</ref> Првично како силна четиристрана тврдина, таа била најистакнатата точка во одбранбениот систем кон копното. Името на кулата потекнувало од името на семејството Менчетиќ, кое го поседувало земјиштето на кое била изградена кулата. Со својата висина и импресивен волумен, кулата доминира во северозападниот висок дел од градот и неговите ѕидини.<ref name="dubrovnik-guide"/> Во средината на 15 век, околу претходната четириаголна тврдина, [[Микелоцо]] изградил нова кружна кула користејќи нова техника на војување и ја споил со новиот систем на ниски ѕидови. Целосните шестметарски дебели ѕидови на новата кула имале низа заштитени отвори за топови. Архитектот и скулптор Џорџо да Себенико од [[Задар]] ја продолжил работата на кулата Минчета и ја дизајнирал, а воедно и изградил високата тесна кружна кула, додека бедемите се подоцнежен додаток. Кулата била завршена во 1464 година и станала симбол на непобедливиот град Дубровник.<ref name="dubrovnik-guide" /> По долго ископување, под кулата Минчета во Горњи угао (Горна кула) е откриена леарница за топови од 16 век. Сега е музеј.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.croatiatraveller.com/southern_dalmatia/Dubrovnik/Walls.htm|title=Dubrovnik's Walls|work=croatiatraveller.com}}</ref> ==== Тврдина Бокар ==== [[Податотека:Bokar_Fortress,_Dubrovnik_01.jpg|десно|мини|200x200пкс|Тврдината Бокар е клучна точка во одбраната на Пила Порта.]] '''Тврдината Бокар''', честопати наречена „Звјездан“, се сметала за меѓу најубавите примери на функционална тврдинска архитектура. Изградена како двокатна казематна тврдина од Микелоцо од 1461 до 1463 година, додека градските ѕидини биле реконструирани, таа стоела пред средновековната ѕидина што штрчи во просторот речиси со целиот свој цилиндричен волумен. Била замислена како клучна точка во одбраната на [[Пилската порта]], западниот утврден влез во градот; а по кулата Минчета, таа е втората клучна точка во одбраната на западниот копнен пристап кон градот.<ref name="dubrovnik-guide"/> ==== Тврдина „Св. Јован“ ==== [[Податотека:Dubrovnik,_am_alten_Stadthafen_IMG_8169.jpg|десно|мини|200x200пкс|Тврдината „Св. Јован“ ги спречувала непријателските бродови да пристапат до градското пристаниште.]] '''Тврдината Свети Јован''' ({{Langx|hr|Sveti Ivan}}), често нарекувана Кула Муло, е комплексна монументална градба на југоисточната страна од старото градско пристаниште, која го контролирала и заштитувала неговиот влез. Првата тврдина била изградена во средината на 14 век, но била изменета во неколку наврати во текот на 15 и 16 век, што можело да се види во триптихот направен од сликарот Никола Божидаревиќ во доминиканскиот манастир, слика која го прикажувала Свети Власиј, светецот-заштитник на Дубровник.<ref name="dubrovnik-guide"/> Доминантна во пристанишниот амбиент, тврдината Свети Јован го спречувала пристапот на [[Пиратство|пирати]] и други непријателски бродови. Секогаш претпазливи при првиот знак на опасност, жителите на Дубровник го затворале влезот во пристаништето со тешки синџири растегнати помеѓу тврдината Свети Јован и пристаништето Касе, а исто така ги заѕидувале и сите пристанишни влезови кон Големиот Арсенал.<ref name="bestindubrovnik">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bestindubrovnik.com/must_see/4/default.aspx#|title=The Old Port|work=Bestindubrovnik.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20100416203458/http://www.bestindubrovnik.com/must_see/4/default.aspx|archive-date=16 April 2010|accessdate=5 November 2009}}</ref> Денес, тврдината има [[аквариум]] на приземјето, полн со риби од различни делови на Јадранското Море. На горните катови има [[Етнографија|етнографски]] и поморски музеј посветен на поморскиот период на Републиката, ерата на пареа, [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и делот за техники на едрење и навигација. <ref name="dubrovnik-online"/> === Одвоени тврдини === ==== Тврдина Ревелин ==== [[Податотека:Revelin_LS4.JPG|десно|мини|200x200пкс|Во 16 век, тврдината Ревелин станала најсилната градска тврдина.]] Во периодот на несомнена турска опасност и паѓањето на Босна под турска Власијт, во 1462 година, источно од градот била изградена одвоена тврдина, која обезбедувала дополнителна заштита на копнениот пристап кон источната Плоческа порта. Името Ревелин потекнувало од ''ривелино'' (равелин), термин во воената архитектура кој се однесува на градба изградена спроти градската порта со цел да се обезбеди подобра заштита од непријателски напад. Опасноста од венецијански напад одеднаш се зголемила во времето на Првата света лига и било потребно да се зајакне оваа ранлива точка на градските утврдувања со што сенатот го ангажирал Антонио Ферамолино како искусен градител на тврдини во служба на [[Шпанија|шпанскиот]] адмирал Дорија, доверлив пријател на Републиката. Во 1538 година, Сенатот ги одобрил неговите цртежи на новата, многу посилна тврдина Ревелин, а биле потребни 11 години за да се изгради, со што во тој период сите други градежни работи во градот биле запрени се со цел да се завршела оваа тврдина што е можно поскоро.<ref name="dubrovnik-guide"/> Новиот Ревелин станал најсилната од градските тврдини, заштитувајќи го источниот копнен пристап кон градот. Бил обликуван во форма на неправилен четириаголник со едната страна што се спушта кон морето и е заштитен со длабок ров од другата страна. Еден мост го преминува заштитниот ров и го поврзува со Плоческата порта, додека друг мост го поврзува со источното предградие. Градежните работи биле изведени толку добро што дури ни разорниот [[Земјотресот во Дубровник од 1667 година|земјотрес од 1667 година]] не успеал ни малку да го оштетил Ревелин. Поделен на три големи засводени простории во внатрешноста, Ревелин станал административен центар на Републиката. <ref name="dubrovnik-guide"/> ==== Тврдина „Св. Лаврентиј“ ==== [[Податотека:Lovrijenac,_Dubrovnik,_Croatia.JPG|десно|мини|200x200пкс|Ѕидовите на тврдината „Св. Лоренс“ изложени на непријателски оган се високи речиси 12 м дебелина.]] '''Тврдина Свети Лаврентиј''' ({{Langx|hr|Lovrijenac}}), честопати нарекуван и како Дубровнички Гибралтар, се наоѓал надвор од западните градски ѕидини, на 37м надморска височина. Тврдината имала четириаголен двор со моќни лакови и бидејќи нејзината висина била нерамна, имала 3 тераси со моќни парапети, од кои најшироката гледа кон југ кон морето. Ловриенац бил бранет со 10 големи топови, од кои најголемиот и најпознат се викал „Гуштер“ ({{Langx|hr|Gušter}}). Ѕидовите изложени на непријателски оган биле дебели речиси 12м, но големата површина на ѕидот свртена кон градот не надминува 60 [[Сантиметар|сантиметри]] (2стапки). Два подвижни моста воделе до тврдината, а над портата стоел натписот ''„Non Bene Pro Toto Libertas Venditur Auro“'' што во превод значело „Слободата не се продава за сите богатства на светот“.<ref name="dubrovnik-guide"/> За да се обезбеди лојалност, војниците во тврдината Свети Лоренс се менувале на секои 30 дена, а за да се обезбеди целосна лојалност, им биле давани само 30 дена храна кога влегувале во тврдината. Според старите списи, таа била изградена за само три месеци.<ref name="dubrovnik-online"/> Денес, нејзината внатрешност е една од најдостоинствените сцени во Европа и добро познато место за претставите [[Хамлет|на „Хамлет“ од Вилијам Шекспир]] . <ref name="dubrovnik-online"/> == Утврдувања околу Дубровник == [[Податотека:Ston-Fort-01.jpg|десно|мини|200x200пкс|Ѕидовите на Стоун се 5,5 км долго.]] [[Податотека:Ragusa.png|десно|мини|200x200пкс|Утврдувања околу Дубровник беа поставени по должината на границите на Републиката.]] [[Податотека:Prevlaka_tvrdjava.JPG|десно|мини|200x200пкс|Тврдината Превлака од 19 век била изградена како дел од системот за утврдување на Которскиот Залив.]] === Ѕидините на Стоун === '''Ѕидовите на Стоун''' првично биле серија одбранбени камени ѕидови долги повеќе од 7км,<ref name="citywallsdubrovnik">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.citywallsdubrovnik.hr/hr-stonske.htm|title=Stonske zidine|work=Citywallsdubrovnik.hr|publisher=Društvo prijatelja dubrovačke starine|language=hr|archive-url=https://web.archive.org/web/20081026064412/http://www.citywallsdubrovnik.hr/hr-stonske.htm|archive-date=26 October 2008|accessdate=4 November 2009}}</ref> но покрај малата големина, добро заштитената Дубровачка Република одлучила да го користи Пељешац за да изгради уште една одбранбена линија. На најтесната точка на Пељешац, непосредно пред спојувањето со копното, бил изграден ѕид од Стон до Мали Стон. Денешниот сид долг 5.5км што ги поврзувал овие две мали заедници има форма на петоаголник. Бил завршен во 15 век, заедно со други 40 кули и 5 тврдини. „Ѕидот“ значел заштита на скапоцените солници кои во голема мера придонеле за богатството на Дубровник, на кои сè уште се работи денес. === Соколска тврдина === '''Соколската тврдина''' ({{Langx|hr|Sokol grad}}, {{Lit|Falcon fort}}) била една од најголемите и најважните тврдини на територијата на Дубровачка Република, поради нејзината положба во планинскиот регион во близина на босанскиот копнен дел. Изградена е на местото на поранешни [[Илири|илирски]] и подоцнежни [[Римско Царство|римски]] утврдувања, што е очигледно од остатоците од керамика и римски тули во нејзините ѕидови. Во 1391 година, браќата Санковиќ, кои во тоа време биле владетели на Конавле ѝ дале на Дубровачка Република целосна власт над тврдината Сокол, додека таа паднала под конечно поседување на републиката дури во 1423 година.<ref name="kulturniturizam">{{Наведена мрежна страница|url=http://kulturniturizam.croatia.hr/Destinations/DestinationDocument.aspx?idLanguage=2&idDestination=2&idCategory=824&idDocument=2597|title=The Sokol (Falcon) Fortress|work=Kulturniturizam.croatia.hr|publisher=[[Croatian National Tourist Board]]|archive-url=https://archive.today/20130217163547/http://kulturniturizam.croatia.hr/Destinations/DestinationDocument.aspx?idLanguage=2&idDestination=2&idCategory=824&idDocument=2597|archive-date=17 February 2013|accessdate=5 November 2009}}</ref> Поради нејзината стратешка важност, Дубровачка Република постојано инвестирала во одржувањето на тврдината, која содржела цистерна, складиште за барут, вински и прехранбени подруми, стражарски кутии, воени касарни и светилишта за сместување на бегалци од околните села во случај на војна. <ref name="kulturniturizam"/> === Империјална тврдина === Империјалната тврдина се наоѓала на врвот на планината Срѓ, веднаш над градот Дубровник и била изградена за време на [[Илирски провинции|илирските провинции]] во 1806 година од маршалот Мармонт, наречен Империјален, во чест на царот [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] и претставувала од стратешка важност за одбраната на северната страна на градот. === Тврдина Превлака === '''Тврдината Превлака''' се наоѓа во Понта Оштро, на самиот крај од полуостровот Превлака. Изградена во средината на 19 век, помеѓу 1856 и 1862 година, како дел од системот за утврдување на [[Бока Которска|Которскиот Залив]] во времето на [[Кралство Далмација|Кралството Далмација]] на Австриската империја. Со својата монументалност и единствена структура, таа претставува исклучителен пример за воена архитектура од своето време. Денес, тврдината е надвор од употреба и е тешко оштетена од разни уништувања во текот на историјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.omega-engineering.hr/projekt.php?idproj=79&lang=eng|title=Prevlaka Fortress|work=Omega-engineering.hr|publisher=Omega Engineering d.o.o.|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721101405/http://www.omega-engineering.hr/projekt.php?idproj=79&lang=eng|archive-date=21 July 2011|accessdate=5 November 2009}}</ref> == Градски ѕидини за време на опсадите == [[Податотека:Saracen_fleet_against_Crete.jpg|десно|мини|200x200пкс|Сараценските корсари во 867 година го опсадуваат Дубровник (ракопис на Скилица во Мадрид).]] [[Податотека:St._Blaise_-_National_Flag_of_the_Ragusan_Republic.png|десно|мини|200x200пкс|Знаме на Дубровачка Република со [[Свети Власиј]], светецот-заштитник на Дубровник.]] [[Податотека:Map_of_Ragusa.jpg|десно|мини|200x200пкс|Стара карта на Дубровачка Република, датирана од 1678 година.]] [[Податотека:Dubrovnik_shelling.jpg|десно|мини|276x276пкс|Означена штета на градската карта, од гранатирањето на Југословенската народна армија.]] === Сараценската опсада во 866–867 година === Во 866 година, голем [[Арапи|арапски]] напад по должината [[Далмација|на Далмација]] ги погодил [[Будва]] и [[Котор]], а потоа го опсадил Дубровник во 867 година. Градот се обратил кај [[Список на византиски цареви|византискиот цар]] [[Василиј I Македонецот|Василиј I]], кој одговорил со испраќање на над сто бродови.<ref name="JohnVanAntwerpFinep257">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=YbS9QmwDC58C&q=Arab%20raid%20of%20Dubrovnik&pg=RA1-PA257|title=The early medieval Balkans: a critical survey from the sixth to the late twelfth century|last=Fine|first=John Van Antwerp|publisher=[[University of Michigan Press]]|year=1991|isbn=0-472-08149-7<!--9780472081493-->|page=257}}</ref> Конечно, опсадата на Дубровник од страна на Сарацените во 866–867 година, која траела една година и 3 месеци, била прекината поради интервенцијата на Василиј I, кој испратил флота под команда на [[Никит Орифа]] во помош на градот.<ref>{{Наведена книга|title=Islam in the Balkans|last=Norris|first=H.T.|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|year=1994|isbn=1-85065-167-1}}</ref> По оваа успешна интервенција, [[Византиска морнарица|византиската морнарица]] пловела по брегот собирајќи ветувања за лојалност кон империјата од далматинските градови. <ref name="JohnVanAntwerpFinep257" /> === Венецијанската опсада во 948 година === Со слабеењето на [[Византион|Византија]], Венеција почнала да ја гледа Рагуза како соперник кој требало да биде под нејзина контрола, но обидот за освојување на градот во 948 година не успеал. Граѓаните на градот го припишувале ова на [[Свети Власиј]], кого го посвоиле за светец-заштитник на градот.<ref name="short">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=qTLSZ3ucaZMC&q=Venetian%20siege%20in%20948&pg=PA107|title=A Short History of the Yugoslav Peoples|last=Singleton|first=Frederick Bernard|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1985|isbn=0-521-27485-0|page=68}}</ref> === Опсадата на Немања во 1185 година === По некои територијални спорови, избувнала војна помеѓу [[Стефан Немања]], големиот кнез на Рашка, и градот Дубровник, во тоа време под [[Нормани|норманско]] [[Сизеренство|сузеренство]]. Во 1185 година, Немања го нападнал градот и го опсадил,<ref name="JohnVanAntwerpFine">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=QDFVUDmAIqIC&q=Nemanja+attacked+the+city+of+Dubrovnik&pg=PA8|title=The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest|last=Fine|first=John Van Antwerp|publisher=[[University of Michigan Press]]|year=1994|isbn=0-472-08260-4|pages=8–9}}</ref> но контранападот на Рагуза ги принудил силите на Немања да се вратат. Според хрониките од Дубровник, кои се прифатени од повеќето историчари, опсадата на крајот пропаднала.<ref name="JohnVanAntwerpFine" /> Колкава помош добил Дубровник од Норманите додека ја одбивал опсадата, исто така, не било точно познато.<ref name="JohnVanAntwerpFine" /> === Венецијанската и Четвртата крстоносна војна во 1205 година === Во 1205 година, Венецијанската Република ја нападнала [[Далмација]] со силите на [[Четврта крстоносна војна|Четвртата крстоносна војна]] со што Рагуза била принудена да плаќа данок, на крајот станувајќи извор на залихи за Венеција, со што се спасила од ограбување како Задар во [[Опсада на Задар|опсадата на Задар]], која се користела како поморска база на Венеција во јужниот дел [[Јадранско Море|на Јадранското Море]].<ref name="ReferenceA">{{Наведена книга|url=http://www.flipkart.com/venice-maritime-republic-frederic-chapin/080181460x-76w3fuf6cb#previewbook|title=Venice, a Maritime Republic|last=Lane|first=Frederic Chapin|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]|year=1973|isbn=0-8018-1460-X|page=63}}</ref> Во 14 век, по ослободувањето од венецијанската супремација, била извршена обемна работа на ѕидините за да се обезбеди слободата на републиката.<ref name="dubrovnik-guide"/> === Опсада од Стјепан Вукчиќ Косача во 1451 година === Во 1451 година, многу моќен босански регионален господар Херцег Стјепан Вукчиќ Косача го нападнал Дубровник и го опсадил градот. Претходно бил прогласен за рагузански благородник и следствено рагузанската влада го прогласила за предавник. Награда од 15.000 [[Дукат|дукати]], палата во Дубровник вредна 2.000 дукати и годишен приход од 300 дукати била понудена на секој што ќе го убие, заедно со ветување за наследно рагузанско благородништво, што исто така помогнало да се одржи ова ветување на оној што го сторил делото. Стјепан бил толку исплашен од заканата што конечно ја прекинал опсадата. <ref name="Viator">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=v9swtfALoisC&q=Stjepan+Vuk%C4%8Di%C4%87+Kosa%C4%8Da&pg=PA388|title=Viator|last=Medieval and Renaissance Studies|publisher=University of California Press|year=1978|isbn=0-520-03608-5|pages=388–389}}</ref> === Руската опсада во 1806 година === До 1800 година, Републиката имала високо организирана мрежа од конзулати и конзуларни канцеларии во повеќе од осумдесет градови и пристаништа низ целиот свет. Во 1806 година, силите на [[Прво Француско Царство|Првото француско царство]], предводени од генералот Жак Лористон, влегле на територијата на Републиката, кршејќи ја нејзината строга неутралност и барале да им се дозволи одмор, храна и вода во градот пред да продолжат да ги преземат своите новостекнати поседи во [[Бока Которска|Которскиот Залив]]. Сепак, ова било измама бидејќи штом влегле во градот, тие продолжиле да го окупираат во име на Наполеон.{{Sfn|Vojnović|2009}} Речиси веднаш по почетокот на француската окупација, руските и црногорските трупи влегле на територијата на Рагуза и почнале да се борат против француската армија, напаѓајќи и ограбувајќи сè по патот и кулминирајќи со опсада на окупираниот град, за време на која врз него паднале 3.000 топовски ѓулиња.{{Sfn|Vojnović|2009}} Во 1808 година, маршалот Огист де Мармон ја укинал Дубровачка Република и ја споил нејзината територија со Француските [[Илирски провинции|илирски покраини]], станувајќи „Војвода од Рагуза“ (''Duc de Raguse'').<ref name="Cosic2000">{{Наведено списание|last=Ćosić|first=Stjepan|year=2000|title=Dubrovnik Under French Rule (1810–1814)|url=http://hrcak.srce.hr/file/12648|format=PDF|journal=[[Dubrovnik Annals]]|publisher=[[Croatian Academy of Sciences and Arts]]|issue=4|pages=103–142|access-date=30 September 2009}}</ref> === Англо-австриската опсада во 1814 година === Австрија [[Војна на Шестата коалиција|објавила војна на Франција]] во август 1813 година и до есента [[Кралска воена морнарица|Кралската морнарица]] уживала без конкуренција доминација над Јадранското Море. Работејќи заедно со австриските армии кои сега ги напаѓале илирските покраини и Северна Италија, бродовите на контраадмиралот Томас Фримантл биле во можност брзо да транспортираат британски и австриски трупи од една до друга точка, принудувајќи предавање на стратешките пристаништа едно по друго. Капетанот Вилијам Хосте со својот брод [[HMS Bacchante (1811)|HMS ''Bacchante'']] (38 топови) заедно со HMS ''Saracen'', бригада со 18 топови, пристигнал во Рагуза која веќе била под опсада од страна на рагузанските бунтовнички сили. Рагузанците, Британците и Австријците биле во можност да ја освојат царската тврдина и позициите на островот Локрум. Со влечење топови до ридот Срѓ, тие го бомбардирале градот сè додека францускиот генерал Жозеф де Монтришар не одлучи дека нема друг избор освен да се предаде, особено затоа што се соочил со уште едно востание во самиот град, бидејќи рагузанците сакале да ја обноват Републиката. Австрискиот генерал Тодор Милутиновиќ, поттикнувајќи ја личната амбиција на еден од привремените гувернери на Републиката, Бјаџо Бернардо Кабога, со ветувања за моќ и влијание (кои подоцна биле прекинати и кој починал во срам, жигосан како предавник од својот народ), успеал да го убеди дека портата кон исток треба да се држи затворена за рагузанските сили и да им се дозволи на австриските и британските сили да влезат во градот од запад, без никакви рагузански војници, откако францускиот гарнизон од 500 војници ќе се предаде, по што Австријците продолжиле да го окупираат градот.{{Sfn|Vojnović|2009}} === Опсадата на југословенската армија во 1991–1992 година === Опсадата на Дубровник ({{Langx|hr|Opsada Dubrovnika}}) е термин што ја означува битката и опсадата на градот Дубровник и околината во [[Хрватска]] како дел од [[Хрватска војна за независност|Хрватската војна за независност]]. Дубровник беше опсаден и нападнат од силите на [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]] (ЈНА), кон крајот на 1991 година, а главните борби завршиле на почетокот на 1992 година, а хрватскиот контранапад конечно ја кренла опсадата и ја ослободил областа кон средината на 1992 година. Во [[Меѓународен кривичен суд за поранешна Југославија|Меѓународниот кривичен трибунал за поранешна Југославија]] (МКТЈ), обвинителството тврдел дека „целта на српските сили било да ја одвојат оваа област од Хрватска и да ја припојат кон Црна Гора“.<ref name="Summary">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icty.org/x/cases/slobodan_milosevic/ind/en/mil-2ai020728e.htm|title=Investigative Summary|date=23 October 2002|publisher=[[International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia]]|accessdate=4 September 2009}}</ref> Во 1991 година, Американскиот институт на архитекти го осудил бомбардирањето на градските згради,<ref>{{Наведено списание|last=Zaknic|first=Ivan|date=November 1992|title=The Pain of Ruins: Croatian Architecture under Siege|journal=Journal of Architectural Education|publisher=Association of Collegiate Schools of Architecture|volume=46|issue=2|page=121|doi=10.1080/10464883.1992.10734547|jstor=1425208}}</ref> а институтот за заштита на културни споменици, во соработка со [[УНЕСКО]], открил дека од 824 згради во Стариот град, 563 (или 68,33%) биле погодени од проектили за време на опсадата. Од овие 563, девет згради биле целосно уништени од еден од неколкуте големи пожари што се случиле за време на опсадата. Во 1993 година, Институтот за рехабилитација на Дубровник и УНЕСКО ги процениле вкупните трошоци за реставрација на јавни, приватни и верски згради, улици, плоштади, фонтани, бедеми, порти и мостови на 9.657.578 [[Американски долар|долари]]. До крајот на 1999 година, за реставрација биле потрошени над 7.000.000 долари.<ref name="ICTY Press release">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icty.org/sid/7948|title=Full Contents of the Dubrovnik Indictment made Public|date=2 October 2001|publisher=[[International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia]]|accessdate=4 September 2009}}</ref> Доказ за отпорноста на античките ѕидини е тоа што повеќе згради во стариот град не биле уништени за време на бомбардирањето. Всушност, античките ѕидини биле поефикасни во отпорот на современото оружје отколку современите структури во периферијата на градот. <ref>{{Наведено списание|last=Pearson, Joseph (2010)|date=2010|title=Dubrovnik's Artistic Patrimony, and its Role in War Reporting (1991)|url=http://ehq.sagepub.com/cgi/content/abstract/40/2/197|journal=European History Quarterly|volume=40|issue=2|pages=197–216|doi=10.1177/0265691410358937|access-date=30 September 2010}}</ref> == Поврзано == * [[Тврдина Ловриенац]] * [[Список на тврдини и замоци во Хрватска|Список на замоци во Хрватска]] ==Наводи== {{Reflist|colwidth=30em}} == Литература == * {{Наведена книга|title=Razvoj grada kroz stoljeća II, Srednji vijek|last=Milić|first=Bruno|publisher=[[Školska knjiga]]|year=1995|isbn=953-0-31641-0|location=Zagreb|language=hr}} * {{Наведена енциклопедија|access-date=7 November 2009}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=SXVSki2c_nwC|title=Croatia|last=Oliver|first=Jeanne|publisher=[[Lonely Planet]]|year=2007|isbn=978-1-74104-916-9|edition=4th}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.geographica.hr/site/public/download/project_city_walls_of_dubrovnik.pdf|title=City walls of Dubrovnik|publisher=Geographica d.o.o.|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124080033/http://www.geographica.hr/site/public/download/project_city_walls_of_dubrovnik.pdf|archive-date=24 January 2021|accessdate=4 November 2009}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.diu.hr/en/sights/city_walls/|title=The city walls|work=Diu.hr|publisher=Dubrovnik International University|archive-url=https://web.archive.org/web/20100223192447/http://www.diu.hr/en/sights/city_walls/|archive-date=23 February 2010|accessdate=4 November 2009}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077|title=City Walls|work=Sitiunescoadriatico.org|publisher=[[Province of Ferrara]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924115303/http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077|archive-date=24 September 2015|accessdate=4 November 2009}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|title=Dubrovnik City walls|work=Dubrovnik-guide.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20100210172549/http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|archive-date=10 February 2010|accessdate=5 November 2009}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KIhFr8klMowC|title=Croatia|last=Stewart|first=James|publisher=Cadogan Guides|year=2006|isbn=1-86011-319-2}}  * {{Наведена книга|title=Dubrovnik, A History|last=Harris|first=Robin|publisher=Saqi Books|year=2003|isbn=0-86356-332-5}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE|title=The City Harbour|work=Tzdubrovnik.hr|publisher=Dubrovnik Tourist Board|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223021213/http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE|archive-date=23 February 2014|accessdate=17 November 2012}} * ''Zlatno doba Dubrovnika XV. i XVI. stoljeće'', Muzejski prostor i Dubrovački muzej, Zagreb-Dubrovnik 1987. * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=YbS9QmwDC58C|title=The early medieval Balkans: a critical survey from the sixth to the late twelfth century|last=Fine|first=John Van Antwerp|publisher=[[University of Michigan Press]]|year=1991|isbn=0-472-08149-7<!--9780472081493-->}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=QDFVUDmAIqIC|title=The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest|last=Fine|first=John Van Antwerp|publisher=[[University of Michigan Press]]|year=1994|isbn=0-472-08260-4}} * {{Наведена книга|url=http://www.flipkart.com/venice-maritime-republic-frederic-chapin/080181460x-76w3fuf6cb#previewbook|title=Venice, a Maritime Republic|last=Lane|first=Frederic Chapin|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]|year=1973|isbn=0-8018-1460-X}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=JdA0XwAACAAJ|title=Pad Dubrovnika (1797.-1806.)|last=Vojnović|first=Lujo|publisher=Fortuna|year=2009|isbn=978-953-95981-9-6}} == Надворешни врски == * [https://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=95 Стариот град на Дубровник&nbsp;– Центар за светско наследство на УНЕСКО] * [https://www.youtube.com/watch?v=sQegEro5Bfo Видео, Дигитална реконструкција на Дубровник од GRAIL на Универзитетот во Вашингтон] * {{In lang|hr}} [https://web.archive.org/web/20100531171805/http://www.citywallsdubrovnik.hr/hr-gradske.htm Друштво дубровачки стари&nbsp;– Градске зидин] * [https://walkindubrovnik.com/walls-of-dubrovnik/ Водич за ѕидините на Дубровник] {{DEFAULTSORT:Walls Of Dubrovnik}} [[Категорија:Статии со текст на хрватски]] osp9n3dfbpim7ic6rex9fmt9lkw81m8 5539304 5539295 2026-04-15T11:46:28Z Jtasevski123 69538 5539304 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Воен објект|name=Дубровнички ѕидини|native_name=хрв. Dubrovačke gradske zidine|location=[[Дубровник]], [[Хрватска]]|coordinates={{coord|42.640|18.108|type:landmark|display=inline}}|image=[[File:Dubrovnik s 24.jpg|thumb|Ѕидини на Дубровник од тврдината [[Ловриенац]]]] [[File:Dubrovnik1 (js).jpg|thumb|Ѕидовите го опкружуваат стариот дел на Дубровник]]|map_type=Хрватска|map_size=200|type=утврдување|built=13 век&nbsp;– 17 век<br />Дефиниран во 14 век|builder=Граѓани на Дубровник<br />Вклучени архитекти: * 1319 [[Никифор Ранјина]] * 1461–1464 [[Микелоцо]] * 1465–1466 [[Џорџо да Себенико]] ({{langx|hr|Јурај Далматинац}}) * 1466–1516 [[Паскоје Миличевиќ]] * 1538 [[Антонио Фераолино]] * 1617 [[Михајло Храњац]]|controlledby=[[Република Рагуза|Република Рагуза (Дубровник)]]|materials=Варовник|height=до 25 м|used=|condition=Добро зачуван или недопрен|ownership=Град Дубровник, Хрватска|open_to_public=од 9:00 до 17:00 од мај до ноември|events=Значајни настани кои не се поврзани со битка: * Основање на Републиката во 1358 година * [[Земјотрес во Дубровник од 1667 година|Силен земјотрес во 1667 година]] * Маршалот Мармонт ја укина Република Рагуза во 1808 година}} '''Дубровничките ѕидини''' ({{Langx|hr|Dubrovačke gradske zidine}}) се низа [[Бедем|одбранбени камени ѕидови]] што го опкружуваат градот [[Дубровник]] во јужна [[Хрватска]].<ref name="Bruno Milić">{{Наведена книга|title=Razvoj grada kroz stoljeća II, Srednji vijek|last=Milić|first=Bruno|publisher=[[Školska knjiga]]|year=1995|isbn=953-0-31641-0|location=Zagreb|pages=242–245|language=hr}}</ref> Ѕидовите биле изградени во периферните области на градот, вклучувајќи ги и планинските падини како дел од збир статуи од 1272 година.<ref>{{Наведено списание|date=1994|title=Dubrovnik's Old City: The Destruction of a World Heritage Cultural Site|url=https://www.jstor.org/stable/43597355|journal=The George Wright Forum|volume=11|issue=1|pages=15|issn=0732-4715|jstor=43597355}}</ref> Постојните градски ѕидини биле изградени главно во текот на 13 век па се до 17 век<ref name="Hrvatski leksikon">{{Наведена енциклопедија|location=Zagreb}}</ref> и се протегаат по непрекинат тек од приближно 1,940м во должина, опкружувајќи го поголемиот дел од стариот град и достигнувајќи максимална висина од околу 25м.<ref name="Britannica-Dubrovnik">{{Наведена енциклопедија|access-date=6 November 2009}}</ref> Бегалците од уништените градови како што бил Епидаурус, избегале во она што подоцна станало одбранбена населба Дубровник (подоцна познат и како Рагуза), која станала засолниште на многумина со изградбата на градските ѕидини.<ref>{{Наведено списание|last=Carter|first=F. W.|date=1969|title=Dubrovnik: The Early Development of a Pre-Industrial City|url=https://www.jstor.org/stable/4206098|journal=The Slavonic and East European Review|volume=47|issue=109|pages=355–368|issn=0037-6795|jstor=4206098}}</ref> Ѕидовите биле зајакнати со три кружни и 14 четириаголни [[Кула|кули]], како и пет [[Бастион|бастиони]] (бедеми), две аголни утврдувања и големата тврдина Свети Јован. Копнените ѕидови биле дополнително зајакнати со еден поголем бастион и девет помали полукружни, како што е казематната тврдина Бокар, најстарата зачувана тврдина од тој вид во Европа.<ref name="geographica">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.geographica.hr/site/public/download/project_city_walls_of_dubrovnik.pdf|title=City walls of Dubrovnik|publisher=Geographica d.o.o.|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124080033/http://www.geographica.hr/site/public/download/project_city_walls_of_dubrovnik.pdf|archive-date=24 January 2021|accessdate=4 November 2009}}</ref> [[Шанец|Ровот]] што се протегал околу надворешниот дел од градските ѕидини, кои биле вооружени со повеќе од 120 [[Топ|топови]], обезбедувал одлични одбранбени способности на градот.<ref name="diu">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.diu.hr/en/sights/city_walls/|title=The city walls|work=Diu.hr|publisher=Dubrovnik International University|archive-url=https://web.archive.org/web/20100223192447/http://www.diu.hr/en/sights/city_walls/|archive-date=23 February 2010|accessdate=4 November 2009}}</ref> Во 1979 година, стариот град Дубровник, кој вклучува значителен дел од старите ѕидини на Дубровник, се приклучи на списокот на [[Светско наследство на УНЕСКО|светско наследство]] на [[УНЕСКО]],<ref name="Britannica-Dubrovnik"/><ref name="unesco">{{Наведена мрежна страница|url=https://whc.unesco.org/en/list/95|title=Old City of Dubrovnik|work=World Heritage|publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]]|accessdate=4 November 2009}}</ref> а денес, ѕидините на Дубровник се една од најпопуларните туристички атракции во Хрватска,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.touropia.com/tourist-attractions-in-croatia/|title=17 Top Tourist Attractions in Croatia|last=McCrea|first=Kaeylen|date=6 September 2018|work=Touropia|accessdate=17 November 2023}}</ref> со повеќе од 1,2 милиони посетители само во 2019 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thedubrovniktimes.com/news/dubrovnik/item/12521-almost-400-000-visitors-on-the-iconic-dubrovnik-city-walls-so-far-this-year#:~:text=record%20breaking%20year%20of%202019%20this%20figure%20represents%20only%2032%20percent%2C%20when%201.2%20million%20people%20visited%20the%20walls.|title=Almost 400,000 visitors on the iconic Dubrovnik City Walls so far this year|last=Thomas|first=Mark|work=The Dubrovnik Times|accessdate=17 November 2023}}</ref> == Поранешни градски ѕидини == [[Податотека:Dubrovnik_City_Dubrovnik_Croatia_Travel.jpg|мини|Поглед од југ на градските ѕидини и градот. Сегашниот облик на ѕидините бил дефиниран по разорниот пожар од 1292 година.]] Изградбата на првите [[Варовник|варовнички]] тврдини околу градот започнала во [[Ран среден век|раниот среден век]], кон крајот на 8 век. Но, „старите хроники“ велат дека на полуостровот Лаве сигурно постоел некаков замок доста долго пред тоа.<ref name="diu"/> Градот прво се проширил кон ненаселениот источен дел од островчето, што објаснувало зошто сегашното име за југоисточниот дел од градот, во близина на тврдината Свети Јован, се нарекувал ''Пустијерна''. Самото името „Пустијерна“ доаѓа од латинската изјава „post terra“, што значело „надвор од градот“. Во 9 и 10 век, одбранбениот ѕид го затворил источниот дел од градот. Кога морскиот канал што го одделувал градот од копното бил исполнет со земја во 11 век, градот се споил со населбата на копно, и наскоро, бил изграден еден ѕид околу областа на денешното градско јадро.<ref name="sitiunescoadriatico">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077|title=City Walls|work=Sitiunescoadriatico.org|publisher=[[Province of Ferrara]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924115303/http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077|archive-date=24 September 2015|accessdate=4 November 2009}}</ref> Во истиот овој временски период, Дубровник и околината биле опишани како дел од [[Хрвати|хрватскиот]] (''Грвасија'') ентитет, во едно од делата на познатиот [[Арапи|арапски]] географ [[Мухамед ел-Идриси|Мухамед а]] [[Мухамед ел-Идриси|л-Идриси]]. Во својата книга ''„Нузхат ал-Мушатак фи ихтирак ал-афак“'' (анг. „Радост за оние кои сакаат да пловат низ светот“) од 1154 година, тој го споменува Дубровник како најјужниот град на „земјата Хрватска и Далмација“. == Современи градски ѕидини == {{Панорама|Dubrovnik Stadtmauer.jpg|700px|Ѕидини околу стариот град Дубровник}} Градските ѕидини се за среќа сеуште зачувани до ден-денес, не само поради знаењето на квалификуваните градежни работници и постојаната грижа што ја обезбедувале жителите на градот кои ги одржувале и обновувале структурите по потреба, туку и поради брилијантно реномираната дипломатија во Рагуза, која во многу наврати успеала да избегне опасни мерки преземени од непријателите против [[Дубровничка Република|Дубровачка Република]].<ref name="sitiunescoadriatico"/> Сегашниот облик на ѕидините е дизајниран според основен градски план кој датирал од 1292 година, кога пристанишниот град бил повторно изграден по пожарот<ref name="Britannica-Dubrovnik"/> и кога Дубровник бил под [[Венецијанска Република]];<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://dpds.hr/#:~:text=Today%27s%20size%20of%20the%20Dubrovnik,towers%2C%20three%20fortresses%2C%20six…|title=City walls Dubrovnik}}</ref> Врвот на изградбата траел од почетокот на 15 век па се до втората половина на 16 век, а за време на ерата на независната [[Дубровничка Република|Дубровачка Република]] бил ренесансно дело на италијански и хрватски архитекти и градители. Бидејќи се изградени многу цврсто, ѕидините генерално не биле погодени од [[Земјотресот во Дубровник од 1667 година|силен земјотрес што се случил во 1667 година]].<ref name="diu"/> Најголемиот стимул за континуиран развој и итни поправки и работи на рагузанските тврдини дошол како резултат на опасноста од неочекуваниот напад од [[Отоманско Царство|турските]] воени сили, особено откако го освоиле [[Цариград]] во 1453 година. Градот бил исто така под латентна опасност од напад од страна на Венецијанците.<ref name="diu" /> Со векови жителите на Дубровник биле во можност да го зачуваат својот град-република со вешто маневрирање помеѓу Исток и Запад . Стратешкиот договор со Турција ја заштитил слободата на Рагуза и ја одржал можноста за голема трговска улога меѓу [[Отоманско Царство|Отоманската империја]] и Европа.<ref name="Britannica-Dubrovnik" /> Неправилниот паралелограм што го опкружувал Дубровник се состоел од четири силни тврдини на неговите најзначајни точки, така на север се наоѓала силната кружна кула Минчета, а на источната страна од градското пристаниште се наоѓала тврдината Ревелин, додека западниот влез во градот е заштитен од силната и убаво обликувана тврдина Бокар, а силната, самостојна тврдина Свети Лаврентиј (исто така позната како [[Тврдина Ловриенац|Ловријенац]]) ја штитела западната страна на градот од можни копнени и морски напади, како и големата и комплексна тврдина Свети Јован која се наоѓала на југоисточната страна од градот.<ref name="sitiunescoadriatico"/> === Копнени ѕидови === Главниот ѕид на копното е околу 4м до 6м дебелина, а на одредени локации, ѕидовите достигнувале и до 25м во висина, а ѕидовите се протегале од тврдината Бокар на запад до одвоената тврдина Ревелин на исток.<ref name="geographica"/> На копнената страна, ѕидот е заштитен со дополнителен низ од коси потпорни ѕидови како одбрана од артилериски оган, особено од можни отомански напади.<ref name="RobinHarris">{{Наведена книга|title=Dubrovnik, A History|last=Harris|first=Robin|publisher=Saqi Books|year=2003|isbn=0-86356-332-5}}</ref> ==== Порти ==== [[Податотека:Blick_über_Dubrovnik_2019-08-23_11.jpg|мини|241x241пкс|Западниот ѕид и Портата на Пил]] Градот имал четири градски порти: две што воделе до пристаништето и две (со подвижни мостови) што воделе до копното, а во периодот кога [[Австриско Царство|Австриската империја]] ја заземала контролата врз градот, во ѕидот биле отворени уште две порти. Комуникацијата со надворешниот свет од копнената страна се одржувал со градот преку две главни добро заштитени градски порти, од кои едната поставена на западната страна од градот, а другата на источната страна. Овие влезови биле изградени така што комуникацијата со градот не можела да се врши директно; гласникот морал да влезе низ повеќе врати и да оди по кривулест премин, што е доказ за безбедносните мерки преземени како последна одбрана од можноста за ненадејно пробивање или влегување на неочекувани посетители.<ref name="sitiunescoadriatico"/> ===== Порта на Пил ===== [[Податотека:Casco_viejo_de_Dubrovnik,_Croacia,_2014-04-13,_DD_13.JPG|десно|мини|200x200пкс|Утврден комплекс на Портата на Пиле]] [[Пилските порти]] биле добро утврден комплекс со повеќе врати, бранети од тврдината Бокар и [[Шанец|ровот]] што се протегал околу надворешниот дел од градските ѕидини.<ref name="sitiunescoadriatico"/> На влезната порта во Стариот град, на западната страна од копнените ѕидини, имало камен мост помеѓу два [[Готска архитектура|готски лака]], кои биле дизајнирани од архитектот Паскоје Миличевиќ во 1471 година и кој се поврзувал со друг дрвен подвижен мост кој можел да се подигне.<ref name="dubrovnik-online">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik-online.net/english/monuments.php|title=Monuments of Dubrovnik|work=Dubrovnik-online.net|publisher=Dubrovnik Online|accessdate=5 November 2009}}</ref> За време на републиканската ера, дрвениот подвижен мост до Пиле Гејт се подигнувал секоја вечер со значителна помпезност на церемонија на која клучевите од градот му се предавале на рагузанскиот ректор, а денес, тој се протега на сув ров чија градина нуди одмор од толпите. Над мостовите, над лакот на главната градска порта, има статуа на градскиот патрон [[Свети Власиј|Свети Власијиј]] ({{Langx|hr|Sveti Vlaho}}), со модел на [[Ренесанса|ренесансниот]] град. Откако ќе поминете покрај оригиналната [[Готска архитектура|готска]] внатрешна порта на Пиле Портата, можно е да се стигне до една од трите пристапни точки до градските ѕидини. ===== Портата на Плоче ===== [[Податотека:Casco_viejo_de_Dubrovnik,_Croacia,_2014-04-13,_DD_02.JPG|десно|мини|300x300пкс|Портата на Плоче, на источната страна од копнените ѕидини, служи како втор голем влез во градот.]] [[Податотека:Ploče_Gate,_Dubrovnik_01.jpg|десно|мини|200x200пкс|Внатрешниот дел од портата Плоче]] На источната страна од копнените ѕидини се наоѓал вториот главен влез во градот, познат под името '''Портата на Плоче'''. Оваа порта била заштитена од самостојната тврдина Ревелин, која била поврзана со дрвен подвижен мост и камен мост со два распони што се протегал преку заштитен ров.<ref name="sitiunescoadriatico"/><ref name="dubrovnik-guide">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|title=Dubrovnik City walls|work=Dubrovnik-guide.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20100210172549/http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|archive-date=10 February 2010|accessdate=5 November 2009}}</ref> Надворешната порта на Плоче била дизајнирана и изградена од архитектот Михајло Храњац во 1628 година, додека двата моста до тврдината Ревелин биле изградени во 15 век од Паскоје Миличевиќ, кој воедно и ги дизајнирал мостовите на Пилеската порта, што ги објаснува сличностите меѓу мостовите. Над мостот, исто како и кај Пилеската порта, се наоѓа статуата на Свети Власијиј, светецот-заштитник на Дубровник.<ref name="dubrovnik-online"/> ===== Портата на Бужа ===== '''Портата Бужа''' (што во превод значи „дупка“) се наоѓа на северната страна од копнените ѕидини и била релативно нова во споредба со другите порти, бидејќи била изградена во раните 1900 години.<ref name="Bradtguide">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=JM6TwY9_1ZkC&q=Gate%20of%20Buza&pg=PA146|title=Dubrovnik|last=Letcher|first=Piers|last2=McKelvie|first2=Robin|last3=McKelvie|first3=Jenny|date=May 2007|publisher=[[Bradt Travel Guides]]|isbn=978-1-84162-191-3|edition=2nd|pages=145–146|orig-year=2005}}</ref> === Морски ѕидови === Главниот ѕид на Дубровник од страната што гледа кон морето се протега од: тврдината Бокар на запад па се до тврдината Свети Јован на југ, како и до тврдината Ревелин на копнената страна. Овие ѕидови биле од 1.5м до 5м дебели, во зависност од нивната локација и нивното стратешко значење,<ref name="geographica"/> а целта на овие ѕидови била да помогнат во одбраната на градот од морски напади, особено од Венецијанската Република, која честопати се сметала за закана за безбедноста на Дубровник.<ref name="RobinHarris"/> === Градско пристаниште === Како еден од најстарите сектори на Дубровник, пристаништето било изградено околу [[Доцна антика|доцноантички]] замок покрај морето и кој се протегал малку повеќе кон копното отколку што е денес, а била изграден е на местото на предроманската [[Соборна црква|катедрала]] и Ректорската палата, со што го опкружува градското пристаниште. Пристаништето е дизајнирано и изградено од инженерот Паскоје Миличевиќ кон крајот на 15 век и имено пристаништето е забележливо насликано на дланката на Свети Власијиј во [[триптих]] насликан од уметникот Никола Божидаревиќ околу 1500 година.<ref name="tzdubrovnik">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE|title=The City Harbour|work=Tzdubrovnik.hr|publisher=Dubrovnik Tourist Board|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223021213/http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE|archive-date=23 February 2014|accessdate=17 November 2012}}</ref> Најистакнатиот дел од пристаништето биле трите огромни лакови, а четвртиот оригинален лак бил заѕидан од голем арсенал изграден кон крајот на 12 век и проширен кон втората половина на 15 век, а воедно пристаништето претставувало и најстарото [[бродоградилиште]] во градот и сè уште е во употреба.<ref name="tzdubrovnik"/> Порпорела е изградена во 1873 година, веднаш до тврдината „Свети Јован“. Пристаништето Касе (Каше Брановиште) било изградено во 1485 година, според проектот на Паскоје Миличевиќ, со цел да се одбрани пристаништето и да се заштити од југоисточни ветрови и бранови. Така, брановиштето го скратило гломазниот синџир на пристаништето што се протегал ноќе од тврдината „Свети Јован“ до кулата „Свети Лука“. Било изградено од огромни камени блокови поставени врз дрвени темели без врзивно средство.<ref name="tzdubrovnik"/> Денес, во арсеналот се наоѓаат Градското кафе и кино, додека и пристаништето и Порпорела станале пријатни шеталишта и туристички атракции.<ref name="tzdubrovnik"/> {{Панорама|A Panoramic from Revelin.jpg|1000px|Панорама од тврдината Ревелин во градското пристаниште}} ==== Порти ==== Во градското пристаниште, една од најзначајните области на поморскиот трговски град, имало два влеза, првиот бил Портата Понте (пристаниште), а вториот Портата Рибниот Пазар, а целиот распоред на улиците на Дубровник, како и низа проширувања, бил наменет за брза и ефикасна комуникација со тврдините на градските ѕидини.<ref name="sitiunescoadriatico"/> ===== Портата на Понте ===== '''Портата Понте''' била изградена во 1476 година и се наоѓа западно од Големиот Арсенал. Градскиот ѕид, изграден во истиот период, води од Портата до тврдината Свети Јован. Денешната улица Дамјан Јуда е формирана во 15 век кога е завршен канализациониот систем, а градењето куќи покрај западниот градски ѕид повеќе не било дозволено.<ref name="tzdubrovnik"/> ===== Портата на Рибниот пазар ===== '''Портата на Рибниот пазар''', изградена во 1381 година, се наоѓа источно од Големиот Арсенал. Трите лакови од Малиот Арсенал од 15 век, каде што се поправале мали чамци, се наоѓаат малку подалеку. Старата кула на Свети Лука го штити пристаништето на исток, а влезот во пристаништето е опкружен и чуван од тврдината Ревелин.<ref name="tzdubrovnik"/> == Тврдини == === Тврдини во рамките на ѕидините === По [[Пад на Цариград (1453)|Падот на Цариград]] во 1453 година под Османлиите бил многу јасен знак за претпазливите граѓани на Дубровник дека се потребни итни мерки за одбрана, а зајакнувањето на неговите одбранбени структури бил најважниот проблем. Така со Падот на Босна, кој следел наскоро во 1463 година, само ги забрзала работите и како резултат на тоа, Републиката го поканила архитектот [[Микелоцо|Микелоцо ди Бартоломео од Фиренца]] да го води подобрувањето на одбраната на градот. Неговата работа во Дубровник резултирала со изградба и проширување на бројни згради од клучно значење за одбраната на Дубровник.<ref name="dubrovnik-guide"/> ==== Кула Минчета ==== [[Податотека:Minčeta_Fortress,_Dubrovnik_02.jpg|десно|мини|200x200пкс|Кулата Минчета е симбол на „неосвоивиот“ град Дубровник.]] '''Кулата Минчета''' била изградена од локален градител по име Никифор Ранџина и италијански инженери испратени од [[Папа Пиј II|папата Пиј II]] во 1463 година на врвот на турската закана.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=f-cUAAAAIAAJ&q=minceta&pg=PA27|title=The Ragusan republic: victim of Napoleon and its own conservatism|last=Towers Bjelovucic|first=Harriet|publisher=Brill|year=1970|page=59}}</ref> Првично како силна четиристрана тврдина, таа била најистакнатата точка во одбранбениот систем кон копното. Името на кулата потекнувало од името на семејството Менчетиќ, кое го поседувало земјиштето на кое била изградена кулата. Со својата висина и импресивен волумен, кулата доминира во северозападниот висок дел од градот и неговите ѕидини.<ref name="dubrovnik-guide"/> Во средината на 15 век, околу претходната четириаголна тврдина, [[Микелоцо]] изградил нова кружна кула користејќи нова техника на војување и ја споил со новиот систем на ниски ѕидови. Целосните шестметарски дебели ѕидови на новата кула имале низа заштитени отвори за топови. Архитектот и скулптор Џорџо да Себенико од [[Задар]] ја продолжил работата на кулата Минчета и ја дизајнирал, а воедно и изградил високата тесна кружна кула, додека бедемите се подоцнежен додаток. Кулата била завршена во 1464 година и станала симбол на непобедливиот град Дубровник.<ref name="dubrovnik-guide" /> По долго ископување, под кулата Минчета во Горњи угао (Горна кула) е откриена леарница за топови од 16 век. Сега е музеј.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.croatiatraveller.com/southern_dalmatia/Dubrovnik/Walls.htm|title=Dubrovnik's Walls|work=croatiatraveller.com}}</ref> ==== Тврдина Бокар ==== [[Податотека:Bokar_Fortress,_Dubrovnik_01.jpg|десно|мини|200x200пкс|Тврдината Бокар е клучна точка во одбраната на Пила Порта.]] '''Тврдината Бокар''', честопати наречена „Звјездан“, се сметала за меѓу најубавите примери на функционална тврдинска архитектура. Изградена како двокатна казематна тврдина од Микелоцо од 1461 до 1463 година, додека градските ѕидини биле реконструирани, таа стоела пред средновековната ѕидина што штрчи во просторот речиси со целиот свој цилиндричен волумен. Била замислена како клучна точка во одбраната на [[Пилската порта]], западниот утврден влез во градот; а по кулата Минчета, таа е втората клучна точка во одбраната на западниот копнен пристап кон градот.<ref name="dubrovnik-guide"/> ==== Тврдина „Св. Јован“ ==== [[Податотека:Dubrovnik,_am_alten_Stadthafen_IMG_8169.jpg|десно|мини|200x200пкс|Тврдината „Св. Јован“ ги спречувала непријателските бродови да пристапат до градското пристаниште.]] '''Тврдината Свети Јован''' ({{Langx|hr|Sveti Ivan}}), често нарекувана Кула Муло, е комплексна монументална градба на југоисточната страна од старото градско пристаниште, која го контролирала и заштитувала неговиот влез. Првата тврдина била изградена во средината на 14 век, но била изменета во неколку наврати во текот на 15 и 16 век, што можело да се види во триптихот направен од сликарот Никола Божидаревиќ во доминиканскиот манастир, слика која го прикажувала Свети Власиј, светецот-заштитник на Дубровник.<ref name="dubrovnik-guide"/> Доминантна во пристанишниот амбиент, тврдината Свети Јован го спречувала пристапот на [[Пиратство|пирати]] и други непријателски бродови. Секогаш претпазливи при првиот знак на опасност, жителите на Дубровник го затворале влезот во пристаништето со тешки синџири растегнати помеѓу тврдината Свети Јован и пристаништето Касе, а исто така ги заѕидувале и сите пристанишни влезови кон Големиот Арсенал.<ref name="bestindubrovnik">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bestindubrovnik.com/must_see/4/default.aspx#|title=The Old Port|work=Bestindubrovnik.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20100416203458/http://www.bestindubrovnik.com/must_see/4/default.aspx|archive-date=16 April 2010|accessdate=5 November 2009}}</ref> Денес, тврдината има [[аквариум]] на приземјето, полн со риби од различни делови на Јадранското Море. На горните катови има [[Етнографија|етнографски]] и поморски музеј посветен на поморскиот период на Републиката, ерата на пареа, [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и делот за техники на едрење и навигација. <ref name="dubrovnik-online"/> === Одвоени тврдини === ==== Тврдина Ревелин ==== [[Податотека:Revelin_LS4.JPG|десно|мини|200x200пкс|Во 16 век, тврдината Ревелин станала најсилната градска тврдина.]] Во периодот на несомнена турска опасност и паѓањето на Босна под турска Власијт, во 1462 година, источно од градот била изградена одвоена тврдина, која обезбедувала дополнителна заштита на копнениот пристап кон источната Плоческа порта. Името Ревелин потекнувало од ''ривелино'' (равелин), термин во воената архитектура кој се однесува на градба изградена спроти градската порта со цел да се обезбеди подобра заштита од непријателски напад. Опасноста од венецијански напад одеднаш се зголемила во времето на Првата света лига и било потребно да се зајакне оваа ранлива точка на градските утврдувања со што сенатот го ангажирал Антонио Ферамолино како искусен градител на тврдини во служба на [[Шпанија|шпанскиот]] адмирал Дорија, доверлив пријател на Републиката. Во 1538 година, Сенатот ги одобрил неговите цртежи на новата, многу посилна тврдина Ревелин, а биле потребни 11 години за да се изгради, со што во тој период сите други градежни работи во градот биле запрени се со цел да се завршела оваа тврдина што е можно поскоро.<ref name="dubrovnik-guide"/> Новиот Ревелин станал најсилната од градските тврдини, заштитувајќи го источниот копнен пристап кон градот. Бил обликуван во форма на неправилен четириаголник со едната страна што се спушта кон морето и е заштитен со длабок ров од другата страна. Еден мост го преминува заштитниот ров и го поврзува со Плоческата порта, додека друг мост го поврзува со источното предградие. Градежните работи биле изведени толку добро што дури ни разорниот [[Земјотресот во Дубровник од 1667 година|земјотрес од 1667 година]] не успеал ни малку да го оштетил Ревелин. Поделен на три големи засводени простории во внатрешноста, Ревелин станал административен центар на Републиката. <ref name="dubrovnik-guide"/> ==== Тврдина „Св. Лаврентиј“ ==== [[Податотека:Lovrijenac,_Dubrovnik,_Croatia.JPG|десно|мини|200x200пкс|Ѕидовите на тврдината „Св. Лоренс“ изложени на непријателски оган се високи речиси 12 м дебелина.]] '''Тврдина Свети Лаврентиј''' ({{Langx|hr|Lovrijenac}}), честопати нарекуван и како Дубровнички Гибралтар, се наоѓал надвор од западните градски ѕидини, на 37м надморска височина. Тврдината имала четириаголен двор со моќни лакови и бидејќи нејзината висина била нерамна, имала 3 тераси со моќни парапети, од кои најшироката гледа кон југ кон морето. Ловриенац бил бранет со 10 големи топови, од кои најголемиот и најпознат се викал „Гуштер“ ({{Langx|hr|Gušter}}). Ѕидовите изложени на непријателски оган биле дебели речиси 12м, но големата површина на ѕидот свртена кон градот не надминува 60 [[Сантиметар|сантиметри]] (2стапки). Два подвижни моста воделе до тврдината, а над портата стоел натписот ''„Non Bene Pro Toto Libertas Venditur Auro“'' што во превод значело „Слободата не се продава за сите богатства на светот“.<ref name="dubrovnik-guide"/> За да се обезбеди лојалност, војниците во тврдината Свети Лоренс се менувале на секои 30 дена, а за да се обезбеди целосна лојалност, им биле давани само 30 дена храна кога влегувале во тврдината. Според старите списи, таа била изградена за само три месеци.<ref name="dubrovnik-online"/> Денес, нејзината внатрешност е една од најдостоинствените сцени во Европа и добро познато место за претставите [[Хамлет|на „Хамлет“ од Вилијам Шекспир]] . <ref name="dubrovnik-online"/> == Утврдувања околу Дубровник == [[Податотека:Ston-Fort-01.jpg|десно|мини|200x200пкс|Ѕидовите на Стоун се 5,5 км долго.]] [[Податотека:Ragusa.png|десно|мини|200x200пкс|Утврдувања околу Дубровник беа поставени по должината на границите на Републиката.]] [[Податотека:Prevlaka_tvrdjava.JPG|десно|мини|200x200пкс|Тврдината Превлака од 19 век била изградена како дел од системот за утврдување на Которскиот Залив.]] === Ѕидините на Стоун === '''Ѕидовите на Стоун''' првично биле серија одбранбени камени ѕидови долги повеќе од 7км,<ref name="citywallsdubrovnik">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.citywallsdubrovnik.hr/hr-stonske.htm|title=Stonske zidine|work=Citywallsdubrovnik.hr|publisher=Društvo prijatelja dubrovačke starine|language=hr|archive-url=https://web.archive.org/web/20081026064412/http://www.citywallsdubrovnik.hr/hr-stonske.htm|archive-date=26 October 2008|accessdate=4 November 2009}}</ref> но покрај малата големина, добро заштитената Дубровачка Република одлучила да го користи Пељешац за да изгради уште една одбранбена линија. На најтесната точка на Пељешац, непосредно пред спојувањето со копното, бил изграден ѕид од Стон до Мали Стон. Денешниот сид долг 5.5км што ги поврзувал овие две мали заедници има форма на петоаголник. Бил завршен во 15 век, заедно со други 40 кули и 5 тврдини. „Ѕидот“ значел заштита на скапоцените солници кои во голема мера придонеле за богатството на Дубровник, на кои сè уште се работи денес. === Соколска тврдина === '''Соколската тврдина''' ({{Langx|hr|Sokol grad}}, {{Lit|Falcon fort}}) била една од најголемите и најважните тврдини на територијата на Дубровачка Република, поради нејзината положба во планинскиот регион во близина на босанскиот копнен дел. Изградена е на местото на поранешни [[Илири|илирски]] и подоцнежни [[Римско Царство|римски]] утврдувања, што е очигледно од остатоците од керамика и римски тули во нејзините ѕидови. Во 1391 година, браќата Санковиќ, кои во тоа време биле владетели на Конавле ѝ дале на Дубровачка Република целосна власт над тврдината Сокол, додека таа паднала под конечно поседување на републиката дури во 1423 година.<ref name="kulturniturizam">{{Наведена мрежна страница|url=http://kulturniturizam.croatia.hr/Destinations/DestinationDocument.aspx?idLanguage=2&idDestination=2&idCategory=824&idDocument=2597|title=The Sokol (Falcon) Fortress|work=Kulturniturizam.croatia.hr|publisher=[[Croatian National Tourist Board]]|archive-url=https://archive.today/20130217163547/http://kulturniturizam.croatia.hr/Destinations/DestinationDocument.aspx?idLanguage=2&idDestination=2&idCategory=824&idDocument=2597|archive-date=17 February 2013|accessdate=5 November 2009}}</ref> Поради нејзината стратешка важност, Дубровачка Република постојано инвестирала во одржувањето на тврдината, која содржела цистерна, складиште за барут, вински и прехранбени подруми, стражарски кутии, воени касарни и светилишта за сместување на бегалци од околните села во случај на војна. <ref name="kulturniturizam"/> === Империјална тврдина === Империјалната тврдина се наоѓала на врвот на планината Срѓ, веднаш над градот Дубровник и била изградена за време на [[Илирски провинции|илирските провинции]] во 1806 година од маршалот Мармонт, наречен Империјален, во чест на царот [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] и претставувала од стратешка важност за одбраната на северната страна на градот. === Тврдина Превлака === '''Тврдината Превлака''' се наоѓа во Понта Оштро, на самиот крај од полуостровот Превлака. Изградена во средината на 19 век, помеѓу 1856 и 1862 година, како дел од системот за утврдување на [[Бока Которска|Которскиот Залив]] во времето на [[Кралство Далмација|Кралството Далмација]] на Австриската империја. Со својата монументалност и единствена структура, таа претставува исклучителен пример за воена архитектура од своето време. Денес, тврдината е надвор од употреба и е тешко оштетена од разни уништувања во текот на историјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.omega-engineering.hr/projekt.php?idproj=79&lang=eng|title=Prevlaka Fortress|work=Omega-engineering.hr|publisher=Omega Engineering d.o.o.|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721101405/http://www.omega-engineering.hr/projekt.php?idproj=79&lang=eng|archive-date=21 July 2011|accessdate=5 November 2009}}</ref> == Градски ѕидини за време на опсадите == [[Податотека:Saracen_fleet_against_Crete.jpg|десно|мини|200x200пкс|Сараценските корсари во 867 година го опсадуваат Дубровник (ракопис на Скилица во Мадрид).]] [[Податотека:St._Blaise_-_National_Flag_of_the_Ragusan_Republic.png|десно|мини|200x200пкс|Знаме на Дубровачка Република со [[Свети Власиј]], светецот-заштитник на Дубровник.]] [[Податотека:Map_of_Ragusa.jpg|десно|мини|200x200пкс|Стара карта на Дубровачка Република, датирана од 1678 година.]] [[Податотека:Dubrovnik_shelling.jpg|десно|мини|276x276пкс|Означена штета на градската карта, од гранатирањето на Југословенската народна армија.]] === Сараценската опсада во 866–867 година === Во 866 година, голем [[Арапи|арапски]] напад по должината [[Далмација|на Далмација]] ги погодил [[Будва]] и [[Котор]], а потоа го опсадил Дубровник во 867 година. Градот се обратил кај [[Список на византиски цареви|византискиот цар]] [[Василиј I Македонецот|Василиј I]], кој одговорил со испраќање на над сто бродови.<ref name="JohnVanAntwerpFinep257">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=YbS9QmwDC58C&q=Arab%20raid%20of%20Dubrovnik&pg=RA1-PA257|title=The early medieval Balkans: a critical survey from the sixth to the late twelfth century|last=Fine|first=John Van Antwerp|publisher=[[University of Michigan Press]]|year=1991|isbn=0-472-08149-7<!--9780472081493-->|page=257}}</ref> Конечно, опсадата на Дубровник од страна на Сарацените во 866–867 година, која траела една година и 3 месеци, била прекината поради интервенцијата на Василиј I, кој испратил флота под команда на [[Никит Орифа]] во помош на градот.<ref>{{Наведена книга|title=Islam in the Balkans|last=Norris|first=H.T.|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|year=1994|isbn=1-85065-167-1}}</ref> По оваа успешна интервенција, [[Византиска морнарица|византиската морнарица]] пловела по брегот собирајќи ветувања за лојалност кон империјата од далматинските градови. <ref name="JohnVanAntwerpFinep257" /> === Венецијанската опсада во 948 година === Со слабеењето на [[Византион|Византија]], Венеција почнала да ја гледа Рагуза како соперник кој требало да биде под нејзина контрола, но обидот за освојување на градот во 948 година не успеал. Граѓаните на градот го припишувале ова на [[Свети Власиј]], кого го посвоиле за светец-заштитник на градот.<ref name="short">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=qTLSZ3ucaZMC&q=Venetian%20siege%20in%20948&pg=PA107|title=A Short History of the Yugoslav Peoples|last=Singleton|first=Frederick Bernard|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1985|isbn=0-521-27485-0|page=68}}</ref> === Опсадата на Немања во 1185 година === По некои територијални спорови, избувнала војна помеѓу [[Стефан Немања]], големиот кнез на Рашка, и градот Дубровник, во тоа време под [[Нормани|норманско]] [[Сизеренство|сузеренство]]. Во 1185 година, Немања го нападнал градот и го опсадил,<ref name="JohnVanAntwerpFine">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=QDFVUDmAIqIC&q=Nemanja+attacked+the+city+of+Dubrovnik&pg=PA8|title=The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest|last=Fine|first=John Van Antwerp|publisher=[[University of Michigan Press]]|year=1994|isbn=0-472-08260-4|pages=8–9}}</ref> но контранападот на Рагуза ги принудил силите на Немања да се вратат. Според хрониките од Дубровник, кои се прифатени од повеќето историчари, опсадата на крајот пропаднала.<ref name="JohnVanAntwerpFine" /> Колкава помош добил Дубровник од Норманите додека ја одбивал опсадата, исто така, не било точно познато.<ref name="JohnVanAntwerpFine" /> === Венецијанската и Четвртата крстоносна војна во 1205 година === Во 1205 година, Венецијанската Република ја нападнала [[Далмација]] со силите на [[Четврта крстоносна војна|Четвртата крстоносна војна]] со што Рагуза била принудена да плаќа данок, на крајот станувајќи извор на залихи за Венеција, со што се спасила од ограбување како Задар во [[Опсада на Задар|опсадата на Задар]], која се користела како поморска база на Венеција во јужниот дел [[Јадранско Море|на Јадранското Море]].<ref name="ReferenceA">{{Наведена книга|url=http://www.flipkart.com/venice-maritime-republic-frederic-chapin/080181460x-76w3fuf6cb#previewbook|title=Venice, a Maritime Republic|last=Lane|first=Frederic Chapin|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]|year=1973|isbn=0-8018-1460-X|page=63}}</ref> Во 14 век, по ослободувањето од венецијанската супремација, била извршена обемна работа на ѕидините за да се обезбеди слободата на републиката.<ref name="dubrovnik-guide"/> === Опсада од Стјепан Вукчиќ Косача во 1451 година === Во 1451 година, многу моќен босански регионален господар Херцег Стјепан Вукчиќ Косача го нападнал Дубровник и го опсадил градот. Претходно бил прогласен за рагузански благородник и следствено рагузанската влада го прогласила за предавник. Награда од 15.000 [[Дукат|дукати]], палата во Дубровник вредна 2.000 дукати и годишен приход од 300 дукати била понудена на секој што ќе го убие, заедно со ветување за наследно рагузанско благородништво, што исто така помогнало да се одржи ова ветување на оној што го сторил делото. Стјепан бил толку исплашен од заканата што конечно ја прекинал опсадата. <ref name="Viator">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=v9swtfALoisC&q=Stjepan+Vuk%C4%8Di%C4%87+Kosa%C4%8Da&pg=PA388|title=Viator|last=Medieval and Renaissance Studies|publisher=University of California Press|year=1978|isbn=0-520-03608-5|pages=388–389}}</ref> === Руската опсада во 1806 година === До 1800 година, Републиката имала високо организирана мрежа од конзулати и конзуларни канцеларии во повеќе од осумдесет градови и пристаништа низ целиот свет. Во 1806 година, силите на [[Прво Француско Царство|Првото француско царство]], предводени од генералот Жак Лористон, влегле на територијата на Републиката, кршејќи ја нејзината строга неутралност и барале да им се дозволи одмор, храна и вода во градот пред да продолжат да ги преземат своите новостекнати поседи во [[Бока Которска|Которскиот Залив]]. Сепак, ова било измама бидејќи штом влегле во градот, тие продолжиле да го окупираат во име на Наполеон.{{Sfn|Vojnović|2009}} Речиси веднаш по почетокот на француската окупација, руските и црногорските трупи влегле на територијата на Рагуза и почнале да се борат против француската армија, напаѓајќи и ограбувајќи сè по патот и кулминирајќи со опсада на окупираниот град, за време на која врз него паднале 3.000 топовски ѓулиња.{{Sfn|Vojnović|2009}} Во 1808 година, маршалот Огист де Мармон ја укинал Дубровачка Република и ја споил нејзината територија со Француските [[Илирски провинции|илирски покраини]], станувајќи „Војвода од Рагуза“ (''Duc de Raguse'').<ref name="Cosic2000">{{Наведено списание|last=Ćosić|first=Stjepan|year=2000|title=Dubrovnik Under French Rule (1810–1814)|url=http://hrcak.srce.hr/file/12648|format=PDF|journal=[[Dubrovnik Annals]]|publisher=[[Croatian Academy of Sciences and Arts]]|issue=4|pages=103–142|access-date=30 September 2009}}</ref> === Англо-австриската опсада во 1814 година === Австрија [[Војна на Шестата коалиција|објавила војна на Франција]] во август 1813 година и до есента [[Кралска воена морнарица|Кралската морнарица]] уживала без конкуренција доминација над Јадранското Море. Работејќи заедно со австриските армии кои сега ги напаѓале илирските покраини и Северна Италија, бродовите на контраадмиралот Томас Фримантл биле во можност брзо да транспортираат британски и австриски трупи од една до друга точка, принудувајќи предавање на стратешките пристаништа едно по друго. Капетанот Вилијам Хосте со својот брод [[HMS Bacchante (1811)|HMS ''Bacchante'']] (38 топови) заедно со HMS ''Saracen'', бригада со 18 топови, пристигнал во Рагуза која веќе била под опсада од страна на рагузанските бунтовнички сили. Рагузанците, Британците и Австријците биле во можност да ја освојат царската тврдина и позициите на островот Локрум. Со влечење топови до ридот Срѓ, тие го бомбардирале градот сè додека францускиот генерал Жозеф де Монтришар не одлучи дека нема друг избор освен да се предаде, особено затоа што се соочил со уште едно востание во самиот град, бидејќи рагузанците сакале да ја обноват Републиката. Австрискиот генерал Тодор Милутиновиќ, поттикнувајќи ја личната амбиција на еден од привремените гувернери на Републиката, Бјаџо Бернардо Кабога, со ветувања за моќ и влијание (кои подоцна биле прекинати и кој починал во срам, жигосан како предавник од својот народ), успеал да го убеди дека портата кон исток треба да се држи затворена за рагузанските сили и да им се дозволи на австриските и британските сили да влезат во градот од запад, без никакви рагузански војници, откако францускиот гарнизон од 500 војници ќе се предаде, по што Австријците продолжиле да го окупираат градот.{{Sfn|Vojnović|2009}} === Опсадата на југословенската армија во 1991–1992 година === Опсадата на Дубровник ({{Langx|hr|Opsada Dubrovnika}}) е термин што ја означува битката и опсадата на градот Дубровник и околината во [[Хрватска]] како дел од [[Хрватска војна за независност|Хрватската војна за независност]]. Дубровник беше опсаден и нападнат од силите на [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]] (ЈНА), кон крајот на 1991 година, а главните борби завршиле на почетокот на 1992 година, а хрватскиот контранапад конечно ја кренла опсадата и ја ослободил областа кон средината на 1992 година. Во [[Меѓународен кривичен суд за поранешна Југославија|Меѓународниот кривичен трибунал за поранешна Југославија]] (МКТЈ), обвинителството тврдел дека „целта на српските сили било да ја одвојат оваа област од Хрватска и да ја припојат кон Црна Гора“.<ref name="Summary">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icty.org/x/cases/slobodan_milosevic/ind/en/mil-2ai020728e.htm|title=Investigative Summary|date=23 October 2002|publisher=[[International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia]]|accessdate=4 September 2009}}</ref> Во 1991 година, Американскиот институт на архитекти го осудил бомбардирањето на градските згради,<ref>{{Наведено списание|last=Zaknic|first=Ivan|date=November 1992|title=The Pain of Ruins: Croatian Architecture under Siege|journal=Journal of Architectural Education|publisher=Association of Collegiate Schools of Architecture|volume=46|issue=2|page=121|doi=10.1080/10464883.1992.10734547|jstor=1425208}}</ref> а институтот за заштита на културни споменици, во соработка со [[УНЕСКО]], открил дека од 824 згради во Стариот град, 563 (или 68,33%) биле погодени од проектили за време на опсадата. Од овие 563, девет згради биле целосно уништени од еден од неколкуте големи пожари што се случиле за време на опсадата. Во 1993 година, Институтот за рехабилитација на Дубровник и УНЕСКО ги процениле вкупните трошоци за реставрација на јавни, приватни и верски згради, улици, плоштади, фонтани, бедеми, порти и мостови на 9.657.578 [[Американски долар|долари]]. До крајот на 1999 година, за реставрација биле потрошени над 7.000.000 долари.<ref name="ICTY Press release">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icty.org/sid/7948|title=Full Contents of the Dubrovnik Indictment made Public|date=2 October 2001|publisher=[[International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia]]|accessdate=4 September 2009}}</ref> Доказ за отпорноста на античките ѕидини е тоа што повеќе згради во стариот град не биле уништени за време на бомбардирањето. Всушност, античките ѕидини биле поефикасни во отпорот на современото оружје отколку современите структури во периферијата на градот. <ref>{{Наведено списание|last=Pearson, Joseph (2010)|date=2010|title=Dubrovnik's Artistic Patrimony, and its Role in War Reporting (1991)|url=http://ehq.sagepub.com/cgi/content/abstract/40/2/197|journal=European History Quarterly|volume=40|issue=2|pages=197–216|doi=10.1177/0265691410358937|access-date=30 September 2010}}</ref> == Поврзано == * [[Тврдина Ловриенац]] * [[Список на тврдини и замоци во Хрватска|Список на замоци во Хрватска]] ==Наводи== {{Reflist|colwidth=30em}} == Литература == * {{Наведена книга|title=Razvoj grada kroz stoljeća II, Srednji vijek|last=Milić|first=Bruno|publisher=[[Školska knjiga]]|year=1995|isbn=953-0-31641-0|location=Zagreb|language=hr}} * {{Наведена енциклопедија|access-date=7 November 2009}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=SXVSki2c_nwC|title=Croatia|last=Oliver|first=Jeanne|publisher=[[Lonely Planet]]|year=2007|isbn=978-1-74104-916-9|edition=4th}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.geographica.hr/site/public/download/project_city_walls_of_dubrovnik.pdf|title=City walls of Dubrovnik|publisher=Geographica d.o.o.|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124080033/http://www.geographica.hr/site/public/download/project_city_walls_of_dubrovnik.pdf|archive-date=24 January 2021|accessdate=4 November 2009}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.diu.hr/en/sights/city_walls/|title=The city walls|work=Diu.hr|publisher=Dubrovnik International University|archive-url=https://web.archive.org/web/20100223192447/http://www.diu.hr/en/sights/city_walls/|archive-date=23 February 2010|accessdate=4 November 2009}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077|title=City Walls|work=Sitiunescoadriatico.org|publisher=[[Province of Ferrara]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924115303/http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077|archive-date=24 September 2015|accessdate=4 November 2009}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|title=Dubrovnik City walls|work=Dubrovnik-guide.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20100210172549/http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|archive-date=10 February 2010|accessdate=5 November 2009}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KIhFr8klMowC|title=Croatia|last=Stewart|first=James|publisher=Cadogan Guides|year=2006|isbn=1-86011-319-2}}  * {{Наведена книга|title=Dubrovnik, A History|last=Harris|first=Robin|publisher=Saqi Books|year=2003|isbn=0-86356-332-5}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE|title=The City Harbour|work=Tzdubrovnik.hr|publisher=Dubrovnik Tourist Board|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223021213/http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE|archive-date=23 February 2014|accessdate=17 November 2012}} * ''Zlatno doba Dubrovnika XV. i XVI. stoljeće'', Muzejski prostor i Dubrovački muzej, Zagreb-Dubrovnik 1987. * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=YbS9QmwDC58C|title=The early medieval Balkans: a critical survey from the sixth to the late twelfth century|last=Fine|first=John Van Antwerp|publisher=[[University of Michigan Press]]|year=1991|isbn=0-472-08149-7<!--9780472081493-->}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=QDFVUDmAIqIC|title=The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest|last=Fine|first=John Van Antwerp|publisher=[[University of Michigan Press]]|year=1994|isbn=0-472-08260-4}} * {{Наведена книга|url=http://www.flipkart.com/venice-maritime-republic-frederic-chapin/080181460x-76w3fuf6cb#previewbook|title=Venice, a Maritime Republic|last=Lane|first=Frederic Chapin|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]|year=1973|isbn=0-8018-1460-X}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=JdA0XwAACAAJ|title=Pad Dubrovnika (1797.-1806.)|last=Vojnović|first=Lujo|publisher=Fortuna|year=2009|isbn=978-953-95981-9-6}} == Надворешни врски == * [https://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=95 Стариот град на Дубровник&nbsp;– Центар за светско наследство на УНЕСКО] * [https://www.youtube.com/watch?v=sQegEro5Bfo Видео, Дигитална реконструкција на Дубровник од GRAIL на Универзитетот во Вашингтон] * {{In lang|hr}} [https://web.archive.org/web/20100531171805/http://www.citywallsdubrovnik.hr/hr-gradske.htm Друштво дубровачки стари&nbsp;– Градске зидин] * [https://walkindubrovnik.com/walls-of-dubrovnik/ Водич за ѕидините на Дубровник] {{DEFAULTSORT:Walls Of Dubrovnik}} [[Категорија:Статии со текст на хрватски]] cu4djdfkrc35xvukcmdhar4o0g6mjai 5539312 5539304 2026-04-15T11:51:55Z Jtasevski123 69538 5539312 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Воен објект|name=Дубровнички ѕидини|native_name=хрв. Dubrovačke gradske zidine|location=[[Дубровник]], [[Хрватска]]|coordinates={{coord|42.640|18.108|type:landmark|display=inline}}|image=[[File:Dubrovnik s 24.jpg|thumb|Ѕидини на Дубровник од тврдината [[Ловриенац]]]] [[File:Dubrovnik1 (js).jpg|thumb|Ѕидовите го опкружуваат стариот дел на Дубровник]]|map_type=Хрватска|map_size=200|type=утврдување|built=13 век&nbsp;– 17 век<br />Дефиниран во 14 век|builder=Граѓани на Дубровник<br />Вклучени архитекти: * 1319 [[Никифор Ранјина]] * 1461–1464 [[Микелоцо]] * 1465–1466 [[Џорџо да Себенико]] ({{langx|hr|Јурај Далматинац}}) * 1466–1516 [[Паскоје Миличевиќ]] * 1538 [[Антонио Фераолино]] * 1617 [[Михајло Храњац]]|controlledby=[[Република Рагуза|Република Рагуза (Дубровник)]]|materials=Варовник|height=до 25 м|used=|condition=Добро зачуван или недопрен|ownership=Град Дубровник, Хрватска|open_to_public=од 9:00 до 17:00 од мај до ноември|events=Значајни настани кои не се поврзани со битка: * Основање на Републиката во 1358 година * [[Земјотрес во Дубровник од 1667 година|Силен земјотрес во 1667 година]] * Маршалот Мармонт ја укина Република Рагуза во 1808 година|latitude=42.6403|longitude=18.1083|map_caption=Дубровничките ѕидини}} '''Дубровничките ѕидини''' ({{Langx|hr|Dubrovačke gradske zidine}}) се низа [[Бедем|одбранбени камени ѕидови]] што го опкружуваат градот [[Дубровник]] во јужна [[Хрватска]].<ref name="Bruno Milić">{{Наведена книга|title=Razvoj grada kroz stoljeća II, Srednji vijek|last=Milić|first=Bruno|publisher=[[Školska knjiga]]|year=1995|isbn=953-0-31641-0|location=Zagreb|pages=242–245|language=hr}}</ref> Ѕидовите биле изградени во периферните области на градот, вклучувајќи ги и планинските падини како дел од збир статуи од 1272 година.<ref>{{Наведено списание|date=1994|title=Dubrovnik's Old City: The Destruction of a World Heritage Cultural Site|url=https://www.jstor.org/stable/43597355|journal=The George Wright Forum|volume=11|issue=1|pages=15|issn=0732-4715|jstor=43597355}}</ref> Постојните градски ѕидини биле изградени главно во текот на 13 век па се до 17 век<ref name="Hrvatski leksikon">{{Наведена енциклопедија|location=Zagreb}}</ref> и се протегаат по непрекинат тек од приближно 1,940м во должина, опкружувајќи го поголемиот дел од стариот град и достигнувајќи максимална висина од околу 25м.<ref name="Britannica-Dubrovnik">{{Наведена енциклопедија|access-date=6 November 2009}}</ref> Бегалците од уништените градови како што бил Епидаурус, избегале во она што подоцна станало одбранбена населба Дубровник (подоцна познат и како Рагуза), која станала засолниште на многумина со изградбата на градските ѕидини.<ref>{{Наведено списание|last=Carter|first=F. W.|date=1969|title=Dubrovnik: The Early Development of a Pre-Industrial City|url=https://www.jstor.org/stable/4206098|journal=The Slavonic and East European Review|volume=47|issue=109|pages=355–368|issn=0037-6795|jstor=4206098}}</ref> Ѕидовите биле зајакнати со три кружни и 14 четириаголни [[Кула|кули]], како и пет [[Бастион|бастиони]] (бедеми), две аголни утврдувања и големата тврдина Свети Јован. Копнените ѕидови биле дополнително зајакнати со еден поголем бастион и девет помали полукружни, како што е казематната тврдина Бокар, најстарата зачувана тврдина од тој вид во Европа.<ref name="geographica">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.geographica.hr/site/public/download/project_city_walls_of_dubrovnik.pdf|title=City walls of Dubrovnik|publisher=Geographica d.o.o.|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124080033/http://www.geographica.hr/site/public/download/project_city_walls_of_dubrovnik.pdf|archive-date=24 January 2021|accessdate=4 November 2009}}</ref> [[Шанец|Ровот]] што се протегал околу надворешниот дел од градските ѕидини, кои биле вооружени со повеќе од 120 [[Топ|топови]], обезбедувал одлични одбранбени способности на градот.<ref name="diu">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.diu.hr/en/sights/city_walls/|title=The city walls|work=Diu.hr|publisher=Dubrovnik International University|archive-url=https://web.archive.org/web/20100223192447/http://www.diu.hr/en/sights/city_walls/|archive-date=23 February 2010|accessdate=4 November 2009}}</ref> Во 1979 година, стариот град Дубровник, кој вклучува значителен дел од старите ѕидини на Дубровник, се приклучи на списокот на [[Светско наследство на УНЕСКО|светско наследство]] на [[УНЕСКО]],<ref name="Britannica-Dubrovnik"/><ref name="unesco">{{Наведена мрежна страница|url=https://whc.unesco.org/en/list/95|title=Old City of Dubrovnik|work=World Heritage|publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]]|accessdate=4 November 2009}}</ref> а денес, ѕидините на Дубровник се една од најпопуларните туристички атракции во Хрватска,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.touropia.com/tourist-attractions-in-croatia/|title=17 Top Tourist Attractions in Croatia|last=McCrea|first=Kaeylen|date=6 September 2018|work=Touropia|accessdate=17 November 2023}}</ref> со повеќе од 1,2 милиони посетители само во 2019 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thedubrovniktimes.com/news/dubrovnik/item/12521-almost-400-000-visitors-on-the-iconic-dubrovnik-city-walls-so-far-this-year#:~:text=record%20breaking%20year%20of%202019%20this%20figure%20represents%20only%2032%20percent%2C%20when%201.2%20million%20people%20visited%20the%20walls.|title=Almost 400,000 visitors on the iconic Dubrovnik City Walls so far this year|last=Thomas|first=Mark|work=The Dubrovnik Times|accessdate=17 November 2023}}</ref> == Поранешни градски ѕидини == [[Податотека:Dubrovnik_City_Dubrovnik_Croatia_Travel.jpg|мини|Поглед од југ на градските ѕидини и градот. Сегашниот облик на ѕидините бил дефиниран по разорниот пожар од 1292 година.]] Изградбата на првите [[Варовник|варовнички]] тврдини околу градот започнала во [[Ран среден век|раниот среден век]], кон крајот на 8 век. Но, „старите хроники“ велат дека на полуостровот Лаве сигурно постоел некаков замок доста долго пред тоа.<ref name="diu"/> Градот прво се проширил кон ненаселениот источен дел од островчето, што објаснувало зошто сегашното име за југоисточниот дел од градот, во близина на тврдината Свети Јован, се нарекувал ''Пустијерна''. Самото името „Пустијерна“ доаѓа од латинската изјава „post terra“, што значело „надвор од градот“. Во 9 и 10 век, одбранбениот ѕид го затворил источниот дел од градот. Кога морскиот канал што го одделувал градот од копното бил исполнет со земја во 11 век, градот се споил со населбата на копно, и наскоро, бил изграден еден ѕид околу областа на денешното градско јадро.<ref name="sitiunescoadriatico">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077|title=City Walls|work=Sitiunescoadriatico.org|publisher=[[Province of Ferrara]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924115303/http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077|archive-date=24 September 2015|accessdate=4 November 2009}}</ref> Во истиот овој временски период, Дубровник и околината биле опишани како дел од [[Хрвати|хрватскиот]] (''Грвасија'') ентитет, во едно од делата на познатиот [[Арапи|арапски]] географ [[Мухамед ел-Идриси|Мухамед а]] [[Мухамед ел-Идриси|л-Идриси]]. Во својата книга ''„Нузхат ал-Мушатак фи ихтирак ал-афак“'' (анг. „Радост за оние кои сакаат да пловат низ светот“) од 1154 година, тој го споменува Дубровник како најјужниот град на „земјата Хрватска и Далмација“. == Современи градски ѕидини == {{Панорама|Dubrovnik Stadtmauer.jpg|700px|Ѕидини околу стариот град Дубровник}} Градските ѕидини се за среќа сеуште зачувани до ден-денес, не само поради знаењето на квалификуваните градежни работници и постојаната грижа што ја обезбедувале жителите на градот кои ги одржувале и обновувале структурите по потреба, туку и поради брилијантно реномираната дипломатија во Рагуза, која во многу наврати успеала да избегне опасни мерки преземени од непријателите против [[Дубровничка Република|Дубровачка Република]].<ref name="sitiunescoadriatico"/> Сегашниот облик на ѕидините е дизајниран според основен градски план кој датирал од 1292 година, кога пристанишниот град бил повторно изграден по пожарот<ref name="Britannica-Dubrovnik"/> и кога Дубровник бил под [[Венецијанска Република]];<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://dpds.hr/#:~:text=Today%27s%20size%20of%20the%20Dubrovnik,towers%2C%20three%20fortresses%2C%20six…|title=City walls Dubrovnik}}</ref> Врвот на изградбата траел од почетокот на 15 век па се до втората половина на 16 век, а за време на ерата на независната [[Дубровничка Република|Дубровачка Република]] бил ренесансно дело на италијански и хрватски архитекти и градители. Бидејќи се изградени многу цврсто, ѕидините генерално не биле погодени од [[Земјотресот во Дубровник од 1667 година|силен земјотрес што се случил во 1667 година]].<ref name="diu"/> Најголемиот стимул за континуиран развој и итни поправки и работи на рагузанските тврдини дошол како резултат на опасноста од неочекуваниот напад од [[Отоманско Царство|турските]] воени сили, особено откако го освоиле [[Цариград]] во 1453 година. Градот бил исто така под латентна опасност од напад од страна на Венецијанците.<ref name="diu" /> Со векови жителите на Дубровник биле во можност да го зачуваат својот град-република со вешто маневрирање помеѓу Исток и Запад . Стратешкиот договор со Турција ја заштитил слободата на Рагуза и ја одржал можноста за голема трговска улога меѓу [[Отоманско Царство|Отоманската империја]] и Европа.<ref name="Britannica-Dubrovnik" /> Неправилниот паралелограм што го опкружувал Дубровник се состоел од четири силни тврдини на неговите најзначајни точки, така на север се наоѓала силната кружна кула Минчета, а на источната страна од градското пристаниште се наоѓала тврдината Ревелин, додека западниот влез во градот е заштитен од силната и убаво обликувана тврдина Бокар, а силната, самостојна тврдина Свети Лаврентиј (исто така позната како [[Тврдина Ловриенац|Ловријенац]]) ја штитела западната страна на градот од можни копнени и морски напади, како и големата и комплексна тврдина Свети Јован која се наоѓала на југоисточната страна од градот.<ref name="sitiunescoadriatico"/> === Копнени ѕидови === Главниот ѕид на копното е околу 4м до 6м дебелина, а на одредени локации, ѕидовите достигнувале и до 25м во висина, а ѕидовите се протегале од тврдината Бокар на запад до одвоената тврдина Ревелин на исток.<ref name="geographica"/> На копнената страна, ѕидот е заштитен со дополнителен низ од коси потпорни ѕидови како одбрана од артилериски оган, особено од можни отомански напади.<ref name="RobinHarris">{{Наведена книга|title=Dubrovnik, A History|last=Harris|first=Robin|publisher=Saqi Books|year=2003|isbn=0-86356-332-5}}</ref> ==== Порти ==== [[Податотека:Blick_über_Dubrovnik_2019-08-23_11.jpg|мини|241x241пкс|Западниот ѕид и Портата на Пил]] Градот имал четири градски порти: две што воделе до пристаништето и две (со подвижни мостови) што воделе до копното, а во периодот кога [[Австриско Царство|Австриската империја]] ја заземала контролата врз градот, во ѕидот биле отворени уште две порти. Комуникацијата со надворешниот свет од копнената страна се одржувал со градот преку две главни добро заштитени градски порти, од кои едната поставена на западната страна од градот, а другата на источната страна. Овие влезови биле изградени така што комуникацијата со градот не можела да се врши директно; гласникот морал да влезе низ повеќе врати и да оди по кривулест премин, што е доказ за безбедносните мерки преземени како последна одбрана од можноста за ненадејно пробивање или влегување на неочекувани посетители.<ref name="sitiunescoadriatico"/> ===== Порта на Пил ===== [[Податотека:Casco_viejo_de_Dubrovnik,_Croacia,_2014-04-13,_DD_13.JPG|десно|мини|200x200пкс|Утврден комплекс на Портата на Пиле]] [[Пилските порти]] биле добро утврден комплекс со повеќе врати, бранети од тврдината Бокар и [[Шанец|ровот]] што се протегал околу надворешниот дел од градските ѕидини.<ref name="sitiunescoadriatico"/> На влезната порта во Стариот град, на западната страна од копнените ѕидини, имало камен мост помеѓу два [[Готска архитектура|готски лака]], кои биле дизајнирани од архитектот Паскоје Миличевиќ во 1471 година и кој се поврзувал со друг дрвен подвижен мост кој можел да се подигне.<ref name="dubrovnik-online">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik-online.net/english/monuments.php|title=Monuments of Dubrovnik|work=Dubrovnik-online.net|publisher=Dubrovnik Online|accessdate=5 November 2009}}</ref> За време на републиканската ера, дрвениот подвижен мост до Пиле Гејт се подигнувал секоја вечер со значителна помпезност на церемонија на која клучевите од градот му се предавале на рагузанскиот ректор, а денес, тој се протега на сув ров чија градина нуди одмор од толпите. Над мостовите, над лакот на главната градска порта, има статуа на градскиот патрон [[Свети Власиј|Свети Власијиј]] ({{Langx|hr|Sveti Vlaho}}), со модел на [[Ренесанса|ренесансниот]] град. Откако ќе поминете покрај оригиналната [[Готска архитектура|готска]] внатрешна порта на Пиле Портата, можно е да се стигне до една од трите пристапни точки до градските ѕидини. ===== Портата на Плоче ===== [[Податотека:Casco_viejo_de_Dubrovnik,_Croacia,_2014-04-13,_DD_02.JPG|десно|мини|300x300пкс|Портата на Плоче, на источната страна од копнените ѕидини, служи како втор голем влез во градот.]] [[Податотека:Ploče_Gate,_Dubrovnik_01.jpg|десно|мини|200x200пкс|Внатрешниот дел од портата Плоче]] На источната страна од копнените ѕидини се наоѓал вториот главен влез во градот, познат под името '''Портата на Плоче'''. Оваа порта била заштитена од самостојната тврдина Ревелин, која била поврзана со дрвен подвижен мост и камен мост со два распони што се протегал преку заштитен ров.<ref name="sitiunescoadriatico"/><ref name="dubrovnik-guide">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|title=Dubrovnik City walls|work=Dubrovnik-guide.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20100210172549/http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|archive-date=10 February 2010|accessdate=5 November 2009}}</ref> Надворешната порта на Плоче била дизајнирана и изградена од архитектот Михајло Храњац во 1628 година, додека двата моста до тврдината Ревелин биле изградени во 15 век од Паскоје Миличевиќ, кој воедно и ги дизајнирал мостовите на Пилеската порта, што ги објаснува сличностите меѓу мостовите. Над мостот, исто како и кај Пилеската порта, се наоѓа статуата на Свети Власијиј, светецот-заштитник на Дубровник.<ref name="dubrovnik-online"/> ===== Портата на Бужа ===== '''Портата Бужа''' (што во превод значи „дупка“) се наоѓа на северната страна од копнените ѕидини и била релативно нова во споредба со другите порти, бидејќи била изградена во раните 1900 години.<ref name="Bradtguide">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=JM6TwY9_1ZkC&q=Gate%20of%20Buza&pg=PA146|title=Dubrovnik|last=Letcher|first=Piers|last2=McKelvie|first2=Robin|last3=McKelvie|first3=Jenny|date=May 2007|publisher=[[Bradt Travel Guides]]|isbn=978-1-84162-191-3|edition=2nd|pages=145–146|orig-year=2005}}</ref> === Морски ѕидови === Главниот ѕид на Дубровник од страната што гледа кон морето се протега од: тврдината Бокар на запад па се до тврдината Свети Јован на југ, како и до тврдината Ревелин на копнената страна. Овие ѕидови биле од 1.5м до 5м дебели, во зависност од нивната локација и нивното стратешко значење,<ref name="geographica"/> а целта на овие ѕидови била да помогнат во одбраната на градот од морски напади, особено од Венецијанската Република, која честопати се сметала за закана за безбедноста на Дубровник.<ref name="RobinHarris"/> === Градско пристаниште === Како еден од најстарите сектори на Дубровник, пристаништето било изградено околу [[Доцна антика|доцноантички]] замок покрај морето и кој се протегал малку повеќе кон копното отколку што е денес, а била изграден е на местото на предроманската [[Соборна црква|катедрала]] и Ректорската палата, со што го опкружува градското пристаниште. Пристаништето е дизајнирано и изградено од инженерот Паскоје Миличевиќ кон крајот на 15 век и имено пристаништето е забележливо насликано на дланката на Свети Власијиј во [[триптих]] насликан од уметникот Никола Божидаревиќ околу 1500 година.<ref name="tzdubrovnik">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE|title=The City Harbour|work=Tzdubrovnik.hr|publisher=Dubrovnik Tourist Board|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223021213/http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE|archive-date=23 February 2014|accessdate=17 November 2012}}</ref> Најистакнатиот дел од пристаништето биле трите огромни лакови, а четвртиот оригинален лак бил заѕидан од голем арсенал изграден кон крајот на 12 век и проширен кон втората половина на 15 век, а воедно пристаништето претставувало и најстарото [[бродоградилиште]] во градот и сè уште е во употреба.<ref name="tzdubrovnik"/> Порпорела е изградена во 1873 година, веднаш до тврдината „Свети Јован“. Пристаништето Касе (Каше Брановиште) било изградено во 1485 година, според проектот на Паскоје Миличевиќ, со цел да се одбрани пристаништето и да се заштити од југоисточни ветрови и бранови. Така, брановиштето го скратило гломазниот синџир на пристаништето што се протегал ноќе од тврдината „Свети Јован“ до кулата „Свети Лука“. Било изградено од огромни камени блокови поставени врз дрвени темели без врзивно средство.<ref name="tzdubrovnik"/> Денес, во арсеналот се наоѓаат Градското кафе и кино, додека и пристаништето и Порпорела станале пријатни шеталишта и туристички атракции.<ref name="tzdubrovnik"/> {{Панорама|A Panoramic from Revelin.jpg|1000px|Панорама од тврдината Ревелин во градското пристаниште}} ==== Порти ==== Во градското пристаниште, една од најзначајните области на поморскиот трговски град, имало два влеза, првиот бил Портата Понте (пристаниште), а вториот Портата Рибниот Пазар, а целиот распоред на улиците на Дубровник, како и низа проширувања, бил наменет за брза и ефикасна комуникација со тврдините на градските ѕидини.<ref name="sitiunescoadriatico"/> ===== Портата на Понте ===== '''Портата Понте''' била изградена во 1476 година и се наоѓа западно од Големиот Арсенал. Градскиот ѕид, изграден во истиот период, води од Портата до тврдината Свети Јован. Денешната улица Дамјан Јуда е формирана во 15 век кога е завршен канализациониот систем, а градењето куќи покрај западниот градски ѕид повеќе не било дозволено.<ref name="tzdubrovnik"/> ===== Портата на Рибниот пазар ===== '''Портата на Рибниот пазар''', изградена во 1381 година, се наоѓа источно од Големиот Арсенал. Трите лакови од Малиот Арсенал од 15 век, каде што се поправале мали чамци, се наоѓаат малку подалеку. Старата кула на Свети Лука го штити пристаништето на исток, а влезот во пристаништето е опкружен и чуван од тврдината Ревелин.<ref name="tzdubrovnik"/> == Тврдини == === Тврдини во рамките на ѕидините === По [[Пад на Цариград (1453)|Падот на Цариград]] во 1453 година под Османлиите бил многу јасен знак за претпазливите граѓани на Дубровник дека се потребни итни мерки за одбрана, а зајакнувањето на неговите одбранбени структури бил најважниот проблем. Така со Падот на Босна, кој следел наскоро во 1463 година, само ги забрзала работите и како резултат на тоа, Републиката го поканила архитектот [[Микелоцо|Микелоцо ди Бартоломео од Фиренца]] да го води подобрувањето на одбраната на градот. Неговата работа во Дубровник резултирала со изградба и проширување на бројни згради од клучно значење за одбраната на Дубровник.<ref name="dubrovnik-guide"/> ==== Кула Минчета ==== [[Податотека:Minčeta_Fortress,_Dubrovnik_02.jpg|десно|мини|200x200пкс|Кулата Минчета е симбол на „неосвоивиот“ град Дубровник.]] '''Кулата Минчета''' била изградена од локален градител по име Никифор Ранџина и италијански инженери испратени од [[Папа Пиј II|папата Пиј II]] во 1463 година на врвот на турската закана.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=f-cUAAAAIAAJ&q=minceta&pg=PA27|title=The Ragusan republic: victim of Napoleon and its own conservatism|last=Towers Bjelovucic|first=Harriet|publisher=Brill|year=1970|page=59}}</ref> Првично како силна четиристрана тврдина, таа била најистакнатата точка во одбранбениот систем кон копното. Името на кулата потекнувало од името на семејството Менчетиќ, кое го поседувало земјиштето на кое била изградена кулата. Со својата висина и импресивен волумен, кулата доминира во северозападниот висок дел од градот и неговите ѕидини.<ref name="dubrovnik-guide"/> Во средината на 15 век, околу претходната четириаголна тврдина, [[Микелоцо]] изградил нова кружна кула користејќи нова техника на војување и ја споил со новиот систем на ниски ѕидови. Целосните шестметарски дебели ѕидови на новата кула имале низа заштитени отвори за топови. Архитектот и скулптор Џорџо да Себенико од [[Задар]] ја продолжил работата на кулата Минчета и ја дизајнирал, а воедно и изградил високата тесна кружна кула, додека бедемите се подоцнежен додаток. Кулата била завршена во 1464 година и станала симбол на непобедливиот град Дубровник.<ref name="dubrovnik-guide" /> По долго ископување, под кулата Минчета во Горњи угао (Горна кула) е откриена леарница за топови од 16 век. Сега е музеј.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.croatiatraveller.com/southern_dalmatia/Dubrovnik/Walls.htm|title=Dubrovnik's Walls|work=croatiatraveller.com}}</ref> ==== Тврдина Бокар ==== [[Податотека:Bokar_Fortress,_Dubrovnik_01.jpg|десно|мини|200x200пкс|Тврдината Бокар е клучна точка во одбраната на Пила Порта.]] '''Тврдината Бокар''', честопати наречена „Звјездан“, се сметала за меѓу најубавите примери на функционална тврдинска архитектура. Изградена како двокатна казематна тврдина од Микелоцо од 1461 до 1463 година, додека градските ѕидини биле реконструирани, таа стоела пред средновековната ѕидина што штрчи во просторот речиси со целиот свој цилиндричен волумен. Била замислена како клучна точка во одбраната на [[Пилската порта]], западниот утврден влез во градот; а по кулата Минчета, таа е втората клучна точка во одбраната на западниот копнен пристап кон градот.<ref name="dubrovnik-guide"/> ==== Тврдина „Св. Јован“ ==== [[Податотека:Dubrovnik,_am_alten_Stadthafen_IMG_8169.jpg|десно|мини|200x200пкс|Тврдината „Св. Јован“ ги спречувала непријателските бродови да пристапат до градското пристаниште.]] '''Тврдината Свети Јован''' ({{Langx|hr|Sveti Ivan}}), често нарекувана Кула Муло, е комплексна монументална градба на југоисточната страна од старото градско пристаниште, која го контролирала и заштитувала неговиот влез. Првата тврдина била изградена во средината на 14 век, но била изменета во неколку наврати во текот на 15 и 16 век, што можело да се види во триптихот направен од сликарот Никола Божидаревиќ во доминиканскиот манастир, слика која го прикажувала Свети Власиј, светецот-заштитник на Дубровник.<ref name="dubrovnik-guide"/> Доминантна во пристанишниот амбиент, тврдината Свети Јован го спречувала пристапот на [[Пиратство|пирати]] и други непријателски бродови. Секогаш претпазливи при првиот знак на опасност, жителите на Дубровник го затворале влезот во пристаништето со тешки синџири растегнати помеѓу тврдината Свети Јован и пристаништето Касе, а исто така ги заѕидувале и сите пристанишни влезови кон Големиот Арсенал.<ref name="bestindubrovnik">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bestindubrovnik.com/must_see/4/default.aspx#|title=The Old Port|work=Bestindubrovnik.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20100416203458/http://www.bestindubrovnik.com/must_see/4/default.aspx|archive-date=16 April 2010|accessdate=5 November 2009}}</ref> Денес, тврдината има [[аквариум]] на приземјето, полн со риби од различни делови на Јадранското Море. На горните катови има [[Етнографија|етнографски]] и поморски музеј посветен на поморскиот период на Републиката, ерата на пареа, [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и делот за техники на едрење и навигација. <ref name="dubrovnik-online"/> === Одвоени тврдини === ==== Тврдина Ревелин ==== [[Податотека:Revelin_LS4.JPG|десно|мини|200x200пкс|Во 16 век, тврдината Ревелин станала најсилната градска тврдина.]] Во периодот на несомнена турска опасност и паѓањето на Босна под турска Власијт, во 1462 година, источно од градот била изградена одвоена тврдина, која обезбедувала дополнителна заштита на копнениот пристап кон источната Плоческа порта. Името Ревелин потекнувало од ''ривелино'' (равелин), термин во воената архитектура кој се однесува на градба изградена спроти градската порта со цел да се обезбеди подобра заштита од непријателски напад. Опасноста од венецијански напад одеднаш се зголемила во времето на Првата света лига и било потребно да се зајакне оваа ранлива точка на градските утврдувања со што сенатот го ангажирал Антонио Ферамолино како искусен градител на тврдини во служба на [[Шпанија|шпанскиот]] адмирал Дорија, доверлив пријател на Републиката. Во 1538 година, Сенатот ги одобрил неговите цртежи на новата, многу посилна тврдина Ревелин, а биле потребни 11 години за да се изгради, со што во тој период сите други градежни работи во градот биле запрени се со цел да се завршела оваа тврдина што е можно поскоро.<ref name="dubrovnik-guide"/> Новиот Ревелин станал најсилната од градските тврдини, заштитувајќи го источниот копнен пристап кон градот. Бил обликуван во форма на неправилен четириаголник со едната страна што се спушта кон морето и е заштитен со длабок ров од другата страна. Еден мост го преминува заштитниот ров и го поврзува со Плоческата порта, додека друг мост го поврзува со источното предградие. Градежните работи биле изведени толку добро што дури ни разорниот [[Земјотресот во Дубровник од 1667 година|земјотрес од 1667 година]] не успеал ни малку да го оштетил Ревелин. Поделен на три големи засводени простории во внатрешноста, Ревелин станал административен центар на Републиката. <ref name="dubrovnik-guide"/> ==== Тврдина „Св. Лаврентиј“ ==== [[Податотека:Lovrijenac,_Dubrovnik,_Croatia.JPG|десно|мини|200x200пкс|Ѕидовите на тврдината „Св. Лоренс“ изложени на непријателски оган се високи речиси 12 м дебелина.]] '''Тврдина Свети Лаврентиј''' ({{Langx|hr|Lovrijenac}}), честопати нарекуван и како Дубровнички Гибралтар, се наоѓал надвор од западните градски ѕидини, на 37м надморска височина. Тврдината имала четириаголен двор со моќни лакови и бидејќи нејзината висина била нерамна, имала 3 тераси со моќни парапети, од кои најшироката гледа кон југ кон морето. Ловриенац бил бранет со 10 големи топови, од кои најголемиот и најпознат се викал „Гуштер“ ({{Langx|hr|Gušter}}). Ѕидовите изложени на непријателски оган биле дебели речиси 12м, но големата површина на ѕидот свртена кон градот не надминува 60 [[Сантиметар|сантиметри]] (2стапки). Два подвижни моста воделе до тврдината, а над портата стоел натписот ''„Non Bene Pro Toto Libertas Venditur Auro“'' што во превод значело „Слободата не се продава за сите богатства на светот“.<ref name="dubrovnik-guide"/> За да се обезбеди лојалност, војниците во тврдината Свети Лоренс се менувале на секои 30 дена, а за да се обезбеди целосна лојалност, им биле давани само 30 дена храна кога влегувале во тврдината. Според старите списи, таа била изградена за само три месеци.<ref name="dubrovnik-online"/> Денес, нејзината внатрешност е една од најдостоинствените сцени во Европа и добро познато место за претставите [[Хамлет|на „Хамлет“ од Вилијам Шекспир]] . <ref name="dubrovnik-online"/> == Утврдувања околу Дубровник == [[Податотека:Ston-Fort-01.jpg|десно|мини|200x200пкс|Ѕидовите на Стоун се 5,5 км долго.]] [[Податотека:Ragusa.png|десно|мини|200x200пкс|Утврдувања околу Дубровник беа поставени по должината на границите на Републиката.]] [[Податотека:Prevlaka_tvrdjava.JPG|десно|мини|200x200пкс|Тврдината Превлака од 19 век била изградена како дел од системот за утврдување на Которскиот Залив.]] === Ѕидините на Стоун === '''Ѕидовите на Стоун''' првично биле серија одбранбени камени ѕидови долги повеќе од 7км,<ref name="citywallsdubrovnik">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.citywallsdubrovnik.hr/hr-stonske.htm|title=Stonske zidine|work=Citywallsdubrovnik.hr|publisher=Društvo prijatelja dubrovačke starine|language=hr|archive-url=https://web.archive.org/web/20081026064412/http://www.citywallsdubrovnik.hr/hr-stonske.htm|archive-date=26 October 2008|accessdate=4 November 2009}}</ref> но покрај малата големина, добро заштитената Дубровачка Република одлучила да го користи Пељешац за да изгради уште една одбранбена линија. На најтесната точка на Пељешац, непосредно пред спојувањето со копното, бил изграден ѕид од Стон до Мали Стон. Денешниот сид долг 5.5км што ги поврзувал овие две мали заедници има форма на петоаголник. Бил завршен во 15 век, заедно со други 40 кули и 5 тврдини. „Ѕидот“ значел заштита на скапоцените солници кои во голема мера придонеле за богатството на Дубровник, на кои сè уште се работи денес. === Соколска тврдина === '''Соколската тврдина''' ({{Langx|hr|Sokol grad}}, {{Lit|Falcon fort}}) била една од најголемите и најважните тврдини на територијата на Дубровачка Република, поради нејзината положба во планинскиот регион во близина на босанскиот копнен дел. Изградена е на местото на поранешни [[Илири|илирски]] и подоцнежни [[Римско Царство|римски]] утврдувања, што е очигледно од остатоците од керамика и римски тули во нејзините ѕидови. Во 1391 година, браќата Санковиќ, кои во тоа време биле владетели на Конавле ѝ дале на Дубровачка Република целосна власт над тврдината Сокол, додека таа паднала под конечно поседување на републиката дури во 1423 година.<ref name="kulturniturizam">{{Наведена мрежна страница|url=http://kulturniturizam.croatia.hr/Destinations/DestinationDocument.aspx?idLanguage=2&idDestination=2&idCategory=824&idDocument=2597|title=The Sokol (Falcon) Fortress|work=Kulturniturizam.croatia.hr|publisher=[[Croatian National Tourist Board]]|archive-url=https://archive.today/20130217163547/http://kulturniturizam.croatia.hr/Destinations/DestinationDocument.aspx?idLanguage=2&idDestination=2&idCategory=824&idDocument=2597|archive-date=17 February 2013|accessdate=5 November 2009}}</ref> Поради нејзината стратешка важност, Дубровачка Република постојано инвестирала во одржувањето на тврдината, која содржела цистерна, складиште за барут, вински и прехранбени подруми, стражарски кутии, воени касарни и светилишта за сместување на бегалци од околните села во случај на војна. <ref name="kulturniturizam"/> === Империјална тврдина === Империјалната тврдина се наоѓала на врвот на планината Срѓ, веднаш над градот Дубровник и била изградена за време на [[Илирски провинции|илирските провинции]] во 1806 година од маршалот Мармонт, наречен Империјален, во чест на царот [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] и претставувала од стратешка важност за одбраната на северната страна на градот. === Тврдина Превлака === '''Тврдината Превлака''' се наоѓа во Понта Оштро, на самиот крај од полуостровот Превлака. Изградена во средината на 19 век, помеѓу 1856 и 1862 година, како дел од системот за утврдување на [[Бока Которска|Которскиот Залив]] во времето на [[Кралство Далмација|Кралството Далмација]] на Австриската империја. Со својата монументалност и единствена структура, таа претставува исклучителен пример за воена архитектура од своето време. Денес, тврдината е надвор од употреба и е тешко оштетена од разни уништувања во текот на историјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.omega-engineering.hr/projekt.php?idproj=79&lang=eng|title=Prevlaka Fortress|work=Omega-engineering.hr|publisher=Omega Engineering d.o.o.|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721101405/http://www.omega-engineering.hr/projekt.php?idproj=79&lang=eng|archive-date=21 July 2011|accessdate=5 November 2009}}</ref> == Градски ѕидини за време на опсадите == [[Податотека:Saracen_fleet_against_Crete.jpg|десно|мини|200x200пкс|Сараценските корсари во 867 година го опсадуваат Дубровник (ракопис на Скилица во Мадрид).]] [[Податотека:St._Blaise_-_National_Flag_of_the_Ragusan_Republic.png|десно|мини|200x200пкс|Знаме на Дубровачка Република со [[Свети Власиј]], светецот-заштитник на Дубровник.]] [[Податотека:Map_of_Ragusa.jpg|десно|мини|200x200пкс|Стара карта на Дубровачка Република, датирана од 1678 година.]] [[Податотека:Dubrovnik_shelling.jpg|десно|мини|276x276пкс|Означена штета на градската карта, од гранатирањето на Југословенската народна армија.]] === Сараценската опсада во 866–867 година === Во 866 година, голем [[Арапи|арапски]] напад по должината [[Далмација|на Далмација]] ги погодил [[Будва]] и [[Котор]], а потоа го опсадил Дубровник во 867 година. Градот се обратил кај [[Список на византиски цареви|византискиот цар]] [[Василиј I Македонецот|Василиј I]], кој одговорил со испраќање на над сто бродови.<ref name="JohnVanAntwerpFinep257">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=YbS9QmwDC58C&q=Arab%20raid%20of%20Dubrovnik&pg=RA1-PA257|title=The early medieval Balkans: a critical survey from the sixth to the late twelfth century|last=Fine|first=John Van Antwerp|publisher=[[University of Michigan Press]]|year=1991|isbn=0-472-08149-7<!--9780472081493-->|page=257}}</ref> Конечно, опсадата на Дубровник од страна на Сарацените во 866–867 година, која траела една година и 3 месеци, била прекината поради интервенцијата на Василиј I, кој испратил флота под команда на [[Никит Орифа]] во помош на градот.<ref>{{Наведена книга|title=Islam in the Balkans|last=Norris|first=H.T.|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|year=1994|isbn=1-85065-167-1}}</ref> По оваа успешна интервенција, [[Византиска морнарица|византиската морнарица]] пловела по брегот собирајќи ветувања за лојалност кон империјата од далматинските градови. <ref name="JohnVanAntwerpFinep257" /> === Венецијанската опсада во 948 година === Со слабеењето на [[Византион|Византија]], Венеција почнала да ја гледа Рагуза како соперник кој требало да биде под нејзина контрола, но обидот за освојување на градот во 948 година не успеал. Граѓаните на градот го припишувале ова на [[Свети Власиј]], кого го посвоиле за светец-заштитник на градот.<ref name="short">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=qTLSZ3ucaZMC&q=Venetian%20siege%20in%20948&pg=PA107|title=A Short History of the Yugoslav Peoples|last=Singleton|first=Frederick Bernard|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1985|isbn=0-521-27485-0|page=68}}</ref> === Опсадата на Немања во 1185 година === По некои територијални спорови, избувнала војна помеѓу [[Стефан Немања]], големиот кнез на Рашка, и градот Дубровник, во тоа време под [[Нормани|норманско]] [[Сизеренство|сузеренство]]. Во 1185 година, Немања го нападнал градот и го опсадил,<ref name="JohnVanAntwerpFine">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=QDFVUDmAIqIC&q=Nemanja+attacked+the+city+of+Dubrovnik&pg=PA8|title=The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest|last=Fine|first=John Van Antwerp|publisher=[[University of Michigan Press]]|year=1994|isbn=0-472-08260-4|pages=8–9}}</ref> но контранападот на Рагуза ги принудил силите на Немања да се вратат. Според хрониките од Дубровник, кои се прифатени од повеќето историчари, опсадата на крајот пропаднала.<ref name="JohnVanAntwerpFine" /> Колкава помош добил Дубровник од Норманите додека ја одбивал опсадата, исто така, не било точно познато.<ref name="JohnVanAntwerpFine" /> === Венецијанската и Четвртата крстоносна војна во 1205 година === Во 1205 година, Венецијанската Република ја нападнала [[Далмација]] со силите на [[Четврта крстоносна војна|Четвртата крстоносна војна]] со што Рагуза била принудена да плаќа данок, на крајот станувајќи извор на залихи за Венеција, со што се спасила од ограбување како Задар во [[Опсада на Задар|опсадата на Задар]], која се користела како поморска база на Венеција во јужниот дел [[Јадранско Море|на Јадранското Море]].<ref name="ReferenceA">{{Наведена книга|url=http://www.flipkart.com/venice-maritime-republic-frederic-chapin/080181460x-76w3fuf6cb#previewbook|title=Venice, a Maritime Republic|last=Lane|first=Frederic Chapin|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]|year=1973|isbn=0-8018-1460-X|page=63}}</ref> Во 14 век, по ослободувањето од венецијанската супремација, била извршена обемна работа на ѕидините за да се обезбеди слободата на републиката.<ref name="dubrovnik-guide"/> === Опсада од Стјепан Вукчиќ Косача во 1451 година === Во 1451 година, многу моќен босански регионален господар Херцег Стјепан Вукчиќ Косача го нападнал Дубровник и го опсадил градот. Претходно бил прогласен за рагузански благородник и следствено рагузанската влада го прогласила за предавник. Награда од 15.000 [[Дукат|дукати]], палата во Дубровник вредна 2.000 дукати и годишен приход од 300 дукати била понудена на секој што ќе го убие, заедно со ветување за наследно рагузанско благородништво, што исто така помогнало да се одржи ова ветување на оној што го сторил делото. Стјепан бил толку исплашен од заканата што конечно ја прекинал опсадата. <ref name="Viator">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=v9swtfALoisC&q=Stjepan+Vuk%C4%8Di%C4%87+Kosa%C4%8Da&pg=PA388|title=Viator|last=Medieval and Renaissance Studies|publisher=University of California Press|year=1978|isbn=0-520-03608-5|pages=388–389}}</ref> === Руската опсада во 1806 година === До 1800 година, Републиката имала високо организирана мрежа од конзулати и конзуларни канцеларии во повеќе од осумдесет градови и пристаништа низ целиот свет. Во 1806 година, силите на [[Прво Француско Царство|Првото француско царство]], предводени од генералот Жак Лористон, влегле на територијата на Републиката, кршејќи ја нејзината строга неутралност и барале да им се дозволи одмор, храна и вода во градот пред да продолжат да ги преземат своите новостекнати поседи во [[Бока Которска|Которскиот Залив]]. Сепак, ова било измама бидејќи штом влегле во градот, тие продолжиле да го окупираат во име на Наполеон.{{Sfn|Vojnović|2009}} Речиси веднаш по почетокот на француската окупација, руските и црногорските трупи влегле на територијата на Рагуза и почнале да се борат против француската армија, напаѓајќи и ограбувајќи сè по патот и кулминирајќи со опсада на окупираниот град, за време на која врз него паднале 3.000 топовски ѓулиња.{{Sfn|Vojnović|2009}} Во 1808 година, маршалот Огист де Мармон ја укинал Дубровачка Република и ја споил нејзината територија со Француските [[Илирски провинции|илирски покраини]], станувајќи „Војвода од Рагуза“ (''Duc de Raguse'').<ref name="Cosic2000">{{Наведено списание|last=Ćosić|first=Stjepan|year=2000|title=Dubrovnik Under French Rule (1810–1814)|url=http://hrcak.srce.hr/file/12648|format=PDF|journal=[[Dubrovnik Annals]]|publisher=[[Croatian Academy of Sciences and Arts]]|issue=4|pages=103–142|access-date=30 September 2009}}</ref> === Англо-австриската опсада во 1814 година === Австрија [[Војна на Шестата коалиција|објавила војна на Франција]] во август 1813 година и до есента [[Кралска воена морнарица|Кралската морнарица]] уживала без конкуренција доминација над Јадранското Море. Работејќи заедно со австриските армии кои сега ги напаѓале илирските покраини и Северна Италија, бродовите на контраадмиралот Томас Фримантл биле во можност брзо да транспортираат британски и австриски трупи од една до друга точка, принудувајќи предавање на стратешките пристаништа едно по друго. Капетанот Вилијам Хосте со својот брод [[HMS Bacchante (1811)|HMS ''Bacchante'']] (38 топови) заедно со HMS ''Saracen'', бригада со 18 топови, пристигнал во Рагуза која веќе била под опсада од страна на рагузанските бунтовнички сили. Рагузанците, Британците и Австријците биле во можност да ја освојат царската тврдина и позициите на островот Локрум. Со влечење топови до ридот Срѓ, тие го бомбардирале градот сè додека францускиот генерал Жозеф де Монтришар не одлучи дека нема друг избор освен да се предаде, особено затоа што се соочил со уште едно востание во самиот град, бидејќи рагузанците сакале да ја обноват Републиката. Австрискиот генерал Тодор Милутиновиќ, поттикнувајќи ја личната амбиција на еден од привремените гувернери на Републиката, Бјаџо Бернардо Кабога, со ветувања за моќ и влијание (кои подоцна биле прекинати и кој починал во срам, жигосан како предавник од својот народ), успеал да го убеди дека портата кон исток треба да се држи затворена за рагузанските сили и да им се дозволи на австриските и британските сили да влезат во градот од запад, без никакви рагузански војници, откако францускиот гарнизон од 500 војници ќе се предаде, по што Австријците продолжиле да го окупираат градот.{{Sfn|Vojnović|2009}} === Опсадата на југословенската армија во 1991–1992 година === Опсадата на Дубровник ({{Langx|hr|Opsada Dubrovnika}}) е термин што ја означува битката и опсадата на градот Дубровник и околината во [[Хрватска]] како дел од [[Хрватска војна за независност|Хрватската војна за независност]]. Дубровник беше опсаден и нападнат од силите на [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]] (ЈНА), кон крајот на 1991 година, а главните борби завршиле на почетокот на 1992 година, а хрватскиот контранапад конечно ја кренла опсадата и ја ослободил областа кон средината на 1992 година. Во [[Меѓународен кривичен суд за поранешна Југославија|Меѓународниот кривичен трибунал за поранешна Југославија]] (МКТЈ), обвинителството тврдел дека „целта на српските сили било да ја одвојат оваа област од Хрватска и да ја припојат кон Црна Гора“.<ref name="Summary">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icty.org/x/cases/slobodan_milosevic/ind/en/mil-2ai020728e.htm|title=Investigative Summary|date=23 October 2002|publisher=[[International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia]]|accessdate=4 September 2009}}</ref> Во 1991 година, Американскиот институт на архитекти го осудил бомбардирањето на градските згради,<ref>{{Наведено списание|last=Zaknic|first=Ivan|date=November 1992|title=The Pain of Ruins: Croatian Architecture under Siege|journal=Journal of Architectural Education|publisher=Association of Collegiate Schools of Architecture|volume=46|issue=2|page=121|doi=10.1080/10464883.1992.10734547|jstor=1425208}}</ref> а институтот за заштита на културни споменици, во соработка со [[УНЕСКО]], открил дека од 824 згради во Стариот град, 563 (или 68,33%) биле погодени од проектили за време на опсадата. Од овие 563, девет згради биле целосно уништени од еден од неколкуте големи пожари што се случиле за време на опсадата. Во 1993 година, Институтот за рехабилитација на Дубровник и УНЕСКО ги процениле вкупните трошоци за реставрација на јавни, приватни и верски згради, улици, плоштади, фонтани, бедеми, порти и мостови на 9.657.578 [[Американски долар|долари]]. До крајот на 1999 година, за реставрација биле потрошени над 7.000.000 долари.<ref name="ICTY Press release">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icty.org/sid/7948|title=Full Contents of the Dubrovnik Indictment made Public|date=2 October 2001|publisher=[[International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia]]|accessdate=4 September 2009}}</ref> Доказ за отпорноста на античките ѕидини е тоа што повеќе згради во стариот град не биле уништени за време на бомбардирањето. Всушност, античките ѕидини биле поефикасни во отпорот на современото оружје отколку современите структури во периферијата на градот. <ref>{{Наведено списание|last=Pearson, Joseph (2010)|date=2010|title=Dubrovnik's Artistic Patrimony, and its Role in War Reporting (1991)|url=http://ehq.sagepub.com/cgi/content/abstract/40/2/197|journal=European History Quarterly|volume=40|issue=2|pages=197–216|doi=10.1177/0265691410358937|access-date=30 September 2010}}</ref> == Поврзано == * [[Тврдина Ловриенац]] * [[Список на тврдини и замоци во Хрватска|Список на замоци во Хрватска]] ==Наводи== {{Reflist|colwidth=30em}} == Литература == * {{Наведена книга|title=Razvoj grada kroz stoljeća II, Srednji vijek|last=Milić|first=Bruno|publisher=[[Školska knjiga]]|year=1995|isbn=953-0-31641-0|location=Zagreb|language=hr}} * {{Наведена енциклопедија|access-date=7 November 2009}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=SXVSki2c_nwC|title=Croatia|last=Oliver|first=Jeanne|publisher=[[Lonely Planet]]|year=2007|isbn=978-1-74104-916-9|edition=4th}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.geographica.hr/site/public/download/project_city_walls_of_dubrovnik.pdf|title=City walls of Dubrovnik|publisher=Geographica d.o.o.|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124080033/http://www.geographica.hr/site/public/download/project_city_walls_of_dubrovnik.pdf|archive-date=24 January 2021|accessdate=4 November 2009}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.diu.hr/en/sights/city_walls/|title=The city walls|work=Diu.hr|publisher=Dubrovnik International University|archive-url=https://web.archive.org/web/20100223192447/http://www.diu.hr/en/sights/city_walls/|archive-date=23 February 2010|accessdate=4 November 2009}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077|title=City Walls|work=Sitiunescoadriatico.org|publisher=[[Province of Ferrara]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924115303/http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077|archive-date=24 September 2015|accessdate=4 November 2009}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|title=Dubrovnik City walls|work=Dubrovnik-guide.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20100210172549/http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|archive-date=10 February 2010|accessdate=5 November 2009}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KIhFr8klMowC|title=Croatia|last=Stewart|first=James|publisher=Cadogan Guides|year=2006|isbn=1-86011-319-2}}  * {{Наведена книга|title=Dubrovnik, A History|last=Harris|first=Robin|publisher=Saqi Books|year=2003|isbn=0-86356-332-5}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE|title=The City Harbour|work=Tzdubrovnik.hr|publisher=Dubrovnik Tourist Board|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223021213/http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE|archive-date=23 February 2014|accessdate=17 November 2012}} * ''Zlatno doba Dubrovnika XV. i XVI. stoljeće'', Muzejski prostor i Dubrovački muzej, Zagreb-Dubrovnik 1987. * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=YbS9QmwDC58C|title=The early medieval Balkans: a critical survey from the sixth to the late twelfth century|last=Fine|first=John Van Antwerp|publisher=[[University of Michigan Press]]|year=1991|isbn=0-472-08149-7<!--9780472081493-->}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=QDFVUDmAIqIC|title=The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest|last=Fine|first=John Van Antwerp|publisher=[[University of Michigan Press]]|year=1994|isbn=0-472-08260-4}} * {{Наведена книга|url=http://www.flipkart.com/venice-maritime-republic-frederic-chapin/080181460x-76w3fuf6cb#previewbook|title=Venice, a Maritime Republic|last=Lane|first=Frederic Chapin|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]|year=1973|isbn=0-8018-1460-X}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=JdA0XwAACAAJ|title=Pad Dubrovnika (1797.-1806.)|last=Vojnović|first=Lujo|publisher=Fortuna|year=2009|isbn=978-953-95981-9-6}} == Надворешни врски == * [https://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=95 Стариот град на Дубровник&nbsp;– Центар за светско наследство на УНЕСКО] * [https://www.youtube.com/watch?v=sQegEro5Bfo Видео, Дигитална реконструкција на Дубровник од GRAIL на Универзитетот во Вашингтон] * {{In lang|hr}} [https://web.archive.org/web/20100531171805/http://www.citywallsdubrovnik.hr/hr-gradske.htm Друштво дубровачки стари&nbsp;– Градске зидин] * [https://walkindubrovnik.com/walls-of-dubrovnik/ Водич за ѕидините на Дубровник] {{DEFAULTSORT:Walls Of Dubrovnik}} [[Категорија:Статии со текст на хрватски]] icobl0e95j0tzdzml7kul5123w05k8m 5539313 5539312 2026-04-15T11:52:17Z Jtasevski123 69538 5539313 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Воен објект|name=Дубровнички ѕидини|native_name=хрв. Dubrovačke gradske zidine|location=[[Дубровник]], [[Хрватска]]|coordinates={{coord|42.640|18.108|type:landmark|display=inline}}|image=[[File:Dubrovnik s 24.jpg|thumb|Ѕидини на Дубровник од тврдината [[Ловриенац]]]] [[File:Dubrovnik1 (js).jpg|thumb|Ѕидовите го опкружуваат стариот дел на Дубровник]]|map_type=Хрватска|map_size=200|type=утврдување|built=13 век&nbsp;– 17 век<br />Дефиниран во 14 век|builder=Граѓани на Дубровник<br />Вклучени архитекти: * 1319 [[Никифор Ранјина]] * 1461–1464 [[Микелоцо]] * 1465–1466 [[Џорџо да Себенико]] ({{langx|hr|Јурај Далматинац}}) * 1466–1516 [[Паскоје Миличевиќ]] * 1538 [[Антонио Фераолино]] * 1617 [[Михајло Храњац]]|controlledby=[[Република Рагуза|Република Рагуза (Дубровник)]]|materials=Варовник|height=до 25 м|used=|condition=Добро зачуван или недопрен|ownership=Град Дубровник, Хрватска|open_to_public=од 9:00 до 17:00 од мај до ноември|events=Значајни настани кои не се поврзани со битка: * Основање на Републиката во 1358 година * [[Земјотрес во Дубровник од 1667 година|Силен земјотрес во 1667 година]] * Маршалот Мармонт ја укина Република Рагуза во 1808 година|latitude=42.6403|longitude=18.1083|map_caption=Дубровничките ѕидини на карта}} '''Дубровничките ѕидини''' ({{Langx|hr|Dubrovačke gradske zidine}}) се низа [[Бедем|одбранбени камени ѕидови]] што го опкружуваат градот [[Дубровник]] во јужна [[Хрватска]].<ref name="Bruno Milić">{{Наведена книга|title=Razvoj grada kroz stoljeća II, Srednji vijek|last=Milić|first=Bruno|publisher=[[Školska knjiga]]|year=1995|isbn=953-0-31641-0|location=Zagreb|pages=242–245|language=hr}}</ref> Ѕидовите биле изградени во периферните области на градот, вклучувајќи ги и планинските падини како дел од збир статуи од 1272 година.<ref>{{Наведено списание|date=1994|title=Dubrovnik's Old City: The Destruction of a World Heritage Cultural Site|url=https://www.jstor.org/stable/43597355|journal=The George Wright Forum|volume=11|issue=1|pages=15|issn=0732-4715|jstor=43597355}}</ref> Постојните градски ѕидини биле изградени главно во текот на 13 век па се до 17 век<ref name="Hrvatski leksikon">{{Наведена енциклопедија|location=Zagreb}}</ref> и се протегаат по непрекинат тек од приближно 1,940м во должина, опкружувајќи го поголемиот дел од стариот град и достигнувајќи максимална висина од околу 25м.<ref name="Britannica-Dubrovnik">{{Наведена енциклопедија|access-date=6 November 2009}}</ref> Бегалците од уништените градови како што бил Епидаурус, избегале во она што подоцна станало одбранбена населба Дубровник (подоцна познат и како Рагуза), која станала засолниште на многумина со изградбата на градските ѕидини.<ref>{{Наведено списание|last=Carter|first=F. W.|date=1969|title=Dubrovnik: The Early Development of a Pre-Industrial City|url=https://www.jstor.org/stable/4206098|journal=The Slavonic and East European Review|volume=47|issue=109|pages=355–368|issn=0037-6795|jstor=4206098}}</ref> Ѕидовите биле зајакнати со три кружни и 14 четириаголни [[Кула|кули]], како и пет [[Бастион|бастиони]] (бедеми), две аголни утврдувања и големата тврдина Свети Јован. Копнените ѕидови биле дополнително зајакнати со еден поголем бастион и девет помали полукружни, како што е казематната тврдина Бокар, најстарата зачувана тврдина од тој вид во Европа.<ref name="geographica">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.geographica.hr/site/public/download/project_city_walls_of_dubrovnik.pdf|title=City walls of Dubrovnik|publisher=Geographica d.o.o.|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124080033/http://www.geographica.hr/site/public/download/project_city_walls_of_dubrovnik.pdf|archive-date=24 January 2021|accessdate=4 November 2009}}</ref> [[Шанец|Ровот]] што се протегал околу надворешниот дел од градските ѕидини, кои биле вооружени со повеќе од 120 [[Топ|топови]], обезбедувал одлични одбранбени способности на градот.<ref name="diu">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.diu.hr/en/sights/city_walls/|title=The city walls|work=Diu.hr|publisher=Dubrovnik International University|archive-url=https://web.archive.org/web/20100223192447/http://www.diu.hr/en/sights/city_walls/|archive-date=23 February 2010|accessdate=4 November 2009}}</ref> Во 1979 година, стариот град Дубровник, кој вклучува значителен дел од старите ѕидини на Дубровник, се приклучи на списокот на [[Светско наследство на УНЕСКО|светско наследство]] на [[УНЕСКО]],<ref name="Britannica-Dubrovnik"/><ref name="unesco">{{Наведена мрежна страница|url=https://whc.unesco.org/en/list/95|title=Old City of Dubrovnik|work=World Heritage|publisher=[[UNESCO World Heritage Centre]]|accessdate=4 November 2009}}</ref> а денес, ѕидините на Дубровник се една од најпопуларните туристички атракции во Хрватска,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.touropia.com/tourist-attractions-in-croatia/|title=17 Top Tourist Attractions in Croatia|last=McCrea|first=Kaeylen|date=6 September 2018|work=Touropia|accessdate=17 November 2023}}</ref> со повеќе од 1,2 милиони посетители само во 2019 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thedubrovniktimes.com/news/dubrovnik/item/12521-almost-400-000-visitors-on-the-iconic-dubrovnik-city-walls-so-far-this-year#:~:text=record%20breaking%20year%20of%202019%20this%20figure%20represents%20only%2032%20percent%2C%20when%201.2%20million%20people%20visited%20the%20walls.|title=Almost 400,000 visitors on the iconic Dubrovnik City Walls so far this year|last=Thomas|first=Mark|work=The Dubrovnik Times|accessdate=17 November 2023}}</ref> == Поранешни градски ѕидини == [[Податотека:Dubrovnik_City_Dubrovnik_Croatia_Travel.jpg|мини|Поглед од југ на градските ѕидини и градот. Сегашниот облик на ѕидините бил дефиниран по разорниот пожар од 1292 година.]] Изградбата на првите [[Варовник|варовнички]] тврдини околу градот започнала во [[Ран среден век|раниот среден век]], кон крајот на 8 век. Но, „старите хроники“ велат дека на полуостровот Лаве сигурно постоел некаков замок доста долго пред тоа.<ref name="diu"/> Градот прво се проширил кон ненаселениот источен дел од островчето, што објаснувало зошто сегашното име за југоисточниот дел од градот, во близина на тврдината Свети Јован, се нарекувал ''Пустијерна''. Самото името „Пустијерна“ доаѓа од латинската изјава „post terra“, што значело „надвор од градот“. Во 9 и 10 век, одбранбениот ѕид го затворил источниот дел од градот. Кога морскиот канал што го одделувал градот од копното бил исполнет со земја во 11 век, градот се споил со населбата на копно, и наскоро, бил изграден еден ѕид околу областа на денешното градско јадро.<ref name="sitiunescoadriatico">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077|title=City Walls|work=Sitiunescoadriatico.org|publisher=[[Province of Ferrara]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924115303/http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077|archive-date=24 September 2015|accessdate=4 November 2009}}</ref> Во истиот овој временски период, Дубровник и околината биле опишани како дел од [[Хрвати|хрватскиот]] (''Грвасија'') ентитет, во едно од делата на познатиот [[Арапи|арапски]] географ [[Мухамед ел-Идриси|Мухамед а]] [[Мухамед ел-Идриси|л-Идриси]]. Во својата книга ''„Нузхат ал-Мушатак фи ихтирак ал-афак“'' (анг. „Радост за оние кои сакаат да пловат низ светот“) од 1154 година, тој го споменува Дубровник како најјужниот град на „земјата Хрватска и Далмација“. == Современи градски ѕидини == {{Панорама|Dubrovnik Stadtmauer.jpg|700px|Ѕидини околу стариот град Дубровник}} Градските ѕидини се за среќа сеуште зачувани до ден-денес, не само поради знаењето на квалификуваните градежни работници и постојаната грижа што ја обезбедувале жителите на градот кои ги одржувале и обновувале структурите по потреба, туку и поради брилијантно реномираната дипломатија во Рагуза, која во многу наврати успеала да избегне опасни мерки преземени од непријателите против [[Дубровничка Република|Дубровачка Република]].<ref name="sitiunescoadriatico"/> Сегашниот облик на ѕидините е дизајниран според основен градски план кој датирал од 1292 година, кога пристанишниот град бил повторно изграден по пожарот<ref name="Britannica-Dubrovnik"/> и кога Дубровник бил под [[Венецијанска Република]];<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://dpds.hr/#:~:text=Today%27s%20size%20of%20the%20Dubrovnik,towers%2C%20three%20fortresses%2C%20six…|title=City walls Dubrovnik}}</ref> Врвот на изградбата траел од почетокот на 15 век па се до втората половина на 16 век, а за време на ерата на независната [[Дубровничка Република|Дубровачка Република]] бил ренесансно дело на италијански и хрватски архитекти и градители. Бидејќи се изградени многу цврсто, ѕидините генерално не биле погодени од [[Земјотресот во Дубровник од 1667 година|силен земјотрес што се случил во 1667 година]].<ref name="diu"/> Најголемиот стимул за континуиран развој и итни поправки и работи на рагузанските тврдини дошол како резултат на опасноста од неочекуваниот напад од [[Отоманско Царство|турските]] воени сили, особено откако го освоиле [[Цариград]] во 1453 година. Градот бил исто така под латентна опасност од напад од страна на Венецијанците.<ref name="diu" /> Со векови жителите на Дубровник биле во можност да го зачуваат својот град-република со вешто маневрирање помеѓу Исток и Запад . Стратешкиот договор со Турција ја заштитил слободата на Рагуза и ја одржал можноста за голема трговска улога меѓу [[Отоманско Царство|Отоманската империја]] и Европа.<ref name="Britannica-Dubrovnik" /> Неправилниот паралелограм што го опкружувал Дубровник се состоел од четири силни тврдини на неговите најзначајни точки, така на север се наоѓала силната кружна кула Минчета, а на источната страна од градското пристаниште се наоѓала тврдината Ревелин, додека западниот влез во градот е заштитен од силната и убаво обликувана тврдина Бокар, а силната, самостојна тврдина Свети Лаврентиј (исто така позната како [[Тврдина Ловриенац|Ловријенац]]) ја штитела западната страна на градот од можни копнени и морски напади, како и големата и комплексна тврдина Свети Јован која се наоѓала на југоисточната страна од градот.<ref name="sitiunescoadriatico"/> === Копнени ѕидови === Главниот ѕид на копното е околу 4м до 6м дебелина, а на одредени локации, ѕидовите достигнувале и до 25м во висина, а ѕидовите се протегале од тврдината Бокар на запад до одвоената тврдина Ревелин на исток.<ref name="geographica"/> На копнената страна, ѕидот е заштитен со дополнителен низ од коси потпорни ѕидови како одбрана од артилериски оган, особено од можни отомански напади.<ref name="RobinHarris">{{Наведена книга|title=Dubrovnik, A History|last=Harris|first=Robin|publisher=Saqi Books|year=2003|isbn=0-86356-332-5}}</ref> ==== Порти ==== [[Податотека:Blick_über_Dubrovnik_2019-08-23_11.jpg|мини|241x241пкс|Западниот ѕид и Портата на Пил]] Градот имал четири градски порти: две што воделе до пристаништето и две (со подвижни мостови) што воделе до копното, а во периодот кога [[Австриско Царство|Австриската империја]] ја заземала контролата врз градот, во ѕидот биле отворени уште две порти. Комуникацијата со надворешниот свет од копнената страна се одржувал со градот преку две главни добро заштитени градски порти, од кои едната поставена на западната страна од градот, а другата на источната страна. Овие влезови биле изградени така што комуникацијата со градот не можела да се врши директно; гласникот морал да влезе низ повеќе врати и да оди по кривулест премин, што е доказ за безбедносните мерки преземени како последна одбрана од можноста за ненадејно пробивање или влегување на неочекувани посетители.<ref name="sitiunescoadriatico"/> ===== Порта на Пил ===== [[Податотека:Casco_viejo_de_Dubrovnik,_Croacia,_2014-04-13,_DD_13.JPG|десно|мини|200x200пкс|Утврден комплекс на Портата на Пиле]] [[Пилските порти]] биле добро утврден комплекс со повеќе врати, бранети од тврдината Бокар и [[Шанец|ровот]] што се протегал околу надворешниот дел од градските ѕидини.<ref name="sitiunescoadriatico"/> На влезната порта во Стариот град, на западната страна од копнените ѕидини, имало камен мост помеѓу два [[Готска архитектура|готски лака]], кои биле дизајнирани од архитектот Паскоје Миличевиќ во 1471 година и кој се поврзувал со друг дрвен подвижен мост кој можел да се подигне.<ref name="dubrovnik-online">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik-online.net/english/monuments.php|title=Monuments of Dubrovnik|work=Dubrovnik-online.net|publisher=Dubrovnik Online|accessdate=5 November 2009}}</ref> За време на републиканската ера, дрвениот подвижен мост до Пиле Гејт се подигнувал секоја вечер со значителна помпезност на церемонија на која клучевите од градот му се предавале на рагузанскиот ректор, а денес, тој се протега на сув ров чија градина нуди одмор од толпите. Над мостовите, над лакот на главната градска порта, има статуа на градскиот патрон [[Свети Власиј|Свети Власијиј]] ({{Langx|hr|Sveti Vlaho}}), со модел на [[Ренесанса|ренесансниот]] град. Откако ќе поминете покрај оригиналната [[Готска архитектура|готска]] внатрешна порта на Пиле Портата, можно е да се стигне до една од трите пристапни точки до градските ѕидини. ===== Портата на Плоче ===== [[Податотека:Casco_viejo_de_Dubrovnik,_Croacia,_2014-04-13,_DD_02.JPG|десно|мини|300x300пкс|Портата на Плоче, на источната страна од копнените ѕидини, служи како втор голем влез во градот.]] [[Податотека:Ploče_Gate,_Dubrovnik_01.jpg|десно|мини|200x200пкс|Внатрешниот дел од портата Плоче]] На источната страна од копнените ѕидини се наоѓал вториот главен влез во градот, познат под името '''Портата на Плоче'''. Оваа порта била заштитена од самостојната тврдина Ревелин, која била поврзана со дрвен подвижен мост и камен мост со два распони што се протегал преку заштитен ров.<ref name="sitiunescoadriatico"/><ref name="dubrovnik-guide">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|title=Dubrovnik City walls|work=Dubrovnik-guide.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20100210172549/http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|archive-date=10 February 2010|accessdate=5 November 2009}}</ref> Надворешната порта на Плоче била дизајнирана и изградена од архитектот Михајло Храњац во 1628 година, додека двата моста до тврдината Ревелин биле изградени во 15 век од Паскоје Миличевиќ, кој воедно и ги дизајнирал мостовите на Пилеската порта, што ги објаснува сличностите меѓу мостовите. Над мостот, исто како и кај Пилеската порта, се наоѓа статуата на Свети Власијиј, светецот-заштитник на Дубровник.<ref name="dubrovnik-online"/> ===== Портата на Бужа ===== '''Портата Бужа''' (што во превод значи „дупка“) се наоѓа на северната страна од копнените ѕидини и била релативно нова во споредба со другите порти, бидејќи била изградена во раните 1900 години.<ref name="Bradtguide">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=JM6TwY9_1ZkC&q=Gate%20of%20Buza&pg=PA146|title=Dubrovnik|last=Letcher|first=Piers|last2=McKelvie|first2=Robin|last3=McKelvie|first3=Jenny|date=May 2007|publisher=[[Bradt Travel Guides]]|isbn=978-1-84162-191-3|edition=2nd|pages=145–146|orig-year=2005}}</ref> === Морски ѕидови === Главниот ѕид на Дубровник од страната што гледа кон морето се протега од: тврдината Бокар на запад па се до тврдината Свети Јован на југ, како и до тврдината Ревелин на копнената страна. Овие ѕидови биле од 1.5м до 5м дебели, во зависност од нивната локација и нивното стратешко значење,<ref name="geographica"/> а целта на овие ѕидови била да помогнат во одбраната на градот од морски напади, особено од Венецијанската Република, која честопати се сметала за закана за безбедноста на Дубровник.<ref name="RobinHarris"/> === Градско пристаниште === Како еден од најстарите сектори на Дубровник, пристаништето било изградено околу [[Доцна антика|доцноантички]] замок покрај морето и кој се протегал малку повеќе кон копното отколку што е денес, а била изграден е на местото на предроманската [[Соборна црква|катедрала]] и Ректорската палата, со што го опкружува градското пристаниште. Пристаништето е дизајнирано и изградено од инженерот Паскоје Миличевиќ кон крајот на 15 век и имено пристаништето е забележливо насликано на дланката на Свети Власијиј во [[триптих]] насликан од уметникот Никола Божидаревиќ околу 1500 година.<ref name="tzdubrovnik">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE|title=The City Harbour|work=Tzdubrovnik.hr|publisher=Dubrovnik Tourist Board|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223021213/http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE|archive-date=23 February 2014|accessdate=17 November 2012}}</ref> Најистакнатиот дел од пристаништето биле трите огромни лакови, а четвртиот оригинален лак бил заѕидан од голем арсенал изграден кон крајот на 12 век и проширен кон втората половина на 15 век, а воедно пристаништето претставувало и најстарото [[бродоградилиште]] во градот и сè уште е во употреба.<ref name="tzdubrovnik"/> Порпорела е изградена во 1873 година, веднаш до тврдината „Свети Јован“. Пристаништето Касе (Каше Брановиште) било изградено во 1485 година, според проектот на Паскоје Миличевиќ, со цел да се одбрани пристаништето и да се заштити од југоисточни ветрови и бранови. Така, брановиштето го скратило гломазниот синџир на пристаништето што се протегал ноќе од тврдината „Свети Јован“ до кулата „Свети Лука“. Било изградено од огромни камени блокови поставени врз дрвени темели без врзивно средство.<ref name="tzdubrovnik"/> Денес, во арсеналот се наоѓаат Градското кафе и кино, додека и пристаништето и Порпорела станале пријатни шеталишта и туристички атракции.<ref name="tzdubrovnik"/> {{Панорама|A Panoramic from Revelin.jpg|1000px|Панорама од тврдината Ревелин во градското пристаниште}} ==== Порти ==== Во градското пристаниште, една од најзначајните области на поморскиот трговски град, имало два влеза, првиот бил Портата Понте (пристаниште), а вториот Портата Рибниот Пазар, а целиот распоред на улиците на Дубровник, како и низа проширувања, бил наменет за брза и ефикасна комуникација со тврдините на градските ѕидини.<ref name="sitiunescoadriatico"/> ===== Портата на Понте ===== '''Портата Понте''' била изградена во 1476 година и се наоѓа западно од Големиот Арсенал. Градскиот ѕид, изграден во истиот период, води од Портата до тврдината Свети Јован. Денешната улица Дамјан Јуда е формирана во 15 век кога е завршен канализациониот систем, а градењето куќи покрај западниот градски ѕид повеќе не било дозволено.<ref name="tzdubrovnik"/> ===== Портата на Рибниот пазар ===== '''Портата на Рибниот пазар''', изградена во 1381 година, се наоѓа источно од Големиот Арсенал. Трите лакови од Малиот Арсенал од 15 век, каде што се поправале мали чамци, се наоѓаат малку подалеку. Старата кула на Свети Лука го штити пристаништето на исток, а влезот во пристаништето е опкружен и чуван од тврдината Ревелин.<ref name="tzdubrovnik"/> == Тврдини == === Тврдини во рамките на ѕидините === По [[Пад на Цариград (1453)|Падот на Цариград]] во 1453 година под Османлиите бил многу јасен знак за претпазливите граѓани на Дубровник дека се потребни итни мерки за одбрана, а зајакнувањето на неговите одбранбени структури бил најважниот проблем. Така со Падот на Босна, кој следел наскоро во 1463 година, само ги забрзала работите и како резултат на тоа, Републиката го поканила архитектот [[Микелоцо|Микелоцо ди Бартоломео од Фиренца]] да го води подобрувањето на одбраната на градот. Неговата работа во Дубровник резултирала со изградба и проширување на бројни згради од клучно значење за одбраната на Дубровник.<ref name="dubrovnik-guide"/> ==== Кула Минчета ==== [[Податотека:Minčeta_Fortress,_Dubrovnik_02.jpg|десно|мини|200x200пкс|Кулата Минчета е симбол на „неосвоивиот“ град Дубровник.]] '''Кулата Минчета''' била изградена од локален градител по име Никифор Ранџина и италијански инженери испратени од [[Папа Пиј II|папата Пиј II]] во 1463 година на врвот на турската закана.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=f-cUAAAAIAAJ&q=minceta&pg=PA27|title=The Ragusan republic: victim of Napoleon and its own conservatism|last=Towers Bjelovucic|first=Harriet|publisher=Brill|year=1970|page=59}}</ref> Првично како силна четиристрана тврдина, таа била најистакнатата точка во одбранбениот систем кон копното. Името на кулата потекнувало од името на семејството Менчетиќ, кое го поседувало земјиштето на кое била изградена кулата. Со својата висина и импресивен волумен, кулата доминира во северозападниот висок дел од градот и неговите ѕидини.<ref name="dubrovnik-guide"/> Во средината на 15 век, околу претходната четириаголна тврдина, [[Микелоцо]] изградил нова кружна кула користејќи нова техника на војување и ја споил со новиот систем на ниски ѕидови. Целосните шестметарски дебели ѕидови на новата кула имале низа заштитени отвори за топови. Архитектот и скулптор Џорџо да Себенико од [[Задар]] ја продолжил работата на кулата Минчета и ја дизајнирал, а воедно и изградил високата тесна кружна кула, додека бедемите се подоцнежен додаток. Кулата била завршена во 1464 година и станала симбол на непобедливиот град Дубровник.<ref name="dubrovnik-guide" /> По долго ископување, под кулата Минчета во Горњи угао (Горна кула) е откриена леарница за топови од 16 век. Сега е музеј.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.croatiatraveller.com/southern_dalmatia/Dubrovnik/Walls.htm|title=Dubrovnik's Walls|work=croatiatraveller.com}}</ref> ==== Тврдина Бокар ==== [[Податотека:Bokar_Fortress,_Dubrovnik_01.jpg|десно|мини|200x200пкс|Тврдината Бокар е клучна точка во одбраната на Пила Порта.]] '''Тврдината Бокар''', честопати наречена „Звјездан“, се сметала за меѓу најубавите примери на функционална тврдинска архитектура. Изградена како двокатна казематна тврдина од Микелоцо од 1461 до 1463 година, додека градските ѕидини биле реконструирани, таа стоела пред средновековната ѕидина што штрчи во просторот речиси со целиот свој цилиндричен волумен. Била замислена како клучна точка во одбраната на [[Пилската порта]], западниот утврден влез во градот; а по кулата Минчета, таа е втората клучна точка во одбраната на западниот копнен пристап кон градот.<ref name="dubrovnik-guide"/> ==== Тврдина „Св. Јован“ ==== [[Податотека:Dubrovnik,_am_alten_Stadthafen_IMG_8169.jpg|десно|мини|200x200пкс|Тврдината „Св. Јован“ ги спречувала непријателските бродови да пристапат до градското пристаниште.]] '''Тврдината Свети Јован''' ({{Langx|hr|Sveti Ivan}}), често нарекувана Кула Муло, е комплексна монументална градба на југоисточната страна од старото градско пристаниште, која го контролирала и заштитувала неговиот влез. Првата тврдина била изградена во средината на 14 век, но била изменета во неколку наврати во текот на 15 и 16 век, што можело да се види во триптихот направен од сликарот Никола Божидаревиќ во доминиканскиот манастир, слика која го прикажувала Свети Власиј, светецот-заштитник на Дубровник.<ref name="dubrovnik-guide"/> Доминантна во пристанишниот амбиент, тврдината Свети Јован го спречувала пристапот на [[Пиратство|пирати]] и други непријателски бродови. Секогаш претпазливи при првиот знак на опасност, жителите на Дубровник го затворале влезот во пристаништето со тешки синџири растегнати помеѓу тврдината Свети Јован и пристаништето Касе, а исто така ги заѕидувале и сите пристанишни влезови кон Големиот Арсенал.<ref name="bestindubrovnik">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bestindubrovnik.com/must_see/4/default.aspx#|title=The Old Port|work=Bestindubrovnik.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20100416203458/http://www.bestindubrovnik.com/must_see/4/default.aspx|archive-date=16 April 2010|accessdate=5 November 2009}}</ref> Денес, тврдината има [[аквариум]] на приземјето, полн со риби од различни делови на Јадранското Море. На горните катови има [[Етнографија|етнографски]] и поморски музеј посветен на поморскиот период на Републиката, ерата на пареа, [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и делот за техники на едрење и навигација. <ref name="dubrovnik-online"/> === Одвоени тврдини === ==== Тврдина Ревелин ==== [[Податотека:Revelin_LS4.JPG|десно|мини|200x200пкс|Во 16 век, тврдината Ревелин станала најсилната градска тврдина.]] Во периодот на несомнена турска опасност и паѓањето на Босна под турска Власијт, во 1462 година, источно од градот била изградена одвоена тврдина, која обезбедувала дополнителна заштита на копнениот пристап кон источната Плоческа порта. Името Ревелин потекнувало од ''ривелино'' (равелин), термин во воената архитектура кој се однесува на градба изградена спроти градската порта со цел да се обезбеди подобра заштита од непријателски напад. Опасноста од венецијански напад одеднаш се зголемила во времето на Првата света лига и било потребно да се зајакне оваа ранлива точка на градските утврдувања со што сенатот го ангажирал Антонио Ферамолино како искусен градител на тврдини во служба на [[Шпанија|шпанскиот]] адмирал Дорија, доверлив пријател на Републиката. Во 1538 година, Сенатот ги одобрил неговите цртежи на новата, многу посилна тврдина Ревелин, а биле потребни 11 години за да се изгради, со што во тој период сите други градежни работи во градот биле запрени се со цел да се завршела оваа тврдина што е можно поскоро.<ref name="dubrovnik-guide"/> Новиот Ревелин станал најсилната од градските тврдини, заштитувајќи го источниот копнен пристап кон градот. Бил обликуван во форма на неправилен четириаголник со едната страна што се спушта кон морето и е заштитен со длабок ров од другата страна. Еден мост го преминува заштитниот ров и го поврзува со Плоческата порта, додека друг мост го поврзува со источното предградие. Градежните работи биле изведени толку добро што дури ни разорниот [[Земјотресот во Дубровник од 1667 година|земјотрес од 1667 година]] не успеал ни малку да го оштетил Ревелин. Поделен на три големи засводени простории во внатрешноста, Ревелин станал административен центар на Републиката. <ref name="dubrovnik-guide"/> ==== Тврдина „Св. Лаврентиј“ ==== [[Податотека:Lovrijenac,_Dubrovnik,_Croatia.JPG|десно|мини|200x200пкс|Ѕидовите на тврдината „Св. Лоренс“ изложени на непријателски оган се високи речиси 12 м дебелина.]] '''Тврдина Свети Лаврентиј''' ({{Langx|hr|Lovrijenac}}), честопати нарекуван и како Дубровнички Гибралтар, се наоѓал надвор од западните градски ѕидини, на 37м надморска височина. Тврдината имала четириаголен двор со моќни лакови и бидејќи нејзината висина била нерамна, имала 3 тераси со моќни парапети, од кои најшироката гледа кон југ кон морето. Ловриенац бил бранет со 10 големи топови, од кои најголемиот и најпознат се викал „Гуштер“ ({{Langx|hr|Gušter}}). Ѕидовите изложени на непријателски оган биле дебели речиси 12м, но големата површина на ѕидот свртена кон градот не надминува 60 [[Сантиметар|сантиметри]] (2стапки). Два подвижни моста воделе до тврдината, а над портата стоел натписот ''„Non Bene Pro Toto Libertas Venditur Auro“'' што во превод значело „Слободата не се продава за сите богатства на светот“.<ref name="dubrovnik-guide"/> За да се обезбеди лојалност, војниците во тврдината Свети Лоренс се менувале на секои 30 дена, а за да се обезбеди целосна лојалност, им биле давани само 30 дена храна кога влегувале во тврдината. Според старите списи, таа била изградена за само три месеци.<ref name="dubrovnik-online"/> Денес, нејзината внатрешност е една од најдостоинствените сцени во Европа и добро познато место за претставите [[Хамлет|на „Хамлет“ од Вилијам Шекспир]] . <ref name="dubrovnik-online"/> == Утврдувања околу Дубровник == [[Податотека:Ston-Fort-01.jpg|десно|мини|200x200пкс|Ѕидовите на Стоун се 5,5 км долго.]] [[Податотека:Ragusa.png|десно|мини|200x200пкс|Утврдувања околу Дубровник беа поставени по должината на границите на Републиката.]] [[Податотека:Prevlaka_tvrdjava.JPG|десно|мини|200x200пкс|Тврдината Превлака од 19 век била изградена како дел од системот за утврдување на Которскиот Залив.]] === Ѕидините на Стоун === '''Ѕидовите на Стоун''' првично биле серија одбранбени камени ѕидови долги повеќе од 7км,<ref name="citywallsdubrovnik">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.citywallsdubrovnik.hr/hr-stonske.htm|title=Stonske zidine|work=Citywallsdubrovnik.hr|publisher=Društvo prijatelja dubrovačke starine|language=hr|archive-url=https://web.archive.org/web/20081026064412/http://www.citywallsdubrovnik.hr/hr-stonske.htm|archive-date=26 October 2008|accessdate=4 November 2009}}</ref> но покрај малата големина, добро заштитената Дубровачка Република одлучила да го користи Пељешац за да изгради уште една одбранбена линија. На најтесната точка на Пељешац, непосредно пред спојувањето со копното, бил изграден ѕид од Стон до Мали Стон. Денешниот сид долг 5.5км што ги поврзувал овие две мали заедници има форма на петоаголник. Бил завршен во 15 век, заедно со други 40 кули и 5 тврдини. „Ѕидот“ значел заштита на скапоцените солници кои во голема мера придонеле за богатството на Дубровник, на кои сè уште се работи денес. === Соколска тврдина === '''Соколската тврдина''' ({{Langx|hr|Sokol grad}}, {{Lit|Falcon fort}}) била една од најголемите и најважните тврдини на територијата на Дубровачка Република, поради нејзината положба во планинскиот регион во близина на босанскиот копнен дел. Изградена е на местото на поранешни [[Илири|илирски]] и подоцнежни [[Римско Царство|римски]] утврдувања, што е очигледно од остатоците од керамика и римски тули во нејзините ѕидови. Во 1391 година, браќата Санковиќ, кои во тоа време биле владетели на Конавле ѝ дале на Дубровачка Република целосна власт над тврдината Сокол, додека таа паднала под конечно поседување на републиката дури во 1423 година.<ref name="kulturniturizam">{{Наведена мрежна страница|url=http://kulturniturizam.croatia.hr/Destinations/DestinationDocument.aspx?idLanguage=2&idDestination=2&idCategory=824&idDocument=2597|title=The Sokol (Falcon) Fortress|work=Kulturniturizam.croatia.hr|publisher=[[Croatian National Tourist Board]]|archive-url=https://archive.today/20130217163547/http://kulturniturizam.croatia.hr/Destinations/DestinationDocument.aspx?idLanguage=2&idDestination=2&idCategory=824&idDocument=2597|archive-date=17 February 2013|accessdate=5 November 2009}}</ref> Поради нејзината стратешка важност, Дубровачка Република постојано инвестирала во одржувањето на тврдината, која содржела цистерна, складиште за барут, вински и прехранбени подруми, стражарски кутии, воени касарни и светилишта за сместување на бегалци од околните села во случај на војна. <ref name="kulturniturizam"/> === Империјална тврдина === Империјалната тврдина се наоѓала на врвот на планината Срѓ, веднаш над градот Дубровник и била изградена за време на [[Илирски провинции|илирските провинции]] во 1806 година од маршалот Мармонт, наречен Империјален, во чест на царот [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] и претставувала од стратешка важност за одбраната на северната страна на градот. === Тврдина Превлака === '''Тврдината Превлака''' се наоѓа во Понта Оштро, на самиот крај од полуостровот Превлака. Изградена во средината на 19 век, помеѓу 1856 и 1862 година, како дел од системот за утврдување на [[Бока Которска|Которскиот Залив]] во времето на [[Кралство Далмација|Кралството Далмација]] на Австриската империја. Со својата монументалност и единствена структура, таа претставува исклучителен пример за воена архитектура од своето време. Денес, тврдината е надвор од употреба и е тешко оштетена од разни уништувања во текот на историјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.omega-engineering.hr/projekt.php?idproj=79&lang=eng|title=Prevlaka Fortress|work=Omega-engineering.hr|publisher=Omega Engineering d.o.o.|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721101405/http://www.omega-engineering.hr/projekt.php?idproj=79&lang=eng|archive-date=21 July 2011|accessdate=5 November 2009}}</ref> == Градски ѕидини за време на опсадите == [[Податотека:Saracen_fleet_against_Crete.jpg|десно|мини|200x200пкс|Сараценските корсари во 867 година го опсадуваат Дубровник (ракопис на Скилица во Мадрид).]] [[Податотека:St._Blaise_-_National_Flag_of_the_Ragusan_Republic.png|десно|мини|200x200пкс|Знаме на Дубровачка Република со [[Свети Власиј]], светецот-заштитник на Дубровник.]] [[Податотека:Map_of_Ragusa.jpg|десно|мини|200x200пкс|Стара карта на Дубровачка Република, датирана од 1678 година.]] [[Податотека:Dubrovnik_shelling.jpg|десно|мини|276x276пкс|Означена штета на градската карта, од гранатирањето на Југословенската народна армија.]] === Сараценската опсада во 866–867 година === Во 866 година, голем [[Арапи|арапски]] напад по должината [[Далмација|на Далмација]] ги погодил [[Будва]] и [[Котор]], а потоа го опсадил Дубровник во 867 година. Градот се обратил кај [[Список на византиски цареви|византискиот цар]] [[Василиј I Македонецот|Василиј I]], кој одговорил со испраќање на над сто бродови.<ref name="JohnVanAntwerpFinep257">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=YbS9QmwDC58C&q=Arab%20raid%20of%20Dubrovnik&pg=RA1-PA257|title=The early medieval Balkans: a critical survey from the sixth to the late twelfth century|last=Fine|first=John Van Antwerp|publisher=[[University of Michigan Press]]|year=1991|isbn=0-472-08149-7<!--9780472081493-->|page=257}}</ref> Конечно, опсадата на Дубровник од страна на Сарацените во 866–867 година, која траела една година и 3 месеци, била прекината поради интервенцијата на Василиј I, кој испратил флота под команда на [[Никит Орифа]] во помош на градот.<ref>{{Наведена книга|title=Islam in the Balkans|last=Norris|first=H.T.|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|year=1994|isbn=1-85065-167-1}}</ref> По оваа успешна интервенција, [[Византиска морнарица|византиската морнарица]] пловела по брегот собирајќи ветувања за лојалност кон империјата од далматинските градови. <ref name="JohnVanAntwerpFinep257" /> === Венецијанската опсада во 948 година === Со слабеењето на [[Византион|Византија]], Венеција почнала да ја гледа Рагуза како соперник кој требало да биде под нејзина контрола, но обидот за освојување на градот во 948 година не успеал. Граѓаните на градот го припишувале ова на [[Свети Власиј]], кого го посвоиле за светец-заштитник на градот.<ref name="short">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=qTLSZ3ucaZMC&q=Venetian%20siege%20in%20948&pg=PA107|title=A Short History of the Yugoslav Peoples|last=Singleton|first=Frederick Bernard|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1985|isbn=0-521-27485-0|page=68}}</ref> === Опсадата на Немања во 1185 година === По некои територијални спорови, избувнала војна помеѓу [[Стефан Немања]], големиот кнез на Рашка, и градот Дубровник, во тоа време под [[Нормани|норманско]] [[Сизеренство|сузеренство]]. Во 1185 година, Немања го нападнал градот и го опсадил,<ref name="JohnVanAntwerpFine">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=QDFVUDmAIqIC&q=Nemanja+attacked+the+city+of+Dubrovnik&pg=PA8|title=The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest|last=Fine|first=John Van Antwerp|publisher=[[University of Michigan Press]]|year=1994|isbn=0-472-08260-4|pages=8–9}}</ref> но контранападот на Рагуза ги принудил силите на Немања да се вратат. Според хрониките од Дубровник, кои се прифатени од повеќето историчари, опсадата на крајот пропаднала.<ref name="JohnVanAntwerpFine" /> Колкава помош добил Дубровник од Норманите додека ја одбивал опсадата, исто така, не било точно познато.<ref name="JohnVanAntwerpFine" /> === Венецијанската и Четвртата крстоносна војна во 1205 година === Во 1205 година, Венецијанската Република ја нападнала [[Далмација]] со силите на [[Четврта крстоносна војна|Четвртата крстоносна војна]] со што Рагуза била принудена да плаќа данок, на крајот станувајќи извор на залихи за Венеција, со што се спасила од ограбување како Задар во [[Опсада на Задар|опсадата на Задар]], која се користела како поморска база на Венеција во јужниот дел [[Јадранско Море|на Јадранското Море]].<ref name="ReferenceA">{{Наведена книга|url=http://www.flipkart.com/venice-maritime-republic-frederic-chapin/080181460x-76w3fuf6cb#previewbook|title=Venice, a Maritime Republic|last=Lane|first=Frederic Chapin|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]|year=1973|isbn=0-8018-1460-X|page=63}}</ref> Во 14 век, по ослободувањето од венецијанската супремација, била извршена обемна работа на ѕидините за да се обезбеди слободата на републиката.<ref name="dubrovnik-guide"/> === Опсада од Стјепан Вукчиќ Косача во 1451 година === Во 1451 година, многу моќен босански регионален господар Херцег Стјепан Вукчиќ Косача го нападнал Дубровник и го опсадил градот. Претходно бил прогласен за рагузански благородник и следствено рагузанската влада го прогласила за предавник. Награда од 15.000 [[Дукат|дукати]], палата во Дубровник вредна 2.000 дукати и годишен приход од 300 дукати била понудена на секој што ќе го убие, заедно со ветување за наследно рагузанско благородништво, што исто така помогнало да се одржи ова ветување на оној што го сторил делото. Стјепан бил толку исплашен од заканата што конечно ја прекинал опсадата. <ref name="Viator">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=v9swtfALoisC&q=Stjepan+Vuk%C4%8Di%C4%87+Kosa%C4%8Da&pg=PA388|title=Viator|last=Medieval and Renaissance Studies|publisher=University of California Press|year=1978|isbn=0-520-03608-5|pages=388–389}}</ref> === Руската опсада во 1806 година === До 1800 година, Републиката имала високо организирана мрежа од конзулати и конзуларни канцеларии во повеќе од осумдесет градови и пристаништа низ целиот свет. Во 1806 година, силите на [[Прво Француско Царство|Првото француско царство]], предводени од генералот Жак Лористон, влегле на територијата на Републиката, кршејќи ја нејзината строга неутралност и барале да им се дозволи одмор, храна и вода во градот пред да продолжат да ги преземат своите новостекнати поседи во [[Бока Которска|Которскиот Залив]]. Сепак, ова било измама бидејќи штом влегле во градот, тие продолжиле да го окупираат во име на Наполеон.{{Sfn|Vojnović|2009}} Речиси веднаш по почетокот на француската окупација, руските и црногорските трупи влегле на територијата на Рагуза и почнале да се борат против француската армија, напаѓајќи и ограбувајќи сè по патот и кулминирајќи со опсада на окупираниот град, за време на која врз него паднале 3.000 топовски ѓулиња.{{Sfn|Vojnović|2009}} Во 1808 година, маршалот Огист де Мармон ја укинал Дубровачка Република и ја споил нејзината територија со Француските [[Илирски провинции|илирски покраини]], станувајќи „Војвода од Рагуза“ (''Duc de Raguse'').<ref name="Cosic2000">{{Наведено списание|last=Ćosić|first=Stjepan|year=2000|title=Dubrovnik Under French Rule (1810–1814)|url=http://hrcak.srce.hr/file/12648|format=PDF|journal=[[Dubrovnik Annals]]|publisher=[[Croatian Academy of Sciences and Arts]]|issue=4|pages=103–142|access-date=30 September 2009}}</ref> === Англо-австриската опсада во 1814 година === Австрија [[Војна на Шестата коалиција|објавила војна на Франција]] во август 1813 година и до есента [[Кралска воена морнарица|Кралската морнарица]] уживала без конкуренција доминација над Јадранското Море. Работејќи заедно со австриските армии кои сега ги напаѓале илирските покраини и Северна Италија, бродовите на контраадмиралот Томас Фримантл биле во можност брзо да транспортираат британски и австриски трупи од една до друга точка, принудувајќи предавање на стратешките пристаништа едно по друго. Капетанот Вилијам Хосте со својот брод [[HMS Bacchante (1811)|HMS ''Bacchante'']] (38 топови) заедно со HMS ''Saracen'', бригада со 18 топови, пристигнал во Рагуза која веќе била под опсада од страна на рагузанските бунтовнички сили. Рагузанците, Британците и Австријците биле во можност да ја освојат царската тврдина и позициите на островот Локрум. Со влечење топови до ридот Срѓ, тие го бомбардирале градот сè додека францускиот генерал Жозеф де Монтришар не одлучи дека нема друг избор освен да се предаде, особено затоа што се соочил со уште едно востание во самиот град, бидејќи рагузанците сакале да ја обноват Републиката. Австрискиот генерал Тодор Милутиновиќ, поттикнувајќи ја личната амбиција на еден од привремените гувернери на Републиката, Бјаџо Бернардо Кабога, со ветувања за моќ и влијание (кои подоцна биле прекинати и кој починал во срам, жигосан како предавник од својот народ), успеал да го убеди дека портата кон исток треба да се држи затворена за рагузанските сили и да им се дозволи на австриските и британските сили да влезат во градот од запад, без никакви рагузански војници, откако францускиот гарнизон од 500 војници ќе се предаде, по што Австријците продолжиле да го окупираат градот.{{Sfn|Vojnović|2009}} === Опсадата на југословенската армија во 1991–1992 година === Опсадата на Дубровник ({{Langx|hr|Opsada Dubrovnika}}) е термин што ја означува битката и опсадата на градот Дубровник и околината во [[Хрватска]] како дел од [[Хрватска војна за независност|Хрватската војна за независност]]. Дубровник беше опсаден и нападнат од силите на [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]] (ЈНА), кон крајот на 1991 година, а главните борби завршиле на почетокот на 1992 година, а хрватскиот контранапад конечно ја кренла опсадата и ја ослободил областа кон средината на 1992 година. Во [[Меѓународен кривичен суд за поранешна Југославија|Меѓународниот кривичен трибунал за поранешна Југославија]] (МКТЈ), обвинителството тврдел дека „целта на српските сили било да ја одвојат оваа област од Хрватска и да ја припојат кон Црна Гора“.<ref name="Summary">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icty.org/x/cases/slobodan_milosevic/ind/en/mil-2ai020728e.htm|title=Investigative Summary|date=23 October 2002|publisher=[[International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia]]|accessdate=4 September 2009}}</ref> Во 1991 година, Американскиот институт на архитекти го осудил бомбардирањето на градските згради,<ref>{{Наведено списание|last=Zaknic|first=Ivan|date=November 1992|title=The Pain of Ruins: Croatian Architecture under Siege|journal=Journal of Architectural Education|publisher=Association of Collegiate Schools of Architecture|volume=46|issue=2|page=121|doi=10.1080/10464883.1992.10734547|jstor=1425208}}</ref> а институтот за заштита на културни споменици, во соработка со [[УНЕСКО]], открил дека од 824 згради во Стариот град, 563 (или 68,33%) биле погодени од проектили за време на опсадата. Од овие 563, девет згради биле целосно уништени од еден од неколкуте големи пожари што се случиле за време на опсадата. Во 1993 година, Институтот за рехабилитација на Дубровник и УНЕСКО ги процениле вкупните трошоци за реставрација на јавни, приватни и верски згради, улици, плоштади, фонтани, бедеми, порти и мостови на 9.657.578 [[Американски долар|долари]]. До крајот на 1999 година, за реставрација биле потрошени над 7.000.000 долари.<ref name="ICTY Press release">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icty.org/sid/7948|title=Full Contents of the Dubrovnik Indictment made Public|date=2 October 2001|publisher=[[International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia]]|accessdate=4 September 2009}}</ref> Доказ за отпорноста на античките ѕидини е тоа што повеќе згради во стариот град не биле уништени за време на бомбардирањето. Всушност, античките ѕидини биле поефикасни во отпорот на современото оружје отколку современите структури во периферијата на градот. <ref>{{Наведено списание|last=Pearson, Joseph (2010)|date=2010|title=Dubrovnik's Artistic Patrimony, and its Role in War Reporting (1991)|url=http://ehq.sagepub.com/cgi/content/abstract/40/2/197|journal=European History Quarterly|volume=40|issue=2|pages=197–216|doi=10.1177/0265691410358937|access-date=30 September 2010}}</ref> == Поврзано == * [[Тврдина Ловриенац]] * [[Список на тврдини и замоци во Хрватска|Список на замоци во Хрватска]] ==Наводи== {{Reflist|colwidth=30em}} == Литература == * {{Наведена книга|title=Razvoj grada kroz stoljeća II, Srednji vijek|last=Milić|first=Bruno|publisher=[[Školska knjiga]]|year=1995|isbn=953-0-31641-0|location=Zagreb|language=hr}} * {{Наведена енциклопедија|access-date=7 November 2009}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=SXVSki2c_nwC|title=Croatia|last=Oliver|first=Jeanne|publisher=[[Lonely Planet]]|year=2007|isbn=978-1-74104-916-9|edition=4th}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.geographica.hr/site/public/download/project_city_walls_of_dubrovnik.pdf|title=City walls of Dubrovnik|publisher=Geographica d.o.o.|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124080033/http://www.geographica.hr/site/public/download/project_city_walls_of_dubrovnik.pdf|archive-date=24 January 2021|accessdate=4 November 2009}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.diu.hr/en/sights/city_walls/|title=The city walls|work=Diu.hr|publisher=Dubrovnik International University|archive-url=https://web.archive.org/web/20100223192447/http://www.diu.hr/en/sights/city_walls/|archive-date=23 February 2010|accessdate=4 November 2009}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077|title=City Walls|work=Sitiunescoadriatico.org|publisher=[[Province of Ferrara]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924115303/http://www.sitiunescoadriatico.org/index.php?pg=2077|archive-date=24 September 2015|accessdate=4 November 2009}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|title=Dubrovnik City walls|work=Dubrovnik-guide.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20100210172549/http://www.dubrovnik-guide.net/walls.htm|archive-date=10 February 2010|accessdate=5 November 2009}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KIhFr8klMowC|title=Croatia|last=Stewart|first=James|publisher=Cadogan Guides|year=2006|isbn=1-86011-319-2}}  * {{Наведена книга|title=Dubrovnik, A History|last=Harris|first=Robin|publisher=Saqi Books|year=2003|isbn=0-86356-332-5}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE|title=The City Harbour|work=Tzdubrovnik.hr|publisher=Dubrovnik Tourist Board|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223021213/http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1540&id_main=1606#.UKeip2dD1pE|archive-date=23 February 2014|accessdate=17 November 2012}} * ''Zlatno doba Dubrovnika XV. i XVI. stoljeće'', Muzejski prostor i Dubrovački muzej, Zagreb-Dubrovnik 1987. * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=YbS9QmwDC58C|title=The early medieval Balkans: a critical survey from the sixth to the late twelfth century|last=Fine|first=John Van Antwerp|publisher=[[University of Michigan Press]]|year=1991|isbn=0-472-08149-7<!--9780472081493-->}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=QDFVUDmAIqIC|title=The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest|last=Fine|first=John Van Antwerp|publisher=[[University of Michigan Press]]|year=1994|isbn=0-472-08260-4}} * {{Наведена книга|url=http://www.flipkart.com/venice-maritime-republic-frederic-chapin/080181460x-76w3fuf6cb#previewbook|title=Venice, a Maritime Republic|last=Lane|first=Frederic Chapin|publisher=[[Johns Hopkins University Press]]|year=1973|isbn=0-8018-1460-X}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=JdA0XwAACAAJ|title=Pad Dubrovnika (1797.-1806.)|last=Vojnović|first=Lujo|publisher=Fortuna|year=2009|isbn=978-953-95981-9-6}} == Надворешни врски == * [https://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=95 Стариот град на Дубровник&nbsp;– Центар за светско наследство на УНЕСКО] * [https://www.youtube.com/watch?v=sQegEro5Bfo Видео, Дигитална реконструкција на Дубровник од GRAIL на Универзитетот во Вашингтон] * {{In lang|hr}} [https://web.archive.org/web/20100531171805/http://www.citywallsdubrovnik.hr/hr-gradske.htm Друштво дубровачки стари&nbsp;– Градске зидин] * [https://walkindubrovnik.com/walls-of-dubrovnik/ Водич за ѕидините на Дубровник] {{DEFAULTSORT:Walls Of Dubrovnik}} [[Категорија:Статии со текст на хрватски]] rm4tjmlpybqiib4fkkjy8d53g54xn4t 0 1391135 5538881 5536705 2026-04-14T12:52:53Z BosaFi 115936 5538881 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Мост|name=Хендриксов мост|native_name=Нов железнички мост или зелен мост|image=Railway bridge Zagreb 20160702 5126.jpg|caption=|image_caption=Хендриксовиот мост со натписот|location=[[Загреб]]}} '''Хендриксов мост''', познат и како '''Зелен мост''' или '''Нов железнички мост —''' двоен железнички мост над реката Сава во Загреб, кој е постариот од двата железнички моста над реката Сава. Изграден е помеѓу 1936 и 1939 година за да ги поврзе [[Риека]] и [[Будимпешта]] со железница. Мостот е дизајниран од Борис Валуев и Теофим Черевков.{{Sfn|Nadilo|2014.}} Во 2011 година, мостот превентивно бил вклучен во листата на заштитени културни добра на Загреб.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://tehnika.lzmk.hr/novi-zeljeznicki-most/|title=Novi željeznički most|date=2023-11-14|work=Hrvatska tehnička enciklopedija|publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža|language=hr|accessdate=2025-07-12}}</ref> == Име == [[Податотека:Railway_bridge_Zagreb_20160702_5128.jpg|мини|Графит „HENDRIX" на мостот, 2016 година.]] Пред изградбата на вториот мост во 1968 година, мостот во 1939 година се викал едноставно ''Железнички мост'' или, поради неговата препознатлива боја, ''Зелен железнички мост''. Пред неколку децении, на мостот се појавиле [[графити]] со натпис „HENDRIX“, очигледно во спомен на гитаристот и рок-музичар [[Џими Хендрикс|Џими Хендрикс,]] кој почина во 1970 година. Големиот, многу видлив натпис повторно бил графитиран по секое отстранување. Наскоро стана популарно познат како ''Мостот Хендрикс'', дури и меѓу луѓето кои никогаш не слушнале за музичарот. Хрватските железници ја поддржале иницијативата за официјално преименување на мостот во Хендриксов мост, поднесувајќи предлог за преименување до Државниот завод за управување со државен имот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.index.hr/magazin/clanak/zeleni-most-i-sluzbeno-ce-postati-hendrixov-most/855534.aspx|title="Zeleni most" i službeno će postati "Hendrixov most"|last=G.Ba|date=2015-11-12|work=index.hr|language=hr|accessdate=2025-07-12}}</ref> За да се одбележи 50-годишнината од првиот албум на Хендрикс во 2017 година, декоративно осветлување составено од 822 ламби (18 kW) во соработка со Градскиот завод за заштита на културни и природни споменици. Мостот е осветлен во неутрално бела боја, а кога поминува воз, мостот е осветлен во разнобојна светлина. Цената на реновирањето била 5,5 милиони [[Хрватска куна|куни]], вклучувајќи ДДВ.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://zagreb.hr/en/nova-dekorativna-rasvjeta-zelenog-zeljeznickog-mos/110194|title=Nova dekorativna rasvjeta Zelenog željezničkog mosta|date=1. lipnja 2017.|work=www.zagreb.hr|language=hr|accessdate=2025-07-12}}</ref> == Опис == Двоколосечниот мост е долг 306,04 метри помеѓу потпорните столбови. Има четири отвори со распони од 57,50 + 135,54 + 58,00 + 55,00 м. Централниот отвор е пресечен со зацврстен, свиткан лак од шипка со цврсти ѕидови. Неговиот распон е 135,54 метри и бил најголемиот од овој структурен систем за железнички мостови во времето на неговото отворање. Главните греди имаат растојание од 9,60 метри. Мостот е проектиран како континуирана греда над пет потпори со врска во едниот краен отвор. Надолжните греди се високи 3,50 метри над централниот отвор, а над страничните отвори 3 метри. Главните греди, изработени од [[челик]] KID 52, биле прицврстени со нитни. Ветробранските и попречните зацврстувачи, како и шипките за потпирање и коловозот, биле направени од St 37 и потоа [[Заварување|заварени]]. Ова го направило мостот еден од првите големи заварени мостови. Челикот бил произведен од крањската индустриска компанија Јесенице-Фужине (KID). == Историја == === Позадина === Во 1860-тите, во [[Австроунгарија]] била изградена железничка врска на неколку делови за да се приспособи брзорастечката трговија помеѓу јадранското пристаниште Риека и унгарската престолнина [[Будимпешта]]. Рутите биле дизајнирани и распоредени така што железницата ги имала сите елементи на една главна линија, со двојна пруга во последната фаза и максимална дозволена брзина од 100 км/ч. Во претежно рамниот дел од [[Панонска Низина|Панонската низина]], помеѓу Будимпешта преку [[Загреб]] до [[Карловац]], мостовските конструкции морале да се градат преку две големи реки - [[Драва]] и [[Сава]] - така што во тоа време (кога за изградба на железнички мостови можеле да се користат само ковано железо) биле поставени големи барања за градежните инженери и техничари. И двата моста биле проектирани само за една колосек и биле изградени како решеткасти конструкции. Од економски и финансиски причини, изградбата на втора колосек не се одвивала пред [[Прва светска војна|Првата светска војна]], бидејќи транспортот на стоки и патници со железница не можел да го достигне посакуваниот обем. Политичките промени по завршувањето на војната, со воспоставувањето [[Кралство Југославија|на Кралството на Србите, Хрватите и Словенците]] (подоцна Југославија) и италијанската анексија на пристанишниот град Риека, довеле до значителни промени во протокот на стоки кон и од Унгарија. Од една страна, Италија вовела посебни концесии за [[Трст|пристаништето во Трст]], додека од друга страна, [[Германија]] се обидела да го зголеми транспортот на стоки до Унгарија преку пристаништата [[Хамбург]] и [[Бремен]]. Само економскиот бум во светот во 1930-тите години одел во прилог на одлуката за започнување на постепено проширување на железничката врска помеѓу Будимпешта и Риека. Според планот, не само што требало да се постави втора пруга, туку требало да се обноват два големи моста преку реките Драва и Сава и да се изгради нова железничка линија во планинската област помеѓу Огулин и Риека, со што можно пониска и мали наклони, а тоа можело да се постигне само со изградба на долги тунели. === Подготовка и планирање === Министерството за транспорт на Југославија, во консултација со Дирекцијата за железници во Загреб, одлучило во првата фаза од изградбата да го замени постојниот мост преку Сава кај Загреб со нов, двоколесен мост, да постави втора колосек на делницата помеѓу Загреб и Карловац и да ја електрифицира железницата. Подготовките за изградба на нов мост преку реката Сава започнала во 1932/33 година со објавување на меѓународен тендер. Ограничен број градежни компании со докажано искуство во изградба на мостови биле поканети да ги достават своите проекти и понуди за мостовите до одреден рок. Управата за водовод барала изградбата на мостот преку реката Сава да биде завршена во должина од приближно 135 метри без средни потпори. Жирито го препорачало проектот на понудувачот „Творница вагона, стројева и мостова“ од Славонски Брод, кој ја освоила втората награда (првата награда не беше доделена), за доделување на договорот. Сепак, победничкиот предлог бил едногласно отфрлен и од Министерството за транспорт и од Генералниот директорат на југословенските железници во Белград, како и од Дирекцијата за железници во Загреб. Наместо тоа, Министерството за транспорт и Генералниот директорат во Белград ѝ наложиле на Дирекцијата за железници во Загреб да подготви свој нацрт и да им го достави за одлука. Директорот на Дирекцијата за железници во Загреб, Шнелер, го замолил Адолф Вантур, да ја преземе задачата и да го достави својот предлог. Со оваа задача, Вантур го посетил Ото Ајзелин од Техничкиот универзитет во Гдањск, кој ја истражувал носивоста на целиот дел од мостовата конструкција; Фишер од Гутехофнунгсхите во Оберхаузен, со кого изгради два нови железнички моста со широк распон со еластични лакови од 45 и 55 метри во Милхаузен/[[Рур]] и Мирко Роша од ETH Цирих и EMPA во Цирих. Тој бил во постојана размена на идеи со Рајко Кушевиќ од Техничкиот факултет, Оддел за градежништво во Загреб. Резултатот бил извонредниот и нов предлог на Адолф Вантур за изградба на мостови: континуирана конструкција на носач на 4 распони со еластични лакови, најголемиот распон од 135 метри, каде што еластичниот лак го пренесувал товарот насочен кон вертикалните челични потпори (висечки шипки) на страничните столбови на мостот. На почетокот на 1936 година, предлогот бил потпишан од Вантур како автор и заменик-директор Терчек, а одобрен од генералниот директор Шнелер во Загреб, како и од комисиите на Главната дирекција на југословенските железници и Министерството за транспорт во Белград. === Перформанси === [[Податотека:Most_preko_Save_v_Zagrebu_-_Železniški_most.jpg|мини|289x289пкс|Хендриксов мост во 1960-тите]] Изградбата на целиот проект за мостот е под раководство на „Фабриката за вагони, машини и мостови“ и фабриката за челични конструкции „Сплошна ставбена дружба“ во Марибор. Челичарницата во [[Јесенице]] добила нарачка за производство и снабдување со висококвалитетен КИД челик (еквивалентен на Ст. 52 во Германија). Изградбата започнала веднаш, според меѓусебно договорен план за координација и распоред. Адолф Вантур од Дирекцијата за железници во Загреб бил одговорен за целокупниот координација и надзор на градежните работи, додека целокупниот преглед на процесот на изградба било во одговорност на Е. Крик, раководител на одделот за изградба на мостови во Министерството за транспорт во Белград. Дизајнерските пресметки, градежните планови и челичните компоненти на мостот биле подготвени и изградени во фабрики во Славонски Брод и Марибор под водство на Валујев и Милосављевиќ. Сите поединечни челични делови од главната конструкција на мостот биле заковани со челик St 44. Висечките прачки, ветроотпорните прицврстувачи и попречните засилувања биле заварени. Консултанти за изградбата на мостот биле Рајко Кушевиќ од Универзитетот во Загреб и Мирко Рош од ETH и EMPA во Цирих. Заштитен премаз на целата челична конструкција на мостот на површина од приближно 10000 метри квадратни го извршил компанијата Вебер и Миљевиќ од Загреб во согласност со строгите швајцарски прописи. По предлог и темелно тестирање од страна на EMPA, [[гранит]] бил избран за потпорите и потпорните елементи на мостот. Откако сите работи на мостот бил езавршени, во есента 1939 година беа извршени пробни оптоварувања на конструкцијата на мостот со 6 пара тешки парни локомотиви. Сите резултати од мерењата беа задоволителни, во рамките на дозволените опсези. === Пуштање во оптек === Мостот свечено бил отворен за сообраќај на 3 декември 1939 година, со учество на бан Иван Шубашиќ, Е. Крик како претставник на министер за транспорт, Б. Тошиќ како претставник на генералниот директор на Југословенските државни железници, заменик-директори Терчек и Вантур, службеникот за изградба на мостот од Дирекцијата за железници во Загреб, како и други учесници од јавниот живот. == Реновирања == Мостот првпат бил реновиран од 1956 до 1958 година по штетата претрпена за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна,]] според проект на Бирото за проекти за југословенски железници во Загреб. Потоа, мостот бил поправен во 1961 година поради пукнатини и неправилно заварени споеви, при што мостот бил дополнително зајакнат.{{Sfn|Nadilo|2014.}} Последната значајна реконструкција започнала во март 2013 година и завршила во 2015 година, во вредност од 38,5 милиони куни. Реновирањето беше извршено според проектот на „Метал-Проект“ д.о.о., на чело на Борис Врањеш. Носивоста на мостот била зголемена на 22,5 тони, а максималната брзина на 80 км/ч.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.zagreb.in/vratio-se-popularni-hendrixov-most/|title=Vratio se popularni 'Hendrixov most'|last=Lalić|first=Tomislav|date=2015-11-04|work=Zagreb.in|language=hr|accessdate=2025-07-12}}</ref>{{Sfn|Nadilo|2014.}} == Наводи == {{Наводи}} === Литература === * Адолф Вантур: Студија и проектирање на новиот железнички мост преку реката Сава кај Загреб. Архива на Дирекцијата за железници Zagreb, 1935/36 * Адолф Вантур: Челичен материјал за новиот железнички мост преку реката Сава во Загреб. Технички журнал за декември 1939 година * Преписка помеѓу Ф. Шлајхер и Адолф Вантур во врска со објавувањето на проектот и фазите на изведба на новиот железнички мост преку реката Сава во Загреб во специјализираното списание Технички журнал; март; март 1940 година * Мирко Рош: ''Два значајни нови моста во Југославија. Од: Швајцарски градежен журнал'', Bd. 115 (1940), бр. 22 vom 1 јуни 1940 година, S. 247–251 ( {{DOI|10.5169/seals-51183}} ) и бр. 23 од 8 јуни 1940 година, S. 264–266 ( {{DOI|10.5169/seals-51188}}) [[Категорија:Железнички мостови]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] rxowyeziqygdpkuqdpccgoiprgscs9b 0 1391146 5538874 5536757 2026-04-14T12:28:37Z BosaFi 115936 5538874 wikitext text/x-wiki А'''рхитектурата на Естонија''' е архитектонското наследство на нацијата, кое претставува длабок доказ за нејзината историја, од средновековните ханзеатски структури па се до нејзиниот статус како глобален лидер во дигиталните иновации. Нејзиниот главен град, Талин, е светско наследство на УНЕСКО, кое сега се гордее и со просперитетна сцена на современ дизајн.<ref>{{Наведено списание|last=Kurg|first=Andres|date=February 2009|title=Architects of the Tallinn School and the critique of Soviet modernism in Estonia|url=https://doi.org/10.1080/13602360802705171|journal=The Journal of Architecture|volume=14|issue=1|pages=85–108|doi=10.1080/13602360802705171|issn=1360-2365|url-access=subscription}}</ref> == Историја == === Античка Естонија === [[Податотека:VarbolaRuins.jpg|мини|Урнатини од портите на тврдината Варбола, најголемата тврдина во претхристијанска Естонија]] Карактеристично за раната естонска архитектура се многуте тврдини и ридски тврдини што се наоѓаат низ целата земја, на пример, тврдините Варбола и Валјала. Некои други тврдини, кои зафаќаат површини до 1,000 m² (илјада квадратни метри), и кои биле лоцирани на важни раскрсници, кои на крајот се развиле во трговски центри, како на пример [[Талин]], [[Тарту]] и Отепа.<ref name="Miljan 2004 104">{{Наведена книга|title=Historical Dictionary of Estonia|last=Miljan|first=Toivo|publisher=Scarecrow Press|year=2004|isbn=0-8108-4904-6|page=104}}</ref> === Готска архитектура === [[Податотека:View_from_Toompea.JPG|алт=Tallinn old town, the city wall.|десно|мини|Архитектонскиот ансамбл што го сочинува средновековниот стар град Талин е на списокот на светско наследство на УНЕСКО.]] Кога католичкото христијанство било донесено во Естонија за време на Северните крстоносни војни во 13 век, тоа донело и многу промени во општеството, вклучувајќи и промени во архитектурата. Влијанијата главно доаѓале од германскоговорните области и од [[Скандинавија]]. Новата религија поттикнала изградба на цркви низ денешна Естонија, почнувајќи од 13 век. Првите цркви веројатно биле дрвени, а од нив ниту една не е зачувана.<ref name="Viirand 2004 9">{{Наведена книга|title=Estonia. Cultural Tourism|last=Viirand|first=Tiiu|date=2004|publisher=Kunst Publishers|isbn=9949-407-18-4|page=9}}</ref> Најраните цркви што денес се зачувани биле цврсто изградени и имаат изглед сличен на тврдини, на пример црквата Валјала на островот Саарема. Мајсторството на ѕидарите и скулпторите имало значајна улога во раната црковна архитектура која што најчесто потекнувала од [[Готланд]].<ref name="Viirand 2004 9" /> Подоцна, како што христијанството станувало посилно вкоренето, биле изградени поголеми и пораскошни цркви, особено во северна Естонија во текот на 15 век. Средновековните цркви во стариот дел на Талин, како [[Црква Пресвета Богородица (Талин)|Катедралата]], [[Олафска црква|црквата Свети Олаф]] (највисоката зграда во Европа во 16 век) или црквата на Светиот Дух, служат како доказ за високо развиен готски стил на архитектура.<ref>{{Наведена книга|title=Historical Dictionary of Estonia|last=Miljan|first=Toivo|publisher=Scarecrow Press|year=2004|isbn=0-8108-4904-6|pages=104–105}}</ref> Надвор од Талин, многу цркви биле оштетени за време на честите војни, особено Ливонската војна и [[Голема северна војна|Големата Северна војна]], а негрижата за време на [[Естонска Советска Социјалистичка Република|советската окупација]] предизвикала дополнително уништување на црквите во Естонија. Сепак, во подоцнежните години се извршени интензивни реставраторски работи, особено на Саарема и во северна Естонија сè уште можат да се најдат интересни примери на релативно добро зачувани средновековни цркви.<ref name="Viirand 2004 9" /> Крстоносците, исто така, оставиле свој белег со изградбата на голем број замоци како средство за стекнување воена и административна контрола врз земјата. Биле изградени големи комплекси на замоци, наречени замоци на редот по [[Тевтонски ред|тевтонските]] и другите крстоносни редови, и помали, локални утврдувања кои не биле наменети за големи воени дејствија (познати локално како „вазални замоци“). Добри примери за поголеми замоци кои се уште постојат се [[Замок Херман|замокот Херман]] во [[Нарва]], замокот Тоомпеа во Талин и [[Замок Аренсбург|замокот Куресаре]] на Саарема. Од помалите замоци, замокот Пуртсе, кулата Киу и кулата Вао се уште постојат денес. Многу од замоците изградени во средниот век биле уништени во подоцнежните војни.<ref name="Miljan 2004 104">{{Наведена книга|title=Historical Dictionary of Estonia|last=Miljan|first=Toivo|publisher=Scarecrow Press|year=2004|isbn=0-8108-4904-6|page=104}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMiljan2004">Miljan, Toivo (2004). ''Historical Dictionary of Estonia''. Scarecrow Press. p.&nbsp;104. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-8108-4904-6|<bdi>0-8108-4904-6</bdi>]].</cite></ref> Експанзијата и развојот на естонските градови како Талин и Нарва во [[Ханза|ханзеатски градови]] во текот на средниот век, исто така, го поттикнале и развојот на граѓанската архитектура. Бургерските куќи со заоблени фасади, големи предни холови, со камини и помали дневни соби станале популарни, стилот станал познат како „талинска готика“ и го прифатиле градителите на [[Финска]], [[Шведска]] и [[Велики Новгород|Новгород]]. Други постоечки средновековни граѓански згради кои што сеуште постојат ја докажуваат важноста на Талин како значаен трговски град; Градското собрание на Талин денес е важен историски белег, како и Реаптеек (аптека на градското собрание) и зградите на поранешните еснафи во Талин, т.е. Големиот еснаф (1410), Еснафот на Свети Олаф (1422) и подоцнежното Братство на црните глави (околу 1597).<ref name="Miljan 2004 105">{{Наведена книга|title=Historical Dictionary of Estonia|last=Miljan|first=Toivo|publisher=Scarecrow Press|year=2004|isbn=0-8108-4904-6|page=105}}</ref> Извонредно зачуваниот градски ѕид на Талин е исто така од овој период. Сѐ на сѐ, стариот град на Талин е еден од најдобрите зачувани средновековни архитектонски ансамбли во светот, и е наведен како едно од [[Светско наследство на УНЕСКО|местата на светското наследство]] на [[УНЕСКО]] од 1997 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://whc.unesco.org/en/list/822|title=Historic Centre (Old Town) of Tallinn|publisher=UNESCO|accessdate=2013-02-10}}</ref> [[Податотека:TLNSBuildings.png|Tallest structures of [[Tallinn Old Town]] nowadays: The three tallest are medieval churches of [[St. Olaf's Church, Tallinn|St. Olaf's Church]], [[St. Nicholas Church, Tallinn|St. Nicholas Church]], and [[St. Mary's Cathedral, Tallinn]]]] <small>Трите највисоки градби во Стариот град Талин до ден-денес се средновековните цркви [[Олафска црква|„Свети Олаф“]], [[Црква Свети Никола (Талин)|„Свети Никола“]] и [[Црква Пресвета Богородица (Талин)|„Катедралата „Света Марија“ во Талин]].</small> === Барок и рококо === [[Барок|Барокната]] и [[Рококо|рококовата]] архитектурата во Естонија е претставена главно преку згради изградени од [[Руска Империја|руската царска администрација]] и локалната аристократија.<ref name="Miljan 2004 105">{{Наведена книга|title=Historical Dictionary of Estonia|last=Miljan|first=Toivo|publisher=Scarecrow Press|year=2004|isbn=0-8108-4904-6|page=105}}</ref> Најубавиот пример што се уште постои е палатата Кадриорг, во [[Петробарок|барокен стил на Петр]]. Пред [[Втора светска војна|Втората светска војна]], замокот Полцамаа бил невообичаен убав пример за рококовата архитектура во Естонија, замокот бил уништен за време на војната и останале само урнатини.<ref>{{Наведена книга|title=Estonia. Cultural Tourism|last=Viirand|first=Tiiu|publisher=Kunst Publishers|year=2004|isbn=9949-407-18-4|pages=82–84}}</ref> Уште од Северните крстоносни војни и воспоставувањето на германскотоговорно балтичко благородништво како земјопоседничка класа, руралниот дел на Естонија се карактеризирал со манорален систем наметнат од горните класи. Од барокот па наваму, голем број на манорни куќи преживеале и придонесувале кон архитектонското наследство на Естонија. Руралниот дел на Естонија задржува околу 2000 историски манорни куќи, каде многу од нив се во барокни и рококови стилови, на пример манорните куќи Сауе, Палмсе или Веана, кои исто така претставуваат и низа стилови од [[Необарок|необарокни]] и неокласицистички до [[Тјудорска архитектура|тјудорски]]. === Класицизам === Центар на зачуваната неокласицистичка архитектура е [[Тарту]], Градското собрание и околните згради од 18 век. Главната зграда на Универзитетот во Тарту (1803–09) е пример за [[Класицизам|висок класицизам]]. Архитектурата на дворците продолжувала да доминира во руралните средини, со дворци како што се Саку, Куремаа и Суре-Копу кои го отелотворуваат стилот. Некои значајни резиденции се изградени и во Талин, на пример [[Куќа во Стенбок|Стенбок Хаус]] и зградата на улицата Кохту 8 (архитект Карл Лудвиг Енгел, денес дом на естонскиот канцелар за правда ), каде и двете се наоѓале на ридот Тоомпеа. === Архитектура кон крајот на 19 век === Како и во остатокот од Европа, крајот на 19 век било време на архитектонско експериментирање во Естонија. Различни видови на историцизми и еклектицизми станале вообичаени. [[Неоготика|Неоготскиот]] стил станал популарен, како што може да се види во имотите на Алатскиви или Сангасте.<ref name="Miljan 2004 105">{{Наведена книга|title=Historical Dictionary of Estonia|last=Miljan|first=Toivo|publisher=Scarecrow Press|year=2004|isbn=0-8108-4904-6|page=105}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMiljan2004">Miljan, Toivo (2004). ''Historical Dictionary of Estonia''. Scarecrow Press. p.&nbsp;105. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-8108-4904-6|<bdi>0-8108-4904-6</bdi>]].</cite></ref> На крај, влијанијата од југендстил стигнале и до Естонија. Главните извори за инспирација била делумно живата сцена во [[Рига]] и финскиот национален романтизам. Се претпоставува дека најпознатиот архитект кој работел во југендстил во Естонија бил Жак Розенбаум.<ref>{{Наведена книга|title=Tallinna Juugedarhitektuur: Jacques Rosenbaum (1878-1944)|last=Hallas-Murula|first=Karin|publisher=Eesti Arhitektuurimuuseum|year=2010|isbn=978-9985-9828-7-7}}</ref> [[Катедрала Свети Александар Невски (Талин)|Катедралата „Александар Невски“]] во Талин е пример за руски преродбенски стил од 19 век, кога Естонија била губернија на [[Руска Империја|Руската империја]]. === 20 век === Центарот на градот [[Силамае|Силаме]], претставува значаен пример за сталинистичката архитектура во Естонија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.estonica.org/en/Culture/Architecture/What_we_consider_our_own/|title=What we consider our own|publisher=Estonica.org|accessdate=10 February 2013}}</ref> === Галерија === <gallery class="center" widths="180px" heights="130px"> Податотека:Muhu_kirik.jpg|алт=Muhu St. Catherine's Church (13th century)| Црквата „Света Катерина“ во Муху (13 век) Податотека:Koluvere_linnus_vallikraaviga.jpg|алт=Koluvere Castle (begun 13th century)| Замокот Колувере (започнало во 13 век) Податотека:Tallinna_Raeapteek,_14.-20.saj.jpg|алт=Raeapteek (early 15th century)| ''Реаптик'' (почеток на 15 век) Податотека:Tallinn_Schwarzhaupterhaus.jpg|алт=House of the Blackheads, Tallinn (façade by Arent Passer) (1597)| Куќата на црните точки, Талин (фасада од Арент Пасер ) (1597) Податотека:Kadrioru_loss-.jpg|алт=Kadriorg Palace (architects Nicola Michetti, Gaetano Chiaveri and Mikhail Zemtsov) (begun 1718)| Палата Кадриорг (архитекти Никола Мичети, Гаетано Кјавери и [[Михаил Земцов]] ) (започнало во 1718) Податотека:Võru_Suurkannataja_Ekaterina_kirik_2013.JPG|алт=Võru St. Catherine's Orthodox Church is an early example of classicism (1804)| Православната црква [[Виру|„Виру]] Света Катерина“ која е ран пример на класицизмот (1804) Податотека:University_of_Tartu_Estonia_optimized.jpg|алт=University of Tartu main building (architect Johann Wilhelm Krause, 1803–1809)| Главна зграда на Универзитетот во Тарту (архитект Јохан Вилхелм Краузе, 1803–1809) Податотека:House_on_Pikk_18.jpg|алт=Art Nouveau building in Tallinn (architect Jacques Rosenbaum, completed 1910)| Зграда во стилот Арт Нуво во Талин (архитект Жак Розенбаум, завршена во 1910 година) </gallery> == Современа архитектура == <gallery class="center" widths="180" heights="130"> Податотека:Tselluloosi- ja paberivabriku tselluloositsehh 1.jpg|алт=Fahle building in Tallinn|Зградата Фале во Талин Податотека:Jõgeva bussijaam.JPG|алт=Jõgeva bus station|Автобуската станица Јогева </gallery> == Поврзано == * [[Естонски музеј на архитектура]] == Наводи == {{Наводи}}{{Ризница-врска}} * [http://www.estonica.org/en/Culture/Architecture/ Архитектура] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220518065233/http://www.estonica.org/en/Culture/Architecture/|date=2022-05-18}} запис на Estonica.org {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Естонска уметност]] [[Категорија:Естонска архитектура]] f764zpkmxqfbg8v6jy3a4zs5icikxpg 5538886 5538874 2026-04-14T13:57:29Z Jtasevski123 69538 5538886 wikitext text/x-wiki '''Архитектурата на Естонија''' е архитектонското наследство на нацијата, кое претставува длабок доказ за нејзината историја, од средновековните ханзеатски структури па се до нејзиниот статус како глобален лидер во дигиталните иновации. Нејзиниот главен град, Талин, е светско наследство на УНЕСКО, кое сега се гордее и со просперитетна сцена на современ дизајн.<ref>{{Наведено списание|last=Kurg|first=Andres|date=February 2009|title=Architects of the Tallinn School and the critique of Soviet modernism in Estonia|url=https://doi.org/10.1080/13602360802705171|journal=The Journal of Architecture|volume=14|issue=1|pages=85–108|doi=10.1080/13602360802705171|issn=1360-2365|url-access=subscription}}</ref> == Историја == === Античка Естонија === [[Податотека:VarbolaRuins.jpg|мини|Урнатини од портите на тврдината Варбола, најголемата тврдина во претхристијанска Естонија]] Карактеристично за раната естонска архитектура се многуте тврдини и ридски тврдини што се наоѓаат низ целата земја, на пример, тврдините Варбола и Валјала. Некои други тврдини, кои зафаќаат површини до 1,000 m² (илјада квадратни метри), и кои биле лоцирани на важни раскрсници, кои на крајот се развиле во трговски центри, како на пример [[Талин]], [[Тарту]] и Отепа.<ref name="Miljan 2004 104">{{Наведена книга|title=Historical Dictionary of Estonia|last=Miljan|first=Toivo|publisher=Scarecrow Press|year=2004|isbn=0-8108-4904-6|page=104}}</ref> === Готска архитектура === [[Податотека:View_from_Toompea.JPG|алт=Tallinn old town, the city wall.|десно|мини|Архитектонскиот ансамбл што го сочинува средновековниот стар град Талин е на списокот на светско наследство на УНЕСКО.]] Кога католичкото христијанство било донесено во Естонија за време на Северните крстоносни војни во 13 век, тоа донело и многу промени во општеството, вклучувајќи и промени во архитектурата. Влијанијата главно доаѓале од германскоговорните области и од [[Скандинавија]]. Новата религија поттикнала изградба на цркви низ денешна Естонија, почнувајќи од 13 век. Првите цркви веројатно биле дрвени, а од нив ниту една не е зачувана.<ref name="Viirand 2004 9">{{Наведена книга|title=Estonia. Cultural Tourism|last=Viirand|first=Tiiu|date=2004|publisher=Kunst Publishers|isbn=9949-407-18-4|page=9}}</ref> Најраните цркви што денес се зачувани биле цврсто изградени и имаат изглед сличен на тврдини, на пример црквата Валјала на островот Саарема. Мајсторството на ѕидарите и скулпторите имало значајна улога во раната црковна архитектура која што најчесто потекнувала од [[Готланд]].<ref name="Viirand 2004 9" /> Подоцна, како што христијанството станувало посилно вкоренето, биле изградени поголеми и пораскошни цркви, особено во северна Естонија во текот на 15 век. Средновековните цркви во стариот дел на Талин, како [[Црква Пресвета Богородица (Талин)|Катедралата]], [[Олафска црква|црквата Свети Олаф]] (највисоката зграда во Европа во 16 век) или црквата на Светиот Дух, служат како доказ за високо развиен готски стил на архитектура.<ref>{{Наведена книга|title=Historical Dictionary of Estonia|last=Miljan|first=Toivo|publisher=Scarecrow Press|year=2004|isbn=0-8108-4904-6|pages=104–105}}</ref> Надвор од Талин, многу цркви биле оштетени за време на честите војни, особено Ливонската војна и [[Голема северна војна|Големата Северна војна]], а негрижата за време на [[Естонска Советска Социјалистичка Република|советската окупација]] предизвикала дополнително уништување на црквите во Естонија. Сепак, во подоцнежните години се извршени интензивни реставраторски работи, особено на Саарема и во северна Естонија сè уште можат да се најдат интересни примери на релативно добро зачувани средновековни цркви.<ref name="Viirand 2004 9" /> Крстоносците, исто така, оставиле свој белег со изградбата на голем број замоци како средство за стекнување воена и административна контрола врз земјата. Биле изградени големи комплекси на замоци, наречени замоци на редот по [[Тевтонски ред|тевтонските]] и другите крстоносни редови, и помали, локални утврдувања кои не биле наменети за големи воени дејствија (познати локално како „вазални замоци“). Добри примери за поголеми замоци кои се уште постојат се [[Замок Херман|замокот Херман]] во [[Нарва]], замокот Тоомпеа во Талин и [[Замок Аренсбург|замокот Куресаре]] на Саарема. Од помалите замоци, замокот Пуртсе, кулата Киу и кулата Вао се уште постојат денес. Многу од замоците изградени во средниот век биле уништени во подоцнежните војни.<ref name="Miljan 2004 104"/> Експанзијата и развојот на естонските градови како Талин и Нарва во [[Ханза|ханзеатски градови]] во текот на средниот век, исто така, го поттикнале и развојот на граѓанската архитектура. Бургерските куќи со заоблени фасади, големи предни холови, со камини и помали дневни соби станале популарни, стилот станал познат како „талинска готика“ и го прифатиле градителите на [[Финска]], [[Шведска]] и [[Велики Новгород|Новгород]]. Други постоечки средновековни граѓански згради кои што сеуште постојат ја докажуваат важноста на Талин како значаен трговски град; Градското собрание на Талин денес е важен историски белег, како и Реаптеек (аптека на градското собрание) и зградите на поранешните еснафи во Талин, т.е. Големиот еснаф (1410), Еснафот на Свети Олаф (1422) и подоцнежното Братство на црните глави (околу 1597).<ref name="Miljan 2004 105">{{Наведена книга|title=Historical Dictionary of Estonia|last=Miljan|first=Toivo|publisher=Scarecrow Press|year=2004|isbn=0-8108-4904-6|page=105}}</ref> Извонредно зачуваниот градски ѕид на Талин е исто така од овој период. Сѐ на сѐ, стариот град на Талин е еден од најдобрите зачувани средновековни архитектонски ансамбли во светот, и е наведен како едно од [[Светско наследство на УНЕСКО|местата на светското наследство]] на [[УНЕСКО]] од 1997 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://whc.unesco.org/en/list/822|title=Historic Centre (Old Town) of Tallinn|publisher=UNESCO|accessdate=2013-02-10}}</ref> [[Податотека:TLNSBuildings.png|Tallest structures of [[Tallinn Old Town]] nowadays: The three tallest are medieval churches of [[St. Olaf's Church, Tallinn|St. Olaf's Church]], [[St. Nicholas Church, Tallinn|St. Nicholas Church]], and [[St. Mary's Cathedral, Tallinn]]]] <small>Трите највисоки градби во Стариот град Талин до ден-денес се средновековните цркви [[Олафска црква|„Свети Олаф“]], [[Црква Свети Никола (Талин)|„Свети Никола“]] и [[Црква Пресвета Богородица (Талин)|„Катедралата „Света Марија“ во Талин]].</small> === Барок и рококо === [[Барок|Барокната]] и [[Рококо|рококовата]] архитектурата во Естонија е претставена главно преку згради изградени од [[Руска Империја|руската царска администрација]] и локалната аристократија.<ref name="Miljan 2004 105">{{Наведена книга|title=Historical Dictionary of Estonia|last=Miljan|first=Toivo|publisher=Scarecrow Press|year=2004|isbn=0-8108-4904-6|page=105}}</ref> Најубавиот пример што се уште постои е палатата Кадриорг, во [[Петробарок|барокен стил на Петр]]. Пред [[Втора светска војна|Втората светска војна]], замокот Полцамаа бил невообичаен убав пример за рококовата архитектура во Естонија, замокот бил уништен за време на војната и останале само урнатини.<ref>{{Наведена книга|title=Estonia. Cultural Tourism|last=Viirand|first=Tiiu|publisher=Kunst Publishers|year=2004|isbn=9949-407-18-4|pages=82–84}}</ref> Уште од Северните крстоносни војни и воспоставувањето на германскотоговорно балтичко благородништво како земјопоседничка класа, руралниот дел на Естонија се карактеризирал со манорален систем наметнат од горните класи. Од барокот па наваму, голем број на манорни куќи преживеале и придонесувале кон архитектонското наследство на Естонија. Руралниот дел на Естонија задржува околу 2000 историски манорни куќи, каде многу од нив се во барокни и рококови стилови, на пример манорните куќи Сауе, Палмсе или Веана, кои исто така претставуваат и низа стилови од [[Необарок|необарокни]] и неокласицистички до [[Тјудорска архитектура|тјудорски]]. === Класицизам === Центар на зачуваната неокласицистичка архитектура е [[Тарту]], Градското собрание и околните згради од 18 век. Главната зграда на Универзитетот во Тарту (1803–09) е пример за [[Класицизам|висок класицизам]]. Архитектурата на дворците продолжувала да доминира во руралните средини, со дворци како што се Саку, Куремаа и Суре-Копу кои го отелотворуваат стилот. Некои значајни резиденции се изградени и во Талин, на пример [[Куќа во Стенбок|Стенбок Хаус]] и зградата на улицата Кохту 8 (архитект Карл Лудвиг Енгел, денес дом на естонскиот канцелар за правда ), каде и двете се наоѓале на ридот Тоомпеа. === Архитектура кон крајот на 19 век === Како и во остатокот од Европа, крајот на 19 век било време на архитектонско експериментирање во Естонија. Различни видови на историцизми и еклектицизми станале вообичаени. [[Неоготика|Неоготскиот]] стил станал популарен, како што може да се види во имотите на Алатскиви или Сангасте.<ref name="Miljan 2004 105"/> На крај, влијанијата од југендстил стигнале и до Естонија. Главните извори за инспирација била делумно живата сцена во [[Рига]] и финскиот национален романтизам. Се претпоставува дека најпознатиот архитект кој работел во југендстил во Естонија бил Жак Розенбаум.<ref>{{Наведена книга|title=Tallinna Juugedarhitektuur: Jacques Rosenbaum (1878-1944)|last=Hallas-Murula|first=Karin|publisher=Eesti Arhitektuurimuuseum|year=2010|isbn=978-9985-9828-7-7}}</ref> [[Катедрала Свети Александар Невски (Талин)|Катедралата „Александар Невски“]] во Талин е пример за руски преродбенски стил од 19 век, кога Естонија била губернија на [[Руска Империја|Руската империја]]. === 20 век === Центарот на градот [[Силамае|Силаме]], претставува значаен пример за сталинистичката архитектура во Естонија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.estonica.org/en/Culture/Architecture/What_we_consider_our_own/|title=What we consider our own|publisher=Estonica.org|accessdate=10 February 2013}}</ref> === Галерија === <gallery class="center" widths="180px" heights="130px"> Податотека:Muhu_kirik.jpg|алт=Muhu St. Catherine's Church (13th century)| Црквата „Света Катерина“ во Муху (13 век) Податотека:Koluvere_linnus_vallikraaviga.jpg|алт=Koluvere Castle (begun 13th century)| Замокот Колувере (започнало во 13 век) Податотека:Tallinna_Raeapteek,_14.-20.saj.jpg|алт=Raeapteek (early 15th century)| ''Реаптик'' (почеток на 15 век) Податотека:Tallinn_Schwarzhaupterhaus.jpg|алт=House of the Blackheads, Tallinn (façade by Arent Passer) (1597)| Куќата на црните точки, Талин (фасада од Арент Пасер ) (1597) Податотека:Kadrioru_loss-.jpg|алт=Kadriorg Palace (architects Nicola Michetti, Gaetano Chiaveri and Mikhail Zemtsov) (begun 1718)| Палата Кадриорг (архитекти Никола Мичети, Гаетано Кјавери и [[Михаил Земцов]] ) (започнало во 1718) Податотека:Võru_Suurkannataja_Ekaterina_kirik_2013.JPG|алт=Võru St. Catherine's Orthodox Church is an early example of classicism (1804)| Православната црква [[Виру|„Виру]] Света Катерина“ која е ран пример на класицизмот (1804) Податотека:University_of_Tartu_Estonia_optimized.jpg|алт=University of Tartu main building (architect Johann Wilhelm Krause, 1803–1809)| Главна зграда на Универзитетот во Тарту (архитект Јохан Вилхелм Краузе, 1803–1809) Податотека:House_on_Pikk_18.jpg|алт=Art Nouveau building in Tallinn (architect Jacques Rosenbaum, completed 1910)| Зграда во стилот Арт Нуво во Талин (архитект Жак Розенбаум, завршена во 1910 година) </gallery> == Современа архитектура == <gallery class="center" widths="180" heights="130"> Податотека:Tselluloosi- ja paberivabriku tselluloositsehh 1.jpg|алт=Fahle building in Tallinn|Зградата Фале во Талин Податотека:Jõgeva bussijaam.JPG|алт=Jõgeva bus station|Автобуската станица Јогева </gallery> == Поврзано == * [[Естонски музеј на архитектура]] == Наводи == {{Наводи}}{{Ризница-врска}} * [http://www.estonica.org/en/Culture/Architecture/ Архитектура] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220518065233/http://www.estonica.org/en/Culture/Architecture/|date=2022-05-18}} запис на Estonica.org {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Естонска уметност]] [[Категорија:Естонска архитектура]] au76nylhn2n2vmzo7cxy7efqmdh9emh 5538887 5538886 2026-04-14T13:57:41Z Jtasevski123 69538 5538887 wikitext text/x-wiki '''Архитектурата на Естонија''' — архитектонското наследство на нацијата, кое претставува длабок доказ за нејзината историја, од средновековните ханзеатски структури па се до нејзиниот статус како глобален лидер во дигиталните иновации. Нејзиниот главен град, Талин, е светско наследство на УНЕСКО, кое сега се гордее и со просперитетна сцена на современ дизајн.<ref>{{Наведено списание|last=Kurg|first=Andres|date=February 2009|title=Architects of the Tallinn School and the critique of Soviet modernism in Estonia|url=https://doi.org/10.1080/13602360802705171|journal=The Journal of Architecture|volume=14|issue=1|pages=85–108|doi=10.1080/13602360802705171|issn=1360-2365|url-access=subscription}}</ref> == Историја == === Античка Естонија === [[Податотека:VarbolaRuins.jpg|мини|Урнатини од портите на тврдината Варбола, најголемата тврдина во претхристијанска Естонија]] Карактеристично за раната естонска архитектура се многуте тврдини и ридски тврдини што се наоѓаат низ целата земја, на пример, тврдините Варбола и Валјала. Некои други тврдини, кои зафаќаат површини до 1,000 m² (илјада квадратни метри), и кои биле лоцирани на важни раскрсници, кои на крајот се развиле во трговски центри, како на пример [[Талин]], [[Тарту]] и Отепа.<ref name="Miljan 2004 104">{{Наведена книга|title=Historical Dictionary of Estonia|last=Miljan|first=Toivo|publisher=Scarecrow Press|year=2004|isbn=0-8108-4904-6|page=104}}</ref> === Готска архитектура === [[Податотека:View_from_Toompea.JPG|алт=Tallinn old town, the city wall.|десно|мини|Архитектонскиот ансамбл што го сочинува средновековниот стар град Талин е на списокот на светско наследство на УНЕСКО.]] Кога католичкото христијанство било донесено во Естонија за време на Северните крстоносни војни во 13 век, тоа донело и многу промени во општеството, вклучувајќи и промени во архитектурата. Влијанијата главно доаѓале од германскоговорните области и од [[Скандинавија]]. Новата религија поттикнала изградба на цркви низ денешна Естонија, почнувајќи од 13 век. Првите цркви веројатно биле дрвени, а од нив ниту една не е зачувана.<ref name="Viirand 2004 9">{{Наведена книга|title=Estonia. Cultural Tourism|last=Viirand|first=Tiiu|date=2004|publisher=Kunst Publishers|isbn=9949-407-18-4|page=9}}</ref> Најраните цркви што денес се зачувани биле цврсто изградени и имаат изглед сличен на тврдини, на пример црквата Валјала на островот Саарема. Мајсторството на ѕидарите и скулпторите имало значајна улога во раната црковна архитектура која што најчесто потекнувала од [[Готланд]].<ref name="Viirand 2004 9" /> Подоцна, како што христијанството станувало посилно вкоренето, биле изградени поголеми и пораскошни цркви, особено во северна Естонија во текот на 15 век. Средновековните цркви во стариот дел на Талин, како [[Црква Пресвета Богородица (Талин)|Катедралата]], [[Олафска црква|црквата Свети Олаф]] (највисоката зграда во Европа во 16 век) или црквата на Светиот Дух, служат како доказ за високо развиен готски стил на архитектура.<ref>{{Наведена книга|title=Historical Dictionary of Estonia|last=Miljan|first=Toivo|publisher=Scarecrow Press|year=2004|isbn=0-8108-4904-6|pages=104–105}}</ref> Надвор од Талин, многу цркви биле оштетени за време на честите војни, особено Ливонската војна и [[Голема северна војна|Големата Северна војна]], а негрижата за време на [[Естонска Советска Социјалистичка Република|советската окупација]] предизвикала дополнително уништување на црквите во Естонија. Сепак, во подоцнежните години се извршени интензивни реставраторски работи, особено на Саарема и во северна Естонија сè уште можат да се најдат интересни примери на релативно добро зачувани средновековни цркви.<ref name="Viirand 2004 9" /> Крстоносците, исто така, оставиле свој белег со изградбата на голем број замоци како средство за стекнување воена и административна контрола врз земјата. Биле изградени големи комплекси на замоци, наречени замоци на редот по [[Тевтонски ред|тевтонските]] и другите крстоносни редови, и помали, локални утврдувања кои не биле наменети за големи воени дејствија (познати локално како „вазални замоци“). Добри примери за поголеми замоци кои се уште постојат се [[Замок Херман|замокот Херман]] во [[Нарва]], замокот Тоомпеа во Талин и [[Замок Аренсбург|замокот Куресаре]] на Саарема. Од помалите замоци, замокот Пуртсе, кулата Киу и кулата Вао се уште постојат денес. Многу од замоците изградени во средниот век биле уништени во подоцнежните војни.<ref name="Miljan 2004 104"/> Експанзијата и развојот на естонските градови како Талин и Нарва во [[Ханза|ханзеатски градови]] во текот на средниот век, исто така, го поттикнале и развојот на граѓанската архитектура. Бургерските куќи со заоблени фасади, големи предни холови, со камини и помали дневни соби станале популарни, стилот станал познат како „талинска готика“ и го прифатиле градителите на [[Финска]], [[Шведска]] и [[Велики Новгород|Новгород]]. Други постоечки средновековни граѓански згради кои што сеуште постојат ја докажуваат важноста на Талин како значаен трговски град; Градското собрание на Талин денес е важен историски белег, како и Реаптеек (аптека на градското собрание) и зградите на поранешните еснафи во Талин, т.е. Големиот еснаф (1410), Еснафот на Свети Олаф (1422) и подоцнежното Братство на црните глави (околу 1597).<ref name="Miljan 2004 105">{{Наведена книга|title=Historical Dictionary of Estonia|last=Miljan|first=Toivo|publisher=Scarecrow Press|year=2004|isbn=0-8108-4904-6|page=105}}</ref> Извонредно зачуваниот градски ѕид на Талин е исто така од овој период. Сѐ на сѐ, стариот град на Талин е еден од најдобрите зачувани средновековни архитектонски ансамбли во светот, и е наведен како едно од [[Светско наследство на УНЕСКО|местата на светското наследство]] на [[УНЕСКО]] од 1997 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://whc.unesco.org/en/list/822|title=Historic Centre (Old Town) of Tallinn|publisher=UNESCO|accessdate=2013-02-10}}</ref> [[Податотека:TLNSBuildings.png|Tallest structures of [[Tallinn Old Town]] nowadays: The three tallest are medieval churches of [[St. Olaf's Church, Tallinn|St. Olaf's Church]], [[St. Nicholas Church, Tallinn|St. Nicholas Church]], and [[St. Mary's Cathedral, Tallinn]]]] <small>Трите највисоки градби во Стариот град Талин до ден-денес се средновековните цркви [[Олафска црква|„Свети Олаф“]], [[Црква Свети Никола (Талин)|„Свети Никола“]] и [[Црква Пресвета Богородица (Талин)|„Катедралата „Света Марија“ во Талин]].</small> === Барок и рококо === [[Барок|Барокната]] и [[Рококо|рококовата]] архитектурата во Естонија е претставена главно преку згради изградени од [[Руска Империја|руската царска администрација]] и локалната аристократија.<ref name="Miljan 2004 105">{{Наведена книга|title=Historical Dictionary of Estonia|last=Miljan|first=Toivo|publisher=Scarecrow Press|year=2004|isbn=0-8108-4904-6|page=105}}</ref> Најубавиот пример што се уште постои е палатата Кадриорг, во [[Петробарок|барокен стил на Петр]]. Пред [[Втора светска војна|Втората светска војна]], замокот Полцамаа бил невообичаен убав пример за рококовата архитектура во Естонија, замокот бил уништен за време на војната и останале само урнатини.<ref>{{Наведена книга|title=Estonia. Cultural Tourism|last=Viirand|first=Tiiu|publisher=Kunst Publishers|year=2004|isbn=9949-407-18-4|pages=82–84}}</ref> Уште од Северните крстоносни војни и воспоставувањето на германскотоговорно балтичко благородништво како земјопоседничка класа, руралниот дел на Естонија се карактеризирал со манорален систем наметнат од горните класи. Од барокот па наваму, голем број на манорни куќи преживеале и придонесувале кон архитектонското наследство на Естонија. Руралниот дел на Естонија задржува околу 2000 историски манорни куќи, каде многу од нив се во барокни и рококови стилови, на пример манорните куќи Сауе, Палмсе или Веана, кои исто така претставуваат и низа стилови од [[Необарок|необарокни]] и неокласицистички до [[Тјудорска архитектура|тјудорски]]. === Класицизам === Центар на зачуваната неокласицистичка архитектура е [[Тарту]], Градското собрание и околните згради од 18 век. Главната зграда на Универзитетот во Тарту (1803–09) е пример за [[Класицизам|висок класицизам]]. Архитектурата на дворците продолжувала да доминира во руралните средини, со дворци како што се Саку, Куремаа и Суре-Копу кои го отелотворуваат стилот. Некои значајни резиденции се изградени и во Талин, на пример [[Куќа во Стенбок|Стенбок Хаус]] и зградата на улицата Кохту 8 (архитект Карл Лудвиг Енгел, денес дом на естонскиот канцелар за правда ), каде и двете се наоѓале на ридот Тоомпеа. === Архитектура кон крајот на 19 век === Како и во остатокот од Европа, крајот на 19 век било време на архитектонско експериментирање во Естонија. Различни видови на историцизми и еклектицизми станале вообичаени. [[Неоготика|Неоготскиот]] стил станал популарен, како што може да се види во имотите на Алатскиви или Сангасте.<ref name="Miljan 2004 105"/> На крај, влијанијата од југендстил стигнале и до Естонија. Главните извори за инспирација била делумно живата сцена во [[Рига]] и финскиот национален романтизам. Се претпоставува дека најпознатиот архитект кој работел во југендстил во Естонија бил Жак Розенбаум.<ref>{{Наведена книга|title=Tallinna Juugedarhitektuur: Jacques Rosenbaum (1878-1944)|last=Hallas-Murula|first=Karin|publisher=Eesti Arhitektuurimuuseum|year=2010|isbn=978-9985-9828-7-7}}</ref> [[Катедрала Свети Александар Невски (Талин)|Катедралата „Александар Невски“]] во Талин е пример за руски преродбенски стил од 19 век, кога Естонија била губернија на [[Руска Империја|Руската империја]]. === 20 век === Центарот на градот [[Силамае|Силаме]], претставува значаен пример за сталинистичката архитектура во Естонија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.estonica.org/en/Culture/Architecture/What_we_consider_our_own/|title=What we consider our own|publisher=Estonica.org|accessdate=10 February 2013}}</ref> === Галерија === <gallery class="center" widths="180px" heights="130px"> Податотека:Muhu_kirik.jpg|алт=Muhu St. Catherine's Church (13th century)| Црквата „Света Катерина“ во Муху (13 век) Податотека:Koluvere_linnus_vallikraaviga.jpg|алт=Koluvere Castle (begun 13th century)| Замокот Колувере (започнало во 13 век) Податотека:Tallinna_Raeapteek,_14.-20.saj.jpg|алт=Raeapteek (early 15th century)| ''Реаптик'' (почеток на 15 век) Податотека:Tallinn_Schwarzhaupterhaus.jpg|алт=House of the Blackheads, Tallinn (façade by Arent Passer) (1597)| Куќата на црните точки, Талин (фасада од Арент Пасер ) (1597) Податотека:Kadrioru_loss-.jpg|алт=Kadriorg Palace (architects Nicola Michetti, Gaetano Chiaveri and Mikhail Zemtsov) (begun 1718)| Палата Кадриорг (архитекти Никола Мичети, Гаетано Кјавери и [[Михаил Земцов]] ) (започнало во 1718) Податотека:Võru_Suurkannataja_Ekaterina_kirik_2013.JPG|алт=Võru St. Catherine's Orthodox Church is an early example of classicism (1804)| Православната црква [[Виру|„Виру]] Света Катерина“ која е ран пример на класицизмот (1804) Податотека:University_of_Tartu_Estonia_optimized.jpg|алт=University of Tartu main building (architect Johann Wilhelm Krause, 1803–1809)| Главна зграда на Универзитетот во Тарту (архитект Јохан Вилхелм Краузе, 1803–1809) Податотека:House_on_Pikk_18.jpg|алт=Art Nouveau building in Tallinn (architect Jacques Rosenbaum, completed 1910)| Зграда во стилот Арт Нуво во Талин (архитект Жак Розенбаум, завршена во 1910 година) </gallery> == Современа архитектура == <gallery class="center" widths="180" heights="130"> Податотека:Tselluloosi- ja paberivabriku tselluloositsehh 1.jpg|алт=Fahle building in Tallinn|Зградата Фале во Талин Податотека:Jõgeva bussijaam.JPG|алт=Jõgeva bus station|Автобуската станица Јогева </gallery> == Поврзано == * [[Естонски музеј на архитектура]] == Наводи == {{Наводи}}{{Ризница-врска}} * [http://www.estonica.org/en/Culture/Architecture/ Архитектура] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220518065233/http://www.estonica.org/en/Culture/Architecture/|date=2022-05-18}} запис на Estonica.org {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Естонска уметност]] [[Категорија:Естонска архитектура]] dnr08bo9re5f4rq6iuj1pjsigewt5d9 0 1391152 5539174 5537116 2026-04-15T10:02:32Z BosaFi 115936 5539174 wikitext text/x-wiki '''Битката кај Госпиќ''' ({{Langx|hr|Bitka za Gospić}}) се водела во околината на Госпиќ, [[Хрватска]] од 29 август до 22 септември 1991 година за време на [[Хрватска војна за независност|Хрватската војна за независност]]. Во битката се соочиле [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]] (ЈНА), која била стационирана во пет касарни во градот како и паравоените елементи на Српската гарда против Хрватската национална гарда (ЗНГ), полициските сили со седиште во Госпиќ и полициските засилувања од други места во Хрватска. Борбите во источните области на Госпиќ, контролирани од силите на ЈНА со поддршка на артилерија, биле во голема мера статични, но рамнотежата се поместила во корист на хрватските сили по заземањето на неколку депоа и касарни на ЈНА на 14 септември. Останатите касарни биле заземени до 20 септември, што довело до протерување на силите на ЈНА и Српската гарда од градот. Битката следела по ескалацијата на етничките тензии во регионот [[Лика]], вклучувајќи напади врз хрватски цивили во [[Ловинац]], како и напад врз контролен пункт на хрватската полиција во Жута Локва и престрелки кај Плитвичките Езера и превојот Љубово на патот Госпиќ- Плитвичка Језера. Во остатокот од 1991 година, ситуацијата во регионот се влошила дополнително, што резултирала со воени злосторства против [[Хрвати|Хрватите]] во масакрите во Госпиќ и Широка Кула. Борбите во регионот останале во ќорсокак, со малку или никакви територијални придобивки за двете страни, сè додека не бил потпишан траен прекин на огнот со потпишувањето на Сараевскиот договор од 2 јануари 1992 година. == Позадина == {{Главна|Хрватската војна за независност}} Во август 1990 година, во [[Хрватска]] се случило востание центрирано во областите претежно населени со Срби во [[Далмација|далматинската]] заднина околу градот [[Книн]],<ref>{{Harvnb|The New York Times|19 August 1990}}</ref> како и во делови од регионите [[Лика]], Кордун и Бановина, и населби во [[Славонија|источна Хрватска]] со значително српско население.<ref name="MarticICTY">{{Harvnb|ICTY|12 June 2007}}</ref> Овие региони станале новоформираната САО Краина (Српска автономна област), а објавата за намерата на САО Краина да се интегрира со [[Србија]] резултирало со тоа што владата на Хрватска го прогласила востанието за бунт.<ref>{{Harvnb|The New York Times|2 April 1991}}</ref> До март 1991 година, конфликтот ескалирал во [[Хрватска војна за независност]]<ref>{{Harvnb|The New York Times|3 March 1991}}</ref>, а во јуни 1991 година, со [[Распад на СФРЈ|распадот на Југославија]], Хрватска [[Независност на Хрватска|ја прогласила својата независност]].<ref>{{Harvnb|The New York Times|26 June 1991}}</ref> Декларацијата стапила на сила на 8 октомври<ref>{{Harvnb|Narodne novine|8 October 1991}}</ref> по тримесечниот мораториум.<ref>{{Harvnb|The New York Times|29 June 1991}}</ref> САО Краина, била преименувана во [[Република Српска Краина]] (РСК) на 19 декември, а потоа започнала крвава кампања на етничко чистење (геноцид) против хрватските цивили.<ref>{{Harvnb|Klemenčič|Žagar|2004}}</ref> Контролата на растечките тензии била попречена од зголемената поддршка што ја давала [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]] (ЈНА) за САО Краина, а неможноста на хрватската полиција да се справи со ситуацијата довело до формирање на Хрватската национална гарда (ЗНГ) во мај 1991 година.<ref>{{Harvnb|EECIS|1999}}</ref> Сепак, развојот на ЗНГ во воена сила бил попречен од ембаргото за оружје на ОН, воведено во септември,<ref>{{Harvnb|The Independent|10 October 1992}}</ref> додека воениот конфликт во Хрватска продолжи да ескалира - Битката кај Вуковар започнала на 26 август.<ref>{{Harvnb|UNSC|28 December 1994}}</ref> == Прелудиум == {{Location map+|Хрватска}} Веќе напнатата ситуација во регионот Лика, по инцидентот кај Плитвичките Езера на 1 април, кога се случиле првите жртви во [[Хрватската војна за независност]],<ref>{{Harvnb|Marijan|2006}}</ref> таа дополнително се влошила во јуни кога Хрватска го потврдила својот суверенитет преку [[Парламент на Хрватска|парламентарна]] декларација и ова се одразило во порастот на насилните инциденти, поставувањето неовластени контролни пунктови на патот и повремената размена на оган од [[Огнено оружје|лесно оружје]]. На 22 јуни, тројца полицајци биле киднапирани на патот помеѓу Госпиќ и Грачац контролиран од [[САО Краина]], а серија напади врз хрватската полиција се случиле во различни делови на Лика, вклучувајќи го и Госпиќ, на 27-28 јуни.<ref>{{Harvnb|Marijan|2006}}</ref> Во јули 1991 година, ЈНА почнала отворено да се соочува со хрватската полиција и ЗНГ во Лика, со што на 1 јули, полициската станица Плитвице била опкружена од ЈНА, а веќе на 6 јули, двајца војници на ЗНГ биле свирепо убиени и уште двајца биле ранети во заседа на ЈНА во близина на Госпиќ. Понатамошна ескалација на борбите била забележана кај превојот Љубово на патот Госпиќ- Кореница, каде што трупите на ЈНА и САО Краина се бореле и ја потиснале ЗНГ назад на 28-29 јули.<ref name="Marijan228">{{Harvnb|Marijan|2006}}</ref> Етничкото насилство продолжило да ескалира кога српските паравоени сили киднапирале и свирепо убиле пет [[Хрвати|хрватски]] цивили од [[Ловинац]] во јужна Лика на 5 август,<ref>{{Harvnb|Amnesty International|November 1991}}</ref> а воедно бил нападнат и полициски контролен пункт во Жута Локва.<ref>{{Harvnb|Tatalović|Jakešević|2008}}</ref> На почетокот на август, ЈНА ја преместила својата 236 пролетерска моторизирана бригада (бригада само по име, единица со големина на чета) и дел од моторизираниот батаљон на 4 оклопна бригада, претходно распоредени во превојот Љубово, во Госпиќ како засилување за својот гарнизон во градот. Други движења во тој месец вклучувале напад и заземање на полициската станица Плитвице на 30 август од страна на силите на САО Краина.<ref name="Marijan229">{{Harvnb|Marijan|2006}}</ref> Со претстојното заземање на Плитвице и повлекувањето на ЗНГ од Лички Осик на 31 август,на само 8км северно од Госпиќ, САО Краина и ЈНА го префрлиле својот фокус во Лика кон самиот Госпиќ,<ref name="Marijan229">{{Harvnb|Marijan|2006}}</ref> каде што Србите сочинувале 38,4% од вкупното население од 12.000 жители.<ref name="SD150900">{{Harvnb|Slobodna Dalmacija|15 September 2000}}</ref> == Ред на битка == Силите на ЈНА биле составени од 70 офицери и 200 војници<ref name="SD160201">{{Harvnb|Slobodna Dalmacija|16 February 2001}}</ref> распоредени во [[Касарната „Станко Опсеница“|касарната ''„Станко Опсеница“'']] и четири други помали објекти на ЈНА во Госпиќ.<ref name="HV389">{{Harvnb|Hrvatski Vojnik (b)|March 2012}}</ref> Гарнизонот бил поддржан од 128 паравоени единици на Српската гарда предводени од Ѓорѓе Божовиќ, кои се распоредиле во Госпиќ од Србија користејќи транспорт на ЈНА,<ref>{{Harvnb|Thomas|1999}}</ref> според интервју со командантот на јужната територијална одбрана на Лика во 1991 година.<ref>{{Harvnb|Svedok|2009}}</ref> По реорганизацијата во 1991 година, единиците на ЈНА со седиште во Госпиќ биле 236 моторизирана бригада и прва бригада на 35 партизанска дивизија, обете подредени на [[Риека|Риечкиот]] корпус, а пред ова, 10 пролетерски пешадиски полк, единица од класа Б потребна за одржување само 15% од нивоата на војници во време на војна, била стационирана во Госпиќ, но споена со 9 пролетерски пешадиски полк за да се формира 236 моторизирана бригада.<ref>{{Harvnb|Marijan|2006}}</ref> Гарнизонот на ЈНА во Госпиќ формално бил командуван од [[полковник]] Петар Ќавар, но ефективната команда ја презел неговиот началник на штабот, мајорот на Југословенската [[КОС|контраразузнавачка служба]] Реља Томиќ.<ref name="SD150900">{{Harvnb|Slobodna Dalmacija|15 September 2000}}</ref> На почетокот на септември, хрватските сили во Госпиќ се состоеле од 427 војници, главно составени од полициските сили со седиште во Госпиќ, Риека и Забок, волонтери од Госпиќ, [[Загреб]] и Сењ, како и од трупите [[Хрватски одбранбени сили|на Хрватските одбранбени сили]],<ref name="HV388">{{Harvnb|Hrvatski Vojnik (a)|March 2012}}</ref> а единствената единица на ЗНГ во Госпиќ била 118 пешадиска бригада, која започнала да се формира околу 58 независен баталјон на ЗНГ на 14 август, но целосно не бил составена сè до по месец октомври, а до средината на септември, бригадата се состоела само од два баталјона: првиот со четири чети, а вториот со три и била командувана од потполковникот Мирко Норац,<ref>{{Harvnb|VSRH|2 June 2004}}</ref> додека началник на хрватската полиција во Госпиќ бил Иван Дасовиќ.<ref name="HV388" /> == Временска линија == [[Податотека:Map_5_-_Croatia_-_Banija-Kordun-Lika_Operations_October_1991_-_January_1992.jpg|десно|мини|349x349пкс|Фронтови во Хрватска во октомври–декември 1991 година; Битката кај Госпиќ се одрази во формирањето на истакнат бек јужно од Госпиќ]] ЈНА и српските паравоени сили го бомбардирале Госпиќ со артилерија стационирана во селото [[Дивосело]] и [[касарната Јасиковац]] на 29 август 1991 година, а интензитетот на овие напади значително се зголемил кон средината на септември, предизвикувајќи значителна штета на Госпиќ. Во еден извештај на САО Краина за нападот било проценето дека повеќе од 50% од објектите во градот биле оштетени.<ref name="HV389">{{Harvnb|Hrvatski Vojnik (b)|March 2012}}</ref> На почетокот на битката, ЈНА и паравоените сили ги потиснале хрватските сили од источен Госпиќ,<ref name="HV388">{{Harvnb|Hrvatski Vojnik (a)|March 2012}}</ref>а веќе на 5 септември, хрватските сили успешно го заробиле генерал-мајорот на ЈНА, Трајче Крстевски, заедно со три оклопни транспортери (TPC) и 32 војници, кога тој се обидел да стигне до касарните на ЈНА кои биле изолирани во центарот на градот, но ги ослободиле следниот ден по успешните преговори за размена на затвореници (воени заробеници). Сепак, хрватските команданти во Госпиќ го одбиле барањето да бидат вратени и TPC, што било спротивно на упатствата на хрватските власти во Загреб. По заробувањето на Крстевски, артилериското бомбардирање на ЈНА се интензивирало со во просек 1.100 артилериски гранати дневно, но и покрај интензивното бомбардирање, втората недела од битката била во ќорсокак, без никакви промени во линиите на контрола.<ref name="SD150900">{{Harvnb|Slobodna Dalmacija|15 September 2000}}</ref> ЗНГ и хрватската полиција планирале да ја прекинат струјата, водата и комуникациите до сите објекти на ЈНА во делот од Хрватска контролиран од владата на 14 септември.<ref>{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Во Госпиќ, оваа акција била поместена за 13 септември, истиот ден кога ЗНГ зазела магацин на ЈНА што им обезбедило на хрватските трупи 14.000 пушки и значителна количина противтенковско оружје,<ref name="SD150900">{{Harvnb|Slobodna Dalmacija|15 September 2000}}</ref> што било повеќе од доволно за хрватските сили да се натпреваруваат со ЈНА во градот.<ref name="Marijan229">{{Harvnb|Marijan|2006}}</ref> [[Касарните на ЈНА во Перушиќ]] и [[касарната Канижа]] во Госпиќ биле заземени следниот ден, а најголемиот дел од гарнизонот на ЈНА во Госпиќ се предал на 18 септември,<ref name="SD150900" /> по тридневни борби за [[касарната Станко Опсеница]], <ref name="SD160201">{{Harvnb|Slobodna Dalmacija|16 February 2001}}</ref> а два дена пред тоа, пешадискиот напад со цел поддршка на гарнизонот на ЈНА бил успешно одбиен од хрватските сили на 16 септември во областа Дивосело,<ref name="SD070500">{{Harvnb|Slobodna Dalmacija|7 May 2000}}</ref> каде што Божовиќ бил убиен.<ref name="SD150900" /> Откако центарот на градот станал релативно безбеден, хрватските сили ја прошириле својата офанзива, освојувајќи ја [[касарната Јасиковац]] и ослободувајќи два хрватски џеба во селата Рибник и Билај до 20 септември.<ref name="SD070500" /> Откако ЈНА конечно се предала, српските сили се повлекле од источните делови на Госпиќ до линија на само 8км пред Медак,<ref name="Marijan229" /> додека хрватските сили го завршиле чистењето во Госпиќ до 22 септември.<ref name="BBII227">{{Harvnb|CIA|2002b}}</ref> == Последици == [[Податотека:Spuren_von_Beschuss_in_Gospić.jpg|мини|Штетите сè уште може да се видат во 2021 година]] Хрватска заробила приближно 300 офицери и војници на ЈНА, кои по нивното заробување биле однесени во Риека,<ref name="SD150900">{{Harvnb|Slobodna Dalmacija|15 September 2000}}</ref>а подоцна биле разменети за хрватски воени заробеници заробени од ЈНА во [[Битката кај Вуковар]] и на други места во Хрватска.<ref name="SD160201">{{Harvnb|Slobodna Dalmacija|16 February 2001}}</ref> Воедно било запленето и големо количество лесно оружје и муниција, како и седум тенкови и дванаесет 120мм минофрлачи.<ref>{{Harvnb|Hrvatski vojnik|October 2010}}</ref> По битката, артилериското бомбардирање на Госпиќ продолжило од позициите околу Дивосело и Лички Читлук, приближно од 5км до 8км јужно од Госпиќ,<ref>{{Harvnb|Glas Istre|1 March 2012}}</ref>а престрелките во Лика продолжиле се до јануари 1992 година, бидејќи секоја страна се обидувала да ги подобри своите позиции на терен, особено околу Госпиќ и Оточац.<ref name="BBII227">{{Harvnb|CIA|2002b}}</ref> На 23 септември, хрватскиот напредок на југ бил запрен од силите на ЈНА и САО Краина, составени од пешадиски баталјон и оклопниот воз Краина Експрес, кои бранеле складиште на ЈНА во Свети Рок.<ref>{{Harvnb|Marijan|2006}}</ref> Веќе на 26 септември ЈНА го обезбедила депото и го освоила Ловинац, а веќе до крајот на месецот, хрватските одбранбени позиции околу Оточац биле доволно зајакнати за да можеле да извршат помали напади, првенствено во близина на селото Дренов Кланац.<ref>{{Harvnb|Marijan|2006}}</ref> Кон крајот на октомври и почетокот на декември, борбите се интензивирале околу Дивосело во близина на Госпиќ, но ниедна територија не се предала.<ref>{{Harvnb|Marijan|2006}}</ref> Интензитетот на артилериското бомбардирање на Госпиќ достигнал врв на 1 ноември 1991 година, кога 3.500 артилериски гранати го погодиле градот.<ref name="SD070500">{{Harvnb|Slobodna Dalmacija|7 May 2000}}</ref> Во декември, Книнскиот корпус на ЈНА му предложил на Генералштабот на ЈНА да напредува од Грачац во обид да ги освои Госпиќ и Оточац, но потпишувањето на Сараевскиот договор и прекинот на огнот од 2 јануари 1992 година во голема мера ги запрел понатамошните борби,<ref>{{Harvnb|Marijan|2006}}</ref> сè до почетокот на операцијата Медачки џеб во септември 1993 година.<ref>{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Континуираната воена конфронтација во регионот била проследена со ескалација на етничкото насилство, што кулминирало со воени злосторства против цивили извршени од српските воени власти во Госпиќ и војската на САО Краина во областа околу Лички Осик во октомври 1991 година. Во Госпиќ, приближно 100 цивили биле одведени од градот и убиени во околните полиња, а дел од одговорните за настанот, подоцна познат како масакрот во Госпиќ, биле гонети од хрватското судство. Ова резултирало со осуда, во 2003 година, на Норац и уште двајца обвинети на 12 години затвор.<ref>{{Harvnb|BBC News|24 March 2003}}</ref> Убиствата во областа Лички Осик, познати и како масакрот во Широка Кула, резултирале со смрт на 40 цивили осомничени за поддршка на Хрватска.<ref>{{Harvnb|Nova TV|13 October 2011}}</ref> Во 2011 година, судот во [[Белград]], Србија, осудил четворица поранешни припадници на милицијата на САО Краина за убиство на четворица Срби и еден Хрват во Широка Кула.<ref>{{Harvnb|Slobodna Dalmacija|14 March 2011}}</ref> Во 1993 година, хрватските власти ги обвиниле Марсел Дуспер, Томо Чачиќ, Јово Купрешанин, Богдан Одановиќ, Реља Томиќ, Душко Бајиќ, Дане Дракула, Миќо Васиќ, Гоце Конески, Слободан Дотлиќ, Драгољуб Лазаревиќ, Стејлавиќ, Драгољуб Лазаревиќ, Милошевиќ и Милош Богдановиќ, 15 поранешни офицери на ЈНА, поставени во гарнизонот Госпиќ во 1991 година со воени злосторства врз цивилно население. На сите обвинети, освен на Дракула, им се судело во отсуство. Дракула бил ослободен, додека Дуспер, Томиќ и Бајиќ биле осудени на по 20 години затвор, додека останатите обвинети на 15 години. Пресудите биле потврдени од Врховниот суд на Хрватска во 1994 година.{{Sfn|CPNVHR|28 November 2013}} Дотлиќ бил уапсен на 18 октомври 2013 година откако ги посетил своите родители кои живеат во Хрватска, а пред апсењето побарал ново судење,{{Sfn|Blic|22 October 2013}} но по апсењето обвиненијата против него биле променети во вооружен бунт, но подоцна отфрлени по донесувањето на Законот за општа амнестија.{{Sfn|CPNVHR|28 November 2013}} == Наводи == {{Наводи|20em}} ; {{Coord|44.5468|15.3721}} {{DEFAULTSORT:Битка кај Госпиќ}} [[Категорија:Југословенска народна армија]] [[Категорија:Судири во 1991 година]] [[Категорија:Статии со извори на српски (sr)]] [[Категорија:Статии со извори на хрватски (hr)]] tetyern3fcpr5uitkhhpb1s3b2gvqys 0 1391156 5538879 5537150 2026-04-14T12:46:04Z BosaFi 115936 5538879 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Пристаниште|name=Сплитско пристаниште|image=Port of Split in Croatia (48608601531).jpg|image_size=250px|country=[[Хрватска]]|location=[[Сплит, Хрватска|Сплит]]|pushpin_map=Хрватска|coordinates={{coord|43.505079|N|16.442156|E}}|opened=|operated=Сплитска пристанишна управа<br />Пристаниште д.д. Сплит<br />Фериботско пристаниште Сплит д.д.|owner=|type=|sizewater=|sizeland=|size=|berths=|wharfs=|piers=|employees=|leadershiptitle=Директор на Пристанишната управа|leader=Јошко Беркет Бакота|blankdetailstitle1=Luka d.d. Split chairman|blankdetails1=Драган Занетиќ|blankdetailstitle2=Trajektna Luka Split d.d. chairman|blankdetails2=Тони Медвидовиќ|blankdetailstitle3=|blankdetails3=<!-- Statistics -->|arrivals=23,468 (2019)<ref name="DZS">[https://podaci.dzs.hr/media/jvqj0zui/transport-12-promet-u-morskim-lukama.xlsx "Transport - promet u morskim lukama"], DZS</ref>|cargotonnage={{increase}} 2,040,547&nbsp; тони (2020)<ref name="DZS"/>|containervolume={{increase}} 6,822&nbsp;[[Twenty-foot equivalent unit|TEUs]] (2019)<ref name="DZS"/>|cargovalue=|passengertraffic={{increase}} 5,8 милиони (2024)<ref name="DZS"/><ref>{{Cite web|url=http://portsplit.hr/luka-split/statistike/|title=Statistike|access-date=3 August 2020|archive-date=21 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210321222759/https://portsplit.hr/luka-split/statistike/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://slobodnadalmacija.hr/split/splitska-gradska-luka-oborila-rekord-nikad-toliko-putnika-kao-prosle-godine-premasila-je-po-broju-cak-i-famoznu-2019-1363651|title=Slobodna Dalmacija}}</ref>|revenue=|profit=|blankstatstitle1=|blankstats1=|blankstatstitle2=|blankstats2=|blankstatstitle3=|blankstats3=|website=[http://www.portsplit.hr/ www.portsplit.hr]}}'''Сплитското пристаниште''' ({{Langx|hr|Luka Split}}) — [[пристаниште]] во централниот [[Далмација|далматински]] град [[Сплит]], [[Хрватска]]. Пристаништето првично било трговска станица основана од [[Стара Грција|грчки]] доселеници од островот [[Вис (остров)|Вис]], а потоа преземена од Римјаните. Пристаништето напредувало во текот на [[Среден век|средниот век]], но доживеало пад кон крајот на 18-ти и почетокот на 19-ти век, кога Риечкото пристаниште ја презело улогата на главен трговски и бродски центар во регионот. Падот се припишува и на падот на [[Отоманско Царство|Отоманската империја]], која вршела трговија преку Сплитското пристаниште и растечката доминација на [[Австриско Царство|Австриското Царство]]. Од 2017 година, пристаништето е рангирано како најголемо патничко пристаниште во Хрватска, најголемо патничко пристаниште во [[Јадранско Море|Јадранското Море]],<ref>Risposte Turismo: ''[http://www.adriaticseaforum.com/2017/Public/RisposteTurismo_AdriaticSeaTourismReport2017.pdf Adriatic Sea Tourism Report 2017] {{Семарх}}'', p. 24</ref> и 11-то најголемо пристаниште во Медитеранот,<ref>[[List of busiest ports in Europe#Busiest passenger ports]]</ref> со околу 5 милиони патници годишно. До 2010 година, Сплитското пристаниште регистрирало 18.000 пристигнувања на бродови секоја година. Пристаништето е управувано од страна на Сплитската управа на пристаништето (PSA). Кон крајот на 2000-тите, PSA и операторите на пристаништето, Траектна Лука Сплит и Лука дд Сплит, започнале да спроведуваат инвестициски план насочен кон зголемување на обемот на патнички и товарен сообраќај, кој треба да биде завршен до 2015 година, што би му овозможило на пристаништето да опслужи до 7 милиони патници годишно. == Деловно работење == [[Податотека:Jadrolinija_Petar_Hektorović,_Split.jpg|алт=Ferry underway|лево|мини|250x250пкс|Ферибродот ''Петар Хекторовиќ'' поаѓа од Сплитското пристаниште]] Сплитското пристаниште е најголемото патничко пристаниште во Хрватска и трето најголемо патничко морско пристаниште во Медитеранот.<ref name="SD-3-Med-Split">{{Наведени вести|url=http://web1.slobodnadalmacija.hr/Split/tabid/72/articleType/ArticleView/articleId/108223/Default.aspx|title=Premijerka Kosor otvorila produljeni Gat sv. Duje u Splitu|last=Petar Dorić|date=3 July 2010|work=[[Slobodna Dalmacija]]|access-date=3 October 2011|language=Croatian|trans-title=Prime Minister Kosor Opens extended St. Domnius Pier in Split}}</ref> Пристаништето е администрирано од страна на Сплитската управа, а примарните концесионери се Трајектна Лука Сплит и Лука д.д. Сплит, како и 11 секундарни концесионери на кои им се доделени концесии за користење на пристанишните објекти или обезбедување услуги во пристаништето. Примарните концесионери управуваат со Градското пристаниште Сплит и Врањиќ-Солинскиот слив, соодветно, при што секундарните концесионери се активни во Врањиќ-Солинскиот слив на пристаништето и терминалите со седиште во Каштела. Останати концесионери се компаниите Далмацијацемент, ПРОплин, Бродомеркур, Траст, Техноспој, Дујмовача, Житни терминал, ИНА, Профектус, Еко Каштелански Заљев и ОМВ.<ref name="PSA-Concessionaires">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.portsplit.hr/index.php?option=com_content&task=view&id=13&Itemid=35&lang=en|title=Concessionaries for Terminals|date=26 November 2009|publisher=Split Port Authority|accessdate=3 October 2011}}</ref> Транзитот на патници и возила го вршат Јадролинија, Шипинг Компани Крило, Крило - Капетан Лука и Сплит Експрес. Сепак, во 2009 година, уделот на Јадролинија во обемот на патнички сообраќај достигнал 85%. Во 2009 година, вкупниот обем на патнички сообраќај достигнал 3.995.846 патници, што претставува пад од 3,3% во споредба со претходната година.<ref name="PSA-Passengers2009">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.portsplit.hr/index.php?option=com_content&task=view&id=106&Itemid=96|title=Brodari 2009|publisher=Split Port Authority|language=Croatian|trans-title=Shipping companies 2009|accessdate=3 October 2011}}</ref> Пристаништето опслужува осум островски ферибродски линии и девет дополнителни линии за патнички превоз што ги поврзуваат блиските острови. Постојат такви транспортни врски до островите [[Брач]] и [[Хвар]] &#x2014; кои превезуваат до 2.000 и 1.000 возила дневно за време на туристичките сезони &#x2014; како и до островите [[Вис (остров)|Вис]], [[Ластово]], [[Корчула]], [[Шолта]], Дрвеник Велики, [[Дрвеник Мали|Дрвеник Мали,]] обезбедувајќи редовни транспортни врски за голема област.<ref name="Ferries">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.agencija-zolpp.hr/Brodskelinije/tabid/1267/Default.aspx|title=Plovidbeni red za 2011. godinu|publisher=Coastal Line Maritime Transport Agency|language=Croatian|trans-title=Sailing schedule for year 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110902234646/http://www.agencija-zolpp.hr/Brodskelinije/tabid/1267/Default.aspx|archive-date=2 September 2011|accessdate=26 September 2011}}</ref> Во 2009 година, фериботските линии превезувале годишен просечен дневен сообраќај од 1.698 возила. За време на летната шпицна сезона, обемот се зголемил на вкупно 3.812 возила во просек.<ref name="Traffic-Count-2009">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hrvatske-ceste.hr/WEB%20-%20Legislativa/brojenje-prometa/CroDig2009.pdf|title=Traffic counting on the roadways of Croatia in 2009|date=May 2010|publisher=[[Hrvatske ceste]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721100545/http://www.hrvatske-ceste.hr/WEB%20-%20Legislativa/brojenje-prometa/CroDig2009.pdf|archive-date=21 July 2011|accessdate=26 September 2011}}</ref> [[Податотека:Dalmatia_(ship,_1977)_IMO_7516761;_At_the_port_of_Split,_2011-09-23.jpg|десно|мини|МВ Далмација во пристаништето Сплит]] Во 2008 година, пристаништето во Сплит регистрирало вкупно 16.527 пристигнувања на бродови и биле пренесени 2,7 милиони тони товар.<ref name="DZS-LukaSplit">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dzs.hr/Hrv_Eng/ljetopis/2009/PDF/21-bind.pdf|title=Statistical Yearbook - year 2008|year=2009|publisher=[[Croatian Bureau of Statistics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20101114063139/http://www.dzs.hr/Hrv_Eng/ljetopis/2009/PDF/21-bind.pdf|archive-date=14 November 2010|accessdate=3 October 2011}}</ref> Во 2008 година, Лука дд Сплит, главната компанија за концесионер на товар на Сплитското пристаниште, забележала значителен раст на обемот на претовар. Во првите девет месеци од годината, компанијата обработила 276.000 тони товар, што претставува стапка на раст од 20% постигната од таа компанија. Обемот на товар проектиран за целата година бил проценет на 345.000&nbsp;тони. Растот бил овозможен со инвестициите направени кон крајот на 2007 година, а зголемениот обем на работење донеел профит од приближно 2,4 милиони [[Хрватска куна|куни]] (325.000&nbsp;[[Евро|евра]]) во првите девет месеци од 2008 година.<ref name="Limun-LukaSplit">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.limun.hr/main.aspx?ID=356517|title=Luka Split nastavlja sa rastom prometa|date=17 October 2008|publisher=Limun.hr|language=Croatian|trans-title=Luka Split turnover continues to grow|archive-url=https://web.archive.org/web/20120402021150/http://www.limun.hr/main.aspx?ID=356517|archive-date=2 April 2012|accessdate=3 October 2011}}</ref> Вкупните пристанишни операции продолжуваат да растат, бидејќи до 2010 година беа регистрирани 18.000 пристигнувања<ref name="SD-3-Med-Split">{{Наведени вести|url=http://web1.slobodnadalmacija.hr/Split/tabid/72/articleType/ArticleView/articleId/108223/Default.aspx|title=Premijerka Kosor otvorila produljeni Gat sv. Duje u Splitu|last=Petar Dorić|date=3 July 2010|work=[[Slobodna Dalmacija]]|access-date=3 October 2011|language=Croatian|trans-title=Prime Minister Kosor Opens extended St. Domnius Pier in Split}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFPetar_Dorić2010">Petar Dorić (3 July 2010). </cite></ref> Директор на Сплитската пристанишна управа е Јошко Беркет Бакота.<ref name="MMPI-PortAuthorities">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mppi.hr/default.aspx?id=661|title=Lučke uprave|publisher=[[Ministry of the Sea, Transport and Infrastructure (Croatia)]]|language=Croatian|trans-title=Port Authorities|archive-url=https://web.archive.org/web/20121216061300/http://www.mppi.hr/default.aspx?id=661|archive-date=16 December 2012|accessdate=3 October 2011}}</ref> == Транспортни објекти == [[Податотека:Splitska_riva_2.JPG|алт=Moored fery|десно|мини|250x250пкс|Пристаниште за фериброд во Сплит]] Сплитското пристаниште се наоѓа на брегот на [[Јадранско Море|Јадранското Море]] во залив заштитен од полуостровот [[Сплит]] и низа острови. Неговите објекти вклучуваат терминали и други објекти во Сплит, Солин и [[Каштела]], сите лоцирани на приближно 15 километри. Пристаништето е поврзано со меѓународната мрежа на Е-патни правци [[Европски пат Е65|E65]] и E71, кои ги спроведуваат хрватскиот автопат А1 и државниот пат D1.<ref name="Regulation on motorway markings">{{Наведена мрежна страница|url=http://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/305463.html|title=Pravilnik o označavanju autocesta, njihove stacionaže, brojeva izlaza i prometnih čvorišta te naziva izlaza, prometnih čvorišta i odmorišta|date=6 May 2003|publisher=[[Narodne novine]]|language=Croatian|trans-title=Regulation on motorway markings, chainage, interchange/exit/rest area numbers and names|accessdate=24 August 2011}}</ref><ref name="UNECE-384E">{{Наведена мрежна страница|url=http://live.unece.org/fileadmin/DAM/trans/conventn/ECE-TRANS-SC1-384e.pdf|title=European Agreement on Main International Traffic Arteries|date=28 March 2008|publisher=[[United Nations Economic Commission for Europe]]|accessdate=24 August 2011}}</ref> Пристаништето е поврзано и со Загреб со неелектрифицирана еднокосечна железница, која поминува низ Книн и Карловац.<ref name="PSA-History">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.portsplit.hr/index.php?Itemid=30&id=13&option=com_content&sectionid=4&task=category|title=Port History|publisher=Split Port Authority|archive-url=https://web.archive.org/web/20210321222719/https://portsplit.hr/?Itemid=30&id=13&option=com_content&sectionid=4&task=category|archive-date=21 March 2021|accessdate=3 October 2011}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mppi.hr/default.aspx?id=7115|title=Strateški plan Ministarstva mora, prometa in infrastrukture za razdoblje 2011.-2013.|date=6 August 2010|publisher=[[Ministry of the Sea, Transport and Infrastructure (Croatia)]]|language=Croatian|trans-title=Strategic plan of the Ministry of the Sea, Transport and Infrastructure for 2011-2013 period|accessdate=12 December 2011}}</ref> Пристаништето се состои од неколку терминали: * Сплитското пристаниште - кое опслужува јахти, [[Рибарски брод|рибарски бродови]], патнички бродови, пловила за безбедност на навигација, [[Едреник|едрилици]], [[Реморкер|реморкери]], [[Хидроавион|хидроплани]] и фериботи; содржи патнички терминал и железничка врска, 28 сидришта и сместува бродови долги до 250 метри со длабочина на водата до 7.9 метри<ref name="PSA-CPS">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.portsplit.hr/index.php?option=com_content&task=view&id=14&Itemid=40&lang=en|title=The City Port of Split|publisher=Split Port Authority|accessdate=3 October 2011}}</ref> * Патнички терминал Ресник-Дивуље - дизајниран да го олесни префрлањето на патниците од бродот до аеродромот Сплит, кој се наоѓа на само 950 метри оддалеченост. Терминалот се состои од едно легло кое може да смести пловила долги до 40 метри со длабочина на водата до 4.5 метри.<ref name="PSA-TFPTResnik">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.portsplit.hr/index.php?option=com_content&task=view&id=19&Itemid=45|title=Terminal for Passenger Traffic RESNIK-DIVULJE|publisher=Split Port Authority|accessdate=3 October 2011}}</ref> * Врањиќ-Солински басен - се користи како терминал за контејнерски товар, кој се состои од 5 сидришта, рампа за пристанување/исклучување, 8 складишта, вклучувајќи ладилник и отворен простор за складирање; терминалот прима бродови долги до 198 метри со длабочина на водата до 10.2 метри. Објектот се наоѓа во областа Врањиќ северно од градот Сплит, поврзан со железница и сопствен терминал за камиони.<ref name="LS-Vranjic">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lukasplit.hr/index.php?option=com_content&view=article&id=175&Itemid=44&lang=en|title=Berths|publisher=Luka d.d. Split|accessdate=3 October 2011}}</ref> Терминалот се состои од Слободна зона, која овозможува даночни олеснувања за претовар на товар и преработка на стоки.<ref name="LS-FreeZone">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lukasplit.hr/index.php?option=com_content&view=article&id=179&Itemid=110&lang=en|title=Free Zone|publisher=Luka d.d. Split|accessdate=3 October 2011}}</ref> Терминалот опфаќа површина 19.8 хектари.<ref name="LS-Basic">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lukasplit.hr/index.php?option=com_content&view=article&id=182&Itemid=33&lang=en|title=Basic information|publisher=Luka d.d. Split|accessdate=3 October 2011}}</ref> * Басен Каштела А - резервиран за прикотвување на бродови според упатствата на пристанишната управа.<ref name="PSA-KaštelaA">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.portsplit.hr/index.php?option=com_content&task=view&id=16&Itemid=42|title=Kastela Basin - Basin A|publisher=Split Port Authority|accessdate=3 October 2011}}</ref> * Басен Каштела Б - товарен терминал што го користат секундарните концесионери (освен Лука д.д. Сплит), генерално за сопствени транспортни потреби, сместувајќи бродови со длабочина до 8.2 метри.<ref name="PSA-KaštelaB">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.portsplit.hr/index.php?option=com_content&task=view&id=17&Itemid=43|title=Kastela Basin - Basin B|publisher=Split Port Authority|accessdate=3 October 2011}}</ref> * Басен Каштела C - место за прицврстување на запуштени бродови, контрола на штетници, рибарски бродови итн.; терминалот прима бродови со длабочина на вода до 11.6 метри.<ref name="PSA-KaštelaC">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.portsplit.hr/index.php?option=com_content&task=view&id=18&Itemid=44|title=Kastela Basin - Basin C|publisher=Split Port Authority|accessdate=3 October 2011}}</ref> == Авиокомпании и дестинации == Од 13 август 2016 година, моментално нема закажани летови бидејќи единствената авиокомпанија тука, „Јуропиан Коустл ерлајнс“, ги прекинала операциите. == Историја == [[Податотека:Port_of_Split_from_the_USS_George_H.W._Bush.jpg|алт=View of coast and port from a ship at anchor|десно|мини|250x250пкс|Сплитското пристаниште гледано од палубата на бродот „УСС ''Џорџ Х.В. Буш“'']] Првата трговска станица на местото на пристаништето Сплит бил Аспалатас, основана од грчки доселеници од островот [[Вис (остров)|Вис]] во 4 век п.н.е. Позицијата на трговската станица била избрана поради нејзината локација во природно пристаниште и близината до бројни острови во Јадранското Море и обемна заднина населена со [[Илирија|Илири]], особено во [[Салона]]. Областа последователно станала дел од [[Римско Царство|Римското Царство]],<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=bdKLyie1M50C|title=The Decline and Fall of the Roman Empire|last=Edward Gibbon|last2=John Bagnell Bury|last3=Daniel J. Boorstin|publisher=[[Modern Library]]|year=1995|isbn=978-0-679-60148-7|location=New York|page=335|author-link=Edward Gibbon|author-link2=John Bagnell Bury|author-link3=Daniel J. Boorstin|access-date=27 October 2011}}</ref> а по [[Распад на Римското Царство|распадот на Римското Царство]], брегот бил ставен под власт на [[Византија|Византиското Царство]], сè додека областа не била превземена од [[Кралство Хрватска (925–1102)|Кралството Хрватска]] на почетокот на 10 век.<ref name="Posavec">{{Наведено списание|last=Vladimir Posavec|date=March 1998|title=Povijesni zemljovidi i granice Hrvatske u Tomislavovo doba|trans-title=Historical maps and borders of Croatia in age of Tomislav|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=62779|journal=Radovi Zavoda Za Hrvatsku Povijest|language=Croatian|volume=30|issue=1|pages=281–290|issn=0353-295X|access-date=16 October 2011}}</ref> Во 1102 година, Хрватска и [[Кралство Унгарија|Кралството Унгарија]] биле обединети во [[Кралство Хрватска и Далмација|личен сојуз]].<ref name="HR-HU-Heka">{{Наведено списание|last=Ladislav Heka|date=October 2008|title=Hrvatsko-ugarski odnosi od sredinjega vijeka do nagodbe iz 1868. s posebnim osvrtom na pitanja Slavonije|trans-title=Croatian-Hungarian relations from the Middle Ages to the Compromise of 1868, with a special survey of the Slavonian issue|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=68144|journal=Scrinia Slavonica|language=Croatian|publisher=Hrvatski institut za povijest – Podružnica za povijest Slavonije, Srijema i Baranje|volume=8|issue=1|pages=152–173|issn=1332-4853|access-date=16 October 2011}}</ref> До 12 век, Сплит развил трговски патишта со својата заднина и поморска трговија низ Јадранското Море и [[Средоземно Море|Медитеранот]].<ref name="PSA-History">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.portsplit.hr/index.php?Itemid=30&id=13&option=com_content&sectionid=4&task=category|title=Port History|publisher=Split Port Authority|archive-url=https://web.archive.org/web/20210321222719/https://portsplit.hr/?Itemid=30&id=13&option=com_content&sectionid=4&task=category|archive-date=21 March 2021|accessdate=3 October 2011}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20210321222719/https://portsplit.hr/?Itemid=30&id=13&option=com_content&sectionid=4&task=category "Port History"]. </cite></ref> [[Венецијанска Република|Венецијанската Република]] добила целосна контрола врз [[Далмација]] и градот Сплит до 1428 година.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lVBB1a0rC70C|title=Eastern Europe: An Introduction to the People, Lands, and Culture|last=Richard C. Frucht|publisher=ABC-CLIO|year=2005|isbn=978-1-57607-800-6|pages=422–423|access-date=21 December 2011}}</ref> Во 16 век, Сплит бил централен поморски трговски центар на [[Балкански Полуостров|Балканот]], каде што стоките се транспортирале од [[Отоманско Царство|Отоманската Империја]], [[Индија]] и [[Иран|Персија]] до Венецијанската Република и обратно. По падот на Венеција, Сплит накратко бил управуван од [[Хабсбуршка Монархија|Хабсбуршката монархија]] и [[Австриско Царство|Австриското царство]] помеѓу 1797 и 1806 година, и од [[Прво Француско Царство|Првото француско царство]] до 1813 година кога била обновена австриската власт.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=ZTC3IWC_py8C|title=The Congress of Vienna: A Study in Allied Unity: 1812–1822|last=Harold Nicolson|publisher=[[Grove Press]]|year=2000|isbn=978-0-8021-3744-9|page=180|author-link=Harold Nicolson|access-date=17 October 2011}}</ref> Во тој период, трговските патишта се префрлиле во други јадрански пристаништа, особено пристаништето Риека, предизвикувајќи пад на економијата на градот.<ref name="PSA-History" /> Во втората половина на 19 век, економијата на градот Сплит и неговата околина почнала да се опоравува и Сплит наскоро станал центар на централна Далмација, поврзувајќи ја внатрешноста и соседните острови. Ова го поттикнало развојот на градското пристаниште и неговите транспортни врски, вклучително и изградбата на нов бранобран и железничката пруга Сплит-[[Книн]]. Во 1925 година, железницата била поврзана со железничката пруга [[Риека]]-[[Загреб]] преку Госпиќ, овозможувајќи развој на модерно пристаниште. Од 1957 година,<ref>{{Наведени вести|url=http://www.slobodnadalmacija.hr/Split/tabid/72/articleType/ArticleView/articleId/93752/Default.aspx|title=Od Rodrige do Žuvića|last=Sandi Vidulić|date=2 March 2010|work=[[Slobodna Dalmacija]]|access-date=12 December 2011|language=Croatian|trans-title=From Rodriga to Žuvić}}</ref> товарните терминали на пристаништето Сплит биле преместени од центарот на градот во индустриските зони во областите Солин и [[Каштела]], додека патничкиот сообраќај сè уште го користи централно позиционираното пристаниште.<ref name="PSA-History">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.portsplit.hr/index.php?Itemid=30&id=13&option=com_content&sectionid=4&task=category|title=Port History|publisher=Split Port Authority|archive-url=https://web.archive.org/web/20210321222719/https://portsplit.hr/?Itemid=30&id=13&option=com_content&sectionid=4&task=category|archive-date=21 March 2021|accessdate=3 October 2011}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20210321222719/https://portsplit.hr/?Itemid=30&id=13&option=com_content&sectionid=4&task=category "Port History"]. </cite></ref> === Идно проширување === Од 2011 година, предвидено е објектите на Сплитското пристаниште да се модернизираат за да се специјализираат за домашен и меѓународен патнички сообраќај. Следствено, планирано е продолжување на пристаништето „Свети Никола“ и додавање на летни сезонски места за пристаништа до 2015 година. Планирано е проширување на патничкиот терминал Ресник-Дивуље во рамките на втората фаза на изградба, што подразбира уште две места за пристаништа до крајот на 2014 година. Проширувањата на двата патнички терминали имаат за цел да постигнат капацитет за превоз на патници од 7 милиони патници годишно. Две нови пристаништа со капацитет за закотвување на крстосувачки бродови со должина од 300 метри, кои се очекува да чинат 100&nbsp;милиони куни (13,3&nbsp;милиони евра) за изградба.<ref name="Vjesnik-Cruise-ship">{{Наведени вести|url=http://www.vjesnik.hr/Article.aspx?ID=DD03E0BB-7166-4A97-B470-B447CDA07D3E|title=Splitska luka za 100 milijuna kuna gradi dva veza za ploveće hotele|last=Dobrila Stella|date=7 February 2011|work=[[Vjesnik]]|access-date=4 October 2011|archive-url=https://archive.today/20120614104900/http://www.vjesnik.hr/Article.aspx?ID=DD03E0BB-7166-4A97-B470-B447CDA07D3E|archive-date=14 June 2012|language=Croatian|trans-title=The Port of Split to Build two Berths for Floating Hotels}}</ref><ref name="MMPI-Ports">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mppi.hr/default.aspx?id=480|title=Luke|publisher=Ministry of the Sea, Transport and Infrastructure (Croatia)|language=Croatian|trans-title=Ports|accessdate=3 October 2011}}</ref> Се очекува и модернизирање на контејнерскиот терминал во Врањиќ-Солинскиот басен, а планирано е и надградба на неговата инфраструктура. Планирано е и други сегменти од пристаништето да претрпат мали реновации.<ref name="Vjesnik-Upgrades">{{Наведени вести|url=http://www.vjesnik.com/Article.aspx?ID=888FF967-4096-4291-B726-4B862892063A|title=Hrvatske luke postaju vodeće u ovom dijelu Europe|last=Jadranka Klisović|date=3 October 2011|work=[[Vjesnik]]|access-date=3 October 2011|archive-url=https://archive.today/20120614105028/http://www.vjesnik.com/Article.aspx?ID=888FF967-4096-4291-B726-4B862892063A|archive-date=14 June 2012|language=Croatian|trans-title=Croatian Ports to Become Leading in this Part of Europe}}</ref> == Наводи == {{Наводи|2}} == Надворешни врски == * [http://portsplit.hr/luka-split/lucka-podrucja Официјална страница на пристаништето Сплит] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210321222801/https://portsplit.hr/luka-split/lucka-podrucja/|date=21 March 2021}} (хрватски) * [[Национална океанска и атмосферска управа|NOAA]] мапи :* Пристапи кон Сплит [https://web.archive.org/web/20111016233539/http://www.charts.noaa.gov/NGAViewer/54201.shtml #54201] :* [http://www.hak.hr/info/kamere/#TP Веб-камери на] Сплитското патничко пристаниште (пристаниште за фериботи) [[Категорија:Сплит]] jb0wlvvr8xsso8gf13rewwx5p5be1mx 5538880 5538879 2026-04-14T12:47:30Z BosaFi 115936 5538880 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Пристаниште|name=Сплитско пристаниште|image=Port of Split in Croatia (48608601531).jpg|image_size=250px|country=[[Хрватска]]|location=[[Сплит, Хрватска|Сплит]]|pushpin_map=Хрватска|coordinates={{coord|43.505079|N|16.442156|E}}|opened=|operated=Сплитска пристанишна управа<br />Пристаниште д.д. Сплит<br />Фериботско пристаниште Сплит д.д.|owner=|type=|sizewater=|sizeland=|size=|berths=|wharfs=|piers=|employees=|leadershiptitle=Директор на Пристанишната управа|leader=Јошко Беркет Бакота|blankdetailstitle1=Luka d.d. Split chairman|blankdetails1=Драган Занетиќ|blankdetailstitle2=Trajektna Luka Split d.d. chairman|blankdetails2=Тони Медвидовиќ|blankdetailstitle3=|blankdetails3=<!-- Statistics -->|arrivals=23,468 (2019)<ref name="DZS">[https://podaci.dzs.hr/media/jvqj0zui/transport-12-promet-u-morskim-lukama.xlsx "Transport - promet u morskim lukama"], DZS</ref>|cargotonnage={{increase}} 2,040,547&nbsp; тони (2020)<ref name="DZS"/>|containervolume={{increase}} 6,822&nbsp;[[Twenty-foot equivalent unit|TEUs]] (2019)<ref name="DZS"/>|cargovalue=|passengertraffic={{increase}} 5,8 милиони (2024)<ref name="DZS"/><ref>{{Cite web|url=http://portsplit.hr/luka-split/statistike/|title=Statistike|access-date=3 August 2020|archive-date=21 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210321222759/https://portsplit.hr/luka-split/statistike/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://slobodnadalmacija.hr/split/splitska-gradska-luka-oborila-rekord-nikad-toliko-putnika-kao-prosle-godine-premasila-je-po-broju-cak-i-famoznu-2019-1363651|title=Slobodna Dalmacija}}</ref>|revenue=|profit=|blankstatstitle1=|blankstats1=|blankstatstitle2=|blankstats2=|blankstatstitle3=|blankstats3=|website=[http://www.portsplit.hr/ www.portsplit.hr]}}'''Сплитското пристаниште''' ({{Langx|hr|Luka Split}}) — [[пристаниште]] во централниот [[Далмација|далматински]] град [[Сплит]], [[Хрватска]]. Пристаништето првично било трговска станица основана од [[Стара Грција|грчки]] доселеници од островот [[Вис (остров)|Вис]], а потоа преземена од Римјаните. Пристаништето напредувало во текот на [[Среден век|средниот век]], но доживеало пад кон крајот на 18-ти и почетокот на 19-ти век, кога Риечкото пристаниште ја презело улогата на главен трговски и бродски центар во регионот. Падот се припишува и на падот на [[Отоманско Царство|Отоманската империја]], која вршела трговија преку Сплитското пристаниште и растечката доминација на [[Австриско Царство|Австриското Царство]]. Од 2017 година, пристаништето е рангирано како најголемо патничко пристаниште во Хрватска, најголемо патничко пристаниште во [[Јадранско Море|Јадранското Море]],<ref>Risposte Turismo: ''[http://www.adriaticseaforum.com/2017/Public/RisposteTurismo_AdriaticSeaTourismReport2017.pdf Adriatic Sea Tourism Report 2017] {{Семарх}}'', p. 24</ref> и 11-то најголемо пристаниште во Медитеранот,<ref>[[List of busiest ports in Europe#Busiest passenger ports]]</ref> со околу 5 милиони патници годишно. До 2010 година, Сплитското пристаниште регистрирало 18.000 пристигнувања на бродови секоја година. Пристаништето е управувано од страна на Сплитската управа на пристаништето (PSA). Кон крајот на 2000-тите, PSA и операторите на пристаништето, Траектна Лука Сплит и Лука дд Сплит, започнале да спроведуваат инвестициски план насочен кон зголемување на обемот на патнички и товарен сообраќај, кој треба да биде завршен до 2015 година, што би му овозможило на пристаништето да опслужи до 7 милиони патници годишно. == Деловно работење == [[Податотека:Jadrolinija_Petar_Hektorović,_Split.jpg|алт=Ferry underway|лево|мини|250x250пкс|Ферибродот ''Петар Хекторовиќ'' поаѓа од Сплитското пристаниште]] Сплитското пристаниште е најголемото патничко пристаниште во Хрватска и трето најголемо патничко морско пристаниште во Медитеранот.<ref name="SD-3-Med-Split">{{Наведени вести|url=http://web1.slobodnadalmacija.hr/Split/tabid/72/articleType/ArticleView/articleId/108223/Default.aspx|title=Premijerka Kosor otvorila produljeni Gat sv. Duje u Splitu|last=Petar Dorić|date=3 July 2010|work=[[Slobodna Dalmacija]]|access-date=3 October 2011|language=Croatian|trans-title=Prime Minister Kosor Opens extended St. Domnius Pier in Split}}</ref> Пристаништето е администрирано од страна на Сплитската управа, а примарните концесионери се Трајектна Лука Сплит и Лука д.д. Сплит, како и 11 секундарни концесионери на кои им се доделени концесии за користење на пристанишните објекти или обезбедување услуги во пристаништето. Примарните концесионери управуваат со Градското пристаниште Сплит и Врањиќ-Солинскиот слив, соодветно, при што секундарните концесионери се активни во Врањиќ-Солинскиот слив на пристаништето и терминалите со седиште во Каштела. Останати концесионери се компаниите Далмацијацемент, ПРОплин, Бродомеркур, Траст, Техноспој, Дујмовача, Житни терминал, ИНА, Профектус, Еко Каштелански Заљев и ОМВ.<ref name="PSA-Concessionaires">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.portsplit.hr/index.php?option=com_content&task=view&id=13&Itemid=35&lang=en|title=Concessionaries for Terminals|date=26 November 2009|publisher=Split Port Authority|accessdate=3 October 2011}}</ref> Транзитот на патници и возила го вршат Јадролинија, Шипинг Компани Крило, Крило - Капетан Лука и Сплит Експрес. Сепак, во 2009 година, уделот на Јадролинија во обемот на патнички сообраќај достигнал 85%. Во 2009 година, вкупниот обем на патнички сообраќај достигнал 3.995.846 патници, што претставува пад од 3,3% во споредба со претходната година.<ref name="PSA-Passengers2009">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.portsplit.hr/index.php?option=com_content&task=view&id=106&Itemid=96|title=Brodari 2009|publisher=Split Port Authority|language=Croatian|trans-title=Shipping companies 2009|accessdate=3 October 2011}}</ref> Пристаништето опслужува осум островски ферибродски линии и девет дополнителни линии за патнички превоз што ги поврзуваат блиските острови. Постојат такви транспортни врски до островите [[Брач]] и [[Хвар]] &#x2014; кои превезуваат до 2.000 и 1.000 возила дневно за време на туристичките сезони &#x2014; како и до островите [[Вис (остров)|Вис]], [[Ластово]], [[Корчула]], [[Шолта]], Дрвеник Велики, [[Дрвеник Мали|Дрвеник Мали,]] обезбедувајќи редовни транспортни врски за голема област.<ref name="Ferries">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.agencija-zolpp.hr/Brodskelinije/tabid/1267/Default.aspx|title=Plovidbeni red za 2011. godinu|publisher=Coastal Line Maritime Transport Agency|language=Croatian|trans-title=Sailing schedule for year 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110902234646/http://www.agencija-zolpp.hr/Brodskelinije/tabid/1267/Default.aspx|archive-date=2 September 2011|accessdate=26 September 2011}}</ref> Во 2009 година, фериботските линии превезувале годишен просечен дневен сообраќај од 1.698 возила. За време на летната шпицна сезона, обемот се зголемил на вкупно 3.812 возила во просек.<ref name="Traffic-Count-2009">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hrvatske-ceste.hr/WEB%20-%20Legislativa/brojenje-prometa/CroDig2009.pdf|title=Traffic counting on the roadways of Croatia in 2009|date=May 2010|publisher=[[Hrvatske ceste]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721100545/http://www.hrvatske-ceste.hr/WEB%20-%20Legislativa/brojenje-prometa/CroDig2009.pdf|archive-date=21 July 2011|accessdate=26 September 2011}}</ref> [[Податотека:Dalmatia_(ship,_1977)_IMO_7516761;_At_the_port_of_Split,_2011-09-23.jpg|десно|мини|МВ Далмација во пристаништето Сплит]] Во 2008 година, пристаништето во Сплит регистрирало вкупно 16.527 пристигнувања на бродови и биле пренесени 2,7 милиони тони товар.<ref name="DZS-LukaSplit">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dzs.hr/Hrv_Eng/ljetopis/2009/PDF/21-bind.pdf|title=Statistical Yearbook - year 2008|year=2009|publisher=[[Croatian Bureau of Statistics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20101114063139/http://www.dzs.hr/Hrv_Eng/ljetopis/2009/PDF/21-bind.pdf|archive-date=14 November 2010|accessdate=3 October 2011}}</ref> Во 2008 година, Лука дд Сплит, главната компанија за концесионер на товар на Сплитското пристаниште, забележала значителен раст на обемот на претовар. Во првите девет месеци од годината, компанијата обработила 276.000 тони товар, што претставува стапка на раст од 20% постигната од таа компанија. Обемот на товар проектиран за целата година бил проценет на 345.000&nbsp;тони. Растот бил овозможен со инвестициите направени кон крајот на 2007 година, а зголемениот обем на работење донеел профит од приближно 2,4 милиони [[Хрватска куна|куни]] (325.000&nbsp;[[Евро|евра]]) во првите девет месеци од 2008 година.<ref name="Limun-LukaSplit">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.limun.hr/main.aspx?ID=356517|title=Luka Split nastavlja sa rastom prometa|date=17 October 2008|publisher=Limun.hr|language=Croatian|trans-title=Luka Split turnover continues to grow|archive-url=https://web.archive.org/web/20120402021150/http://www.limun.hr/main.aspx?ID=356517|archive-date=2 April 2012|accessdate=3 October 2011}}</ref> Вкупните пристанишни операции продолжуваат да растат, бидејќи до 2010 година беа регистрирани 18.000 пристигнувања<ref name="SD-3-Med-Split"/> Директор на Сплитската пристанишна управа е Јошко Беркет Бакота.<ref name="MMPI-PortAuthorities">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mppi.hr/default.aspx?id=661|title=Lučke uprave|publisher=[[Ministry of the Sea, Transport and Infrastructure (Croatia)]]|language=Croatian|trans-title=Port Authorities|archive-url=https://web.archive.org/web/20121216061300/http://www.mppi.hr/default.aspx?id=661|archive-date=16 December 2012|accessdate=3 October 2011}}</ref> == Транспортни објекти == [[Податотека:Splitska_riva_2.JPG|алт=Moored fery|десно|мини|250x250пкс|Пристаниште за фериброд во Сплит]] Сплитското пристаниште се наоѓа на брегот на [[Јадранско Море|Јадранското Море]] во залив заштитен од полуостровот [[Сплит]] и низа острови. Неговите објекти вклучуваат терминали и други објекти во Сплит, Солин и [[Каштела]], сите лоцирани на приближно 15 километри. Пристаништето е поврзано со меѓународната мрежа на Е-патни правци [[Европски пат Е65|E65]] и E71, кои ги спроведуваат хрватскиот автопат А1 и државниот пат D1.<ref name="Regulation on motorway markings">{{Наведена мрежна страница|url=http://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/305463.html|title=Pravilnik o označavanju autocesta, njihove stacionaže, brojeva izlaza i prometnih čvorišta te naziva izlaza, prometnih čvorišta i odmorišta|date=6 May 2003|publisher=[[Narodne novine]]|language=Croatian|trans-title=Regulation on motorway markings, chainage, interchange/exit/rest area numbers and names|accessdate=24 August 2011}}</ref><ref name="UNECE-384E">{{Наведена мрежна страница|url=http://live.unece.org/fileadmin/DAM/trans/conventn/ECE-TRANS-SC1-384e.pdf|title=European Agreement on Main International Traffic Arteries|date=28 March 2008|publisher=[[United Nations Economic Commission for Europe]]|accessdate=24 August 2011}}</ref> Пристаништето е поврзано и со Загреб со неелектрифицирана еднокосечна железница, која поминува низ Книн и Карловац.<ref name="PSA-History">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.portsplit.hr/index.php?Itemid=30&id=13&option=com_content&sectionid=4&task=category|title=Port History|publisher=Split Port Authority|archive-url=https://web.archive.org/web/20210321222719/https://portsplit.hr/?Itemid=30&id=13&option=com_content&sectionid=4&task=category|archive-date=21 March 2021|accessdate=3 October 2011}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mppi.hr/default.aspx?id=7115|title=Strateški plan Ministarstva mora, prometa in infrastrukture za razdoblje 2011.-2013.|date=6 August 2010|publisher=[[Ministry of the Sea, Transport and Infrastructure (Croatia)]]|language=Croatian|trans-title=Strategic plan of the Ministry of the Sea, Transport and Infrastructure for 2011-2013 period|accessdate=12 December 2011}}</ref> Пристаништето се состои од неколку терминали: * Сплитското пристаниште - кое опслужува јахти, [[Рибарски брод|рибарски бродови]], патнички бродови, пловила за безбедност на навигација, [[Едреник|едрилици]], [[Реморкер|реморкери]], [[Хидроавион|хидроплани]] и фериботи; содржи патнички терминал и железничка врска, 28 сидришта и сместува бродови долги до 250 метри со длабочина на водата до 7.9 метри<ref name="PSA-CPS">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.portsplit.hr/index.php?option=com_content&task=view&id=14&Itemid=40&lang=en|title=The City Port of Split|publisher=Split Port Authority|accessdate=3 October 2011}}</ref> * Патнички терминал Ресник-Дивуље - дизајниран да го олесни префрлањето на патниците од бродот до аеродромот Сплит, кој се наоѓа на само 950 метри оддалеченост. Терминалот се состои од едно легло кое може да смести пловила долги до 40 метри со длабочина на водата до 4.5 метри.<ref name="PSA-TFPTResnik">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.portsplit.hr/index.php?option=com_content&task=view&id=19&Itemid=45|title=Terminal for Passenger Traffic RESNIK-DIVULJE|publisher=Split Port Authority|accessdate=3 October 2011}}</ref> * Врањиќ-Солински басен - се користи како терминал за контејнерски товар, кој се состои од 5 сидришта, рампа за пристанување/исклучување, 8 складишта, вклучувајќи ладилник и отворен простор за складирање; терминалот прима бродови долги до 198 метри со длабочина на водата до 10.2 метри. Објектот се наоѓа во областа Врањиќ северно од градот Сплит, поврзан со железница и сопствен терминал за камиони.<ref name="LS-Vranjic">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lukasplit.hr/index.php?option=com_content&view=article&id=175&Itemid=44&lang=en|title=Berths|publisher=Luka d.d. Split|accessdate=3 October 2011}}</ref> Терминалот се состои од Слободна зона, која овозможува даночни олеснувања за претовар на товар и преработка на стоки.<ref name="LS-FreeZone">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lukasplit.hr/index.php?option=com_content&view=article&id=179&Itemid=110&lang=en|title=Free Zone|publisher=Luka d.d. Split|accessdate=3 October 2011}}</ref> Терминалот опфаќа површина 19.8 хектари.<ref name="LS-Basic">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lukasplit.hr/index.php?option=com_content&view=article&id=182&Itemid=33&lang=en|title=Basic information|publisher=Luka d.d. Split|accessdate=3 October 2011}}</ref> * Басен Каштела А - резервиран за прикотвување на бродови според упатствата на пристанишната управа.<ref name="PSA-KaštelaA">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.portsplit.hr/index.php?option=com_content&task=view&id=16&Itemid=42|title=Kastela Basin - Basin A|publisher=Split Port Authority|accessdate=3 October 2011}}</ref> * Басен Каштела Б - товарен терминал што го користат секундарните концесионери (освен Лука д.д. Сплит), генерално за сопствени транспортни потреби, сместувајќи бродови со длабочина до 8.2 метри.<ref name="PSA-KaštelaB">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.portsplit.hr/index.php?option=com_content&task=view&id=17&Itemid=43|title=Kastela Basin - Basin B|publisher=Split Port Authority|accessdate=3 October 2011}}</ref> * Басен Каштела C - место за прицврстување на запуштени бродови, контрола на штетници, рибарски бродови итн.; терминалот прима бродови со длабочина на вода до 11.6 метри.<ref name="PSA-KaštelaC">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.portsplit.hr/index.php?option=com_content&task=view&id=18&Itemid=44|title=Kastela Basin - Basin C|publisher=Split Port Authority|accessdate=3 October 2011}}</ref> == Авиокомпании и дестинации == Од 13 август 2016 година, моментално нема закажани летови бидејќи единствената авиокомпанија тука, „Јуропиан Коустл ерлајнс“, ги прекинала операциите. == Историја == [[Податотека:Port_of_Split_from_the_USS_George_H.W._Bush.jpg|алт=View of coast and port from a ship at anchor|десно|мини|250x250пкс|Сплитското пристаниште гледано од палубата на бродот „УСС ''Џорџ Х.В. Буш“'']] Првата трговска станица на местото на пристаништето Сплит бил Аспалатас, основана од грчки доселеници од островот [[Вис (остров)|Вис]] во 4 век п.н.е. Позицијата на трговската станица била избрана поради нејзината локација во природно пристаниште и близината до бројни острови во Јадранското Море и обемна заднина населена со [[Илирија|Илири]], особено во [[Салона]]. Областа последователно станала дел од [[Римско Царство|Римското Царство]],<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=bdKLyie1M50C|title=The Decline and Fall of the Roman Empire|last=Edward Gibbon|last2=John Bagnell Bury|last3=Daniel J. Boorstin|publisher=[[Modern Library]]|year=1995|isbn=978-0-679-60148-7|location=New York|page=335|author-link=Edward Gibbon|author-link2=John Bagnell Bury|author-link3=Daniel J. Boorstin|access-date=27 October 2011}}</ref> а по [[Распад на Римското Царство|распадот на Римското Царство]], брегот бил ставен под власт на [[Византија|Византиското Царство]], сè додека областа не била превземена од [[Кралство Хрватска (925–1102)|Кралството Хрватска]] на почетокот на 10 век.<ref name="Posavec">{{Наведено списание|last=Vladimir Posavec|date=March 1998|title=Povijesni zemljovidi i granice Hrvatske u Tomislavovo doba|trans-title=Historical maps and borders of Croatia in age of Tomislav|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=62779|journal=Radovi Zavoda Za Hrvatsku Povijest|language=Croatian|volume=30|issue=1|pages=281–290|issn=0353-295X|access-date=16 October 2011}}</ref> Во 1102 година, Хрватска и [[Кралство Унгарија|Кралството Унгарија]] биле обединети во [[Кралство Хрватска и Далмација|личен сојуз]].<ref name="HR-HU-Heka">{{Наведено списание|last=Ladislav Heka|date=October 2008|title=Hrvatsko-ugarski odnosi od sredinjega vijeka do nagodbe iz 1868. s posebnim osvrtom na pitanja Slavonije|trans-title=Croatian-Hungarian relations from the Middle Ages to the Compromise of 1868, with a special survey of the Slavonian issue|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=68144|journal=Scrinia Slavonica|language=Croatian|publisher=Hrvatski institut za povijest – Podružnica za povijest Slavonije, Srijema i Baranje|volume=8|issue=1|pages=152–173|issn=1332-4853|access-date=16 October 2011}}</ref> До 12 век, Сплит развил трговски патишта со својата заднина и поморска трговија низ Јадранското Море и [[Средоземно Море|Медитеранот]].<ref name="PSA-History"/> [[Венецијанска Република|Венецијанската Република]] добила целосна контрола врз [[Далмација]] и градот Сплит до 1428 година.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lVBB1a0rC70C|title=Eastern Europe: An Introduction to the People, Lands, and Culture|last=Richard C. Frucht|publisher=ABC-CLIO|year=2005|isbn=978-1-57607-800-6|pages=422–423|access-date=21 December 2011}}</ref> Во 16 век, Сплит бил централен поморски трговски центар на [[Балкански Полуостров|Балканот]], каде што стоките се транспортирале од [[Отоманско Царство|Отоманската Империја]], [[Индија]] и [[Иран|Персија]] до Венецијанската Република и обратно. По падот на Венеција, Сплит накратко бил управуван од [[Хабсбуршка Монархија|Хабсбуршката монархија]] и [[Австриско Царство|Австриското царство]] помеѓу 1797 и 1806 година, и од [[Прво Француско Царство|Првото француско царство]] до 1813 година кога била обновена австриската власт.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=ZTC3IWC_py8C|title=The Congress of Vienna: A Study in Allied Unity: 1812–1822|last=Harold Nicolson|publisher=[[Grove Press]]|year=2000|isbn=978-0-8021-3744-9|page=180|author-link=Harold Nicolson|access-date=17 October 2011}}</ref> Во тој период, трговските патишта се префрлиле во други јадрански пристаништа, особено пристаништето Риека, предизвикувајќи пад на економијата на градот.<ref name="PSA-History" /> Во втората половина на 19 век, економијата на градот Сплит и неговата околина почнала да се опоравува и Сплит наскоро станал центар на централна Далмација, поврзувајќи ја внатрешноста и соседните острови. Ова го поттикнало развојот на градското пристаниште и неговите транспортни врски, вклучително и изградбата на нов бранобран и железничката пруга Сплит-[[Книн]]. Во 1925 година, железницата била поврзана со железничката пруга [[Риека]]-[[Загреб]] преку Госпиќ, овозможувајќи развој на модерно пристаниште. Од 1957 година,<ref>{{Наведени вести|url=http://www.slobodnadalmacija.hr/Split/tabid/72/articleType/ArticleView/articleId/93752/Default.aspx|title=Od Rodrige do Žuvića|last=Sandi Vidulić|date=2 March 2010|work=[[Slobodna Dalmacija]]|access-date=12 December 2011|language=Croatian|trans-title=From Rodriga to Žuvić}}</ref> товарните терминали на пристаништето Сплит биле преместени од центарот на градот во индустриските зони во областите Солин и [[Каштела]], додека патничкиот сообраќај сè уште го користи централно позиционираното пристаниште.<ref name="PSA-History"/> === Идно проширување === Од 2011 година, предвидено е објектите на Сплитското пристаниште да се модернизираат за да се специјализираат за домашен и меѓународен патнички сообраќај. Следствено, планирано е продолжување на пристаништето „Свети Никола“ и додавање на летни сезонски места за пристаништа до 2015 година. Планирано е проширување на патничкиот терминал Ресник-Дивуље во рамките на втората фаза на изградба, што подразбира уште две места за пристаништа до крајот на 2014 година. Проширувањата на двата патнички терминали имаат за цел да постигнат капацитет за превоз на патници од 7 милиони патници годишно. Две нови пристаништа со капацитет за закотвување на крстосувачки бродови со должина од 300 метри, кои се очекува да чинат 100&nbsp;милиони куни (13,3&nbsp;милиони евра) за изградба.<ref name="Vjesnik-Cruise-ship">{{Наведени вести|url=http://www.vjesnik.hr/Article.aspx?ID=DD03E0BB-7166-4A97-B470-B447CDA07D3E|title=Splitska luka za 100 milijuna kuna gradi dva veza za ploveće hotele|last=Dobrila Stella|date=7 February 2011|work=[[Vjesnik]]|access-date=4 October 2011|archive-url=https://archive.today/20120614104900/http://www.vjesnik.hr/Article.aspx?ID=DD03E0BB-7166-4A97-B470-B447CDA07D3E|archive-date=14 June 2012|language=Croatian|trans-title=The Port of Split to Build two Berths for Floating Hotels}}</ref><ref name="MMPI-Ports">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mppi.hr/default.aspx?id=480|title=Luke|publisher=Ministry of the Sea, Transport and Infrastructure (Croatia)|language=Croatian|trans-title=Ports|accessdate=3 October 2011}}</ref> Се очекува и модернизирање на контејнерскиот терминал во Врањиќ-Солинскиот басен, а планирано е и надградба на неговата инфраструктура. Планирано е и други сегменти од пристаништето да претрпат мали реновации.<ref name="Vjesnik-Upgrades">{{Наведени вести|url=http://www.vjesnik.com/Article.aspx?ID=888FF967-4096-4291-B726-4B862892063A|title=Hrvatske luke postaju vodeće u ovom dijelu Europe|last=Jadranka Klisović|date=3 October 2011|work=[[Vjesnik]]|access-date=3 October 2011|archive-url=https://archive.today/20120614105028/http://www.vjesnik.com/Article.aspx?ID=888FF967-4096-4291-B726-4B862892063A|archive-date=14 June 2012|language=Croatian|trans-title=Croatian Ports to Become Leading in this Part of Europe}}</ref> == Наводи == {{Наводи|2}} == Надворешни врски == * [http://portsplit.hr/luka-split/lucka-podrucja Официјална страница на пристаништето Сплит] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210321222801/https://portsplit.hr/luka-split/lucka-podrucja/|date=21 March 2021}} (хрватски) * [[Национална океанска и атмосферска управа|NOAA]] мапи :* Пристапи кон Сплит [https://web.archive.org/web/20111016233539/http://www.charts.noaa.gov/NGAViewer/54201.shtml #54201] :* [http://www.hak.hr/info/kamere/#TP Веб-камери на] Сплитското патничко пристаниште (пристаниште за фериботи) [[Категорија:Сплит]] asj54s2q13odbg79jgwx43wvxseh2ar 0 1391160 5538877 5537156 2026-04-14T12:31:00Z BosaFi 115936 5538877 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Манастир|name=Манастир Крушедол<br>{{small|Манастир Крушедол}}|image=Krusedol-2.jpg|alt=|caption=Манастирот Крушедол|full=|other_names=|order=[[Српска Православна Црвка|Српска Православна Црвка]]|established=1509-1514|disestablished=|mother=|dedication=[[Благовештение|Благовештение на Пресвета Богородица]]|diocese=|churches=|founder=Митрополитот [[Максим Бранковиќ]] и [[Света Ангелина Српска]]|abbot=|prior=|people=|location=[[Крушедол Прњавор]], [[Војводина]]. [[Србија]]|coord={{coord|45|07|09|N|19|56|24|E|type:landmark_source:kolossus-frwiki|display=inline,title}}|oscoor=|remains=|public_access=|other_info=}} '''Манастирот Крушедол''' — [[Српска православна црква|српски православен]] [[манастир]] на планината [[Фрушка Гора]] во регионот [[Срем]], северна [[Србија]], во покраината [[Војводина]]. Манастирот е наследство на последното [[Срби|српско]] деспотско семејство од Срем - [[Бранковиќ (династија)|Бранковиќ]]. Посветен на [[Благовештение|Благовештението на Пресвета Богородица]], опишан е како „духовен светилник“ на Фрушка Гора и „Втора [[Студеница (манастир)|Студеница]]“.<ref name="Politika">{{Наведени вести|title=Духовни светионик Фрушке горе|last=Miroslav Stefanović|date=9 September 2018|work=[[Politika]]-Magazin, No. 1093|pages=20-21|language=Serbian|trans-title=Spiritual beacon of Fruška Gora}}</ref> == Историја == [[Податотека:Zaharije_Orfelin_-_Krušedol,_1775.jpg|лево|мини|Крушедолска литографија направена од [[Захарије Орфелин]] во 1775 година.]] Основан е помеѓу 1509 и 1514 година од Свети [[Ѓорѓе Бранковиќ]], митрополит Белградски и Сремски, и неговата мајка [[Ангелина Бранковиќ|Света Ангелина Српска]]. Првичната идеја била да се претвори во мавзолеј на семејството Бранковиќ.<ref name="Politika">{{Наведени вести|title=Духовни светионик Фрушке горе|last=Miroslav Stefanović|date=9 September 2018|work=[[Politika]]-Magazin, No. 1093|pages=20-21|language=Serbian|trans-title=Spiritual beacon of Fruška Gora}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFMiroslav_Stefanović2018">Miroslav Stefanović (9 September 2018). "Духовни светионик Фрушке горе" &#x5B;Spiritual beacon of Fruška Gora&#x5D;. ''[[Политика (весник)|Politika]]-Magazin, No. 1093'' (in Serbian). pp.&nbsp;<span class="nowrap">20–</span>21.</cite> [[Category:CS1 Serbian-language sources (sr)]]</ref> Првично, манастирот бил финансиски поддржан од Неагое Басараб (која била во брак со српската принцеза Милица Деспина од Влашка) и од кнезот [[Василиј III|Василиј III од Русија]]. Во 1708 година, станал седиште на [[Карловачка митрополија|Карловачката митрополија]]. Во 1670 година, манастирот имал најголемо братство од сите манастири на Фрушка Гора: 90 монаси и 12 старешини. Во 1690 година, за време на Големата српска преселба, монасите избегале од манастирот и се преселиле во [[Сентендре]], земајќи со себе вредни предмети, реликвии и артефакти. Тие се вратиле во Крушедол во 1697 година. Кога [[Отоманско Царство|Османлиите]] се повлекувале од принцот Евгениј од Савој за време на Австро-турската војна од 1716-1718 година, тие го ограбиле манастирот и го запалиле, но подоцна бил повторно изграден.<ref name="Politika">{{Наведени вести|title=Духовни светионик Фрушке горе|last=Miroslav Stefanović|date=9 September 2018|work=[[Politika]]-Magazin, No. 1093|pages=20-21|language=Serbian|trans-title=Spiritual beacon of Fruška Gora}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFMiroslav_Stefanović2018">Miroslav Stefanović (9 September 2018). "Духовни светионик Фрушке горе" &#x5B;Spiritual beacon of Fruška Gora&#x5D;. ''[[Политика (весник)|Politika]]-Magazin, No. 1093'' (in Serbian). pp.&nbsp;<span class="nowrap">20–</span>21.</cite> [[Category:CS1 Serbian-language sources (sr)]]</ref> За време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], манастирот не бил запален, но сепак бил ограбен и оштетен.<ref name="Politika">{{Наведени вести|title=Духовни светионик Фрушке горе|last=Miroslav Stefanović|date=9 September 2018|work=[[Politika]]-Magazin, No. 1093|pages=20-21|language=Serbian|trans-title=Spiritual beacon of Fruška Gora}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFMiroslav_Stefanović2018">Miroslav Stefanović (9 September 2018). "Духовни светионик Фрушке горе" &#x5B;Spiritual beacon of Fruška Gora&#x5D;. ''[[Политика (весник)|Politika]]-Magazin, No. 1093'' (in Serbian). pp.&nbsp;<span class="nowrap">20–</span>21.</cite> [[Category:CS1 Serbian-language sources (sr)]]</ref> == Карактеристики == Црквата првично била изградена во стилот на Моравската архитектонска школа. Меѓутоа, по реконструкцијата во 18 век, седум прозорци на црквата биле преработени во [[Барок|барокен]] стил. Еден од прозорците на источната страна имал [[сончев часовник]]. Тој го покажувал времето од 6:00 до 17:00 часот.<ref name="Politika">{{Наведени вести|title=Духовни светионик Фрушке горе|last=Miroslav Stefanović|date=9 September 2018|work=[[Politika]]-Magazin, No. 1093|pages=20-21|language=Serbian|trans-title=Spiritual beacon of Fruška Gora}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFMiroslav_Stefanović2018">Miroslav Stefanović (9 September 2018). "Духовни светионик Фрушке горе" &#x5B;Spiritual beacon of Fruška Gora&#x5D;. ''[[Политика (весник)|Politika]]-Magazin, No. 1093'' (in Serbian). pp.&nbsp;<span class="nowrap">20–</span>21.</cite> [[Category:CS1 Serbian-language sources (sr)]]</ref> Манастирот имал своја цветна градина, засолништа и парк. Ограден е со порта, а влезната порта во паркот била направена во облик на црква.<ref name="Politika">{{Наведени вести|title=Духовни светионик Фрушке горе|last=Miroslav Stefanović|date=9 September 2018|work=[[Politika]]-Magazin, No. 1093|pages=20-21|language=Serbian|trans-title=Spiritual beacon of Fruška Gora}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFMiroslav_Stefanović2018">Miroslav Stefanović (9 September 2018). "Духовни светионик Фрушке горе" &#x5B;Spiritual beacon of Fruška Gora&#x5D;. ''[[Политика (весник)|Politika]]-Magazin, No. 1093'' (in Serbian). pp.&nbsp;<span class="nowrap">20–</span>21.</cite> [[Category:CS1 Serbian-language sources (sr)]]</ref> == Внатрешност == Денешните икони и слики се симболично адаптирани од оригиналните во барокната ера.<ref name="Politika">{{Наведени вести|title=Духовни светионик Фрушке горе|last=Miroslav Stefanović|date=9 September 2018|work=[[Politika]]-Magazin, No. 1093|pages=20-21|language=Serbian|trans-title=Spiritual beacon of Fruška Gora}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFMiroslav_Stefanović2018">Miroslav Stefanović (9 September 2018). "Духовни светионик Фрушке горе" &#x5B;Spiritual beacon of Fruška Gora&#x5D;. ''[[Политика (весник)|Politika]]-Magazin, No. 1093'' (in Serbian). pp.&nbsp;<span class="nowrap">20–</span>21.</cite> [[Category:CS1 Serbian-language sources (sr)]]</ref> Иконостасот содржел икони од различни периоди, од 16 век до 19 век. Оригиналните фрески во внатрешноста биле насликани во 1545 година, а потоа биле пресликани со техника на масло помеѓу 1745 и 1757 година. Сликите од 18 век се дела на Јов Васиљевич и Стефан Тенецки. Богатата манастирска трезора била ограбена неколку пати. Дел од артефактите биле вратени подоцна. Вредните или првично припаѓале на семејството Бранковиќ или на други српски благороднички семејства. Исто така, постои и обемна библиотека. Старите црковни книги биле донесени од [[Игумен|игуменот]] Амфилохие од [[Русија]] во 1651 година. Во 1662 година, „Службата и [[Акатист|акатистот]] кон светците“ биле напишани во Крушедол, како и богати анали.<ref name="Politika">{{Наведени вести|title=Духовни светионик Фрушке горе|last=Miroslav Stefanović|date=9 September 2018|work=[[Politika]]-Magazin, No. 1093|pages=20-21|language=Serbian|trans-title=Spiritual beacon of Fruška Gora}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFMiroslav_Stefanović2018">Miroslav Stefanović (9 September 2018). "Духовни светионик Фрушке горе" &#x5B;Spiritual beacon of Fruška Gora&#x5D;. ''[[Политика (весник)|Politika]]-Magazin, No. 1093'' (in Serbian). pp.&nbsp;<span class="nowrap">20–</span>21.</cite> [[Category:CS1 Serbian-language sources (sr)]]</ref> == Погребни места == Целото семејство Бранковиќ, како и двајца патријарси на Српската православна црква, биле погребани во Крушедол. Патријарсите погребани во манастирот се [[Арсениј III Црноевиќ|Арсеније III Црноевиќ]] и [[Арсениј IV Јовановиќ Шакабента|Арсеније IV Јовановиќ Шакабента]]. Гробовите на други историски личности вклучуваат принцезата [[Љубица Обреновиќ]], сопругата на српскиот принц [[Милош Обреновиќ]], српскиот крал [[Милан Обреновиќ]], грофот Ѓорѓе Бранковиќ (не е поврзан со семејството Бранковиќ), [[Војвода|војводата]] Стеван Шупљикац, митрополитите Поповиќ-Хаџиловиќ и Никанор Мелентијевиќ.<ref name="Politika">{{Наведени вести|title=Духовни светионик Фрушке горе|last=Miroslav Stefanović|date=9 September 2018|work=[[Politika]]-Magazin, No. 1093|pages=20-21|language=Serbian|trans-title=Spiritual beacon of Fruška Gora}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFMiroslav_Stefanović2018">Miroslav Stefanović (9 September 2018). "Духовни светионик Фрушке горе" &#x5B;Spiritual beacon of Fruška Gora&#x5D;. ''[[Политика (весник)|Politika]]-Magazin, No. 1093'' (in Serbian). pp.&nbsp;<span class="nowrap">20–</span>21.</cite> [[Category:CS1 Serbian-language sources (sr)]]</ref> == Важност == Опишано е дека „она што Студеница била за [[Србија во средниот век|средновековна Србија]], манастирот Крушедол бил за Србите во [[Подунавје]]“. Многу артефакти од манастирскиот трезор денес се чуваат во Музејот на Српската православна црква.<ref name="Politika">{{Наведени вести|title=Духовни светионик Фрушке горе|last=Miroslav Stefanović|date=9 September 2018|work=[[Politika]]-Magazin, No. 1093|pages=20-21|language=Serbian|trans-title=Spiritual beacon of Fruška Gora}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFMiroslav_Stefanović2018">Miroslav Stefanović (9 September 2018). "Духовни светионик Фрушке горе" &#x5B;Spiritual beacon of Fruška Gora&#x5D;. ''[[Политика (весник)|Politika]]-Magazin, No. 1093'' (in Serbian). pp.&nbsp;<span class="nowrap">20–</span>21.</cite> [[Category:CS1 Serbian-language sources (sr)]]</ref> Поради големата библиотека, многу научници го посетувале и престојувале во манастирот, вклучувајќи го и поетот [[Лаза Костиќ]]. Авторот Дејан Медаковиќ пишувал за Крушедол, особено за сликите.<ref name="Politika">{{Наведени вести|title=Духовни светионик Фрушке горе|last=Miroslav Stefanović|date=9 September 2018|work=[[Politika]]-Magazin, No. 1093|pages=20-21|language=Serbian|trans-title=Spiritual beacon of Fruška Gora}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFMiroslav_Stefanović2018">Miroslav Stefanović (9 September 2018). "Духовни светионик Фрушке горе" &#x5B;Spiritual beacon of Fruška Gora&#x5D;. ''[[Политика (весник)|Politika]]-Magazin, No. 1093'' (in Serbian). pp.&nbsp;<span class="nowrap">20–</span>21.</cite> [[Category:CS1 Serbian-language sources (sr)]]</ref> Манастирот Крушедол бил прогласен за [[Список на споменици на културата од исклучително значење (Србија)|споменик на културата од исклучително значење]] во 1990 година и е заштитен од [[Србија|српската]] држава. Прикажан е на монетата од 5 [[Српски динар|динари]]. Манастирот го освоил [[Орден на Свети Сава|Орденот на Свети Сава]] од прв степен и имал статус на царска лавра.<ref name="Politika">{{Наведени вести|title=Духовни светионик Фрушке горе|last=Miroslav Stefanović|date=9 September 2018|work=[[Politika]]-Magazin, No. 1093|pages=20-21|language=Serbian|trans-title=Spiritual beacon of Fruška Gora}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFMiroslav_Stefanović2018">Miroslav Stefanović (9 September 2018). "Духовни светионик Фрушке горе" &#x5B;Spiritual beacon of Fruška Gora&#x5D;. ''[[Политика (весник)|Politika]]-Magazin, No. 1093'' (in Serbian). pp.&nbsp;<span class="nowrap">20–</span>21.</cite> [[Category:CS1 Serbian-language sources (sr)]]</ref> == Галерија == <gallery widths="150px" perrow="5" style="font-size: small; line-height: 130%;"> Податотека:Krusedol1.jpg|алт=Monastery setting| Манастирска околина Податотека:Krušedol_monastery.jpg|алт=Monastery interior| Внатрешноста на манастирот Податотека:Krušedol_monastery_003.JPG|алт=Interior mural| Внатрешен мурал Податотека:Gardens_Krusedol_Monastery.jpg|алт=Gardens around monastery| Градините околу манастирот Податотека:Entrance_to_Monastery.jpg|алт=Entrance to monastery| Влез во манастирот </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.fruskac.net/en/locations/monasteries Манастири Фрушка гора] - Фрушкаќ * [http://www.fruskac.net/en/locations/monasteries/krusedol/ Крушедолски манастир] - Фрушкаќ * [https://web.archive.org/web/20140307234259/http://www.psdzeleznicarns.org.rs/fruskogorski-manastiri/1443-2/ Повеќе за манастирот] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Манастири]] mp57wt0a8fkdcr1hnxpqcpgq58wk1bf 0 1391165 5538873 5537177 2026-04-14T12:20:37Z BosaFi 115936 5538873 wikitext text/x-wiki   [[Податотека:Map_showing_percentage_of_Jews_in_the_Pale_of_Settlement_and_Congress_Poland,_c._1905.png|десно|мини|250x250пкс|Густина на еврејската населба во Руската империја во 1905 година]] [[Податотека:Yidish-dialects-he.jpg|десно|мини|350x350пкс|Хебрејскиот текст на оваа карта ни покажува дека црвената линија е главната граница помеѓу источните (жолти) и западните (зелени) јидишни дијалекти, црвените линии со цртички се секундарни граници помеѓу локалните дијалекти, додека испрекинатата црвена линија се модерните државни граници. Линијата со цртички на исток го означува Бледот на населувањето.]] Изразот '''''источноевропско еврејство''''' може да се однесува на денешните политички поделби на [[Источна Европа|источноевропските]] земји или на еврејските заедници во Русија и Полска. Фразата „источноевропски Евреи“ или „Евреи од Истокот“ (од германски: ''Ostjuden'') се употребувала во текот на 20-от век во [[Германско Царство|Германското Царство]] и во западните покраини на [[Австроунгарија]], со цел да се разликуваат асимилираните Евреи во [[Средна Европа]] од оние Евреи што живееле на Исток. Станува збор за второто значење на концептот на источноевропско еврејство — еврејски групи што живееле во Полска, Украина, Белорусија, Латвија, Литванија, [[Историја на Евреите во Естонија|Естонија]], Русија, Романија, Унгарија и денешна Молдавија во колективни населба (од хебрејски: Кибуц- קיבוץ), од кои многумина зборувале [[јидиш]]. На почетокот на 20-от век, во Источна Европа живееле над шест милиони [[Евреи]]. Тие биле организирани во поголеми и помали заедници, живеејќи во големи градови, како што е Варшава (со население од околу 300.000 Евреи), но и во мали градови со население од само десетици до стотици Евреи. == Пред 18 век == [[Податотека:Jewish_dress_in_Poland_17th_and_18th_century.jpg|десно|мини|363x363пкс|Полски Евреи во типична облека - 17 век (горе), 18 век (долу)]] На почетокот на 16 век, бројот на Евреи кои што живееле во [[Источна Европа]] се движел помеѓу 10.000 до 30.000. Во делови од Источна Европа, пред доаѓањето на ашкеназиските Евреи од Централна Европа, биле присутни некои неашкеназиски Евреи кои зборувале лешон кнаан и оддржувале разни неашкеназиски традиции и обичаи.<ref name="Bartal" /> Уште на почетокот на 17 век, се знаело дека во градовите на Литванија живееле Евреи кои зборувале „руски“ (од хебрејски: {{Јаз|he|רוסיתא}}) и не го познавале „ашкеназскиот јазик“, т.е. германско-јидишниот. Во 1966 година, историчарот Сесил Рот го довел до прашање вклучувањето и инклузицијата на сите Евреи што зборувале јидиш како ашкенази по потекло, сугерирајќи дека по пристигнувањето на ашкеназиските Евреи од Централна Европа во Источна Европа, од средниот век до 16 век, таму веќе имало значителен број Евреи кои подоцна ја напуштиле својата матична култура во корист на ашкеназиската култура.<ref> Edgar C. Polomé, Werner Winter, [https://books.google.com/books?id=DIj-nZWsX_0C&dq=CECIL+ROTH+DEMOGRAPHICS+EASTERN+EUROPE&pg=PA431 ''Reconstructing Languages and Cultures''], Walter de Gruyter, 2011-06-24, {{ISBN|978-3-11-086792-3}}.</ref> Сепак, според поновите истражувања, се случувале масовни миграции на ашкеназиски Евреи кои зборувале на јидиш, во Источна Европа од запад, кои што се зголемувале поради високата стапка на наталитет и ги апсорбирале и/или во голема мера ги замениле претходните неашкеназиски еврејски групи од Источна Европа (демографот Серхио Дела Пергола проценува дека бројот на вторите групи бил помал). Во средината на 18 век, бројот на Евреи се зголемил за околу 750.000. Во овој период само една третина од источноевропските Евреи живееле во области со полјаци (полско население). Останатите Евреи живееле меѓу други народи, главно во украинските и руско-литванските места. Бројното зголемување било резултат на масовната миграција на ашкеназиските Евреи кои зборувале јидиш од Централна Европа во Источна Европа, почнувајќи од средниот век до 16 век, вклучувајќи ја и високата стапка на наталитет кај овие имигранти како уштеден фактор. Генетските докази, исто така, ни укажуваат дека источноевропските Евреи што зборувале јидиш во голема мера потекнуваат од ашкеназиските Евреи кои мигрирале од централна Европа којшто последователно ја доживеале и високата стапка на наталитетот и генетската изолација.<ref name="ReferenceGandH">{{Наведено списание|date=March 2019|title=Substructured population growth in the Ashkenazi Jews inferred with Approximate Bayesian Computation|journal=Molecular Biology and Evolution|volume=36|issue=6|pages=1162–1171|doi=10.1093/molbev/msz047|pmid=30840069|doi-access=free}}</ref> Во средината на 18 век, две третини од еврејското население во Источна Европа живеело во градови или помали урбани средини, а една третина од него живеело во села — феномен што редок во Западна Европа. Во секое село каде што живееле Евреи, во просек имало само две еврејски семејства, а секое семејство обично се состоело од не повеќе од десет Евреи. Во повеќето урбани средини во кои што живееле, еврејското население во просек сочинувало половина од бројот на жители. Оттука следува дека во многу градови имало еврејско мнозинство. Оваа реалност се интензивираше со текот на годините, со зголемување на процентот на Евреи во градовите и помалите урабни средини, на тој начин се создал феноменот „shtetl“ — „еврејскиот град“, од кој голем дел беше еврејски, чиј еврејски културен карактер бил истакнат. === Економија и трговија === Евреите главно се занимавале со трговија и разни занаети, како што се кроењето, ткаењето, преработка на кожа, па дури и земјоделството. Економската активност на источноевропските Евреи била различна од онаа на централноевропските и западноевропските Евреи, бидејќи тие се специјализирале во трговијата, изнајмување и занаетите, кои тешко се наоѓале во Западна Европа. Покрај тоа, источноевропските Евреи честопати биле вклучени во економски прашања со кои Евреите во Централна и Западна Европа воопшто не се занимавале. До средината на 17 век, кога се случиле козачките немири врз еврејското население во 1648 година, источноевропските Евреи живееле во релативно удобни средини што им овозможувало забрзано да напредуваат. Евреите, во најголем дел, уживале голема економска, лична и верска слобода. Така, на пример, депортациите, конфискацијата на еврејскиот имот и поништувањето на долговите што нeeвреите ги имале кон Евреите, кои биле вообичаени во Западна Европа, речиси и не постоеле на Исток. И покрај привилегиите, постоела и голема омраза кон Евреите. Според зборовите на еврејскиот мудрец Шломо Мајмон: „Можно е да не постои друга земја освен Полска, каде што слободата на религијата и омразата кон религијата се наоѓаат во еднаква мера. На Евреите им е дозволено да ја зачуваат својата религија со апсолутна слобода, а останатите граѓански права им се доделени, па дури имаат и свои судови. И спротивно на тоа, ќе откриете дека религиозната омраза е толку голема таму до степен на таа работа, што зборот „Евреин“ е гнасен.“  === Традиционален живот === Обемот на изучување на [[Тора|Тората]] меѓу источноевропските Евреи на почетокот на нивното населување бил мал. Како резултат на тоа, многу халахистички прашања и проблеми биле упатувани до рабините и изучувачи на Тората во [[Германија]] и [[Чешка (историска област)|Бохемија]]. Од 16 век, во Источна Европа биле основани луксузни студиски центри, каде што почнало да се развива и хасидското движење. === Социјална структура === Еврејската општествена структура во Источна Европа била изградена од заедници, и од средината на 16 век па се до 1764 година, во Источна Европа функционирале централните институции, вклучувајќи ги и комуналните. Двете главни институции биле Комитетот на четирите држави и [[Големо Кнежевство Литванија|Литванскиот државен совет]]. Улогата на комитетите била да собираат даноци од еврејските заедници и да ги доставуваат до властите. Подоцна тие ја презеле обврската да ја претставуваат еврејската заедница пред странските владетели. Покрај тоа, комитетот имал и судска власт над внатрешните закони и Халахот во рамките на еврејските заедници. Советот на четирите држави била највисоката институција меѓу комитетите. Комитетот бил составен од седум рабински судии, а на чело секогаш стоел некој претставник на лублинската заедница. Другите членови од комитетот биле претставници на градовите Познањ, Краков и Лвов. Историските документи што го носат потписот на Комитетот докажуваат дека во одредени периоди комитетот бил проширен за да ги претставува сите важни заедници во кралството, и поради тоа, бројот на претставниците се приближил до триесет. На почетокот, комитетот се состанувал во Лублин, давајќи му на градот статус на врвен еврејски центар. Конференцијата, која траела околу две недели, се одржувала еднаш годишно во текот на зимата, кога се координирал најголемиот трговски саем во градот. Во подоцнежниот период, конференцијата се одржувала двапати годишно: зимскиот собир во Лублин и летната конференција во градот Јарослав, Галиција. == Од крајот на 18 век до почетокот на 20 век == Кон крајот на 18 век, Евреите од Источна Европа биле поделени на два главни географски региони: населба контролирана од [[Руска Империја|Руската Империја]] и Галицијата која што била под контрола на [[Австроунгарија]]. === Населбата === Трите поделби на Полска (прво во 1772 година, потоа во 1793 година и конечно во 1795 година) го оставиле поголемиот дел од полското еврејство под власта на Руската империја. Руската влада се покажала како помалку толерантна кон Евреите, а на Евреите им биле наметнати повеќе ограничувања. Во 1791 година, царицата [[Катерина II (Русија)|Екатерина Велика]] го основала регионот на населбата („Мошав“) во западните периферии на империјата, каде што само на Евреите им било дозволено да живеат. Мошавот ги вклучувал поголемиот дел од поранешните територии на Полска и Литванија, во кои имало концентрирано еврејско население. Ограничувањето на тие граници довело до етничко чистење на Евреите од Москва и Санкт Петербург кон источната граница на земјата, што била една од главните цели на властите. Подоцна, на Евреите од Киев им било забрането да живеат во својот град, иако самиот Киев бил вклучен во „регионот на населбата“. На почетокот на 20 век, во царска Русија живееле повеќе од пет милиони Евреи, при што 90% од нив биле концентрирани во регионот на населбата, а околу три милиони Евреи живееле во поранешните граници на Полска. Според различните проценки, источноевропското еврејство сочинувало 80% од светското еврејство на почетокот на 20 век. === Галиција === Друга голема еврејска заедница во Источна Европа била [[Кралство Галиција и Лодомерија|Галиција]] — територијата што ѝ била дадена на Австрија при делбата на Полска. Кон крајот на 19 век, царот [[Франц Јосиф]] имал намера да ги „акултурира“ Евреите со воспоставување мрежа на училишта за општи студии. Некои Евреи ја поддржувале оваа идеја, но повеќето од нив се спротивставувале на неа. Евреите во Галиција биле познати по својата религиозна побожност и се бореле жестоко против просветителството и обидите за нивната културна „асимилација“. Исто така, имало остра конфронтација меѓу поддржувачите на хасидизмот и оние што се противеле на него (миснагдим). На крајот, хасидизмот победил и станал доминантно движење меѓу Евреите од Галиција. Во 1867 година, на Евреите од Галиција им била дадена целосна еднаквост и со тоа тие биле меѓу првите Евреи од Источна Европа кои биле еманципирани. Ционистичкото движење цветало во Галиција. Во текот на 19 век и почетокот на 20 век, пред Првата светска војна, еврејската заедница цветала во Галиција. Таму биле објавени голем број на книги и песни, каде многу мудреци од Тората биле ангажирани токму во тоа, а се појавил и ционизмот и културата на јидиш. На почетокот на 20 век, бројот на Евреи во Галиција достигнал над 800.000. == Антисемитизам == Во Швајцарија, антисемитизмот во годините помеѓу Првата и Втората светска војна бил главно насочен кон таканаречените ''Остјудени'', кои биле сметани за носители на туѓата мода и туѓата култура. Всушност, ''Остјуден''ите биле експлицитно спомнати од [[Хајнрих Ротмунд]] —началник на швајцарската федерална полиција за странци: ...на крајот на краиштата, ние не сме толку ужасни чудовишта. Но, не си дозволуваме некој да нè гази, особено источните Евреи, кои, како што добро познавате, се обидуваат да го направат токму тоа. Тие мислат дека правата линија е крива, но нашиот став е до некаде во согласност со швајцарскиот народ.“<ref name="Wallace">{{Наведена книга|title=In the Name of Humanity|last=Wallace|first=Max|date=2018|publisher=Penguin|isbn=978-1-5107-3497-5|location=New York}}</ref> Со ескалацијата на антисемитизмот во Германија по Првата светска војна, германските Евреи биле поделени на тоа како тие се чувствуваат кон источноевропските Евреи што зборувале на јидиш. Некои германски Евреи, кои се бореле со идејата за сопствен германски идентитет, станале поприфатливи за заедничкиот идентитет со источните Евреи. Австрискиот романсиер [[Јозеф Рот]] ги прикажал несреќите на источноевропското еврејство по Првата светска војна во својот роман ''„Скитничките Евреи“''. По донесувањето на [[Нирнбершки закони|Нирнбершките закони]] во 1935 година, тој тврдел дека архетипот на „скитничкиот Евреин“ сега се проширува и на идентитетот на германските Евреи, кои ги опишал како „побездомници дури и од нивниот роднина во [[Лоѓ]]“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lib.uchicago.edu/collex/exhibits/exeej/end-german-jewish-life-ostjuden-metaphor-all-jews/|title=The End of German-Jewish Life: Ostjuden as a Metaphor for All Jews|work=The University of Chicago Library}}</ref> == Поврзано == * [[Ашкенази|Ашкенази Евреи]] == Наводи == {{Наводи}} == Литература == * {{Наведено списание|last=Hammer|first=MF|last2=Redd|first2=AJ|last3=Wood|first3=ET|displayauthors=etal|date=June 2000|title=Jewish and Middle Eastern non-Jewish populations share a common pool of Y-chromosome biallelic haplotypes|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=97|issue=12|pages=6769–6774|doi=10.1073/pnas.100115997|pmc=18733|pmid=10801975|doi-access=free}} * {{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2000/05/09/science/y-chromosome-bears-witness-to-story-of-the-jewish-diaspora.html|title=Y Chromosome Bears Witness to Story of the Jewish Diaspora|last=Wade|first=Nicholas|date=9 May 2000|work=The New York Times|access-date=10 October 2012}} * {{Наведена мрежна страница|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/germany.html|title=Germany: Virtual Jewish History Tour|publisher=Jewishvirtuallibrary.org|accessdate=2013-07-19}} * {{Наведена енциклопедија|access-date=27 December 2007}} == Дополнителни информации == * [[Јозеф Рот|Рот, Џозеф]] (1927). ''Juden Auf Wanderschaft'' (''Заскитаните Евреи''), во превод на Мајкл Хофман. Њујорк: WW Norton & Company, 2001 година. * [[Арнолд Цвајг|Цвајг, Арнолд]] (1920). ''Лицето на источноевропското еврејство'' (''Das Ostjüdische Antlitz''), со цртежи од Херман Штрук, преведено од Ноа Исенберг. Беркли и Лос Анџелес: Универзитетска издавачка куќа на Калифорнија, 2-ро издание, 2004 година. == Надворешни врски == * [https://yivoencyclopedia.org/ Енциклопедија на Евреите во Источна Европа YIVO] [[Категорија:Европска култура]] [[Категорија:Религија во Европа]] [[Категорија:Евреите и јудаизмот во Европа]] ttw3a2clinu9exeezzz11s0sn5260n7 5538885 5538873 2026-04-14T13:56:40Z Jtasevski123 69538 5538885 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Map_showing_percentage_of_Jews_in_the_Pale_of_Settlement_and_Congress_Poland,_c._1905.png|десно|мини|250x250пкс|Густина на еврејската населба во Руската империја во 1905 година]][[Податотека:Yidish-dialects-he.jpg|десно|мини|350x350пкс|Хебрејскиот текст на оваа карта ни покажува дека црвената линија е главната граница помеѓу источните (жолти) и западните (зелени) јидишни дијалекти, црвените линии со цртички се секундарни граници помеѓу локалните дијалекти, додека испрекинатата црвена линија се модерните државни граници. Линијата со цртички на исток го означува Бледот на населувањето.]]Изразот '''''источноевропско еврејство''''' може да се однесува на денешните политички поделби на [[Источна Европа|источноевропските]] земји или на еврејските заедници во Русија и Полска. Фразата „источноевропски Евреи“ или „Евреи од Истокот“ (од германски: ''Ostjuden'') се употребувала во текот на 20-от век во [[Германско Царство|Германското Царство]] и во западните покраини на [[Австроунгарија]], со цел да се разликуваат асимилираните Евреи во [[Средна Европа]] од оние Евреи што живееле на Исток. Станува збор за второто значење на концептот на источноевропско еврејство — еврејски групи што живееле во Полска, Украина, Белорусија, Латвија, Литванија, [[Историја на Евреите во Естонија|Естонија]], Русија, Романија, Унгарија и денешна Молдавија во колективни населба (од хебрејски: Кибуц- קיבוץ), од кои многумина зборувале [[јидиш]]. На почетокот на 20-от век, во Источна Европа живееле над шест милиони [[Евреи]]. Тие биле организирани во поголеми и помали заедници, живеејќи во големи градови, како што е Варшава (со население од околу 300.000 Евреи), но и во мали градови со население од само десетици до стотици Евреи. == Пред 18 век == [[Податотека:Jewish_dress_in_Poland_17th_and_18th_century.jpg|десно|мини|363x363пкс|Полски Евреи во типична облека - 17 век (горе), 18 век (долу)]] На почетокот на 16 век, бројот на Евреи кои што живееле во [[Источна Европа]] се движел помеѓу 10.000 до 30.000. Во делови од Источна Европа, пред доаѓањето на ашкеназиските Евреи од Централна Европа, биле присутни некои неашкеназиски Евреи кои зборувале лешон кнаан и оддржувале разни неашкеназиски традиции и обичаи.<ref name=Bartal>[[Israel Bartal]], "[https://www.youtube.com/watch?v=9v6PIaEuyaM&feature=youtu.be&t=1943 The Eastern European Jews Prior to the Arrival of the Ashkenazim"], [[The Israel Academy of Sciences and Humanities]], May 29th, 2016.</ref> In parts of Eastern Europe, before the arrival of the [[Ashkenazi Jews]] from Central Europe, some non-Ashkenazi Jews were present who spoke [[Leshon Knaan]] and held various other non-Ashkenazi traditions and customs.<ref name=Bartal/> Уште на почетокот на 17 век, се знаело дека во градовите на Литванија живееле Евреи кои зборувале „руски“ (од хебрејски: {{Јаз|he|רוסיתא}}) и не го познавале „ашкеназскиот јазик“, т.е. германско-јидишниот. Во 1966 година, историчарот Сесил Рот го довел до прашање вклучувањето и инклузицијата на сите Евреи што зборувале јидиш како ашкенази по потекло, сугерирајќи дека по пристигнувањето на ашкеназиските Евреи од Централна Европа во Источна Европа, од средниот век до 16 век, таму веќе имало значителен број Евреи кои подоцна ја напуштиле својата матична култура во корист на ашкеназиската култура.<ref> Edgar C. Polomé, Werner Winter, [https://books.google.com/books?id=DIj-nZWsX_0C&dq=CECIL+ROTH+DEMOGRAPHICS+EASTERN+EUROPE&pg=PA431 ''Reconstructing Languages and Cultures''], Walter de Gruyter, 2011-06-24, {{ISBN|978-3-11-086792-3}}.</ref> Сепак, според поновите истражувања, се случувале масовни миграции на ашкеназиски Евреи кои зборувале на јидиш, во Источна Европа од запад, кои што се зголемувале поради високата стапка на наталитет и ги апсорбирале и/или во голема мера ги замениле претходните неашкеназиски еврејски групи од Источна Европа (демографот Серхио Дела Пергола проценува дека бројот на вторите групи бил помал). Во средината на 18 век, бројот на Евреи се зголемил за околу 750.000. Во овој период само една третина од источноевропските Евреи живееле во области со полјаци (полско население). Останатите Евреи живееле меѓу други народи, главно во украинските и руско-литванските места. Бројното зголемување било резултат на масовната миграција на ашкеназиските Евреи кои зборувале јидиш од Централна Европа во Источна Европа, почнувајќи од средниот век до 16 век, вклучувајќи ја и високата стапка на наталитет кај овие имигранти како уштеден фактор. Генетските докази, исто така, ни укажуваат дека источноевропските Евреи што зборувале јидиш во голема мера потекнуваат од ашкеназиските Евреи кои мигрирале од централна Европа којшто последователно ја доживеале и високата стапка на наталитетот и генетската изолација.<ref name="ReferenceGandH">{{Наведено списание|date=March 2019|title=Substructured population growth in the Ashkenazi Jews inferred with Approximate Bayesian Computation|journal=Molecular Biology and Evolution|volume=36|issue=6|pages=1162–1171|doi=10.1093/molbev/msz047|pmid=30840069|doi-access=free}}</ref> Во средината на 18 век, две третини од еврејското население во Источна Европа живеело во градови или помали урбани средини, а една третина од него живеело во села — феномен што редок во Западна Европа. Во секое село каде што живееле Евреи, во просек имало само две еврејски семејства, а секое семејство обично се состоело од не повеќе од десет Евреи. Во повеќето урбани средини во кои што живееле, еврејското население во просек сочинувало половина од бројот на жители. Оттука следува дека во многу градови имало еврејско мнозинство. Оваа реалност се интензивираше со текот на годините, со зголемување на процентот на Евреи во градовите и помалите урабни средини, на тој начин се создал феноменот „shtetl“ — „еврејскиот град“, од кој голем дел беше еврејски, чиј еврејски културен карактер бил истакнат. === Економија и трговија === Евреите главно се занимавале со трговија и разни занаети, како што се кроењето, ткаењето, преработка на кожа, па дури и земјоделството. Економската активност на источноевропските Евреи била различна од онаа на централноевропските и западноевропските Евреи, бидејќи тие се специјализирале во трговијата, изнајмување и занаетите, кои тешко се наоѓале во Западна Европа. Покрај тоа, источноевропските Евреи честопати биле вклучени во економски прашања со кои Евреите во Централна и Западна Европа воопшто не се занимавале. До средината на 17 век, кога се случиле козачките немири врз еврејското население во 1648 година, источноевропските Евреи живееле во релативно удобни средини што им овозможувало забрзано да напредуваат. Евреите, во најголем дел, уживале голема економска, лична и верска слобода. Така, на пример, депортациите, конфискацијата на еврејскиот имот и поништувањето на долговите што нeeвреите ги имале кон Евреите, кои биле вообичаени во Западна Европа, речиси и не постоеле на Исток. И покрај привилегиите, постоела и голема омраза кон Евреите. Според зборовите на еврејскиот мудрец Шломо Мајмон: „Можно е да не постои друга земја освен Полска, каде што слободата на религијата и омразата кон религијата се наоѓаат во еднаква мера. На Евреите им е дозволено да ја зачуваат својата религија со апсолутна слобода, а останатите граѓански права им се доделени, па дури имаат и свои судови. И спротивно на тоа, ќе откриете дека религиозната омраза е толку голема таму до степен на таа работа, што зборот „Евреин“ е гнасен.“  === Традиционален живот === Обемот на изучување на [[Тора|Тората]] меѓу источноевропските Евреи на почетокот на нивното населување бил мал. Како резултат на тоа, многу халахистички прашања и проблеми биле упатувани до рабините и изучувачи на Тората во [[Германија]] и [[Чешка (историска област)|Бохемија]]. Од 16 век, во Источна Европа биле основани луксузни студиски центри, каде што почнало да се развива и хасидското движење. === Социјална структура === Еврејската општествена структура во Источна Европа била изградена од заедници, и од средината на 16 век па се до 1764 година, во Источна Европа функционирале централните институции, вклучувајќи ги и комуналните. Двете главни институции биле Комитетот на четирите држави и [[Големо Кнежевство Литванија|Литванскиот државен совет]]. Улогата на комитетите била да собираат даноци од еврејските заедници и да ги доставуваат до властите. Подоцна тие ја презеле обврската да ја претставуваат еврејската заедница пред странските владетели. Покрај тоа, комитетот имал и судска власт над внатрешните закони и Халахот во рамките на еврејските заедници. Советот на четирите држави била највисоката институција меѓу комитетите. Комитетот бил составен од седум рабински судии, а на чело секогаш стоел некој претставник на лублинската заедница. Другите членови од комитетот биле претставници на градовите Познањ, Краков и Лвов. Историските документи што го носат потписот на Комитетот докажуваат дека во одредени периоди комитетот бил проширен за да ги претставува сите важни заедници во кралството, и поради тоа, бројот на претставниците се приближил до триесет. На почетокот, комитетот се состанувал во Лублин, давајќи му на градот статус на врвен еврејски центар. Конференцијата, која траела околу две недели, се одржувала еднаш годишно во текот на зимата, кога се координирал најголемиот трговски саем во градот. Во подоцнежниот период, конференцијата се одржувала двапати годишно: зимскиот собир во Лублин и летната конференција во градот Јарослав, Галиција. == Од крајот на 18 век до почетокот на 20 век == Кон крајот на 18 век, Евреите од Источна Европа биле поделени на два главни географски региони: населба контролирана од [[Руска Империја|Руската Империја]] и Галицијата која што била под контрола на [[Австроунгарија]]. === Населбата === Трите поделби на Полска (прво во 1772 година, потоа во 1793 година и конечно во 1795 година) го оставиле поголемиот дел од полското еврејство под власта на Руската империја. Руската влада се покажала како помалку толерантна кон Евреите, а на Евреите им биле наметнати повеќе ограничувања. Во 1791 година, царицата [[Катерина II (Русија)|Екатерина Велика]] го основала регионот на населбата („Мошав“) во западните периферии на империјата, каде што само на Евреите им било дозволено да живеат. Мошавот ги вклучувал поголемиот дел од поранешните територии на Полска и Литванија, во кои имало концентрирано еврејско население. Ограничувањето на тие граници довело до етничко чистење на Евреите од Москва и Санкт Петербург кон источната граница на земјата, што била една од главните цели на властите. Подоцна, на Евреите од Киев им било забрането да живеат во својот град, иако самиот Киев бил вклучен во „регионот на населбата“. На почетокот на 20 век, во царска Русија живееле повеќе од пет милиони Евреи, при што 90% од нив биле концентрирани во регионот на населбата, а околу три милиони Евреи живееле во поранешните граници на Полска. Според различните проценки, источноевропското еврејство сочинувало 80% од светското еврејство на почетокот на 20 век. === Галиција === Друга голема еврејска заедница во Источна Европа била [[Кралство Галиција и Лодомерија|Галиција]] — територијата што ѝ била дадена на Австрија при делбата на Полска. Кон крајот на 19 век, царот [[Франц Јосиф]] имал намера да ги „акултурира“ Евреите со воспоставување мрежа на училишта за општи студии. Некои Евреи ја поддржувале оваа идеја, но повеќето од нив се спротивставувале на неа. Евреите во Галиција биле познати по својата религиозна побожност и се бореле жестоко против просветителството и обидите за нивната културна „асимилација“. Исто така, имало остра конфронтација меѓу поддржувачите на хасидизмот и оние што се противеле на него (миснагдим). На крајот, хасидизмот победил и станал доминантно движење меѓу Евреите од Галиција. Во 1867 година, на Евреите од Галиција им била дадена целосна еднаквост и со тоа тие биле меѓу првите Евреи од Источна Европа кои биле еманципирани. Ционистичкото движење цветало во Галиција. Во текот на 19 век и почетокот на 20 век, пред Првата светска војна, еврејската заедница цветала во Галиција. Таму биле објавени голем број на книги и песни, каде многу мудреци од Тората биле ангажирани токму во тоа, а се појавил и ционизмот и културата на јидиш. На почетокот на 20 век, бројот на Евреи во Галиција достигнал над 800.000. == Антисемитизам == Во Швајцарија, антисемитизмот во годините помеѓу Првата и Втората светска војна бил главно насочен кон таканаречените ''Остјудени'', кои биле сметани за носители на туѓата мода и туѓата култура. Всушност, ''Остјуден''ите биле експлицитно спомнати од [[Хајнрих Ротмунд]] —началник на швајцарската федерална полиција за странци: ...на крајот на краиштата, ние не сме толку ужасни чудовишта. Но, не си дозволуваме некој да нè гази, особено источните Евреи, кои, како што добро познавате, се обидуваат да го направат токму тоа. Тие мислат дека правата линија е крива, но нашиот став е до некаде во согласност со швајцарскиот народ.“<ref name="Wallace">{{Наведена книга|title=In the Name of Humanity|last=Wallace|first=Max|date=2018|publisher=Penguin|isbn=978-1-5107-3497-5|location=New York}}</ref> Со ескалацијата на антисемитизмот во Германија по Првата светска војна, германските Евреи биле поделени на тоа како тие се чувствуваат кон источноевропските Евреи што зборувале на јидиш. Некои германски Евреи, кои се бореле со идејата за сопствен германски идентитет, станале поприфатливи за заедничкиот идентитет со источните Евреи. Австрискиот романсиер [[Јозеф Рот]] ги прикажал несреќите на источноевропското еврејство по Првата светска војна во својот роман ''„Скитничките Евреи“''. По донесувањето на [[Нирнбершки закони|Нирнбершките закони]] во 1935 година, тој тврдел дека архетипот на „скитничкиот Евреин“ сега се проширува и на идентитетот на германските Евреи, кои ги опишал како „побездомници дури и од нивниот роднина во [[Лоѓ]]“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lib.uchicago.edu/collex/exhibits/exeej/end-german-jewish-life-ostjuden-metaphor-all-jews/|title=The End of German-Jewish Life: Ostjuden as a Metaphor for All Jews|work=The University of Chicago Library}}</ref> == Поврзано == * [[Ашкенази|Ашкенази Евреи]] == Наводи == {{Наводи}} == Литература == * {{Наведено списание|last=Hammer|first=MF|last2=Redd|first2=AJ|last3=Wood|first3=ET|displayauthors=etal|date=June 2000|title=Jewish and Middle Eastern non-Jewish populations share a common pool of Y-chromosome biallelic haplotypes|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=97|issue=12|pages=6769–6774|doi=10.1073/pnas.100115997|pmc=18733|pmid=10801975|doi-access=free}} * {{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2000/05/09/science/y-chromosome-bears-witness-to-story-of-the-jewish-diaspora.html|title=Y Chromosome Bears Witness to Story of the Jewish Diaspora|last=Wade|first=Nicholas|date=9 May 2000|work=The New York Times|access-date=10 October 2012}} * {{Наведена мрежна страница|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/germany.html|title=Germany: Virtual Jewish History Tour|publisher=Jewishvirtuallibrary.org|accessdate=2013-07-19}} * {{Наведена енциклопедија|access-date=27 December 2007}} == Дополнителни информации == * [[Јозеф Рот|Рот, Џозеф]] (1927). ''Juden Auf Wanderschaft'' (''Заскитаните Евреи''), во превод на Мајкл Хофман. Њујорк: WW Norton & Company, 2001 година. * [[Арнолд Цвајг|Цвајг, Арнолд]] (1920). ''Лицето на источноевропското еврејство'' (''Das Ostjüdische Antlitz''), со цртежи од Херман Штрук, преведено од Ноа Исенберг. Беркли и Лос Анџелес: Универзитетска издавачка куќа на Калифорнија, 2-ро издание, 2004 година. == Надворешни врски == * [https://yivoencyclopedia.org/ Енциклопедија на Евреите во Источна Европа YIVO] [[Категорија:Европска култура]] [[Категорија:Религија во Европа]] [[Категорија:Евреите и јудаизмот во Европа]] dcsedq6mf20tn5tquy0uhuxrs0f7cna 0 1391167 5538871 5537196 2026-04-14T12:04:15Z BosaFi 115936 5538871 wikitext text/x-wiki  {{Инфокутија Воено лице|име=Јосип Филиповиќ<br>Јозеф фон Филипович|слика=[[File:Joseph Philippovich von Philippsberg.jpg|thumb|Јозеф Филипович фон Филипсберг]]|опис=|роден-датум={{Birth date|1819|04|28|df=y}}|починал-место=[[Прага]], [[Бохемија]], [[Австро-Унгарија]]|починал-датум={{Death date and age|1889|8|6|1819|4|28|df=y}}|роден-место=[[Госпиќ]], [[Хрватска воена граница]], [[Австриска империја]]|држава={{flag|Austrian Empire}}<br>{{flag|Austria-Hungary}}|чин=[[генерал]],<br><small>[[Гер.]]:</small> ''Feldzeugmeister''|битки=[[Револуции од 1848 година во Австриската Империја|Револуции од 1848 година]]<br>[[Втора италијанска војна за независност|Сардинска војна]]<br>[[Австро-пруска војна]]<br>{{tree list}} *'''[[Австро-унгарска кампања во Босна и Херцеговина во 1878 година|Босанска кампања]]''' **[[Битка кај Маглај (1878)|Битка кај Маглај]] **[[Австро-унгарска_кампања_во_Босна_и_Херцеговина_во_1878 година#Окупација|Битка кај Читлук]] **[[Австро-унгарска_кампања_во_Босна_и_Херцеговина_во_1878 година#Окупација|Битка кај Столац]] **[[Австроунгарска_кампања_во_Босна_и_Херцеговина_во_1878#Окупација|Битката кај Ливно]] **[[Австроунгарска_кампања_во_Босна_и_Херцеговина_во_1878#Окупација|Битката кај Клобук]] **[[Австроунгарска_кампања_во_Босна_и_Херцеговина_во_1878#Окупација|Битката кај Тузла]] **''[[Битката кај Сараево (1878)|Падот на Сараево]]'''{{tree list/end}}|одличја=[[барон]]|служба-време=[[1836.]] – [[1882.]]}} '''Јосип Филиповиќ''', ''Фрајхер'' (Барон) фон Филипсберг уште познат како '''Јозеф фон Филипович''' или '''Јозеф Филипович''' (28 април 1819 - 6 август 1889 година) – хрватски благородник<ref name="Hrvatska enciklopedija">{{Наведена енциклопедија|access-date=10 May 2016}}</ref> и австриски генерал, еден од најголемите хрватски воени водачи и постар брат на хрватскиот генерал [[Фрањо Филиповиќ (хрватски генерал)|Фрањо Филиповиќ]]. Кој се искачил на чинот на [[Австроунгарија|австриско-унгарски]] генерал (''Фелдцеугмајстер''). == Живот и кариера == Филиповиќ е роден во [[Воена краина|воениот граничен]] град Госпиќ во [[Австриско Царство|Австриското Царство]] (денешна [[Хрватска]]) и претставува еден од најголемите хрватски воени водачи воопшто, потекнувал од благородничкото семејство Лика Филиповиќ. Тој го добил епитетот „фон Филипсберг“ по Филиповац. Во 1836 година се приклучил на австриската армија и станал [[мајор]] во 1848 година, а подоцна се борел под команда на [[Јосип Јелачиќ]] во [[Кралството Унгарија (1526–1867)|Унгарија]], помагајќи во задушувањето на револуциите од 1848 година. Тој станал [[полковник]] и командант на 5 граничен полк во 1857 година и извојувал победи во Битката кај Солферино во 1859 година и во [[Австро-пруска војна|Австро-пруската војна]] во 1866 година. Во еден момент бил командант на [[Виена|виенска]] дивизија и за кратко време бил унапреден од генерал во генерал-полковник. Во 1859 година станал генерал-мајор и се борел во 6 корпус во Италија, за што бил награден со наследната титула ''Фрајхер'' . Во 1866 година се борел во [[Кралство Бохемија|бохемската]] кампања во 2-риот корпус. Филиповиќ се искачил повисоко во чиновите, стациониран во [[Виена]], Тирол, [[Предарлска|Форарлберг]] и [[Брно]], каде што бил назначен за фелдцеугмајстер во јануари 1874 година. Во јуни 1874 година, тој станал командант на војската во Бохемија, позиција што ќе ја држи до својата смрт.<ref name="orsolic-1999">{{Наведено списание|last=Oršolić|first=Tado|date=1999-12-01|title=Sudjelovanje dalmatinskih postrojbi u zaposjedanju Bosne i Hercegovine 1878.|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=18799&lang=en|format=PDF|journal=Radovi / Institute for Historical Sciences in Zadar|language=Croatian|publisher=[[Croatian Academy of Sciences and Arts]]|issn=1330-0474|access-date=2011-01-13}}</ref> Во јули 1878 година, тој командувал со трупите [[Австроунгарска кампања во Босна и Херцеговина во 1878 година|што ја нападнале Босна и Херцеговина]]. По тримесечна битка, неговите трупи го освоиле [[Сараево]] на 19 август, кое потоа станало главен град.<ref name="orsolic-1999">{{Наведено списание|last=Oršolić|first=Tado|date=1999-12-01|title=Sudjelovanje dalmatinskih postrojbi u zaposjedanju Bosne i Hercegovine 1878.|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=18799&lang=en|format=PDF|journal=Radovi / Institute for Historical Sciences in Zadar|language=Croatian|publisher=[[Croatian Academy of Sciences and Arts]]|issn=1330-0474|access-date=2011-01-13}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFOršolić1999">Oršolić, Tado (1999-12-01). [http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=18799&lang=en "Sudjelovanje dalmatinskih postrojbi u zaposjedanju Bosne i Hercegovine 1878"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''Radovi / Institute for Historical Sciences in Zadar'' (in Croatian). [[Хрватска академија на науките и уметностите|Croatian Academy of Sciences and Arts]]. [[ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1330-0474 1330-0474]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2011-01-13</span></span>.</cite> [[Category:CS1 Croatian-language sources (hr)]]</ref><ref name="friedman">Friedman, Francine (1996). ''The Bosnian Muslims: denial of a nation.'' Westview Press, {{ISBN|978-0-8133-2096-0}}</ref> Окупацијата на Херцеговина му била доделена на неговиот подреден фелдмаршалот Стјепан Јовановиќ.<ref name="orsolic-1999" /> Тој се вратил во Виена во 1880 година и во Прага во 1882 година. Филиповиќ починал во [[Прага]] во [[Австроунгарија]] (денес [[Чешка|Чешка Република]]).<ref name="orsolic-1999">{{Наведено списание|last=Oršolić|first=Tado|date=1999-12-01|title=Sudjelovanje dalmatinskih postrojbi u zaposjedanju Bosne i Hercegovine 1878.|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=18799&lang=en|format=PDF|journal=Radovi / Institute for Historical Sciences in Zadar|language=Croatian|publisher=[[Croatian Academy of Sciences and Arts]]|issn=1330-0474|access-date=2011-01-13}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFOršolić1999">Oršolić, Tado (1999-12-01). [http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=18799&lang=en "Sudjelovanje dalmatinskih postrojbi u zaposjedanju Bosne i Hercegovine 1878"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''Radovi / Institute for Historical Sciences in Zadar'' (in Croatian). [[Хрватска академија на науките и уметностите|Croatian Academy of Sciences and Arts]]. [[ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1330-0474 1330-0474]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2011-01-13</span></span>.</cite> [[Category:CS1 Croatian-language sources (hr)]]</ref> За своите заслуги бил одликуван со Командантен крст на Редот на Марија Тереза во 1879 година. Филиповиќ имал помлад брат [[Фрањо Филиповиќ (хрватски генерал)|Фрањо Филиповиќ]] кој исто така бил генерал. == Поврзано == * [[Список на добитници на Воен орден на Марија Тереза]] * [[Хрватско благородништво]] == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.austro-hungarian-army.co.uk/biog/philippovic.html Биографија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170104194459/http://austro-hungarian-army.co.uk/biog/philippovic.html|date=2017-01-04}} {{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Филиповиќ, Јосип }} [[Категорија:Кралство Далмација]] [[Категорија:Луѓе од Госпиќ]] [[Категорија:Починати во 1889 година]] [[Категорија:Родени во 1819 година]] 9qxaykrf72sslqs6ud8ucus5novundy 5538872 5538871 2026-04-14T12:05:21Z BosaFi 115936 5538872 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Воено лице|име=Јосип Филиповиќ<br>Јозеф фон Филипович|слика=[[File:Joseph Philippovich von Philippsberg.jpg|thumb|Јозеф Филипович фон Филипсберг]]|опис=|роден-датум={{Birth date|1819|04|28|df=y}}|починал-место=[[Прага]], [[Бохемија]], [[Австро-Унгарија]]|починал-датум={{Death date and age|1889|8|6|1819|4|28|df=y}}|роден-место=[[Госпиќ]], [[Хрватска воена граница]], [[Австриска империја]]|држава={{flag|Austrian Empire}}<br>{{flag|Austria-Hungary}}|чин=[[генерал]],<br><small>[[Гер.]]:</small> ''Feldzeugmeister''|битки=[[Револуции од 1848 година во Австриската Империја|Револуции од 1848 година]]<br>[[Втора италијанска војна за независност|Сардинска војна]]<br>[[Австро-пруска војна]]<br>{{tree list}} *'''[[Австро-унгарска кампања во Босна и Херцеговина во 1878 година|Босанска кампања]]''' **[[Битка кај Маглај (1878)|Битка кај Маглај]] **[[Австро-унгарска_кампања_во_Босна_и_Херцеговина_во_1878 година#Окупација|Битка кај Читлук]] **[[Австро-унгарска_кампања_во_Босна_и_Херцеговина_во_1878 година#Окупација|Битка кај Столац]] **[[Австроунгарска_кампања_во_Босна_и_Херцеговина_во_1878#Окупација|Битката кај Ливно]] **[[Австроунгарска_кампања_во_Босна_и_Херцеговина_во_1878#Окупација|Битката кај Клобук]] **[[Австроунгарска_кампања_во_Босна_и_Херцеговина_во_1878#Окупација|Битката кај Тузла]] **''[[Битката кај Сараево (1878)|Падот на Сараево]]'''{{tree list/end}}|одличја=[[барон]]|служба-време=[[1836.]] – [[1882.]]}} '''Јосип Филиповиќ''', ''Фрајхер'' (Барон) фон Филипсберг уште познат како '''Јозеф фон Филипович''' или '''Јозеф Филипович''' (28 април 1819 - 6 август 1889 година) – хрватски благородник<ref name="Hrvatska enciklopedija">{{Наведена енциклопедија|access-date=10 May 2016}}</ref> и австриски генерал, еден од најголемите хрватски воени водачи и постар брат на хрватскиот генерал [[Фрањо Филиповиќ (хрватски генерал)|Фрањо Филиповиќ]]. Кој се искачил на чинот на [[Австроунгарија|австриско-унгарски]] генерал (''Фелдцеугмајстер''). == Живот и кариера == Филиповиќ е роден во [[Воена краина|воениот граничен]] град Госпиќ во [[Австриско Царство|Австриското Царство]] (денешна [[Хрватска]]) и претставува еден од најголемите хрватски воени водачи воопшто, потекнувал од благородничкото семејство Лика Филиповиќ. Тој го добил епитетот „фон Филипсберг“ по Филиповац. Во 1836 година се приклучил на австриската армија и станал [[мајор]] во 1848 година, а подоцна се борел под команда на [[Јосип Јелачиќ]] во [[Кралството Унгарија (1526–1867)|Унгарија]], помагајќи во задушувањето на револуциите од 1848 година. Тој станал [[полковник]] и командант на 5 граничен полк во 1857 година и извојувал победи во Битката кај Солферино во 1859 година и во [[Австро-пруска војна|Австро-пруската војна]] во 1866 година. Во еден момент бил командант на [[Виена|виенска]] дивизија и за кратко време бил унапреден од генерал во генерал-полковник. Во 1859 година станал генерал-мајор и се борел во 6 корпус во Италија, за што бил награден со наследната титула ''Фрајхер'' . Во 1866 година се борел во [[Кралство Бохемија|бохемската]] кампања во 2-риот корпус. Филиповиќ се искачил повисоко во чиновите, стациониран во [[Виена]], Тирол, [[Предарлска|Форарлберг]] и [[Брно]], каде што бил назначен за фелдцеугмајстер во јануари 1874 година. Во јуни 1874 година, тој станал командант на војската во Бохемија, позиција што ќе ја држи до својата смрт.<ref name="orsolic-1999">{{Наведено списание|last=Oršolić|first=Tado|date=1999-12-01|title=Sudjelovanje dalmatinskih postrojbi u zaposjedanju Bosne i Hercegovine 1878.|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=18799&lang=en|format=PDF|journal=Radovi / Institute for Historical Sciences in Zadar|language=Croatian|publisher=[[Croatian Academy of Sciences and Arts]]|issn=1330-0474|access-date=2011-01-13}}</ref> Во јули 1878 година, тој командувал со трупите [[Австроунгарска кампања во Босна и Херцеговина во 1878 година|што ја нападнале Босна и Херцеговина]]. По тримесечна битка, неговите трупи го освоиле [[Сараево]] на 19 август, кое потоа станало главен град.<ref name="orsolic-1999"/><ref name="friedman">Friedman, Francine (1996). ''The Bosnian Muslims: denial of a nation.'' Westview Press, {{ISBN|978-0-8133-2096-0}}</ref> Окупацијата на Херцеговина му била доделена на неговиот подреден фелдмаршалот Стјепан Јовановиќ.<ref name="orsolic-1999" /> Тој се вратил во Виена во 1880 година и во Прага во 1882 година. Филиповиќ починал во [[Прага]] во [[Австроунгарија]] (денес [[Чешка|Чешка Република]]).<ref name="orsolic-1999"/> За своите заслуги бил одликуван со Командантен крст на Редот на Марија Тереза во 1879 година. Филиповиќ имал помлад брат [[Фрањо Филиповиќ (хрватски генерал)|Фрањо Филиповиќ]] кој исто така бил генерал. == Поврзано == * [[Список на добитници на Воен орден на Марија Тереза]] * [[Хрватско благородништво]] == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.austro-hungarian-army.co.uk/biog/philippovic.html Биографија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170104194459/http://austro-hungarian-army.co.uk/biog/philippovic.html|date=2017-01-04}} {{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Филиповиќ, Јосип }} [[Категорија:Кралство Далмација]] [[Категорија:Луѓе од Госпиќ]] [[Категорија:Починати во 1889 година]] [[Категорија:Родени во 1819 година]] iid358xkv6t2td6p8vmsrv6zra35xe6 0 1391239 5538888 5538854 2026-04-14T13:58:38Z Jtasevski123 69538 5538888 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Функционер|birth_date=[[28 септември]] [[1862]]|death_date=[[10 март]] [[1917]]|name=Миле Старчевиќ|native_name=Mile Starčević|death_place=[[Загреб]], [[Хрватска]]|birth_place=[[Велики Житник|Житник]], [[Хрватска]]|caption=Миле Старчевиќ|image=Mile Starčevič.jpg|party=[[Партија на правото]] <br /> [[Чиста партија на правото]] <small>(1895 – 1908)</small> <br /> [[Партија на правото на Старчевиќ]] <small>(1908 – 1917)</small>|occupation=[[адвокат]], [[политичар]]}}'''Миле Старчевиќ''' (Житник, Госпиќ, [[28 септември]] [[1862]] – [[Загреб]], [[10 март]] [[1917]]) — хрватски политичар. == Биографија == [[Податотека:Three_Starčevićs.jpg|мини|220x220пкс|Давид Старчевиќ, [[Анте Старчевиќ]] и Миле Старчевиќ]] Роден во Житник во близина на Госпиќ во 1862 година. Посетувал класична гимназија во [[Загреб]], која ја завршил во 1883 година.<ref>Koprek, Ivan, Thesaurus Archigymnasii, Zbornik radova u prigodi 400. godišnjice Klasične gimnazije u Zagrebu (1607. – 2007.), Zagreb, 2007., {{ISBN|978-953-95772-0-7}}, str. 917.</ref> Студиите по право ги завршил во [[Загреб]] [[1889|во 1889 година]] и бил практикант во адвокатската канцеларија на Јосип Франк. Од [[1892|1892 година]] бил адвокат во Загреб, а подоцна и пратеник во парламентот од 1892 до 1917 година.<ref name="he">{{Наведена мрежна страница|url=https://enciklopedija.hr/clanak/57833|title=Starčević, Mile|work=Hrvatska enciklopedija|publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža|accessdate=12. siječnja 2018.}}</ref> Заедно со неговиот чичко [[Анте Старчевиќ|Анте Старчевиќ,]] бил еден од најактивните членови на Десницата. По распадот на партијата, останал со него, а во [[1895|1895 година]] бил еден од основачите на Чистата партија на правото. Откако Владимир Видриќ и другите студенти го запалија унгарското знаме во знак на протест, на судењето во ноември 1895 година ги бранеа Старчевиќ и истакнатите загрепски адвокати Маријан Деренчин, Август Харамбашиќ, Оскар Корницер, Милан Петрачиќ, Франко Поточњак, Иван Ружиќура и Иван Ружиќура. Во [[1908|1908 година,]] тој ја основал Партијата на правата на Старчевиќ, со програма заснована на оригиналните идеолошки принципи на Анте Старчевиќ. По него, членовите на партијата го добиле прекарот „Милиновци“.<ref name="he"/> По избувнувањето на [[Прва светска војна|Првата светска војна,]] тој се залагал за решение на хрватското прашање во рамките на [[Австроунгарија|Австроунгарската монархија]]. == Дела == * ''Говор на д-р Миле Старчевиќ, претставник на округот Свети Иван-Желина, одржан во Хрватскиот парламент на 16 август 1892 година, во дискусијата за обраќањето'', печатено и објавено од Антун Шолц, Загреб, 1892 година. * ''Говор на претставникот на народот, д-р Миле Старчевиќ, одржан на буџетската расправа во Хрватскиот парламент на 17 јануари 1902 година: Според стенографскиот запис'', Прва хрватска радничка Тиск. Загреб, 1902 година. * ''Говор на д-р Миле Старчевиќ, пратеник на округот Свети Иван Зелина, за амнестијата: одржан во Хрватскиот парламент на 20 јуни 1903 година'', печатено од Првата хрватска работничка печатница, Загреб, 1903 година. * ''Говорите на д-р Миле Старчевиќ, претставник на Желина: одржани на зимската сесија на Хрватскиот парламент 1903-1904: (според стенографски записник)'', Печатено од Првата хрватска работничка печатница, Загреб, 1904 година. * ''Говор на д-р Миле Старчевиќ: претставник на Желин, одржан на седницата на Хрватскиот парламент на 24 јануари 1905 година, за буџетот'', Печатено од Првата хрватска работничка печатница, Загреб, 1905 година. * ''Интерпелација на претставникот на Зелина, д-р Миле Старчевиќ: изнесена на седницата на Хрватскиот парламент на 12 јануари 1905 година, во врска со немирите во Лика'', печатено од Првата хрватска работничка печатница, Загреб, 1905 година. * ''Во одбрана на вистината'', Шолц, Загреб, 1909. * ''Говорите на д-р Миле Старчевиќ, претставник на Свети Иван - Зелински, одржани во Хрватскиот парламент за време на седницата во 1910 година'', печатено од Хрватската партија на правата, Загреб, 1910 година. * ''Штросмаеров јубилеј'', Хрватска печатница, Загреб, 1914 година. * ''Говор и интерпелација на д-р Миле Старчевиќ, претставник на Свети Иван-Желински, за унгарските училишта на седницата од 17 февруари 1914 година'', Печатено од Хрватската печатница, Загреб, [1914?] == Наводи == {{Наводи}} == Литература == * Општа и национална енциклопедија во 20 книги, Загреб, 2007. * Ирвин Лукежиќ, [http://www.klub-susacana.hr/revija/clanak.asp?Num=58-59&C=25 ''Ѓуро Ружиќ и Шиме Мазура''], ''Сушачка ревија'', бр.58/59. {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Старчевиќ, Миле }} [[Категорија:Луѓе од Госпиќ]] [[Категорија:Хрватски политичари]] 5861opyiy76ox3c8yrr4ufak4bkz39b 0 1391240 5538889 5538838 2026-04-14T14:06:11Z Jtasevski123 69538 отстранета [[Категорија:Берлински документарен форум]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5538889 wikitext text/x-wiki [[Податотека:BDF2.jpg|мини|Аудиториум „Документарни моменти: Сеќавање на иднината“, 4 јуни 2010 година]]'''Берлинскиот документарен форум (BDF)''' — поранешно [[биенале]] што се одржувало во [[Куќа на светските култури|Куќата на светските култури]] во [[Берлин]]. Форумот бил како простор каде што уметници, теоретичари и публика се собирале заедно и разговарале за тоа што значи „документарецот“ во современото време низ областите на филмот, фотографијата, современата уметност, перформансот, архитектурата и културната теорија. Форумот се занимавал со документарната форма низ различни дисциплини: [[Филм|филмот]] ја носел силата на визуелното сведоштво, [[Фотографија|фотографијата]] ја задржувала меморијата на мигот, [[Современа уметност|современата уметност]] ја преиспитувала границата меѓу факт и фикција, перформансот ја оживувал вистината на сцената, [[Архитектура|архитектурата]] ја покажувала документарната димензија на просторот, а културната теорија давала рамка за критичко размислување. На своето инаугуративно издание во ''2010 година'', Берлинскиот документарен форум имал петдневна тематска програма. Во тие денови се одржувале изложби, проекции, перформанси, читања и дискусии што биле развиени и реализирани од група меѓународни уметници и теоретичари. Публиката учествувала во живи разговори и се запознавала со нови начини на разбирање на документарната форма. Второто издание во ''2012 година'' имал сличен пристап, повторно се собирале различни дисциплини и се отворале прашања за улогата на документарецот во современата култура. Третото и последно издание се одржале во пролетта ''2014 година''. Тоа издание ја заокружувало визијата на форумот и покажувало колку документарната практика можела да биде широка и интердисциплинарна. По ова, во ''2016 и 2018 година'', фестивалот не можел да најде ниту место ниту финансиска поддршка, па затоа не прекинал да се одржува. Сите три изданија на Берлинскиот документарен форум биле осмислени од берлинската кураторка [[Хила Пелег]]'''.''' Таа му дала теоретски нијансирана интерпретација, постојано поместувајќи ги границите на документарецот и успеала да го изнесе далеку од неговата класична жанровска дефиниција. Во своите текстови, таа напишала: ''„Бидејќи разликите помеѓу реалноста и фикцијата, артефактот и документот се оспоруваат денес повеќе од кога било, фестивалот се вклучи во документарецот не како обично прикажување на реалноста, туку како стратешки начин за справување со реалноста преку работа со и преку слики и наративи. Фестивалот затоа се стреми да истражи нови начини на рефлексија и медиумско образование во свет каде што сликите играат клучна улога во конструирањето на историјата, идентитетите и вистината.“'' Со оваа визија, Пелег успеала да ја обликува програмата така што фестивалот се претворил во лабораторија за идеи или место каде што уметниците и теоретичарите не само што прикажувале дела, туку и заеднички размислувале за улогата на документарецот во современото општество Фестивалот, кој се одржувал на историски локација Куќата на светските култури, оставил посебен акцент и на архитектурата и просторниот дизајн. Организаторите настојувале да создадат специфични услови кои овозможувале секој уметнички формат, било изложба, проекција или перформанс, да добие сопствен простор и да се доживее на уникатен начин од страна на публиката. == Изданија == === Берлински документарен форум 1 (2–6 јуни 2010) === Уметнички директор: Хила Пелег На фестивалот учествувале бројни уметници, мислители и теоретичари од различни делови на светот. Меѓу нив биле Ејрин Анастас, Емили Аптер, Ариела Азулај, Еке Бонк, Стела Бруци, Франсоа Бушер, Едуардо Кадава, Тони Кокс, Кетрин Дејвид, Оквуи Енвезор, Омер Фаст, Рене Габри, Филип Гуревич, Томас Кејнаен Холмес, Антји Крог, Ксавиер Ле Рој, Крис Маркер, Анџела Мелитопулос, Мари-Хозе Мондзеин, Жоао Мореира Салес, Едгар Морин, Мајкл Мракич, Рабих Мруе, Исам Насер, Марсел Офулс, Рик Прелингер, Алад Ресин, Адријан Рифкин, Бен Расел, Валид Садек, Ли Ен Шмит, Флоријан Шнајдер, Стефани Шулте Стратхаус, Ајлин Симпсон, Ејал Сиван, Едуардо Томас, Бен Вајт, Фредерик Вајсман и колективот Зини/Мајдаган. === Берлински документарен форум 2 === Берлинскиот документарен форум 2 се одржал од 31 мај до 3 јуни 2012 година. Уметнички директор била Хила Пелег, која работела во соработка со Кетрин Дејвид, Антје Еман, Харун Фароки, Силвер Лотрингер, Флоријан Шнајдер и Едуардо Томас. Во ова издание учествувале бројни уметници и мислители од различни контексти и дисциплини. Меѓу нив биле Крег Акин, Басма Алшариф, Ерик Бодлер, Нил Белуфа, Елизабета Бенаси, ЛД Браун, Џејкоб Чиочи, Мери Хелена Кларк, Кетрин Дејвид, Мати Диоп, Антје Еман, Харун Фароки, Миријам Фасбендер, Роберт Гарднер, Жан-Мари Штрауб, Такаши Ито, Кавасе Наоми, Хасан Кан, Тиери Кнауф, Јоаким Костер, Роберт Крамер, Хају Квон, Оливер Ларик, Лаида Лерткунди, Дани Левентал, Анџела Мелитопулос, Шана Мултон, Рабих Мруе, Мурата Такеши, Петер Нестлер, Олаф Николај, Андерс Нилсон, Гинтер Ничке, Роберт Охшорн, Мелик Оханијан, Волкер Пантенбург, Кристофер Пини, Стив Рајнке, Мајкл Робинсон, Ева Мари Родбро, Бен Расел, Ела Шохат, Ефрат Швили, Ејал Сиван, Мајкл Сноу, Фил Соломон, Хито Стајерл, Вилијам Татге, Џеф Вол, Клаус Вилденхан и Кристофер Вилијамс. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://hkw.de/de/programm/projekte/2012/berlin_documentary_forum_2/berlin_documentary_forum_2.php|title=Berlin Documentary Forum 2|last=Welt|first=Haus der Kulturen der|work=HKW|archive-url=https://web.archive.org/web/20170731194410/http://hkw.de/de/programm/projekte/2012/berlin_documentary_forum_2/berlin_documentary_forum_2.php|archive-date=2017-07-31|accessdate=2017-07-31}}</ref> === Берлински документарен форум 3 (29 мај – 1 јуни 2014) === Уметнички директор: Хила Пелег Берлинскиот документарен форум 3 имал големо присуство на меѓународна публика. Во текот на четири интензивни дена се одржувале проекции, претстави, дискусии, читања и изложби. Публиката доаѓала од различни културнии професионални средини, а секој настан претставувал нова можност за размена на идеи и заедничко размислување за улогата на документарецот во современиот свет. Четирите дена биле исполнети со енергија, дебати и нови откритија, оставајќи силен впечаток кај сите што присуствувале. Третото издание на Берлинскиот документарен форум било насочено кон истражување на улогата на наративот во општеството. Наместо да се гледа само како форма на раскажување, наративот бил третиран како средство што активно влијаело врз тоа како луѓето ја разбираат и ја градат својата реалност. Програмата опфаќала придонеси од повеќе области: * '''[[Филм]]''' – со примери што покажувале како визуелните приказни можат да оформат ставови и сеќавања. * '''[[Современа уметност]]''' – која ја преиспитувала границата меѓу факти и измислица. * '''Перформанс''' – што ја претставувал реалноста преку живо дејство пред публика. * '''[[Архитектура]]''' – која ја нагласувала документарната димензија на просторот. * '''Културна историја и теорија''' – што давале аналитичка рамка за разбирање на овие процеси. Обемното издание на списанието '''„'''Берлински документарен форум 3“ било посветено на разјаснување на седумнаесетте проекти што биле дел од ова издание. Во списанието се објавувале есеи и разговори кои давале поширок контекст и критичка рамка за програмата. Меѓу авторите што придонесувале со свои текстови биле Стела Бруци, Силвер Лотрингер, Џими Дарам, Еран Шаерф, Смадар Драјфус, Џеси Лернер, Рое Розен и Криста Блумлингер. Учесници: Марија Тереза Алвес, Џими Дурам и Ричард Хил, Шајна Ананд и Ашок Сукумаран, Мајкл Баерс, Кетрин Дејвид, Смадар Драјфус, Харун Фароки, Силвер Лотрингер со Џеси Лернер, Серхио Гонзалес Родригез и Софија Мржаурека, Рабије, Еран Шаерф со Полин Боудри, Елфриде Јелинек, Ева Мајер, Уриел Орлоу и Тим Зулаф, Корнелија Лунд, Стефани Шлутер, Едуардо Томас и Којо Јамашита и други. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.e-flux.com/announcements/berlin-documentary-forum-3/|title=Berlin Documentary Forum 3 – Announcements – e-flux|work=E-flux.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160702054925/http://www.e-flux.com/announcements/berlin-documentary-forum-3/|archive-date=2016-07-02|accessdate=2017-07-31}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.hkw.de/berlin-doc-forum|title=Berlin Documentary Forum 3|last=Welt|first=Haus der Kulturen der|date=21 July 2016|work=HKW|accessdate=2017-07-31}} * {{Наведена мрежна страница|url=https://www.hkw.de/de/programm/projekte/2010/berlin_documentary_forum/berlin_documentary_forum_1.php|title=Berlin Documentary Forum 1|last=Welt|first=Haus der Kulturen der|date=29 October 2019|work=HKW|accessdate=2019-10-29}} [[Категорија:Филмски фестивали во Германија]] pj98zrtnm7q0qiiq1f24hkmuvbn0uvu 0 1391379 5539022 5538841 2026-04-14T22:01:47Z Carshalton 30527 5539022 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | name = Хвича Кварацхелија | image = [[Податотека:Kvaratskhelia asse psg 2425.png|200px]] | caption = Хвича Кварацхелија во дресот на [[ФК Париз Сен Жермен|Париз Сен Жермен]] во 2025 година | full_name = Хвича Кварацхелија<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/pdf/SquadLists-English.pdf |title=Squad List: FIFA Club World Cup 2025: Paris Saint-Germain (FRA) |publisher=FIFA |page=26 |date=16 June 2025 |access-date=16 June 2025}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|2001|2|12|df=yes}}<ref>{{Cite web |last=UEFA.com |title=Khvicha Kvaratskhelia {{!}} Georgia |url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/teams/players/250101808--khvicha-kvaratskhelia/ |access-date=21 March 2024 |website=[[UEFA]] |language=en}}</ref> | birth_place = {{роден во|Тбилиси}}, Грузија | height = 1.83 м<ref>{{cite web |url=https://www.psg.fr/en/players/khvicha-kvaratskhelia |title=Khvicha Kvaratskhelia |date=12 February 2001 |publisher=Paris Saint-Germain FC |access-date=25 August 2025 }}</ref> | currentclub ={{Fb team Paris Saint-Germain}} | clubnumber = 7 | position = среден ред | youthyears1 = 2012–2017 | youthclubs1 = {{Fb team Dinamo Tbilisi}} | years1 = 2017–2018 | clubs1 ={{Fb team Dinamo Tbilisi}} | caps1 = 4 | goals1 = 1 | years2 = 2018–2019 | clubs2 =[[ФК Рустави|Рустави]] | caps2 = 18 | goals2 = 3 | years3 = 2019 | clubs3 = →{{Fb team Lokomotiv Moscow}} (п) | caps3 = 7 | goals3 = 1 | years4 = 2019–2022 | clubs4 ={{Fb team Rubin Kazan}} | caps4 = 69 | goals4 = 9 | years5 = 2022 | clubs5 =[[ФК Динамо Батуми|Динамо Батуми]] | caps5 = 11 | goals5 = 8 | years6 = 2022–2025 | clubs6 ={{Fb team Napoli}} | caps6 = 85 | goals6 = 28 | years7 = 2025– | clubs7 ={{Fb team Paris Saint-Germain}} | caps7 = 37 | goals7 = 8 | nationalyears1 = 2016–2018 | nationalteam1 = [[Фудбалска репрезентација на Грузија под 17 години|Грузија 17]] | nationalcaps1 = 28 | nationalgoals1 = 15 | nationalyears2 = 2018 | nationalteam2 = [[Фудбалска репрезентација на Грузија под 18 години|Грузија 18]] | nationalcaps2 = 1 | nationalgoals2 = 1 | nationalyears3 = 2017–2019 | nationalteam3 = [[Фудбалска репрезентација на Грузија под 19 години|Грузија 19]] | nationalcaps3 = 9 | nationalgoals3 = 3 | nationalyears4 = 2019 | nationalteam4 = [[Фудбалска репрезентација на Грузија под 21 години|Грузија 21]] | nationalcaps4 = 2 | nationalgoals4 = 1 | nationalyears5 = 2019– | nationalteam5 = [[Фудбалска репрезентација на Грузија|Грузија]] | nationalcaps5 = 49 | nationalgoals5 = 22 | club-update = 21:22, 3 април 2026 (UTC) | nationalteam-update = 14:53, 29 март 2026 (UTC) {{Infobox person | embed=yes | website = | signature = [[File:Khvicha khelrtva.svg|100px]] | signature_alt = }}}} '''Хвича Кварацхелија''' ([[Грузиски јазик|грузиски]]: ხვიჩა კვარაცხელია; роден на 12 февруари 2001 година) <ref name=":0">{{Наведени вести|url=https://edition.cnn.com/2022/11/01/football/khvicha-kvaratskhelia-napoli-georgia-spt-intl/index.html|title=Khvicha Kvaratskhelia: Napoli's Georgian sensation billed 'Kvaradona'|last=Morse|first=Ben|date=1 November 2022|access-date=19 August 2023|publisher=CNN|quote='Kvara changed life in Georgia [...]'}}</ref> — грузиски професионален [[Фудбал|фудбалер]] кој настапува како [[Среден ред (фудбал)|лево крило]] за клубот од [[Лига 1 (Франција)|Лига 1,]] [[ФК Париз Сен Жермен|Париз Сен Жермен]], и е капитен на [[Фудбалска репрезентација Грузија|националниот тим на Грузија]]. Тој е сметан за еден од најдобрите крилни играчи во светот и еден од најголемите грузиски играчи на сите времиња, познат по својот дриблинг, агилност и игра. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://georgiatoday.ge/khvicha-kvaratskhelia-among-the-best-players-of-the-year-at-ballon-dor-awards/|title=Khvicha Kvaratskhelia among the best players of the year at Ballon d'Or Awards|date=31 October 2023}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/football/ng-interactive/2024/dec/17/the-100-best-male-footballers-in-the-world-2024|title=The 100 best male footballers in the world 2024|last=Christenson|first=Marcus|last2=Duncan|first2=Pamela|date=20 December 2024|work=The Guardian|issn=0261-3077|accessdate=11 May 2025|last3=Bloor|first3=Steven|last4=Blight|first4=Garry}}</ref> Кварацхелија ја започнал својата сениорска кариера играјќи за [[ФК Динамо Тбилиси|Динамо Тбилиси]] на 16-годишна возраст, пред да замине во [[ФК Рустави|Рустави]] каде што поминал половина сезона. За време на неговиот комбиниран тригодишен мандат во [[ФК Локомотив Москва|Локомотив Москва]] и [[ФК Рубин Казањ|Рубин Казан]], Кварацхелија освоил две последователни награди за најдобар млад играч [[Руска премиер лига|во руската Премиер лига]]. По краткиот престој во [[ФК Динамо Батуми|Динамо Батуми]], Кварацхелија потпишал за [[ФК Наполи|Наполи]] во 2022 година и во својата дебитантска сезона му помогнал на клубот да стигне до четвртфиналето на [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]] на УЕФА за прв пат во историјата и да ја освои првата [[Серија А 2022-2023|титула]] во [[Серија А]] по 33 години, завршувајќи како најдобар асистент во лигата. Тој бил прогласен за најкорисен играч во Серија А и за најдобар млад играч на сезоната во Лигата на шампионите. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://europop.ge/article/54140-kvaratskhelias-supergoli-italiashi-sezonis-sauketesod-daasakheles|title=კვარაცხელიას სუპერგოლი იტალიაში სეზონის საუკეთესოდ დაასახელეს|date=23 June 2023|work=europop|publisher=Europop.ge|language=ka|trans-title=Kvaratskhelia's super goal was named the best of the season in Italy.|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002210732/https://europop.ge/article/54140-kvaratskhelias-supergoli-italiashi-sezonis-sauketesod-daasakheles|archive-date=2 October 2023|accessdate=23 June 2023}}</ref> По две и пол години во Наполи, Кварацхелија се приклучил на францускиот клуб [[ФК Париз Сен Жермен|ПСЖ]] за 70 милиони евра во јануари 2025 година. Тој веднаш станал централен играч, бидејќи клубот освоил континентална тројна круна во својата прва сезона во клубот; Кварацхелија постигнал гол во финалето на Лигата на шампионите. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/43454851/why-paris-saint-germain-signed-khvicha-kvaratskhelia|title=Why Paris Saint-Germain signed Khvicha Kvaratskhelia and didn't want anyone else|date=17 January 2025|work=ESPN|accessdate=19 January 2025}}</ref> Тој, исто така, ја освоил втората титула во Серија А, придонесувајќи за успехот на Наполи со титулата во првата половина од истата сезона. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/football/2025/jun/03/mohamed-salah-kylian-mbappe-ballon-dor-contenders-european-football|title=From Dembélé to Salah: six contenders in an open race for men's Ballon d'Or|date=3 June 2025|work=The Guardian|access-date=3 June 2025|quote=Khvicha Kvaratskhelia (Paris Saint-Germain) Having started the season in Naples, the Georgian can boast the rare feat of winning two domestic titles – Serie A and Ligue 1 – in the same year.}}</ref> <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/athletic/6395426/2025/06/01/psg-champions-league-victory-final/|title=How does this PSG victory compare with other Champions League winners?|date=1 June 2025|work=The Athletic/The New York Times|access-date=3 June 2025|quote=This season, he has managed to win both Serie A and Ligue 1}}</ref> <ref>{{Наведени вести|url=https://sports.yahoo.com/article/khvicha-kvaratskhelia-joins-unique-club-095700992.html|title=Khvicha Kvaratskhelia joins unique club after double title success|date=28 May 2025|work=Yahoo! Sports|access-date=3 June 2025|quote=Khvicha Kvaratskhelia has joined an exclusive group of players to have won two league titles in the same season. The Georgian winger joined Paris Saint-Germain from Napoli in the January transfer window, with both clubs ending the campaign as champions. Kvaratskhelia played a key part in both successes, securing Ligue 1 and Serie A winner’s medals for 2024/25.}}</ref> Кварацхелија се етаблирал за Грузија во сите национални младински селекции, станувајќи клучен играч под водство на различни менаџери. Потоа станал составен дел од сениорскиот тим откако го направил своето деби во 2019 година и ѝ помогнал на Грузија да се квалификува за [[Европско првенство во фудбал 2024|Евро 2024]], првиот голем меѓународен турнир во земјата. <ref name="auto">{{Наведени вести|url=https://www.goal.com/en/news/kvaradona-meet-khvicha-kvaratskhelia-the-new-napoli-star-gunning-for-liverpool-in-the-champions-league/bltf6dee7c937cb4cfe|title=Kvaradona! Meet Khvicha Kvaratskhelia, the new Napoli star who is gunning for Liverpool in the Champions League|date=7 September 2022|work=Goal.com|access-date=16 September 2023}}</ref> <ref name="auto1">{{Наведена мрежна страница|url=https://sempremilan.com/kaladze-three-milan-memories-leao-kvaratskhelia-napoli|title=Kaladze reveals three favourite Milan memories and weighs in on Leao vs. Kvaratskhelia debate|date=7 April 2023|work=SempreMilan|accessdate=16 September 2023}}</ref> == Клупска кариера == === Рана кариера === Откако поминал низ младинскиот систем, Кварацхелија ја започнал својата сениорска кариера во [[ФК Динамо Тбилиси|Динамо Тбилиси]] во 2017 година, дебитирајќи против Колкети-1913 Поти, влегувајќи како замена во 62-та минута во ремито 1-1 на 29 септември 2017 година. Вкупно, Кварацхелија одиграл пет натпревари во сите натпреварувања за Динамо Тбилиси, постигнувајќи го својот прв гол во победата од 1-0 на гости против [[ФК Шукура Кобулети|Шукура Кобулети]] на 19 ноември 2017 година. <ref name="soccerway">{{Soccerway|khvicha-kvaratskhelia/463156}}</ref> Во март 2018 година, Кварацхелија го напуштил Динамо Тбилиси како резултат на спор околу договорот и потоа потпишал за [[ФК Рустави|Рустави]] преку слободен трансфер. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://adjarasport.com/fekhburti/posts/bavshvi-romelits-qvelas-atquebs-10-tslis-kvaratskhelia-dzmis-kvalze-480492|title=ბავშვი, რომელიც ყველას ატყუებს - 10 წლის კვარაცხელია ძმის კვალზე|date=14 October 2020|work=Adjara Sport|language=ka|trans-title=The child who deceives everyone – 10-year-old Kvaratskhelia following in his brother's footsteps.|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718192533/https://adjarasport.com/fekhburti/posts/bavshvi-romelits-qvelas-atquebs-10-tslis-kvaratskhelia-dzmis-kvalze-480492|archive-date=18 July 2022|accessdate=18 July 2022}}</ref> Во април 2018 година, Кварацхелија станал предмет на интерес од германскиот шампион [[Бајерн Минхен|Баерн Минхен]] и присуствувал на ремито 0-0 на Баерн против Севиља во четвртфиналето на [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите на УЕФА]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://europop.ge/article/5640-17-clis-kartveli-supertalanti-miunkhenis-baierns-moskovis-lokomotivi-echidaveba|title=17 წლის ქართველი სუპერტალანტი - მიუნხენის ბაიერნს მოსკოვის ლოკომოტივი ეჭიდავება|date=7 August 2018|work=Europop|language=ka|trans-title=The 17-year-old Georgian super talent – Munich's Bayern is competing with Moscow's Lokomotiv.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230317210037/https://europop.ge/article/5640-17-clis-kartveli-supertalanti-miunkhenis-baierns-moskovis-lokomotivi-echidaveba|archive-date=17 March 2023|accessdate=17 March 2023}}</ref> За време на сезоната во Европска лига 2018, Кварацхелија постигнал три гола во 18 настапи за Рустави. Во 2018 година, ''[[Гардијан|„Гардијан“]]'' го вклучил Кварацхелија меѓу 60-те најдобри млади играчи во светот. <ref name=":1">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/football/ng-interactive/2018/oct/11/next-generation-2018-60-of-the-best-young-talents-in-world-football|title=Next Generation 2018: 60 of the best young talents in world football|last=Christenson|first=Marcus|date=2018-10-10|work=The Guardian|access-date=2025-05-11|last2=Powell|first2=Jim|language=en-GB|issn=0261-3077|last3=Blight|first3=Garry|last4=Hulley-Jones|first4=Frank}}</ref> На 15 февруари 2019 година, Кварацхелија му се придружил на клубот [[Руска премиер лига|од руската Премиер лига]] (РПЛ) [[ФК Локомотив Москва|Локомотив Москва]] на позајмица. <ref name="InKK">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fclm.ru/ru/publications/news/19535|title=Хвича Кварацхелия – в "Локомотиве"|date=15 February 2019|publisher=[[FC Lokomotiv Moscow]]|language=ru|trans-title=Khvicha Kvaratskhelia – at "Lokomotiv"}}</ref> Тој го направил своето деби во лигата на 10 март како замена во 86-тата минута за [[Џеферсон Фарфан]] против [[ФК Анжи Махачкала|Анжи Махачкала]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://premierliga.ru/match/match_12726.html|title=Anzhi v Lokomotiv game report|date=10 March 2019|publisher=[[Russian Premier League]]|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20200811031635/https://premierliga.ru/match/match_12726.html|archive-date=11 August 2020|accessdate=10 March 2019}}</ref> На 1 јули, Локомотив Москва објавил дека Кварацхелија го напуштил клубот откако истекла неговата позајмица. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fclm.ru/ru/publications/news/20350|title=Кварацхелия покинул "Локомотив"|date=1 July 2019|publisher=[[FC Lokomotiv Moscow]]|language=ru|trans-title=Kvaratskhelia left Lokomotiv}}</ref> По губењето на Кварацхелија, менаџерот на Локомотив Москва, Јуриј Семин, изјавил дека е многу разочаран откако не успеал да се договори за траен трансфер со Кварацхелија, бидејќи Семин го сметал за исклучително талентиран. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.championat.com/football/news-3793843-sjomin-iz-za-uhoda-kvarachelii-iz-lokomotiva-u-menja-potekli-sljozy.html|title=Сёмин: из-за ухода Кварацхелии из "Локомотива" у меня потекли слёзы|date=1 July 2019|publisher=Championat|language=ru|trans-title=Semin: I cried because Kvaratskhelia left Lokomotiv}}</ref> === Рубин Казањ === На 6 јули 2019 година, Кварацхелија потпишал петгодишен договор со [[ФК Рубин Казањ|Рубин Казањ]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rubin-kazan.ru/posts/hvicha-kvaratsheliya-stal-igrokom-rubina|title=ХВИЧА КВАРАЦХЕЛИЯ СТАЛ ИГРОКОМ "РУБИНА"|date=6 July 2019|publisher=[[FC Rubin Kazan]]|language=ru|trans-title=Khvicha Kvaratskhelia became a Rubin player|archive-url=https://web.archive.org/web/20190708153708/https://rubin-kazan.ru/posts/hvicha-kvaratsheliya-stal-igrokom-rubina|archive-date=8 July 2019|accessdate=8 July 2019}}</ref> Тој го одиграл својот прв натпревар на 15 јули против неговиот претходен клуб Локомотив, влегувајќи како замена во второто полувреме и постигнувајќи го израмнувачкиот гол во ремито 1-1. Кварацхелија бил прогласен за најдобар играч на натпреварот од страна на навивачите на Рубин на официјалната страница на клубот. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sovsport.ru/football/news/2:911320|title=Кварацхелия признан болельщиками "Рубина" лучшим игроком матча с "Локомотивом"|work=sovsport.ru (in Russian), 18 July 2019|trans-title=Kvaratskhelia was named the best player of the match against "Lokomotiv" by Rubin fans.}}</ref> Генерално, неговото купување било поздравено од неколку руски медиуми како главен трансферен успех за Рубин, кај кои пазарната вредност на играчот се зголемила пет пати во една сезона помеѓу јуни 2019 и јуни 2020 година. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.championat.com/football/article-4095305-luchshie-molodye-futbolisty-rpl-kotorye-raskrylis-v-sezone-20192020.html|title=10 лучших молодых игроков РПЛ, которые раскрылись в сезоне 2019/20|work=championat.com (in Russian), 31 July 2020|trans-title=The 10 best young players of the Russian Premier League who emerged in the 2019/20 season.}}</ref> Врз основа на гласовите меѓу навивачите на Рубин, Кварацхелија ја освоил номинацијата за играч на месецот четири пати во 2020-21, имено во август, септември, октомври и април. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.silksport.ge/NewsPost/0/6670/1|title=ხვიჩა კვარაცხელია რუბინის თვის საუკეთესო მოთამაშე გახდა|date=3 May 2021|access-date=5 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706000549/https://www.silksport.ge/NewsPost/0/6670/1|archive-date=6 July 2022|publisher=silksport.ge (in Georgian)}}</ref> На почетокот на 2021 година, ''„Л'Екип“'' објавил список од 50 најдобри играчи родени во 21 век, а Кварацхелија бил единствениот играч од рската лига кој бил вклучен на списокот. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sport-express.ru/football/rfpl/news/kvaracheliya-voshel-v-top-50-molodyh-igrokov-v-mire-pervyy-fati-1756930/#!|title=Кварацхелия вошел в топ-50 молодых игроков в мире, первый — Фати|date=12 February 2021|work=sport-express.ru (in Russian), 12 February 2021|trans-title=Kvaratskhelia entered the top 50 young players in the world, with Fati in first place.}}</ref> === Динамо Батуми === На 7 март 2022 година, [[ФИФА]] објавила дека, поради [[Руска инвазија на Украина (2022)|руската инвазија на Украина]], странските играчи во Русија можат еднострано да ги суспендираат своите договори до 30 јуни и им е дозволено да потпишуваат договори со клубови надвор од Русија до истиот датум. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-adopts-temporary-employment-and-registration-rules-to-address-several|title=FIFA adopts temporary employment and registration rules to address several issues in relation to war in Ukraine|date=7 March 2022|publisher=[[FIFA]]}}</ref> На 24 март 2022 година, Рубињ Казан објавил дека договорот на Кварацхелија е суспендиран. <ref>{{Наведена изјава за печат|access-date=24 March 2022}}</ref> Истиот ден, тој се приклучил на [[ФК Динамо Батуми|Динамо Батуми]] од Грузија. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.facebook.com/DinamoBatumi1923/posts/3011126885766758|title=Say what?|date=24 March 2022|publisher=[[FC Dinamo Batumi|Dinamo Batumi]]|accessdate=24 March 2022}}</ref> Кварацхелија учествувал во 11 лигашки натпревари со Динамо Батуми, постигнувајќи осум гола и обезбедувајќи две асистенции. Европска лига го прогласила за најдобар играч во второто коло од сезоната, кое се совпаднало со периодот помеѓу април и јули. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://1tv.ge/news/eligis-meore-wreshi-sauketeso-kvarackheliaa-1tvsport/|title=ელიგის მეორე წრეში საუკეთესო კვარაცხელიაა|date=23 June 2022|work=1tv.ge (in Georgian)}}</ref> === Наполи === На 1 јули 2022 година, [[ФК Наполи|Наполи]] од [[Серија А]] го потврдил потпишувањето на Кварацхелија со договор со важност до 2027 година од Динамо Батуми за наводна сума од 10-12 милиони евра. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sscnapoli.it/il-napoli-ufficializza-lacquisto-di-kvaratskhelia-a-titolo-definitivo/|title=NAPOLI FORMALIZES THE PURCHASE OF KVARATSKHELIA OUTRIGHT|date=1 July 2022|publisher=Napoli|accessdate=14 July 2022}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://cbw.ge/culture/khvicha-kavaratskhelia-hits-new-record-with-his-transfer-to-napoli|title=Khvicha Kavaratskhelia hits New Record with his Transfer to Napoli|work=CBW|accessdate=14 July 2022}}</ref> Дебито на Кварацхелија за клубот се случило на 15 август, во првото коло од Серија А против [[ФК Хелас Верона|Хелас Верона]]; тој постигнал гол и асистирал во победата од 5-2. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eurosport.it/calcio/serie-a/2022-2023/calcio-serie-a-verona-napoli-2-5-kvaratskhelia-show-all-esordio-gol-ei-assist-per-il-georgiano_sto9086779/story.shtml|title=Calcio, Serie A – Verona-Napoli 2–5: Kvaratskhelia show all'esordio, gol e assist per il georgiano|last=Arcari|first=Marco|date=15 August 2022|work=[[Eurosport]]|language=it|trans-title=Calcio, Serie A – Verona-Napoli 2–5: Kvaratskhelia show in his debut, goal and assist for the Georgian.|accessdate=20 August 2022}}</ref> Тој постигнал два гола во следниот коло против [[ФК Монца|Монца]] на 21 август, постигнувајќи ги своите први [[Хет-трик|два гола]] во Серија А во победата од 4-0. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Napoli/21-08-2022/napoli-monza-4-0-gol-kvaratskhelia-doppietta-osimhen-kim-4401977280092.shtml|title=È Kvaratskhelia show: doppietta da applausi. E il Napoli travolge 4-0 il Monza|date=21 August 2022|work=La Gazzetta dello Sport|language=it-IT|accessdate=22 August 2022}}</ref> По овие натпревари, Кварацхелија се искачил на врвот на списокот на најдобри стрелци во Серија А, станувајќи првиот играч во историјата на Наполи кој постигнал три гола во двата први лигашки натпревари. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://agenda.ge/en/news/2022/3218|title=Khvicha Kvaratskhelia first Napoli player to score 3 goals in 2 opening games|work=agenda.ge, 24 August 2022}}</ref> Понатаму, тој бил прогласен за играч на месецот во Серија А во август 2022 година. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://football-italia.net/kvaratskhelia-voted-serie-a-player-of-the-month/|title=KVARATSKHELIA VOTED SERIE A PLAYER OF THE MONTH|date=2 September 2022|work=football-italia.net|accessdate=2 September 2022}}</ref> [[Податотека:Khvicha_kvaratskhelia_napoli.jpg|десно|мини|Кварацхелија во дресот на Наполи во 2023 година]] На 4 октомври, тој го постигнал својот прв гол во Лигата на шампионите во победата од 6–1 над [[ФК Ајакс|Ајакс]] на гостински терен. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/2035674--ajax-vs-napoli/|title=Ajax 1–6 Napoli|date=4 October 2022|work=UEFA}}</ref> Со уште еден гол и асистенција во реваншот една недела подоцна, Кварацхелија бил прогласен за играч на натпреварот, <ref>{{Наведени вести|url=https://www.calcionapoli1926.it/ultimissime-calcio-napoli/kvaratskhelia-foto-champions-league-napoli/|title=Kvaratskhelia eletto come "Man of the Match" di Napoli-Ajax|access-date=13 October 2022|publisher=calcionapoli1926.it|language=it}}</ref> и вклучен во тимот на неделата. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.90min.com/posts/champions-league-team-of-the-week-gameweek-4-2022-23|title=Champions League team of the week: Gameweek 4|date=13 October 2022|publisher=90min.com}}</ref> Со три гола и една асистенција во февруари 2023 година, Кварацхелија бил прогласен за играч на месецот во Серија А по втор пат, првиот играч што ја освоил наградата повеќе пати во истата сезона. <ref name="February POTM">{{Наведени вести|url=https://www.legaseriea.it/en/media/serie-a/the-ea-sports-player-of-the-month-feb|title=Khvicha Kvaratskhelia EA Sports Player of the Month for February|date=10 March 2023|access-date=10 March 2023|publisher=Serie A}}</ref> Следниот месец му донело поголемо признание кога добил уште една награда за играч на месецот во Серија А, сличен трофеј од Италијанската асоцијација на фудбалери <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://forzanapolipress.com/2023/03/31/khvicha-kvaratskhelia-named-ea-sports-and-aic-player-of-the-month-for-march/|title=Khvicha Kvaratskhelia Named EA Sports And AIC Player Of The Month For March|date=31 March 2023|work=forzanapolipress.com|accessdate=21 April 2023}}</ref> и наградите за гол на месецот во Серија А и гол на сезоната во Серија А за прекрасен гол постигнат во победата од 2–0 против [[ФК Аталанта|Аталанта]] на 11 март. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.legaseriea.it/en/media/serie-a/the-goal-of-the-month-by-crypto-com-march|title=Khvicha Kvaratskhelia won the Goal Of The Month award presented by crypto.com for March|work=legaseriea.it|publisher=SERIE A|accessdate=27 March 2023}}</ref> На 4 мај, по нерешениот резултат 1–1 со [[Удинезе Калчо|Удинезе]], Наполи бил потврден како шампион на Серија А за прв пат по 33 години. <ref name="Serie A 2023">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/sport/football/65488842|title=Napoli win Serie A for first time in 33 years|date=4 May 2023|work=BBC Sport|accessdate=4 May 2023}}</ref> Тој ја завршил сезоната како најдобар асистент со 10 и постигна 12 гола, а на крајот од сезоната бил прогласен за најкорисен играч во Серија А и за најдобар млад играч на сезоната во Лигата на шампионите. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/sports/soccer/kvaratskhelia-named-player-season-serie-2023-06-02/|title=Kvaratskhelia named Player of the Season in Serie A|date=2 June 2023|work=Reuters|access-date=2 June 2023}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0282-183b47355fb9-5778e4a7c37f-1000--khvicha-kvaratskhelia-named-2022-23-uefa-champions-league-yo/|title=Khvicha Kvaratskhelia named 2022/23 UEFA Champions League Young Player of the Season|date=11 June 2023|work=[[UEFA]]|accessdate=18 June 2023}}</ref> На 27 септември, Кварацхелија се запишал во списокот на стрелци во победата на Наполи од 4–1 над Удинезе, со што завршила шестмесечната голгетерска суша. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://football-italia.net/kvaratskhelia-after-napoli-goal-of-course-i-missed-this-feeling/|title=Kvaratskhelia after Napoli goal: 'Of course I missed this feeling'|last=Heyes|first=Apollo|date=27 September 2023|work=Football Italia|language=en|accessdate=4 October 2023}}</ref> Во текот на оваа сезона тој постигнал уште 10 голови, вклучувајќи го и еден против [[ФК Фјорентина|Фиорентина]] на 17 мај, кој бил прогласен од навивачите како гол на месецот во Серија А. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.legaseriea.it/en/media/serie-a/the-goal-of-the-month-by-crypto-com-for-may|title=Khvicha Kvaratskhelia won the Goal Of The Month award presented by crypto.com for May|work=legaseriea.it|accessdate=23 May 2024}}</ref> Неговиот број од 11 лигашки голови и шест асистенции бил втор најдобар меѓу играчите на Наполи, веднаш зад [[Виктор Осимен]]. На 10 октомври 2024 година, Кварацхелија бил прогласен за играч на месецот во Серија А по четврти пат, рекорд што го дели со [[Пауло Дибала]] од [[ФК Рома|Рома]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.legaseriea.it/en/media/serie-a/khvicha-kvaratskhelia-ea-sports-fc-player-of-the-month-for-september|title=KHVICHA KVARATSKHELIA "EA SPORTS FC PLAYER OF THE MONTH" FOR SEPTEMBER|publisher=legaseriea.it|accessdate=10 October 2024}}</ref> На 16 јануари 2025 година, тој го објавил своето заминување од Наполи во видео на социјалните мрежи. Многу фанови биле лути од одлуката, особено затоа што Наполи бил лидер во Серија А и на добар пат да ја освои својата втора титула во лигата за три години. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sports.yahoo.com/kvaratskhelia-bids-farewell-napoli-social-194345754.html|title=Kvaratskhelia bids farewell to Napoli in social media video|date=16 January 2025|work=Yahoo Sports|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20250121103638/https://sports.yahoo.com/kvaratskhelia-bids-farewell-napoli-social-194345754.html|archive-date=21 January 2025|accessdate=16 January 2025}}</ref> === Париз Сен Жермен === На 17 јануари 2025 година, клубот од [[Лига 1 (Франција)|Лига 1,]] [[ФК Париз Сен Жермен|Париз Сен Жермен,]] го објавил потпишувањето на договор со Кваратскелија до јуни 2029 година. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/articles/c62eekn8vmmo|title=Khvicha Kvaratskhelia: Paris St-Germain sign Napoli forward on deal until June 2029|date=17 January 2025|work=BBC Sport}}</ref> Со овој трансфер, тој станал првиот грузиски играч во историјата кој настапувал за клубот. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://en.psg.fr/teams/first-team/content/khvicha-kvaratskhelia-signs-for-paris-saint-germain-until-2029|title=Khvicha Kvaratskhelia signs for Paris Saint-Germain until 2029|date=17 January 2025|publisher=Paris Saint-Germain FC|accessdate=17 January 2025}}</ref> Била објавена сума за трансфер од 80 милиони евра (70 милиони плус 10 милиони во можни бонуси). <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Mercato-khvitcha-kvaratskhelia-a-signe-au-psg/1533067|title=Mercato : Khvitcha Kvaratskhelia a signé au PSG|date=17 January 2025|work=[[L'Équipe]]|language=fr|trans-title=Transfer Market: Khvicha Kvaratskhelia has signed with PSG.|accessdate=23 January 2025}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.footmercato.net/a7618010644921838627-le-psg-touche-enfin-au-but-pour-khvicha-kvaratskhelia|title=Le PSG touche enfin au but pour Khvicha Kvaratskhelia !|last=Zemour|first=Samuel|date=2025-01-13|work=Foot Mercato : Info Transferts Football - Actu Foot Transfert|language=fr|accessdate=2025-01-30}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.calciomercato.it/2025/02/26/kvaratskhelia-al-psg-per-80-milioni-ll-napoli-ne-ha-gia-incassati-24/|title=Kvaratskhelia al Psg per 80 milioni: ecco quanto ha già incassato De Laurentiis {{!}} ESCLUSIVO|last=Trotta|first=Eleonora|date=2025-02-26|work=CalcioMercato.it|language=it-IT|accessdate=2025-02-26}}</ref> На 25 јануари, Кварацхелија го имал своето деби во ремито 1-1 против [[ФК Ремс|Ремс]], давајќи му асистенција на [[Усман Дембеле]] за првиот гол во натпреварот. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://en.psg.fr/teams/first-team/content/khvicha-kvaratskhelia-makes-his-debut-paris-saint-germain-stade-de-reims-ligue-1-2024-2025|title=Khvicha Kvaratskhelia makes his debut|date=25 January 2025|publisher=[[Paris Saint-Germain FC]]|accessdate=25 January 2024}}</ref> На 7 февруари, тој го постигнал својот прв гол за ПСЖ во победата од 4-1 над [[ФК Монако|Монако]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lequipe.fr/Football/match-direct/ligue-1/2024-2025/psg-monaco-live/656043|title=DIRECT.PSG-Monaco|work=L’Equipe|accessdate=7 February 2025}}</ref> На 19 февруари, Кварацхелија го постигнал својот прв гол за ПСЖ во Лигата на шампионите во победата од 7-0 над [[ФК Брест|Брест]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/sport/football/live/c98y71v52ngt|title=PSG 7–0 Brest: French champions stroll into last 16 with 10–0 aggregate win|date=19 February 2025|work=BBC Sport|publisher=BBC|accessdate=19 February 2025}}</ref> На 5 април, по победата од 1–0 против Анже, ПСЖ ја освоил својата 13-та титула во Лига 1, а Кварацхелија станал првиот Грузиец што ја освоил [[Лига 1 (Франција)|Лига 1.]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Le-psg-champion-de-france-pour-la-13e-fois-de-son-histoire-apres-sa-victoire-contre-angers/1551951|title=Le PSG champion de France pour la 13e fois de son histoire après sa victoire contre Angers|work=L’Equipe|accessdate=6 April 2025}}</ref> На 23 мај, Наполи ја освоил Серија А, иако Кварацхелија не добил медал, бидејќи го напуштил клубот во јануари. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fanpage.it/sport/calcio/perche-kvaratskhelia-non-e-campione-ditalia-col-napoli-nonostante-5-gol-cosa-dice-il-regolamento/|title=Perché Kvaratskhelia non è campione d'Italia col Napoli nonostante 5 gol: cosa dice il regolamento continua su|work=fanpage|accessdate=25 May 2025}}</ref> Сепак, Кварацхелија сè уште ќе се смета за победник во Серија А поради тоа што одиграл 17 натпревари во сезоната пред да се пресели во ПСЖ. Два дена подоцна, ПСЖ го освоил својот 16-ти Куп на Франција, и иако Кварацхелија не играл во финалето поради главоболка, тој го освоил Купот на Франција и станал првиот Грузиец што го сторил тоа. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Le-psg-s-offre-une-16e-coupe-de-france-apres-une-victoire-facile-en-finale-contre-reims/1564666|title=Le PSG s'offre une 16e Coupe de France après une victoire facile en finale contre Reims|work=L’Équipe|accessdate=25 May 2025}}</ref> Една недела подоцна, на 31 мај, Кварацхелија го постигнал четвртиот гол за ПСЖ во нивната победа од 5–0 над [[ФК Интер|Интер]] во финалето на Лигата на шампионите, обезбедувајќи ја првата титула на клубот во ова натпреварување. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://fr.uefa.com/uefachampionsleague/news/0299-1de42bc0ad55-5ee9e2bf48fe-1000--paris-remporte-l-uefa-champions-league-un-double-de-doue-s/|title=Paris remporte l'UEFA Champions League : un doublé de Doué scelle une victoire record en finale contre l'Inter|work=UEFA|accessdate=1 June 2025}}</ref> Тој исто така станал првиот Грузиец што постигнал гол во финалето на клупско натпреварување на УЕФА и само вториот Грузиец што ја освоил Лигата на шампионите, по [[Кахабер Калаѕе|Каха Калаѕе]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Le-quatrieme-but-du-psg-signe-kvaratskhelia-en-finale-de-la-ligue-des-champions-en-video/1566596|title=Le quatrième but du PSG signé Kvaratskhelia en finale de la Ligue des champions en vidéo|work=L’Équipe|accessdate=1 June 2025}}</ref> На 23 јуни 2025 година, тој го постигнал првиот гол против [[ФК Сиетл Саундерс|Сиетл Саундерс]] во третиот натпревар од групната фаза на [[Светско клупско првенство во фудбал 2025|Светското клупско првенство на ФИФА 2025]], станувајќи првиот Грузиец што постигнал гол на [[Светско клупско првенство во фудбал|Светското клупско првенство на ФИФА]] . <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019159|title=Group B - Match 33|work=FIFA|accessdate=23 June 2024}}</ref> Подоцна истата година, на 13 август, тој настапувал и го освоил [[Суперкуп на УЕФА 2025|Суперкупот на УЕФА 2025]] против [[ФК Тотенхем Хотспар|Тотенхем Хотспур]], станувајќи вториот Грузиец што го сторил тоа по [[Кахабер Калаѕе|Каха Калаѕе]], кој играл и го освоил Суперкупот на УЕФА 2007. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Apres-une-remontee-spectaculaire-le-psg-remporte-la-supercoupe-d-europe-aux-tirs-au-but-contre-tottenham/1585008|title=Après une remontée spectaculaire, le PSG remporte la Supercoupe d'Europe aux tirs au but contre Tottenham|work=L’Équipe|accessdate=14 August 2025}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://fr.uefa.com/uefasupercup/news/029c-1e79047336b9-d543e14d654b-1000--paris-2-2-tottenham-4-3-t-a-b-les-vainqueurs-de-la-champion/|title=Paris 2-2 Tottenham (4-3 t.a.b.) : les vainqueurs de la Champions League signent un retour spectaculaire en Super Coupe|work=UEFA|accessdate=14 August 2025}}</ref> == Меѓународна кариера == === Младинско ниво === Кварацхелија првпат ја претставувал Грузија на ниво до 17 години, дебитирајќи против Бугарија во поразот од 1–0 на 28 септември 2016 година. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.worldsport.ge/en/page/145132_u-17-team-georgia-fell-to-bulgaria|title=U-17 Team: Georgia Fell to Bulgaria|date=28 September 2016|publisher=World Sport|accessdate=28 June 2024}}</ref> Во мај 2017 година, Кварацхелија бил дел од грузиската репрезентација до 17 години која го освоила УЕФА Развоен турнир, постигнувајќи гол против Латвија во последниот натпревар. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gff.ge/ge/media/news/10060|title=17-წლამდელები: საქართველო უეფას განვითარების თასის გამარჯვებულია!|date=1 May 2017|publisher=Georgian Football Federation|language=ka|accessdate=28 June 2024}}</ref> На 8 ноември 2017 година, на 16-годишна возраст, Кварацхелија го направил своето деби за грузиската репрезентација до 19 години, влегувајќи како доцна замена против Босна и Херцеговина во квалификациите за Европското првенство до 19 години во 2018 година. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.uefa.com/under19/match/2021436--bosnia-and-herzegovina-vs-georgia/|title=Bosnia and Herzegovina 1–0 Georgia|publisher=UEFA|accessdate=28 June 2024}}</ref> Десет месеци подоцна, на 5 септември 2018 година, Кварацхелија го постигнал својот прв гол за грузиската репрезентација до 19 години, против истиот противник, во првиот натпревар од двомечот против Босна и Херцеговина во Лучани, [[Србија]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://1tv.ge/news/qartveli-19-wlamdelebma-bosnielebs-dauzavdnen/|title=ქართველი 19-წლამდელები ბოსნიელებს დაუზავდნენ|date=6 September 2018|publisher=1TV|language=ka|accessdate=28 June 2024}}</ref> Поради неговите настапи за репрезентацијата на Грузија до 17 години, Кварацхелија станал првиот добитник на новововедениот златен медал „Александре Чиваѕе“ во 2017 година, кој секоја година го доделува [[Фудбалски сојуз на Грузија|Грузиската фудбалска федерација]] на талентирани млади играчи. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://fanebi.com/aleqsandre-chivadzis-premia/|title=ალექსანდრე ჩივაძის პრემია|date=28 December 2017|work=fanebi.com|language=KA|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002211308/https://fanebi.com/aleqsandre-chivadzis-premia/|archive-date=2 October 2023|accessdate=19 October 2022}}</ref> Следната година тој добил сребрен медал за неговите настапи за репрезентацијата на Грузија до 19 години. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://gff.ge/ge/media/news/17233|title=GFF AWARDS 2018|date=28 December 2018|work=gff.ge|language=KA}}</ref> На 29 мај 2018 година, Кварацхелија ја претставувал репрезентацијата на Грузија до 18 години, постигнувајќи го третиот гол на Грузија во победата од 4–1 на гости против Турција. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.tff.org/default.aspx?pageID=471&ftxtID=29384|title=U18s lost against Georgia: 4-1|date=30 May 2018|publisher=Turkish Football Federation|accessdate=28 June 2024}}</ref> Пред неговиот повик за сениорската репрезентација, Кварацхелија двапати ја претставувал репрезентацијата на Грузија до 21 година, постигнувајќи го израмнувачкиот гол за Грузија во поразот од 3–2 од Франција на своето деби за време на квалификациите за Европското првенство на УЕФА до 21 година во 2021 година на 15 ноември 2019 година. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.uefa.com/under21/match/2026508/|title=France 3–2 Georgia|publisher=UEFA|accessdate=28 June 2024}}</ref> === Рана сениорска кариера === Кварацхелија го имал своето деби за [[Фудбалска репрезентација Грузија|репрезентацијата на Грузија]] на 7 јуни 2019 година, како стартер во [[Квалификации за Европско првенство во фудбал 2020 - група Д|квалификацискиот натпревар за Евро 2020]] против [[Фудбалска репрезентација на Гибралтар|Гибралтар]]. <ref>{{Наведени вести|url=https://1tv.ge/news/khvicha-kvarackhelia-nakrebshi-debiutze-chemi-ocneba-dghes-avikhdine/|title=ხვიჩა კვარაცხელია ნაკრებში დებიუტზე {{!}} ჩემი ოცნება დღეს ავიხდინე|last=Mamulashvili|first=Merab|date=8 June 2019|work=[[First Channel (Georgian TV channel)|First Channel Georgia]]|access-date=27 May 2024|language=ka|trans-title=Khvicha Kvaratskhelia debuted in the national team: "Today, my dream came true."}}</ref> На 14 октомври 2020 година, тој го постигнал својот прв сениорски гол во ремито 1–1 против [[Фудбалска репрезентација на Македонија|Македонија]] во [[УЕФА Лига на нации|Лигата на нации на УЕФА]]. <ref>{{Наведени вести|url=https://1tv.ge/news/saqartvelom-gasvlaze-kacnakluli-chrdiloet-makedonia-ver-daamarckha/|title=საქართველომ გასვლაზე კაცნაკლული ჩრდილოეთ მაკედონია ვერ დაამარცხა|last=Mamulashvili|first=Merab|date=15 October 2020|work=First Channel Georgia|access-date=27 May 2024|language=ka}}</ref> Во [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2022|квалификациите за Светското првенство во ФИФА 2022 година]] на 28 март 2021 година, Кварацхелија постигнал гол против [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]], <ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/sport/football/56556632|title=Georgia 1–2 Spain: Dani Olmo's late winner saves Spain|date=28 March 2021|work=[[BBC Sport]]|access-date=27 May 2024|publisher=[[BBC]]}}</ref> а три дена подоцна постигнал уште еден гол против [[Фудбалска репрезентација на Грција|Грција]]. <ref>{{Наведени вести|url=https://neoskosmos.com/en/2021/04/01/sport/football/greece-narrowly-misses-a-loss-to-georgia-in-world-cup-qualifiers/|title=Greece narrowly misses a loss to Georgia at World Cup qualifiers|date=1 April 2021|work=[[Neos Kosmos]]|access-date=27 May 2024}}</ref> Кварацхелија постигнал три гола во четири натпревари од првата фаза на Лигата на нации 2022–23 и бил на врвот на списокот на играчи во две номинации, вклучително и во вкупниот пласман. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://agenda.ge/en/news/2022/2283|title=Khvicha Kvaratskhelia leads UEFA Nations League players' ranking|date=15 June 2022|work=agenda.ge}}</ref> Во преостанатите два есенски натпревари, тој додал уште два гола, што го направило најплоден грузиски играч за време на овој турнир. ''Whoscored.com'' го именувал во Најдобрите Единаесет и во јуни и во септември и му ја доделил највисоката сезонска оценка (8,2) меѓу играчите од тимот од Групата Ц. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.whoscored.com/Regions/247/Tournaments/685/Seasons/8872/Stages/20403/Show/International-UEFA-Nations-League-C-2022-2023|title=UEFA Nations League C Grp. 4 statistics|work=Who Scored|accessdate=29 September 2022}}</ref> Во есента 2023 година, Кварацхелија додал уште пет гола на својот број и станал првиот играч меѓу ''Крусејдерс'' кој постигнал гол во четири последователни натпревари. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://1tv.ge/news/kvarackhelia-nakrebis-bombardirebshi-iashvils-gautanabrda-is-jvarosnebshi-pirvelia-vinc-zedized-otkh-matchshi-gaitana-video-1tvsport/|title=კვარაცხელია ნაკრების ბომბარდირებში იაშვილს გაუთანაბრდა|work=1tv.ge|language=ka|accessdate=20 November 2023}}</ref> === Евро 2024 === Во март 2024 година, националниот тим успешно ја завршил својата квалификациска кампања за [[Европско првенство во фудбал 2024|Европското првенство]], а Кварацхелија станал широко признат како клучен придонесувач за ова достигнување. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.crystalsport.ge/news/62064-klubebis-da-tsnobili-adamianebis-milotsva-sakartvelos-nakrebs---LIVE|title=ნაკრებს ადამიანების მილოცვა ცნობილი საქართველოს და კლუბების|date=27 March 2024|work=Crystal Sport|language=ka}}</ref> На 22 мај 2024 година, Кварацхелија бил именуван во составот од 26 играчи за [[Европско првенство во фудбал 2024|Европското првенство во фудбал 2024.]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.goal.com/en/lists/georgia-euro-2024-squad/blt298c872c5b43dec5#csaab92a944c3e7a49|title=Georgia Euro 2024 squad: Khvicha Kvaratskhelia leads debut run|last=Noronha|first=Anselm|work=Goal.com|accessdate=27 June 2024}}</ref> На 26 јуни, тој бил прогласен за играч на натпреварот, постигнувајќи го својот прв гол на турнирот во втората минута од победата од 2–0 над [[Фудбалска репрезентација на Португалија|Португалија]] во последниот натпревар од групната фаза, придонесувајќи за квалификацијата на неговата нација во [[Европско првенство во фудбал 2024 - нокаут фаза|нокаут фазата]] како една од најдобрите третопласирани екипи. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/football/article/2024/jun/26/georgia-portugal-euro-2024-match-report|title=Kvaratskhelia propels Georgia to last 16 with famous win over Portugal|last=Fisher|first=Ben|date=26 June 2024|work=The Guardian}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.uefa.com/euro2024/match/2036196--georgia-vs-portugal/|title=Georgia 2–0 Portugal|date=26 June 2024|publisher=UEFA}}</ref> Грузија била елиминирана од турнирот во осминафиналето по поразот од 4–1 од [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]]. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/sport/football/live/cxe2mx95x90t|title=Spain 4-1 Georgia LIVE: Euro 2024 football score, commentary, report & updates|last=Sanders|first=Emma|date=30 June 2024|work=BBC Sport|access-date=3 July 2024}}</ref> === Капитен на грузиската репрезентација === На 24 март 2026 година, тој бил назначен за капитен на [[Фудбалска репрезентација Грузија|грузиската репрезентација]]. Во својот прв натпревар како капитен, тој постигнал два гола во ремито 2-2 против Израел во пријателски натпревар во Тбилиси. == Профил на играч == Како физички моќен и технички надарен играч, Кварацхелија е високо лево крило со витка градба, кој е способен да игра насекаде низ предната линија. <ref name="Messi georgiano">{{Наведени вести|url=https://www.corrieredellosport.it/news/calcio/calcio-mercato/napoli/2022/04/12-91819919/kvaratskhelia_il_messi_georgiano_pronto_a_far_sognare_napoli|title=Kvaratskhelia, il Messi georgiano pronto a far sognare Napoli|date=12 April 2022|work=Corrierre dello Sport|access-date=5 July 2024|language=it}}</ref> <ref name="giovani da seguire">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ultimouomo.com/50-giovani-da-seguire-nel-2021-quinta-parte/|title=50 giovani da seguire nel 2021 – Quinta parte|date=8 January 2021|publisher=L'Ultimo Uomo|language=it|accessdate=5 July 2024}}</ref> <ref name="Un talento al giorno">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.tuttomercatoweb.com/il-talento-del-giorno/i-un-talento-al-giorno-i-khvicha-kvaratskhelia-un-vero-killer-dell-uno-vs-uno-1521607|title=Un talento al giorno, Khvicha Kvaratskhelia: un vero killer dell'uno vs uno|date=16 April 2021|work=Tutto Mercato Web|language=it|accessdate=5 July 2024}}</ref> Иако е вешт со двете нозе, тој претпочита да се движи одвнатре од левото крило за да удри во голот со својата посилна десна нога. Тој е способен да игра и како [[Напад (фудбал)|втор напаѓач]]. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/athletic/5536511/2024/06/08/georgia-euro-2024-squad-guide/|title=Georgia Euro 2024 squad guide: A top forward and 'keeper but an untested defence|last=Whitehead|first=Jacob|date=8 June 2024|work=The New York Times|access-date=5 July 2024}}</ref> Тој е познат по својата елеганција, забрзување и брзина со топката, како и по неговите вештини за дриблинг и употреба на трикови, што му овозможува да ги искористи просторите со своите трчања во контранапад. <ref name="piede giusto">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ultimouomo.com/kvaratskhelia-partito-piede-giusto-premio-aic-calciatore-mese-agosto/|title=Kvaratskhelia è partito con il piede giusto|date=2 September 2022|publisher=L'Ultimo Uomo|language=it|accessdate=5 July 2024}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thescore.com/seri/news/2615968|title=How Napoli sensation Kvaratskhelia went from obscurity to stardom|date=April 2023|work=www.thescore.com|accessdate=5 July 2024}}</ref> Поради неговата визија, завршувања, [[Центаршут (фудбал)|центрирања]] и точност од прекини, тој е способен самиот да постигнува голови или да создава шанси за своите соиграчи. <ref name="danzare">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cronachedispogliatoio.it/kvaratskhelia-napoli-storia-chi-e/|title=Kvaratskhelia, dai monti del Caucaso per danzare sulla Serie A|last=Lignelli|first=Matteo|date=22 August 2022|publisher=Cronache di spogliatoio|language=it|accessdate=5 July 2024}}</ref> <ref name="daring to dream">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2022/aug/22/italy-serie-a-napoli-naples-khvicha-kvaratskhelia-aurelio-de-laurentiis|title='Kvaradona' has Napoli fans daring to dream after summer of discontent|last=Bandini|first=Nicky|date=22 August 2022|work=The Guardian|access-date=5 July 2024}}</ref> <ref name="immarcabile">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ultimouomo.com/cosa-rende-immarcabile-dribbling-kvaratskhelia-napoli/?fbclid=IwAR3RpkjFWymg3DlbnEKl_m0HbDb75Q0PQ6pWEfZ2VgEM-G96R8XBDcBxbjU|title=Cosa rende immarcabile Kvaratskhelia|date=21 February 2023|publisher=L'Ultimo Uomo|language=it|accessdate=5 July 2024}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rivistaundici.com/2024/07/05/gonzalo-montiel-rigori/|title=Fate tirare un rigore a Gonzalo Montiel e non ve ne pentirete|date=5 July 2024|publisher=Rivista Undici|language=it-IT|accessdate=5 July 2024}}</ref> <ref>{{Наведени вести|url=https://www.corrieredellosport.it/news/calcio/serie-a/2024/05/17-127660740/fiorentina-napoli_diretta_segui_la_partita_di_serie_a_live|title=Fiorentina-Napoli rivivi la diretta 2-2: Kvaratskhelia punizione capolavoro|date=17 May 2024|work=Corriere dello Sport|access-date=5 July 2024|language=it}}</ref> Сметан за многу ветувачки млад играч во медиумите, во 2018 година, Кварацхелија бил вклучен во „Следната генерација 2018: 60 од најдобрите млади таленти во светскиот фудбал“ ''на [[Гардијан|The Guardian]]'', додека во 2019 година, тој бил вклучен во „50 за иднината“ на [[УЕФА]] за сезоната 2019-20. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0253-0e99d077bac2-c2ee61198ae0-1000--50-for-the-future-uefa-com-s-ones-to-watch-in-2019-20/|title=50 for the future: UEFA.com's ones to watch in 2019/20|date=30 July 2019|publisher=UEFA|accessdate=5 July 2024}}</ref> Во 2021 година, ''L'Équipe'' го вклучил Кварацхелија на својот список од 50 најдобри играчи родени по 2001 година <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.goal.com/lists/khvicha-kvaratskhelia-15-curiosidades/blt188f98361e691782|title=15 fun facts about Khvicha Kvaratskhelia|date=21 April 2023|work=[[Goal (website)|Goal]]|accessdate=5 July 2024}}</ref> По неговиот пробив во сезоната 2022-23 со Наполи, во која ја освоил титулата во лигата, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thescore.com/topsn/news/2927843|title=Napoli insist Kvaratskhelia not for sale as agent pushes for summer move|date=17 June 2024|publisher=www.thescore.com|accessdate=5 July 2024}}</ref> тој се етаблирал како еден од најдобрите играчи во светот. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://africa.espn.com/football/story/_/id/40363070/euro-2024-georgia-kvicha-kvaratskhelia-debut-tournament|title=What pressure? With star Kvaratskhelia, Georgia are ready for their first major tournament|date=17 June 2024|publisher=ESPN|accessdate=5 July 2024}}</ref> Во 2022 година, ''FourFourTwo'' го вклучил на својот спосок „100-те најдобри играчи во светот“. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fourfourtwo.com/features/ranked-the-100-best-players-in-the-world-2022/7|title=Ranked! The 100 best players in the world, 2022|last=Mackenzie|first=Alasdair|last2=White|first2=Mark|date=18 November 2022|work=FourFourTwo|accessdate=5 July 2024|last3=Dabbs|first3=Ryan|last4=McCambridge|first4=Ed|last5=Hancoc|first5=Tom}}</ref> Кварацхелија, исто така, се смета за еден од најталентираните грузиски играчи на сите времиња од страна на неколку стручњаци. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.ilfoglio.it/sport/2022/08/16/news/il-calcio-libero-di-khvicha-kvaratskhelia-4333669/|title=Il calcio libero di Khvicha Kvaratskhelia|last=Battistuzzi|first=Giovanni|date=16 August 2022|work=www.ilfoglio.it|access-date=5 July 2024|language=it}}</ref> Кварацхелија е наречен „Кварадона“, по легендата на [[ФК Наполи|Наполи,]] [[Диего Марадона]], како и „грузискиот [[Лионел Меси|Меси]]“, поради нивните слични стилови на игра и склоност кон дриблинг. <ref name="nickname1">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2022/10/26/sports/soccer/napoli-khvicha-kvaratskhelia-kvaradona.html|title=The Instant Legend of Kvaradona|last=Nechepurenko|first=Ivan|date=26 October 2022|work=The New York Times|access-date=3 November 2022|last2=Smith|first2=Rory|issn=0362-4331|author-link2=Rory Smith (journalist)}}</ref> <ref name="nickname2">{{Наведени вести|url=https://www.beinsports.com/au/serie-a/video/napoli-pounced-as-rivals-slept-on-georgian-me/1947013|title=Napoli pounced as rivals slept on 'Georgian Messi'|last=Saab|first=Basil|date=8 September 2022|work=BeIN Sports Australia|access-date=14 October 2022}}</ref> <ref name="nickname3">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2022/aug/22/italy-serie-a-napoli-naples-khvicha-kvaratskhelia-aurelio-de-laurentiis|title='Kvaradona' has Napoli fans daring to dream after summer of discontent|last=Bandini|first=Nicky|date=22 August 2022|work=[[The Guardian]]|accessdate=5 October 2022}}</ref> <ref name="nickname4">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/sport/articles/cz5nvegdnnvo|title=Who is the Napoli winger Kvaratskhelia who's dubbed as Kvaradona?|last=Bysouth|first=Alex|date=7 September 2022|work=[[BBC Sport]]|publisher=BBC|accessdate=5 October 2022}}</ref> Неговиот колега, поранешен напаѓач на Наполи, [[Џанфранко Ѕола]], исто така го споредил стилот на игра на Кварацхелија со оној на [[Џорџ Бест]] во 2023 година. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Napoli/01-07-2023/zola-kvaratskhelia-e-il-nuovo-best-napoli-sei-da-bis-ma-temo-l-inter_preview.shtml?reason=unauthenticated&origin=http%3A%2F%2Fwww.gazzetta.it%2FCalcio%2FSerie-A%2FNapoli%2F01-07-2023%2Fzola-kvaratskhelia-e-il-nuovo-best-napoli-sei-da-bis-ma-temo-l-inter.shtml|title=Zola: "Kvara è il nuovo Best. Napoli da bis? Sì, ma l'Inter..."|date=1 July 2023|work=La Gazzetta dello Sport|access-date=5 July 2024|language=it|trans-title=Zola: "Kvara is the new Best. Napoli for a second title? Yes, but Inter..."}}</ref> Тој го именувал [[Кристијано Роналдо]] за свој идол од детството. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/40429931/euro-2024-ronaldo-fans-end-pitch-invasions-coach|title=Ronaldo fans must stop pitch invasions, Portugal coach says|date=25 June 2024|publisher=ESPN|accessdate=4 April 2025}}</ref> == Личен живот == Хвича е син на [[Бадри Кварацхелија]], грузиски фудбалер кој играл за [[ФК Динамо Тбилиси]] и забележал три настапи за националната фудбалска репрезентација на Азербејџан, вклучувајќи еден натпревар против неговата родна земја, Грузија. Тој има двајца браќа, вклучувајќи го и помладиот брат Торнике (роден 2010 година), кој исто така е фудбалер. <ref>{{Наведени вести|url=https://adjarasport.com/fekhburti/posts/bavshvi-romelits-qvelas-atquebs-10-tslis-kvaratskhelia-dzmis-kvalze-480492|work=Adjara Sport|access-date=10 July 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718192533/https://adjarasport.com/fekhburti/posts/bavshvi-romelits-qvelas-atquebs-10-tslis-kvaratskhelia-dzmis-kvalze-480492|archive-date=18 July 2022|language=ka|script-title=ka:ბავშვი, რომელიც ყველას ატყუებს {{!}} 10 წლის კვარაცხელია ძმის კვალზე}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=ykp72gX91TE|title=5 minuti con Khvicha Kvaratskhelia|date=4 August 2022|work=YouTube|language=it|trans-title=5 minutes with Khvicha Kvaratskhelia|accessdate=7 September 2022}}</ref> Во август 2022 година, Кварацхелија открил во едно интервју дека една година се забавувал со Ница Тавадзе, студентка на грузиски медицински универзитет. Нивната венчавка се одржала во манастирот Самтавро во [[Мцхета]] во октомври 2023 година. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://fortuna.ge/fortuna/post/foto-video-ulamazesi-qartuli-ojakhi-kadrebi-khvicha-kvarackhelias-da-nica-tavadzis-jvrisweridan|title=ფოტო, ვიდეო: "ულამაზესი, ქართული ოჯახი"|date=16 October 2023|work=fortuna.ge|language=ka}}</ref> Синот на Кварацхелија, Дамијане, е роден на 21 август 2024 година во [[Тбилиси]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ambebi.ge/article/314224-mshobiarobas-kvarac-daescro-potoebi-chachava/|title="მშობიარობას "კვარაც" დაესწრო..."|date=21 August 2024|work=ambebi.ge (in Georgian)|trans-title="Kvara attended the childbirth..."|accessdate=22 August 2024}}</ref> == Статистика за кариера == === Клупска === {{Updated|29 март 2026|<ref name="European Football">{{cite web |url=https://eu-football.info/_player.php?id=30646 |title=Khvicha Kvaratskhelia |website=EU-Football.info |access-date=22 August 2022}}</ref><ref name="National Football Teams">{{cite web |url=https://www.national-football-teams.com/player/74490/Khvicha_Kvaratskhelia.html |title=Kvaratskhelia, Khvicha |website=National Football Teams |access-date=22 August 2022}}</ref>}} {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Настапи и голови по клуб, сезона и натпреварување !rowspan="2"|Клуб !rowspan="2"|Сезона !colspan="3"|Лига !colspan="2"|Национален куп{{efn|Includes [[Фудбалски куп на Грузија|Грузиски куп]], [[Фудбалски куп на Русија|Грузиски куп]], [[Фудбалски куп на Италија|Италијански куп]], [[Фудбалски куп на Франција|Француски куп]]}} !colspan="2"|Европа !colspan="2"|Останато !colspan="2"|Вкупно |- !Лига!!Натпревари!!Голови!!Натпревари!!Голови!!Натпревари!!Голови!!Натпревари!!Голови!!Натпревари!!Голови |- |[[ФК Динамо Тбилиси|Динамо Тбилиси]] |2017 |[[Лига Еровнули]] |4||1||1||0||colspan="2"|—||colspan="2"|—||5||1 |- |[[ФК Рустави|Рустави]] |2018 ||[[Лига Еровнули]] |18||3||0||0||colspan="2"|—||colspan="2"|—||18||3 |- |[[ФК Локомотив Москва|Локомотив Москва]] (п) |2018-2019 |[[Руска премиер лига]] |7||1||3||0||colspan="2"|—||colspan="2"|—||10||1 |- |rowspan="4"|[[ФК Рубин Казањ|Рубин Казањ]] |2019-2020 |Руска премиер лига |27||3||1||0||colspan="2"|—||colspan="2"|—||28||3 |- |2020-2021 |Руска премиер лига |23||4||0||0||colspan="2"|—||colspan="2"|—||23||4 |- |2021-2022 |Руска премиер лига |19||2||1||0||2{{efn|Настапи во [[УЕФА Лига на конференции]]}}||0||colspan="2"|—||22||2 |- !colspan="2"|Вкупно !69!!9!!2!!0!!2!!0!!colspan="2"|—!!73!!9 |- |[[ФК Динамо Батуми|Динамо Батуми]] |2022-2023 |Лига Еровнули |11||8||colspan="2"|—||colspan="2"|—||colspan="2"|—||11||8 |- |rowspan="4"|[[ФК Наполи|Наполи]] |2022-2023 |[[Серија А]] |34||12||0||0||9{{efn|name=UCL|Настапи во [[УЕФА Лига на шампиони]]}}||2||colspan="2"|—||43||14 |- |2023-2024 |Серија A |34||11||1||0||8{{efn|name=UCL}}||0||2{{efn|Настапи во [[Фудбалски куп на Италија]]}}||0||45||11 |- |2024-2025 |Серија A |17||5||2||0||colspan="2"|—||colspan="2"|—||19||5 |- !colspan="2"|Вкупно !85!!28!!3!!0!!17!!2!!2!!0!!107!!30 |- |rowspan="3"|[[ФК Париз Сен Жермен| Париз Сен Жермен]] |2024-2025 |[[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] |14||4||2||0||9{{efn|name=UCL}}||3||7{{efn|Настапи во [[Светско клупско првенство во фудбал]]}}||1||32||8 |- |2025-2026 |Лига 1 |23||4||1||0||12{{efn|name=UCL}}||8||3{{efn|Настапи во [[Суперкуп на УЕФА]], [[Интерконтинентален куп на ФИФА]], [[Трофеј на шампионите]]}}||1||39||13 |- !colspan="2"|Вкупно !37!!8!!3!!0!!21!!11!!10!!2!!71!!21 |- !colspan="3"|Вкупно !231!!58!!12!!0!!40!!13!!12!!2!!295!!73 |} {{notelist}} === Меѓународна === {{Updated|29 март 2026|<ref name="European Football">{{cite web |url=https://eu-football.info/_player.php?id=30646 |title=Khvicha Kvaratskhelia |website=EU-Football.info |access-date=22 August 2022}}</ref><ref name="National Football Teams">{{cite web |url=https://www.national-football-teams.com/player/74490/Khvicha_Kvaratskhelia.html |title=Kvaratskhelia, Khvicha |website=National Football Teams |access-date=22 August 2022}}</ref>}} {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+Настапи и голови по репрезентација и година ! Национален тим ! Година ! Натпревари ! Голови |- | rowspan="8" | [[Фудбалска репрезентација Грузија|Грузија]] | 2019 | 1 | 0 |- | 2020 | 4 | 1 |- | 2021 | 7 | 4 |- | 2022 | 7 | 5 |- | 2023 | 9 | 5 |- | 2024 | 12 | 2 |- | 2025 | 7 | 3 |- | 2026 | 2 | 2 |- ! colspan="2" | Вкупно ! 49 ! 22 |} : ''Резултатите прво го прикажуваат бројот на голови на Грузија, а колоната за резултат го означува резултатот по секој гол на Кваратскелија.'' {{Updated|8 април 2026|<ref name="wf">{{WorldFootball.net|khvicha-kvaratskhelia}}</ref><ref name="soccerway"/>}} {| class="wikitable sortable" |+Список на меѓународни голови постигнати од Хвича Кварацхелија ! scope="col" |Број ! scope="col" |Дата ! scope="col" |Стадион ! scope="col" |Противник ! scope="col" |Личен резултат ! scope="col" |Резултат ! scope="col" |Натпреварување |- | align="center" |1 |14 октомври 2020 |[[Национална арена „Тоше Проески“]], [[Скопје]], Македонија |{{Fb|MKD}} | align="center" |'''1'''–0 | align="center" |1–1 |2020–21 УЕФА Лига на нации Ц |- | align="center" |2 |28 март 2021 |[[Стадион Борис Пајчаѕе]], [[Тбилиси]], [[Грузија]] |{{Fb|ESP}} | align="center" |'''1'''–0 | align="center" |1–2 | rowspan="4" |Квалификации за Светското првенство 2022 година |- | align="center" |3 |31 март 2021 |[[Стадион Тумба]], [[Солун]], Грција |{{Fb|GRE}} | align="center" |'''1'''–1 | align="center" |1–1 |- | align="center" |4 | rowspan="2" |11 ноември 2021 | rowspan="2" |[[Стадион Батуми]], [[Батуми]], Грузија | rowspan="2" |{{Fb|SWE}} | align="center" |'''1'''–0 | rowspan="2" align="center" |2–0 |- | align="center" |5 | align="center" |'''2'''–0 |- | align="center" |6 |2 јуни 2022 |[[Стадион Борис Пајчаѕе]], [[Тбилиси]], [[Грузија]] |{{Fb|GIB}} | align="center" |'''1'''–0 | align="center" |4–0 | rowspan="5" |2022–23 УЕФА Лига на нации Ц |- | align="center" |7 |5 јуни 2022 |[[Хувефарма Арена]], [[Разград]], Бугарија |{{Fb|BUL}} | align="center" |'''4'''–1 | align="center" |5–2 |- | align="center" |8 |9 јуни 2022 |[[Национална арена „Тоше Проески“]], [[Скопје]], Македонија |{{Fb|MKD}} | align="center" |'''2'''–0 | align="center" |3–0 |- | align="center" |9 |23 сптември 2022 |[[Стадион Борис Пајчаѕе]], [[Тбилиси]], [[Грузија]] |{{Fb|MKD}} | align="center" |'''2'''–0 | align="center" |2–0 |- | align="center" |10 |26 септмври 2022 |Стадион Викторија, Гибралтар |{{Fb|GIB}} | align="center" |'''1'''–0 | align="center" |2–1 |- | align="center" |11 |12 октомври 2023 |[[Стадион Михаил Месхи]], [[Тбилиси]], [[Грузија]] |{{Fb|THA}} | align="center" |'''8'''–0 | align="center" |8–0 |[[Пријателски натпревар]] |- | align="center" |12 |15 октомври 2023 |[[Стадион Михаил Месхи]], [[Тбилиси]], [[Грузија]] |{{Fb|CYP}} | align="center" |'''2'''–0 | align="center" |4–0 | rowspan="4" |Квалификации за Евро 2024 |- | align="center" |13 | rowspan="2" |16 ноември 2023 |[[Стадион Борис Пајчаѕе]], [[Тбилиси]], [[Грузија]] | rowspan="2" |{{Fb|SCO}} | align="center" |'''1'''–0 | rowspan="2" align="center" |2–2 |- | align="center" |14 | align="center" |'''2'''–1 |- | align="center" |15 |19 ноември 2023 |Стадион Хосе Сориља, Ваљадолид, шпанија |{{Fb|ESP}} | align="center" |'''1'''–1 | align="center" |1–3 |- | align="center" |16 |26 јуни 2024 |Арена АуфШалке, [[Гелзенкирхен]], Германија |{{Fb|POR}} | align="center" |'''1'''–0 | align="center" |2–0 |[[Европско првенство во фудбал 2024 - група Ф|Евро 2024]] |- | align="center" |17 |7 септември 2024 |[[Стадион Михаил Месхи]], [[Тбилиси]], [[Грузија]] |{{Fb|CZE}} | align="center" |'''1'''–0 | align="center" |4–1 |2024–25 УЕФА Лига на нации Б |- | align="center" |18 |23 март 2025 |[[Стадион Борис Пајчаѕе]], [[Тбилиси]], [[Грузија]] |{{Fb|ARM}} | align="center" |'''6'''–1 | align="center" |6–1 |Плејоф за пласман/испаѓање во Лигата на нации на УЕФА 2024–25 |- | align="center" |19 |4 септември 2025 |[[Стадион Борис Пајчаѕе]], [[Тбилиси]], [[Грузија]] |{{Fb|TUR}} | align="center" |'''2'''–3 | align="center" |2–3 | rowspan="2" |Квалификации за Светско првенство во ФИФА 2026 година |- | style="text-align:center" |20 |7 September 2025 |[[Стадион Борис Пајчаѕе]], [[Тбилиси]], [[Грузија]] |{{Fb|BUL}} | style="text-align:center " |'''1'''–0 | style="text-align:center " |3–0 |- | align="center" |21 | rowspan="2" |26 март 2026 | rowspan="2" |[[Стадион Михаил Месхи]], [[Тбилиси]], [[Грузија]] | rowspan="2" |{{Fb|ISR}} | align="center" |'''1'''–0 | rowspan="2" align="center" |2–2 | rowspan="2" |[[Пријателски натпревар|Friendly]] |- | align="center" |22 | align="center" |'''2'''–0 |} == Почести == * [[Серија А]] : 2022–23, 2024–25 <ref>{{Наведени вести|url=https://football-italia.net/kvaratskhelia-on-for-unprecedented-treble/|title=Kvaratskhelia on for unprecedented treble after Napoli Scudetto|date=24 May 2025|work=Football Italia|access-date=24 May 2025}}</ref> * [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] : 2024–25 <ref>{{Наведени вести|url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Le-psg-champion-de-france-pour-la-13e-fois-de-son-histoire-apres-sa-victoire-contre-angers/1551951|title=Le PSG champion de France pour la 13e fois de son histoire après sa victoire contre Angers|work=L'Équipe|access-date=5 April 2025|language=fr|trans-title=PSG are crowned French champions for the 13th time in their history after their victory against Angers}}</ref> * Куп на Франција: 2024–2525 <ref>{{Наведени вести|url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Le-psg-s-offre-une-16e-coupe-de-france-apres-une-victoire-facile-en-finale-contre-reims/1564666|title=Le PSG s'offre une 16e Coupe de France après une victoire facile en finale contre Reims|last=Guillemet|first=Hugo|date=24 May 2025|work=L'Équipe|access-date=24 May 2025|language=fr}}</ref> * Трофеј на шампионите : 2025 година <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Le-psg-s-offre-aux-tirs-au-but-le-14e-trophee-des-champions-de-son-histoire-face-a-l-om/1632162|title=Le PSG s'offre aux tirs au but le 14e Trophée des champions de son histoire face à l'OM|work=L’Équipe|accessdate=8 January 2026}}</ref> * [[УЕФА Лига на шампиони|Лига на шампиони на УЕФА]] : 2024–25 <ref>{{Наведени вести|url=https://www.lemonde.fr/sport/live/2025/05/31/en-direct-psg-inter-milan-suivez-la-finale-de-la-ligue-des-champions_6609501_3242.html|title=PSG-Inter Milan : les Parisiens remportent brillamment la Ligue des champions|date=31 May 2025|access-date=31 May 2025|publisher=lemonde.fr|agency=lemonde.fr}}</ref> * [[Суперкуп на УЕФА]] : [[Суперкуп на УЕФА 2025|2025]] <ref>{{Наведени вести|url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Apres-une-remontee-spectaculaire-le-psg-remporte-la-supercoupe-d-europe-aux-tirs-au-but-contre-tottenham/1585008|title=Après une remontée spectaculaire, le PSG remporte la Supercoupe d'Europe aux tirs au but contre Tottenham|work=L’Équipe|access-date=14 August 2025}}</ref> * Интерконтинентален куп на ФИФА : 2025 <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Porte-par-un-enorme-safonov-lors-des-tirs-au-but-le-psg-remporte-la-premiere-coupe-intercontinentale-de-son-histoire-face-a-flamengo/1617759|title=Porté par un énorme Safonov lors des tirs au but, le PSG remporte la première Coupe Intercontinentale de son histoire face à Flamengo|work=L’Équipe|accessdate=17 November 2025}}</ref> * Вицешампион [[Светско клупско првенство во фудбал|на Светското клупско првенство на ФИФА]]: [[Светско клупско првенство во фудбал 2025|2025]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Douche-par-chelsea-le-psg-ne-sera-pas-le-premier-vainqueur-de-la-coupe-du-monde-des-clubs/1577917|title=Douché par Chelsea, le PSG ne sera pas le premier vainqueur de la Coupe du monde des clubs|date=13 July 2025|work=[[L'Équipe]]|language=Fr|accessdate=14 July 2025}}</ref> * Млад играч на сезоната [[Руска премиер лига|во руската Премиер лига]]: 2019–20, 2020–21 <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eng.premierliga.ru/news/rfpl/news_26652.html|title=All individual award winners for RPL 2020/21 season|date=26 May 2021|publisher=[[Russian Premier League]]}}</ref> * Лево крило на сезоната во [[Руска премиер лига|руската Премиер лига]] : 2020–21 <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rfs.ru/news/213999|title=Итоги Исполкома РФС|work=Российский футбольный союз|language=ru-RU|accessdate=14 January 2023}}</ref> * Грузиски фудбалер на годината: 2020, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.worldsport.ge/ge/page/203642_gff-awards-2020-saqartvelos-sauketeso-fexburteli-xvicha-kvaracxelia-gaxda|title=საქართველოს საუკეთესო ფეხბურთელი ხვიჩა კვარაცხელია გახდა|date=29 December 2020|work=worldsport.ge (in Georgian)}}</ref> 2021, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.crystalsport.ge/news/39264|title=2021 წლის საუკეთესო ფეხბურთელი – ხვიჩა კვარაცხელია|date=29 December 2021|work=crystalsport.ge (in Georgian)}}</ref> 2022 <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://forbes.ge/gff-ma-tslis-sauketheso-phekhburthelebi-daasakhela/|title=GFF-მა წლის საუკეთესო ფეხბურთელები დაასახელა|date=27 December 2022|work=forbes.ge (in Georgian)}}</ref> 2023, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.radiotavisupleba.ge/a/32751185.html|title=ხვიჩა კვარაცხელია 2023 წლის საუკეთესო ფეხბურთელად დასახელდა|date=28 December 2023|work=radiotavisupleba.ge (in Georgian)|publisher=Radio Liberty|accessdate=23 May 2024}}</ref> 2025 * Млад играч на сезоната во [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите на УЕФА]]: 2022–23 <ref>{{Наведени вести|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0282-183b47355fb9-5778e4a7c37f-1000--young-player-of-the-season-kvaratskhelia/|title=Khvicha Kvaratskhelia named 2022/23 UEFA Champions League Young Player of the Season|date=11 June 2023|work=[[UEFA]]|access-date=11 June 2023|publisher=Union of European Football Associations}}</ref> * Играч на месецот во Серија А: август 2022, <ref>{{Наведени вести|url=https://www.legaseriea.it/en/press/news/info/khvicha-kvaratskhelia-ea-sports-player-of-the-month-for-august-1|title=Khvicha Kvaratskhelia EA Sports Player of the Month for August|date=9 September 2022|access-date=9 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220910170056/https://www.legaseriea.it/en/press/news/info/khvicha-kvaratskhelia-ea-sports-player-of-the-month-for-august-1|archive-date=10 September 2022|publisher=Serie A}}</ref> февруари 2023, <ref name="February POTM">{{Наведени вести|url=https://www.legaseriea.it/en/media/serie-a/the-ea-sports-player-of-the-month-feb|title=Khvicha Kvaratskhelia EA Sports Player of the Month for February|date=10 March 2023|access-date=10 March 2023|publisher=Serie A}}</ref> март 2023, <ref>{{Наведени вести|url=https://www.legaseriea.it/en/media/serie-a/the-ea-sports-player-of-the-month-mar|title=Khvicha Kvaratskhelia EA Sports Player of the Month for March|date=30 March 2023|access-date=30 March 2023|publisher=Serie A}}</ref> септември 2024 <ref>{{Наведени вести|url=https://www.legaseriea.it/en/media/serie-a/khvicha-kvaratskhelia-ea-sports-fc-player-of-the-month-for-september|title=Khvicha Kvaratskhelia "EA Sports FC Player of the Month" for September|date=10 October 2024|access-date=10 October 2024|publisher=Serie A}}</ref> * Гол на месецот во Серија А : март 2023, <ref>{{Наведени вести|url=https://www.legaseriea.it/en/media/serie-a/the-goal-of-the-month-by-crypto-com-march|title=Khvicha Kvaratskhelia Wins March's Goal of the Month Presented by Crypto.com|date=27 March 2023|access-date=29 March 2023|publisher=Serie A}}</ref> мај 2024 <ref>{{Наведени вести|url=https://www.legaseriea.it/en/media/serie-a/the-goal-of-the-month-by-crypto-com-for-may|title=Khvicha Kvaratskhelia Wins May's Goal of the Month Presented by Crypto.com|date=22 May 2024|access-date=22 May 2024|publisher=Serie A}}</ref> * Најкорисен играч во Серија А : 2022–23 <ref>{{Наведени вести|url=https://www.legaseriea.it/en/media/serie-a/the-mvp-best-overall-of-serie-a-2022-2023|title=The MVP – Best Overall of Serie A 2022/2023|date=2 June 2023|access-date=2 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230602163630/https://www.legaseriea.it/en/media/serie-a/the-mvp-best-overall-of-serie-a-2022-2023|archive-date=2 June 2023|publisher=Serie A}}</ref> * Тим на сезоната во Серија А: 2022–23 <ref>{{Наведени вести|url=https://www.legaseriea.it/en/media/serie-a/ea-sports-tm-fifa-23-serie-a-team-of-the-season-3|title=EA Sports™ FIFA 23 Serie A Team of the Season|date=7 June 2023|access-date=7 June 2023|publisher=Serie A}}</ref> * Најдобар асистент во Серија А: 2022–23 <ref>{{Наведени вести|url=https://www.legaseriea.it/en/serie-a/statistiche|title=Most Assists Serie A|date=7 June 2023|access-date=7 June 2023|publisher=Serie A}}</ref> * Гол на сезоната во Серија А: 2022–23 <ref>{{Наведени вести|url=https://www.legaseriea.it/en/media/serie-a/the-goal-of-the-season-by-crypto-com|title=The Goal of the Season by Crypto.com|date=23 June 2023|access-date=23 June 2023|publisher=Serie A}}</ref> * Гол на годината во Серија А : 2023 <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://football-italia.net/napoli-spalletti-and-kvaratskhelia-collect-hat-trick-of-aic-awards/|title=Napoli, Spalletti and Kvaratskhelia collect hat-trick of AIC awards|date=4 December 2023|work=Football Italia|language=it|accessdate=5 December 2022}}</ref> * [[Серија А Тим на годината|Тим на годината во Серија А]] : [[Серија А Тим на годината|2022–23]] <ref name="gala2023">{{Наведена мрежна страница|url=https://sport.sky.it/calcio/serie-a/2023/12/04/gala-del-calcio-2023-premi-vincitori|title=Gran Galà del Calcio: tutti i vincitori della serata LIVE|date=4 December 2023|work=Sky Sport|language=it|trans-title=Gran Galà del Calcio: all the winners of the evening LIVE.|accessdate=5 December 2023}}</ref> * Грузиски орден на честа: 2024 <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://president.ge/index.php?m=209&news_id=2229&lng=geo|title=პრეზიდენტი - მინდა, ერთობის სახელით, ეს ჯილდო გადავცე ბიჭებს და ვუსურვო, რომ გზა მათი გამარჯვებისა უსასრულო ყოფილიყოს|date=2 July 2024|work=president.ge|language=KA|trans-title=President: I want to, in the name of unity, give this award to the boys and wish that the path to their victory be endless.|archive-url=https://web.archive.org/web/20240706132755/https://president.ge/index.php?m=209&news_id=2229&lng=geo|archive-date=6 July 2024|accessdate=10 July 2024}}</ref> {{Updated|8 април 2026|<ref name="wf">{{WorldFootball.net|khvicha-kvaratskhelia}}</ref><ref name="soccerway"/>}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commons category}} * [https://www.psg.fr/en/players/khvicha-kvaratskhelia Profile] at the Paris Saint-Germain FC website {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Кварацхелија, Хвича}} [[Категорија:Грузиски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Париз Сен Жермен]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Наполи]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Рубин Казан]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Локомoтив Москва]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 2001 година]] ficpdctsuq7it81bv3hpzit1nk50x0g 0 1391395 5538875 5538587 2026-04-14T12:28:38Z 19user99 72391 5538875 wikitext text/x-wiki {{Во тек}} [[Податотека:Sara_Sadíqova_Mäskäw_konservatoriäsendä_uqığan_çaqta_1924.jpg|мини|292x292пкс|Сара Садикова додека била студентка на Московскиот конзерваториум во 1924 година]] '''Сара Садикова''' ([[Татарски јазик|татарски]]: Садыйкова Сара Гариф кызы; {{Langx|ru|Сады́кова Сара́ Гари́фовна}}; 1 ноември 1906 - 7 јуни 1986) — [[Татари|татарска]] актерка, пејачка ([[сопран]]) и композиторка. Од 1938 до 1948 година била солистка на Татарската опера „Муса Џалил“. Сара изведувала улоги во [[Опера|опери]] и музички комедии, вклучувајќи ги ''„Саниа“'', ''„Качќин''“ (''Бегалка''), ''„Ѓалиабану“'', ''„Башмагим''“ (''Моите папучи''), ''„Илдар“'', како и музичките драми ''„На Кандир“'', ''„Работодавачот“.'' Авторка била на многу песни и музички комедии, вклучувајќи ги ''„Песна за љубовта“'' (1971) и „''Киавлар'' “ (1972) во соработка со Р. Ѓобајдулин. Садикова ја добила државната награда „Габдула Тукај“ на [[Татарска Автономна Советска Социјалистичка Република|Татарската АССР]] во 1990 година, по нејзината смрт. == Биографија == Била родена како Бибисара Садикова на 1 ноември 1906 година во Казан, Руска Империја. Дипломирала на познато училиште за девојки и се запишала на [[Педагогија|педагошки]] колеџ. Во 1921 година, Бибисара го извела својот прв дел во музичката добротворна претстава „Бујдак“ (Ергенот). Еден од професорите на колеџот, татарскиот композитор Солтан Ѓабаши, ја испратил во [[Московски конзерваториум|Московскиот конзерваториум]], каде што студирала од 1922 до 1928 година. Во периодот 1930–1934 година, Сара Садикова работела во трупата на [[Татарски академски театар „Галиаскар Камал“|Татарскиот академски театар]]. Таа ја извела една од првите татарски опери „Ешче“ (Работникот) во 1930-тите години. Во периодот 1934–1938 година работела во [[Татарско оперско студио|Татарското оперско студио]] во рамките на Московскиот конзерваториум.<ref name="k">{{cite web |title=Садыкова Сара Гарифовна |url=https://tatarica.org/ru/razdely/kultura/iskusstvo/teatr/personalii/sadykova-sara-garifovna |website=tatarica.org|access-date=10 March 2026 |language=ru}}</ref> Во 1942 година, Сара почнала да компонира песни, создавајќи го тангото „Очекување“ по текст од А. Јерикеев. Нејзините омилени стилови биле тангото и [[фокстрот|фокстротот]]. Таа компонирала повеќе од 400 популарни песни, како и музика за 30 претстави. Сара Садикова починала на 7 јуни 1986 година и била погребана на гробиштата ''Спомен Јања-Татар Бистасе (Новотатарское)''.<ref>{{cite web |title=С. Садыкова. Биографическая справка. |url=https://kitaphane.tatarstan.ru/sad_1.htm |website=Национальная библиотека Республики Татарстан |access-date=10 March 2026 |language=ru}}</ref> ==Почести и награди== Во 1939 година, прво ја добила титулата ''Заслужен уметник на Татарската АССР'', а потоа во 1977 година станала ''Народен уметник на Татарската АССР''. Во 1984 година ја добила пошироката титула ''Заслужен работник за култура на Руската СФСР''. == Наводи и белешки == {{наводи}} == Надворешни врски == {{In lang|tt|ru}} [http://sarasadykova.ru Sara Sadíqova] [[Категорија:Руски композитори]] [[Категорија:Советски композитори]] [[Категорија:Починати во 1986 година]] [[Категорија:Родени во 1906 година]] 2fn4gteplwzr6jimqt091nypl25iixs 5538876 5538875 2026-04-14T12:28:57Z 19user99 72391 5538876 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Sara_Sadíqova_Mäskäw_konservatoriäsendä_uqığan_çaqta_1924.jpg|мини|292x292пкс|Сара Садикова додека била студентка на Московскиот конзерваториум во 1924 година]] '''Сара Садикова''' ([[Татарски јазик|татарски]]: Садыйкова Сара Гариф кызы; {{Langx|ru|Сады́кова Сара́ Гари́фовна}}; 1 ноември 1906 - 7 јуни 1986) — [[Татари|татарска]] актерка, пејачка ([[сопран]]) и композиторка. Од 1938 до 1948 година била солистка на Татарската опера „Муса Џалил“. Сара изведувала улоги во [[Опера|опери]] и музички комедии, вклучувајќи ги ''„Саниа“'', ''„Качќин''“ (''Бегалка''), ''„Ѓалиабану“'', ''„Башмагим''“ (''Моите папучи''), ''„Илдар“'', како и музичките драми ''„На Кандир“'', ''„Работодавачот“.'' Авторка била на многу песни и музички комедии, вклучувајќи ги ''„Песна за љубовта“'' (1971) и „''Киавлар'' “ (1972) во соработка со Р. Ѓобајдулин. Садикова ја добила државната награда „Габдула Тукај“ на [[Татарска Автономна Советска Социјалистичка Република|Татарската АССР]] во 1990 година, по нејзината смрт. == Биографија == Била родена како Бибисара Садикова на 1 ноември 1906 година во Казан, Руска Империја. Дипломирала на познато училиште за девојки и се запишала на [[Педагогија|педагошки]] колеџ. Во 1921 година, Бибисара го извела својот прв дел во музичката добротворна претстава „Бујдак“ (Ергенот). Еден од професорите на колеџот, татарскиот композитор Солтан Ѓабаши, ја испратил во [[Московски конзерваториум|Московскиот конзерваториум]], каде што студирала од 1922 до 1928 година. Во периодот 1930–1934 година, Сара Садикова работела во трупата на [[Татарски академски театар „Галиаскар Камал“|Татарскиот академски театар]]. Таа ја извела една од првите татарски опери „Ешче“ (Работникот) во 1930-тите години. Во периодот 1934–1938 година работела во [[Татарско оперско студио|Татарското оперско студио]] во рамките на Московскиот конзерваториум.<ref name="k">{{cite web |title=Садыкова Сара Гарифовна |url=https://tatarica.org/ru/razdely/kultura/iskusstvo/teatr/personalii/sadykova-sara-garifovna |website=tatarica.org|access-date=10 March 2026 |language=ru}}</ref> Во 1942 година, Сара почнала да компонира песни, создавајќи го тангото „Очекување“ по текст од А. Јерикеев. Нејзините омилени стилови биле тангото и [[фокстрот|фокстротот]]. Таа компонирала повеќе од 400 популарни песни, како и музика за 30 претстави. Сара Садикова починала на 7 јуни 1986 година и била погребана на гробиштата ''Спомен Јања-Татар Бистасе (Новотатарское)''.<ref>{{cite web |title=С. Садыкова. Биографическая справка. |url=https://kitaphane.tatarstan.ru/sad_1.htm |website=Национальная библиотека Республики Татарстан |access-date=10 March 2026 |language=ru}}</ref> ==Почести и награди== Во 1939 година, прво ја добила титулата ''Заслужен уметник на Татарската АССР'', а потоа во 1977 година станала ''Народен уметник на Татарската АССР''. Во 1984 година ја добила пошироката титула ''Заслужен работник за култура на Руската СФСР''. == Наводи и белешки == {{наводи}} == Надворешни врски == {{In lang|tt|ru}} [http://sarasadykova.ru Sara Sadíqova] [[Категорија:Руски композитори]] [[Категорија:Советски композитори]] [[Категорија:Починати во 1986 година]] [[Категорија:Родени во 1906 година]] r8mfbid6q1zwmq9u8dqyypm68s6mr3b 1 1391431 5538908 5538756 2026-04-14T15:07:46Z Jtasevski123 69538 Jtasevski123 ја премести страницата [[Разговор:Трамваи во Дубровник]] на [[Разговор:Трамвајски превоз во Дубровник]] 5538756 wikitext text/x-wiki {{СИЕ Пролет 2026|корисник=IvanKonev123|тема=Транспорт|земја=Хрватска}} l4cyra94kkxgpxcvg01op68eei8dm36 1 1391432 5538901 5538757 2026-04-14T14:41:10Z Jtasevski123 69538 Jtasevski123 ја премести страницата [[Разговор:Откривање на споменикот на Гундулиќ]] на [[Разговор:Откривање на Гундулиќевиот споменик]] 5538757 wikitext text/x-wiki {{СИЕ Пролет 2026|корисник=IvanKonev123|тема=Историја|земја=Хрватска}} 6m4rql3crmbwjds6jyf6f57mncqsrvx 1 1391433 5539297 5538758 2026-04-15T11:43:22Z Jtasevski123 69538 Jtasevski123 ја премести страницата [[Разговор:Ѕидини на Дубровник]] на [[Разговор:Дубровнички ѕидини]]: посоодветен наслов 5538758 wikitext text/x-wiki {{СИЕ Пролет 2026|корисник=IvanKonev123|тема=Архитектура|земја=Хрватска}} 6l4ssfat872r5j2ngn4b4gclp9xejfi 0 1391499 5538883 2026-04-14T13:31:13Z JovanGJ17 121392 Напиши статија! 5538883 wikitext text/x-wiki {{Short description|Macedonian journalist}}{{Infobox person|name=Драган Ѓорговски|occupation=Новинар, уредник|nationality=Македонец|education=Факултет за политички науки, Белград (1977)|known_for=Новинарска кариера во МРТ, уредничка работа, награда за животно дело од ЗНМ|awards=Награда за животно дело „Крсте Петков Мисирков“ (2023)}}'''Драган Ѓорговски''' е македонски новинар и уредник, долгогодишен медиумски работник во Македонската радио телевизија (МРТ). Добитник е на наградата за животно дело „Крсте Петков Мисирков“, која ја доделува Здружението на новинарите на Македонија (ЗНМ).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kanal5.com.mk/videos/574879/gjorgovski-dobitnik-na-nagradata-za-zhivotno-delo-krste-petkov-misirkov-na-znm|title=Ѓорговски, добитник на наградата за животно дело „ Крсте Петков Мисирков“ на ЗНМ|work=kanal5.com.mk|language=mk|accessdate=2026-04-14}}</ref> == Биографија == Ѓорговски дипломирал на Факултетот за политички науки во Белград во 1977 година. По завршувањето на студиите ја започнал својата професионална кариера во Радио Скопје. Во раната фаза од кариерата работел и во Белград во институции поврзани со младинската организација на тогашна Југославија. [[Податотека:Dragan Gjorgovski.jpg|мини|Драган Ѓорговски - Новинар]] == Новинарска кариера == По враќањето во Македонија, Ѓорговски работел како уредник и коментатор во Радио телевизија Скопје, подоцна Македонска радио телевизија. Во текот на својата кариера бил ангажиран и во активности на Здружението на новинарите на Македонија (ЗНМ), каде учествувал и во раководни структури. Известувал за клучни политички настани во периодот на распадот на СФР Југославија, вклучително и последните состаноци на институциите на федерацијата.<ref>https://kanal5.com.mk/videos/574879/gjorgovski-dobitnik-na-nagradata-za-zhivotno-delo-krste-petkov-misirkov-na-znm</ref> Известувал од повеќе региони за време на конфликтите во поранешна Југославија. == Медиумска работа == Во текот на својата кариера реализирал интервјуа со повеќе политички и јавни личности од регионот. Пишувал и за странски медиуми, вклучително и францускиот весник ''Le Monde''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.courrierinternational.com/article/1999/10/21/un-protectorat-de-plus-dans-les-balkans|title=MACÉDOINE. Un protectorat de plus dans les Balkans ?|date=2004-12-16|work=Courrier international|language=fr|accessdate=2026-04-14}}</ref><ref>https://mrt.com.mk/node/87747</ref> == Телевизиски проекти == Ѓорговски бил автор и учесник во повеќе телевизиски проекти, меѓу кои: * „Балкан Експрес“ * „ТВ Агломер“ * „ТВ Диоптрија“ * „Без пардон“ Тој е автор на емисијата „Убавите села на Македонија“, која се емитува на програмата на МРТ. == Награди и признанија == * Награда за животно дело „Крсте Петков Мисирков“ – ЗНМ (2023)<ref>https://znm.org.mk/%d0%b4%d0%be%d0%b4%d0%b5%d0%bb%d0%b5%d0%bd%d0%b8-%d0%b3%d0%be%d0%b4%d0%b8%d1%88%d0%bd%d0%b8%d1%82%d0%b5-%d0%bd%d0%be%d0%b2%d0%b8%d0%bd%d0%b0%d1%80%d1%81%d0%ba%d0%b8-%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0-3/</ref> == Надворешни врски == * [https://youtube.com/@dragangjorgovski Официјален YouTube канал] t5oxoiuu7frjj1yxrflx9jbfe83woof 1 1391501 5538902 2026-04-14T14:41:10Z Jtasevski123 69538 Jtasevski123 ја премести страницата [[Разговор:Откривање на споменикот на Гундулиќ]] на [[Разговор:Откривање на Гундулиќевиот споменик]] 5538902 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Откривање на Гундулиќевиот споменик]] 918gss9zcv2iicgkszhqpps9z8n2bpw 14 1391504 5538919 2026-04-14T15:34:23Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: [[Категорија:Верски објекти во Хрватска]] [[Категорија:Синагоги по земја]] [[Категорија:Евреите и јудаизмот]] 5538919 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Верски објекти во Хрватска]] [[Категорија:Синагоги по земја]] [[Категорија:Евреите и јудаизмот]] ggrrlmtnkyc062dl20xim4jsu8vufpb 0 1391505 5538922 2026-04-14T16:05:48Z P.Nedelkovski 47736 Пренасочување кон [[Џимиринки]] 5538922 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Џимиринки]] pqch5jhj8lcfbf6dps2hwtvaj5arb16 0 1391506 5538928 2026-04-14T16:34:16Z P.Nedelkovski 47736 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:sr:Special:Redirect/revision/29558744|Ластиш]]“ 5538928 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Gummitwist-1998Kinder1.jpg|десно|мини]] '''Ластик''' - вид друштвена [[игра]] популарна кај децата на [[Основно училиште|основношколска]] возраст. == Историја == Оваа [[кинеска игра]] потекнува од 7 век и се проширила низ остатокот од светот во [[1960-тите]]. == Опис == Единствениот неопходен [[реквизит]] за играта е ластик, [[Каучук|гумена]] [[Шивачки занает|кројачка]] лента. Слободните краеви на лентата се прицврстени (врзани) еден за друг така што лентата образува [[круг]]. Двајца играчи влегуваат во кругот и се оддалечуваат, затегнувајќи ја лентата така што таа е во висина на [[Колено (анатомија)|колената]] и повеќе не образува круг, туку облик сличен на [[правоаголник]]. Играчите се [[Лице|свртени]] еден кон друг. Третиот играч игра така што прескака преку двете линии на ластикот во средината помеѓу играчите кои ја затегнуваат лентата. Играњето ластик вклучува бројни начини на скокање, затегнување и влечење на двете линии ластик. Обично, редоследот на потезите е познат однапред, а потезите можат да бројат до неколку десетици. Ако играчот направи грешка во потезите, тој го зазема местото на еден од играчите што ја затегнуваат ластикот, а слободниот играч добива можност да игра. Ластик може да игра и само еден играч ако успее правилно да ја затегне ластикот (помеѓу две столчиња или дрвја), но и поголем број играчи. [[Категорија:Детски игри]] [[Категорија:Игри на отворено]] 7tfvsrz89rbalf9dpv9lqppbdmswmn2 5538930 5538928 2026-04-14T16:39:31Z P.Nedelkovski 47736 дополнување 5538930 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Gummitwist-1998Kinder1.jpg|десно|мини]] '''Ластик'''<ref>{{ДРМЈ|ластик}}</ref><ref>{{ДРМЈ|ластик}}</ref> — вид друштвена [[игра]] популарна кај децата на [[Основно училиште|основношколска]] возраст. Оваа игра била една од поомилените кај женските деца на овие простори.<ref name=igri>{{наведена книга |last=Давкова-Ѓоргиевска|first=Светлана|title=Јазикот и културата – состојби и предизвици |date=2019 |publisher=[[Институт за македонски јазик „Крсте Мисирков“]] – Скопје|location=Скопје |chapter=ЗА НАЗИВИТЕ НА ИГРИТЕ ОД НАШЕТО ДЕТСТВО |pages=49-55|url=http://imj.ukim.edu.mk/CMS/Upload/Other/Јазикот%20и%20културата%20–%20состојби%20и%20предизвици%202018.pdf|access_date=14 април 2026}}</ref> == Историја == Оваа [[кинеска игра]] потекнува од 7 век и се проширила низ остатокот од светот во [[1960-тите]]. == Опис == Единствениот неопходен [[реквизит]] за играта е ластик, [[Каучук|гумена]] [[Шивачки занает|кројачка]] лента. Слободните краеви на лентата се прицврстени (врзани) еден за друг така што лентата образува [[круг]]. Двајца играчи влегуваат во кругот и се оддалечуваат, затегнувајќи ја лентата така што таа е во висина на [[Колено (анатомија)|колената]] и повеќе не образува круг, туку облик сличен на [[правоаголник]]. Играчите се [[Лице|свртени]] еден кон друг. Третиот играч игра така што прескака преку двете линии на ластикот во средината помеѓу играчите кои ја затегнуваат лентата. Играњето ластик вклучува бројни начини на скокање, затегнување и влечење на двете линии ластик. Обично, редоследот на потезите е познат однапред, а потезите можат да бројат до неколку десетици. Ако играчот направи грешка во потезите, тој го зазема местото на еден од играчите што ја затегнуваат ластикот, а слободниот играч добива можност да игра. Ластик може да игра и само еден играч ако успее правилно да ја затегне ластикот (помеѓу две столчиња или дрвја), но и поголем број играчи. ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Детски игри]] [[Категорија:Игри на отворено]] oa5tzeeu4y2grl5v7o1png37umgm9gf 5538931 5538930 2026-04-14T16:39:58Z P.Nedelkovski 47736 5538931 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Gummitwist-1998Kinder1.jpg|десно|мини]] '''Ластик'''<ref>{{ДРМЈ|ластик}}</ref><ref>{{ДРМЈ|ластик}}</ref> — вид друштвена [[игра]] популарна кај децата на [[Основно училиште|основношколска]] возраст. Оваа игра била една од поомилените кај женските деца на овие простори.<ref name=igri>{{наведена книга |last=Давкова-Ѓоргиева|first=Светлана|title=Јазикот и културата – состојби и предизвици |date=2019 |publisher=[[Институт за македонски јазик „Крсте Мисирков“]] – Скопје|location=Скопје |chapter=ЗА НАЗИВИТЕ НА ИГРИТЕ ОД НАШЕТО ДЕТСТВО |pages=49-55|url=http://imj.ukim.edu.mk/CMS/Upload/Other/Јазикот%20и%20културата%20–%20состојби%20и%20предизвици%202018.pdf|access_date=14 април 2026}}</ref> == Историја == Оваа [[кинеска игра]] потекнува од 7 век и се проширила низ остатокот од светот во [[1960-тите]]. == Опис == Единствениот неопходен [[реквизит]] за играта е ластик, [[Каучук|гумена]] [[Шивачки занает|кројачка]] лента. Слободните краеви на лентата се прицврстени (врзани) еден за друг така што лентата образува [[круг]]. Двајца играчи влегуваат во кругот и се оддалечуваат, затегнувајќи ја лентата така што таа е во висина на [[Колено (анатомија)|колената]] и повеќе не образува круг, туку облик сличен на [[правоаголник]]. Играчите се [[Лице|свртени]] еден кон друг. Третиот играч игра така што прескака преку двете линии на ластикот во средината помеѓу играчите кои ја затегнуваат лентата. Играњето ластик вклучува бројни начини на скокање, затегнување и влечење на двете линии ластик. Обично, редоследот на потезите е познат однапред, а потезите можат да бројат до неколку десетици. Ако играчот направи грешка во потезите, тој го зазема местото на еден од играчите што ја затегнуваат ластикот, а слободниот играч добива можност да игра. Ластик може да игра и само еден играч ако успее правилно да ја затегне ластикот (помеѓу две столчиња или дрвја), но и поголем број играчи. ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Детски игри]] [[Категорија:Игри на отворено]] paseo1rqy79evqnh6f61veiiayb8lya 5538933 5538931 2026-04-14T16:43:37Z P.Nedelkovski 47736 илустрирање 5538933 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Gummitwist-1998Kinder1.jpg|десно|мини|Играње ластик во Германија, 1998]] [[Податотека:Gummitwist-1998Kinder2.jpg|мини|Играње ластик во Германија, 1998]] '''Ластик'''<ref>{{ДРМЈ|ластик}}</ref><ref>{{ДРМЈ|ластик}}</ref> — вид друштвена [[игра]] популарна кај децата на [[Основно училиште|основношколска]] возраст. Оваа игра била една од поомилените кај женските деца на овие простори.<ref name=igri>{{наведена книга |last=Давкова-Ѓоргиева|first=Светлана|title=Јазикот и културата – состојби и предизвици |date=2019 |publisher=[[Институт за македонски јазик „Крсте Мисирков“]] – Скопје|location=Скопје |chapter=ЗА НАЗИВИТЕ НА ИГРИТЕ ОД НАШЕТО ДЕТСТВО |pages=49-55|url=http://imj.ukim.edu.mk/CMS/Upload/Other/Јазикот%20и%20културата%20–%20состојби%20и%20предизвици%202018.pdf|access_date=14 април 2026}}</ref> == Историја == Оваа [[кинеска игра]] потекнува од 7 век и се проширила низ остатокот од светот во [[1960-тите]]. == Опис == Единствениот неопходен [[реквизит]] за играта е ластик, [[Каучук|гумена]] [[Шивачки занает|кројачка]] лента. Слободните краеви на лентата се прицврстени (врзани) еден за друг така што лентата образува [[круг]]. Двајца играчи влегуваат во кругот и се оддалечуваат, затегнувајќи ја лентата така што таа е во висина на [[Колено (анатомија)|колената]] и повеќе не образува круг, туку облик сличен на [[правоаголник]]. Играчите се [[Лице|свртени]] еден кон друг. Третиот играч игра така што прескака преку двете линии на ластикот во средината помеѓу играчите кои ја затегнуваат лентата. Играњето ластик вклучува бројни начини на скокање, затегнување и влечење на двете линии ластик. Обично, редоследот на потезите е познат однапред, а потезите можат да бројат до неколку десетици. Ако играчот направи грешка во потезите, тој го зазема местото на еден од играчите што ја затегнуваат ластикот, а слободниот играч добива можност да игра. Ластик може да игра и само еден играч ако успее правилно да ја затегне ластикот (помеѓу две столчиња или дрвја), но и поголем број играчи. ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Детски игри]] [[Категорија:Игри на отворено]] h97za56mdkwsd6hzt8l9ct86qu7fulg 5538936 5538933 2026-04-14T16:50:50Z P.Nedelkovski 47736 дополнување 5538936 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Gummitwist-1998Kinder1.jpg|десно|мини|Играње ластик во Германија, 1998]] [[Податотека:Gummitwist-1998Kinder2.jpg|мини|Играње ластик во Германија, 1998]] '''Ластик'''<ref>{{ДРМЈ|ластик}}</ref><ref>{{ДРМЈ|ластик}}</ref> — вид друштвена [[игра]] популарна кај децата на [[Основно училиште|основношколска]] возраст. Оваа игра била една од поомилените кај женските деца на овие простори.<ref name=igri>{{наведена книга |last=Давкова-Ѓоргиева|first=Светлана|title=Јазикот и културата – состојби и предизвици |date=2019 |publisher=[[Институт за македонски јазик „Крсте Мисирков“]] – Скопје|location=Скопје |chapter=ЗА НАЗИВИТЕ НА ИГРИТЕ ОД НАШЕТО ДЕТСТВО |pages=49-55|url=http://imj.ukim.edu.mk/CMS/Upload/Other/Јазикот%20и%20културата%20–%20состојби%20и%20предизвици%202018.pdf|access_date=14 април 2026}}</ref> == Историја == Оваа [[кинеска игра]] потекнува од 7 век и се проширила низ остатокот од светот во [[1960-тите]]. == Опис == Единствениот неопходен [[реквизит]] за играта е ластик, [[Каучук|гумена]] [[Шивачки занает|кројачка]] лента. Слободните краеви на лентата се прицврстени (врзани) еден за друг така што лентата образува [[круг]]. Двајца играчи влегуваат во кругот и се оддалечуваат, затегнувајќи ја лентата така што таа е во висина на [[Колено (анатомија)|колената]] и повеќе не образува круг, туку облик сличен на [[правоаголник]]. Играчите се [[Лице|свртени]] еден кон друг. Третиот играч игра така што прескака преку двете линии на ластикот во средината помеѓу играчите кои ја затегнуваат лентата. Играњето ластик вклучува бројни начини на скокање, затегнување и влечење на двете линии ластик. Обично, редоследот на потезите е познат однапред, а потезите можат да бројат до неколку десетици. Ако играчот направи грешка во потезите, тој го зазема местото на еден од играчите што ја затегнуваат ластикот, а слободниот играч добива можност да игра. Ластик може да игра и само еден играч ако успее правилно да ја затегне ластикот (помеѓу две столчиња или дрвја), но и поголем број играчи. Почетокот на играта ластик често почнувал со ритмичката песничка Ема-есаса-есаса е-пипија,<ref name=igri/> што доаѓа од англиското спелување на зборот Мисисипи (Mississippi = ем-ај-ес-ес-ај-ес-ес-ај-пи-пи-ај). ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Детски игри]] [[Категорија:Игри на отворено]] t2sb1tq0nkolp7rq33arrl03mqkqzzc 1 1391507 5538935 2026-04-14T16:43:49Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{СЗР}} 5538935 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 1 1391508 5538941 2026-04-14T16:59:24Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{СЗР}} {{ВПМ}} 5538941 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} {{ВПМ}} gb6mllq152llz1mi7o5acnlbw8trody 0 1391509 5538947 2026-04-14T17:15:45Z 19user99 72391 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1342765814|Zsófia Torma]]“ 5538947 wikitext text/x-wiki   '''Софија Торма''' (26 септември 1832 - 14 ноември 1899) — унгарски [[Археологија|археолог]], антрополог и [[Палеонтологија|палеонтолог]]. == Живот и работа == == Наводи == {{Наводи}} * [https://www.academia.edu/35514614/Coltofean_L._2017._Zs%C3%B3fia_Torma_A_pioneer_of_prehistoric_archaeology_in_nineteenth-century_Transylvania Колтофеан, Лора. 2017. Zsófia Torma: Пионер на праисториската археологија во Трансилванија од деветнаесеттиот век. Во: Cs. Szabó, V. Rusu-Bolindeț, GT Rustoiu, M. Gligor (уред.): Adalbert Cserni and His Contemporaries. Пионерите на Алба Јулија и пошироко. Издавачка куќа Мега, Клуж-Напока, 2017: 327-354.] * [https://www.academia.edu/16577904/Coltofean_L._2015._Object_Photography_in_19th_Century_Archaeology._The_Photographs_of_Zs%C3%B3fia_Tormas_Archaeological_Collection Колтофеан, Лаура. 2015. Фотографија на објекти во археологијата од 19 век. Фотографиите од археолошката колекција на Зофија Торма. ''Брукентал. Acta musei'' X.1: 35-48.] * [https://www.academia.edu/19245216/Coltofean_L._2015._Importan%C8%9Ba_edi%C8%9Biei_a_opta_a_Congr%C3%A8s_international_d%EA%9E%8Canthropologie_et_d%EA%9E%8Carch%C3%A9ologie_pr%C3%A9historiques_%C3%AEn_dezvoltarea_arheologiei_preistorice_%C3%AEn_Transilvania_secolului_al_XIX-lea_The_Importance_of_CIAAP_1876_in_the_Development_of_Prehistoric_Archaeology_in_19th_Century_Transylvania Колтофеан, Лора. 2015. Важно уредување на опта на меѓународниот Конгрес за антропологија и археологија на историјата во дезволната археологија на праисторијата во Трансилванија секолулуи на XIX-леа / Важноста на развојот на CIA во 1876 година Трансилванија од 19 век. Во: ''АрхеоВест'', бр. III / бр. III: ''In Memoriam Florin Medeleț (1943-2005), Interdisciplinaritate în Arheologie &#x5B; Интердисциплинарност во археологијата &#x5D;, Темишвар, 28 ноември 2015 / 28 ноември 2015 година'', кн. 2: ''Metode Interdisciplinare и Sitorie &#x5B; Интердисциплинарни методи и историја &#x5D;'' : 1035-1055.] [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-963-315-264-5|<bdi>978-963-315-264-5</bdi>]] * [https://www.academia.edu/9064726/COLTOFEAN_Laura_Unveiling_Zs%C3%B3fia_Torma._The_Diary_of_a_Woman_an_Archaeologist_and_a_Visionary Колтофеан, Лаура. 2014. Откривање на Жофија Торма. Дневникот на една жена, археолог и визионер. Во: Марлер, Џоан (ур.), ''Педесет години ископувања во Тартарја.'' ''Фестивалски зборник во чест на Георге Лазаровиќи по повод неговиот 73-ти роденден'' . Севастопол: 258-273.] * [https://www.academia.edu/3303421/COLTOFEAN_Laura_When_Passion_is_Stronger_than_Death..._Zs%C3%B3fia_Tormas_Reflections Колтофеан, Лаура. 2012. Кога страста е посилна од смртта… Размислувањата на Жофија Торма. ''Брукенталија. Преглед на романската културна историја'' 2: 67-77.] [[Категорија:Палеонтолози]] [[Категорија:Починати во 1899 година]] [[Категорија:Родени во 1832 година]] r8e4ga6vneh38gri9vpjhuuv59js1kp 5538948 5538947 2026-04-14T17:24:18Z 19user99 72391 5538948 wikitext text/x-wiki   '''Софија Торма''' (26 септември 1832 - 14 ноември 1899) — унгарски [[Археологија|археолог]], антрополог и [[Палеонтологија|палеонтолог]]. == Живот и работа == Торма е родена во Чичокерештур, округ Бештерце-Нашод, Австро-Унгарија (денес Кристешти Цицелуи, округ Бистрица-Насауд, Романија). По смртта на нејзините родители, таа се преселила со својата сестра во Сашварош, сега во Романија, каде што почнала да ги проучува фармите за полжави што ги пронашла во округот Хунедоара.<ref name=":0">{{Cite web |last=Gizella |first=Edit Novák |date=2016 |title=She is the first archaeologist in the world to be of Hungarian descent |url=http://www.naprakesz.info/portre/1245-a-vilag-elso-regesznoje-aki-raadasul-magyar-szarmazasu.html# |access-date=2022-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160418021608/http://www.naprakesz.info/portre/1245-a-vilag-elso-regesznoje-aki-raadasul-magyar-szarmazasu.html# |archive-date=18 April 2016 |url-status=dead}}</ref> Торма била претежно самообразована. Во 1875 година, Флорис Ромер, кој некои го сметаат за татко на унгарската археологија, ја охрабрил да започне со сопствени ископувања на древната населба Тордос (денешен Турдаш), покрај реката Муреш. Симболите и ракописите на глинените предмети што ги пронашла за време на ископувањето во округот Хуњад станале археолошка сензација. Таа, исто така, пронашла артефакти од културата Тордос стара 6.000 до 7.000 години, од кои некои биле покриени со симболи на Винча.<ref>{{Cite web |date=2020-11-10 |title=The Dispilio Tablet- Revising the Origins and Development of Writing |url=https://nicholasrossis.me/2020/11/10/the-dispilio-tablet-revising-the-origins-and-development-of-writing/ |access-date=2022-04-28 |website=Nicholas C. Rossis |language=en-US}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal |last=Coltofean |first=Laura |date=2014-01-01 |title=Coltofean, L. 2014. Unveiling Zsófia Torma. The Diary of a Woman, an Archaeologist and a Visionary |url=https://www.academia.edu/9064726/Coltofean_L_2014_Unveiling_Zs%C3%B3fia_Torma_The_Diary_of_a_Woman_an_Archaeologist_and_a_Visionary |journal=Marler, Joan (ed.), Fifty Years of Tărtăria Excavations. Festschrift in Honor of Gheorghe Lazarovici on the occasion of his 73rd Birthday, 2014}}</ref> Според Гизела, <blockquote>Софија Торма била првата што ја открила неолитската култура на Тордос, привлекувајќи внимание кон врската помеѓу знаците на Тордос и асирско-вавилонската писменост, пенетрацијата на сумерската литература низ Југоисточна Европа. Таа работела во Тордос дваесет години, повеќе од триесет години пред откривањето на внимателно собраните, исклучително вредни наоди и дисертации за нив, бидејќи културата Винка-Тордос била истражена дури во 1908 година.</blockquote> Торма имала сериозни финансиски проблеми предизвикани од нејзините самофинансирани ископувања. Таа, исто така, се борела со археолозите во нејзината земја, кои „ја исмејувале и ја игнорирале, како жена и аматер во областа на археологијата, како и нејзините револуционерни идеи и напори“. Сепак, нејзините наоди и дела нашле прифаќање кај странските истражувачи кои се впуштиле во долги преписки со неа.<ref name=":1" /> Нејзиното најпознато дело, „Етнографска аналогија“, било објавено во Јена, Германија, во 1894 година. Торма одиграла важна улога во основањето на Националниот музеј на трансилванската историја на Колошвар (денешен Клуж-Напока). Во својот тестамент, таа ја оставила својата колекција од 10.387 археолошки предмети на Музејот на медали и антиквитети на Националниот музеј на Трансилванија. На 24 мај 1899 година, само неколку месеци пред нејзината смрт, таа станала првата жена именувана за почесен доктор на Универзитетот Колошвари, по име Ференц Јожеф Тудомани, денес познат како Универзитет Бабеш-Болјаи.<ref name=":0" /> Торма починала во Сашварош (денешен Ораштије), на 14 ноември 1899 година.<ref name=":1" /> == Наводи == {{Наводи}} ==Надворешни врски== *[https://www.academia.edu/35514614/Coltofean_L._2017._Zs%C3%B3fia_Torma_A_pioneer_of_prehistoric_archaeology_in_nineteenth-century_Transylvania Coltofean, Laura. 2017. Zsófia Torma: A pioneer of prehistoric archaeology in nineteenth-century Transylvania. In: Cs. Szabó, V. Rusu-Bolindeț, G. T. Rustoiu, M. Gligor (eds.): Adalbert Cserni and His Contemporaries. The Pioneers of Alba Iulia and Beyond. Mega Publishing House, Cluj-Napoca, 2017: 327-354.] * [https://www.academia.edu/16577904/Coltofean_L._2015._Object_Photography_in_19th_Century_Archaeology._The_Photographs_of_Zs%C3%B3fia_Tormas_Archaeological_Collection Coltofean, Laura. 2015. Object Photography in 19th Century Archaeology. The Photographs of Zsófia Torma's Archaeological Collection. ''Brukenthal. Acta musei'' X.1: 35-48.] * [https://www.academia.edu/19245216/Coltofean_L._2015._Importan%C8%9Ba_edi%C8%9Biei_a_opta_a_Congr%C3%A8s_international_d%EA%9E%8Canthropologie_et_d%EA%9E%8Carch%C3%A9ologie_pr%C3%A9historiques_%C3%AEn_dezvoltarea_arheologiei_preistorice_%C3%AEn_Transilvania_secolului_al_XIX-lea_The_Importance_of_CIAAP_1876_in_the_Development_of_Prehistoric_Archaeology_in_19th_Century_Transylvania Coltofean, Laura. 2015. Importanța ediției a opta a Congrès international dꞌanthropologie et dꞌarchéologie préhistoriques în dezvoltarea arheologiei preistorice în Transilvania secolului al XIX-lea / The Importance of CIAAP 1876 in the Development of Prehistoric Archaeology in 19th Century Transylvania. In: ''ArheoVest'', Nr. III / No. III: ''In Memoriam Florin Medeleț (1943-2005), Interdisciplinaritate în Arheologie &#91;Interdisciplinarity in Archaeology&#93;, Timişoara, 28 noiembrie 2015 / 28 November 2015'', Vol. 2: ''Metode Interdisciplinare și Istorie &#91;Interdisciplinary Methods and History&#93;'': 1035-1055.] {{ISBN|978-963-315-264-5}} * [https://www.academia.edu/9064726/COLTOFEAN_Laura_Unveiling_Zs%C3%B3fia_Torma._The_Diary_of_a_Woman_an_Archaeologist_and_a_Visionary Coltofean, Laura. 2014. Unveiling Zsófia Torma. The Diary of a Woman, an Archaeologist and a Visionary. In: Marler, Joan (ed.), ''Fifty Years of Tărtăria Excavations. Festschrift in Honor of Gheorghe Lazarovici on the Occasion of His 73rd Birthday''. Sebastopol: 258-273.] * [https://www.academia.edu/3303421/COLTOFEAN_Laura_When_Passion_is_Stronger_than_Death..._Zs%C3%B3fia_Tormas_Reflections Coltofean, Laura. 2012. When Passion is Stronger than Death… Zsófia Torma’s Reflections. ''Brukenthalia. Romanian Cultural History Review'' 2: 67-77.] [[Категорија:Палеонтолози]] [[Категорија:Починати во 1899 година]] [[Категорија:Родени во 1832 година]] 3fjpp8j8tx822n7o55qvf69udtbtotn 5538949 5538948 2026-04-14T17:28:21Z 19user99 72391 5538949 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Софија Торма | image = Torma Zsófia.jpg | caption = Портрет на Торма во весник | othername = | birth_name = | birth_date = {{Birth date|1832|09|26|df=y}} | birth_place = Csicsókeresztúr, [[Австро-Унгарија]] (денешен [[Уриу]]) | death_date = {{Death date and age|1899|11|14|1832|09|26|df=yes}} | death_place = Шашварос, Австро-Унгарија (денешно [[Ораштије]]) | burial_place = | alma_mater = | occupation = [[Археологија|археолог]], [[антрополог]], [[Палеонтологија|палеонтолог]] }} '''Софија Торма''' (26 септември 1832 - 14 ноември 1899) — унгарски [[Археологија|археолог]], антрополог и [[Палеонтологија|палеонтолог]]. == Живот и работа == Торма е родена во Чичокерештур, округ Бештерце-Нашод, Австро-Унгарија (денес Кристешти Цицелуи, округ Бистрица-Насауд, Романија). По смртта на нејзините родители, таа се преселила со својата сестра во Сашварош, сега во Романија, каде што почнала да ги проучува фармите за полжави што ги пронашла во округот Хунедоара.<ref name=":0">{{Cite web |last=Gizella |first=Edit Novák |date=2016 |title=She is the first archaeologist in the world to be of Hungarian descent |url=http://www.naprakesz.info/portre/1245-a-vilag-elso-regesznoje-aki-raadasul-magyar-szarmazasu.html# |access-date=2022-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160418021608/http://www.naprakesz.info/portre/1245-a-vilag-elso-regesznoje-aki-raadasul-magyar-szarmazasu.html# |archive-date=18 April 2016 |url-status=dead}}</ref> Торма била претежно самообразована. Во 1875 година, Флорис Ромер, кој некои го сметаат за татко на унгарската археологија, ја охрабрил да започне со сопствени ископувања на древната населба Тордос (денешен Турдаш), покрај реката Муреш. Симболите и ракописите на глинените предмети што ги пронашла за време на ископувањето во округот Хуњад станале археолошка сензација. Таа, исто така, пронашла артефакти од културата Тордос стара 6.000 до 7.000 години, од кои некои биле покриени со симболи на Винча.<ref>{{Cite web |date=2020-11-10 |title=The Dispilio Tablet- Revising the Origins and Development of Writing |url=https://nicholasrossis.me/2020/11/10/the-dispilio-tablet-revising-the-origins-and-development-of-writing/ |access-date=2022-04-28 |website=Nicholas C. Rossis |language=en-US}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal |last=Coltofean |first=Laura |date=2014-01-01 |title=Coltofean, L. 2014. Unveiling Zsófia Torma. The Diary of a Woman, an Archaeologist and a Visionary |url=https://www.academia.edu/9064726/Coltofean_L_2014_Unveiling_Zs%C3%B3fia_Torma_The_Diary_of_a_Woman_an_Archaeologist_and_a_Visionary |journal=Marler, Joan (ed.), Fifty Years of Tărtăria Excavations. Festschrift in Honor of Gheorghe Lazarovici on the occasion of his 73rd Birthday, 2014}}</ref> Според Гизела, <blockquote>Софија Торма била првата што ја открила неолитската култура на Тордос, привлекувајќи внимание кон врската помеѓу знаците на Тордос и асирско-вавилонската писменост, пенетрацијата на сумерската литература низ Југоисточна Европа. Таа работела во Тордос дваесет години, повеќе од триесет години пред откривањето на внимателно собраните, исклучително вредни наоди и дисертации за нив, бидејќи културата Винка-Тордос била истражена дури во 1908 година.</blockquote> Торма имала сериозни финансиски проблеми предизвикани од нејзините самофинансирани ископувања. Таа, исто така, се борела со археолозите во нејзината земја, кои „ја исмејувале и ја игнорирале, како жена и аматер во областа на археологијата, како и нејзините револуционерни идеи и напори“. Сепак, нејзините наоди и дела нашле прифаќање кај странските истражувачи кои се впуштиле во долги преписки со неа.<ref name=":1" /> Нејзиното најпознато дело, „Етнографска аналогија“, било објавено во Јена, Германија, во 1894 година. Торма одиграла важна улога во основањето на Националниот музеј на трансилванската историја на Колошвар (денешен Клуж-Напока). Во својот тестамент, таа ја оставила својата колекција од 10.387 археолошки предмети на Музејот на медали и антиквитети на Националниот музеј на Трансилванија. На 24 мај 1899 година, само неколку месеци пред нејзината смрт, таа станала првата жена именувана за почесен доктор на Универзитетот Колошвари, по име Ференц Јожеф Тудомани, денес познат како Универзитет Бабеш-Болјаи.<ref name=":0" /> Торма починала во Сашварош (денешен Ораштије), на 14 ноември 1899 година.<ref name=":1" /> == Наводи == {{Наводи}} == Извори == *{{cite book|editor-last=Lozny|editor-first=Ludomir R.|title=Comparative Archaeologies A Sociological View of the Science of the Past|date=2011|publisher=Springer New York|location=New York, NY|isbn=9781441982254|pages=285, 305|edition=1., neue Ausg.}} *{{cite web|title=Zsófia Torma|language=ro|url=http://www.orastieinfo.ro/index.php?mode=articol&id_articol=103|work=Pagina Municipiului Orăștie|publisher=Secui Adrian-Iulian|access-date=24 May 2014|archive-date=25 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140525195846/http://www.orastieinfo.ro/index.php?mode=articol&id_articol=103|url-status=dead}} * [http://www.kjnt.ro/ertektar/ertek/torma-zsofia-eletmuve The life work of Zsófia Torma] in the [[Kriza János Ethnographic Society#Transylvanian Values Collection|Transylvanian Values Collection]] {{in lang|hu}} ==Надворешни врски== *[https://www.academia.edu/35514614/Coltofean_L._2017._Zs%C3%B3fia_Torma_A_pioneer_of_prehistoric_archaeology_in_nineteenth-century_Transylvania Coltofean, Laura. 2017. Zsófia Torma: A pioneer of prehistoric archaeology in nineteenth-century Transylvania. In: Cs. Szabó, V. Rusu-Bolindeț, G. T. Rustoiu, M. Gligor (eds.): Adalbert Cserni and His Contemporaries. The Pioneers of Alba Iulia and Beyond. Mega Publishing House, Cluj-Napoca, 2017: 327-354.] * [https://www.academia.edu/16577904/Coltofean_L._2015._Object_Photography_in_19th_Century_Archaeology._The_Photographs_of_Zs%C3%B3fia_Tormas_Archaeological_Collection Coltofean, Laura. 2015. Object Photography in 19th Century Archaeology. The Photographs of Zsófia Torma's Archaeological Collection. ''Brukenthal. Acta musei'' X.1: 35-48.] * [https://www.academia.edu/19245216/Coltofean_L._2015._Importan%C8%9Ba_edi%C8%9Biei_a_opta_a_Congr%C3%A8s_international_d%EA%9E%8Canthropologie_et_d%EA%9E%8Carch%C3%A9ologie_pr%C3%A9historiques_%C3%AEn_dezvoltarea_arheologiei_preistorice_%C3%AEn_Transilvania_secolului_al_XIX-lea_The_Importance_of_CIAAP_1876_in_the_Development_of_Prehistoric_Archaeology_in_19th_Century_Transylvania Coltofean, Laura. 2015. Importanța ediției a opta a Congrès international dꞌanthropologie et dꞌarchéologie préhistoriques în dezvoltarea arheologiei preistorice în Transilvania secolului al XIX-lea / The Importance of CIAAP 1876 in the Development of Prehistoric Archaeology in 19th Century Transylvania. In: ''ArheoVest'', Nr. III / No. III: ''In Memoriam Florin Medeleț (1943-2005), Interdisciplinaritate în Arheologie &#91;Interdisciplinarity in Archaeology&#93;, Timişoara, 28 noiembrie 2015 / 28 November 2015'', Vol. 2: ''Metode Interdisciplinare și Istorie &#91;Interdisciplinary Methods and History&#93;'': 1035-1055.] {{ISBN|978-963-315-264-5}} * [https://www.academia.edu/9064726/COLTOFEAN_Laura_Unveiling_Zs%C3%B3fia_Torma._The_Diary_of_a_Woman_an_Archaeologist_and_a_Visionary Coltofean, Laura. 2014. Unveiling Zsófia Torma. The Diary of a Woman, an Archaeologist and a Visionary. In: Marler, Joan (ed.), ''Fifty Years of Tărtăria Excavations. Festschrift in Honor of Gheorghe Lazarovici on the Occasion of His 73rd Birthday''. Sebastopol: 258-273.] * [https://www.academia.edu/3303421/COLTOFEAN_Laura_When_Passion_is_Stronger_than_Death..._Zs%C3%B3fia_Tormas_Reflections Coltofean, Laura. 2012. When Passion is Stronger than Death… Zsófia Torma’s Reflections. ''Brukenthalia. Romanian Cultural History Review'' 2: 67-77.] [[Категорија:Палеонтолози]] [[Категорија:Починати во 1899 година]] [[Категорија:Родени во 1832 година]] 572aiesxz3zz3b8l3ewjjta72jxw66m 5538950 5538949 2026-04-14T17:34:42Z 19user99 72391 5538950 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Софија Торма | image = Torma Zsófia.jpg | caption = Портрет на Торма во весник | othername = | birth_name = | birth_date = {{Birth date|1832|09|26|df=y}} | birth_place = Чичокетештур, [[Австро-Унгарија]] (денешен [[Уриу]]) | death_date = {{Death date and age|1899|11|14|1832|09|26|df=yes}} | death_place = Сашварош, Австро-Унгарија (денешно [[Ораштије]]) | burial_place = | alma_mater = | occupation = [[Археологија|археолог]], [[антрополог]], [[Палеонтологија|палеонтолог]] }} '''Софија Торма''' (26 септември 1832 - 14 ноември 1899) — унгарски [[Археологија|археолог]], антрополог и [[Палеонтологија|палеонтолог]]. == Живот и работа == Торма била родена во Чичокерештур, округ Бистрица-Насдауд, Австро-Унгарија (денес Кристешти Цицелуи, округ Бистрица-Насауд, [[Романија]]). По смртта на нејзините родители, таа се преселила со својата сестра во Сашварош, сега во Романија, каде што почнала да ги проучува фармите за [[полжави]] што ги пронашла во округот Хунедоара.<ref name=":0">{{Cite web |last=Gizella |first=Edit Novák |date=2016 |title=She is the first archaeologist in the world to be of Hungarian descent |url=http://www.naprakesz.info/portre/1245-a-vilag-elso-regesznoje-aki-raadasul-magyar-szarmazasu.html# |access-date=2022-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160418021608/http://www.naprakesz.info/portre/1245-a-vilag-elso-regesznoje-aki-raadasul-magyar-szarmazasu.html# |archive-date=18 April 2016 |url-status=dead}}</ref> Торма била претежно самообразована. Во 1875 година, Флорис Ромер, кој некои го сметаат за татко на унгарската археологија, ја охрабрил да започне со сопствени ископувања на древната населба Тордос (денешен Турдаш), покрај реката Муреш. Симболите и ракописите на глинените предмети што ги пронашла за време на ископувањето во округот Хуњад станале археолошка сензација. Таа, исто така, пронашла [[Артефакт (археологија)|артефакти]] од културата Тордос стара 6.000 до 7.000 години, од кои некои биле покриени со [[симбол|симболи]] на [[Винчанска култура|Винчанската култура]].<ref>{{Cite web |date=2020-11-10 |title=The Dispilio Tablet- Revising the Origins and Development of Writing |url=https://nicholasrossis.me/2020/11/10/the-dispilio-tablet-revising-the-origins-and-development-of-writing/ |access-date=2022-04-28 |website=Nicholas C. Rossis |language=en-US}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal |last=Coltofean |first=Laura |date=2014-01-01 |title=Coltofean, L. 2014. Unveiling Zsófia Torma. The Diary of a Woman, an Archaeologist and a Visionary |url=https://www.academia.edu/9064726/Coltofean_L_2014_Unveiling_Zs%C3%B3fia_Torma_The_Diary_of_a_Woman_an_Archaeologist_and_a_Visionary |journal=Marler, Joan (ed.), Fifty Years of Tărtăria Excavations. Festschrift in Honor of Gheorghe Lazarovici on the occasion of his 73rd Birthday, 2014}}</ref> Според Гизела, <blockquote>Софија Торма била првата што ја открила неолитската култура на Тордос, привлекувајќи внимание кон врската помеѓу знаците на Тордос и асирско-вавилонската писменост, пенетрацијата на [[Сумерска литература|сумерската литература]] низ Југоисточна Европа. Таа работела во Тордос дваесет години, повеќе од триесет години пред откривањето на внимателно собраните, исклучително вредни наоди и дисертации за нив, бидејќи културата Винча-Тордос била истражена дури во 1908 година.</blockquote> Торма имала сериозни финансиски проблеми предизвикани од нејзините самофинансирани ископувања. Таа, исто така, се борела со археолозите во нејзината земја, кои „ја исмејувале и ја игнорирале, како жена и аматер во областа на археологијата, како и нејзините револуционерни идеи и напори“. Сепак, нејзините наоди и дела нашле прифаќање кај странските истражувачи со кои долго имала преписки.<ref name=":1" /> Нејзиното најпознато дело, „Етнографска аналогија“, било објавено во Јена, [[Германија]], во 1894 година. Торма одиграла важна улога во основањето на Националниот музеј на трансилванската историја на Колошвар (денешен Клуж-Напока). Во својот тестамент, таа ја оставила својата колекција од 10.387 археолошки предмети на Музејот на медали и антиквитети на [[Национален музеј на Трансилванија|Националниот музеј на Трансилванија]]. На 24 мај 1899 година, само неколку месеци пред нејзината смрт, таа станала првата жена именувана за почесен доктор на Универзитетот Колошвари, денес познат како Универзитет Бабеш-Болјаи.<ref name=":0" /> Торма починала во Сашварош (денешно Ораштије), на 14 ноември 1899 година.<ref name=":1" /> == Наводи == {{Наводи}} == Извори == *{{cite book|editor-last=Lozny|editor-first=Ludomir R.|title=Comparative Archaeologies A Sociological View of the Science of the Past|date=2011|publisher=Springer New York|location=New York, NY|isbn=9781441982254|pages=285, 305|edition=1., neue Ausg.}} *{{cite web|title=Zsófia Torma|language=ro|url=http://www.orastieinfo.ro/index.php?mode=articol&id_articol=103|work=Pagina Municipiului Orăștie|publisher=Secui Adrian-Iulian|access-date=24 May 2014|archive-date=25 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140525195846/http://www.orastieinfo.ro/index.php?mode=articol&id_articol=103|url-status=dead}} * [http://www.kjnt.ro/ertektar/ertek/torma-zsofia-eletmuve The life work of Zsófia Torma] in the [[Kriza János Ethnographic Society#Transylvanian Values Collection|Transylvanian Values Collection]] {{in lang|hu}} ==Надворешни врски== *[https://www.academia.edu/35514614/Coltofean_L._2017._Zs%C3%B3fia_Torma_A_pioneer_of_prehistoric_archaeology_in_nineteenth-century_Transylvania Coltofean, Laura. 2017. Zsófia Torma: A pioneer of prehistoric archaeology in nineteenth-century Transylvania. In: Cs. Szabó, V. Rusu-Bolindeț, G. T. Rustoiu, M. Gligor (eds.): Adalbert Cserni and His Contemporaries. The Pioneers of Alba Iulia and Beyond. Mega Publishing House, Cluj-Napoca, 2017: 327-354.] * [https://www.academia.edu/16577904/Coltofean_L._2015._Object_Photography_in_19th_Century_Archaeology._The_Photographs_of_Zs%C3%B3fia_Tormas_Archaeological_Collection Coltofean, Laura. 2015. Object Photography in 19th Century Archaeology. The Photographs of Zsófia Torma's Archaeological Collection. ''Brukenthal. Acta musei'' X.1: 35-48.] * [https://www.academia.edu/19245216/Coltofean_L._2015._Importan%C8%9Ba_edi%C8%9Biei_a_opta_a_Congr%C3%A8s_international_d%EA%9E%8Canthropologie_et_d%EA%9E%8Carch%C3%A9ologie_pr%C3%A9historiques_%C3%AEn_dezvoltarea_arheologiei_preistorice_%C3%AEn_Transilvania_secolului_al_XIX-lea_The_Importance_of_CIAAP_1876_in_the_Development_of_Prehistoric_Archaeology_in_19th_Century_Transylvania Coltofean, Laura. 2015. Importanța ediției a opta a Congrès international dꞌanthropologie et dꞌarchéologie préhistoriques în dezvoltarea arheologiei preistorice în Transilvania secolului al XIX-lea / The Importance of CIAAP 1876 in the Development of Prehistoric Archaeology in 19th Century Transylvania. In: ''ArheoVest'', Nr. III / No. III: ''In Memoriam Florin Medeleț (1943-2005), Interdisciplinaritate în Arheologie &#91;Interdisciplinarity in Archaeology&#93;, Timişoara, 28 noiembrie 2015 / 28 November 2015'', Vol. 2: ''Metode Interdisciplinare și Istorie &#91;Interdisciplinary Methods and History&#93;'': 1035-1055.] {{ISBN|978-963-315-264-5}} * [https://www.academia.edu/9064726/COLTOFEAN_Laura_Unveiling_Zs%C3%B3fia_Torma._The_Diary_of_a_Woman_an_Archaeologist_and_a_Visionary Coltofean, Laura. 2014. Unveiling Zsófia Torma. The Diary of a Woman, an Archaeologist and a Visionary. In: Marler, Joan (ed.), ''Fifty Years of Tărtăria Excavations. Festschrift in Honor of Gheorghe Lazarovici on the Occasion of His 73rd Birthday''. Sebastopol: 258-273.] * [https://www.academia.edu/3303421/COLTOFEAN_Laura_When_Passion_is_Stronger_than_Death..._Zs%C3%B3fia_Tormas_Reflections Coltofean, Laura. 2012. When Passion is Stronger than Death… Zsófia Torma’s Reflections. ''Brukenthalia. Romanian Cultural History Review'' 2: 67-77.] [[Категорија:Палеонтолози]] [[Категорија:Починати во 1899 година]] [[Категорија:Родени во 1832 година]] axd8u3cnu6mrutqcnpctndnxitkq69z 5538951 5538950 2026-04-14T17:35:02Z 19user99 72391 5538951 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Софија Торма | image = Torma Zsófia.jpg | caption = Портрет на Торма во весник | othername = | birth_name = | birth_date = {{Birth date|1832|09|26|df=y}} | birth_place = Чичокерештур, [[Австро-Унгарија]] (денешен [[Уриу]]) | death_date = {{Death date and age|1899|11|14|1832|09|26|df=yes}} | death_place = Сашварош, Австро-Унгарија (денешно [[Ораштије]]) | burial_place = | alma_mater = | occupation = [[Археологија|археолог]], [[антрополог]], [[Палеонтологија|палеонтолог]] }} '''Софија Торма''' (26 септември 1832 - 14 ноември 1899) — унгарски [[Археологија|археолог]], антрополог и [[Палеонтологија|палеонтолог]]. == Живот и работа == Торма била родена во Чичокерештур, округ Бистрица-Насдауд, Австро-Унгарија (денес Кристешти Цицелуи, округ Бистрица-Насауд, [[Романија]]). По смртта на нејзините родители, таа се преселила со својата сестра во Сашварош, сега во Романија, каде што почнала да ги проучува фармите за [[полжави]] што ги пронашла во округот Хунедоара.<ref name=":0">{{Cite web |last=Gizella |first=Edit Novák |date=2016 |title=She is the first archaeologist in the world to be of Hungarian descent |url=http://www.naprakesz.info/portre/1245-a-vilag-elso-regesznoje-aki-raadasul-magyar-szarmazasu.html# |access-date=2022-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160418021608/http://www.naprakesz.info/portre/1245-a-vilag-elso-regesznoje-aki-raadasul-magyar-szarmazasu.html# |archive-date=18 April 2016 |url-status=dead}}</ref> Торма била претежно самообразована. Во 1875 година, Флорис Ромер, кој некои го сметаат за татко на унгарската археологија, ја охрабрил да започне со сопствени ископувања на древната населба Тордос (денешен Турдаш), покрај реката Муреш. Симболите и ракописите на глинените предмети што ги пронашла за време на ископувањето во округот Хуњад станале археолошка сензација. Таа, исто така, пронашла [[Артефакт (археологија)|артефакти]] од културата Тордос стара 6.000 до 7.000 години, од кои некои биле покриени со [[симбол|симболи]] на [[Винчанска култура|Винчанската култура]].<ref>{{Cite web |date=2020-11-10 |title=The Dispilio Tablet- Revising the Origins and Development of Writing |url=https://nicholasrossis.me/2020/11/10/the-dispilio-tablet-revising-the-origins-and-development-of-writing/ |access-date=2022-04-28 |website=Nicholas C. Rossis |language=en-US}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal |last=Coltofean |first=Laura |date=2014-01-01 |title=Coltofean, L. 2014. Unveiling Zsófia Torma. The Diary of a Woman, an Archaeologist and a Visionary |url=https://www.academia.edu/9064726/Coltofean_L_2014_Unveiling_Zs%C3%B3fia_Torma_The_Diary_of_a_Woman_an_Archaeologist_and_a_Visionary |journal=Marler, Joan (ed.), Fifty Years of Tărtăria Excavations. Festschrift in Honor of Gheorghe Lazarovici on the occasion of his 73rd Birthday, 2014}}</ref> Според Гизела, <blockquote>Софија Торма била првата што ја открила неолитската култура на Тордос, привлекувајќи внимание кон врската помеѓу знаците на Тордос и асирско-вавилонската писменост, пенетрацијата на [[Сумерска литература|сумерската литература]] низ Југоисточна Европа. Таа работела во Тордос дваесет години, повеќе од триесет години пред откривањето на внимателно собраните, исклучително вредни наоди и дисертации за нив, бидејќи културата Винча-Тордос била истражена дури во 1908 година.</blockquote> Торма имала сериозни финансиски проблеми предизвикани од нејзините самофинансирани ископувања. Таа, исто така, се борела со археолозите во нејзината земја, кои „ја исмејувале и ја игнорирале, како жена и аматер во областа на археологијата, како и нејзините револуционерни идеи и напори“. Сепак, нејзините наоди и дела нашле прифаќање кај странските истражувачи со кои долго имала преписки.<ref name=":1" /> Нејзиното најпознато дело, „Етнографска аналогија“, било објавено во Јена, [[Германија]], во 1894 година. Торма одиграла важна улога во основањето на Националниот музеј на трансилванската историја на Колошвар (денешен Клуж-Напока). Во својот тестамент, таа ја оставила својата колекција од 10.387 археолошки предмети на Музејот на медали и антиквитети на [[Национален музеј на Трансилванија|Националниот музеј на Трансилванија]]. На 24 мај 1899 година, само неколку месеци пред нејзината смрт, таа станала првата жена именувана за почесен доктор на Универзитетот Колошвари, денес познат како Универзитет Бабеш-Болјаи.<ref name=":0" /> Торма починала во Сашварош (денешно Ораштије), на 14 ноември 1899 година.<ref name=":1" /> == Наводи == {{Наводи}} == Извори == *{{cite book|editor-last=Lozny|editor-first=Ludomir R.|title=Comparative Archaeologies A Sociological View of the Science of the Past|date=2011|publisher=Springer New York|location=New York, NY|isbn=9781441982254|pages=285, 305|edition=1., neue Ausg.}} *{{cite web|title=Zsófia Torma|language=ro|url=http://www.orastieinfo.ro/index.php?mode=articol&id_articol=103|work=Pagina Municipiului Orăștie|publisher=Secui Adrian-Iulian|access-date=24 May 2014|archive-date=25 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140525195846/http://www.orastieinfo.ro/index.php?mode=articol&id_articol=103|url-status=dead}} * [http://www.kjnt.ro/ertektar/ertek/torma-zsofia-eletmuve The life work of Zsófia Torma] in the [[Kriza János Ethnographic Society#Transylvanian Values Collection|Transylvanian Values Collection]] {{in lang|hu}} ==Надворешни врски== *[https://www.academia.edu/35514614/Coltofean_L._2017._Zs%C3%B3fia_Torma_A_pioneer_of_prehistoric_archaeology_in_nineteenth-century_Transylvania Coltofean, Laura. 2017. Zsófia Torma: A pioneer of prehistoric archaeology in nineteenth-century Transylvania. In: Cs. Szabó, V. Rusu-Bolindeț, G. T. Rustoiu, M. Gligor (eds.): Adalbert Cserni and His Contemporaries. The Pioneers of Alba Iulia and Beyond. Mega Publishing House, Cluj-Napoca, 2017: 327-354.] * [https://www.academia.edu/16577904/Coltofean_L._2015._Object_Photography_in_19th_Century_Archaeology._The_Photographs_of_Zs%C3%B3fia_Tormas_Archaeological_Collection Coltofean, Laura. 2015. Object Photography in 19th Century Archaeology. The Photographs of Zsófia Torma's Archaeological Collection. ''Brukenthal. Acta musei'' X.1: 35-48.] * [https://www.academia.edu/19245216/Coltofean_L._2015._Importan%C8%9Ba_edi%C8%9Biei_a_opta_a_Congr%C3%A8s_international_d%EA%9E%8Canthropologie_et_d%EA%9E%8Carch%C3%A9ologie_pr%C3%A9historiques_%C3%AEn_dezvoltarea_arheologiei_preistorice_%C3%AEn_Transilvania_secolului_al_XIX-lea_The_Importance_of_CIAAP_1876_in_the_Development_of_Prehistoric_Archaeology_in_19th_Century_Transylvania Coltofean, Laura. 2015. Importanța ediției a opta a Congrès international dꞌanthropologie et dꞌarchéologie préhistoriques în dezvoltarea arheologiei preistorice în Transilvania secolului al XIX-lea / The Importance of CIAAP 1876 in the Development of Prehistoric Archaeology in 19th Century Transylvania. In: ''ArheoVest'', Nr. III / No. III: ''In Memoriam Florin Medeleț (1943-2005), Interdisciplinaritate în Arheologie &#91;Interdisciplinarity in Archaeology&#93;, Timişoara, 28 noiembrie 2015 / 28 November 2015'', Vol. 2: ''Metode Interdisciplinare și Istorie &#91;Interdisciplinary Methods and History&#93;'': 1035-1055.] {{ISBN|978-963-315-264-5}} * [https://www.academia.edu/9064726/COLTOFEAN_Laura_Unveiling_Zs%C3%B3fia_Torma._The_Diary_of_a_Woman_an_Archaeologist_and_a_Visionary Coltofean, Laura. 2014. Unveiling Zsófia Torma. The Diary of a Woman, an Archaeologist and a Visionary. In: Marler, Joan (ed.), ''Fifty Years of Tărtăria Excavations. Festschrift in Honor of Gheorghe Lazarovici on the Occasion of His 73rd Birthday''. Sebastopol: 258-273.] * [https://www.academia.edu/3303421/COLTOFEAN_Laura_When_Passion_is_Stronger_than_Death..._Zs%C3%B3fia_Tormas_Reflections Coltofean, Laura. 2012. When Passion is Stronger than Death… Zsófia Torma’s Reflections. ''Brukenthalia. Romanian Cultural History Review'' 2: 67-77.] [[Категорија:Палеонтолози]] [[Категорија:Починати во 1899 година]] [[Категорија:Родени во 1832 година]] fqlpr7uv0vx3w0coeee3ijw9visyyke 0 1391510 5538952 2026-04-14T17:44:14Z 19user99 72391 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1339833888|Yadgar Nasriddinova]]“ 5538952 wikitext text/x-wiki   [[Податотека:Могила_советского_политического_деятеля_Ядгар_Насриддиновой.JPG|мини|Гробот на Јадгар Насридинова и нејзиниот син Бахтијар]] '''Јадгар Садиковна Насридинова''' ({{Langx|ru|Ядгар Садыковна Насриддинова}}, {{Langx|uz|Yodgor Sodiqovna Nasriddinova}} ; 26 декември 1920 - 7 април 2006) — узбекистански советски инженер, политичар и висок член на Врховниот совет на Советскиот Сојуз. Откако служела на различни позиции во Комсомолот, таа се искачила низ редовите на [[Узбечка Советска Социјалистичка Република|Узбечката ССР]] и станала пратеник во Врховниот совет од 1958 до 1974 година. Помеѓу 1959 и 1970 година, таа била заменик-претседател на Президиумот на Врховниот совет, а потоа била и претседател на Советот на националностите на Врховниот совет до 1974 година. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://whp057.narod.ru/sssr.htm|title=СОЮЗ СОВЕТСКИХ СОЦИАЛИСТИЧЕСКИХ РЕСПУБЛИК|date=September 28, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110928130334/http://whp057.narod.ru/sssr.htm|archive-date=28 September 2011}}</ref> Таа била отстранета од [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|Комунистичката партија]] во 1988 година по смртта на [[Леонид Брежнев|Леонид Брежњев]] (1906–1982), за време на истрагите за корупција во скандалот со узбекистанскиот памук. Таа била рехабилитирана и вратена во членство на партијата во 1991 година, кога обвинувањата за поткуп против неа не можеле да се потврдат. Насридинова четири пати била одликувана со Лениновиот орден во текот на нејзината кариера, а двапати го добила и Орденот на црвеното знаме на трудот. == Ран живот == == Наводи == === Цитати === {{Наводи|30em}} === Библиографија === {{Почетна кутија}} {{S-ppo}} {{succession box|title=[[Листа на претседатели на Советот на националностите|Претседател на Советот на националностите]]|before=[[Јустас Палецкис]]|years=14 јули 1970 – 25 јули 1974|after=[[Виталија Рубенис]]}} {{s-end}} [[Категорија:Носители на Орденот на Црвеното знаме на трудот]] [[Категорија:Носители на Орденот на Ленин]] [[Категорија:Носители на орденот „Знак на Честа“]] [[Категорија:Починати во 2006 година]] [[Категорија:Родени во 1920 година]] [[Категорија:Статии со извори на руски (ru)]] [[Категорија:Статии со извори на украински (uk)]] av1vgkr3sskynwaxfkoe6nw390t7zpt 5538956 5538952 2026-04-14T18:05:41Z 19user99 72391 5538956 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Јадгар Насридинова | image = | alt = <!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --> | caption = | native_name = {{nobold|Ядгар Насриддинова}}<br/>{{nobold|Yodgor Nasriddinova}} | birth_name = Јадгар Садиковна Насридинова | birth_date = {{Birth date|1920|12|26|df=y}} | birth_place = [[Коканд]], [[Туркестанска Автономна Советска Социјалистичка Република|Туркестанска АССР]] (денешен [[Узбекистан]]) | death_date = {{Death date and age|2006|04|07|1920|12|26|df=y}} | death_place = [[Москва]], [[Русија]] | native_name_lang = ru | other_names = | occupation = Инжинер, политичар | years_active = 1941–1979 | known_for = | notable_works = | spouse = [[Суриј Нуритдинов]] | children = 2 }} [[Податотека:Могила_советского_политического_деятеля_Ядгар_Насриддиновой.JPG|мини|Гробот на Јадгар Насридинова и нејзиниот син Бахтијар]] '''Јадгар Садиковна Насридинова''' ({{Langx|ru|Ядгар Садыковна Насриддинова}}, {{Langx|uz|Yodgor Sodiqovna Nasriddinova}} ; 26 декември 1920 - 7 април 2006) — узбекистански советски инженер, политичар и висок член на Врховниот совет на Советскиот Сојуз. Откако служела на различни позиции во Комсомолот, таа се искачила низ редовите на [[Узбечка Советска Социјалистичка Република|Узбечката ССР]] и станала пратеник во Врховниот совет од 1958 до 1974 година. Помеѓу 1959 и 1970 година, таа била заменик-претседател на Президиумот на Врховниот совет, а потоа била и претседател на Советот на националностите на Врховниот совет до 1974 година. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://whp057.narod.ru/sssr.htm|title=СОЮЗ СОВЕТСКИХ СОЦИАЛИСТИЧЕСКИХ РЕСПУБЛИК|date=September 28, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110928130334/http://whp057.narod.ru/sssr.htm|archive-date=28 September 2011}}</ref> Таа била отстранета од [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|Комунистичката партија]] во 1988 година по смртта на [[Леонид Брежнев|Леонид Брежњев]] (1906–1982), за време на истрагите за корупција во скандалот со узбекистанскиот памук. Таа била рехабилитирана и вратена во членство на партијата во 1991 година, кога обвинувањата за поткуп против неа не можеле да се потврдат. Насридинова четири пати била одликувана со Лениновиот орден во текот на нејзината кариера, а двапати го добила и Орденот на црвеното знаме на трудот. == Ран живот == == Наводи == === Цитати === {{Наводи|30em}} === Библиографија === {{refbegin|30em}} *{{cite thesis |last1=Cucciolla |first1=Riccardo Mario |title=The Crisis of Soviet Power in Central Asia: The 'Uzbek cotton affair' (1975–1991) |url=https://www.academia.edu/36414349 |type=PhD |publisher=[[IMT School for Advanced Studies Lucca]] |access-date=10 November 2018 |location=Lucca, Italy |date=2017 }} *{{cite news |last1=Гордон |first1=Дмитрий |title=в гостях у гордона: Владимир Калиниченко, бывший следователь по особо важным делам при Генеральном прокуроре СССР |url=http://www.gordon.com.ua/tv/kalinichenko/ |newspaper=[[UA:First|First National Channel]] |date=7 November 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503064603/http://www.gordon.com.ua/tv/kalinichenko/ |archive-date=3 May 2018 |location=Kyiv, Ukraine |language=uk |trans-title=Visiting Gordon: Vladimir Kalinichenko, former investigator for particularly important cases under the Prosecutor General of the USSR }} *{{cite book |last=McGlinchey |first=Eric |title=Chaos, Violence, Dynasty: Politics and Islam in Central Asia |url=https://books.google.com/books?id=6v3TA9lW4XoC&pg=PA63 |year=2011 |publisher=[[University of Pittsburgh Press]] |location=Pittsburgh, Pennsylvania |isbn=978-0-8229-7747-6 }} *{{cite news |last1=Мельман |first1=Дмитрий |title=Изгнание из хлопкового рая |url=https://www.mk.ru/editions/daily/article/2005/05/11/196475-izgnanie-iz-hlopkovogo-raya.html |access-date=9 November 2018 |issue=1624 |newspaper=[[Moskovskij Komsomolets]] |date=11 May 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180407040036/https://www.mk.ru/editions/daily/article/2005/05/11/196475-izgnanie-iz-hlopkovogo-raya.html |archive-date=7 April 2018 |location=Moscow, Russia |language=ru |trans-title=Expulsion from Cotton Paradise }} *{{cite news |last1=Оленев |first1=М. |title=Роды и кланы Средней Азии. Каримовы, Рахмоновы, Ниязовы... |url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1165821120 |access-date=10 November 2018 |publisher=ЦентрАзия |date=11 December 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181110213643/https://centrasia.org/newsA.php?st=1165821120 |archive-date=10 November 2018 |location=Moscow, Russia |language=ru |trans-title=Births and clans of Central Asia. Karimovs, Rakhmonovs, Niyazovs ... }} *{{cite news |last1=Parks |first1=Michael |title=Soviet 'Cotton Mafia' in Spotlight : Life of Luxury Over, Kin of Brezhnev Goes on Trial |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1988-09-05-mn-1076-story.html |access-date=10 November 2018 |newspaper=[[The Los Angeles Times]] |date=5 September 1988 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160905133545/http://articles.latimes.com/1988-09-05/news/mn-1076_1_soviet-union/2 |archive-date=5 September 2016 |url-status=live |location=Los Angeles, California }} *{{cite book |last=Yalcin |first=Resul |title=The Rebirth of Uzbekistan: Politics, Economy and Society in the Post-Soviet Era |url=https://books.google.com/books?id=ixlpAAAAMAAJ |year=2002 |publisher=Ithaca Press |location=Reading, Berkshire, England |isbn=978-0-86372-281-3 }} *{{cite book |last1=Зенькович |first1=Николай А. |title=Национальная политика: творцы и исполнители |date=2008 |publisher=Олма Медиа Груп |location=Moscow, Russia |isbn=978-5-373-01754-1 |page=345 |url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/421424593.pdf |language=ru |chapter=Насриддинова, Ядгар Садыковна (р. 26.12.1920) |trans-title=National Policy: Creators and Performers (chapter: Nasriddinova, Yadgar Sadykovna (b. 26 December 1920)) |archive-date=23 December 2021 |access-date=9 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211223011222/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/421424593.pdf |url-status=dead }} *{{cite web |ref={{harvid|Kuntsevo Cemetery|2006}} |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Насриддинова Ядгар Садыковна (1920–2006) |url=http://moscow-tombs.ru/2006/nasriddinova_ys.htm |website=moscow-tombs.ru |access-date=11 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180903014215/http://moscow-tombs.ru/2006/nasriddinova_ys.htm |archive-date=3 September 2018 |location=Moscow, Russia |date=2006 |trans-title=Nasriddinova Yadgar Sadykovna (1920–2006) }} *{{cite web |ref={{harvid|Archontology|2016}} |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Uzbekistan (Soviet Republic): Chairmen of the Presidium of the Supreme Council: 1938–1990 |url=http://www.archontology.org/nations/uzbekistan/soviet_uzbekistan/00_1938_90_s.php |website=Archontology.org |access-date=10 November 2018 |archive-url=https://archive.today/20181108235929/http://www.archontology.org/nations/uzbekistan/soviet_uzbekistan/00_1938_90_s.php |archive-date=8 November 2018 |location=Los Angeles, California |date=20 December 2016 }} {{refend}} {{Почетна кутија}} {{S-ppo}} {{succession box|title=[[Листа на претседатели на Советот на националностите|Претседател на Советот на националностите]]|before=[[Јустас Палецкис]]|years=14 јули 1970 – 25 јули 1974|after=[[Виталиј Рубен]]}} {{s-end}} [[Категорија:Носители на Орденот на Црвеното знаме на трудот]] [[Категорија:Носители на Орденот на Ленин]] [[Категорија:Носители на орденот „Знак на Честа“]] [[Категорија:Починати во 2006 година]] [[Категорија:Родени во 1920 година]] [[Категорија:Статии со извори на руски (ru)]] [[Категорија:Статии со извори на украински (uk)]] im76w6qxa0bffcyt7sawwilpvgwe5h9 5538958 5538956 2026-04-14T18:25:50Z 19user99 72391 5538958 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Јадгар Насридинова | image = | alt = <!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --> | caption = | native_name = {{nobold|Ядгар Насриддинова}}<br/>{{nobold|Yodgor Nasriddinova}} | birth_name = Јадгар Садиковна Насридинова | birth_date = {{Birth date|1920|12|26|df=y}} | birth_place = [[Коканд]], [[Туркестанска Автономна Советска Социјалистичка Република|Туркестанска АССР]] (денешен [[Узбекистан]]) | death_date = {{Death date and age|2006|04|07|1920|12|26|df=y}} | death_place = [[Москва]], [[Русија]] | native_name_lang = ru | other_names = | occupation = Инжинер, политичар | years_active = 1941–1979 | known_for = | notable_works = | spouse = [[Суриј Нуритдинов]] | children = 2 }} [[Податотека:Могила_советского_политического_деятеля_Ядгар_Насриддиновой.JPG|мини|Гробот на Јадгар Насридинова и нејзиниот син Бахтијар]] '''Јадгар Садиковна Насридинова''' ({{Langx|ru|Ядгар Садыковна Насриддинова}}, {{Langx|uz|Yodgor Sodiqovna Nasriddinova}}; 26 декември 1920 - 7 април 2006) — узбекистански советски инженер, политичар и висок член на Врховниот совет на Советскиот Сојуз. Откако служела на различни позиции во Комсомолот, таа се искачила низ редовите на [[Узбечка Советска Социјалистичка Република|Узбечката ССР]] и станала пратеник во Врховниот совет од 1958 до 1974 година. Помеѓу 1959 и 1970 година, таа била заменик-претседател на Президиумот на Врховниот совет, а потоа била и претседател на Советот на националностите на Врховниот совет до 1974 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://whp057.narod.ru/sssr.htm|title=СОЮЗ СОВЕТСКИХ СОЦИАЛИСТИЧЕСКИХ РЕСПУБЛИК|date=September 28, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110928130334/http://whp057.narod.ru/sssr.htm|archive-date=28 September 2011}}</ref> Таа била отстранета од [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|Комунистичката партија]] во 1988 година по смртта на [[Леонид Брежнев|Леонид Брежњев]] (1906–1982), за време на истрагите за корупција во скандалот со узбекистанскиот памук. Таа била рехабилитирана и вратена во членство на партијата во 1991 година, кога обвинувањата за поткуп против неа не можеле да се потврдат. Насридинова четири пати била одликувана со Лениновиот орден во текот на нејзината кариера, а двапати го добила и Орденот на црвеното знаме на трудот. == Ран живот == Јадгар Садиковна Насридинова е родена на 26 декември 1920 година во Коканд, во Туркестанската Автономна Советска Социјалистичка Република. Нејзиниот татко, кој бил товарач, починал три месеци пред нејзиното раѓање, а нејзината 13-годишна мајка ја крстила „Јадгар“, име вообичаено во муслиманските земји што им се дава на сирачиња, машки или женски. Таа и нејзината мајка биле принудени да се преселат од дедото на Насридинова, кој ги однел во друго село оддалечено 50 километри од нивниот дом. Мајката на Насридинова се премажила, но нејзиниот нов очув не сакал да има никаква врска со детето. Четири години по нејзиното раѓање, Туркестанската Автономна ССР била поделена, при што областа на нејзиното раѓање била во рамките на новосоздадената Узбечка Советска Социјалистичка Република.{{sfn|Yalcin|2002|pp=37–38}} На шестгодишна возраст, нејзиниот очув ја однел Насридинова покрај патот и ја напуштил. Таа била згрижена од сочувствителни минувачи и пренесувана од семејство на семејство сè до нејзината 11-та година. Во 1931 година, кога било изградено првото сиропиталиште во Узбекистан, таа била ставена под негова грижа и испратена да студира во стручно училиште. Го продолжила своето образование, дипломирајќи на Ташкентскиот институт за инженери за железнички транспорт во 1941 година.{{sfn|Мельман|2005}} in 1941.{{sfn|Зенькович|2008|p=345}} Кариера Од октомври 1941 година, Насридинова била вработена како инженер на Ташкентската железница, истовремено продолжувајќи ги постдипломските студии на Ташкентскиот институт. Работела како надзорник на проектот за резервоарот Ката-Курган, а следната година ја предводела екипата што ја изградила железничката линија помеѓу Ташкент и рудникот Ангренугол. Приклучувајќи се кон комунистичката партија во 1942 година, таа станала секретар на Централниот комитет на Комсомолот за узбекистанските училишта. Отприлика во тоа време, таа станала втора сопруга на Сирој Нуритдинов (Сироџ Нуритдинов),{{sfn|Оленев|2006}}{{sfn|Cucciolla|2017|p=20}} воен ветеран и секретар на регионалниот партиски комитет, кој подоцна ќе служи како претседател на синдикатите на Узбекистан. Нуритдинов била политички ривал на Шароф Рашидов,{{sfn|Cucciolla|2017|p=24}} базиран главно на сојуз за лидерски позиции меѓу узбекистанските елити од Ташкент и Фергана, кој се појавил кога главниот град на Узбекистан бил преместен во 1930 година од Самарканд,{{sfn|Cucciolla|2017|p=11}} регионалниот центар на наследството на Рашидов.{{sfn|Cucciolla|2017|p=22}} Во 1946 година, таа била назначена за прв секретар на Комсомолот за Ташкентскиот регионален комитет на Узбекистан. Дипломирувајќи во 1947 година, таа продолжила да се искачува во Комсомолот и окружната партија, држејќи разни позиции. Во 1952 година, таа го предводела Министерството за индустрија на Узбекистан. Три години подоцна, таа беше избрана за заменик-претседател на Советот на министри на Узбекистанската ССР, а потоа во 1959 година стана претседател на Президиумот на Врховниот совет на Узбекистанската ССР, наследувајќи го Шароф Рашидов.{{sfn|Мельман|2005}}{{sfn|Archontology|2016}} Истовремено, во 1959 година, таа беше избрана за заменик-претседател на Президиумот на Врховниот совет на Советскиот Сојуз. Тензиите меѓу Рашидов и Насридинова продолжија и по етничките немири од 1969 година, Рашидов виде начин да го отфрли својот ривал обвинувајќи ги нејзините поддржувачи за поттикнување насилство и безбедносни пропусти. За возврат, нејзината фракција го обвини Рашидов, но Насридинова беше таа што наскоро ќе го напушти Узбекистан.{{sfn|Cucciolla|2017|p=33}} Преселувајќи се во Москва во 1970 година, таа стана претседател на Советот на националностите на СССР. Откако Насридинова го напушти Узбекистан, Рашидов успеа да ги прошири своите мрежи преку користење на покровителство, за да ги кооптира ривалите во лојални поддржувачи. Тој ја консолидираше својата моќ, со тоа што ги распореди семејството и пријателите на високи владини позиции и распредели ресурси.{{sfn|Cucciolla|2017|p=71-73}} На крајот од нејзиниот мандат во 1974 година, Николај Подгорни, претседател на Президиумот на Врховниот совет, ја праша дали сака да ја задржи функцијата. Кога таа се согласи да служи, тој ја номинираше за разгледување во Политбирото на Комунистичката партија на Советскиот Сојуз, но Рашидов, кој беше нејзин политички ривал и во тоа време прв секретар на Узбекистанската комунистичка партија, ја блокираше номинацијата, тврдејќи дека има докази дека таа е вмешана во корупција. Централниот комитет не истражуваше во тоа време, но нејзиното назначување за заменик-министер за индустријата за градежни материјали на СССР во 1974 година и како претседател на Комитетот за азиски и африкански прашања беа јасни знаци за нејзиното опаѓање во корист на партијата.{{sfn|Мельман|2005}}{{sfn|Cucciolla|2017|p=197}} Во 1979 година, Насридинова се пензионираше, но не се врати во Узбекистан, бидејќи двете нејзини деца живееја во Москва, а нејзиниот сопруг почина во 1966 година. Во текот на нејзината кариера, таа четири пати била наградена со Орден на Ленин, двапати со Орден на Црвеното знаме на трудот, Орден на значката на честа, меѓу другите.{{sfn|Мельман|2005}} Во текот на нејзиниот мандат на власт, таа беше еден од најгласните противници на дозволувањето на правото на враќање на кримските Татари во Крим, дури и отворено изјави на состанок со активисти за граѓански права на Кримските Татари дека се спротивставува на дозволувањето на нивното враќање во Крим поради потребите на работна сила во Узбечката ССР.<ref>{{Cite book|last=Bekirova|first=Gulnara|title=Пів століття опору: кримські татари від вигнання до повернення (1941-1991 роки)|publisher=Kritika|year=2017|location=Kyiv|language=uk|author-link=Gulnara Bekirova}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://islamperspectives.org/rpi/items/show/21916|title=Письмо группы крымских татар в Политбюро ЦК КПСС о беседе с зам. председателя Президиума Верховного Совета СССР Я.С. Насриддиновой по вопросу о возвращении в Крым · Russian Perspectives on Islam|website=islamperspectives.org}}</ref> Во 1982 година, Брежњев почина, а Рашидов почина следната година, отворајќи ја вратата за нова истрага за корупцијата што се случила за време на нивното раководство.{{sfn|Parks|1988|pp=1–3}} Во 1983 година, Телман Гдљан и Николај Иванов започнаа истрага за она што ќе стане познато како скандал со узбекистанскиот памук. Тие открија записи што укажуваат дека Херман Каракозов бил убеден во вмешаноста на Насридинова и дека интервенцијата на Леонид Брежњев, генерален секретар на Централниот комитет, го спречила нејзиното апсење во 1975 година.{{sfn|Гордон|2004}} Насридинова првпат дознала за истрагата кога весникот „Известија“ објавил статија во 1987 година. Во статијата, таа била обвинета дека примила мито од 100.000 рупии и пренасочила злато кон швајцарските банки, додека била претседател на узбекистанскиот президиум. Истражувачкиот новинар, Аркадиј Сахнин, тврдел дека Насридинова, исто така, платила за раскошната свадба на нејзиниот син со државни средства, што предизвикало прекор од Брежњев, но немало понатамошни мерки против неа.{{sfn|McGlinchey|2011|p=63}} Во 1988 година, обвинувањата што Рашидов ги изнесе во 1977 година повторно се појавија со формални обвиненија и таа беше лишена од членството во партијата и пензијата. Во декември 1990 година, тие беа отфрлени поради недоволни докази против Насридинова. Во 1991 година, таа беше рехабилитирана, вратена во членството во партијата, и ѝ ја исплати пензијата за две години што беше суспендирана. Насридинова инсистираше дека никогаш не била вмешана, дека сведоците измислиле сведоштва против неа и побара Известија да го објави нејзиниот одговор негирајќи ги сите обвинувања во нивната статија. ==Смрт и наследство== Насридинова починала во Москва на 7 април 2006 година[6] и била погребана на гробиштата Кунцево.{{sfn|Kuntsevo Cemetery|2006}} == Наводи == === Цитати === {{Наводи|30em}} === Библиографија === {{refbegin|30em}} *{{cite thesis |last1=Cucciolla |first1=Riccardo Mario |title=The Crisis of Soviet Power in Central Asia: The 'Uzbek cotton affair' (1975–1991) |url=https://www.academia.edu/36414349 |type=PhD |publisher=[[IMT School for Advanced Studies Lucca]] |access-date=10 November 2018 |location=Lucca, Italy |date=2017 }} *{{cite news |last1=Гордон |first1=Дмитрий |title=в гостях у гордона: Владимир Калиниченко, бывший следователь по особо важным делам при Генеральном прокуроре СССР |url=http://www.gordon.com.ua/tv/kalinichenko/ |newspaper=[[UA:First|First National Channel]] |date=7 November 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503064603/http://www.gordon.com.ua/tv/kalinichenko/ |archive-date=3 May 2018 |location=Kyiv, Ukraine |language=uk |trans-title=Visiting Gordon: Vladimir Kalinichenko, former investigator for particularly important cases under the Prosecutor General of the USSR }} *{{cite book |last=McGlinchey |first=Eric |title=Chaos, Violence, Dynasty: Politics and Islam in Central Asia |url=https://books.google.com/books?id=6v3TA9lW4XoC&pg=PA63 |year=2011 |publisher=[[University of Pittsburgh Press]] |location=Pittsburgh, Pennsylvania |isbn=978-0-8229-7747-6 }} *{{cite news |last1=Мельман |first1=Дмитрий |title=Изгнание из хлопкового рая |url=https://www.mk.ru/editions/daily/article/2005/05/11/196475-izgnanie-iz-hlopkovogo-raya.html |access-date=9 November 2018 |issue=1624 |newspaper=[[Moskovskij Komsomolets]] |date=11 May 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180407040036/https://www.mk.ru/editions/daily/article/2005/05/11/196475-izgnanie-iz-hlopkovogo-raya.html |archive-date=7 April 2018 |location=Moscow, Russia |language=ru |trans-title=Expulsion from Cotton Paradise }} *{{cite news |last1=Оленев |first1=М. |title=Роды и кланы Средней Азии. Каримовы, Рахмоновы, Ниязовы... |url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1165821120 |access-date=10 November 2018 |publisher=ЦентрАзия |date=11 December 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181110213643/https://centrasia.org/newsA.php?st=1165821120 |archive-date=10 November 2018 |location=Moscow, Russia |language=ru |trans-title=Births and clans of Central Asia. Karimovs, Rakhmonovs, Niyazovs ... }} *{{cite news |last1=Parks |first1=Michael |title=Soviet 'Cotton Mafia' in Spotlight : Life of Luxury Over, Kin of Brezhnev Goes on Trial |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1988-09-05-mn-1076-story.html |access-date=10 November 2018 |newspaper=[[The Los Angeles Times]] |date=5 September 1988 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160905133545/http://articles.latimes.com/1988-09-05/news/mn-1076_1_soviet-union/2 |archive-date=5 September 2016 |url-status=live |location=Los Angeles, California }} *{{cite book |last=Yalcin |first=Resul |title=The Rebirth of Uzbekistan: Politics, Economy and Society in the Post-Soviet Era |url=https://books.google.com/books?id=ixlpAAAAMAAJ |year=2002 |publisher=Ithaca Press |location=Reading, Berkshire, England |isbn=978-0-86372-281-3 }} *{{cite book |last1=Зенькович |first1=Николай А. |title=Национальная политика: творцы и исполнители |date=2008 |publisher=Олма Медиа Груп |location=Moscow, Russia |isbn=978-5-373-01754-1 |page=345 |url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/421424593.pdf |language=ru |chapter=Насриддинова, Ядгар Садыковна (р. 26.12.1920) |trans-title=National Policy: Creators and Performers (chapter: Nasriddinova, Yadgar Sadykovna (b. 26 December 1920)) |archive-date=23 December 2021 |access-date=9 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211223011222/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/421424593.pdf |url-status=dead }} *{{cite web |ref={{harvid|Kuntsevo Cemetery|2006}} |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Насриддинова Ядгар Садыковна (1920–2006) |url=http://moscow-tombs.ru/2006/nasriddinova_ys.htm |website=moscow-tombs.ru |access-date=11 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180903014215/http://moscow-tombs.ru/2006/nasriddinova_ys.htm |archive-date=3 September 2018 |location=Moscow, Russia |date=2006 |trans-title=Nasriddinova Yadgar Sadykovna (1920–2006) }} *{{cite web |ref={{harvid|Archontology|2016}} |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Uzbekistan (Soviet Republic): Chairmen of the Presidium of the Supreme Council: 1938–1990 |url=http://www.archontology.org/nations/uzbekistan/soviet_uzbekistan/00_1938_90_s.php |website=Archontology.org |access-date=10 November 2018 |archive-url=https://archive.today/20181108235929/http://www.archontology.org/nations/uzbekistan/soviet_uzbekistan/00_1938_90_s.php |archive-date=8 November 2018 |location=Los Angeles, California |date=20 December 2016 }} {{refend}} {{Почетна кутија}} {{S-ppo}} {{succession box|title=[[Листа на претседатели на Советот на националностите|Претседател на Советот на националностите]]|before=[[Јустас Палецкис]]|years=14 јули 1970 – 25 јули 1974|after=[[Виталиј Рубен]]}} {{s-end}} [[Категорија:Носители на Орденот на Црвеното знаме на трудот]] [[Категорија:Носители на Орденот на Ленин]] [[Категорија:Носители на орденот „Знак на Честа“]] [[Категорија:Починати во 2006 година]] [[Категорија:Родени во 1920 година]] [[Категорија:Статии со извори на руски (ru)]] [[Категорија:Статии со извори на украински (uk)]] eq5x19n3yjn09hm0sd0t0n24uv96x3v 5538959 5538958 2026-04-14T18:37:25Z 19user99 72391 5538959 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Јадгар Насридинова | image = | alt = <!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --> | caption = | native_name = {{nobold|Ядгар Насриддинова}}<br/>{{nobold|Yodgor Nasriddinova}} | birth_name = Јадгар Садиковна Насридинова | birth_date = {{Birth date|1920|12|26|df=y}} | birth_place = [[Коканд]], [[Туркестанска Автономна Советска Социјалистичка Република|Туркестанска АССР]] (денешен [[Узбекистан]]) | death_date = {{Death date and age|2006|04|07|1920|12|26|df=y}} | death_place = [[Москва]], [[Русија]] | native_name_lang = ru | other_names = | occupation = Инжинер, политичар | years_active = 1941–1979 | known_for = | notable_works = | spouse = [[Суриј Нуритдинов]] | children = 2 }} [[Податотека:Могила_советского_политического_деятеля_Ядгар_Насриддиновой.JPG|мини|Гробот на Јадгар Насридинова и нејзиниот син Бахтијар]] '''Јадгар Садиковна Насридинова''' ({{Langx|ru|Ядгар Садыковна Насриддинова}}, {{Langx|uz|Yodgor Sodiqovna Nasriddinova}}; 26 декември 1920 - 7 април 2006) — узбекистански советски инженер, политичар и висок член на Врховниот совет на Советскиот Сојуз. Откако служела на различни позиции во Комсомолот, таа се искачила низ редовите на [[Узбечка Советска Социјалистичка Република|Узбечката ССР]] и станала пратеник во Врховниот совет од 1958 до 1974 година. Помеѓу 1959 и 1970 година, таа била заменик-претседател на Президиумот на Врховниот совет, а потоа била и претседател на Советот на националностите на Врховниот совет до 1974 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://whp057.narod.ru/sssr.htm|title=СОЮЗ СОВЕТСКИХ СОЦИАЛИСТИЧЕСКИХ РЕСПУБЛИК|date=September 28, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110928130334/http://whp057.narod.ru/sssr.htm|archive-date=28 September 2011}}</ref> Таа била отстранета од [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|Комунистичката партија]] во 1988 година по смртта на [[Леонид Брежнев|Леонид Брежњев]] (1906–1982), за време на истрагите за корупција во скандалот со узбекистанскиот памук. Таа била рехабилитирана и вратена во членство на партијата во 1991 година, кога обвинувањата за поткуп против неа не можеле да се потврдат. Насридинова четири пати била одликувана со Лениновиот орден во текот на нејзината кариера, а двапати го добила и Орденот на црвеното знаме на трудот. == Ран живот == Јадгар Садиковна Насридинова била родена на 26 декември 1920 година во Коканд, во Туркестанската Автономна Советска Социјалистичка Република. Нејзиниот татко, кој бил товарач, починал три месеци пред нејзиното раѓање, а нејзината 13-годишна мајка ја крстила „Јадгар“, име вообичаено во [[Муслимански свет|муслиманските]] земји што им се дава на сирачиња, машки или женски. Таа и нејзината мајка биле принудени да се преселат од дедото на Насридинова, кој ги однел во друго село оддалечено 50 километри од нивниот дом. Мајката на Насридинова се премажила, но нејзиниот нов очув не сакал да има никаква врска со детето. Четири години по нејзиното раѓање, Туркестанската Автономна ССР била поделена, при што областа на нејзиното раѓање била во рамките на новосоздадената [[Узбечка Советска Социјалистичка Република]].{{sfn|Yalcin|2002|pp=37–38}} На шестгодишна возраст, нејзиниот очув ја однел Насридинова покрај патот и ја напуштил. Таа била згрижена од сочувствителни минувачи и пренесувана од семејство на семејство сè до нејзината 11-та година. Во 1931 година, кога било изградено првото сиропиталиште во Узбекистан, таа била ставена под негова грижа и испратена да студира во стручно училиште. Го продолжила своето образование, дипломирајќи на Ташкентскиот институт за инженери за железнички транспорт во 1941 година.{{sfn|Мельман|2005}}{{sfn|Зенькович|2008|p=345}} Кариера Од октомври 1941 година, Насридинова била вработена како инженер на Ташкентската железница, истовремено продолжувајќи ги постдипломските студии на Ташкентскиот институт. Работела како надзорник на проектот за резервоарот Ката-Курган, а следната година ја предводела екипата што ја изградила железничката линија помеѓу [[Ташкент]] и рудникот Ангренугол. Приклучувајќи се кон комунистичката партија во 1942 година, таа станала секретар на Централниот комитет на Комсомолот за узбекистанските училишта. Отприлика во тоа време, таа станала втора сопруга на Сироџ Нуритдинов,{{sfn|Оленев|2006}}{{sfn|Cucciolla|2017|p=20}} воен ветеран и секретар на регионалниот партиски комитет, кој подоцна станал претседател на синдикатите на Узбекистан. Нуритдинов бил политички ривал на Шароф Рашидов,{{sfn|Cucciolla|2017|p=24}} главно поради сојузот за лидерски позиции меѓу узбекистанските елити од Ташкент и Фергана, кој се појавил кога главниот град на Узбекистан бил преместен во 1930 година од [[Самарканд]],{{sfn|Cucciolla|2017|p=11}} регионалниот центар на наследството на Рашидов.{{sfn|Cucciolla|2017|p=22}} Во 1946 година, таа била назначена за прв секретар на Комсомолот за Ташкентскиот регионален комитет на Узбекистан. Дипломирувајќи во 1947 година, таа продолжила да се искачува во Комсомолот и окружната партија, држејќи разни позиции. Во 1952 година, таа го предводела Министерството за индустрија на Узбекистан. Три години подоцна, таа била избрана за заменик-претседател на Советот на министри на Узбекистанската ССР, а потоа во 1959 година станала претседател на Президиумот на Врховниот совет на Узбекистанската ССР, наследувајќи го Шароф Рашидов.{{sfn|Мельман|2005}}{{sfn|Archontology|2016}} Истовремено, во 1959 година, таа била избрана за заменик-претседател на Президиумот на Врховниот совет на Советскиот Сојуз. Тензиите меѓу Рашидов и Насридинова продолжиле и по етничките немири од 1969 година, Рашидов видел прилика да го отфрли својот ривал обвинувајќи ги нејзините поддржувачи за поттикнување насилство и безбедносни пропусти. За возврат, нејзината фракција го обвинила Рашидов, но Насридинова била таа што наскоро ја напуштила Узбекистан.{{sfn|Cucciolla|2017|p=33}} Преселувајќи се во Москва во 1970 година, таа станала претседател на Советот на националностите на СССР. Откако Насридинова го напуштила Узбекистан, Рашидов успеал да ги прошири своите мрежи преку користење на покровителство, за да ги кооптира ривалите во лојални поддржувачи. Тој ја консолидирал својата моќ, со тоа што ги распоредил семејството и пријателите на високи владини позиции и распредели ресурси.{{sfn|Cucciolla|2017|p=71-73}} На крајот од нејзиниот мандат во 1974 година, Николај Подгорни, претседател на Президиумот на Врховниот совет, ја прашал дали сака да ја задржи функцијата. Кога таа се согласила, тој ја номинирал за разгледување во [[Политбиро на Централниот комитет на Комунистичката партија на СССР|Политбирото]] на Комунистичката партија на Советскиот Сојуз, но Рашидов, кој бил нејзин политички ривал и во тоа време прв секретар на Узбекистанската комунистичка партија, ја блокирал номинацијата, тврдејќи дека има докази дека таа е вмешана во корупција. Централниот комитет не истражувал во тоа време, но нејзиното назначување за заменик-министер за индустријата за градежни материјали на СССР во 1974 година и како претседател на Комитетот за азиски и африкански прашања биле јасни знаци за нејзиното опаѓање во корист на партијата.{{sfn|Мельман|2005}}{{sfn|Cucciolla|2017|p=197}} Во 1979 година, Насридинова се пензионирала, но не се вратила во Узбекистан бидејќи двете нејзини деца живееја во Москва, а нејзиниот сопруг починал во 1966 година. Во текот на нејзината кариера, таа четири пати била наградена со Орден на Ленин, двапати со Орден на Црвеното знаме на трудот, и со Орден на значката на честа, меѓу другите.{{sfn|Мельман|2005}} Во текот на нејзиниот мандат на власт, таа била една од најгласните противници на дозволувањето на правото на враќање на [[Кримски Татари|кримските Татари]] во [[Крим]], дури и отворено изјавила на состанок со активисти за граѓански права на кримските Татари дека се спротивставува на дозволувањето на нивното враќање во Крим поради потребите на работна сила во Узбечката ССР.<ref>{{Cite book|last=Bekirova|first=Gulnara|title=Пів століття опору: кримські татари від вигнання до повернення (1941-1991 роки)|publisher=Kritika|year=2017|location=Kyiv|language=uk|author-link=Gulnara Bekirova}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://islamperspectives.org/rpi/items/show/21916|title=Письмо группы крымских татар в Политбюро ЦК КПСС о беседе с зам. председателя Президиума Верховного Совета СССР Я.С. Насриддиновой по вопросу о возвращении в Крым · Russian Perspectives on Islam|website=islamperspectives.org}}</ref> Во 1982 година, Брежњев починал, а Рашидов починал следната година, отворајќи ја вратата за нова истрага за корупцијата што се случила за време на нивното раководство.{{sfn|Parks|1988|pp=1–3}} Во 1983 година, Телман Гдљан и Николај Иванов започнале истрага за она што станало познато како скандал со узбекистанскиот памук. Тие откриле записи што укажувале дека [[Херман Каракозов]] бил убеден во вмешаноста на Насридинова и дека интервенцијата на [[Леонид Брежнев|Леонид Брежњев]], генерален секретар на Централниот комитет, го спречила нејзиното апсење во 1975 година.{{sfn|Гордон|2004}} Насридинова првпат дознала за истрагата кога весникот „Известија“ објавил статија во 1987 година. Во статијата, таа била обвинета дека примила [[мито]] од 100.000 рупии и пренасочила злато кон швајцарските банки, додека била претседател на узбекистанскиот президиум. Истражувачкиот новинар, Аркадиј Сахнин, тврдел дека Насридинова, исто така, платила за раскошната свадба на нејзиниот син со државни средства, што предизвикало прекор од Брежњев, но немало понатамошни мерки против неа.{{sfn|McGlinchey|2011|p=63}} Во 1988 година, обвинувањата што Рашидов ги изнел во 1977 година повторно се појавиле со формални обвиненија и таа била лишена од членството во партијата и пензијата. Во декември 1990 година, тие биле отфрлени поради недоволни докази против Насридинова. Во 1991 година, таа била рехабилитирана, вратена во членството во партијата, и ѝ ја исплатиле пензијата за две години што била суспендирана. Насридинова инсистирала дека никогаш не била вмешана, дека сведоците измислиле сведоштва против неа и побарала „Известија“ да го објави нејзиниот одговор негирајќи ги сите обвинувања во нивната статија. ==Смрт и наследство== Насридинова починала во Москва на 7 април 2006 година[6] и била погребана на гробиштата Кунцево.{{sfn|Kuntsevo Cemetery|2006}} == Наводи == === Цитати === {{Наводи|30em}} === Библиографија === {{refbegin|30em}} *{{cite thesis |last1=Cucciolla |first1=Riccardo Mario |title=The Crisis of Soviet Power in Central Asia: The 'Uzbek cotton affair' (1975–1991) |url=https://www.academia.edu/36414349 |type=PhD |publisher=[[IMT School for Advanced Studies Lucca]] |access-date=10 November 2018 |location=Lucca, Italy |date=2017 }} *{{cite news |last1=Гордон |first1=Дмитрий |title=в гостях у гордона: Владимир Калиниченко, бывший следователь по особо важным делам при Генеральном прокуроре СССР |url=http://www.gordon.com.ua/tv/kalinichenko/ |newspaper=[[UA:First|First National Channel]] |date=7 November 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503064603/http://www.gordon.com.ua/tv/kalinichenko/ |archive-date=3 May 2018 |location=Kyiv, Ukraine |language=uk |trans-title=Visiting Gordon: Vladimir Kalinichenko, former investigator for particularly important cases under the Prosecutor General of the USSR }} *{{cite book |last=McGlinchey |first=Eric |title=Chaos, Violence, Dynasty: Politics and Islam in Central Asia |url=https://books.google.com/books?id=6v3TA9lW4XoC&pg=PA63 |year=2011 |publisher=[[University of Pittsburgh Press]] |location=Pittsburgh, Pennsylvania |isbn=978-0-8229-7747-6 }} *{{cite news |last1=Мельман |first1=Дмитрий |title=Изгнание из хлопкового рая |url=https://www.mk.ru/editions/daily/article/2005/05/11/196475-izgnanie-iz-hlopkovogo-raya.html |access-date=9 November 2018 |issue=1624 |newspaper=[[Moskovskij Komsomolets]] |date=11 May 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180407040036/https://www.mk.ru/editions/daily/article/2005/05/11/196475-izgnanie-iz-hlopkovogo-raya.html |archive-date=7 April 2018 |location=Moscow, Russia |language=ru |trans-title=Expulsion from Cotton Paradise }} *{{cite news |last1=Оленев |first1=М. |title=Роды и кланы Средней Азии. Каримовы, Рахмоновы, Ниязовы... |url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1165821120 |access-date=10 November 2018 |publisher=ЦентрАзия |date=11 December 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181110213643/https://centrasia.org/newsA.php?st=1165821120 |archive-date=10 November 2018 |location=Moscow, Russia |language=ru |trans-title=Births and clans of Central Asia. Karimovs, Rakhmonovs, Niyazovs ... }} *{{cite news |last1=Parks |first1=Michael |title=Soviet 'Cotton Mafia' in Spotlight : Life of Luxury Over, Kin of Brezhnev Goes on Trial |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1988-09-05-mn-1076-story.html |access-date=10 November 2018 |newspaper=[[The Los Angeles Times]] |date=5 September 1988 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160905133545/http://articles.latimes.com/1988-09-05/news/mn-1076_1_soviet-union/2 |archive-date=5 September 2016 |url-status=live |location=Los Angeles, California }} *{{cite book |last=Yalcin |first=Resul |title=The Rebirth of Uzbekistan: Politics, Economy and Society in the Post-Soviet Era |url=https://books.google.com/books?id=ixlpAAAAMAAJ |year=2002 |publisher=Ithaca Press |location=Reading, Berkshire, England |isbn=978-0-86372-281-3 }} *{{cite book |last1=Зенькович |first1=Николай А. |title=Национальная политика: творцы и исполнители |date=2008 |publisher=Олма Медиа Груп |location=Moscow, Russia |isbn=978-5-373-01754-1 |page=345 |url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/421424593.pdf |language=ru |chapter=Насриддинова, Ядгар Садыковна (р. 26.12.1920) |trans-title=National Policy: Creators and Performers (chapter: Nasriddinova, Yadgar Sadykovna (b. 26 December 1920)) |archive-date=23 December 2021 |access-date=9 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211223011222/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/421424593.pdf |url-status=dead }} *{{cite web |ref={{harvid|Kuntsevo Cemetery|2006}} |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Насриддинова Ядгар Садыковна (1920–2006) |url=http://moscow-tombs.ru/2006/nasriddinova_ys.htm |website=moscow-tombs.ru |access-date=11 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180903014215/http://moscow-tombs.ru/2006/nasriddinova_ys.htm |archive-date=3 September 2018 |location=Moscow, Russia |date=2006 |trans-title=Nasriddinova Yadgar Sadykovna (1920–2006) }} *{{cite web |ref={{harvid|Archontology|2016}} |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Uzbekistan (Soviet Republic): Chairmen of the Presidium of the Supreme Council: 1938–1990 |url=http://www.archontology.org/nations/uzbekistan/soviet_uzbekistan/00_1938_90_s.php |website=Archontology.org |access-date=10 November 2018 |archive-url=https://archive.today/20181108235929/http://www.archontology.org/nations/uzbekistan/soviet_uzbekistan/00_1938_90_s.php |archive-date=8 November 2018 |location=Los Angeles, California |date=20 December 2016 }} {{refend}} {{Почетна кутија}} {{S-ppo}} {{succession box|title=[[Листа на претседатели на Советот на националностите|Претседател на Советот на националностите]]|before=[[Јустас Палецкис]]|years=14 јули 1970 – 25 јули 1974|after=[[Виталиј Рубен]]}} {{s-end}} [[Категорија:Носители на Орденот на Црвеното знаме на трудот]] [[Категорија:Носители на Орденот на Ленин]] [[Категорија:Носители на орденот „Знак на Честа“]] [[Категорија:Починати во 2006 година]] [[Категорија:Родени во 1920 година]] [[Категорија:Статии со извори на руски (ru)]] [[Категорија:Статии со извори на украински (uk)]] 1dv1eesw06a276uitfekv4b9m1w7usu 5538960 5538959 2026-04-14T18:38:07Z 19user99 72391 5538960 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Јадгар Насридинова | image = | alt = <!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --> | caption = | native_name = {{nobold|Ядгар Насриддинова}}<br/>{{nobold|Yodgor Nasriddinova}} | birth_name = Јадгар Садиковна Насридинова | birth_date = {{Birth date|1920|12|26|df=y}} | birth_place = [[Коканд]], [[Туркестанска Автономна Советска Социјалистичка Република|Туркестанска АССР]] (денешен [[Узбекистан]]) | death_date = {{Death date and age|2006|04|07|1920|12|26|df=y}} | death_place = [[Москва]], [[Русија]] | native_name_lang = ru | other_names = | occupation = Инжинер, политичар | years_active = 1941–1979 | known_for = | notable_works = | spouse = [[Сироџ Нуритдинов]] | children = 2 }} [[Податотека:Могила_советского_политического_деятеля_Ядгар_Насриддиновой.JPG|мини|Гробот на Јадгар Насридинова и нејзиниот син Бахтијар]] '''Јадгар Садиковна Насридинова''' ({{Langx|ru|Ядгар Садыковна Насриддинова}}, {{Langx|uz|Yodgor Sodiqovna Nasriddinova}}; 26 декември 1920 - 7 април 2006) — узбекистански советски инженер, политичар и висок член на Врховниот совет на Советскиот Сојуз. Откако служела на различни позиции во Комсомолот, таа се искачила низ редовите на [[Узбечка Советска Социјалистичка Република|Узбечката ССР]] и станала пратеник во Врховниот совет од 1958 до 1974 година. Помеѓу 1959 и 1970 година, таа била заменик-претседател на Президиумот на Врховниот совет, а потоа била и претседател на Советот на националностите на Врховниот совет до 1974 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://whp057.narod.ru/sssr.htm|title=СОЮЗ СОВЕТСКИХ СОЦИАЛИСТИЧЕСКИХ РЕСПУБЛИК|date=September 28, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110928130334/http://whp057.narod.ru/sssr.htm|archive-date=28 September 2011}}</ref> Таа била отстранета од [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|Комунистичката партија]] во 1988 година по смртта на [[Леонид Брежнев|Леонид Брежњев]] (1906–1982), за време на истрагите за корупција во скандалот со узбекистанскиот памук. Таа била рехабилитирана и вратена во членство на партијата во 1991 година, кога обвинувањата за поткуп против неа не можеле да се потврдат. Насридинова четири пати била одликувана со Лениновиот орден во текот на нејзината кариера, а двапати го добила и Орденот на црвеното знаме на трудот. == Ран живот == Јадгар Садиковна Насридинова била родена на 26 декември 1920 година во Коканд, во Туркестанската Автономна Советска Социјалистичка Република. Нејзиниот татко, кој бил товарач, починал три месеци пред нејзиното раѓање, а нејзината 13-годишна мајка ја крстила „Јадгар“, име вообичаено во [[Муслимански свет|муслиманските]] земји што им се дава на сирачиња, машки или женски. Таа и нејзината мајка биле принудени да се преселат од дедото на Насридинова, кој ги однел во друго село оддалечено 50 километри од нивниот дом. Мајката на Насридинова се премажила, но нејзиниот нов очув не сакал да има никаква врска со детето. Четири години по нејзиното раѓање, Туркестанската Автономна ССР била поделена, при што областа на нејзиното раѓање била во рамките на новосоздадената [[Узбечка Советска Социјалистичка Република]].{{sfn|Yalcin|2002|pp=37–38}} На шестгодишна возраст, нејзиниот очув ја однел Насридинова покрај патот и ја напуштил. Таа била згрижена од сочувствителни минувачи и пренесувана од семејство на семејство сè до нејзината 11-та година. Во 1931 година, кога било изградено првото сиропиталиште во Узбекистан, таа била ставена под негова грижа и испратена да студира во стручно училиште. Го продолжила своето образование, дипломирајќи на Ташкентскиот институт за инженери за железнички транспорт во 1941 година.{{sfn|Мельман|2005}}{{sfn|Зенькович|2008|p=345}} Кариера Од октомври 1941 година, Насридинова била вработена како инженер на Ташкентската железница, истовремено продолжувајќи ги постдипломските студии на Ташкентскиот институт. Работела како надзорник на проектот за резервоарот Ката-Курган, а следната година ја предводела екипата што ја изградила железничката линија помеѓу [[Ташкент]] и рудникот Ангренугол. Приклучувајќи се кон комунистичката партија во 1942 година, таа станала секретар на Централниот комитет на Комсомолот за узбекистанските училишта. Отприлика во тоа време, таа станала втора сопруга на Сироџ Нуритдинов,{{sfn|Оленев|2006}}{{sfn|Cucciolla|2017|p=20}} воен ветеран и секретар на регионалниот партиски комитет, кој подоцна станал претседател на синдикатите на Узбекистан. Нуритдинов бил политички ривал на Шароф Рашидов,{{sfn|Cucciolla|2017|p=24}} главно поради сојузот за лидерски позиции меѓу узбекистанските елити од Ташкент и Фергана, кој се појавил кога главниот град на Узбекистан бил преместен во 1930 година од [[Самарканд]],{{sfn|Cucciolla|2017|p=11}} регионалниот центар на наследството на Рашидов.{{sfn|Cucciolla|2017|p=22}} Во 1946 година, таа била назначена за прв секретар на Комсомолот за Ташкентскиот регионален комитет на Узбекистан. Дипломирувајќи во 1947 година, таа продолжила да се искачува во Комсомолот и окружната партија, држејќи разни позиции. Во 1952 година, таа го предводела Министерството за индустрија на Узбекистан. Три години подоцна, таа била избрана за заменик-претседател на Советот на министри на Узбекистанската ССР, а потоа во 1959 година станала претседател на Президиумот на Врховниот совет на Узбекистанската ССР, наследувајќи го Шароф Рашидов.{{sfn|Мельман|2005}}{{sfn|Archontology|2016}} Истовремено, во 1959 година, таа била избрана за заменик-претседател на Президиумот на Врховниот совет на Советскиот Сојуз. Тензиите меѓу Рашидов и Насридинова продолжиле и по етничките немири од 1969 година, Рашидов видел прилика да го отфрли својот ривал обвинувајќи ги нејзините поддржувачи за поттикнување насилство и безбедносни пропусти. За возврат, нејзината фракција го обвинила Рашидов, но Насридинова била таа што наскоро ја напуштила Узбекистан.{{sfn|Cucciolla|2017|p=33}} Преселувајќи се во Москва во 1970 година, таа станала претседател на Советот на националностите на СССР. Откако Насридинова го напуштила Узбекистан, Рашидов успеал да ги прошири своите мрежи преку користење на покровителство, за да ги кооптира ривалите во лојални поддржувачи. Тој ја консолидирал својата моќ, со тоа што ги распоредил семејството и пријателите на високи владини позиции и распредели ресурси.{{sfn|Cucciolla|2017|p=71-73}} На крајот од нејзиниот мандат во 1974 година, Николај Подгорни, претседател на Президиумот на Врховниот совет, ја прашал дали сака да ја задржи функцијата. Кога таа се согласила, тој ја номинирал за разгледување во [[Политбиро на Централниот комитет на Комунистичката партија на СССР|Политбирото]] на Комунистичката партија на Советскиот Сојуз, но Рашидов, кој бил нејзин политички ривал и во тоа време прв секретар на Узбекистанската комунистичка партија, ја блокирал номинацијата, тврдејќи дека има докази дека таа е вмешана во корупција. Централниот комитет не истражувал во тоа време, но нејзиното назначување за заменик-министер за индустријата за градежни материјали на СССР во 1974 година и како претседател на Комитетот за азиски и африкански прашања биле јасни знаци за нејзиното опаѓање во корист на партијата.{{sfn|Мельман|2005}}{{sfn|Cucciolla|2017|p=197}} Во 1979 година, Насридинова се пензионирала, но не се вратила во Узбекистан бидејќи двете нејзини деца живееја во Москва, а нејзиниот сопруг починал во 1966 година. Во текот на нејзината кариера, таа четири пати била наградена со Орден на Ленин, двапати со Орден на Црвеното знаме на трудот, и со Орден на значката на честа, меѓу другите.{{sfn|Мельман|2005}} Во текот на нејзиниот мандат на власт, таа била една од најгласните противници на дозволувањето на правото на враќање на [[Кримски Татари|кримските Татари]] во [[Крим]], дури и отворено изјавила на состанок со активисти за граѓански права на кримските Татари дека се спротивставува на дозволувањето на нивното враќање во Крим поради потребите на работна сила во Узбечката ССР.<ref>{{Cite book|last=Bekirova|first=Gulnara|title=Пів століття опору: кримські татари від вигнання до повернення (1941-1991 роки)|publisher=Kritika|year=2017|location=Kyiv|language=uk|author-link=Gulnara Bekirova}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://islamperspectives.org/rpi/items/show/21916|title=Письмо группы крымских татар в Политбюро ЦК КПСС о беседе с зам. председателя Президиума Верховного Совета СССР Я.С. Насриддиновой по вопросу о возвращении в Крым · Russian Perspectives on Islam|website=islamperspectives.org}}</ref> Во 1982 година, Брежњев починал, а Рашидов починал следната година, отворајќи ја вратата за нова истрага за корупцијата што се случила за време на нивното раководство.{{sfn|Parks|1988|pp=1–3}} Во 1983 година, Телман Гдљан и Николај Иванов започнале истрага за она што станало познато како скандал со узбекистанскиот памук. Тие откриле записи што укажувале дека [[Херман Каракозов]] бил убеден во вмешаноста на Насридинова и дека интервенцијата на [[Леонид Брежнев|Леонид Брежњев]], генерален секретар на Централниот комитет, го спречила нејзиното апсење во 1975 година.{{sfn|Гордон|2004}} Насридинова првпат дознала за истрагата кога весникот „Известија“ објавил статија во 1987 година. Во статијата, таа била обвинета дека примила [[мито]] од 100.000 рупии и пренасочила злато кон швајцарските банки, додека била претседател на узбекистанскиот президиум. Истражувачкиот новинар, Аркадиј Сахнин, тврдел дека Насридинова, исто така, платила за раскошната свадба на нејзиниот син со државни средства, што предизвикало прекор од Брежњев, но немало понатамошни мерки против неа.{{sfn|McGlinchey|2011|p=63}} Во 1988 година, обвинувањата што Рашидов ги изнел во 1977 година повторно се појавиле со формални обвиненија и таа била лишена од членството во партијата и пензијата. Во декември 1990 година, тие биле отфрлени поради недоволни докази против Насридинова. Во 1991 година, таа била рехабилитирана, вратена во членството во партијата, и ѝ ја исплатиле пензијата за две години што била суспендирана. Насридинова инсистирала дека никогаш не била вмешана, дека сведоците измислиле сведоштва против неа и побарала „Известија“ да го објави нејзиниот одговор негирајќи ги сите обвинувања во нивната статија. ==Смрт и наследство== Насридинова починала во Москва на 7 април 2006 година[6] и била погребана на гробиштата Кунцево.{{sfn|Kuntsevo Cemetery|2006}} == Наводи == === Цитати === {{Наводи|30em}} === Библиографија === {{refbegin|30em}} *{{cite thesis |last1=Cucciolla |first1=Riccardo Mario |title=The Crisis of Soviet Power in Central Asia: The 'Uzbek cotton affair' (1975–1991) |url=https://www.academia.edu/36414349 |type=PhD |publisher=[[IMT School for Advanced Studies Lucca]] |access-date=10 November 2018 |location=Lucca, Italy |date=2017 }} *{{cite news |last1=Гордон |first1=Дмитрий |title=в гостях у гордона: Владимир Калиниченко, бывший следователь по особо важным делам при Генеральном прокуроре СССР |url=http://www.gordon.com.ua/tv/kalinichenko/ |newspaper=[[UA:First|First National Channel]] |date=7 November 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503064603/http://www.gordon.com.ua/tv/kalinichenko/ |archive-date=3 May 2018 |location=Kyiv, Ukraine |language=uk |trans-title=Visiting Gordon: Vladimir Kalinichenko, former investigator for particularly important cases under the Prosecutor General of the USSR }} *{{cite book |last=McGlinchey |first=Eric |title=Chaos, Violence, Dynasty: Politics and Islam in Central Asia |url=https://books.google.com/books?id=6v3TA9lW4XoC&pg=PA63 |year=2011 |publisher=[[University of Pittsburgh Press]] |location=Pittsburgh, Pennsylvania |isbn=978-0-8229-7747-6 }} *{{cite news |last1=Мельман |first1=Дмитрий |title=Изгнание из хлопкового рая |url=https://www.mk.ru/editions/daily/article/2005/05/11/196475-izgnanie-iz-hlopkovogo-raya.html |access-date=9 November 2018 |issue=1624 |newspaper=[[Moskovskij Komsomolets]] |date=11 May 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180407040036/https://www.mk.ru/editions/daily/article/2005/05/11/196475-izgnanie-iz-hlopkovogo-raya.html |archive-date=7 April 2018 |location=Moscow, Russia |language=ru |trans-title=Expulsion from Cotton Paradise }} *{{cite news |last1=Оленев |first1=М. |title=Роды и кланы Средней Азии. Каримовы, Рахмоновы, Ниязовы... |url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1165821120 |access-date=10 November 2018 |publisher=ЦентрАзия |date=11 December 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181110213643/https://centrasia.org/newsA.php?st=1165821120 |archive-date=10 November 2018 |location=Moscow, Russia |language=ru |trans-title=Births and clans of Central Asia. Karimovs, Rakhmonovs, Niyazovs ... }} *{{cite news |last1=Parks |first1=Michael |title=Soviet 'Cotton Mafia' in Spotlight : Life of Luxury Over, Kin of Brezhnev Goes on Trial |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1988-09-05-mn-1076-story.html |access-date=10 November 2018 |newspaper=[[The Los Angeles Times]] |date=5 September 1988 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160905133545/http://articles.latimes.com/1988-09-05/news/mn-1076_1_soviet-union/2 |archive-date=5 September 2016 |url-status=live |location=Los Angeles, California }} *{{cite book |last=Yalcin |first=Resul |title=The Rebirth of Uzbekistan: Politics, Economy and Society in the Post-Soviet Era |url=https://books.google.com/books?id=ixlpAAAAMAAJ |year=2002 |publisher=Ithaca Press |location=Reading, Berkshire, England |isbn=978-0-86372-281-3 }} *{{cite book |last1=Зенькович |first1=Николай А. |title=Национальная политика: творцы и исполнители |date=2008 |publisher=Олма Медиа Груп |location=Moscow, Russia |isbn=978-5-373-01754-1 |page=345 |url=http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/421424593.pdf |language=ru |chapter=Насриддинова, Ядгар Садыковна (р. 26.12.1920) |trans-title=National Policy: Creators and Performers (chapter: Nasriddinova, Yadgar Sadykovna (b. 26 December 1920)) |archive-date=23 December 2021 |access-date=9 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211223011222/http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/421424593.pdf |url-status=dead }} *{{cite web |ref={{harvid|Kuntsevo Cemetery|2006}} |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Насриддинова Ядгар Садыковна (1920–2006) |url=http://moscow-tombs.ru/2006/nasriddinova_ys.htm |website=moscow-tombs.ru |access-date=11 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180903014215/http://moscow-tombs.ru/2006/nasriddinova_ys.htm |archive-date=3 September 2018 |location=Moscow, Russia |date=2006 |trans-title=Nasriddinova Yadgar Sadykovna (1920–2006) }} *{{cite web |ref={{harvid|Archontology|2016}} |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Uzbekistan (Soviet Republic): Chairmen of the Presidium of the Supreme Council: 1938–1990 |url=http://www.archontology.org/nations/uzbekistan/soviet_uzbekistan/00_1938_90_s.php |website=Archontology.org |access-date=10 November 2018 |archive-url=https://archive.today/20181108235929/http://www.archontology.org/nations/uzbekistan/soviet_uzbekistan/00_1938_90_s.php |archive-date=8 November 2018 |location=Los Angeles, California |date=20 December 2016 }} {{refend}} {{Почетна кутија}} {{S-ppo}} {{succession box|title=[[Листа на претседатели на Советот на националностите|Претседател на Советот на националностите]]|before=[[Јустас Палецкис]]|years=14 јули 1970 – 25 јули 1974|after=[[Виталиј Рубен]]}} {{s-end}} [[Категорија:Носители на Орденот на Црвеното знаме на трудот]] [[Категорија:Носители на Орденот на Ленин]] [[Категорија:Носители на орденот „Знак на Честа“]] [[Категорија:Починати во 2006 година]] [[Категорија:Родени во 1920 година]] [[Категорија:Статии со извори на руски (ru)]] [[Категорија:Статии со извори на украински (uk)]] ettf54953peu87ftsony9tlvs42cp6n 0 1391511 5538953 2026-04-14T17:58:13Z 19user99 72391 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1340976000|Eszter Pécsi]]“ 5538953 wikitext text/x-wiki   '''Естер Пеци''' (8 март 1898 – 4 мај 1975) — првата жена архитект и градежен инженер од Унгарија. Таа дизајнирала голем број иконски згради во Унгарија, Австрија и Америка. == Ран живот и образование == == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == [[Категорија:Починати во 1975 година]] [[Категорија:Родени во 1898 година]] 4hml64mfrx8ofhf7bf15t2huupkqxih 5538954 5538953 2026-04-14T17:59:22Z 19user99 72391 5538954 wikitext text/x-wiki {{Во тек}} '''Естер Пеци''' (8 март 1898 – 4 мај 1975) — првата жена архитект и градежен инженер од Унгарија. Таа дизајнирала голем број иконски згради во Унгарија, Австрија и Америка. == Ран живот и образование == == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == [[Категорија:Починати во 1975 година]] [[Категорија:Родени во 1898 година]] ezkeulksu3tdru1gmcxwmaco654r1ox 0 1391512 5538955 2026-04-14T18:03:21Z XavieraMars 121833 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1328761835|Zoran Knežević (astronomer)]]“ 5538955 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable floatright" style="font-size: 0.9em; width: 270px;" |+Откриени [[Мала планета|мали планети]] : 1 <ref name="MPC-Discoverers">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/MPDiscsNum.html|title=Minor Planet Discoverers (by number)|date=21 May 2018|work=Minor Planet Center|accessdate=11 July 2018}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/MPDiscsNum.html "Minor Planet Discoverers (by number)"]. ''Minor Planet Center''. 21 May 2018<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">11 July</span> 2018</span>.</cite></ref> | '''3176 Паолики''' | 13 ноември 1980 година | {{Мали|{{LoMP|3176|list}}}} |} '''Зоран Кнежевиќ''' ( роден на 23 август 1949 година во [[Осиек]] ) е [[Србија|српски]] [[астроном]], кој објавува од 1982 година. Тој е актуелен претседател на [[Српска академија на науките и уметностите|Српската академија на науките и уметностите]] (САНУ) од 2023 година. Неговите главни научни придонеси се во областа на движењето на [[Мало тело во Сончевиот Систем|мали тела во Сончевиот систем]], нивните сопствени елементи и [[Растројување (астрономија)|пертурбации]], како и идентификацијата и еволуцијата на [[Астероидно семејство|астероидните семејства]]. Од 2002 година, тој е директор на [[Астрономската опсерваторија во Белград]] и претседател на Српскиот национален астрономски комитет.<ref name="MPC-Discoverers">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/MPDiscsNum.html|title=Minor Planet Discoverers (by number)|date=21 May 2018|work=Minor Planet Center|accessdate=11 July 2018}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/MPDiscsNum.html "Minor Planet Discoverers (by number)"]. ''Minor Planet Center''. 21 May 2018<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">11 July</span> 2018</span>.</cite></ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.danas.rs/vesti/drustvo/asteroid-nazvan-po-njemu-zoran-knezevic-novi-predsednik-sanu/|title=Asteroid nazvan po njemu: Zoran Knežević novi predsednik SANU - Društvo - Dnevni list Danas|last=Colic|first=Nina|date=2023-03-30|language=sr-RS|accessdate=2023-03-30}}</ref> == Награди и почести == Астероидот 3900 Кнежевиќ, откриен од Едвард Боуел, бил именуван по него.<ref name="MPC-Discoverers">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/MPDiscsNum.html|title=Minor Planet Discoverers (by number)|date=21 May 2018|work=Minor Planet Center|accessdate=11 July 2018}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/MPDiscsNum.html "Minor Planet Discoverers (by number)"]. ''Minor Planet Center''. 21 May 2018<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">11 July</span> 2018</span>.</cite></ref> Официјалниот цитат за именување е објавен од [[Центар за мали планети|Центарот за мали планети]] на 23 декември 1988 година ({{Мали|[[Minor Planet Circulars|M.P.C.]] 14030}}).<ref name="MPC-Circulars-Archive">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.minorplanetcenter.net/iau/ECS/MPCArchive/MPCArchive_TBL.html|title=MPC/MPO/MPS Archive|work=Minor Planet Center|accessdate=11 July 2018}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.minorplanetcenter.net/iau/ECS/MPCArchive/MPCArchive_TBL.html "MPC/MPO/MPS Archive"]. ''Minor Planet Center''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">11 July</span> 2018</span>.</cite></ref> == Видете исто така == * {{Оддел-врска|List of minor planet discoverers|Z. Knezevic}} * [[Vincenzo Zappalà]] == Наводи == <references> <ref name="MPC-Discoverers">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/MPDiscsNum.html|title=Minor Planet Discoverers (by number)|date=21 May 2018|work=Minor Planet Center|accessdate=11 July 2018}}</ref> <ref name="MPC-Circulars-Archive">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.minorplanetcenter.net/iau/ECS/MPCArchive/MPCArchive_TBL.html|title=MPC/MPO/MPS Archive|work=Minor Planet Center|accessdate=11 July 2018}}</ref> </references> == Надворешни врски == * [https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-540-29925-7_3889 Речник на малите имиња на планетите – (3900) Кнежевиќ], Луц Шмадел * [https://archive.today/20130416112859/http://www.astronomija.co.rs/razno/astronomi/knezevic/index.htm Кратка биографија], www.astronomija.co.rs {{In lang|sr}} * [http://aob.aob.bg.ac.rs/staff/zknezevic/index.html Почетна страница на Зоран Кнежевиќ]  {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Српски астрономи]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Откривачи на астероиди]] [[Категорија:Родени во 1949 година]] n8cfi51r3g4f227u4mxint7medg257o 5538982 5538955 2026-04-14T19:18:35Z Jtasevski123 69538 5538982 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable floatright" style="font-size: 0.9em; width: 270px;" |+Откриени [[Мала планета|мали планети]]: 1<ref name="MPC-Discoverers">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/MPDiscsNum.html|title=Minor Planet Discoverers (by number)|date=21 May 2018|work=Minor Planet Center|accessdate=11 July 2018}}</ref> | '''[[3176 Паоличи]]''' | 13 ноември 1980 година |}'''Зоран Кнежевиќ''' (роден на 23 август 1949 година во [[Осиек]]) — [[Србија|српски]] [[астроном]], кој активно објавува од 1982 година. Тој од 2023 година е актуелен претседател на [[Српска академија на науките и уметностите|Српската академија на науките и уметностите]] (САНУ). Неговите главни научни придонеси се во областа на движењето на [[Мало тело во Сончевиот Систем|малите тела во Сончевиот Систем]], нивните сопствени елементи и [[Растројување (астрономија)|растројувања]], како и идентификацијата и еволуцијата на [[Астероидно семејство|астероидните семејства]]. Од 2002 до 2014 година, тој бил директор на [[Белградска астрономска опсерваторија|Белградската астрономска опсерваторија]], исто така бил претседател на Српскиот национален астрономски комитет.<ref name="MPC-Discoverers">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/MPDiscsNum.html|title=Minor Planet Discoverers (by number)|date=21 May 2018|work=Minor Planet Center|accessdate=11 July 2018}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/MPDiscsNum.html "Minor Planet Discoverers (by number)"]. ''Minor Planet Center''. 21 May 2018<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">11 July</span> 2018</span>.</cite></ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.danas.rs/vesti/drustvo/asteroid-nazvan-po-njemu-zoran-knezevic-novi-predsednik-sanu/|title=Asteroid nazvan po njemu: Zoran Knežević novi predsednik SANU - Društvo - Dnevni list Danas|last=Colic|first=Nina|date=2023-03-30|language=sr-RS|accessdate=2023-03-30}}</ref> == Награди и почести == Астероидот 3900 Кнежевиќ, откриен од [[Едвард Л. Г. Боуел|Едвард Боуел]], бил именуван по него.<ref name="MPC-Discoverers">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/MPDiscsNum.html|title=Minor Planet Discoverers (by number)|date=21 May 2018|work=Minor Planet Center|accessdate=11 July 2018}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/MPDiscsNum.html "Minor Planet Discoverers (by number)"]. ''Minor Planet Center''. 21 May 2018<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">11 July</span> 2018</span>.</cite></ref> Официјалниот цитат за именување било објавено од [[Центар за мали планети|Центарот за мали планети]] на 23 декември 1988 година. == Наводи == <references> <ref name="MPC-Discoverers">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/MPDiscsNum.html|title=Minor Planet Discoverers (by number)|date=21 May 2018|work=Minor Planet Center|accessdate=11 July 2018}}</ref> <ref name="MPC-Circulars-Archive">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.minorplanetcenter.net/iau/ECS/MPCArchive/MPCArchive_TBL.html|title=MPC/MPO/MPS Archive|work=Minor Planet Center|accessdate=11 July 2018}}</ref> </references> == Надворешни врски == * [https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-540-29925-7_3889 Речник на малите имиња на планетите – (3900) Кнежевиќ], Луц Шмадел * [https://archive.today/20130416112859/http://www.astronomija.co.rs/razno/astronomi/knezevic/index.htm Кратка биографија], www.astronomija.co.rs {{In lang|sr}} * [http://aob.aob.bg.ac.rs/staff/zknezevic/index.html Почетна страница на Зоран Кнежевиќ]  {{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Кнежевиќ, Зоран }} [[Категорија:Српски астрономи]] [[Категорија:Откривачи на астероиди]] [[Категорија:Родени во 1949 година]] [[Категорија:Српски научници]] o0igtorjafmfszc8oxs101g4hfkznod 5538983 5538982 2026-04-14T19:19:04Z Jtasevski123 69538 5538983 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable floatright" style="font-size: 0.9em; width: 270px;" |+Откриени [[Мала планета|мали планети]]: 1<ref name="MPC-Discoverers">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/MPDiscsNum.html|title=Minor Planet Discoverers (by number)|date=21 May 2018|work=Minor Planet Center|accessdate=11 July 2018}}</ref> | '''[[3176 Паоличи]]''' | 13 ноември 1980 година |}'''Зоран Кнежевиќ''' (роден на 23 август 1949 година во [[Осиек]]) — [[Србија|српски]] [[астроном]], кој активно објавува од 1982 година. Тој од 2023 година е актуелен претседател на [[Српска академија на науките и уметностите|Српската академија на науките и уметностите]] (САНУ). Неговите главни научни придонеси се во областа на движењето на [[Мало тело во Сончевиот Систем|малите тела во Сончевиот Систем]], нивните сопствени елементи и [[Растројување (астрономија)|растројувања]], како и идентификацијата и еволуцијата на [[Астероидно семејство|астероидните семејства]]. Од 2002 до 2014 година, тој бил директор на [[Белградска астрономска опсерваторија|Белградската астрономска опсерваторија]], исто така бил претседател на Српскиот национален астрономски комитет.<ref name="MPC-Discoverers"/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.danas.rs/vesti/drustvo/asteroid-nazvan-po-njemu-zoran-knezevic-novi-predsednik-sanu/|title=Asteroid nazvan po njemu: Zoran Knežević novi predsednik SANU - Društvo - Dnevni list Danas|last=Colic|first=Nina|date=2023-03-30|language=sr-RS|accessdate=2023-03-30}}</ref> == Награди и почести == Астероидот 3900 Кнежевиќ, откриен од [[Едвард Л. Г. Боуел|Едвард Боуел]], бил именуван по него.<ref name="MPC-Discoverers"/> Официјалниот цитат за именување било објавено од [[Центар за мали планети|Центарот за мали планети]] на 23 декември 1988 година. == Наводи == <references> <ref name="MPC-Discoverers">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/MPDiscsNum.html|title=Minor Planet Discoverers (by number)|date=21 May 2018|work=Minor Planet Center|accessdate=11 July 2018}}</ref> <ref name="MPC-Circulars-Archive">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.minorplanetcenter.net/iau/ECS/MPCArchive/MPCArchive_TBL.html|title=MPC/MPO/MPS Archive|work=Minor Planet Center|accessdate=11 July 2018}}</ref> </references> == Надворешни врски == * [https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-540-29925-7_3889 Речник на малите имиња на планетите – (3900) Кнежевиќ], Луц Шмадел * [https://archive.today/20130416112859/http://www.astronomija.co.rs/razno/astronomi/knezevic/index.htm Кратка биографија], www.astronomija.co.rs {{In lang|sr}} * [http://aob.aob.bg.ac.rs/staff/zknezevic/index.html Почетна страница на Зоран Кнежевиќ]  {{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Кнежевиќ, Зоран }} [[Категорија:Српски астрономи]] [[Категорија:Откривачи на астероиди]] [[Категорија:Родени во 1949 година]] [[Категорија:Српски научници]] 40hyygd4cydeb649xlxuzdh7ae4j5n6 0 1391513 5538957 2026-04-14T18:15:45Z XavieraMars 121833 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1346675081|Aleksandra Smiljanić]]“ 5538957 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Функционер|name=Aleksandra Smiljanić|native_name=Александра Смиљанић|native_name_lang=sr|image=Aleksandra Smiljanic-mc.rs.jpg|order=[[Ministry of Telecommunications and Information Society (Serbia)|Minister of Telecommunications and Information Technologies]]|term_start=15 May 2007|term_end=7 July 2008|predecessor=''Position established''|successor=[[Jasna Matić]]|birth_date={{birth date and age|1970|06|12}}|birth_place=[[Belgrade]], [[SFR Yugoslavia]]|education=[[University of Belgrade Faculty of Electrical Engineering|Faculty of Electrical Engineering]]|alma_mater=[[University of Belgrade]]|death_date=|death_place=|spouse=|profession=}} '''Александра Смиљаниќ''' ( родена на 12 јуни 1970 година) била [[министер за телекомуникации и информатички технологии]] во [[Влада на Србија|Владата на Србија]] од 2007 до 2008 година. == Образование и кариера == Александра Смиљаниќ била родена во Белград во 1970 година. По завршувањето на средното образование во Математичката гимназија, таа дипломирала на Електротехничкиот факултет на [[Белградски универзитет|Универзитетот во Белград]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.etf.rs/|title=The School of Electrical Engineering, Belgrade University}}</ref> Подоцна магистрирала и докторирала на Универзитетот Принстон во 1996 и 1999 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.princeton.edu/engineering/news/archive/?id=727|title=Engineering Alumna Served as Serbia's First Telecommunications and Information Minister|publisher=Princeton University, School of Engineering and Applied Science}}</ref> Таа работи како професор на Факултетот за електротехника во Белград и како професор-истражувач на Политехничкиот универзитет во Њујорк.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.poly.edu/academics/departments/electrical/people#research|title=People-Electrical and Computer Engineering, NYU Poly|publisher=NYU}}</ref> Таа била и вонреден професор на Универзитетот Стони Брук, Њујорк, и работеше во AT&T Labs Research од 1999 до 2004 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.research.att.com/|title=AT&T Labs Research|publisher=AT&T}}</ref> Нејзината област на истражување е архитектурата и дизајнот на интернет рутери со висок капацитет. Таа е автор на бројни трудови на конференции и списанија во областа на високо-перформансно префрлување и насочување. Таа е пронаоѓач на девет американски патенти и на една патентна пријава. Некои од овие патенти се патентирани и во Европа, Јапонија и Кина. Таа била уредник на OSA Journal on Optical Networking од 2003 до 2009 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.opticsinfobase.org/jocn/journal/jocn/about.cfm#aboutjon|title=Journal on Optical Networking|publisher=OSA}}</ref> и на [[IEEE|IEEE Communication Letters]] од 2005 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ieeexplore.ieee.org/xpl/RecentIssue.jsp?punumber=4234|title=IEEE Communication Letters|publisher=IEEE}}</ref> Нејзините главни пронајдоци се секвенцијалното алчно распоредување (SGS) кое овозможува неблокирање преку пресечните ленти со пакетно префрлување, флексибилно мултикастирање кај интернет рутери со голем капацитет и алгоритам за рутирање базиран на балансирање на оптоварувањето (LB-SPR). == Личен живот == [[Владана Ликар-Смиљаниќ,|Владана Ликар-Смиљаниќ]] (мајката на Александра) е позната српска илустраторка на детски книги. == Наводи == {{Наводи}}{{Почетна кутија}} {{s-gov}} {{Succession box|before=''Position established''|title=[[Ministry of Telecommunications and Information Society (Serbia)|Minister of Telecommunications and Information Technologies]]|years=2007–2008|after=[[Jasna Matić]]}} {{s-end}}{{Cabinet of Vojislav Koštunica II}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Српски министри]] [[Категорија:Политичари од Демократската партија (Србија)]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1970 година]] euozmw9ej7j0rquuyyime18b6zaowdi 5538992 5538957 2026-04-14T19:33:31Z Jtasevski123 69538 5538992 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Функционер|name=Александра Смиљаниќ|native_name=Александра Смиљанић|native_name_lang=sr|image=Aleksandra Smiljanic-mc.rs.jpg|order=[[Министерство за телекомуникации и информатички технологии (Србија)|Министерка за телекомуникации и информатички технологии]]|term_start=15 мај 2007|term_end=7 јули 2008|predecessor=''Нема (Прва во создавањето на ова министерство)''|successor=[[Јасна Матиќ]]|birth_date={{birth date and age|1970|06|12}}|birth_place=[[Белград]], [[СФРЈ]]|education=Електротехнички факултет|alma_mater=[[Белградски универзитет]]|death_date=|death_place=|spouse=|profession=}}'''Александра Смиљаниќ''' (родена на 12 јуни 1970 година) — поранешна [[Министерство за телекомуникации и информатички технологии (Србија)|министерка за телекомуникации и информатички технологии]] во [[Влада на Србија|Владата на Србија]] од 2007 до 2008 година. == Образование и кариера == Александра Смиљаниќ е родена во Белград во 1970 година. По завршувањето на средното образование во Математичката граматичка гимназија, таа дипломирала на Електротехничкиот факултет на [[Белградски универзитет|Белградскиот универзитет]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.etf.rs/|title=The School of Electrical Engineering, Belgrade University}}</ref> Подоцна магистрирала и докторирала на [[Принстонски универзитет|Принстонскиот универзитет]] во 1996 и 1999 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.princeton.edu/engineering/news/archive/?id=727|title=Engineering Alumna Served as Serbia's First Telecommunications and Information Minister|publisher=Princeton University, School of Engineering and Applied Science}}</ref> Таа работи како професорка на Белградскиот факултет за електротехника и како професор-истражувач на Њујоршкиот политехнички универзитет.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.poly.edu/academics/departments/electrical/people#research|title=People-Electrical and Computer Engineering, NYU Poly|publisher=NYU}}</ref> Таа била и вонреден професор на [[Стонибрушки универзитет|Стонибрушкиот универзитет]] во Њујорк, и работела како истражувач во ''AT&T Labs Research'' од 1999 до 2004 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.research.att.com/|title=AT&T Labs Research|publisher=AT&T}}</ref> Нејзината област на истражување е архитектурата и дизајнот на виококапацитетните интернет рутери. Таа е автор на бројни трудови на конференции и списанија во областа на високо-перформансно префрлување и насочување. Таа е пронаоѓач на девет американски патенти и на една патентна пријава. Некои од овие патенти се патентирани и во Европа, Јапонија и Кина. Таа од 2003 до 2009 година била уредник за оптичко вмрежување на ''OSA Journal''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.opticsinfobase.org/jocn/journal/jocn/about.cfm#aboutjon|title=Journal on Optical Networking|publisher=OSA}}</ref> и на [[IEEE|IEEE Communication Letters]] од 2005 година. == Личен живот == Мајката на Александра, [[Владана Ликар-Смиљаниќ]] е позната српска илустраторка на детски книги. == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Смиљаниќ, Александра}} [[Категорија:Српски министри]] [[Категорија:Политичари од Демократската партија (Србија)]] [[Категорија:Родени во 1970 година]] edaupzjtyh0asnk14xgx4icoms1dudd 0 1391514 5538961 2026-04-14T18:39:09Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: [[Податотека:Bathyscaphe Trieste.jpg|мини|300пкс|Батискафот „Триест“]] [[Податотека:Trieste nh96807.svg|мини|300пкс|Шема на батискафот „Триест“]] '''Батискаф''' ({{Langx|en|Bathyscaphe}}; од {{lang-el|βαθύς}} — длабок, и {{lang-el2|σκάφος}} — [[брод]]) — самооден подводен апарат за океанографски... 5538961 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Bathyscaphe Trieste.jpg|мини|300пкс|Батискафот „Триест“]] [[Податотека:Trieste nh96807.svg|мини|300пкс|Шема на батискафот „Триест“]] '''Батискаф''' ({{Langx|en|Bathyscaphe}}; од {{lang-el|βαθύς}} — длабок, и {{lang-el2|σκάφος}} — [[брод]]) — самооден подводен апарат за океанографски и други истражувања на големи длабочини. За разлика од другите длабоководни населени апарати и „класичните“ [[Подморница|подморници]], батискафите користат пловка со [[бензин]] за создавање позитивен поттисок.<ref>{{cite web |title=Sea Cliff (DSV-4) |website=NavSource Naval History |url=http://www.navsource.org/archives/08/08354.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080302034808/http://www.navsource.org:80/archives/08/08354.htm |archive-date=2 март 2008 |quote=The basic difference between submersibles, submarines and a bathyscaphe is that most of the submersibles submarine's buoyant volume is made up of air while the buoyant volume of a bathyscaphe is principally a light weight liquid, such as aviation gasoline.}}</ref> Пловката претставува лесен труп на апаратот, а под неа е прицврстен сферичен цврст труп — гондола (аналог на [[батисфера]]), во која во услови на нормален атмосферски притисок се наоѓаат апаратурата, контролните табли и екипажот. Батискафот се движи со помош на пропелери, придвижувани од електромотори. Батискафите се користеле до 1980-тите години{{refn|group=* |„[[Trieste II|Триест-2]]“ бил повлечен од употреба во 1984 година<ref>{{cite web |title=The Home of the Bathyscaph Trieste Alumni Association |url=http://www.bathyscaphtrieste.org/ |access-date=11 мај 2020 |archive-date=10 јуни 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200610210925/http://www.bathyscaphtrieste.org/ |url-status=live }}</ref>, а испитувањата на „[[Поиск-6]]“ биле прекинати во 1987 година<ref name=Poisk6_2011>{{cite web |website=MilitaryRussia.Ru |title=пр.1906 Поиск-6 - SUBMERSIBLE |url=http://militaryrussia.ru/blog/topic-552.html |access-date=11 мај 2020 |archive-date=28 јануари 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200128165842/http://militaryrussia.ru/blog/topic-552.html |url-status=live }}</ref>. }} и порано биле единственото средство за достигнување рекордни длабочини. Потоа, кај длабоководните апарати успеале да се откажат од преобемната бензинска пловка: позитивниот поттисок почнал да се создава со помош на цврстиот труп (сега доволно олеснет) и синтактичка пена.<ref>{{книга |заглавие=Manned Submersibles |ссылка=https://books.google.com/books?id=7Oy7NKSdSmgC&pg=PA287 |год=1976 |издательство=Office of the Oceanographer of the Navy |страницы=287, 296 |автор=Busby, R. F. }}. — „In most submersibles (excluding the bathyscaphs) the pressure hull exerts a positively buoyant force“.</ref><ref>{{книга |заглавие=Глубина |ссылка=https://books.google.com/books?id=zDbODgAAQBAJ&pg=PT16 |год=2017 |издательство=Яуза-пресс |isbn=978-5-04-054016-7 |страницы=16 |автор=Анатолиј Сагалевич }}. — „Главната улога во создавањето на апаратите од новата генерација ја одигра пронаоѓањето на синтактикот“.</ref> Понекогаш батискафите погрешно се поистоветуваат со подводни апарати од други типови. == Историја == Подморниците изградени според „класичната“ шема имаат ограничена длабочина на нуркање, условена не само од цврстината на трупот, туку и од тоа што кај подморниците истиснувањето на водата од баластните резервоари се врши со набиен воздух, кој се чува во челични боци под висок притисок. Како по правило, притисокот на воздухот во боците изнесува околу 150–200 кгс/см². При нуркање во морските длабочини, притисокот на водата се зголемува за 1 кгс/см² на секои 10 метри длабочина. Така, на длабочина од 100 м притисокот ќе изнесува 10 кгс/см², а на длабочина од 1500 м — 150 кгс/см². Факт е дека набиениот воздух во типична боца на таа длабочина веќе не е „набиен“ и не може да ја истисне водата од резервоарот. На длабочина од 11 илјади метри („Бездна Челенџер“), притисокот на водата изнесува околу 1100 кгс/см², соодветно на тоа, воздухот во боците би морал да биде набиен до многу повисока вредност. Идејата за изградба на длабоководен апарат способен да ги достигне крајните океански длабочини му дошла на швајцарскиот научник [[Пикар, Огјуст|Огјуст Пикар]] во претвоените години, за време на неговата работа на првиот [[Стратостат|стратостат]] во светот, [[FNRS-1]]. Пикар предложил изградба на брод уреден на принципот на аеростат или дирижабл. Наместо балон исполнет со водород или [[хелиум]], подводниот апарат требало да има пловка исполнета со материја што има помала густина од густината на водата. Таа материја при висок притисок не требало да ги менува своите физички и хемиски својства; пловката требало да го носи товарот и притоа да одржува позитивна пловност. Нуркањето на апаратот, наречен '''батискаф''', се одвива со помош на тежок товар (баласт), а за изнурнување на површината, баластот се исфрла. Првиот батискаф, [[FNRS-2]], бил изграден од Огјуст Пикар во [[1948]] г. Одговарајќи на прашањето зошто по стратостатот почнал да конструира батискаф, Огјуст Пикар истакнал дека: {{почеток на цитат}} овие апарати се исклучително слични меѓу себе, иако нивната намена е спротивна. {{крај на цитат}} Со својот карактеристичен хумор, тој објаснувал: {{почеток на цитат}} Можеби судбината сакала да ја создаде оваа сличност токму за да може еден ист научник да работи на создавањето на двата апарати...{{крај на цитат|извор=<ref>{{книга | автор = М. Н. Диомидов, А. Н. Дмитриев | заглавие = Покорување на длабочините | место = Ленинград | издателство = Судостроение | година = 1964 | страници = 226—230 }}</ref> }} {{почеток на цитат}} Секако, конструирањето на батискаф не е детска игра. Потребно е да се решат бесконечен број сложени задачи. Но, не постојат непремостливи тешкотии! {{крај на цитат|извор=Огјуст Пикар}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *{{cite journal |author=Barham EG |title=Siphonophores and the Deep Scattering Layer |journal=Science |volume=140 |issue=3568 |pages=826–828 |date=May 1963 |pmid=17746436 |doi=10.1126/science.140.3568.826 |bibcode=1963Sci...140..826B |s2cid=43485719 }} *[https://web.archive.org/web/20010303233816/http://www.history.navy.mil/photos/sh-usn/usnsh-t/trste-b.htm The US Navy account of the dive, with photographs] *{{cite web|last=Brewington|first=Krystal|year=2003|title=Depth of the Deepest Dive in a Bathyscaphe|url=http://hypertextbook.com/facts/2003/KrystalBrewington.shtml|work=The Physics Factbook}} *[http://www.bathyscaphtrieste.com/ History of the Bathyscape Trieste] * [http://college.hmco.com/history/readerscomp/ships/html/sh_034900_fnrs2.htm FNRS-2] *[https://books.google.com/books?id=oN0DAAAAMBAJ&dq=1954+Popular+Mechanics+January&pg=PA110 "13,000 Feet Under the Sea in the French Bathyscaphe] ''Popular Mechanics'', May 1954, pp.&nbsp;110–111. *[https://web.archive.org/web/20140625050833/http://deepseachallenge.com/ Deepsea Challenger – Mariana Trench Dive (03/25/2012).] [[Категорија:Видови бродови]] 2vwtd0ifnyialmuyv1fmmk59ngd0xgm 5538963 5538961 2026-04-14T18:41:08Z Andrew012p 85224 5538963 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Bathyscaphe Trieste.jpg|мини|300пкс|Батискафот „Триест“]] [[Податотека:Trieste nh96807.svg|мини|300пкс|Шема на батискафот „Триест“]] '''Батискаф''' ({{Langx|en|Bathyscaphe}}; од {{lang-el|βαθύς}} — длабок, и {{lang-el2|скάφος}} — [[брод]]) — самооден подводен апарат за океанографски и други истражувања на големи длабочини. За разлика од другите длабоководни населени апарати и „класичните“ [[Подморница|подморници]], батискафите користат пловка со [[бензин]] за создавање позитивен поттисок.<ref>{{cite web |title=Sea Cliff (DSV-4) |website=NavSource Naval History |url=http://www.navsource.org/archives/08/08354.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080302034808/http://www.navsource.org:80/archives/08/08354.htm |archive-date=2 март 2008 |quote=The basic difference between submersibles, submarines and a bathyscaphe is that most of the submersibles submarine's buoyant volume is made up of air while the buoyant volume of a bathyscaphe is principally a light weight liquid, such as aviation gasoline.}}</ref> Пловката претставува лесен труп на апаратот, а под неа е прицврстен сферичен цврст труп — гондола (аналог на [[батисфера]]), во која во услови на нормален атмосферски притисок се наоѓаат апаратурата, контролните табли и екипажот. Батискафот се движи со помош на пропелери, придвижувани од електромотори. Батискафите се користеле до 1980-тите години{{refn|group=* |„[[Trieste II|Триест-2]]“ бил повлечен од употреба во 1984 година<ref>{{cite web |title=The Home of the Bathyscaph Trieste Alumni Association |url=http://www.bathyscaphtrieste.org/ |access-date=11 мај 2020 |archive-date=10 јуни 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200610210925/http://www.bathyscaphtrieste.org/ |url-status=live }}</ref>, а испитувањата на „[[Поиск-6]]“ биле прекинати во 1987 година<ref name=Poisk6_2011>{{cite web |website=MilitaryRussia.Ru |title=пр.1906 Поиск-6 - SUBMERSIBLE |url=http://militaryrussia.ru/blog/topic-552.html |access-date=11 мај 2020 |archive-date=28 јануари 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200128165842/http://militaryrussia.ru/blog/topic-552.html |url-status=live }}</ref>. }} и порано биле единственото средство за достигнување рекордни длабочини. Потоа, кај длабоководните апарати успеале да се откажат од преобемната бензинска пловка: позитивниот поттисок почнал да се создава со помош на цврстиот труп (сега доволно олеснет) и синтактичка пена.<ref>{{книга |заглавие=Manned Submersibles |ссылка=https://books.google.com/books?id=7Oy7NKSdSmgC&pg=PA287 |год=1976 |издательство=Office of the Oceanographer of the Navy |страницы=287, 296 |автор=Busby, R. F. }}. — „In most submersibles (excluding the bathyscaphs) the pressure hull exerts a positively buoyant force“.</ref><ref>{{книга |заглавие=Глубина |ссылка=https://books.google.com/books?id=zDbODgAAQBAJ&pg=PT16 |год=2017 |издательство=Яуза-пресс |isbn=978-5-04-054016-7 |страницы=16 |автор=Анатолиј Сагалевич }}. — „Главната улога во создавањето на апаратите од новата генерација ја одигра пронаоѓањето на синтактикот“.</ref> Понекогаш батискафите погрешно се поистоветуваат со подводни апарати од други типови. == Историја == Подморниците изградени според „класичната“ шема имаат ограничена длабочина на нуркање, условена не само од цврстината на трупот, туку и од тоа што кај подморниците истиснувањето на водата од баластните резервоари се врши со набиен воздух, кој се чува во челични боци под висок притисок. Како по правило, притисокот на воздухот во боците изнесува околу 150–200 кгс/см². При нуркање во морските длабочини, притисокот на водата се зголемува за 1 кгс/см² на секои 10 метри длабочина. Така, на длабочина од 100 м притисокот ќе изнесува 10 кгс/см², а на длабочина од 1500 м — 150 кгс/см². Факт е дека набиениот воздух во типична боца на таа длабочина веќе не е „набиен“ и не може да ја истисне водата од резервоарот. На длабочина од 11 илјади метри („Бездна Челенџер“), притисокот на водата изнесува околу 1100 кгс/см², соодветно на тоа, воздухот во боците би морал да биде набиен до многу повисока вредност. Идејата за изградба на длабоководен апарат способен да ги достигне крајните океански длабочини му дошла на швајцарскиот научник [[Пикар, Огјуст|Огјуст Пикар]] во претвоените години, за време на неговата работа на првиот [[Стратостат|стратостат]] во светот, [[FNRS-1]]. Пикар предложил изградба на брод уреден на принципот на аеростат или дирижабл. Наместо балон исполнет со водород или [[хелиум]], подводниот апарат требало да има пловка исполнета со материја што има помала густина од густината на водата. Таа материја при висок притисок не требало да ги менува своите физички и хемиски својства; пловката требало да го носи товарот и притоа да одржува позитивна пловност. Нуркањето на апаратот, наречен '''батискаф''', се одвива со помош на тежок товар (баласт), а за изнурнување на површината, баластот се исфрла. Првиот батискаф, [[FNRS-2]], бил изграден од Огјуст Пикар во [[1948]] г. Одговарајќи на прашањето зошто по стратостатот почнал да конструира батискаф, Огјуст Пикар истакнал дека: {{почеток на цитат}} овие апарати се исклучително слични меѓу себе, иако нивната намена е спротивна. {{крај на цитат}} Со својот карактеристичен хумор, тој објаснувал: {{почеток на цитат}} Можеби судбината сакала да ја создаде оваа сличност токму за да може еден ист научник да работи на создавањето на двата апарати...{{крај на цитат|извор=<ref>{{книга | автор = М. Н. Диомидов, А. Н. Дмитриев | заглавие = Покорување на длабочините | место = Ленинград | издателство = Судостроение | година = 1964 | страници = 226—230 }}</ref> }} {{почеток на цитат}} Секако, конструирањето на батискаф не е детска игра. Потребно е да се решат бесконечен број сложени задачи. Но, не постојат непремостливи тешкотии! {{крај на цитат|извор=Огјуст Пикар}} == Белешки == {{наводи|group="*"}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *{{cite journal |author=Barham EG |title=Siphonophores and the Deep Scattering Layer |journal=Science |volume=140 |issue=3568 |pages=826–828 |date=May 1963 |pmid=17746436 |doi=10.1126/science.140.3568.826 |bibcode=1963Sci...140..826B |s2cid=43485719 }} *[https://web.archive.org/web/20010303233816/http://www.history.navy.mil/photos/sh-usn/usnsh-t/trste-b.htm The US Navy account of the dive, with photographs] *{{cite web|last=Brewington|first=Krystal|year=2003|title=Depth of the Deepest Dive in a Bathyscaphe|url=http://hypertextbook.com/facts/2003/KrystalBrewington.shtml|work=The Physics Factbook}} *[http://www.bathyscaphtrieste.com/ History of the Bathyscape Trieste] * [http://college.hmco.com/history/readerscomp/ships/html/sh_034900_fnrs2.htm FNRS-2] *[https://books.google.com/books?id=oN0DAAAAMBAJ&dq=1954+Popular+Mechanics+January&pg=PA110 "13,000 Feet Under the Sea in the French Bathyscaphe] ''Popular Mechanics'', May 1954, pp.&nbsp;110–111. *[https://web.archive.org/web/20140625050833/http://deepseachallenge.com/ Deepsea Challenger – Mariana Trench Dive (03/25/2012).] [[Категорија:Видови бродови]] k85r98eg1o1p2kf9hx91ulgyfve3avt 5538964 5538963 2026-04-14T18:41:59Z Andrew012p 85224 5538964 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Bathyscaphe Trieste.jpg|мини|300пкс|Батискафот „Триест“]] [[Податотека:Trieste nh96807.svg|мини|300пкс|Шема на батискафот „Триест“]] '''Батискаф''' ({{Langx|en|Bathyscaphe}}; од {{lang-el|βαθύς}} — длабок, и {{lang-el2|скάφος}} — [[брод]]) — самооден подводен апарат за океанографски и други истражувања на големи длабочини. За разлика од другите длабоководни населени апарати и „класичните“ [[Подморница|подморници]], батискафите користат пловка со [[бензин]] за создавање позитивен поттисок.<ref>{{cite web |title=Sea Cliff (DSV-4) |website=NavSource Naval History |url=http://www.navsource.org/archives/08/08354.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080302034808/http://www.navsource.org:80/archives/08/08354.htm |archive-date=2 март 2008 |quote=The basic difference between submersibles, submarines and a bathyscaphe is that most of the submersibles submarine's buoyant volume is made up of air while the buoyant volume of a bathyscaphe is principally a light weight liquid, such as aviation gasoline.}}</ref> Пловката претставува лесен труп на апаратот, а под неа е прицврстен сферичен цврст труп — гондола (аналог на [[батисфера]]), во која во услови на нормален атмосферски притисок се наоѓаат апаратурата, контролните табли и екипажот. Батискафот се движи со помош на пропелери, придвижувани од електромотори. Батискафите се користеле до 1980-тите години{{refn|group=* |„[[Trieste II|Триест-2]]“ бил повлечен од употреба во 1984 г.<ref>{{cite web |title=The Home of the Bathyscaph Trieste Alumni Association |url=http://www.bathyscaphtrieste.org/ |access-date=11 мај 2020 |archive-date=10 јуни 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200610210925/http://www.bathyscaphtrieste.org/ |url-status=live }}</ref>, а испитувањата на „[[Поиск-6]]“ биле прекинати во 1987 г<ref name=Poisk6_2011>{{cite web |website=MilitaryRussia.Ru |title=пр.1906 Поиск-6 - SUBMERSIBLE |url=http://militaryrussia.ru/blog/topic-552.html |access-date=11 мај 2020 |archive-date=28 јануари 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200128165842/http://militaryrussia.ru/blog/topic-552.html |url-status=live }}</ref>. }} и порано биле единственото средство за достигнување рекордни длабочини. Потоа, кај длабоководните апарати успеале да се откажат од преобемната бензинска пловка: позитивниот поттисок почнал да се создава со помош на цврстиот труп (сега доволно олеснет) и синтактичка пена.<ref>{{книга |заглавие=Manned Submersibles |ссылка=https://books.google.com/books?id=7Oy7NKSdSmgC&pg=PA287 |год=1976 |издательство=Office of the Oceanographer of the Navy |страницы=287, 296 |автор=Busby, R. F. }}. — „In most submersibles (excluding the bathyscaphs) the pressure hull exerts a positively buoyant force“.</ref><ref>{{книга |заглавие=Глубина |ссылка=https://books.google.com/books?id=zDbODgAAQBAJ&pg=PT16 |год=2017 |издательство=Яуза-пресс |isbn=978-5-04-054016-7 |страницы=16 |автор=Анатолиј Сагалевич }}. — „Главната улога во создавањето на апаратите од новата генерација ја одигра пронаоѓањето на синтактикот“.</ref> Понекогаш батискафите погрешно се поистоветуваат со подводни апарати од други типови. == Историја == Подморниците изградени според „класичната“ шема имаат ограничена длабочина на нуркање, условена не само од цврстината на трупот, туку и од тоа што кај подморниците истиснувањето на водата од баластните резервоари се врши со набиен воздух, кој се чува во челични боци под висок притисок. Како по правило, притисокот на воздухот во боците изнесува околу 150–200 кгс/см². При нуркање во морските длабочини, притисокот на водата се зголемува за 1 кгс/см² на секои 10 метри длабочина. Така, на длабочина од 100 м притисокот ќе изнесува 10 кгс/см², а на длабочина од 1500 м — 150 кгс/см². Факт е дека набиениот воздух во типична боца на таа длабочина веќе не е „набиен“ и не може да ја истисне водата од резервоарот. На длабочина од 11 илјади метри („Бездна Челенџер“), притисокот на водата изнесува околу 1100 кгс/см², соодветно на тоа, воздухот во боците би морал да биде набиен до многу повисока вредност. Идејата за изградба на длабоководен апарат способен да ги достигне крајните океански длабочини му дошла на швајцарскиот научник [[Пикар, Огјуст|Огјуст Пикар]] во претвоените години, за време на неговата работа на првиот [[Стратостат|стратостат]] во светот, [[FNRS-1]]. Пикар предложил изградба на брод уреден на принципот на аеростат или дирижабл. Наместо балон исполнет со водород или [[хелиум]], подводниот апарат требало да има пловка исполнета со материја што има помала густина од густината на водата. Таа материја при висок притисок не требало да ги менува своите физички и хемиски својства; пловката требало да го носи товарот и притоа да одржува позитивна пловност. Нуркањето на апаратот, наречен '''батискаф''', се одвива со помош на тежок товар (баласт), а за изнурнување на површината, баластот се исфрла. Првиот батискаф, [[FNRS-2]], бил изграден од Огјуст Пикар во [[1948]] г. Одговарајќи на прашањето зошто по стратостатот почнал да конструира батискаф, Огјуст Пикар истакнал дека: {{почеток на цитат}} овие апарати се исклучително слични меѓу себе, иако нивната намена е спротивна. {{крај на цитат}} Со својот карактеристичен хумор, тој објаснувал: {{почеток на цитат}} Можеби судбината сакала да ја создаде оваа сличност токму за да може еден ист научник да работи на создавањето на двата апарати...{{крај на цитат|извор=<ref>{{книга | автор = М. Н. Диомидов, А. Н. Дмитриев | заглавие = Покорување на длабочините | место = Ленинград | издателство = Судостроение | година = 1964 | страници = 226—230 }}</ref> }} {{почеток на цитат}} Секако, конструирањето на батискаф не е детска игра. Потребно е да се решат бесконечен број сложени задачи. Но, не постојат непремостливи тешкотии! {{крај на цитат|извор=Огјуст Пикар}} == Белешки == {{наводи|group="*"}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *{{cite journal |author=Barham EG |title=Siphonophores and the Deep Scattering Layer |journal=Science |volume=140 |issue=3568 |pages=826–828 |date=May 1963 |pmid=17746436 |doi=10.1126/science.140.3568.826 |bibcode=1963Sci...140..826B |s2cid=43485719 }} *[https://web.archive.org/web/20010303233816/http://www.history.navy.mil/photos/sh-usn/usnsh-t/trste-b.htm The US Navy account of the dive, with photographs] *{{cite web|last=Brewington|first=Krystal|year=2003|title=Depth of the Deepest Dive in a Bathyscaphe|url=http://hypertextbook.com/facts/2003/KrystalBrewington.shtml|work=The Physics Factbook}} *[http://www.bathyscaphtrieste.com/ History of the Bathyscape Trieste] * [http://college.hmco.com/history/readerscomp/ships/html/sh_034900_fnrs2.htm FNRS-2] *[https://books.google.com/books?id=oN0DAAAAMBAJ&dq=1954+Popular+Mechanics+January&pg=PA110 "13,000 Feet Under the Sea in the French Bathyscaphe] ''Popular Mechanics'', May 1954, pp.&nbsp;110–111. *[https://web.archive.org/web/20140625050833/http://deepseachallenge.com/ Deepsea Challenger – Mariana Trench Dive (03/25/2012).] [[Категорија:Видови бродови]] 18q0t07210zbsn56anago0e9cwlncbk 5538965 5538964 2026-04-14T18:42:33Z Andrew012p 85224 5538965 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Bathyscaphe Trieste.jpg|мини|300пкс|Батискафот „Триест“]] [[Податотека:Trieste nh96807.svg|мини|300пкс|Шема на батискафот „Триест“]] '''Батискаф''' ({{Langx|en|Bathyscaphe}}; од {{lang-el|βαθύς}} — длабок, и {{lang-el2|скάφος}} — [[брод]]) — самооден подводен апарат за океанографски и други истражувања на големи длабочини. За разлика од другите длабоководни населени апарати и „класичните“ [[Подморница|подморници]], батискафите користат пловка со [[бензин]] за создавање позитивен поттисок.<ref>{{cite web |title=Sea Cliff (DSV-4) |website=NavSource Naval History |url=http://www.navsource.org/archives/08/08354.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080302034808/http://www.navsource.org:80/archives/08/08354.htm |archive-date=2 март 2008 |quote=The basic difference between submersibles, submarines and a bathyscaphe is that most of the submersibles submarine's buoyant volume is made up of air while the buoyant volume of a bathyscaphe is principally a light weight liquid, such as aviation gasoline.}}</ref> Пловката претставува лесен труп на апаратот, а под неа е прицврстен сферичен цврст труп — гондола (аналог на [[батисфера]]), во која во услови на нормален атмосферски притисок се наоѓаат апаратурата, контролните табли и екипажот. Батискафот се движи со помош на пропелери, придвижувани од електромотори. Батискафите се користеле до 1980-тите години{{refn|group=* |„[[Trieste II|Триест-2]]“ бил повлечен од употреба во 1984 г.,<ref>{{cite web |title=The Home of the Bathyscaph Trieste Alumni Association |url=http://www.bathyscaphtrieste.org/ |access-date=11 мај 2020 |archive-date=10 јуни 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200610210925/http://www.bathyscaphtrieste.org/ |url-status=live }}</ref> а испитувањата на „[[Поиск-6]]“ биле прекинати во 1987 г.<ref name=Poisk6_2011>{{cite web |website=MilitaryRussia.Ru |title=пр.1906 Поиск-6 - SUBMERSIBLE |url=http://militaryrussia.ru/blog/topic-552.html |access-date=11 мај 2020 |archive-date=28 јануари 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200128165842/http://militaryrussia.ru/blog/topic-552.html |url-status=live }}</ref> }} и порано биле единственото средство за достигнување рекордни длабочини. Потоа, кај длабоководните апарати успеале да се откажат од преобемната бензинска пловка: позитивниот поттисок почнал да се создава со помош на цврстиот труп (сега доволно олеснет) и синтактичка пена.<ref>{{книга |заглавие=Manned Submersibles |ссылка=https://books.google.com/books?id=7Oy7NKSdSmgC&pg=PA287 |год=1976 |издательство=Office of the Oceanographer of the Navy |страницы=287, 296 |автор=Busby, R. F. }}. — „In most submersibles (excluding the bathyscaphs) the pressure hull exerts a positively buoyant force“.</ref><ref>{{книга |заглавие=Глубина |ссылка=https://books.google.com/books?id=zDbODgAAQBAJ&pg=PT16 |год=2017 |издательство=Яуза-пресс |isbn=978-5-04-054016-7 |страницы=16 |автор=Анатолиј Сагалевич }}. — „Главната улога во создавањето на апаратите од новата генерација ја одигра пронаоѓањето на синтактикот“.</ref> Понекогаш батискафите погрешно се поистоветуваат со подводни апарати од други типови. == Историја == Подморниците изградени според „класичната“ шема имаат ограничена длабочина на нуркање, условена не само од цврстината на трупот, туку и од тоа што кај подморниците истиснувањето на водата од баластните резервоари се врши со набиен воздух, кој се чува во челични боци под висок притисок. Како по правило, притисокот на воздухот во боците изнесува околу 150–200 кгс/см². При нуркање во морските длабочини, притисокот на водата се зголемува за 1 кгс/см² на секои 10 метри длабочина. Така, на длабочина од 100 м притисокот ќе изнесува 10 кгс/см², а на длабочина од 1500 м — 150 кгс/см². Факт е дека набиениот воздух во типична боца на таа длабочина веќе не е „набиен“ и не може да ја истисне водата од резервоарот. На длабочина од 11 илјади метри („Бездна Челенџер“), притисокот на водата изнесува околу 1100 кгс/см², соодветно на тоа, воздухот во боците би морал да биде набиен до многу повисока вредност. Идејата за изградба на длабоководен апарат способен да ги достигне крајните океански длабочини му дошла на швајцарскиот научник [[Пикар, Огјуст|Огјуст Пикар]] во претвоените години, за време на неговата работа на првиот [[Стратостат|стратостат]] во светот, [[FNRS-1]]. Пикар предложил изградба на брод уреден на принципот на аеростат или дирижабл. Наместо балон исполнет со водород или [[хелиум]], подводниот апарат требало да има пловка исполнета со материја што има помала густина од густината на водата. Таа материја при висок притисок не требало да ги менува своите физички и хемиски својства; пловката требало да го носи товарот и притоа да одржува позитивна пловност. Нуркањето на апаратот, наречен '''батискаф''', се одвива со помош на тежок товар (баласт), а за изнурнување на површината, баластот се исфрла. Првиот батискаф, [[FNRS-2]], бил изграден од Огјуст Пикар во [[1948]] г. Одговарајќи на прашањето зошто по стратостатот почнал да конструира батискаф, Огјуст Пикар истакнал дека: {{почеток на цитат}} овие апарати се исклучително слични меѓу себе, иако нивната намена е спротивна. {{крај на цитат}} Со својот карактеристичен хумор, тој објаснувал: {{почеток на цитат}} Можеби судбината сакала да ја создаде оваа сличност токму за да може еден ист научник да работи на создавањето на двата апарати...{{крај на цитат|извор=<ref>{{книга | автор = М. Н. Диомидов, А. Н. Дмитриев | заглавие = Покорување на длабочините | место = Ленинград | издателство = Судостроение | година = 1964 | страници = 226—230 }}</ref> }} {{почеток на цитат}} Секако, конструирањето на батискаф не е детска игра. Потребно е да се решат бесконечен број сложени задачи. Но, не постојат непремостливи тешкотии! {{крај на цитат|извор=Огјуст Пикар}} == Белешки == {{наводи|group="*"}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *{{cite journal |author=Barham EG |title=Siphonophores and the Deep Scattering Layer |journal=Science |volume=140 |issue=3568 |pages=826–828 |date=May 1963 |pmid=17746436 |doi=10.1126/science.140.3568.826 |bibcode=1963Sci...140..826B |s2cid=43485719 }} *[https://web.archive.org/web/20010303233816/http://www.history.navy.mil/photos/sh-usn/usnsh-t/trste-b.htm The US Navy account of the dive, with photographs] *{{cite web|last=Brewington|first=Krystal|year=2003|title=Depth of the Deepest Dive in a Bathyscaphe|url=http://hypertextbook.com/facts/2003/KrystalBrewington.shtml|work=The Physics Factbook}} *[http://www.bathyscaphtrieste.com/ History of the Bathyscape Trieste] * [http://college.hmco.com/history/readerscomp/ships/html/sh_034900_fnrs2.htm FNRS-2] *[https://books.google.com/books?id=oN0DAAAAMBAJ&dq=1954+Popular+Mechanics+January&pg=PA110 "13,000 Feet Under the Sea in the French Bathyscaphe] ''Popular Mechanics'', May 1954, pp.&nbsp;110–111. *[https://web.archive.org/web/20140625050833/http://deepseachallenge.com/ Deepsea Challenger – Mariana Trench Dive (03/25/2012).] [[Категорија:Видови бродови]] 5e1zroyiu5jfevw1wurj15hcjnp8x7c 5538981 5538965 2026-04-14T19:17:43Z Andrew012p 85224 /* Историја */ 5538981 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Bathyscaphe Trieste.jpg|мини|300пкс|Батискафот „Триест“]] [[Податотека:Trieste nh96807.svg|мини|300пкс|Шема на батискафот „Триест“]] '''Батискаф''' ({{Langx|en|Bathyscaphe}}; од {{lang-el|βαθύς}} — длабок, и {{lang-el2|скάφος}} — [[брод]]) — самооден подводен апарат за океанографски и други истражувања на големи длабочини. За разлика од другите длабоководни населени апарати и „класичните“ [[Подморница|подморници]], батискафите користат пловка со [[бензин]] за создавање позитивен поттисок.<ref>{{cite web |title=Sea Cliff (DSV-4) |website=NavSource Naval History |url=http://www.navsource.org/archives/08/08354.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080302034808/http://www.navsource.org:80/archives/08/08354.htm |archive-date=2 март 2008 |quote=The basic difference between submersibles, submarines and a bathyscaphe is that most of the submersibles submarine's buoyant volume is made up of air while the buoyant volume of a bathyscaphe is principally a light weight liquid, such as aviation gasoline.}}</ref> Пловката претставува лесен труп на апаратот, а под неа е прицврстен сферичен цврст труп — гондола (аналог на [[батисфера]]), во која во услови на нормален атмосферски притисок се наоѓаат апаратурата, контролните табли и екипажот. Батискафот се движи со помош на пропелери, придвижувани од електромотори. Батискафите се користеле до 1980-тите години{{refn|group=* |„[[Trieste II|Триест-2]]“ бил повлечен од употреба во 1984 г.,<ref>{{cite web |title=The Home of the Bathyscaph Trieste Alumni Association |url=http://www.bathyscaphtrieste.org/ |access-date=11 мај 2020 |archive-date=10 јуни 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200610210925/http://www.bathyscaphtrieste.org/ |url-status=live }}</ref> а испитувањата на „[[Поиск-6]]“ биле прекинати во 1987 г.<ref name=Poisk6_2011>{{cite web |website=MilitaryRussia.Ru |title=пр.1906 Поиск-6 - SUBMERSIBLE |url=http://militaryrussia.ru/blog/topic-552.html |access-date=11 мај 2020 |archive-date=28 јануари 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200128165842/http://militaryrussia.ru/blog/topic-552.html |url-status=live }}</ref> }} и порано биле единственото средство за достигнување рекордни длабочини. Потоа, кај длабоководните апарати успеале да се откажат од преобемната бензинска пловка: позитивниот поттисок почнал да се создава со помош на цврстиот труп (сега доволно олеснет) и синтактичка пена.<ref>{{книга |заглавие=Manned Submersibles |ссылка=https://books.google.com/books?id=7Oy7NKSdSmgC&pg=PA287 |год=1976 |издательство=Office of the Oceanographer of the Navy |страницы=287, 296 |автор=Busby, R. F. }}. — „In most submersibles (excluding the bathyscaphs) the pressure hull exerts a positively buoyant force“.</ref><ref>{{книга |заглавие=Глубина |ссылка=https://books.google.com/books?id=zDbODgAAQBAJ&pg=PT16 |год=2017 |издательство=Яуза-пресс |isbn=978-5-04-054016-7 |страницы=16 |автор=Анатолиј Сагалевич }}. — „Главната улога во создавањето на апаратите од новата генерација ја одигра пронаоѓањето на синтактикот“.</ref> Понекогаш батискафите погрешно се поистоветуваат со подводни апарати од други типови. == Историја == Подморниците изградени според „класичната“ шема имаат ограничена длабочина на нуркање, условена не само од цврстината на трупот, туку и од тоа што кај подморниците истиснувањето на водата од баластните резервоари се врши со набиен воздух, кој се чува во челични боци под висок притисок. Како по правило, притисокот на воздухот во боците изнесува околу 150–200 кгс/см². При нуркање во морските длабочини, притисокот на водата се зголемува за 1 кгс/см² на секои 10 метри длабочина. Така, на длабочина од 100 м притисокот ќе изнесува 10 кгс/см², а на длабочина од 1500 м — 150 кгс/см². Факт е дека набиениот воздух во типична боца на таа длабочина веќе не е „набиен“ и не може да ја истисне водата од резервоарот. На длабочина од 11 илјади метри („Бездна Челенџер“), притисокот на водата изнесува околу 1100 кгс/см², соодветно на тоа, воздухот во боците би морал да биде набиен до многу повисока вредност. Идејата за изградба на длабоководен апарат способен да ги достигне крајните океански длабочини му дошла на швајцарскиот научник [[Пикар, Огјуст|Огјуст Пикар]] во претвоените години, за време на неговата работа на првиот [[Стратостат|стратостат]] во светот, [[FNRS-1]]. Пикар предложил изградба на брод уреден на принципот на аеростат или дирижабл. Наместо балон исполнет со водород или [[хелиум]], подводниот апарат требало да има пловка исполнета со материја што има помала густина од густината на водата. Таа материја при висок притисок не требало да ги менува своите физички и хемиски својства; пловката требало да го носи товарот и притоа да одржува позитивна пловност. Нуркањето на апаратот, наречен '''батискаф''', се одвива со помош на тежок товар (баласт), а за изнурнување на површината, баластот се исфрла. Првиот батискаф, [[FNRS-2]], бил изграден од Огјуст Пикар во [[1948]] г. Одговарајќи на прашањето зошто по стратостатот почнал да конструира батискаф, Огјуст Пикар истакнал дека: {{почеток на цитат}} овие апарати се исклучително слични меѓу себе, иако нивната намена е спротивна. {{крај на цитат}} Со својот карактеристичен хумор, тој објаснувал: {{почеток на цитат}} Можеби судбината сакала да ја создаде оваа сличност токму за да може еден ист научник да работи на создавањето на двата апарати...{{крај на цитат|извор=<ref>{{книга | автор = М. Н. Диомидов, А. Н. Дмитриев | заглавие = Покорување на длабочините | место = Ленинград | издателство = Судостроение | година = 1964 | страници = 226—230 }}</ref> }} {{почеток на цитат}} Секако, конструирањето на батискаф не е детска игра. Потребно е да се решат бесконечен број сложени задачи. Но не постојат непремостливи тешкотии! {{крај на цитат|извор=Огјуст Пикар}} == Белешки == {{наводи|group="*"}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *{{cite journal |author=Barham EG |title=Siphonophores and the Deep Scattering Layer |journal=Science |volume=140 |issue=3568 |pages=826–828 |date=May 1963 |pmid=17746436 |doi=10.1126/science.140.3568.826 |bibcode=1963Sci...140..826B |s2cid=43485719 }} *[https://web.archive.org/web/20010303233816/http://www.history.navy.mil/photos/sh-usn/usnsh-t/trste-b.htm The US Navy account of the dive, with photographs] *{{cite web|last=Brewington|first=Krystal|year=2003|title=Depth of the Deepest Dive in a Bathyscaphe|url=http://hypertextbook.com/facts/2003/KrystalBrewington.shtml|work=The Physics Factbook}} *[http://www.bathyscaphtrieste.com/ History of the Bathyscape Trieste] * [http://college.hmco.com/history/readerscomp/ships/html/sh_034900_fnrs2.htm FNRS-2] *[https://books.google.com/books?id=oN0DAAAAMBAJ&dq=1954+Popular+Mechanics+January&pg=PA110 "13,000 Feet Under the Sea in the French Bathyscaphe] ''Popular Mechanics'', May 1954, pp.&nbsp;110–111. *[https://web.archive.org/web/20140625050833/http://deepseachallenge.com/ Deepsea Challenger – Mariana Trench Dive (03/25/2012).] [[Категорија:Видови бродови]] l48xmvk09h5l3yijj3cwxb27nhv6dyv 5538985 5538981 2026-04-14T19:26:51Z Andrew012p 85224 /* Историја */ 5538985 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Bathyscaphe Trieste.jpg|мини|300пкс|Батискафот „Триест“]] [[Податотека:Trieste nh96807.svg|мини|300пкс|Шема на батискафот „Триест“]] '''Батискаф''' ({{Langx|en|Bathyscaphe}}; од {{lang-el|βαθύς}} — длабок, и {{lang-el2|скάφος}} — [[брод]]) — самооден подводен апарат за океанографски и други истражувања на големи длабочини. За разлика од другите длабоководни населени апарати и „класичните“ [[Подморница|подморници]], батискафите користат пловка со [[бензин]] за создавање позитивен поттисок.<ref>{{cite web |title=Sea Cliff (DSV-4) |website=NavSource Naval History |url=http://www.navsource.org/archives/08/08354.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080302034808/http://www.navsource.org:80/archives/08/08354.htm |archive-date=2 март 2008 |quote=The basic difference between submersibles, submarines and a bathyscaphe is that most of the submersibles submarine's buoyant volume is made up of air while the buoyant volume of a bathyscaphe is principally a light weight liquid, such as aviation gasoline.}}</ref> Пловката претставува лесен труп на апаратот, а под неа е прицврстен сферичен цврст труп — гондола (аналог на [[батисфера]]), во која во услови на нормален атмосферски притисок се наоѓаат апаратурата, контролните табли и екипажот. Батискафот се движи со помош на пропелери, придвижувани од електромотори. Батискафите се користеле до 1980-тите години{{refn|group=* |„[[Trieste II|Триест-2]]“ бил повлечен од употреба во 1984 г.,<ref>{{cite web |title=The Home of the Bathyscaph Trieste Alumni Association |url=http://www.bathyscaphtrieste.org/ |access-date=11 мај 2020 |archive-date=10 јуни 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200610210925/http://www.bathyscaphtrieste.org/ |url-status=live }}</ref> а испитувањата на „[[Поиск-6]]“ биле прекинати во 1987 г.<ref name=Poisk6_2011>{{cite web |website=MilitaryRussia.Ru |title=пр.1906 Поиск-6 - SUBMERSIBLE |url=http://militaryrussia.ru/blog/topic-552.html |access-date=11 мај 2020 |archive-date=28 јануари 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200128165842/http://militaryrussia.ru/blog/topic-552.html |url-status=live }}</ref> }} и порано биле единственото средство за достигнување рекордни длабочини. Потоа, кај длабоководните апарати успеале да се откажат од преобемната бензинска пловка: позитивниот поттисок почнал да се создава со помош на цврстиот труп (сега доволно олеснет) и синтактичка пена.<ref>{{книга |заглавие=Manned Submersibles |ссылка=https://books.google.com/books?id=7Oy7NKSdSmgC&pg=PA287 |год=1976 |издательство=Office of the Oceanographer of the Navy |страницы=287, 296 |автор=Busby, R. F. }}. — „In most submersibles (excluding the bathyscaphs) the pressure hull exerts a positively buoyant force“.</ref><ref>{{книга |заглавие=Глубина |ссылка=https://books.google.com/books?id=zDbODgAAQBAJ&pg=PT16 |год=2017 |издательство=Яуза-пресс |isbn=978-5-04-054016-7 |страницы=16 |автор=Анатолиј Сагалевич }}. — „Главната улога во создавањето на апаратите од новата генерација ја одигра пронаоѓањето на синтактикот“.</ref> Понекогаш батискафите погрешно се поистоветуваат со подводни апарати од други типови. == Историја == Подморниците изградени според „класичната“ шема имаат ограничена длабочина на нуркање, условена не само од цврстината на трупот, туку и од тоа што кај подморниците истиснувањето на водата од баластните резервоари се врши со набиен воздух, кој се чува во челични боци под висок притисок. Како по правило, притисокот на воздухот во боците изнесува околу 150–200 кгс/см². При нуркање во морските длабочини, притисокот на водата се зголемува за 1 кгс/см² на секои 10 метри длабочина. Така, на длабочина од 100 м притисокот ќе изнесува 10 кгс/см², а на длабочина од 1500 м — 150 кгс/см². Факт е дека набиениот воздух во типична боца на таа длабочина веќе не е „набиен“ и не може да ја истисне водата од резервоарот. На длабочина од 11 илјади метри („Бездна Челенџер“), притисокот на водата изнесува околу 1100 кгс/см², соодветно на тоа, воздухот во боците би морал да биде набиен до многу повисока вредност. Идејата за изградба на длабоководен апарат способен да ги достигне крајните океански длабочини му дошла на швајцарскиот научник [[Пикар, Огјуст|Огјуст Пикар]] во претвоените години, за време на неговата работа на првиот [[Стратостат|стратостат]] во светот, [[FNRS-1]]. Пикар предложил изградба на брод уреден на принципот на аеростат или дирижабл. Наместо балон исполнет со водород или [[хелиум]], подводниот апарат требало да има пловка исполнета со материја што има помала густина од густината на водата. Таа материја при висок притисок не требало да ги менува своите физички и хемиски својства; пловката требало да го носи товарот и притоа да одржува позитивна пловност. Нуркањето на апаратот, наречен '''батискаф''', се одвива со помош на тежок товар (баласт), а за изнурнување на површината, баластот се исфрла. Првиот батискаф, [[FNRS-2]], бил изграден од Огјуст Пикар во [[1948]] г. Одговарајќи на прашањето зошто по стратостатот почнал да конструира батискаф, Огјуст Пикар истакнал дека: {{почеток на цитат}} овие апарати се исклучително слични меѓу себе, иако нивната намена е спротивна. {{крај на цитат}} Со својот карактеристичен хумор, тој објаснувал: {{почеток на цитат}} Можеби судбината сакала да ја создаде оваа сличност токму за да може еден ист научник да работи на создавањето на двата апарати...{{крај на цитат|извор=<ref>{{наведена книга | автор = М. Н. Диомидов, А. Н. Дмитриев | заглавие = Покорување на длабочините | место = Ленинград | издателство = Судостроение | година = 1964 | страници = 226—230 }}</ref> }} {{почеток на цитат}} Секако, конструирањето на батискаф не е детска игра. Потребно е да се решат бесконечен број сложени задачи. Но не постојат непремостливи тешкотии! {{крај на цитат|извор=Огјуст Пикар}} == Белешки == {{наводи|group="*"}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *{{cite journal |author=Barham EG |title=Siphonophores and the Deep Scattering Layer |journal=Science |volume=140 |issue=3568 |pages=826–828 |date=May 1963 |pmid=17746436 |doi=10.1126/science.140.3568.826 |bibcode=1963Sci...140..826B |s2cid=43485719 }} *[https://web.archive.org/web/20010303233816/http://www.history.navy.mil/photos/sh-usn/usnsh-t/trste-b.htm The US Navy account of the dive, with photographs] *{{cite web|last=Brewington|first=Krystal|year=2003|title=Depth of the Deepest Dive in a Bathyscaphe|url=http://hypertextbook.com/facts/2003/KrystalBrewington.shtml|work=The Physics Factbook}} *[http://www.bathyscaphtrieste.com/ History of the Bathyscape Trieste] * [http://college.hmco.com/history/readerscomp/ships/html/sh_034900_fnrs2.htm FNRS-2] *[https://books.google.com/books?id=oN0DAAAAMBAJ&dq=1954+Popular+Mechanics+January&pg=PA110 "13,000 Feet Under the Sea in the French Bathyscaphe] ''Popular Mechanics'', May 1954, pp.&nbsp;110–111. *[https://web.archive.org/web/20140625050833/http://deepseachallenge.com/ Deepsea Challenger – Mariana Trench Dive (03/25/2012).] [[Категорија:Видови бродови]] fp88zqp5w9t29yrfskhc8dtqh033z8q 5538987 5538985 2026-04-14T19:27:37Z Andrew012p 85224 /* Историја */ 5538987 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Bathyscaphe Trieste.jpg|мини|300пкс|Батискафот „Триест“]] [[Податотека:Trieste nh96807.svg|мини|300пкс|Шема на батискафот „Триест“]] '''Батискаф''' ({{Langx|en|Bathyscaphe}}; од {{lang-el|βαθύς}} — длабок, и {{lang-el2|скάφος}} — [[брод]]) — самооден подводен апарат за океанографски и други истражувања на големи длабочини. За разлика од другите длабоководни населени апарати и „класичните“ [[Подморница|подморници]], батискафите користат пловка со [[бензин]] за создавање позитивен поттисок.<ref>{{cite web |title=Sea Cliff (DSV-4) |website=NavSource Naval History |url=http://www.navsource.org/archives/08/08354.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080302034808/http://www.navsource.org:80/archives/08/08354.htm |archive-date=2 март 2008 |quote=The basic difference between submersibles, submarines and a bathyscaphe is that most of the submersibles submarine's buoyant volume is made up of air while the buoyant volume of a bathyscaphe is principally a light weight liquid, such as aviation gasoline.}}</ref> Пловката претставува лесен труп на апаратот, а под неа е прицврстен сферичен цврст труп — гондола (аналог на [[батисфера]]), во која во услови на нормален атмосферски притисок се наоѓаат апаратурата, контролните табли и екипажот. Батискафот се движи со помош на пропелери, придвижувани од електромотори. Батискафите се користеле до 1980-тите години{{refn|group=* |„[[Trieste II|Триест-2]]“ бил повлечен од употреба во 1984 г.,<ref>{{cite web |title=The Home of the Bathyscaph Trieste Alumni Association |url=http://www.bathyscaphtrieste.org/ |access-date=11 мај 2020 |archive-date=10 јуни 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200610210925/http://www.bathyscaphtrieste.org/ |url-status=live }}</ref> а испитувањата на „[[Поиск-6]]“ биле прекинати во 1987 г.<ref name=Poisk6_2011>{{cite web |website=MilitaryRussia.Ru |title=пр.1906 Поиск-6 - SUBMERSIBLE |url=http://militaryrussia.ru/blog/topic-552.html |access-date=11 мај 2020 |archive-date=28 јануари 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200128165842/http://militaryrussia.ru/blog/topic-552.html |url-status=live }}</ref> }} и порано биле единственото средство за достигнување рекордни длабочини. Потоа, кај длабоководните апарати успеале да се откажат од преобемната бензинска пловка: позитивниот поттисок почнал да се создава со помош на цврстиот труп (сега доволно олеснет) и синтактичка пена.<ref>{{книга |заглавие=Manned Submersibles |ссылка=https://books.google.com/books?id=7Oy7NKSdSmgC&pg=PA287 |год=1976 |издательство=Office of the Oceanographer of the Navy |страницы=287, 296 |автор=Busby, R. F. }}. — „In most submersibles (excluding the bathyscaphs) the pressure hull exerts a positively buoyant force“.</ref><ref>{{книга |заглавие=Глубина |ссылка=https://books.google.com/books?id=zDbODgAAQBAJ&pg=PT16 |год=2017 |издательство=Яуза-пресс |isbn=978-5-04-054016-7 |страницы=16 |автор=Анатолиј Сагалевич }}. — „Главната улога во создавањето на апаратите од новата генерација ја одигра пронаоѓањето на синтактикот“.</ref> Понекогаш батискафите погрешно се поистоветуваат со подводни апарати од други типови. == Историја == Подморниците изградени според „класичната“ шема имаат ограничена длабочина на нуркање, условена не само од цврстината на трупот, туку и од тоа што кај подморниците истиснувањето на водата од баластните резервоари се врши со набиен воздух, кој се чува во челични боци под висок притисок. Како по правило, притисокот на воздухот во боците изнесува околу 150–200 кгс/см². При нуркање во морските длабочини, притисокот на водата се зголемува за 1 кгс/см² на секои 10 метри длабочина. Така, на длабочина од 100 м притисокот ќе изнесува 10 кгс/см², а на длабочина од 1500 м — 150 кгс/см². Факт е дека набиениот воздух во типична боца на таа длабочина веќе не е „набиен“ и не може да ја истисне водата од резервоарот. На длабочина од 11 илјади метри („Бездна Челенџер“), притисокот на водата изнесува околу 1100 кгс/см², соодветно на тоа, воздухот во боците би морал да биде набиен до многу повисока вредност. Идејата за изградба на длабоководен апарат способен да ги достигне крајните океански длабочини му дошла на швајцарскиот научник [[Пикар, Огјуст|Огјуст Пикар]] во претвоените години, за време на неговата работа на првиот [[Стратостат|стратостат]] во светот, [[FNRS-1]]. Пикар предложил изградба на брод уреден на принципот на аеростат или дирижабл. Наместо балон исполнет со водород или [[хелиум]], подводниот апарат требало да има пловка исполнета со материја што има помала густина од густината на водата. Таа материја при висок притисок не требало да ги менува своите физички и хемиски својства; пловката требало да го носи товарот и притоа да одржува позитивна пловност. Нуркањето на апаратот, наречен '''батискаф''', се одвива со помош на тежок товар (баласт), а за изнурнување на површината, баластот се исфрла. Првиот батискаф, [[FNRS-2]], бил изграден од Огјуст Пикар во [[1948]] г. Одговарајќи на прашањето зошто по стратостатот почнал да конструира батискаф, Огјуст Пикар истакнал дека: {{почеток на цитат}} овие апарати се исклучително слични меѓу себе, иако нивната намена е спротивна. {{крај на цитат}} Со својот карактеристичен хумор, тој објаснувал: {{почеток на цитат}} Можеби судбината сакала да ја создаде оваа сличност токму за да може еден ист научник да работи на создавањето на двата апарати...{{крај на цитат|извор=<ref>{{наведена книга | author = М. Н. Диомидов, А. Н. Дмитриев | title = Покорување на длабочините | location = Ленинград | publisher = Судостроение | year = 1964 | pages = 226—230 }}</ref> {{почеток на цитат}} Секако, конструирањето на батискаф не е детска игра. Потребно е да се решат бесконечен број сложени задачи. Но не постојат непремостливи тешкотии! {{крај на цитат|извор=Огјуст Пикар}} == Белешки == {{наводи|group="*"}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *{{cite journal |author=Barham EG |title=Siphonophores and the Deep Scattering Layer |journal=Science |volume=140 |issue=3568 |pages=826–828 |date=May 1963 |pmid=17746436 |doi=10.1126/science.140.3568.826 |bibcode=1963Sci...140..826B |s2cid=43485719 }} *[https://web.archive.org/web/20010303233816/http://www.history.navy.mil/photos/sh-usn/usnsh-t/trste-b.htm The US Navy account of the dive, with photographs] *{{cite web|last=Brewington|first=Krystal|year=2003|title=Depth of the Deepest Dive in a Bathyscaphe|url=http://hypertextbook.com/facts/2003/KrystalBrewington.shtml|work=The Physics Factbook}} *[http://www.bathyscaphtrieste.com/ History of the Bathyscape Trieste] * [http://college.hmco.com/history/readerscomp/ships/html/sh_034900_fnrs2.htm FNRS-2] *[https://books.google.com/books?id=oN0DAAAAMBAJ&dq=1954+Popular+Mechanics+January&pg=PA110 "13,000 Feet Under the Sea in the French Bathyscaphe] ''Popular Mechanics'', May 1954, pp.&nbsp;110–111. *[https://web.archive.org/web/20140625050833/http://deepseachallenge.com/ Deepsea Challenger – Mariana Trench Dive (03/25/2012).] [[Категорија:Видови бродови]] fb3bqhmd5fil2wpi91zl8x8npxfpau4 5538988 5538987 2026-04-14T19:28:28Z Andrew012p 85224 Отповикана преработката [[Special:Diff/5538987|5538987]] на [[Special:Contributions/Andrew012p|Andrew012p]] ([[User talk:Andrew012p|разговор]]) 5538988 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Bathyscaphe Trieste.jpg|мини|300пкс|Батискафот „Триест“]] [[Податотека:Trieste nh96807.svg|мини|300пкс|Шема на батискафот „Триест“]] '''Батискаф''' ({{Langx|en|Bathyscaphe}}; од {{lang-el|βαθύς}} — длабок, и {{lang-el2|скάφος}} — [[брод]]) — самооден подводен апарат за океанографски и други истражувања на големи длабочини. За разлика од другите длабоководни населени апарати и „класичните“ [[Подморница|подморници]], батискафите користат пловка со [[бензин]] за создавање позитивен поттисок.<ref>{{cite web |title=Sea Cliff (DSV-4) |website=NavSource Naval History |url=http://www.navsource.org/archives/08/08354.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080302034808/http://www.navsource.org:80/archives/08/08354.htm |archive-date=2 март 2008 |quote=The basic difference between submersibles, submarines and a bathyscaphe is that most of the submersibles submarine's buoyant volume is made up of air while the buoyant volume of a bathyscaphe is principally a light weight liquid, such as aviation gasoline.}}</ref> Пловката претставува лесен труп на апаратот, а под неа е прицврстен сферичен цврст труп — гондола (аналог на [[батисфера]]), во која во услови на нормален атмосферски притисок се наоѓаат апаратурата, контролните табли и екипажот. Батискафот се движи со помош на пропелери, придвижувани од електромотори. Батискафите се користеле до 1980-тите години{{refn|group=* |„[[Trieste II|Триест-2]]“ бил повлечен од употреба во 1984 г.,<ref>{{cite web |title=The Home of the Bathyscaph Trieste Alumni Association |url=http://www.bathyscaphtrieste.org/ |access-date=11 мај 2020 |archive-date=10 јуни 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200610210925/http://www.bathyscaphtrieste.org/ |url-status=live }}</ref> а испитувањата на „[[Поиск-6]]“ биле прекинати во 1987 г.<ref name=Poisk6_2011>{{cite web |website=MilitaryRussia.Ru |title=пр.1906 Поиск-6 - SUBMERSIBLE |url=http://militaryrussia.ru/blog/topic-552.html |access-date=11 мај 2020 |archive-date=28 јануари 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200128165842/http://militaryrussia.ru/blog/topic-552.html |url-status=live }}</ref> }} и порано биле единственото средство за достигнување рекордни длабочини. Потоа, кај длабоководните апарати успеале да се откажат од преобемната бензинска пловка: позитивниот поттисок почнал да се создава со помош на цврстиот труп (сега доволно олеснет) и синтактичка пена.<ref>{{книга |заглавие=Manned Submersibles |ссылка=https://books.google.com/books?id=7Oy7NKSdSmgC&pg=PA287 |год=1976 |издательство=Office of the Oceanographer of the Navy |страницы=287, 296 |автор=Busby, R. F. }}. — „In most submersibles (excluding the bathyscaphs) the pressure hull exerts a positively buoyant force“.</ref><ref>{{книга |заглавие=Глубина |ссылка=https://books.google.com/books?id=zDbODgAAQBAJ&pg=PT16 |год=2017 |издательство=Яуза-пресс |isbn=978-5-04-054016-7 |страницы=16 |автор=Анатолиј Сагалевич }}. — „Главната улога во создавањето на апаратите од новата генерација ја одигра пронаоѓањето на синтактикот“.</ref> Понекогаш батискафите погрешно се поистоветуваат со подводни апарати од други типови. == Историја == Подморниците изградени според „класичната“ шема имаат ограничена длабочина на нуркање, условена не само од цврстината на трупот, туку и од тоа што кај подморниците истиснувањето на водата од баластните резервоари се врши со набиен воздух, кој се чува во челични боци под висок притисок. Како по правило, притисокот на воздухот во боците изнесува околу 150–200 кгс/см². При нуркање во морските длабочини, притисокот на водата се зголемува за 1 кгс/см² на секои 10 метри длабочина. Така, на длабочина од 100 м притисокот ќе изнесува 10 кгс/см², а на длабочина од 1500 м — 150 кгс/см². Факт е дека набиениот воздух во типична боца на таа длабочина веќе не е „набиен“ и не може да ја истисне водата од резервоарот. На длабочина од 11 илјади метри („Бездна Челенџер“), притисокот на водата изнесува околу 1100 кгс/см², соодветно на тоа, воздухот во боците би морал да биде набиен до многу повисока вредност. Идејата за изградба на длабоководен апарат способен да ги достигне крајните океански длабочини му дошла на швајцарскиот научник [[Пикар, Огјуст|Огјуст Пикар]] во претвоените години, за време на неговата работа на првиот [[Стратостат|стратостат]] во светот, [[FNRS-1]]. Пикар предложил изградба на брод уреден на принципот на аеростат или дирижабл. Наместо балон исполнет со водород или [[хелиум]], подводниот апарат требало да има пловка исполнета со материја што има помала густина од густината на водата. Таа материја при висок притисок не требало да ги менува своите физички и хемиски својства; пловката требало да го носи товарот и притоа да одржува позитивна пловност. Нуркањето на апаратот, наречен '''батискаф''', се одвива со помош на тежок товар (баласт), а за изнурнување на површината, баластот се исфрла. Првиот батискаф, [[FNRS-2]], бил изграден од Огјуст Пикар во [[1948]] г. Одговарајќи на прашањето зошто по стратостатот почнал да конструира батискаф, Огјуст Пикар истакнал дека: {{почеток на цитат}} овие апарати се исклучително слични меѓу себе, иако нивната намена е спротивна. {{крај на цитат}} Со својот карактеристичен хумор, тој објаснувал: {{почеток на цитат}} Можеби судбината сакала да ја создаде оваа сличност токму за да може еден ист научник да работи на создавањето на двата апарати...{{крај на цитат|извор=<ref>{{наведена книга | автор = М. Н. Диомидов, А. Н. Дмитриев | заглавие = Покорување на длабочините | место = Ленинград | издателство = Судостроение | година = 1964 | страници = 226—230 }}</ref> }} {{почеток на цитат}} Секако, конструирањето на батискаф не е детска игра. Потребно е да се решат бесконечен број сложени задачи. Но не постојат непремостливи тешкотии! {{крај на цитат|извор=Огјуст Пикар}} == Белешки == {{наводи|group="*"}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *{{cite journal |author=Barham EG |title=Siphonophores and the Deep Scattering Layer |journal=Science |volume=140 |issue=3568 |pages=826–828 |date=May 1963 |pmid=17746436 |doi=10.1126/science.140.3568.826 |bibcode=1963Sci...140..826B |s2cid=43485719 }} *[https://web.archive.org/web/20010303233816/http://www.history.navy.mil/photos/sh-usn/usnsh-t/trste-b.htm The US Navy account of the dive, with photographs] *{{cite web|last=Brewington|first=Krystal|year=2003|title=Depth of the Deepest Dive in a Bathyscaphe|url=http://hypertextbook.com/facts/2003/KrystalBrewington.shtml|work=The Physics Factbook}} *[http://www.bathyscaphtrieste.com/ History of the Bathyscape Trieste] * [http://college.hmco.com/history/readerscomp/ships/html/sh_034900_fnrs2.htm FNRS-2] *[https://books.google.com/books?id=oN0DAAAAMBAJ&dq=1954+Popular+Mechanics+January&pg=PA110 "13,000 Feet Under the Sea in the French Bathyscaphe] ''Popular Mechanics'', May 1954, pp.&nbsp;110–111. *[https://web.archive.org/web/20140625050833/http://deepseachallenge.com/ Deepsea Challenger – Mariana Trench Dive (03/25/2012).] [[Категорија:Видови бродови]] fp88zqp5w9t29yrfskhc8dtqh033z8q 5538989 5538988 2026-04-14T19:29:39Z Andrew012p 85224 5538989 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Bathyscaphe Trieste.jpg|мини|300пкс|Батискафот „Триест“]] [[Податотека:Trieste nh96807.svg|мини|300пкс|Шема на батискафот „Триест“]] '''Батискаф''' ({{Langx|en|Bathyscaphe}}; од {{lang-el|βαθύς}} — длабок, и {{lang-el2|скάφος}} — [[брод]]) — самооден подводен апарат за океанографски и други истражувања на големи длабочини. За разлика од другите длабоководни населени апарати и „класичните“ [[Подморница|подморници]], батискафите користат пловка со [[бензин]] за создавање позитивен поттисок.<ref>{{cite web |title=Sea Cliff (DSV-4) |website=NavSource Naval History |url=http://www.navsource.org/archives/08/08354.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080302034808/http://www.navsource.org:80/archives/08/08354.htm |archive-date=2 март 2008 |quote=The basic difference between submersibles, submarines and a bathyscaphe is that most of the submersibles submarine's buoyant volume is made up of air while the buoyant volume of a bathyscaphe is principally a light weight liquid, such as aviation gasoline.}}</ref> Пловката претставува лесен труп на апаратот, а под неа е прицврстен сферичен цврст труп — гондола (аналог на [[батисфера]]), во која во услови на нормален атмосферски притисок се наоѓаат апаратурата, контролните табли и екипажот. Батискафот се движи со помош на пропелери, придвижувани од електромотори. Батискафите се користеле до 1980-тите години{{refn|group=* |„[[Trieste II|Триест-2]]“ бил повлечен од употреба во 1984 г.,<ref>{{cite web |title=The Home of the Bathyscaph Trieste Alumni Association |url=http://www.bathyscaphtrieste.org/ |access-date=11 мај 2020 |archive-date=10 јуни 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200610210925/http://www.bathyscaphtrieste.org/ |url-status=live }}</ref> а испитувањата на „[[Поиск-6]]“ биле прекинати во 1987 г.<ref name=Poisk6_2011>{{cite web |website=MilitaryRussia.Ru |title=пр.1906 Поиск-6 - SUBMERSIBLE |url=http://militaryrussia.ru/blog/topic-552.html |access-date=11 мај 2020 |archive-date=28 јануари 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200128165842/http://militaryrussia.ru/blog/topic-552.html |url-status=live }}</ref> }} и порано биле единственото средство за достигнување рекордни длабочини. Потоа, кај длабоководните апарати успеале да се откажат од преобемната бензинска пловка: позитивниот поттисок почнал да се создава со помош на цврстиот труп (сега доволно олеснет) и синтактичка пена.<ref>{{книга |заглавие=Manned Submersibles |ссылка=https://books.google.com/books?id=7Oy7NKSdSmgC&pg=PA287 |год=1976 |издательство=Office of the Oceanographer of the Navy |страницы=287, 296 |автор=Busby, R. F. }}. — „In most submersibles (excluding the bathyscaphs) the pressure hull exerts a positively buoyant force“.</ref><ref>{{книга |заглавие=Глубина |ссылка=https://books.google.com/books?id=zDbODgAAQBAJ&pg=PT16 |год=2017 |издательство=Яуза-пресс |isbn=978-5-04-054016-7 |страницы=16 |автор=Анатолиј Сагалевич }}. — „Главната улога во создавањето на апаратите од новата генерација ја одигра пронаоѓањето на синтактикот“.</ref> Понекогаш батискафите погрешно се поистоветуваат со подводни апарати од други типови. == Историја == Подморниците изградени според „класичната“ шема имаат ограничена длабочина на нуркање, условена не само од цврстината на трупот, туку и од тоа што кај подморниците истиснувањето на водата од баластните резервоари се врши со набиен воздух, кој се чува во челични боци под висок притисок. Како по правило, притисокот на воздухот во боците изнесува околу 150–200 кгс/см². При нуркање во морските длабочини, притисокот на водата се зголемува за 1 кгс/см² на секои 10 метри длабочина. Така, на длабочина од 100 м притисокот ќе изнесува 10 кгс/см², а на длабочина од 1500 м — 150 кгс/см². Факт е дека набиениот воздух во типична боца на таа длабочина веќе не е „набиен“ и не може да ја истисне водата од резервоарот. На длабочина од 11 илјади метри („Бездна Челенџер“), притисокот на водата изнесува околу 1100 кгс/см², соодветно на тоа, воздухот во боците би морал да биде набиен до многу повисока вредност. Идејата за изградба на длабоководен апарат способен да ги достигне крајните океански длабочини му дошла на швајцарскиот научник [[Пикар, Огјуст|Огјуст Пикар]] во претвоените години, за време на неговата работа на првиот [[Стратостат|стратостат]] во светот, [[FNRS-1]]. Пикар предложил изградба на брод уреден на принципот на аеростат или дирижабл. Наместо балон исполнет со водород или [[хелиум]], подводниот апарат требало да има пловка исполнета со материја што има помала густина од густината на водата. Таа материја при висок притисок не требало да ги менува своите физички и хемиски својства; пловката требало да го носи товарот и притоа да одржува позитивна пловност. Нуркањето на апаратот, наречен '''батискаф''', се одвива со помош на тежок товар (баласт), а за изнурнување на површината, баластот се исфрла. Првиот батискаф, [[FNRS-2]], бил изграден од Огјуст Пикар во [[1948]] г. Одговарајќи на прашањето зошто по стратостатот почнал да конструира батискаф, Огјуст Пикар истакнал дека: {{почеток на цитат}} овие апарати се исклучително слични меѓу себе, иако нивната намена е спротивна. {{крај на цитат}} Со својот карактеристичен хумор, тој објаснувал: {{почеток на цитат}} Можеби судбината сакала да ја создаде оваа сличност токму за да може еден ист научник да работи на создавањето на двата апарати...{{крај на цитат|извор=<ref>{{наведена книга | author = М. Н. Диомидов, А. Н. Дмитриев | title = Покорување на длабочините | location = Ленинград | publisher = Судостроение | year = 1964 | pages = 226—230 }}</ref> }} {{почеток на цитат}} Секако, конструирањето на батискаф не е детска игра. Потребно е да се решат бесконечен број сложени задачи. Но не постојат непремостливи тешкотии! {{крај на цитат|извор=Огјуст Пикар}} == Белешки == {{наводи|group="*"}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *{{cite journal |author=Barham EG |title=Siphonophores and the Deep Scattering Layer |journal=Science |volume=140 |issue=3568 |pages=826–828 |date=May 1963 |pmid=17746436 |doi=10.1126/science.140.3568.826 |bibcode=1963Sci...140..826B |s2cid=43485719 }} *[https://web.archive.org/web/20010303233816/http://www.history.navy.mil/photos/sh-usn/usnsh-t/trste-b.htm The US Navy account of the dive, with photographs] *{{cite web|last=Brewington|first=Krystal|year=2003|title=Depth of the Deepest Dive in a Bathyscaphe|url=http://hypertextbook.com/facts/2003/KrystalBrewington.shtml|work=The Physics Factbook}} *[http://www.bathyscaphtrieste.com/ History of the Bathyscape Trieste] * [http://college.hmco.com/history/readerscomp/ships/html/sh_034900_fnrs2.htm FNRS-2] *[https://books.google.com/books?id=oN0DAAAAMBAJ&dq=1954+Popular+Mechanics+January&pg=PA110 "13,000 Feet Under the Sea in the French Bathyscaphe] ''Popular Mechanics'', May 1954, pp.&nbsp;110–111. *[https://web.archive.org/web/20140625050833/http://deepseachallenge.com/ Deepsea Challenger – Mariana Trench Dive (03/25/2012).] [[Категорија:Видови бродови]] p20pcrtypeflz7uvpnwsd7vslaa7teh 5538990 5538989 2026-04-14T19:30:37Z Andrew012p 85224 /* Белешки */ 5538990 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Bathyscaphe Trieste.jpg|мини|300пкс|Батискафот „Триест“]] [[Податотека:Trieste nh96807.svg|мини|300пкс|Шема на батискафот „Триест“]] '''Батискаф''' ({{Langx|en|Bathyscaphe}}; од {{lang-el|βαθύς}} — длабок, и {{lang-el2|скάφος}} — [[брод]]) — самооден подводен апарат за океанографски и други истражувања на големи длабочини. За разлика од другите длабоководни населени апарати и „класичните“ [[Подморница|подморници]], батискафите користат пловка со [[бензин]] за создавање позитивен поттисок.<ref>{{cite web |title=Sea Cliff (DSV-4) |website=NavSource Naval History |url=http://www.navsource.org/archives/08/08354.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080302034808/http://www.navsource.org:80/archives/08/08354.htm |archive-date=2 март 2008 |quote=The basic difference between submersibles, submarines and a bathyscaphe is that most of the submersibles submarine's buoyant volume is made up of air while the buoyant volume of a bathyscaphe is principally a light weight liquid, such as aviation gasoline.}}</ref> Пловката претставува лесен труп на апаратот, а под неа е прицврстен сферичен цврст труп — гондола (аналог на [[батисфера]]), во која во услови на нормален атмосферски притисок се наоѓаат апаратурата, контролните табли и екипажот. Батискафот се движи со помош на пропелери, придвижувани од електромотори. Батискафите се користеле до 1980-тите години{{refn|group=* |„[[Trieste II|Триест-2]]“ бил повлечен од употреба во 1984 г.,<ref>{{cite web |title=The Home of the Bathyscaph Trieste Alumni Association |url=http://www.bathyscaphtrieste.org/ |access-date=11 мај 2020 |archive-date=10 јуни 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200610210925/http://www.bathyscaphtrieste.org/ |url-status=live }}</ref> а испитувањата на „[[Поиск-6]]“ биле прекинати во 1987 г.<ref name=Poisk6_2011>{{cite web |website=MilitaryRussia.Ru |title=пр.1906 Поиск-6 - SUBMERSIBLE |url=http://militaryrussia.ru/blog/topic-552.html |access-date=11 мај 2020 |archive-date=28 јануари 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200128165842/http://militaryrussia.ru/blog/topic-552.html |url-status=live }}</ref> }} и порано биле единственото средство за достигнување рекордни длабочини. Потоа, кај длабоководните апарати успеале да се откажат од преобемната бензинска пловка: позитивниот поттисок почнал да се создава со помош на цврстиот труп (сега доволно олеснет) и синтактичка пена.<ref>{{книга |заглавие=Manned Submersibles |ссылка=https://books.google.com/books?id=7Oy7NKSdSmgC&pg=PA287 |год=1976 |издательство=Office of the Oceanographer of the Navy |страницы=287, 296 |автор=Busby, R. F. }}. — „In most submersibles (excluding the bathyscaphs) the pressure hull exerts a positively buoyant force“.</ref><ref>{{книга |заглавие=Глубина |ссылка=https://books.google.com/books?id=zDbODgAAQBAJ&pg=PT16 |год=2017 |издательство=Яуза-пресс |isbn=978-5-04-054016-7 |страницы=16 |автор=Анатолиј Сагалевич }}. — „Главната улога во создавањето на апаратите од новата генерација ја одигра пронаоѓањето на синтактикот“.</ref> Понекогаш батискафите погрешно се поистоветуваат со подводни апарати од други типови. == Историја == Подморниците изградени според „класичната“ шема имаат ограничена длабочина на нуркање, условена не само од цврстината на трупот, туку и од тоа што кај подморниците истиснувањето на водата од баластните резервоари се врши со набиен воздух, кој се чува во челични боци под висок притисок. Како по правило, притисокот на воздухот во боците изнесува околу 150–200 кгс/см². При нуркање во морските длабочини, притисокот на водата се зголемува за 1 кгс/см² на секои 10 метри длабочина. Така, на длабочина од 100 м притисокот ќе изнесува 10 кгс/см², а на длабочина од 1500 м — 150 кгс/см². Факт е дека набиениот воздух во типична боца на таа длабочина веќе не е „набиен“ и не може да ја истисне водата од резервоарот. На длабочина од 11 илјади метри („Бездна Челенџер“), притисокот на водата изнесува околу 1100 кгс/см², соодветно на тоа, воздухот во боците би морал да биде набиен до многу повисока вредност. Идејата за изградба на длабоководен апарат способен да ги достигне крајните океански длабочини му дошла на швајцарскиот научник [[Пикар, Огјуст|Огјуст Пикар]] во претвоените години, за време на неговата работа на првиот [[Стратостат|стратостат]] во светот, [[FNRS-1]]. Пикар предложил изградба на брод уреден на принципот на аеростат или дирижабл. Наместо балон исполнет со водород или [[хелиум]], подводниот апарат требало да има пловка исполнета со материја што има помала густина од густината на водата. Таа материја при висок притисок не требало да ги менува своите физички и хемиски својства; пловката требало да го носи товарот и притоа да одржува позитивна пловност. Нуркањето на апаратот, наречен '''батискаф''', се одвива со помош на тежок товар (баласт), а за изнурнување на површината, баластот се исфрла. Првиот батискаф, [[FNRS-2]], бил изграден од Огјуст Пикар во [[1948]] г. Одговарајќи на прашањето зошто по стратостатот почнал да конструира батискаф, Огјуст Пикар истакнал дека: {{почеток на цитат}} овие апарати се исклучително слични меѓу себе, иако нивната намена е спротивна. {{крај на цитат}} Со својот карактеристичен хумор, тој објаснувал: {{почеток на цитат}} Можеби судбината сакала да ја создаде оваа сличност токму за да може еден ист научник да работи на создавањето на двата апарати...{{крај на цитат|извор=<ref>{{наведена книга | author = М. Н. Диомидов, А. Н. Дмитриев | title = Покорување на длабочините | location = Ленинград | publisher = Судостроение | year = 1964 | pages = 226—230 }}</ref> }} {{почеток на цитат}} Секако, конструирањето на батискаф не е детска игра. Потребно е да се решат бесконечен број сложени задачи. Но не постојат непремостливи тешкотии! {{крај на цитат|извор=Огјуст Пикар}} == Белешки == {{наводи|group="*"}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *{{cite journal |author=Barham EG |title=Siphonophores and the Deep Scattering Layer |journal=Science |volume=140 |issue=3568 |pages=826–828 |date=May 1963 |pmid=17746436 |doi=10.1126/science.140.3568.826 |bibcode=1963Sci...140..826B |s2cid=43485719 }} *[https://web.archive.org/web/20010303233816/http://www.history.navy.mil/photos/sh-usn/usnsh-t/trste-b.htm The US Navy account of the dive, with photographs] *{{cite web|last=Brewington|first=Krystal|year=2003|title=Depth of the Deepest Dive in a Bathyscaphe|url=http://hypertextbook.com/facts/2003/KrystalBrewington.shtml|work=The Physics Factbook}} *[http://www.bathyscaphtrieste.com/ History of the Bathyscape Trieste] * [http://college.hmco.com/history/readerscomp/ships/html/sh_034900_fnrs2.htm FNRS-2] *[https://books.google.com/books?id=oN0DAAAAMBAJ&dq=1954+Popular+Mechanics+January&pg=PA110 "13,000 Feet Under the Sea in the French Bathyscaphe] ''Popular Mechanics'', May 1954, pp.&nbsp;110–111. *[https://web.archive.org/web/20140625050833/http://deepseachallenge.com/ Deepsea Challenger – Mariana Trench Dive (03/25/2012).] [[Категорија:Видови бродови]] 148jd0onjdcof0qx06qohhq9cp18638 5538996 5538990 2026-04-14T19:37:05Z Andrew012p 85224 /* Историја */ 5538996 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Bathyscaphe Trieste.jpg|мини|300пкс|Батискафот „Триест“]] [[Податотека:Trieste nh96807.svg|мини|300пкс|Шема на батискафот „Триест“]] '''Батискаф''' ({{Langx|en|Bathyscaphe}}; од {{lang-el|βαθύς}} — длабок, и {{lang-el2|скάφος}} — [[брод]]) — самооден подводен апарат за океанографски и други истражувања на големи длабочини. За разлика од другите длабоководни населени апарати и „класичните“ [[Подморница|подморници]], батискафите користат пловка со [[бензин]] за создавање позитивен поттисок.<ref>{{cite web |title=Sea Cliff (DSV-4) |website=NavSource Naval History |url=http://www.navsource.org/archives/08/08354.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080302034808/http://www.navsource.org:80/archives/08/08354.htm |archive-date=2 март 2008 |quote=The basic difference between submersibles, submarines and a bathyscaphe is that most of the submersibles submarine's buoyant volume is made up of air while the buoyant volume of a bathyscaphe is principally a light weight liquid, such as aviation gasoline.}}</ref> Пловката претставува лесен труп на апаратот, а под неа е прицврстен сферичен цврст труп — гондола (аналог на [[батисфера]]), во која во услови на нормален атмосферски притисок се наоѓаат апаратурата, контролните табли и екипажот. Батискафот се движи со помош на пропелери, придвижувани од електромотори. Батискафите се користеле до 1980-тите години{{refn|group=* |„[[Trieste II|Триест-2]]“ бил повлечен од употреба во 1984 г.,<ref>{{cite web |title=The Home of the Bathyscaph Trieste Alumni Association |url=http://www.bathyscaphtrieste.org/ |access-date=11 мај 2020 |archive-date=10 јуни 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200610210925/http://www.bathyscaphtrieste.org/ |url-status=live }}</ref> а испитувањата на „[[Поиск-6]]“ биле прекинати во 1987 г.<ref name=Poisk6_2011>{{cite web |website=MilitaryRussia.Ru |title=пр.1906 Поиск-6 - SUBMERSIBLE |url=http://militaryrussia.ru/blog/topic-552.html |access-date=11 мај 2020 |archive-date=28 јануари 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200128165842/http://militaryrussia.ru/blog/topic-552.html |url-status=live }}</ref> }} и порано биле единственото средство за достигнување рекордни длабочини. Потоа, кај длабоководните апарати успеале да се откажат од преобемната бензинска пловка: позитивниот поттисок почнал да се создава со помош на цврстиот труп (сега доволно олеснет) и синтактичка пена.<ref>{{книга |заглавие=Manned Submersibles |ссылка=https://books.google.com/books?id=7Oy7NKSdSmgC&pg=PA287 |год=1976 |издательство=Office of the Oceanographer of the Navy |страницы=287, 296 |автор=Busby, R. F. }}. — „In most submersibles (excluding the bathyscaphs) the pressure hull exerts a positively buoyant force“.</ref><ref>{{книга |заглавие=Глубина |ссылка=https://books.google.com/books?id=zDbODgAAQBAJ&pg=PT16 |год=2017 |издательство=Яуза-пресс |isbn=978-5-04-054016-7 |страницы=16 |автор=Анатолиј Сагалевич }}. — „Главната улога во создавањето на апаратите од новата генерација ја одигра пронаоѓањето на синтактикот“.</ref> Понекогаш батискафите погрешно се поистоветуваат со подводни апарати од други типови. == Историја == Подморниците изградени според „класичната“ шема имаат ограничена длабочина на нуркање, условена не само од цврстината на трупот, туку и од тоа што кај подморниците истиснувањето на водата од баластните резервоари се врши со набиен воздух, кој се чува во челични боци под висок притисок. Како по правило, притисокот на воздухот во боците изнесува околу 150–200 кгс/см². При нуркање во морските длабочини, притисокот на водата се зголемува за 1 кгс/см² на секои 10 метри длабочина. Така, на длабочина од 100 м притисокот ќе изнесува 10 кгс/см², а на длабочина од 1500 м — 150 кгс/см². Факт е дека набиениот воздух во типична боца на таа длабочина веќе не е „набиен“ и не може да ја истисне водата од резервоарот. На длабочина од 11 илјади метри („Бездна Челенџер“), притисокот на водата изнесува околу 1100 кгс/см², соодветно на тоа, воздухот во боците би морал да биде набиен до многу повисока вредност. Идејата за изградба на длабоководен апарат способен да ги достигне крајните океански длабочини му дошла на швајцарскиот научник [[Огист Пикар]] во претвоените години, за време на неговата работа на првиот [[Стратостат|стратостат]] во светот, [[FNRS-1]]. Пикар предложил изградба на брод уреден на принципот на аеростат или дирижабл. Наместо балон исполнет со водород или [[хелиум]], подводниот апарат требало да има пловка исполнета со материја што има помала густина од густината на водата. Таа материја при висок притисок не требало да ги менува своите физички и хемиски својства; пловката требало да го носи товарот и притоа да одржува позитивна пловност. Нуркањето на апаратот, наречен '''батискаф''', се одвива со помош на тежок товар (баласт), а за изнурнување на површината, баластот се исфрла. Првиот батискаф, [[FNRS-2]], бил изграден од Огист Пикар во [[1948]] г. Одговарајќи на прашањето зошто по стратостатот почнал да конструира батискаф, Огист Пикар истакнал дека: {{почеток на цитат}} овие апарати се исклучително слични меѓу себе, иако нивната намена е спротивна. {{крај на цитат}} Со својот карактеристичен хумор, тој објаснувал: {{почеток на цитат}} Можеби судбината сакала да ја создаде оваа сличност токму за да може еден ист научник да работи на создавањето на двата апарати...{{крај на цитат|извор=<ref>{{наведена книга | author = М. Н. Диомидов, А. Н. Дмитриев | title = Покорување на длабочините | location = Ленинград | publisher = Судостроение | year = 1964 | pages = 226—230 }}</ref> }} {{почеток на цитат}} Секако, конструирањето на батискаф не е детска игра. Потребно е да се решат бесконечен број сложени задачи. Но не постојат непремостливи тешкотии! {{крај на цитат|извор=Огист Пикар}} == Белешки == {{наводи|group="*"}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *{{cite journal |author=Barham EG |title=Siphonophores and the Deep Scattering Layer |journal=Science |volume=140 |issue=3568 |pages=826–828 |date=May 1963 |pmid=17746436 |doi=10.1126/science.140.3568.826 |bibcode=1963Sci...140..826B |s2cid=43485719 }} *[https://web.archive.org/web/20010303233816/http://www.history.navy.mil/photos/sh-usn/usnsh-t/trste-b.htm The US Navy account of the dive, with photographs] *{{cite web|last=Brewington|first=Krystal|year=2003|title=Depth of the Deepest Dive in a Bathyscaphe|url=http://hypertextbook.com/facts/2003/KrystalBrewington.shtml|work=The Physics Factbook}} *[http://www.bathyscaphtrieste.com/ History of the Bathyscape Trieste] * [http://college.hmco.com/history/readerscomp/ships/html/sh_034900_fnrs2.htm FNRS-2] *[https://books.google.com/books?id=oN0DAAAAMBAJ&dq=1954+Popular+Mechanics+January&pg=PA110 "13,000 Feet Under the Sea in the French Bathyscaphe] ''Popular Mechanics'', May 1954, pp.&nbsp;110–111. *[https://web.archive.org/web/20140625050833/http://deepseachallenge.com/ Deepsea Challenger – Mariana Trench Dive (03/25/2012).] [[Категорија:Видови бродови]] d8tf3hjbibbvl81987jpx4k18wsas7m 5538997 5538996 2026-04-14T19:38:17Z Andrew012p 85224 5538997 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Bathyscaphe Trieste.jpg|мини|300пкс|Батискафот „Триест“]] [[Податотека:Trieste nh96807.svg|мини|300пкс|Шема на батискафот „Триест“]] '''Батискаф''' ({{Langx|en|Bathyscaphe}}; од {{lang-el|βαθύς}} — „длабок“, и {{lang-el2|скάφος}} — „[[Брод (пловило)|брод]]“) — самооден подводен апарат за океанографски и други истражувања на големи длабочини. За разлика од другите длабоководни населени апарати и „класичните“ [[Подморница|подморници]], батискафите користат пловка со [[бензин]] за создавање позитивен поттисок.<ref>{{cite web |title=Sea Cliff (DSV-4) |website=NavSource Naval History |url=http://www.navsource.org/archives/08/08354.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080302034808/http://www.navsource.org:80/archives/08/08354.htm |archive-date=2 март 2008 |quote=The basic difference between submersibles, submarines and a bathyscaphe is that most of the submersibles submarine's buoyant volume is made up of air while the buoyant volume of a bathyscaphe is principally a light weight liquid, such as aviation gasoline.}}</ref> Пловката претставува лесен труп на апаратот, а под неа е прицврстен сферичен цврст труп — гондола (аналог на [[батисфера]]), во која во услови на нормален атмосферски притисок се наоѓаат апаратурата, контролните табли и екипажот. Батискафот се движи со помош на пропелери, придвижувани од електромотори. Батискафите се користеле до 1980-тите години{{refn|group=* |„[[Trieste II|Триест-2]]“ бил повлечен од употреба во 1984 г.,<ref>{{cite web |title=The Home of the Bathyscaph Trieste Alumni Association |url=http://www.bathyscaphtrieste.org/ |access-date=11 мај 2020 |archive-date=10 јуни 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200610210925/http://www.bathyscaphtrieste.org/ |url-status=live }}</ref> а испитувањата на „[[Поиск-6]]“ биле прекинати во 1987 г.<ref name=Poisk6_2011>{{cite web |website=MilitaryRussia.Ru |title=пр.1906 Поиск-6 - SUBMERSIBLE |url=http://militaryrussia.ru/blog/topic-552.html |access-date=11 мај 2020 |archive-date=28 јануари 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200128165842/http://militaryrussia.ru/blog/topic-552.html |url-status=live }}</ref> }} и порано биле единственото средство за достигнување рекордни длабочини. Потоа, кај длабоководните апарати успеале да се откажат од преобемната бензинска пловка: позитивниот поттисок почнал да се создава со помош на цврстиот труп (сега доволно олеснет) и синтактичка пена.<ref>{{книга |заглавие=Manned Submersibles |ссылка=https://books.google.com/books?id=7Oy7NKSdSmgC&pg=PA287 |год=1976 |издательство=Office of the Oceanographer of the Navy |страницы=287, 296 |автор=Busby, R. F. }}. — „In most submersibles (excluding the bathyscaphs) the pressure hull exerts a positively buoyant force“.</ref><ref>{{книга |заглавие=Глубина |ссылка=https://books.google.com/books?id=zDbODgAAQBAJ&pg=PT16 |год=2017 |издательство=Яуза-пресс |isbn=978-5-04-054016-7 |страницы=16 |автор=Анатолиј Сагалевич }}. — „Главната улога во создавањето на апаратите од новата генерација ја одигра пронаоѓањето на синтактикот“.</ref> Понекогаш батискафите погрешно се поистоветуваат со подводни апарати од други типови. == Историја == Подморниците изградени според „класичната“ шема имаат ограничена длабочина на нуркање, условена не само од цврстината на трупот, туку и од тоа што кај подморниците истиснувањето на водата од баластните резервоари се врши со набиен воздух, кој се чува во челични боци под висок притисок. Како по правило, притисокот на воздухот во боците изнесува околу 150–200 кгс/см². При нуркање во морските длабочини, притисокот на водата се зголемува за 1 кгс/см² на секои 10 метри длабочина. Така, на длабочина од 100 м притисокот ќе изнесува 10 кгс/см², а на длабочина од 1500 м — 150 кгс/см². Факт е дека набиениот воздух во типична боца на таа длабочина веќе не е „набиен“ и не може да ја истисне водата од резервоарот. На длабочина од 11 илјади метри („Бездна Челенџер“), притисокот на водата изнесува околу 1100 кгс/см², соодветно на тоа, воздухот во боците би морал да биде набиен до многу повисока вредност. Идејата за изградба на длабоководен апарат способен да ги достигне крајните океански длабочини му дошла на швајцарскиот научник [[Огист Пикар]] во претвоените години, за време на неговата работа на првиот [[Стратостат|стратостат]] во светот, [[FNRS-1]]. Пикар предложил изградба на брод уреден на принципот на аеростат или дирижабл. Наместо балон исполнет со водород или [[хелиум]], подводниот апарат требало да има пловка исполнета со материја што има помала густина од густината на водата. Таа материја при висок притисок не требало да ги менува своите физички и хемиски својства; пловката требало да го носи товарот и притоа да одржува позитивна пловност. Нуркањето на апаратот, наречен '''батискаф''', се одвива со помош на тежок товар (баласт), а за изнурнување на површината, баластот се исфрла. Првиот батискаф, [[FNRS-2]], бил изграден од Огист Пикар во [[1948]] г. Одговарајќи на прашањето зошто по стратостатот почнал да конструира батискаф, Огист Пикар истакнал дека: {{почеток на цитат}} овие апарати се исклучително слични меѓу себе, иако нивната намена е спротивна. {{крај на цитат}} Со својот карактеристичен хумор, тој објаснувал: {{почеток на цитат}} Можеби судбината сакала да ја создаде оваа сличност токму за да може еден ист научник да работи на создавањето на двата апарати...{{крај на цитат|извор=<ref>{{наведена книга | author = М. Н. Диомидов, А. Н. Дмитриев | title = Покорување на длабочините | location = Ленинград | publisher = Судостроение | year = 1964 | pages = 226—230 }}</ref> }} {{почеток на цитат}} Секако, конструирањето на батискаф не е детска игра. Потребно е да се решат бесконечен број сложени задачи. Но не постојат непремостливи тешкотии! {{крај на цитат|извор=Огист Пикар}} == Белешки == {{наводи|group="*"}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *{{cite journal |author=Barham EG |title=Siphonophores and the Deep Scattering Layer |journal=Science |volume=140 |issue=3568 |pages=826–828 |date=May 1963 |pmid=17746436 |doi=10.1126/science.140.3568.826 |bibcode=1963Sci...140..826B |s2cid=43485719 }} *[https://web.archive.org/web/20010303233816/http://www.history.navy.mil/photos/sh-usn/usnsh-t/trste-b.htm The US Navy account of the dive, with photographs] *{{cite web|last=Brewington|first=Krystal|year=2003|title=Depth of the Deepest Dive in a Bathyscaphe|url=http://hypertextbook.com/facts/2003/KrystalBrewington.shtml|work=The Physics Factbook}} *[http://www.bathyscaphtrieste.com/ History of the Bathyscape Trieste] * [http://college.hmco.com/history/readerscomp/ships/html/sh_034900_fnrs2.htm FNRS-2] *[https://books.google.com/books?id=oN0DAAAAMBAJ&dq=1954+Popular+Mechanics+January&pg=PA110 "13,000 Feet Under the Sea in the French Bathyscaphe] ''Popular Mechanics'', May 1954, pp.&nbsp;110–111. *[https://web.archive.org/web/20140625050833/http://deepseachallenge.com/ Deepsea Challenger – Mariana Trench Dive (03/25/2012).] [[Категорија:Видови бродови]] 0nirl61rbub6z0bgckrdkg7qnt7h9b2 1 1391515 5538962 2026-04-14T18:39:20Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{СЗР}} 5538962 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 1 1391516 5538966 2026-04-14T19:04:26Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{СИЕ Пролет 2026|корисник=19user99|тема=Жени|земја=Унгарија}} 5538966 wikitext text/x-wiki {{СИЕ Пролет 2026|корисник=19user99|тема=Жени|земја=Унгарија}} o90zard0winskp39955kl6q46ptc44p 1 1391517 5538967 2026-04-14T19:04:59Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{СИЕ Пролет 2026|корисник=19user99|тема=Жени|земја=Узбекистан}} 5538967 wikitext text/x-wiki {{СИЕ Пролет 2026|корисник=19user99|тема=Жени|земја=Узбекистан}} ggdi4nd0wa2z0x1yi0lhawunpdzr8qx 14 1391518 5538968 2026-04-14T19:05:30Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: [[Категорија:Статии од СИЕ Пролет 2026 по земја|Узбекистан]] 5538968 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Статии од СИЕ Пролет 2026 по земја|Узбекистан]] jlay1wragsmsv6039i721vd1cy5rlft 1 1391519 5538971 2026-04-14T19:08:09Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{СИЕ Пролет 2026|корисник=XavieraMars|тема=Жени|земја=Србија}} 5538971 wikitext text/x-wiki {{СИЕ Пролет 2026|корисник=XavieraMars|тема=Жени|земја=Србија}} o6reykc46aj82tuqbbyb1uw6wo9i0um 5538975 5538971 2026-04-14T19:09:40Z Jtasevski123 69538 5538975 wikitext text/x-wiki {{СИЕ Пролет 2026|корисник=XavieraMars|тема=Наука|земја=Србија}} k8z0gg5ya59xna0gcx6gl4ckohn2mws 0 1391520 5538972 2026-04-14T19:08:11Z 19user99 72391 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1343899459|Jagoda Buić]]“ 5538972 wikitext text/x-wiki   '''Јагода Буиќ''' (14 март 1930 – 17 октомври 2022) — хрватска визуелна уметница, најпозната по нејзините монументални инсталации и таписерии од влакна, кои ѝ донеле критичко признание во втората половина на 20 век. == Рани години == == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Imdb име|0119618}} * [http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=3070 Jagoda Buić] at the Croatian Biographical Lexicon {{In lang|hr}} * [https://www.enciklopedija.hr/clanak/buic-jagoda Jagoda Buić] at the Croatian Encyclopedia {{In lang|hr}} * [https://awarewomenartists.com/en/artiste/jagoda-buic/ Jagoda Buić] AWARE: Archives of Women Artists, Research & Exhibitions [[Категорија:Починати во 2022 година]] [[Категорија:Родени во 1930 година]] 5v2zde6myafyc4vwbiy69gfjxxzy41g 5538993 5538972 2026-04-14T19:34:01Z 19user99 72391 5538993 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Јагода Буиќ | image = | imagesize = | caption = | birth_date = {{Birth date|1930|3|14|df=y}} | birth_place = [[Сплит]], [[Кралство Југославија]] | death_date = {{Death date and age|2022|10|17|1930|3|14|df=y}} | death_place = [[Венеција]], [[Италија]] | alma_mater = [[Академијата за ликовни уметности во Виена]] | relations = | occupation = [[Текстилна уметност|Текстилен уметник]], [[костимограф]] | yearsactive = | awards = [[Хердерска награда]] (1976)<br />[[Награда "Владимир Назор"]] (2014) }} '''Јагода Буиќ''' (14 март 1930 – 17 октомври 2022) — хрватска визуелна уметница, најпозната по нејзините монументални инсталации и таписерии од текстил, кои ѝ донеле критичко признание во втората половина на 20 век. == Рани години == Родена во крајбрежниот град Сплит, Буиќ студирала на Академијата за ликовни уметности во Загреб и историја на уметност на Универзитетот во Загреб, пред да дипломира внатрешна архитектура и сценографија, текстил и костимографија на Академијата за ликовни уметности во Виена во 1953 година. По дипломирањето, студирала филмска сценографија во студиото Чинечита во Рим и историја на костимографија во Меѓународниот центар за уметност и костимографија, сместен во Палацо Граси во Венеција.<ref name="ulupuhbio"/> ==Творештво== Буиќ работела на повеќе од 120 проекти како костимограф и сценограф во разни оперски, балетски, театарски и филмски продукции во разни театри во Виена, Загреб, Осиек, Дубровник и Сплит. Во 1965 година, на Лозанското биенале на текстилна уметност, Буиќ ги импресионирала критичарите на современата уметност со својата прва текстилна инсталација, која веднаш била купена од Музејот Стеделијк во Амстердам. Таа продолжила да ги изложува своите монументални текстилни дела на уметнички изложби и музеи на современа уметност низ целиот свет, станувајќи позната по огромните инсталации направени од текстилни јажиња, коноп и волна, и експериментирајќи со необични површински текстури и простор. Од 1970-тите, Буиќ, заедно со полската уметница Магдалена Абаканович, се смета за пионер во иновативните текстилни форми во современата уметност.<ref name="ulupuhbio">{{cite web|title=ULUPUH - Jagoda Buić|url=http://www.ulupuh.hr/hr/straniceclanova.asp?idsekcije=13&idclana=596|language=hr|publisher=Croatian Association of Artists of Applied Arts (ULUPUH)|access-date=19 September 2016|archive-date=18 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180118000315/http://www.ulupuh.hr/hr/straniceclanova.asp?idsekcije=13&idclana=596|url-status=dead}}</ref> Во 1980-тите, таа почна да користи метали во своите скулптури и инсталации, а во 2000-тите се сврте кон користење колажи од разни материјали, вклучувајќи хартија, картон, волна итн.<ref name="hrenc">{{cite web|title=Buić, Jagoda|url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/buic-jagoda|website=Croatian Encyclopedia|publisher=LZMK|language=hr|access-date=19 September 2016}}</ref> Делата на Буиќ беа вклучени во изложбата „Жени во апстракција“ во Центарот Помпиду во 2021 година.<ref name="Women in abstraction">{{cite book |title=Women in abstraction |date=2021 |publisher=Thames & Hudson Ltd.; Thames & Hudson Inc |location=London : New York, New York |isbn=978-0500094372 |pages=170}}</ref> ==Смрт== Буиќ почина на 17 октомври 2022 година во нејзиниот дом во Венеција, Италија, од неодредена болест. Имала 92 години.<ref>{{cite news |last1=Kiš Terbovc |first1=Patricia |title=Preminula je velika hrvatska umjetnica, majstorica tapiserije Jagoda Buić |url=https://www.jutarnji.hr/kultura/art/preminula-je-velika-hrvatska-umjetnica-majstorica-tapiserije-jagoda-buic-15263103 |access-date=17 October 2022 |work=Jutarnji List |publisher=Hanza Media}}</ref> ==Награди== Буиќ освои бројни награди за својата работа, вклучувајќи ја и Големата награда на Биеналето за уметност во Сао Паоло, наградата Хердер (1976) и наградата Владимир Назор за животно дело (2014).<ref name="slobodna">{{cite news|last1=Lucić|first1=Bruno|title=Jagoda Buić, dobitnica nagrade za životno djelo u umjetnosti: Mi Splićani ne opraštamo 'puvanje'...|url=http://www.slobodnadalmacija.hr/scena/kultura/clanak/id/285664/jagoda-buic-dobitnica-nagrade-za-zivotno-djelo-u-umjetnosti-mi-splicani-ne-oprastamo-puvanje|access-date=19 September 2016|language=hr|work=Slobodna Dalmacija|date=8 September 2015}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Imdb име|0119618}} * [http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=3070 Jagoda Buić] at the Croatian Biographical Lexicon {{In lang|hr}} * [https://www.enciklopedija.hr/clanak/buic-jagoda Jagoda Buić] at the Croatian Encyclopedia {{In lang|hr}} * [https://awarewomenartists.com/en/artiste/jagoda-buic/ Jagoda Buić] AWARE: Archives of Women Artists, Research & Exhibitions [[Категорија:Починати во 2022 година]] [[Категорија:Родени во 1930 година]] oawtlczpx3oyg9gj3utbz5sleqvm5a9 5538998 5538993 2026-04-14T19:38:45Z 19user99 72391 5538998 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Јагода Буиќ | image = | imagesize = | caption = | birth_date = {{Birth date|1930|3|14|df=y}} | birth_place = [[Сплит]], [[Кралство Југославија]] | death_date = {{Death date and age|2022|10|17|1930|3|14|df=y}} | death_place = [[Венеција]], [[Италија]] | alma_mater = [[Академијата за ликовни уметности во Виена]] | relations = | occupation = [[Текстилна уметност|Текстилен уметник]], [[костимограф]] | yearsactive = | awards = [[Хердерска награда]] (1976)<br />[[Награда "Владимир Назор"]] (2014) }} '''Јагода Буиќ''' (14 март 1930 – 17 октомври 2022) — хрватска визуелна уметница, најпозната по нејзините монументални инсталации и [[Таписерија|таписерии]] од текстил, кои ѝ донеле критичко признание во втората половина на 20 век. == Рани години == Родена во крајбрежниот град Сплит, Буиќ студирала на Академијата за ликовни уметности во Загреб и историја на уметност на [[Загребски универзитет|Универзитетот во Загреб]], пред да дипломира внатрешна архитектура и сценографија, текстил и костимографија на Академијата за ликовни уметности во Виена во 1953 година. По дипломирањето, студирала филмска [[сценографија]] во студиото Чинечита во [[Рим]] и историја на [[костимографија]] во Меѓународниот центар за уметност и костимографија, сместен во Палацо Граси во Венеција.<ref name="ulupuhbio"/> ==Творештво== Буиќ работела на повеќе од 120 проекти како костимограф и сценограф во разни оперски, балетски, театарски и филмски продукции во разни [[Театар|театри]] во Виена, Загреб, Осиек, Дубровник и Сплит. Во 1965 година, на Лозанското биенале на текстилна уметност, Буиќ ги импресионирала критичарите на [[Современа уметност|современата уметност]] со својата прва текстилна инсталација, која веднаш била купена од Музејот Стеделијк во Амстердам. Таа продолжила да ги изложува своите монументални текстилни дела на уметнички изложби и музеи на современа уметност низ целиот свет, станувајќи позната по огромните инсталации направени од текстилни јажиња, коноп и волна, и експериментирајќи со необични површински текстури и простор. Од 1970-тите години, Буиќ заедно со полската уметница [[Магдалена Абаканович]], биле сметани за пионери во иновативните текстилни форми во современата уметност.<ref name="ulupuhbio">{{cite web|title=ULUPUH - Jagoda Buić|url=http://www.ulupuh.hr/hr/straniceclanova.asp?idsekcije=13&idclana=596|language=hr|publisher=Croatian Association of Artists of Applied Arts (ULUPUH)|access-date=19 September 2016|archive-date=18 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180118000315/http://www.ulupuh.hr/hr/straniceclanova.asp?idsekcije=13&idclana=596|url-status=dead}}</ref> Во 1980-тите години, таа почнала да користи метали во своите [[Вајарство|скулптури]] и инсталации, а во 2000-тите години се свртела кон користење [[Колаж|колажи]] од разни материјали, вклучувајќи хартија, картон, волна итн.<ref name="hrenc">{{cite web|title=Buić, Jagoda|url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/buic-jagoda|website=Croatian Encyclopedia|publisher=LZMK|language=hr|access-date=19 September 2016}}</ref> Делата на Буиќ биле вклучени во изложбата „Жени во апстракција“ во Центарот Помпиду во 2021 година.<ref name="Women in abstraction">{{cite book |title=Women in abstraction |date=2021 |publisher=Thames & Hudson Ltd.; Thames & Hudson Inc |location=London : New York, New York |isbn=978-0500094372 |pages=170}}</ref> ==Смрт== Буиќ починала на 17 октомври 2022 година во нејзиниот дом во Венеција, Италија, од непозната болест. Имала 92 години.<ref>{{cite news |last1=Kiš Terbovc |first1=Patricia |title=Preminula je velika hrvatska umjetnica, majstorica tapiserije Jagoda Buić |url=https://www.jutarnji.hr/kultura/art/preminula-je-velika-hrvatska-umjetnica-majstorica-tapiserije-jagoda-buic-15263103 |access-date=17 October 2022 |work=Jutarnji List |publisher=Hanza Media}}</ref> ==Награди== Буиќ освоила бројни награди за својата работа, вклучувајќи ја и Големата награда на Биеналето за уметност во [[Саун Пауло|Сао Паоло]], Хердерската награда (1976) и наградата "Владимир Назор" за животно дело (2014).<ref name="slobodna">{{cite news|last1=Lucić|first1=Bruno|title=Jagoda Buić, dobitnica nagrade za životno djelo u umjetnosti: Mi Splićani ne opraštamo 'puvanje'...|url=http://www.slobodnadalmacija.hr/scena/kultura/clanak/id/285664/jagoda-buic-dobitnica-nagrade-za-zivotno-djelo-u-umjetnosti-mi-splicani-ne-oprastamo-puvanje|access-date=19 September 2016|language=hr|work=Slobodna Dalmacija|date=8 September 2015}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Imdb име|0119618}} * [http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=3070 Jagoda Buić] at the Croatian Biographical Lexicon {{In lang|hr}} * [https://www.enciklopedija.hr/clanak/buic-jagoda Jagoda Buić] at the Croatian Encyclopedia {{In lang|hr}} * [https://awarewomenartists.com/en/artiste/jagoda-buic/ Jagoda Buić] AWARE: Archives of Women Artists, Research & Exhibitions [[Категорија:Починати во 2022 година]] [[Категорија:Родени во 1930 година]] edkyn1i1l1snv3rnoreyhw513aag6s0 1 1391521 5538974 2026-04-14T19:09:17Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{СИЕ Пролет 2026|корисник=XavieraMars|тема=Наука|земја=Србија}} 5538974 wikitext text/x-wiki {{СИЕ Пролет 2026|корисник=XavieraMars|тема=Наука|земја=Србија}} k8z0gg5ya59xna0gcx6gl4ckohn2mws 0 1391522 5539001 2026-04-14T19:46:09Z Andrew012p 85224 Andrew012p ја премести страницата [[Империја (ТВ Серија)]] на [[Империја (ТВ-серија)]] 5539001 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Империја (ТВ-серија)]] hmkeqx9nju8fbtc120ywi0yc7m3kzgo 1 1391523 5539003 2026-04-14T19:46:10Z Andrew012p 85224 Andrew012p ја премести страницата [[Разговор:Империја (ТВ Серија)]] на [[Разговор:Империја (ТВ-серија)]] 5539003 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Империја (ТВ-серија)]] enbe8j5wf9t9bwsd85fnczmlrr1khli 0 1391524 5539006 2026-04-14T20:01:11Z 19user99 72391 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1347704118|Věra Chytilová]]“ 5539006 wikitext text/x-wiki   '''Вера Хитилова''' (2 февруари 1929 – 12 март 2014) — [[Авангарда|авангардна]] чешка филмска режисерка и пионер на чешкото кино. <ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=18 March 2025}}</ref> <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2014/03/23/nyregion/vera-chytilova-dies-at-85-made-daring-czech-films.html|title=Vera Chytilova Dies at 85; Made Daring Films in Czech New Wave|last=Fox|first=Margalit|date=23 March 2014|work=The New York Times|access-date=22 July 2023|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Забранета од [[Чехословачка|чехословачката]] влада во 1960-тите години, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.smh.com.au/entertainment/movies/top-10-films-20140515-38b9o.html|title=Top 10 films|last=Wilson|first=Selected by Jake|date=16 May 2014|work=The Sydney Morning Herald|language=en|accessdate=22 July 2023}}</ref> <ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/film/2014/mar/14/vera-chytilova|title=Vera Chytilová obituary|last=Bergan|first=Ronald|date=14 March 2014|work=The Guardian|access-date=22 July 2023|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> таа е најпозната по нејзиниот филм од чешкиот нов бран од 1966 година ''„Седмикраски“'' (''Маргаритки''). <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2012/07/01/movies/daisies-from-the-czech-director-vera-chytilova-at-bam.html|title=An Audience for Free Spirits in a Closed Society|last=Rapold|first=Nicolas|date=29 June 2012|work=The New York Times|access-date=22 July 2023|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> <ref>{{Наведени вести|url=https://www.lemonde.fr/culture/article/2022/08/31/reprise-dans-les-petites-marguerites-deux-femmes-s-ennuient-ferme-et-nous-font-hurler-de-joie_6139644_3246.html|title=Reprise : dans "Les Petites Marguerites", deux femmes s'ennuient ferme et nous font hurler de joie|date=31 August 2022|work=Le Monde.fr|access-date=22 July 2023|language=fr}}</ref> Нејзините последователни филмови биле прикажани на меѓународни филмски фестивали, вклучувајќи го ''„Влчи буда“'' (1987), кој бил прикажан на 37-миот Берлински меѓународен филмски фестивал, <ref name="Berlinale">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/1987/02_programm_1987/02_Programm_1987.html|title=Berlinale: 1987 Programme|work=berlinale.de|accessdate=4 March 2011}}</ref> ''„Копито тука, копито таму'' “ (1989), кој бил прикажан на 16-тиот Московски меѓународен филмски фестивал, <ref name="Moscow1989">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1989|title=16th Moscow International Film Festival (1989)|work=MIFF|archive-url=https://web.archive.org/web/20130316085017/http://moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1989|archive-date=16 March 2013|accessdate=2 March 2013}}</ref> и ''„Наследството или добрите луѓе“'' (1992), кој бил прикажан на 18-тиот Московски меѓународен филмски фестивал. <ref name="Moscow1993">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1993|title=18th Moscow International Film Festival (1993)|work=MIFF|archive-url=https://web.archive.org/web/20140403093721/http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1993|archive-date=3 April 2014|accessdate=9 March 2013}}</ref> За своето творештво, таа го добила Орденот за уметност и литература, Медал за заслуги и наградата „Чешки лав“. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tyden.cz/rubriky/smutna-zprava-zemrela-vera-chytilova_300911.html#.UyGx3M6qLXQ|title=Zemřela Věra Chytilová|date=12 March 2013|publisher=[[Týden]](originally [[ČTK]])|language=cs|accessdate=13 March 2014}}</ref> == Ран живот и образование == [[Податотека:Vera_Chytilova_state_exam_report_(SOA_Praha).jpg|лево|мини|Запис од завршниот државен испит и извештај за дипломската работа на Вера Хитилова (1963)]] == Наводи == {{Наводи}} == За понатамошно читање == == Надворешни врски == [[Категорија:Починати во 2014 година]] [[Категорија:Родени во 1929 година]] bjer52l5p7dg9nldicr8pnp4oem0xgw 5539008 5539006 2026-04-14T20:14:58Z 19user99 72391 5539008 wikitext text/x-wiki   '''Вера Хитилова''' (2 февруари 1929 – 12 март 2014) — [[Авангарда|авангардна]] чешка филмска режисерка и пионер на чешкото кино.<ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=18 March 2025}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2014/03/23/nyregion/vera-chytilova-dies-at-85-made-daring-czech-films.html|title=Vera Chytilova Dies at 85; Made Daring Films in Czech New Wave|last=Fox|first=Margalit|date=23 March 2014|work=The New York Times|access-date=22 July 2023|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Забранета од [[Чехословачка|чехословачката]] влада во 1960-тите години,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.smh.com.au/entertainment/movies/top-10-films-20140515-38b9o.html|title=Top 10 films|last=Wilson|first=Selected by Jake|date=16 May 2014|work=The Sydney Morning Herald|language=en|accessdate=22 July 2023}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/film/2014/mar/14/vera-chytilova|title=Vera Chytilová obituary|last=Bergan|first=Ronald|date=14 March 2014|work=The Guardian|access-date=22 July 2023|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> таа е најпозната по нејзиниот филм од чешкиот нов бран од 1966 година ''„Седмикраски“'' (''Маргаритки'').<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2012/07/01/movies/daisies-from-the-czech-director-vera-chytilova-at-bam.html|title=An Audience for Free Spirits in a Closed Society|last=Rapold|first=Nicolas|date=29 June 2012|work=The New York Times|access-date=22 July 2023|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.lemonde.fr/culture/article/2022/08/31/reprise-dans-les-petites-marguerites-deux-femmes-s-ennuient-ferme-et-nous-font-hurler-de-joie_6139644_3246.html|title=Reprise : dans "Les Petites Marguerites", deux femmes s'ennuient ferme et nous font hurler de joie|date=31 August 2022|work=Le Monde.fr|access-date=22 July 2023|language=fr}}</ref> Нејзините последователни филмови биле прикажани на меѓународни филмски фестивали, вклучувајќи го ''„Влчи буда“'' (1987), кој бил прикажан на 37-миот Берлински меѓународен филмски фестивал,<ref name="Berlinale">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/1987/02_programm_1987/02_Programm_1987.html|title=Berlinale: 1987 Programme|work=berlinale.de|accessdate=4 March 2011}}</ref> ''„Копито тука, копито таму''“ (1989), кој бил прикажан на 16-тиот Московски меѓународен филмски фестивал,<ref name="Moscow1989">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1989|title=16th Moscow International Film Festival (1989)|work=MIFF|archive-url=https://web.archive.org/web/20130316085017/http://moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1989|archive-date=16 March 2013|accessdate=2 March 2013}}</ref> и ''„Наследството или добрите луѓе“'' (1992), кој бил прикажан на 18-тиот Московски меѓународен филмски фестивал.<ref name="Moscow1993">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1993|title=18th Moscow International Film Festival (1993)|work=MIFF|archive-url=https://web.archive.org/web/20140403093721/http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1993|archive-date=3 April 2014|accessdate=9 March 2013}}</ref> За своето творештво, таа го добила Орденот за уметност и литература, Медал за заслуги и наградата „Чешки лав“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tyden.cz/rubriky/smutna-zprava-zemrela-vera-chytilova_300911.html#.UyGx3M6qLXQ|title=Zemřela Věra Chytilová|date=12 March 2013|publisher=[[Týden]](originally [[ČTK]])|language=cs|accessdate=13 March 2014}}</ref> == Ран живот и образование == [[Податотека:Vera_Chytilova_state_exam_report_(SOA_Praha).jpg|лево|мини|Запис од завршниот државен испит и извештај за дипломската работа на Вера Хитилова (1963)]] Хитилова е родена во Острава, Чехословачка, на 2 февруари 1929 година. Таа имала строго католичко воспитување, кое подоцна ќе влијае на многу од моралните прашања презентирани во нејзините филмови.<ref name="Buffalo">{{cite web|title=Vera Chytilova biography |url=http://www.acsu.buffalo.edu/~cgkoebel/courses/vera.html |publisher=MS. Buffalo |access-date=14 February 2018 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20080401073412/http://www.acsu.buffalo.edu/~cgkoebel/courses/vera.html |archive-date=1 April 2008 }}</ref><ref name="Interviews">{{cite book|last=Buchar|first=Robert; foreword by [[Antonín Jaroslav Liehm|Liehm, Antonín Jaroslav]]|title=Czech new wave filmmakers in interviews|year=2004|publisher=McFarland|location=Jefferson, N.C.|isbn=9780786417209|pages=51–73}}</ref> Додека студирала на колеџ во Брно, Хитилова првично студирала филозофија и архитектура, но ги напуштила овие области. Потоа работела како цртачка, манекенка и фоторетушерка, пред да работи како девојка со плескање за филмското студио „Барандов“ во Прага.<ref name="New Wave">{{cite book|last=Hames|first=Peter|title=The Czechoslovak new wave|year=2005|publisher=Wallflower|location=London [u.a]|isbn=1-904764-42-8|edition=2.}}</ref><ref>{{cite book|title=The BFI Companion to Eastern European and Russian Cinema|pages=1970–1971|author=Richard Taylor, Nancy Wood, Julian Graffy, Dina Iordanova|publisher=Bloomsbury|isbn=978-1838718497|date=2019}}</ref><ref>{{Cite book |last=Bell |first=Jo |title=On this day she : putting women back into history, one day at a time |date=2021 |others=Tania Hershman, Ailsa Holland |isbn=978-1-78946-271-5 |location=London |page=401 |oclc=1250378425}}</ref> Потоа побарала препорака од филмското студио „Барандов“ да студира филмска продукција, но била одбиена. Необесхрабрена од одбивањето, подоцна била примена во Филмското и ТВ училиште на Академијата за сценски уметности во Прага (ФАМУ) на 28-годишна возраст,<ref name=Buffalo /><ref name="New Wave" /> првата жена што студирала режија на училиштето. Додека студирала на ФАМУ, студирала кај познатиот филмски режисер Отакар Вавра, пред да дипломира во 1962 година. Посветеноста на Хитилова кон нејзината уметничка визија се манифестираше уште во раните студии, кога сценариото за нејзиниот дипломски филм, „Строп/Таван“, беше одбиено од нејзиниот професор поради неговата кичеста природа. Откако го наговори својот соученик Павел Јурачек да го преработи сценариото за одобрение од нивниот професор, таа пркосно го сними оригиналното сценарио.<ref>{{Cite journal |last=Skupa |first=Lukáš |date=2 September 2018 |title=Perfectly unpredictable: early work of Věra Chytilová in the light of censorship and production reports |url=https://doi.org/10.1080/2040350X.2018.1469202 |journal=Studies in Eastern European Cinema |volume=9 |issue=3 |pages=233–249 |doi=10.1080/2040350X.2018.1469202 |s2cid=194967405 |issn=2040-350X|url-access=subscription }}</ref> ==Кариера== По дипломирањето на ФАМУ, двата кратки филма на Хитилова беа прикажани во кино низ цела Чехословачка. Во 1963 година, Хитилова го издаде својот прв игран филм насловен како Нешто различно. [[File:Marie on the bed.jpg|thumb|Still frame of ''[[Daisies (film)|Daisies]]'' (1966)]] Хитилова е најпозната по нејзиниот некогаш многу контроверзен филм „Седмикраски“ (Маргаритки; 1966). „Маргаритки“ е познат по своите несимпатични ликови, недостаток на континуирана нарација и нагло визуелен стил. Хитилова наведува дека го структурирала „Маргаритки“ за да „го ограничи чувството на вклученост [на гледачот] и да го доведе до разбирање на основната идеја или филозофија“. Во 1966 година, „Маргаритки“ на Вера Хитилова беше забрането да се прикажува во нејзината родна земја Чехословачка повеќе од една година, поради прикажувањата на големо фрлање храна во време кога недостигот на храна го мачеше регионот. Во филмот, двата главни лика, Марија I и Марија II, не само што ја прикажуваат глупоста на здодевните, разгалени жени од средната класа, туку и сопствената беспомошност како млади жени проголтани од општество кое ги цени само како сексуални објекти и, како што велат, е сепак разгалено. Ликовите го оправдуваат своето катарзично однесување пред себе велејќи „Ако светот е скапан, нека бидеме и ние скапани“. Хитилова се бореше со цензурата на овој филм поради нејзините остри критики против корупцијата и потрошувачката, но сепак успеваше да ја освои Гран при наградата на Филмскиот фестивал во Бергамо во Италија. Филмот ќе ја зацврсти филмската кариера на Хитилова, стекнувајќи ја јавната слава не само во нејзината родна земја, туку и низ целиот свет.<ref name=Buffalo /> По либерализацијата на Чехословачка во 1968 година, предводена од Александар Дубчек, широко распространетите реформи ја децентрализираа владата и ги намалија ограничувањата врз печатот, давајќи им на уметници како Хитилова креативни слободи што претходно ги немаа. Во оваа клима, Хитилова ќе почне да работи на својот следен филм, „Овоце стромů рајскых јиме“ (Овошје од рајот; 1969), експериментално и психоделично прераскажување на приказната за креационизмот, од авангардна, либерална перспектива. По месеци напнати преговори, Советскиот Сојуз одговори на реформите со инвазија на КОСР со армиите на другите земји од Варшавскиот пакт и брзо преземање на контролата врз нивната влада. Отстранувањето на Дубчек го означува крајот на Чешкиот нов бран, бидејќи Советскиот Сојуз не само што ги поништи социјалните реформи, туку воведе уште построги ограничувања врз печатот и ја централизираше владата како дел од Советскиот Сојуз. Хитилова и многу други како неа беа принудени да избираат помеѓу снимањето филмови и нивната матична земја. На Вера Хитилова ѝ беше забрането да снима филмови седум години, работејќи под името на нејзиниот сопруг сè додека владата не ѝ се обрати, овој пат молејќи ја да снима филмови за нивното државно студио, Short Film Studios во 1976 година. Приближно во исто време, таа беше поканета да присуствува на новосоздадениот филмски фестивал „Година на жените“ во САД, на кој нејзината влада не ѝ дозволи да присуствува. Фестивалот побара да го прикаже филмот „Маргаритки“, а Хитилова откри дека нема нецензурирани копии од филмот и дека повеќе не ѝ е дозволено да снима филмови. Таа беше свесна за два нецензурирани копии во Париз и Брисел, но ниту еден не беше во нејзина сопственост. Како резултат на тоа, фестивалот почна да врши меѓународен притисок врз чехословачката влада со поднесување петиции во име на Хитилова. Под овој притисок, Хитилова напиша писмо директно до претседателот Густав Хусак во кое детално ја опишува својата кариера и личното верување во социјализмот.<ref name=Buffalo /> Поради успехот на кампањата за притисок и апелот на Хитилова до претседателот Хусак, Хитилова започнала со продукција на „Играта на јаболкото“.<ref name=":2">{{Cite news |last=Andelman |first=David A. |date=12 March 1978 |title=New Czech Film Has Drama in Its Own History|work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1978/03/12/archives/new-czech-film-has-drama-in-its-own-history-a-tribute-to-intensity.html |access-date=22 July 2023 |issn=0362-4331}}</ref><ref name="Interviews" /> „Играта на јаболкото“ бил завршен и последователно прикажан на Меѓународниот филмски фестивал во Карлови Вари и Меѓународниот филмски фестивал во Чикаго, каде што ја освоил наградата „Сребрен Хуго“.<ref name=Buffalo /> По објавувањето на „Играта на јаболкото“, на Хитилова ѝ беше дозволено да продолжи да снима филмови, но постојано се соочуваше со контроверзии и строга цензура од страна на чехословачката влада. Последниот филм на Вера Хитилова беше објавен во 2006 година, а таа предаваше режија на ФАМУ. ==Теми== Како и многу чешки филмски режисери од Новиот бран, Хитилова била под влијание на постсталинистичката Чехословачка во 1950-тите. Хитилова се обидувала да ја прикаже лицемерието на владата претставувајќи го сосема спротивното. Хитилова била антиконзумеристка и се нарекувала себеси индивидуалистка, а не феминистка. Жените глумат во речиси сите филмови на Хитилова, а идеите за родот, полот и моќта се централна идеја на нејзините филмови. Чешкото општество беше примарен фокус на делото на Хитилова, иако стилот на чешките филмски режисери од Новиот бран требаше да има меѓународна релевантност. Филмовите на Хитилова пред советската инвазија на Чехословачка беа многу експериментални, познати по психоделичните бои и нелинеарното монтирање. „Маргаритки“ и „Плодови од рајот“ можат да се карактеризираат со апсурдизам и надреализам. Филтрите во боја и другите експериментални тактики што ги користела Хитилова беа ексклузивни за нејзините филмови од 1960-тите. ==Наследство== [[File:Vera Chytilova (cropped).jpg|thumb|Хитилова на Меѓународниот филмски фестивал во Карлови Вари во 2007 година]] Хитилова се опиша себеси како контролорка и „Прегреан котел што не можете да го одбиете“. „Прегреаниот“ став на Хитилова ѝ го отежнуваше добивањето работа во филмската индустрија контролирана од Советскиот Сојуз. Таа беше позната како активна критичарка на Советскиот Сојуз, изјавувајќи дека „Мојата критика е во контекст на моралните принципи што ги проповедате, нели? Критичката рефлексија е неопходна“. Таа рутински предизвикуваше хаос и „хистерични сцени“ обидувајќи се да направи филмови што беа лојални на нејзината визија, без оглед на тешката цензура што рутински се наметнуваше.<ref name=Guardian>{{cite news|last=Connolly|first=Kate|title=Bohemian Rhapsodist|url=https://www.theguardian.com/film/2000/aug/11/culture.features2|work=The Guardian|location=London|date=11 August 2000 |access-date=25 April 2012}}</ref> Хитилова отелотворуваше уникатен кинематографски јазик и стил што не се потпира на никакви литературни или вербални конвенции, туку користи различни форми на визуелни манипулации за да создаде значење во нејзините филмови. Хитилова користела набљудувања на секојдневниот живот во согласност со алегории и надреални контексти за да создаде персонализиран филмски стил кој е во голема мера под влијание на францускиот нов бран и италијанскиот неореализам.<ref name=JStor>{{cite journal|last=Clouzot|first=Claire|title=Daisies Věra Chytilová|journal=Film Quarterly|year=1968|volume=21|series=3|issue=3 |pages=35–37|jstor=1210994|doi=10.2307/1210994}}</ref> Хитилова активно користела филмски стил сличен на синема верите со цел да ѝ овозможи на публиката да добие надворешна перспектива за филмот. Нејзината употреба на синема верите е најдобро илустрирана во нејзиниот филм од 1966 година, „Маргаритки“, во кој овие техники создаваат „филозофски документарец, за одвлекување на гледачот од вклученоста, уништување на психологијата и нагласување на хуморот“. Преку овие манипулации, Хитилова создала дисјунктивно искуство за гледање за нејзината публика, принудувајќи ја да го доведе во прашање значењето на нејзините филмови. Хитилова била наведена како милитантен феминистички режисер. Јозеф Шкворецки наведува дека „Во вистинска феминистичка традиција, Вера комбинирала интензивен интелектуален напор со женско чувство за убавина и форма“. „Маргаритки“ се смета за феминистички филм поради неговиот став и активната критика на машките ставови кон сексот. Сепак, Хитилова не се сметала себеси за феминистичка режисерка, туку верувала во индивидуализмот, наведувајќи дека ако некое лице не верува во одреден збир на конвенции или правила, тогаш на таа личност е да ги прекрши.<ref name=Bright>{{cite book|last=Schonberg|first=Josef Skvorecky; translated by Michael|title=All the bright young men and women : a personal history of the Czech cinema|year=1971|publisher=Peter Martin Associates Ltd.|location=Toronto|isbn=0-88778-056-3}}</ref> ==Личен живот и смрт== Хитилова е родена во Острава, Чехословачка, на 2 февруари 1929 година. Таа одби да ја напушти Чехословачка по инвазијата на Советскиот Сојуз во 1968 година, наведувајќи дека „снимањето филмови тогаш станало мисија“. Се омажила за кинематограферот Јарослав Кучера, кого го запознала додека студирала на ФАМУ. За време на окупацијата на Советскиот Сојуз, кога Хитилова не можела да најде работа како режисерка, таа и нејзиниот сопруг го изградиле семејниот дом и ги одгледале своите деца - уметницата Тереза Кучерова (родена 1964 година) и кинематограферот Штепан Кучера (роден 1968 година). Хитилова починала на 12 март 2014 година во Прага, опкружена со своето семејство, по долгогодишни здравствени проблеми.<ref>{{Cite news |date=13 March 2014 |title=Véra Chytilova, cinéaste rebelle, est morte |language=fr |work=Le Monde.fr |url=https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2014/03/13/vera-chytilova-cineaste-rebelle-est-morte_4382513_3382.html |access-date=22 July 2023}}</ref><ref>{{cite web |date=12 March 2014 |title=V míru odešla drsná žena českého filmu Věra Chytilová |url=http://www.ceskatelevize.cz/ct24/kultura/266044-v-miru-odesla-drsna-zena-ceskeho-filmu-vera-chytilova/ |access-date=13 March 2014 |work=[[Czech Television]] |publisher=[[ČT 24]] |language=cs}}</ref><ref>{{cite web |date=12 March 2014 |title=Zemřela Věra Chytilová |url=http://www.novinky.cz/kultura/330177-zemrela-vera-chytilova.html |access-date=12 March 2014 |publisher=[[novinky.cz]] |language=cs}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == За понатамошно читање == == Надворешни врски == [[Категорија:Починати во 2014 година]] [[Категорија:Родени во 1929 година]] o9xdftloqzneyhhl0qnh118q5ch7hm1 5539009 5539008 2026-04-14T20:20:45Z 19user99 72391 5539009 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Вера Хитилова | image = Věra Chytilová in her house in Prague, mid of the 1980s (cropped).jpg | caption = Хитилова во 1980-тите години | birth_date = {{birth date|df=y|1929|2|2}} | birth_place = [[Острава]], [[Чехословачка]] | death_date = {{death date and age|2014|3|12|1929|2|2|df=y}} | death_place = [[Прага]], [[Чешка]] | othername = | occupation = Филмски режисер | yearsactive = 1962–2011 година | spouse = [[Јарослав Кучера]] | children = 2, вклучувајќи ја [[Тереза Кучерова]] }} '''Вера Хитилова''' (2 февруари 1929 – 12 март 2014) — [[Авангарда|авангардна]] чешка филмска режисерка и пионер на чешкото кино.<ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=18 March 2025}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2014/03/23/nyregion/vera-chytilova-dies-at-85-made-daring-czech-films.html|title=Vera Chytilova Dies at 85; Made Daring Films in Czech New Wave|last=Fox|first=Margalit|date=23 March 2014|work=The New York Times|access-date=22 July 2023|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Забранета од [[Чехословачка|чехословачката]] влада во 1960-тите години,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.smh.com.au/entertainment/movies/top-10-films-20140515-38b9o.html|title=Top 10 films|last=Wilson|first=Selected by Jake|date=16 May 2014|work=The Sydney Morning Herald|language=en|accessdate=22 July 2023}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/film/2014/mar/14/vera-chytilova|title=Vera Chytilová obituary|last=Bergan|first=Ronald|date=14 March 2014|work=The Guardian|access-date=22 July 2023|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> таа е најпозната по нејзиниот филм од чешкиот нов бран од 1966 година ''„Седмикраски“'' (''Маргаритки'').<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2012/07/01/movies/daisies-from-the-czech-director-vera-chytilova-at-bam.html|title=An Audience for Free Spirits in a Closed Society|last=Rapold|first=Nicolas|date=29 June 2012|work=The New York Times|access-date=22 July 2023|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.lemonde.fr/culture/article/2022/08/31/reprise-dans-les-petites-marguerites-deux-femmes-s-ennuient-ferme-et-nous-font-hurler-de-joie_6139644_3246.html|title=Reprise : dans "Les Petites Marguerites", deux femmes s'ennuient ferme et nous font hurler de joie|date=31 August 2022|work=Le Monde.fr|access-date=22 July 2023|language=fr}}</ref> Нејзините последователни филмови биле прикажани на меѓународни филмски фестивали, вклучувајќи го ''„Влчи буда“'' (1987), кој бил прикажан на 37-миот Берлински меѓународен филмски фестивал,<ref name="Berlinale">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/1987/02_programm_1987/02_Programm_1987.html|title=Berlinale: 1987 Programme|work=berlinale.de|accessdate=4 March 2011}}</ref> ''„Копито тука, копито таму''“ (1989), кој бил прикажан на 16-тиот Московски меѓународен филмски фестивал,<ref name="Moscow1989">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1989|title=16th Moscow International Film Festival (1989)|work=MIFF|archive-url=https://web.archive.org/web/20130316085017/http://moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1989|archive-date=16 March 2013|accessdate=2 March 2013}}</ref> и ''„Наследството или добрите луѓе“'' (1992), кој бил прикажан на 18-тиот Московски меѓународен филмски фестивал.<ref name="Moscow1993">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1993|title=18th Moscow International Film Festival (1993)|work=MIFF|archive-url=https://web.archive.org/web/20140403093721/http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1993|archive-date=3 April 2014|accessdate=9 March 2013}}</ref> За своето творештво, таа го добила Орденот за уметност и литература, Медал за заслуги и наградата „Чешки лав“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tyden.cz/rubriky/smutna-zprava-zemrela-vera-chytilova_300911.html#.UyGx3M6qLXQ|title=Zemřela Věra Chytilová|date=12 March 2013|publisher=[[Týden]](originally [[ČTK]])|language=cs|accessdate=13 March 2014}}</ref> == Ран живот и образование == [[Податотека:Vera_Chytilova_state_exam_report_(SOA_Praha).jpg|лево|мини|Запис од завршниот државен испит и извештај за дипломската работа на Вера Хитилова (1963)]] Хитилова е родена во Острава, Чехословачка, на 2 февруари 1929 година. Таа имала строго католичко воспитување, кое подоцна ќе влијае на многу од моралните прашања презентирани во нејзините филмови.<ref name="Buffalo">{{cite web|title=Vera Chytilova biography |url=http://www.acsu.buffalo.edu/~cgkoebel/courses/vera.html |publisher=MS. Buffalo |access-date=14 February 2018 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20080401073412/http://www.acsu.buffalo.edu/~cgkoebel/courses/vera.html |archive-date=1 April 2008 }}</ref><ref name="Interviews">{{cite book|last=Buchar|first=Robert; foreword by [[Antonín Jaroslav Liehm|Liehm, Antonín Jaroslav]]|title=Czech new wave filmmakers in interviews|year=2004|publisher=McFarland|location=Jefferson, N.C.|isbn=9780786417209|pages=51–73}}</ref> Додека студирала на колеџ во Брно, Хитилова првично студирала филозофија и архитектура, но ги напуштила овие области. Потоа работела како цртачка, манекенка и фоторетушерка, пред да работи како девојка со плескање за филмското студио „Барандов“ во Прага.<ref name="New Wave">{{cite book|last=Hames|first=Peter|title=The Czechoslovak new wave|year=2005|publisher=Wallflower|location=London [u.a]|isbn=1-904764-42-8|edition=2.}}</ref><ref>{{cite book|title=The BFI Companion to Eastern European and Russian Cinema|pages=1970–1971|author=Richard Taylor, Nancy Wood, Julian Graffy, Dina Iordanova|publisher=Bloomsbury|isbn=978-1838718497|date=2019}}</ref><ref>{{Cite book |last=Bell |first=Jo |title=On this day she : putting women back into history, one day at a time |date=2021 |others=Tania Hershman, Ailsa Holland |isbn=978-1-78946-271-5 |location=London |page=401 |oclc=1250378425}}</ref> Потоа побарала препорака од филмското студио „Барандов“ да студира филмска продукција, но била одбиена. Необесхрабрена од одбивањето, подоцна била примена во Филмското и ТВ училиште на Академијата за сценски уметности во Прага (ФАМУ) на 28-годишна возраст,<ref name=Buffalo /><ref name="New Wave" /> првата жена што студирала режија на училиштето. Додека студирала на ФАМУ, студирала кај познатиот филмски режисер Отакар Вавра, пред да дипломира во 1962 година. Посветеноста на Хитилова кон нејзината уметничка визија се манифестираше уште во раните студии, кога сценариото за нејзиниот дипломски филм, „Строп/Таван“, беше одбиено од нејзиниот професор поради неговата кичеста природа. Откако го наговори својот соученик Павел Јурачек да го преработи сценариото за одобрение од нивниот професор, таа пркосно го сними оригиналното сценарио.<ref>{{Cite journal |last=Skupa |first=Lukáš |date=2 September 2018 |title=Perfectly unpredictable: early work of Věra Chytilová in the light of censorship and production reports |url=https://doi.org/10.1080/2040350X.2018.1469202 |journal=Studies in Eastern European Cinema |volume=9 |issue=3 |pages=233–249 |doi=10.1080/2040350X.2018.1469202 |s2cid=194967405 |issn=2040-350X|url-access=subscription }}</ref> ==Кариера== По дипломирањето на ФАМУ, двата кратки филма на Хитилова беа прикажани во кино низ цела Чехословачка. Во 1963 година, Хитилова го издаде својот прв игран филм насловен како Нешто различно. [[File:Marie on the bed.jpg|thumb|Сцена од ''[[Маргаритки (филм)|Маргаритки]]'' (1966)]] Хитилова е најпозната по нејзиниот некогаш многу контроверзен филм „Седмикраски“ (Маргаритки; 1966). „Маргаритки“ е познат по своите несимпатични ликови, недостаток на континуирана нарација и нагло визуелен стил. Хитилова наведува дека го структурирала „Маргаритки“ за да „го ограничи чувството на вклученост [на гледачот] и да го доведе до разбирање на основната идеја или филозофија“. Во 1966 година, „Маргаритки“ на Вера Хитилова беше забрането да се прикажува во нејзината родна земја Чехословачка повеќе од една година, поради прикажувањата на големо фрлање храна во време кога недостигот на храна го мачеше регионот. Во филмот, двата главни лика, Марија I и Марија II, не само што ја прикажуваат глупоста на здодевните, разгалени жени од средната класа, туку и сопствената беспомошност како млади жени проголтани од општество кое ги цени само како сексуални објекти и, како што велат, е сепак разгалено. Ликовите го оправдуваат своето катарзично однесување пред себе велејќи „Ако светот е скапан, нека бидеме и ние скапани“. Хитилова се бореше со цензурата на овој филм поради нејзините остри критики против корупцијата и потрошувачката, но сепак успеваше да ја освои Гран при наградата на Филмскиот фестивал во Бергамо во Италија. Филмот ќе ја зацврсти филмската кариера на Хитилова, стекнувајќи ја јавната слава не само во нејзината родна земја, туку и низ целиот свет.<ref name=Buffalo /> По либерализацијата на Чехословачка во 1968 година, предводена од Александар Дубчек, широко распространетите реформи ја децентрализираа владата и ги намалија ограничувањата врз печатот, давајќи им на уметници како Хитилова креативни слободи што претходно ги немаа. Во оваа клима, Хитилова ќе почне да работи на својот следен филм, „Овоце стромů рајскых јиме“ (Овошје од рајот; 1969), експериментално и психоделично прераскажување на приказната за креационизмот, од авангардна, либерална перспектива. По месеци напнати преговори, Советскиот Сојуз одговори на реформите со инвазија на КОСР со армиите на другите земји од Варшавскиот пакт и брзо преземање на контролата врз нивната влада. Отстранувањето на Дубчек го означува крајот на Чешкиот нов бран, бидејќи Советскиот Сојуз не само што ги поништи социјалните реформи, туку воведе уште построги ограничувања врз печатот и ја централизираше владата како дел од Советскиот Сојуз. Хитилова и многу други како неа беа принудени да избираат помеѓу снимањето филмови и нивната матична земја. На Вера Хитилова ѝ беше забрането да снима филмови седум години, работејќи под името на нејзиниот сопруг сè додека владата не ѝ се обрати, овој пат молејќи ја да снима филмови за нивното државно студио, Short Film Studios во 1976 година. Приближно во исто време, таа беше поканета да присуствува на новосоздадениот филмски фестивал „Година на жените“ во САД, на кој нејзината влада не ѝ дозволи да присуствува. Фестивалот побара да го прикаже филмот „Маргаритки“, а Хитилова откри дека нема нецензурирани копии од филмот и дека повеќе не ѝ е дозволено да снима филмови. Таа беше свесна за два нецензурирани копии во Париз и Брисел, но ниту еден не беше во нејзина сопственост. Како резултат на тоа, фестивалот почна да врши меѓународен притисок врз чехословачката влада со поднесување петиции во име на Хитилова. Под овој притисок, Хитилова напиша писмо директно до претседателот Густав Хусак во кое детално ја опишува својата кариера и личното верување во социјализмот.<ref name=Buffalo /> Поради успехот на кампањата за притисок и апелот на Хитилова до претседателот Хусак, Хитилова започнала со продукција на „Играта на јаболкото“.<ref name=":2">{{Cite news |last=Andelman |first=David A. |date=12 March 1978 |title=New Czech Film Has Drama in Its Own History|work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1978/03/12/archives/new-czech-film-has-drama-in-its-own-history-a-tribute-to-intensity.html |access-date=22 July 2023 |issn=0362-4331}}</ref><ref name="Interviews" /> „Играта на јаболкото“ бил завршен и последователно прикажан на Меѓународниот филмски фестивал во Карлови Вари и Меѓународниот филмски фестивал во Чикаго, каде што ја освоил наградата „Сребрен Хуго“.<ref name=Buffalo /> По објавувањето на „Играта на јаболкото“, на Хитилова ѝ беше дозволено да продолжи да снима филмови, но постојано се соочуваше со контроверзии и строга цензура од страна на чехословачката влада. Последниот филм на Вера Хитилова беше објавен во 2006 година, а таа предаваше режија на ФАМУ. ==Теми== Како и многу чешки филмски режисери од Новиот бран, Хитилова била под влијание на постсталинистичката Чехословачка во 1950-тите. Хитилова се обидувала да ја прикаже лицемерието на владата претставувајќи го сосема спротивното. Хитилова била антиконзумеристка и се нарекувала себеси индивидуалистка, а не феминистка. Жените глумат во речиси сите филмови на Хитилова, а идеите за родот, полот и моќта се централна идеја на нејзините филмови. Чешкото општество беше примарен фокус на делото на Хитилова, иако стилот на чешките филмски режисери од Новиот бран требаше да има меѓународна релевантност. Филмовите на Хитилова пред советската инвазија на Чехословачка беа многу експериментални, познати по психоделичните бои и нелинеарното монтирање. „Маргаритки“ и „Плодови од рајот“ можат да се карактеризираат со апсурдизам и надреализам. Филтрите во боја и другите експериментални тактики што ги користела Хитилова беа ексклузивни за нејзините филмови од 1960-тите. ==Наследство== [[File:Vera Chytilova (cropped).jpg|thumb|Хитилова на Меѓународниот филмски фестивал во Карлови Вари во 2007 година]] Хитилова се опиша себеси како контролорка и „Прегреан котел што не можете да го одбиете“. „Прегреаниот“ став на Хитилова ѝ го отежнуваше добивањето работа во филмската индустрија контролирана од Советскиот Сојуз. Таа беше позната како активна критичарка на Советскиот Сојуз, изјавувајќи дека „Мојата критика е во контекст на моралните принципи што ги проповедате, нели? Критичката рефлексија е неопходна“. Таа рутински предизвикуваше хаос и „хистерични сцени“ обидувајќи се да направи филмови што беа лојални на нејзината визија, без оглед на тешката цензура што рутински се наметнуваше.<ref name=Guardian>{{cite news|last=Connolly|first=Kate|title=Bohemian Rhapsodist|url=https://www.theguardian.com/film/2000/aug/11/culture.features2|work=The Guardian|location=London|date=11 August 2000 |access-date=25 April 2012}}</ref> Хитилова отелотворуваше уникатен кинематографски јазик и стил што не се потпира на никакви литературни или вербални конвенции, туку користи различни форми на визуелни манипулации за да создаде значење во нејзините филмови. Хитилова користела набљудувања на секојдневниот живот во согласност со алегории и надреални контексти за да создаде персонализиран филмски стил кој е во голема мера под влијание на францускиот нов бран и италијанскиот неореализам.<ref name=JStor>{{cite journal|last=Clouzot|first=Claire|title=Daisies Věra Chytilová|journal=Film Quarterly|year=1968|volume=21|series=3|issue=3 |pages=35–37|jstor=1210994|doi=10.2307/1210994}}</ref> Хитилова активно користела филмски стил сличен на синема верите со цел да ѝ овозможи на публиката да добие надворешна перспектива за филмот. Нејзината употреба на синема верите е најдобро илустрирана во нејзиниот филм од 1966 година, „Маргаритки“, во кој овие техники создаваат „филозофски документарец, за одвлекување на гледачот од вклученоста, уништување на психологијата и нагласување на хуморот“. Преку овие манипулации, Хитилова создала дисјунктивно искуство за гледање за нејзината публика, принудувајќи ја да го доведе во прашање значењето на нејзините филмови. Хитилова била наведена како милитантен феминистички режисер. Јозеф Шкворецки наведува дека „Во вистинска феминистичка традиција, Вера комбинирала интензивен интелектуален напор со женско чувство за убавина и форма“. „Маргаритки“ се смета за феминистички филм поради неговиот став и активната критика на машките ставови кон сексот. Сепак, Хитилова не се сметала себеси за феминистичка режисерка, туку верувала во индивидуализмот, наведувајќи дека ако некое лице не верува во одреден збир на конвенции или правила, тогаш на таа личност е да ги прекрши.<ref name=Bright>{{cite book|last=Schonberg|first=Josef Skvorecky; translated by Michael|title=All the bright young men and women : a personal history of the Czech cinema|year=1971|publisher=Peter Martin Associates Ltd.|location=Toronto|isbn=0-88778-056-3}}</ref> ==Личен живот и смрт== Хитилова е родена во Острава, Чехословачка, на 2 февруари 1929 година. Таа одби да ја напушти Чехословачка по инвазијата на Советскиот Сојуз во 1968 година, наведувајќи дека „снимањето филмови тогаш станало мисија“. Се омажила за кинематограферот Јарослав Кучера, кого го запознала додека студирала на ФАМУ. За време на окупацијата на Советскиот Сојуз, кога Хитилова не можела да најде работа како режисерка, таа и нејзиниот сопруг го изградиле семејниот дом и ги одгледале своите деца - уметницата Тереза Кучерова (родена 1964 година) и кинематограферот Штепан Кучера (роден 1968 година). Хитилова починала на 12 март 2014 година во Прага, опкружена со своето семејство, по долгогодишни здравствени проблеми.<ref>{{Cite news |date=13 March 2014 |title=Véra Chytilova, cinéaste rebelle, est morte |language=fr |work=Le Monde.fr |url=https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2014/03/13/vera-chytilova-cineaste-rebelle-est-morte_4382513_3382.html |access-date=22 July 2023}}</ref><ref>{{cite web |date=12 March 2014 |title=V míru odešla drsná žena českého filmu Věra Chytilová |url=http://www.ceskatelevize.cz/ct24/kultura/266044-v-miru-odesla-drsna-zena-ceskeho-filmu-vera-chytilova/ |access-date=13 March 2014 |work=[[Czech Television]] |publisher=[[ČT 24]] |language=cs}}</ref><ref>{{cite web |date=12 March 2014 |title=Zemřela Věra Chytilová |url=http://www.novinky.cz/kultura/330177-zemrela-vera-chytilova.html |access-date=12 March 2014 |publisher=[[novinky.cz]] |language=cs}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == За понатамошно читање == * [http://www.criterion.com/current/posts/2269-eclipse-series-32-pearls-of-the-czech-new-wave Criterion Collection Essay] * Owen, Jonathan ''Avant-garde to New Wave: Czechoslovak Cinema, Surrealism and the Sixties''. Berghahn Books (2011). {{ISBN|085745126X}} * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080401073412/http://www.acsu.buffalo.edu/~cgkoebel/courses/vera.html |date=1 April 2008 |title=Extensive Biography }} == Надворешни врски == *{{IMDb name|0161615}} * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080401073412/http://www.acsu.buffalo.edu/~cgkoebel/courses/vera.html |date=1 April 2008 |title=Extensive Biography }} * [https://web.archive.org/web/19990203205056/http://www.geocities.com/Hollywood/Hills/2765/chytilova.html Additional Information and Timeline] * [http://www.criterion.com/people/118973-vera-chytilova Criterion Collection] [[Категорија:Починати во 2014 година]] [[Категорија:Родени во 1929 година]] [[Категорија:Филмски режисери]] [[Категорија:Режисерки]] [[Категорија:Чешки режисери]] m4e5m0k416kmr9rnip8r7d8u5vown9t 5539010 5539009 2026-04-14T20:29:18Z 19user99 72391 5539010 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Вера Хитилова | image = Věra Chytilová in her house in Prague, mid of the 1980s (cropped).jpg | caption = Хитилова во 1980-тите години | birth_date = {{birth date|df=y|1929|2|2}} | birth_place = [[Острава]], [[Чехословачка]] | death_date = {{death date and age|2014|3|12|1929|2|2|df=y}} | death_place = [[Прага]], [[Чешка]] | othername = | occupation = Филмски режисер | yearsactive = 1962–2011 година | spouse = [[Јарослав Кучера]] | children = 2, вклучувајќи ја [[Тереза Кучерова]] }} '''Вера Хитилова''' (2 февруари 1929 – 12 март 2014) — [[Авангарда|авангардна]] чешка филмска режисерка и пионер на чешкото кино.<ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=18 March 2025}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2014/03/23/nyregion/vera-chytilova-dies-at-85-made-daring-czech-films.html|title=Vera Chytilova Dies at 85; Made Daring Films in Czech New Wave|last=Fox|first=Margalit|date=23 March 2014|work=The New York Times|access-date=22 July 2023|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Забранета од [[Чехословачка|чехословачката]] влада во 1960-тите години,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.smh.com.au/entertainment/movies/top-10-films-20140515-38b9o.html|title=Top 10 films|last=Wilson|first=Selected by Jake|date=16 May 2014|work=The Sydney Morning Herald|language=en|accessdate=22 July 2023}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/film/2014/mar/14/vera-chytilova|title=Vera Chytilová obituary|last=Bergan|first=Ronald|date=14 March 2014|work=The Guardian|access-date=22 July 2023|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> таа е најпозната по нејзиниот филм од чешкиот нов бран од 1966 година ''„Седмикраски“'' (''Маргаритки'').<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2012/07/01/movies/daisies-from-the-czech-director-vera-chytilova-at-bam.html|title=An Audience for Free Spirits in a Closed Society|last=Rapold|first=Nicolas|date=29 June 2012|work=The New York Times|access-date=22 July 2023|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.lemonde.fr/culture/article/2022/08/31/reprise-dans-les-petites-marguerites-deux-femmes-s-ennuient-ferme-et-nous-font-hurler-de-joie_6139644_3246.html|title=Reprise : dans "Les Petites Marguerites", deux femmes s'ennuient ferme et nous font hurler de joie|date=31 August 2022|work=Le Monde.fr|access-date=22 July 2023|language=fr}}</ref> Нејзините последователни филмови биле прикажани на меѓународни филмски фестивали, вклучувајќи го ''„Влчи буда“'' (1987), кој бил прикажан на 37-миот Берлински меѓународен филмски фестивал,<ref name="Berlinale">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/1987/02_programm_1987/02_Programm_1987.html|title=Berlinale: 1987 Programme|work=berlinale.de|accessdate=4 March 2011}}</ref> ''„Копито тука, копито таму''“ (1989), кој бил прикажан на 16-тиот Московски меѓународен филмски фестивал,<ref name="Moscow1989">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1989|title=16th Moscow International Film Festival (1989)|work=MIFF|archive-url=https://web.archive.org/web/20130316085017/http://moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1989|archive-date=16 March 2013|accessdate=2 March 2013}}</ref> и ''„Наследството или добрите луѓе“'' (1992), кој бил прикажан на 18-тиот Московски меѓународен филмски фестивал.<ref name="Moscow1993">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1993|title=18th Moscow International Film Festival (1993)|work=MIFF|archive-url=https://web.archive.org/web/20140403093721/http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1993|archive-date=3 April 2014|accessdate=9 March 2013}}</ref> За своето творештво, таа го добила Орденот за уметност и литература, Медал за заслуги и наградата „Чешки лав“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tyden.cz/rubriky/smutna-zprava-zemrela-vera-chytilova_300911.html#.UyGx3M6qLXQ|title=Zemřela Věra Chytilová|date=12 March 2013|publisher=[[Týden]](originally [[ČTK]])|language=cs|accessdate=13 March 2014}}</ref> == Ран живот и образование == [[Податотека:Vera_Chytilova_state_exam_report_(SOA_Praha).jpg|лево|мини|Запис од завршниот државен испит и извештај за дипломската работа на Вера Хитилова (1963)]] Хитилова е родена во Острава, Чехословачка, на 2 февруари 1929 година. Таа имала строго католичко воспитување, кое подоцна ќе влијае на многу од моралните прашања презентирани во нејзините филмови.<ref name="Buffalo">{{cite web|title=Vera Chytilova biography |url=http://www.acsu.buffalo.edu/~cgkoebel/courses/vera.html |publisher=MS. Buffalo |access-date=14 February 2018 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20080401073412/http://www.acsu.buffalo.edu/~cgkoebel/courses/vera.html |archive-date=1 April 2008 }}</ref><ref name="Interviews">{{cite book|last=Buchar|first=Robert; foreword by [[Antonín Jaroslav Liehm|Liehm, Antonín Jaroslav]]|title=Czech new wave filmmakers in interviews|year=2004|publisher=McFarland|location=Jefferson, N.C.|isbn=9780786417209|pages=51–73}}</ref> Додека студирала на колеџ во Брно, Хитилова првично студирала филозофија и архитектура, но ги напуштила овие области. Потоа работела како цртачка, манекенка и фоторетушерка, пред да работи како девојка со плескање за филмското студио „Барандов“ во Прага.<ref name="New Wave">{{cite book|last=Hames|first=Peter|title=The Czechoslovak new wave|year=2005|publisher=Wallflower|location=London [u.a]|isbn=1-904764-42-8|edition=2.}}</ref><ref>{{cite book|title=The BFI Companion to Eastern European and Russian Cinema|pages=1970–1971|author=Richard Taylor, Nancy Wood, Julian Graffy, Dina Iordanova|publisher=Bloomsbury|isbn=978-1838718497|date=2019}}</ref><ref>{{Cite book |last=Bell |first=Jo |title=On this day she : putting women back into history, one day at a time |date=2021 |others=Tania Hershman, Ailsa Holland |isbn=978-1-78946-271-5 |location=London |page=401 |oclc=1250378425}}</ref> Потоа побарала препорака од филмското студио „Барандов“ да студира филмска продукција, но била одбиена. Необесхрабрена од одбивањето, подоцна била примена во Филмското и ТВ училиште на Академијата за сценски уметности во Прага (ФАМУ) на 28-годишна возраст,<ref name=Buffalo /><ref name="New Wave" /> првата жена што студирала режија на училиштето. Додека студирала на ФАМУ, студирала кај познатиот филмски режисер Отакар Вавра, пред да дипломира во 1962 година. Посветеноста на Хитилова кон нејзината уметничка визија се манифестираше уште во раните студии, кога сценариото за нејзиниот дипломски филм, „Строп/Таван“, беше одбиено од нејзиниот професор поради неговата кичеста природа. Откако го наговори својот соученик Павел Јурачек да го преработи сценариото за одобрение од нивниот професор, таа пркосно го сними оригиналното сценарио.<ref>{{Cite journal |last=Skupa |first=Lukáš |date=2 September 2018 |title=Perfectly unpredictable: early work of Věra Chytilová in the light of censorship and production reports |url=https://doi.org/10.1080/2040350X.2018.1469202 |journal=Studies in Eastern European Cinema |volume=9 |issue=3 |pages=233–249 |doi=10.1080/2040350X.2018.1469202 |s2cid=194967405 |issn=2040-350X|url-access=subscription }}</ref> ==Кариера== По дипломирањето на ФАМУ, двата кратки филма на Хитилова беа прикажани во кино низ цела Чехословачка. Во 1963 година, Хитилова го издаде својот прв игран филм насловен како Нешто различно. [[File:Marie on the bed.jpg|thumb|Сцена од ''[[Маргаритки (филм)|Маргаритки]]'' (1966)]] Хитилова е најпозната по нејзиниот некогаш многу контроверзен филм „Седмикраски“ (Маргаритки; 1966). „Маргаритки“ е познат по своите несимпатични ликови, недостаток на континуирана нарација и нагло визуелен стил. Хитилова наведува дека го структурирала „Маргаритки“ за да „го ограничи чувството на вклученост [на гледачот] и да го доведе до разбирање на основната идеја или филозофија“. Во 1966 година, „Маргаритки“ на Вера Хитилова беше забрането да се прикажува во нејзината родна земја Чехословачка повеќе од една година, поради прикажувањата на големо фрлање храна во време кога недостигот на храна го мачеше регионот. Во филмот, двата главни лика, Марија I и Марија II, не само што ја прикажуваат глупоста на здодевните, разгалени жени од средната класа, туку и сопствената беспомошност како млади жени проголтани од општество кое ги цени само како сексуални објекти и, како што велат, е сепак разгалено. Ликовите го оправдуваат своето катарзично однесување пред себе велејќи „Ако светот е скапан, нека бидеме и ние скапани“. Хитилова се бореше со цензурата на овој филм поради нејзините остри критики против корупцијата и потрошувачката, но сепак успеваше да ја освои Гран при наградата на Филмскиот фестивал во Бергамо во Италија. Филмот ќе ја зацврсти филмската кариера на Хитилова, стекнувајќи ја јавната слава не само во нејзината родна земја, туку и низ целиот свет.<ref name=Buffalo /> По либерализацијата на Чехословачка во 1968 година, предводена од Александар Дубчек, широко распространетите реформи ја децентрализираа владата и ги намалија ограничувањата врз печатот, давајќи им на уметници како Хитилова креативни слободи што претходно ги немаа. Во оваа клима, Хитилова ќе почне да работи на својот следен филм, „Овоце стромů рајскых јиме“ (Овошје од рајот; 1969), експериментално и психоделично прераскажување на приказната за креационизмот, од авангардна, либерална перспектива. По месеци напнати преговори, Советскиот Сојуз одговори на реформите со инвазија на КОСР со армиите на другите земји од Варшавскиот пакт и брзо преземање на контролата врз нивната влада. Отстранувањето на Дубчек го означува крајот на Чешкиот нов бран, бидејќи Советскиот Сојуз не само што ги поништи социјалните реформи, туку воведе уште построги ограничувања врз печатот и ја централизираше владата како дел од Советскиот Сојуз. Хитилова и многу други како неа беа принудени да избираат помеѓу снимањето филмови и нивната матична земја. На Вера Хитилова ѝ беше забрането да снима филмови седум години, работејќи под името на нејзиниот сопруг сè додека владата не ѝ се обрати, овој пат молејќи ја да снима филмови за нивното државно студио, Short Film Studios во 1976 година. Приближно во исто време, таа беше поканета да присуствува на новосоздадениот филмски фестивал „Година на жените“ во САД, на кој нејзината влада не ѝ дозволи да присуствува. Фестивалот побара да го прикаже филмот „Маргаритки“, а Хитилова откри дека нема нецензурирани копии од филмот и дека повеќе не ѝ е дозволено да снима филмови. Таа беше свесна за два нецензурирани копии во Париз и Брисел, но ниту еден не беше во нејзина сопственост. Како резултат на тоа, фестивалот почна да врши меѓународен притисок врз чехословачката влада со поднесување петиции во име на Хитилова. Под овој притисок, Хитилова напиша писмо директно до претседателот Густав Хусак во кое детално ја опишува својата кариера и личното верување во социјализмот.<ref name=Buffalo /> Поради успехот на кампањата за притисок и апелот на Хитилова до претседателот Хусак, Хитилова започнала со продукција на „Играта на јаболкото“.<ref name=":2">{{Cite news |last=Andelman |first=David A. |date=12 March 1978 |title=New Czech Film Has Drama in Its Own History|work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1978/03/12/archives/new-czech-film-has-drama-in-its-own-history-a-tribute-to-intensity.html |access-date=22 July 2023 |issn=0362-4331}}</ref><ref name="Interviews" /> „Играта на јаболкото“ бил завршен и последователно прикажан на Меѓународниот филмски фестивал во Карлови Вари и Меѓународниот филмски фестивал во Чикаго, каде што ја освоил наградата „Сребрен Хуго“.<ref name=Buffalo /> По објавувањето на „Играта на јаболкото“, на Хитилова ѝ беше дозволено да продолжи да снима филмови, но постојано се соочуваше со контроверзии и строга цензура од страна на чехословачката влада. Последниот филм на Вера Хитилова беше објавен во 2006 година, а таа предаваше режија на ФАМУ. ==Теми== Како и многу чешки филмски режисери од Новиот бран, Хитилова била под влијание на постсталинистичката Чехословачка во 1950-тите. Хитилова се обидувала да ја прикаже лицемерието на владата претставувајќи го сосема спротивното. Хитилова била антиконзумеристка и се нарекувала себеси индивидуалистка, а не феминистка. Жените глумат во речиси сите филмови на Хитилова, а идеите за родот, полот и моќта се централна идеја на нејзините филмови. Чешкото општество беше примарен фокус на делото на Хитилова, иако стилот на чешките филмски режисери од Новиот бран требаше да има меѓународна релевантност. Филмовите на Хитилова пред советската инвазија на Чехословачка беа многу експериментални, познати по психоделичните бои и нелинеарното монтирање. „Маргаритки“ и „Плодови од рајот“ можат да се карактеризираат со апсурдизам и надреализам. Филтрите во боја и другите експериментални тактики што ги користела Хитилова беа ексклузивни за нејзините филмови од 1960-тите. ==Наследство== [[File:Vera Chytilova (cropped).jpg|thumb|Хитилова на Меѓународниот филмски фестивал во Карлови Вари во 2007 година]] Хитилова се опиша себеси како контролорка и „Прегреан котел што не можете да го одбиете“. „Прегреаниот“ став на Хитилова ѝ го отежнуваше добивањето работа во филмската индустрија контролирана од Советскиот Сојуз. Таа беше позната како активна критичарка на Советскиот Сојуз, изјавувајќи дека „Мојата критика е во контекст на моралните принципи што ги проповедате, нели? Критичката рефлексија е неопходна“. Таа рутински предизвикуваше хаос и „хистерични сцени“ обидувајќи се да направи филмови што беа лојални на нејзината визија, без оглед на тешката цензура што рутински се наметнуваше.<ref name=Guardian>{{cite news|last=Connolly|first=Kate|title=Bohemian Rhapsodist|url=https://www.theguardian.com/film/2000/aug/11/culture.features2|work=The Guardian|location=London|date=11 August 2000 |access-date=25 April 2012}}</ref> Хитилова отелотворуваше уникатен кинематографски јазик и стил што не се потпира на никакви литературни или вербални конвенции, туку користи различни форми на визуелни манипулации за да создаде значење во нејзините филмови. Хитилова користела набљудувања на секојдневниот живот во согласност со алегории и надреални контексти за да создаде персонализиран филмски стил кој е во голема мера под влијание на францускиот нов бран и италијанскиот неореализам.<ref name=JStor>{{cite journal|last=Clouzot|first=Claire|title=Daisies Věra Chytilová|journal=Film Quarterly|year=1968|volume=21|series=3|issue=3 |pages=35–37|jstor=1210994|doi=10.2307/1210994}}</ref> Хитилова активно користела филмски стил сличен на синема верите со цел да ѝ овозможи на публиката да добие надворешна перспектива за филмот. Нејзината употреба на синема верите е најдобро илустрирана во нејзиниот филм од 1966 година, „Маргаритки“, во кој овие техники создаваат „филозофски документарец, за одвлекување на гледачот од вклученоста, уништување на психологијата и нагласување на хуморот“. Преку овие манипулации, Хитилова создала дисјунктивно искуство за гледање за нејзината публика, принудувајќи ја да го доведе во прашање значењето на нејзините филмови. Хитилова била наведена како милитантен феминистички режисер. Јозеф Шкворецки наведува дека „Во вистинска феминистичка традиција, Вера комбинирала интензивен интелектуален напор со женско чувство за убавина и форма“. „Маргаритки“ се смета за феминистички филм поради неговиот став и активната критика на машките ставови кон сексот. Сепак, Хитилова не се сметала себеси за феминистичка режисерка, туку верувала во индивидуализмот, наведувајќи дека ако некое лице не верува во одреден збир на конвенции или правила, тогаш на таа личност е да ги прекрши.<ref name=Bright>{{cite book|last=Schonberg|first=Josef Skvorecky; translated by Michael|title=All the bright young men and women : a personal history of the Czech cinema|year=1971|publisher=Peter Martin Associates Ltd.|location=Toronto|isbn=0-88778-056-3}}</ref> ==Личен живот и смрт== Хитилова е родена во Острава, Чехословачка, на 2 февруари 1929 година. Таа одби да ја напушти Чехословачка по инвазијата на Советскиот Сојуз во 1968 година, наведувајќи дека „снимањето филмови тогаш станало мисија“. Се омажила за кинематограферот Јарослав Кучера, кого го запознала додека студирала на ФАМУ. За време на окупацијата на Советскиот Сојуз, кога Хитилова не можела да најде работа како режисерка, таа и нејзиниот сопруг го изградиле семејниот дом и ги одгледале своите деца - уметницата Тереза Кучерова (родена 1964 година) и кинематограферот Штепан Кучера (роден 1968 година). Хитилова починала на 12 март 2014 година во Прага, опкружена со своето семејство, по долгогодишни здравствени проблеми.<ref>{{Cite news |date=13 March 2014 |title=Véra Chytilova, cinéaste rebelle, est morte |language=fr |work=Le Monde.fr |url=https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2014/03/13/vera-chytilova-cineaste-rebelle-est-morte_4382513_3382.html |access-date=22 July 2023}}</ref><ref>{{cite web |date=12 March 2014 |title=V míru odešla drsná žena českého filmu Věra Chytilová |url=http://www.ceskatelevize.cz/ct24/kultura/266044-v-miru-odesla-drsna-zena-ceskeho-filmu-vera-chytilova/ |access-date=13 March 2014 |work=[[Czech Television]] |publisher=[[ČT 24]] |language=cs}}</ref><ref>{{cite web |date=12 March 2014 |title=Zemřela Věra Chytilová |url=http://www.novinky.cz/kultura/330177-zemrela-vera-chytilova.html |access-date=12 March 2014 |publisher=[[novinky.cz]] |language=cs}}</ref> ==Избрана филмографија== {| class="wikitable" |- ! Година !! Наслов !! Режисер !! Сценарио !! Приказна !! Музика ! Белешки |- | 1961 || ''[[Таванот (film)|Таванот]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || || |<ref>{{Cite web |date=23 March 2007 |title=Movie Guide and Film Series |url=https://www.nytimes.com/2007/03/23/movies/23Movie.html |access-date=22 July 2023 |website=The New York Times}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pavel Jurácek Season 2006 |url=https://www.bbc.co.uk/films/festivals/pavel_juracek_2006.shtml |access-date=22 July 2023 |website=www.bbc.co.uk}}</ref> |- | 1962 || ''[[Вреќа полна со болви]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || {{X mark}} || | |- | 1963 || ''[[Нешто различно (1963 film)|Something Different]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || {{X mark}}|| |<ref>{{Cite magazine |last=Brody |first=Richard |date=12 April 2019 |title=What to Stream This Weekend: "Something Different," a Rediscovered Classic from the New Criterion Channel |language=en-US |magazine=The New Yorker |url=https://www.newyorker.com/culture/the-front-row/what-to-stream-this-weekend-vera-chytilovas-something-different-a-rediscovered-classic-from-the-new-criterion-channel |access-date=22 July 2023 |issn=0028-792X}}</ref><ref name=":0">{{Cite news |date=8 April 1971 |title=Screen |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1971/04/08/archives/lives-of-two-women.html |access-date=22 July 2023 |issn=0362-4331}}</ref> |- | 1966 || [[Бисери од длабочината|„Во светската кафетерија" во ''Бисери на длабочините'']]|| {{X mark}} || || || | |- | 1966 || ''[[Маргаритки (филм)|Маргаритки]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || {{X mark}} || |<ref name=":1">{{Cite news |last=Hoberman |first=J. |date=17 August 2022 |title='Daisies': Two Wild and Crazy Gals |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/08/17/movies/daisies-vera-chytilova.html |access-date=22 July 2023 |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Yorker |first=The New |date=2 December 2013 |title=DVD of the Week: "Daisies" |language=en-US |magazine=The New Yorker |url=https://www.newyorker.com/culture/richard-brody/dvd-of-the-week-daisies |access-date=22 July 2023 |issn=0028-792X}}</ref> |- | 1970 || ''[[Плодот на рајот]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || || |<ref>{{Cite news |last=Rose |first=Steve |date=28 February 2015 |title=Filmic 2015, Viva! Spanish And Latin America Film Festival: this week's new film events |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/film/2015/feb/28/this-weeks-new-film-events |access-date=22 July 2023 |issn=0261-3077}}</ref> |- | 1976 || ''[[Играта со јаболката]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || {{X mark}} || |<ref name=":2" /> |- | 1978 || ''Немилосрдно време'' || {{X mark}} || || || | |- | 1979 || ''Префабрикувана приказна'' || {{X mark}} || {{X mark}} || {{X mark}} || |<ref>{{Cite web |title=BBC - Films - Festivals and Seasons - Czech Cinema season |url=https://www.bbc.co.uk/films/festivals/czech_cinema_cardiff.shtml |access-date=22 July 2023 |website=www.bbc.co.uk}}</ref> |- | 1981 || ''[[Несреќа (филм)|Несреќа]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || || | |- | 1981 || ''Хитилова против Форман − Свесност за континуитет'' || {{X mark}} || || || | |- | 1983 || ''[[Многу доцното попладне на еден фаун]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || || | |- | 1984 || ''[[Прага: Немирното срце на Европа]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || {{X mark}} || | |- | 1987 || ''[[Волчја дупка]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || || |<ref>{{Cite news |last=Kenigsberg |first=Ben |date=11 April 2019 |title=4 Film Series to Catch in N.Y.C. This Weekend |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/04/11/movies/nyc-this-weekend-film-series.html |access-date=22 July 2023 |issn=0362-4331}}</ref> |- | 1987 || ''[[Шутот и кралицата]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || || | |- | 1988 || ''[[Копито тука, копито таму]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || || | |- | 1990 || ''[[Томаш Гариг Масарик, ослободител]]'' || {{X mark}} || || || | |- | 1991 || ''[[Моите граѓани на Прага ме разбираат]]'' || {{X mark}} || || {{X mark}}|| | |- | 1992 || ''[[Наследството]]'' ||{{X mark}} | {{X mark}} || || | |- | 1998 || ''[[Стапица, стапица, мала стапица]]'' ||{{X mark}} | || {{X mark}} || | |- | 2000 || ''[[Летови и паѓања]]'' ||{{X mark}} | {{X mark}} || {{X mark}} || | |- | 2001 || ''[[Прогонство од рајот]]'' ||{{X mark}} | {{X mark}} || {{X mark}} || {{X mark}} | |- | 2005 || ''[[Барајќи ја Естер]]'' || {{X mark}} || || || | |- | 2006 || ''[[Пријатни моменти]]'' ||{{X mark}} | {{X mark}} || | |<ref>{{Cite news |last=Times |first=The New York |date=16 November 2007 |title=Movie Guide and Film Series |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2007/11/16/movies/16movie.html |access-date=22 July 2023 |issn=0362-4331}}</ref> |} == Наводи == {{Наводи}} == За понатамошно читање == * [http://www.criterion.com/current/posts/2269-eclipse-series-32-pearls-of-the-czech-new-wave Criterion Collection Essay] * Owen, Jonathan ''Avant-garde to New Wave: Czechoslovak Cinema, Surrealism and the Sixties''. Berghahn Books (2011). {{ISBN|085745126X}} * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080401073412/http://www.acsu.buffalo.edu/~cgkoebel/courses/vera.html |date=1 April 2008 |title=Extensive Biography }} == Надворешни врски == *{{IMDb name|0161615}} * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080401073412/http://www.acsu.buffalo.edu/~cgkoebel/courses/vera.html |date=1 April 2008 |title=Extensive Biography }} * [https://web.archive.org/web/19990203205056/http://www.geocities.com/Hollywood/Hills/2765/chytilova.html Additional Information and Timeline] * [http://www.criterion.com/people/118973-vera-chytilova Criterion Collection] [[Категорија:Починати во 2014 година]] [[Категорија:Родени во 1929 година]] [[Категорија:Филмски режисери]] [[Категорија:Режисерки]] [[Категорија:Чешки режисери]] 0shv23zdw8ic5zgpbi2wh5yxdxif43h 5539011 5539010 2026-04-14T20:43:16Z 19user99 72391 5539011 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Вера Хитилова | image = Věra Chytilová in her house in Prague, mid of the 1980s (cropped).jpg | caption = Хитилова во 1980-тите години | birth_date = {{birth date|df=y|1929|2|2}} | birth_place = [[Острава]], [[Чехословачка]] | death_date = {{death date and age|2014|3|12|1929|2|2|df=y}} | death_place = [[Прага]], [[Чешка]] | othername = | occupation = Филмски режисер | yearsactive = 1962–2011 година | spouse = [[Јарослав Кучера]] | children = 2, вклучувајќи ја [[Тереза Кучерова]] }} '''Вера Хитилова''' (2 февруари 1929 – 12 март 2014) — [[Авангарда|авангардна]] чешка филмска режисерка и пионер на чешкото кино.<ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=18 March 2025}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2014/03/23/nyregion/vera-chytilova-dies-at-85-made-daring-czech-films.html|title=Vera Chytilova Dies at 85; Made Daring Films in Czech New Wave|last=Fox|first=Margalit|date=23 March 2014|work=The New York Times|access-date=22 July 2023|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Забранета од [[Чехословачка|чехословачката]] влада во 1960-тите години,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.smh.com.au/entertainment/movies/top-10-films-20140515-38b9o.html|title=Top 10 films|last=Wilson|first=Selected by Jake|date=16 May 2014|work=The Sydney Morning Herald|language=en|accessdate=22 July 2023}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/film/2014/mar/14/vera-chytilova|title=Vera Chytilová obituary|last=Bergan|first=Ronald|date=14 March 2014|work=The Guardian|access-date=22 July 2023|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> таа е најпозната по нејзиниот филм од чешкиот нов бран од 1966 година ''„Седмикраски“'' (''Маргаритки'').<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2012/07/01/movies/daisies-from-the-czech-director-vera-chytilova-at-bam.html|title=An Audience for Free Spirits in a Closed Society|last=Rapold|first=Nicolas|date=29 June 2012|work=The New York Times|access-date=22 July 2023|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.lemonde.fr/culture/article/2022/08/31/reprise-dans-les-petites-marguerites-deux-femmes-s-ennuient-ferme-et-nous-font-hurler-de-joie_6139644_3246.html|title=Reprise : dans "Les Petites Marguerites", deux femmes s'ennuient ferme et nous font hurler de joie|date=31 August 2022|work=Le Monde.fr|access-date=22 July 2023|language=fr}}</ref> Нејзините последователни филмови биле прикажани на меѓународни филмски фестивали, вклучувајќи го ''„Вочја дупка“'' (1987), кој бил прикажан на 37-миот Берлински меѓународен филмски фестивал,<ref name="Berlinale">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/1987/02_programm_1987/02_Programm_1987.html|title=Berlinale: 1987 Programme|work=berlinale.de|accessdate=4 March 2011}}</ref> ''„Копито тука, копито таму''“ (1989), кој бил прикажан на 16-тиот Московски меѓународен филмски фестивал,<ref name="Moscow1989">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1989|title=16th Moscow International Film Festival (1989)|work=MIFF|archive-url=https://web.archive.org/web/20130316085017/http://moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1989|archive-date=16 March 2013|accessdate=2 March 2013}}</ref> и ''„Наследството'' (1992), кој бил прикажан на 18-тиот Московски меѓународен филмски фестивал.<ref name="Moscow1993">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1993|title=18th Moscow International Film Festival (1993)|work=MIFF|archive-url=https://web.archive.org/web/20140403093721/http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1993|archive-date=3 April 2014|accessdate=9 March 2013}}</ref> За своето творештво, таа го добила Орденот за уметност и литература, Медал за заслуги и наградата „Чешки лав“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tyden.cz/rubriky/smutna-zprava-zemrela-vera-chytilova_300911.html#.UyGx3M6qLXQ|title=Zemřela Věra Chytilová|date=12 March 2013|publisher=[[Týden]](originally [[ČTK]])|language=cs|accessdate=13 March 2014}}</ref> == Ран живот и образование == [[Податотека:Vera_Chytilova_state_exam_report_(SOA_Praha).jpg|лево|мини|Запис од завршниот државен испит и извештај за дипломската работа на Вера Хитилова (1963)]] Хитилова била родена во Острава, Чехословачка, на 2 февруари 1929 година. Таа имала строго [[Римокатоличка црква|католичко]] воспитување, кое подоцна влијаело на многу од моралните прашања презентирани во нејзините филмови.<ref name="Buffalo">{{cite web|title=Vera Chytilova biography |url=http://www.acsu.buffalo.edu/~cgkoebel/courses/vera.html |publisher=MS. Buffalo |access-date=14 February 2018 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20080401073412/http://www.acsu.buffalo.edu/~cgkoebel/courses/vera.html |archive-date=1 April 2008 }}</ref><ref name="Interviews">{{cite book|last=Buchar|first=Robert; foreword by [[Antonín Jaroslav Liehm|Liehm, Antonín Jaroslav]]|title=Czech new wave filmmakers in interviews|year=2004|publisher=McFarland|location=Jefferson, N.C.|isbn=9780786417209|pages=51–73}}</ref> Додека студирала на колеџ во [[Брно]], Хитилова првично студирала [[филозофија]] и [[архитектура]], но ги напуштила овие области. Потоа работела како цртачка, манекенка и фоторетушерка, пред да се вработи во филмското студио „Барандов“ во Прага.<ref name="New Wave">{{cite book|last=Hames|first=Peter|title=The Czechoslovak new wave|year=2005|publisher=Wallflower|location=London [u.a]|isbn=1-904764-42-8|edition=2.}}</ref><ref>{{cite book|title=The BFI Companion to Eastern European and Russian Cinema|pages=1970–1971|author=Richard Taylor, Nancy Wood, Julian Graffy, Dina Iordanova|publisher=Bloomsbury|isbn=978-1838718497|date=2019}}</ref><ref>{{Cite book |last=Bell |first=Jo |title=On this day she : putting women back into history, one day at a time |date=2021 |others=Tania Hershman, Ailsa Holland |isbn=978-1-78946-271-5 |location=London |page=401 |oclc=1250378425}}</ref> Потоа побарала препорака од филмското студио „Барандов“ да студира филмска продукција, но била одбиена. Необесхрабрена од одбивањето, подоцна била примена во Училиштето за филм и телевизија на Академијата за сценски уметности во Прага (ФАМУ) на 28-годишна возраст,<ref name=Buffalo /><ref name="New Wave" /> станувајќи првата жена што студирала режија на училиштето. Додека студирала на ФАМУ, студирала кај познатиот филмски режисер Отакар Вавра, и дипломирала во 1962 година. Посветеноста на Хитилова кон нејзината уметничка визија се манифестирала уште во раните студии, кога сценариото за нејзиниот дипломски филм, „Строп/Таван“, било одбиено од нејзиниот професор поради неговата кичеста природа. Откако го наговорила својот соученик Павел Јурачек да го преработи сценариото за одобрение од нивниот професор, таа пркосно го снимила оригиналното сценарио.<ref>{{Cite journal |last=Skupa |first=Lukáš |date=2 September 2018 |title=Perfectly unpredictable: early work of Věra Chytilová in the light of censorship and production reports |url=https://doi.org/10.1080/2040350X.2018.1469202 |journal=Studies in Eastern European Cinema |volume=9 |issue=3 |pages=233–249 |doi=10.1080/2040350X.2018.1469202 |s2cid=194967405 |issn=2040-350X|url-access=subscription }}</ref> ==Кариера== По дипломирањето на ФАМУ, двата кратки филма на Хитилова биле прикажани во кино низ цела Чехословачка. Во 1963 година, Хитилова го издала својот прв игран филм насловен ''Нешто различно''. [[File:Marie on the bed.jpg|thumb|Сцена од ''[[Маргаритки (филм)|Маргаритки]]'' (1966)]] Хитилова е најпозната по нејзиниот некогаш многу контроверзен филм „Седмикраски“ (Маргаритки; 1966). „Маргаритки“ е познат по своите несимпатични ликови, недостаток на континуирана нарација и впечатлив визуелен стил. Хитилова изјавила дека го структурирала „Маргаритки“ за да „го ограничи чувството на вклученост [на гледачот] и да го доведе до разбирање на основната идеја или филозофија“. Во 1966 година, „Маргаритки“ бил забрането да се прикажува во нејзината родна земја Чехословачка повеќе од една година, поради прикажувањата на обемното фрлање храна во време кога недостигот на храна го мачел регионот. Во филмот, двата главни лика, Марија I и Марија II, не само што ја прикажуваат глупоста на здодевните, разгалени жени од средната класа, туку и сопствената беспомошност како млади жени проголтани од општество кое ги цени само како сексуални објекти. Ликовите го оправдуваат своето катарзично однесување пред себе велејќи „Ако светот е скапан, нека бидеме и ние скапани“. Хитилова се борела со цензурата на овој филм поради нејзините остри критики против корупцијата и потрошувачката, но сепак успевала да ја освои наградата ''Гран при'' на Филмскиот фестивал во Бергамо во [[Италија]]. Филмот ја зацврстил филмската кариера на Хитилова, таа добила јавна слава не само во нејзината родна земја, туку и низ целиот свет.<ref name=Buffalo /> По [[Либерализација|либерализацијата]] на Чехословачка во 1968 година предводена од Александар Дубчек, широко распространетите реформи ја децентрализирале владата и ги намалиле ограничувањата врз печатот, давајќи им на уметниците како Хитилова креативни слободи што претходно ги немале. Во оваа клима, Хитилова почнала да работи на својот следен филм, „Плодот од рајот“ (1969), експериментално и психоделично прераскажување на приказната за креационизмот, од авангардна, либерална перспектива. По месеци напнати преговори, Советскиот Сојуз одговорил на реформите со инвазија на КОСР со армиите на другите земји од [[Варшавскиот пакт]] и со брзо преземање на контролата врз нивната влада. Отстранувањето на Дубчек го означил крајот на Чешкиот нов бран, бидејќи Советскиот Сојуз не само што ги поништил социјалните реформи, туку вовел уште построги ограничувања врз печатот и ја централизирал владата како дел од [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]]. Хитилова и многу други како неа биле принудени да изберат помеѓу снимањето филмови и нивната матична земја. На Вера Хитилова ѝ било забрането да снима филмови седум години, па таа работела под името на нејзиниот сопруг сè додека владата не ѝ се обратила, овој пат молејќи ја да снима филмови за нивното државно студио, Short Film Studios во 1976 година. Приближно во исто време, таа била поканета да присуствува на новосоздадениот филмски фестивал „Година на жените“ во [[Соединети Американски Држави|САД]], на кој нејзината влада не ѝ дозволила да присуствува. Фестивалот побарал да го прикаже филмот „Маргаритки“, а Хитилова открила дека нема нецензурирани копии од филмот и дека повеќе не ѝ е дозволено да снима филмови. Таа била свесна за два нецензурирани копии во Париз и Брисел, но ниту еден не бил во нејзина сопственост. Како резултат на тоа, фестивалот почнал да врши меѓународен притисок врз чехословачката влада со поднесување петиции во име на Хитилова. Под овој притисок, Хитилова напишала писмо директно до претседателот [[Густав Хусак]] во кое детално ја опишала својата кариера и личното верување во [[Социјализам|социјализмот]].<ref name=Buffalo /> Поради успехот на кампањата за притисок и апелот на Хитилова до претседателот Хусак, Хитилова започнала со продукција на „Играта на јаболкото“.<ref name=":2">{{Cite news |last=Andelman |first=David A. |date=12 March 1978 |title=New Czech Film Has Drama in Its Own History|work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1978/03/12/archives/new-czech-film-has-drama-in-its-own-history-a-tribute-to-intensity.html |access-date=22 July 2023 |issn=0362-4331}}</ref><ref name="Interviews" /> „Играта на јаболкото“ бил завршен и последователно прикажан на Меѓународниот филмски фестивал во Карлови Вари и Меѓународниот филмски фестивал во Чикаго, каде што ја освоил наградата „Сребрен Хуго“.<ref name=Buffalo /> По објавувањето на „Играта на јаболкото“, на Хитилова ѝ било дозволено да продолжи да снима филмови, но постојано се соочувала со контроверзии и строга [[цензура]] од страна на чехословачката влада. Последниот филм на Вера Хитилова бил објавен во 2006 година, кога таа предавала режија на ФАМУ. ==Теми== Како и многу чешки филмски режисери од Новиот бран, Хитилова била под влијание на постсталинистичката Чехословачка во 1950-тите години. Хитилова се обидувала да го прикаже лицемерието на владата претставувајќи го сосема спротивното. Хитилова била [[Антиконзумеризам|антиконзумеристка]] и се нарекувала себеси индивидуалистка, а не феминистка. Жените глумат во речиси сите филмови на Хитилова, а идеите за полот и моќта се централна идеја на нејзините филмови. Чешкото општество било примарен фокус на творештвото на Хитилова, иако стилот на чешките филмски режисери од Новиот бран обично имале меѓународна релевантност. Филмовите на Хитилова пред советската инвазија на Чехословачка биле многу експериментални, познати по психоделичните бои и нелинеарното монтирање. „Маргаритки“ и „Плодови од рајот“ можат да се карактеризираат со [[апсурдизам]] и [[надреализам]]. Филтрите во боја и другите експериментални тактики што ги користела Хитилова беа ексклузивни за нејзините филмови од 1960-тите. ==Наследство== [[File:Vera Chytilova (cropped).jpg|thumb|Хитилова на Меѓународниот филмски фестивал во Карлови Вари во 2007 година]] Хитилова се опиша себеси како контролорка и „Прегреан котел што не можете да го одбиете“. „Прегреаниот“ став на Хитилова ѝ го отежнуваше добивањето работа во филмската индустрија контролирана од Советскиот Сојуз. Таа беше позната како активна критичарка на Советскиот Сојуз, изјавувајќи дека „Мојата критика е во контекст на моралните принципи што ги проповедате, нели? Критичката рефлексија е неопходна“. Таа рутински предизвикуваше хаос и „хистерични сцени“ обидувајќи се да направи филмови што беа лојални на нејзината визија, без оглед на тешката цензура што рутински се наметнуваше.<ref name=Guardian>{{cite news|last=Connolly|first=Kate|title=Bohemian Rhapsodist|url=https://www.theguardian.com/film/2000/aug/11/culture.features2|work=The Guardian|location=London|date=11 August 2000 |access-date=25 April 2012}}</ref> Хитилова отелотворуваше уникатен кинематографски јазик и стил што не се потпира на никакви литературни или вербални конвенции, туку користи различни форми на визуелни манипулации за да создаде значење во нејзините филмови. Хитилова користела набљудувања на секојдневниот живот во согласност со алегории и надреални контексти за да создаде персонализиран филмски стил кој е во голема мера под влијание на францускиот нов бран и италијанскиот неореализам.<ref name=JStor>{{cite journal|last=Clouzot|first=Claire|title=Daisies Věra Chytilová|journal=Film Quarterly|year=1968|volume=21|series=3|issue=3 |pages=35–37|jstor=1210994|doi=10.2307/1210994}}</ref> Хитилова активно користела филмски стил сличен на синема верите со цел да ѝ овозможи на публиката да добие надворешна перспектива за филмот. Нејзината употреба на синема верите е најдобро илустрирана во нејзиниот филм од 1966 година, „Маргаритки“, во кој овие техники создаваат „филозофски документарец, за одвлекување на гледачот од вклученоста, уништување на психологијата и нагласување на хуморот“. Преку овие манипулации, Хитилова создала дисјунктивно искуство за гледање за нејзината публика, принудувајќи ја да го доведе во прашање значењето на нејзините филмови. Хитилова била наведена како милитантен феминистички режисер. Јозеф Шкворецки наведува дека „Во вистинска феминистичка традиција, Вера комбинирала интензивен интелектуален напор со женско чувство за убавина и форма“. „Маргаритки“ се смета за феминистички филм поради неговиот став и активната критика на машките ставови кон сексот. Сепак, Хитилова не се сметала себеси за феминистичка режисерка, туку верувала во индивидуализмот, наведувајќи дека ако некое лице не верува во одреден збир на конвенции или правила, тогаш на таа личност е да ги прекрши.<ref name=Bright>{{cite book|last=Schonberg|first=Josef Skvorecky; translated by Michael|title=All the bright young men and women : a personal history of the Czech cinema|year=1971|publisher=Peter Martin Associates Ltd.|location=Toronto|isbn=0-88778-056-3}}</ref> ==Личен живот и смрт== Хитилова е родена во Острава, Чехословачка, на 2 февруари 1929 година. Таа одби да ја напушти Чехословачка по инвазијата на Советскиот Сојуз во 1968 година, наведувајќи дека „снимањето филмови тогаш станало мисија“. Се омажила за кинематограферот Јарослав Кучера, кого го запознала додека студирала на ФАМУ. За време на окупацијата на Советскиот Сојуз, кога Хитилова не можела да најде работа како режисерка, таа и нејзиниот сопруг го изградиле семејниот дом и ги одгледале своите деца - уметницата Тереза Кучерова (родена 1964 година) и кинематограферот Штепан Кучера (роден 1968 година). Хитилова починала на 12 март 2014 година во Прага, опкружена со своето семејство, по долгогодишни здравствени проблеми.<ref>{{Cite news |date=13 March 2014 |title=Véra Chytilova, cinéaste rebelle, est morte |language=fr |work=Le Monde.fr |url=https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2014/03/13/vera-chytilova-cineaste-rebelle-est-morte_4382513_3382.html |access-date=22 July 2023}}</ref><ref>{{cite web |date=12 March 2014 |title=V míru odešla drsná žena českého filmu Věra Chytilová |url=http://www.ceskatelevize.cz/ct24/kultura/266044-v-miru-odesla-drsna-zena-ceskeho-filmu-vera-chytilova/ |access-date=13 March 2014 |work=[[Czech Television]] |publisher=[[ČT 24]] |language=cs}}</ref><ref>{{cite web |date=12 March 2014 |title=Zemřela Věra Chytilová |url=http://www.novinky.cz/kultura/330177-zemrela-vera-chytilova.html |access-date=12 March 2014 |publisher=[[novinky.cz]] |language=cs}}</ref> ==Избрана филмографија== {| class="wikitable" |- ! Година !! Наслов !! Режисер !! Сценарио !! Приказна !! Музика ! Белешки |- | 1961 || ''[[Таванот (film)|Таванот]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || || |<ref>{{Cite web |date=23 March 2007 |title=Movie Guide and Film Series |url=https://www.nytimes.com/2007/03/23/movies/23Movie.html |access-date=22 July 2023 |website=The New York Times}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pavel Jurácek Season 2006 |url=https://www.bbc.co.uk/films/festivals/pavel_juracek_2006.shtml |access-date=22 July 2023 |website=www.bbc.co.uk}}</ref> |- | 1962 || ''[[Вреќа полна со болви]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || {{X mark}} || | |- | 1963 || ''[[Нешто различно (1963 film)|Something Different]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || {{X mark}}|| |<ref>{{Cite magazine |last=Brody |first=Richard |date=12 April 2019 |title=What to Stream This Weekend: "Something Different," a Rediscovered Classic from the New Criterion Channel |language=en-US |magazine=The New Yorker |url=https://www.newyorker.com/culture/the-front-row/what-to-stream-this-weekend-vera-chytilovas-something-different-a-rediscovered-classic-from-the-new-criterion-channel |access-date=22 July 2023 |issn=0028-792X}}</ref><ref name=":0">{{Cite news |date=8 April 1971 |title=Screen |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1971/04/08/archives/lives-of-two-women.html |access-date=22 July 2023 |issn=0362-4331}}</ref> |- | 1966 || [[Бисери од длабочината|„Во светската кафетерија" во ''Бисери на длабочините'']]|| {{X mark}} || || || | |- | 1966 || ''[[Маргаритки (филм)|Маргаритки]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || {{X mark}} || |<ref name=":1">{{Cite news |last=Hoberman |first=J. |date=17 August 2022 |title='Daisies': Two Wild and Crazy Gals |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/08/17/movies/daisies-vera-chytilova.html |access-date=22 July 2023 |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Yorker |first=The New |date=2 December 2013 |title=DVD of the Week: "Daisies" |language=en-US |magazine=The New Yorker |url=https://www.newyorker.com/culture/richard-brody/dvd-of-the-week-daisies |access-date=22 July 2023 |issn=0028-792X}}</ref> |- | 1970 || ''[[Плодот на рајот]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || || |<ref>{{Cite news |last=Rose |first=Steve |date=28 February 2015 |title=Filmic 2015, Viva! Spanish And Latin America Film Festival: this week's new film events |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/film/2015/feb/28/this-weeks-new-film-events |access-date=22 July 2023 |issn=0261-3077}}</ref> |- | 1976 || ''[[Играта со јаболката]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || {{X mark}} || |<ref name=":2" /> |- | 1978 || ''Немилосрдно време'' || {{X mark}} || || || | |- | 1979 || ''Префабрикувана приказна'' || {{X mark}} || {{X mark}} || {{X mark}} || |<ref>{{Cite web |title=BBC - Films - Festivals and Seasons - Czech Cinema season |url=https://www.bbc.co.uk/films/festivals/czech_cinema_cardiff.shtml |access-date=22 July 2023 |website=www.bbc.co.uk}}</ref> |- | 1981 || ''[[Несреќа (филм)|Несреќа]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || || | |- | 1981 || ''Хитилова против Форман − Свесност за континуитет'' || {{X mark}} || || || | |- | 1983 || ''[[Многу доцното попладне на еден фаун]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || || | |- | 1984 || ''[[Прага: Немирното срце на Европа]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || {{X mark}} || | |- | 1987 || ''[[Волчја дупка]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || || |<ref>{{Cite news |last=Kenigsberg |first=Ben |date=11 April 2019 |title=4 Film Series to Catch in N.Y.C. This Weekend |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/04/11/movies/nyc-this-weekend-film-series.html |access-date=22 July 2023 |issn=0362-4331}}</ref> |- | 1987 || ''[[Шутот и кралицата]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || || | |- | 1988 || ''[[Копито тука, копито таму]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || || | |- | 1990 || ''[[Томаш Гариг Масарик, ослободител]]'' || {{X mark}} || || || | |- | 1991 || ''[[Моите граѓани на Прага ме разбираат]]'' || {{X mark}} || || {{X mark}}|| | |- | 1992 || ''[[Наследството]]'' ||{{X mark}} | {{X mark}} || || | |- | 1998 || ''[[Стапица, стапица, мала стапица]]'' ||{{X mark}} | || {{X mark}} || | |- | 2000 || ''[[Летови и паѓања]]'' ||{{X mark}} | {{X mark}} || {{X mark}} || | |- | 2001 || ''[[Прогонство од рајот]]'' ||{{X mark}} | {{X mark}} || {{X mark}} || {{X mark}} | |- | 2005 || ''[[Барајќи ја Естер]]'' || {{X mark}} || || || | |- | 2006 || ''[[Пријатни моменти]]'' ||{{X mark}} | {{X mark}} || | |<ref>{{Cite news |last=Times |first=The New York |date=16 November 2007 |title=Movie Guide and Film Series |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2007/11/16/movies/16movie.html |access-date=22 July 2023 |issn=0362-4331}}</ref> |} == Наводи == {{Наводи}} == За понатамошно читање == * [http://www.criterion.com/current/posts/2269-eclipse-series-32-pearls-of-the-czech-new-wave Criterion Collection Essay] * Owen, Jonathan ''Avant-garde to New Wave: Czechoslovak Cinema, Surrealism and the Sixties''. Berghahn Books (2011). {{ISBN|085745126X}} * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080401073412/http://www.acsu.buffalo.edu/~cgkoebel/courses/vera.html |date=1 April 2008 |title=Extensive Biography }} == Надворешни врски == *{{IMDb name|0161615}} * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080401073412/http://www.acsu.buffalo.edu/~cgkoebel/courses/vera.html |date=1 April 2008 |title=Extensive Biography }} * [https://web.archive.org/web/19990203205056/http://www.geocities.com/Hollywood/Hills/2765/chytilova.html Additional Information and Timeline] * [http://www.criterion.com/people/118973-vera-chytilova Criterion Collection] [[Категорија:Починати во 2014 година]] [[Категорија:Родени во 1929 година]] [[Категорија:Филмски режисери]] [[Категорија:Режисерки]] [[Категорија:Чешки режисери]] ne2r3dlmywppser2g1bchwtp7987oli 5539012 5539011 2026-04-14T20:43:33Z 19user99 72391 5539012 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Вера Хитилова | image = Věra Chytilová in her house in Prague, mid of the 1980s (cropped).jpg | caption = Хитилова во 1980-тите години | birth_date = {{birth date|df=y|1929|2|2}} | birth_place = [[Острава]], [[Чехословачка]] | death_date = {{death date and age|2014|3|12|1929|2|2|df=y}} | death_place = [[Прага]], [[Чешка]] | othername = | occupation = Филмски режисер | yearsactive = 1962–2011 година | spouse = [[Јарослав Кучера]] | children = 2, вклучувајќи ја [[Тереза Кучерова]] }} '''Вера Хитилова''' (2 февруари 1929 – 12 март 2014) — [[Авангарда|авангардна]] чешка филмска режисерка и пионер на чешкото кино.<ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=18 March 2025}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2014/03/23/nyregion/vera-chytilova-dies-at-85-made-daring-czech-films.html|title=Vera Chytilova Dies at 85; Made Daring Films in Czech New Wave|last=Fox|first=Margalit|date=23 March 2014|work=The New York Times|access-date=22 July 2023|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Забранета од [[Чехословачка|чехословачката]] влада во 1960-тите години,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.smh.com.au/entertainment/movies/top-10-films-20140515-38b9o.html|title=Top 10 films|last=Wilson|first=Selected by Jake|date=16 May 2014|work=The Sydney Morning Herald|language=en|accessdate=22 July 2023}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/film/2014/mar/14/vera-chytilova|title=Vera Chytilová obituary|last=Bergan|first=Ronald|date=14 March 2014|work=The Guardian|access-date=22 July 2023|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> таа е најпозната по нејзиниот филм од чешкиот нов бран од 1966 година ''„Седмикраски“'' (''Маргаритки'').<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2012/07/01/movies/daisies-from-the-czech-director-vera-chytilova-at-bam.html|title=An Audience for Free Spirits in a Closed Society|last=Rapold|first=Nicolas|date=29 June 2012|work=The New York Times|access-date=22 July 2023|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.lemonde.fr/culture/article/2022/08/31/reprise-dans-les-petites-marguerites-deux-femmes-s-ennuient-ferme-et-nous-font-hurler-de-joie_6139644_3246.html|title=Reprise : dans "Les Petites Marguerites", deux femmes s'ennuient ferme et nous font hurler de joie|date=31 August 2022|work=Le Monde.fr|access-date=22 July 2023|language=fr}}</ref> Нејзините последователни филмови биле прикажани на меѓународни филмски фестивали, вклучувајќи го ''„Вочја дупка“'' (1987), кој бил прикажан на 37-миот Берлински меѓународен филмски фестивал,<ref name="Berlinale">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/1987/02_programm_1987/02_Programm_1987.html|title=Berlinale: 1987 Programme|work=berlinale.de|accessdate=4 March 2011}}</ref> ''„Копито тука, копито таму''“ (1989), кој бил прикажан на 16-тиот Московски меѓународен филмски фестивал,<ref name="Moscow1989">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1989|title=16th Moscow International Film Festival (1989)|work=MIFF|archive-url=https://web.archive.org/web/20130316085017/http://moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1989|archive-date=16 March 2013|accessdate=2 March 2013}}</ref> и ''„Наследството'' (1992), кој бил прикажан на 18-тиот Московски меѓународен филмски фестивал.<ref name="Moscow1993">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1993|title=18th Moscow International Film Festival (1993)|work=MIFF|archive-url=https://web.archive.org/web/20140403093721/http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1993|archive-date=3 April 2014|accessdate=9 March 2013}}</ref> За своето творештво, таа го добила Орденот за уметност и литература, Медал за заслуги и наградата „Чешки лав“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tyden.cz/rubriky/smutna-zprava-zemrela-vera-chytilova_300911.html#.UyGx3M6qLXQ|title=Zemřela Věra Chytilová|date=12 March 2013|publisher=[[Týden]](originally [[ČTK]])|language=cs|accessdate=13 March 2014}}</ref> == Ран живот и образование == [[Податотека:Vera_Chytilova_state_exam_report_(SOA_Praha).jpg|лево|мини|Запис од завршниот државен испит и извештај за дипломската работа на Вера Хитилова (1963)]] Хитилова била родена во Острава, Чехословачка, на 2 февруари 1929 година. Таа имала строго [[Римокатоличка црква|католичко]] воспитување, кое подоцна влијаело на многу од моралните прашања презентирани во нејзините филмови.<ref name="Buffalo">{{cite web|title=Vera Chytilova biography |url=http://www.acsu.buffalo.edu/~cgkoebel/courses/vera.html |publisher=MS. Buffalo |access-date=14 February 2018 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20080401073412/http://www.acsu.buffalo.edu/~cgkoebel/courses/vera.html |archive-date=1 April 2008 }}</ref><ref name="Interviews">{{cite book|last=Buchar|first=Robert; foreword by [[Antonín Jaroslav Liehm|Liehm, Antonín Jaroslav]]|title=Czech new wave filmmakers in interviews|year=2004|publisher=McFarland|location=Jefferson, N.C.|isbn=9780786417209|pages=51–73}}</ref> Додека студирала на колеџ во [[Брно]], Хитилова првично студирала [[филозофија]] и [[архитектура]], но ги напуштила овие области. Потоа работела како цртачка, манекенка и фоторетушерка, пред да се вработи во филмското студио „Барандов“ во Прага.<ref name="New Wave">{{cite book|last=Hames|first=Peter|title=The Czechoslovak new wave|year=2005|publisher=Wallflower|location=London [u.a]|isbn=1-904764-42-8|edition=2.}}</ref><ref>{{cite book|title=The BFI Companion to Eastern European and Russian Cinema|pages=1970–1971|author=Richard Taylor, Nancy Wood, Julian Graffy, Dina Iordanova|publisher=Bloomsbury|isbn=978-1838718497|date=2019}}</ref><ref>{{Cite book |last=Bell |first=Jo |title=On this day she : putting women back into history, one day at a time |date=2021 |others=Tania Hershman, Ailsa Holland |isbn=978-1-78946-271-5 |location=London |page=401 |oclc=1250378425}}</ref> Потоа побарала препорака од филмското студио „Барандов“ да студира филмска продукција, но била одбиена. Необесхрабрена од одбивањето, подоцна била примена во Училиштето за филм и телевизија на Академијата за сценски уметности во Прага (ФАМУ) на 28-годишна возраст,<ref name=Buffalo /><ref name="New Wave" /> станувајќи првата жена што студирала режија на училиштето. Додека студирала на ФАМУ, студирала кај познатиот филмски режисер Отакар Вавра, и дипломирала во 1962 година. Посветеноста на Хитилова кон нејзината уметничка визија се манифестирала уште во раните студии, кога сценариото за нејзиниот дипломски филм, „Строп/Таван“, било одбиено од нејзиниот професор поради неговата кичеста природа. Откако го наговорила својот соученик Павел Јурачек да го преработи сценариото за одобрение од нивниот професор, таа пркосно го снимила оригиналното сценарио.<ref>{{Cite journal |last=Skupa |first=Lukáš |date=2 September 2018 |title=Perfectly unpredictable: early work of Věra Chytilová in the light of censorship and production reports |url=https://doi.org/10.1080/2040350X.2018.1469202 |journal=Studies in Eastern European Cinema |volume=9 |issue=3 |pages=233–249 |doi=10.1080/2040350X.2018.1469202 |s2cid=194967405 |issn=2040-350X|url-access=subscription }}</ref> ==Кариера== По дипломирањето на ФАМУ, двата кратки филма на Хитилова биле прикажани во кино низ цела Чехословачка. Во 1963 година, Хитилова го издала својот прв игран филм насловен ''Нешто различно''. [[File:Marie on the bed.jpg|thumb|Сцена од ''[[Маргаритки (филм)|Маргаритки]]'' (1966)]] Хитилова е најпозната по нејзиниот некогаш многу контроверзен филм „Седмикраски“ (Маргаритки; 1966). „Маргаритки“ е познат по своите несимпатични ликови, недостаток на континуирана нарација и впечатлив визуелен стил. Хитилова изјавила дека го структурирала „Маргаритки“ за да „го ограничи чувството на вклученост [на гледачот] и да го доведе до разбирање на основната идеја или филозофија“. Во 1966 година, „Маргаритки“ бил забрането да се прикажува во нејзината родна земја Чехословачка повеќе од една година, поради прикажувањата на обемното фрлање храна во време кога недостигот на храна го мачел регионот. Во филмот, двата главни лика, Марија I и Марија II, не само што ја прикажуваат глупоста на здодевните, разгалени жени од средната класа, туку и сопствената беспомошност како млади жени проголтани од општество кое ги цени само како сексуални објекти. Ликовите го оправдуваат своето катарзично однесување пред себе велејќи „Ако светот е скапан, нека бидеме и ние скапани“. Хитилова се борела со цензурата на овој филм поради нејзините остри критики против корупцијата и потрошувачката, но сепак успевала да ја освои наградата ''Гран при'' на Филмскиот фестивал во Бергамо во [[Италија]]. Филмот ја зацврстил филмската кариера на Хитилова, таа добила јавна слава не само во нејзината родна земја, туку и низ целиот свет.<ref name=Buffalo /> По [[Либерализација|либерализацијата]] на Чехословачка во 1968 година предводена од Александар Дубчек, широко распространетите реформи ја децентрализирале владата и ги намалиле ограничувањата врз печатот, давајќи им на уметниците како Хитилова креативни слободи што претходно ги немале. Во оваа клима, Хитилова почнала да работи на својот следен филм, „Плодот од рајот“ (1969), експериментално и психоделично прераскажување на приказната за креационизмот, од авангардна, либерална перспектива. По месеци напнати преговори, Советскиот Сојуз одговорил на реформите со инвазија на КОСР со армиите на другите земји од [[Варшавскиот пакт]] и со брзо преземање на контролата врз нивната влада. Отстранувањето на Дубчек го означил крајот на Чешкиот нов бран, бидејќи Советскиот Сојуз не само што ги поништил социјалните реформи, туку вовел уште построги ограничувања врз печатот и ја централизирал владата како дел од [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]]. Хитилова и многу други како неа биле принудени да изберат помеѓу снимањето филмови и нивната матична земја. На Вера Хитилова ѝ било забрането да снима филмови седум години, па таа работела под името на нејзиниот сопруг сè додека владата не ѝ се обратила, овој пат молејќи ја да снима филмови за нивното државно студио, Short Film Studios во 1976 година. Приближно во исто време, таа била поканета да присуствува на новосоздадениот филмски фестивал „Година на жените“ во [[Соединети Американски Држави|САД]], на кој нејзината влада не ѝ дозволила да присуствува. Фестивалот побарал да го прикаже филмот „Маргаритки“, а Хитилова открила дека нема нецензурирани копии од филмот и дека повеќе не ѝ е дозволено да снима филмови. Таа била свесна за два нецензурирани копии во Париз и Брисел, но ниту еден не бил во нејзина сопственост. Како резултат на тоа, фестивалот почнал да врши меѓународен притисок врз чехословачката влада со поднесување петиции во име на Хитилова. Под овој притисок, Хитилова напишала писмо директно до претседателот [[Густав Хусак]] во кое детално ја опишала својата кариера и личното верување во [[Социјализам|социјализмот]].<ref name=Buffalo /> Поради успехот на кампањата за притисок и апелот на Хитилова до претседателот Хусак, Хитилова започнала со продукција на „Играта на јаболкото“.<ref name=":2">{{Cite news |last=Andelman |first=David A. |date=12 March 1978 |title=New Czech Film Has Drama in Its Own History|work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1978/03/12/archives/new-czech-film-has-drama-in-its-own-history-a-tribute-to-intensity.html |access-date=22 July 2023 |issn=0362-4331}}</ref><ref name="Interviews" /> „Играта на јаболкото“ бил завршен и последователно прикажан на Меѓународниот филмски фестивал во Карлови Вари и Меѓународниот филмски фестивал во Чикаго, каде што ја освоил наградата „Сребрен Хуго“.<ref name=Buffalo /> По објавувањето на „Играта на јаболкото“, на Хитилова ѝ било дозволено да продолжи да снима филмови, но постојано се соочувала со контроверзии и строга [[цензура]] од страна на чехословачката влада. Последниот филм на Вера Хитилова бил објавен во 2006 година, кога таа предавала режија на ФАМУ. ==Теми== Како и многу чешки филмски режисери од Новиот бран, Хитилова била под влијание на постсталинистичката Чехословачка во 1950-тите години. Хитилова се обидувала да го прикаже лицемерието на владата претставувајќи го сосема спротивното. Хитилова била [[Антиконзумеризам|антиконзумеристка]] и се нарекувала себеси индивидуалистка, а не феминистка. Жените глумат во речиси сите филмови на Хитилова, а идеите за полот и моќта се централна идеја на нејзините филмови. Чешкото општество било примарен фокус на творештвото на Хитилова, иако стилот на чешките филмски режисери од Новиот бран обично имале меѓународна релевантност. Филмовите на Хитилова пред советската инвазија на Чехословачка биле многу експериментални, познати по психоделичните бои и нелинеарното монтирање. „Маргаритки“ и „Плодови од рајот“ можат да се карактеризираат со [[апсурдизам]] и [[надреализам]]. Филтрите во боја и другите експериментални тактики што ги користела Хитилова биле ексклузивни за нејзините филмови од 1960-тите. ==Наследство== [[File:Vera Chytilova (cropped).jpg|thumb|Хитилова на Меѓународниот филмски фестивал во Карлови Вари во 2007 година]] Хитилова се опиша себеси како контролорка и „Прегреан котел што не можете да го одбиете“. „Прегреаниот“ став на Хитилова ѝ го отежнуваше добивањето работа во филмската индустрија контролирана од Советскиот Сојуз. Таа беше позната како активна критичарка на Советскиот Сојуз, изјавувајќи дека „Мојата критика е во контекст на моралните принципи што ги проповедате, нели? Критичката рефлексија е неопходна“. Таа рутински предизвикуваше хаос и „хистерични сцени“ обидувајќи се да направи филмови што биле лојални на нејзината визија, без оглед на тешката цензура што рутински се наметнуваше.<ref name=Guardian>{{cite news|last=Connolly|first=Kate|title=Bohemian Rhapsodist|url=https://www.theguardian.com/film/2000/aug/11/culture.features2|work=The Guardian|location=London|date=11 August 2000 |access-date=25 April 2012}}</ref> Хитилова отелотворуваше уникатен кинематографски јазик и стил што не се потпира на никакви литературни или вербални конвенции, туку користи различни форми на визуелни манипулации за да создаде значење во нејзините филмови. Хитилова користела набљудувања на секојдневниот живот во согласност со алегории и надреални контексти за да создаде персонализиран филмски стил кој е во голема мера под влијание на францускиот нов бран и италијанскиот неореализам.<ref name=JStor>{{cite journal|last=Clouzot|first=Claire|title=Daisies Věra Chytilová|journal=Film Quarterly|year=1968|volume=21|series=3|issue=3 |pages=35–37|jstor=1210994|doi=10.2307/1210994}}</ref> Хитилова активно користела филмски стил сличен на синема верите со цел да ѝ овозможи на публиката да добие надворешна перспектива за филмот. Нејзината употреба на синема верите е најдобро илустрирана во нејзиниот филм од 1966 година, „Маргаритки“, во кој овие техники создаваат „филозофски документарец, за одвлекување на гледачот од вклученоста, уништување на психологијата и нагласување на хуморот“. Преку овие манипулации, Хитилова создала дисјунктивно искуство за гледање за нејзината публика, принудувајќи ја да го доведе во прашање значењето на нејзините филмови. Хитилова била наведена како милитантен феминистички режисер. Јозеф Шкворецки наведува дека „Во вистинска феминистичка традиција, Вера комбинирала интензивен интелектуален напор со женско чувство за убавина и форма“. „Маргаритки“ се смета за феминистички филм поради неговиот став и активната критика на машките ставови кон сексот. Сепак, Хитилова не се сметала себеси за феминистичка режисерка, туку верувала во индивидуализмот, наведувајќи дека ако некое лице не верува во одреден збир на конвенции или правила, тогаш на таа личност е да ги прекрши.<ref name=Bright>{{cite book|last=Schonberg|first=Josef Skvorecky; translated by Michael|title=All the bright young men and women : a personal history of the Czech cinema|year=1971|publisher=Peter Martin Associates Ltd.|location=Toronto|isbn=0-88778-056-3}}</ref> ==Личен живот и смрт== Хитилова е родена во Острава, Чехословачка, на 2 февруари 1929 година. Таа одби да ја напушти Чехословачка по инвазијата на Советскиот Сојуз во 1968 година, наведувајќи дека „снимањето филмови тогаш станало мисија“. Се омажила за кинематограферот Јарослав Кучера, кого го запознала додека студирала на ФАМУ. За време на окупацијата на Советскиот Сојуз, кога Хитилова не можела да најде работа како режисерка, таа и нејзиниот сопруг го изградиле семејниот дом и ги одгледале своите деца - уметницата Тереза Кучерова (родена 1964 година) и кинематограферот Штепан Кучера (роден 1968 година). Хитилова починала на 12 март 2014 година во Прага, опкружена со своето семејство, по долгогодишни здравствени проблеми.<ref>{{Cite news |date=13 March 2014 |title=Véra Chytilova, cinéaste rebelle, est morte |language=fr |work=Le Monde.fr |url=https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2014/03/13/vera-chytilova-cineaste-rebelle-est-morte_4382513_3382.html |access-date=22 July 2023}}</ref><ref>{{cite web |date=12 March 2014 |title=V míru odešla drsná žena českého filmu Věra Chytilová |url=http://www.ceskatelevize.cz/ct24/kultura/266044-v-miru-odesla-drsna-zena-ceskeho-filmu-vera-chytilova/ |access-date=13 March 2014 |work=[[Czech Television]] |publisher=[[ČT 24]] |language=cs}}</ref><ref>{{cite web |date=12 March 2014 |title=Zemřela Věra Chytilová |url=http://www.novinky.cz/kultura/330177-zemrela-vera-chytilova.html |access-date=12 March 2014 |publisher=[[novinky.cz]] |language=cs}}</ref> ==Избрана филмографија== {| class="wikitable" |- ! Година !! Наслов !! Режисер !! Сценарио !! Приказна !! Музика ! Белешки |- | 1961 || ''[[Таванот (film)|Таванот]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || || |<ref>{{Cite web |date=23 March 2007 |title=Movie Guide and Film Series |url=https://www.nytimes.com/2007/03/23/movies/23Movie.html |access-date=22 July 2023 |website=The New York Times}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pavel Jurácek Season 2006 |url=https://www.bbc.co.uk/films/festivals/pavel_juracek_2006.shtml |access-date=22 July 2023 |website=www.bbc.co.uk}}</ref> |- | 1962 || ''[[Вреќа полна со болви]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || {{X mark}} || | |- | 1963 || ''[[Нешто различно (1963 film)|Something Different]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || {{X mark}}|| |<ref>{{Cite magazine |last=Brody |first=Richard |date=12 April 2019 |title=What to Stream This Weekend: "Something Different," a Rediscovered Classic from the New Criterion Channel |language=en-US |magazine=The New Yorker |url=https://www.newyorker.com/culture/the-front-row/what-to-stream-this-weekend-vera-chytilovas-something-different-a-rediscovered-classic-from-the-new-criterion-channel |access-date=22 July 2023 |issn=0028-792X}}</ref><ref name=":0">{{Cite news |date=8 April 1971 |title=Screen |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1971/04/08/archives/lives-of-two-women.html |access-date=22 July 2023 |issn=0362-4331}}</ref> |- | 1966 || [[Бисери од длабочината|„Во светската кафетерија" во ''Бисери на длабочините'']]|| {{X mark}} || || || | |- | 1966 || ''[[Маргаритки (филм)|Маргаритки]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || {{X mark}} || |<ref name=":1">{{Cite news |last=Hoberman |first=J. |date=17 August 2022 |title='Daisies': Two Wild and Crazy Gals |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/08/17/movies/daisies-vera-chytilova.html |access-date=22 July 2023 |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Yorker |first=The New |date=2 December 2013 |title=DVD of the Week: "Daisies" |language=en-US |magazine=The New Yorker |url=https://www.newyorker.com/culture/richard-brody/dvd-of-the-week-daisies |access-date=22 July 2023 |issn=0028-792X}}</ref> |- | 1970 || ''[[Плодот на рајот]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || || |<ref>{{Cite news |last=Rose |first=Steve |date=28 February 2015 |title=Filmic 2015, Viva! Spanish And Latin America Film Festival: this week's new film events |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/film/2015/feb/28/this-weeks-new-film-events |access-date=22 July 2023 |issn=0261-3077}}</ref> |- | 1976 || ''[[Играта со јаболката]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || {{X mark}} || |<ref name=":2" /> |- | 1978 || ''Немилосрдно време'' || {{X mark}} || || || | |- | 1979 || ''Префабрикувана приказна'' || {{X mark}} || {{X mark}} || {{X mark}} || |<ref>{{Cite web |title=BBC - Films - Festivals and Seasons - Czech Cinema season |url=https://www.bbc.co.uk/films/festivals/czech_cinema_cardiff.shtml |access-date=22 July 2023 |website=www.bbc.co.uk}}</ref> |- | 1981 || ''[[Несреќа (филм)|Несреќа]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || || | |- | 1981 || ''Хитилова против Форман − Свесност за континуитет'' || {{X mark}} || || || | |- | 1983 || ''[[Многу доцното попладне на еден фаун]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || || | |- | 1984 || ''[[Прага: Немирното срце на Европа]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || {{X mark}} || | |- | 1987 || ''[[Волчја дупка]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || || |<ref>{{Cite news |last=Kenigsberg |first=Ben |date=11 April 2019 |title=4 Film Series to Catch in N.Y.C. This Weekend |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/04/11/movies/nyc-this-weekend-film-series.html |access-date=22 July 2023 |issn=0362-4331}}</ref> |- | 1987 || ''[[Шутот и кралицата]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || || | |- | 1988 || ''[[Копито тука, копито таму]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || || | |- | 1990 || ''[[Томаш Гариг Масарик, ослободител]]'' || {{X mark}} || || || | |- | 1991 || ''[[Моите граѓани на Прага ме разбираат]]'' || {{X mark}} || || {{X mark}}|| | |- | 1992 || ''[[Наследството]]'' ||{{X mark}} | {{X mark}} || || | |- | 1998 || ''[[Стапица, стапица, мала стапица]]'' ||{{X mark}} | || {{X mark}} || | |- | 2000 || ''[[Летови и паѓања]]'' ||{{X mark}} | {{X mark}} || {{X mark}} || | |- | 2001 || ''[[Прогонство од рајот]]'' ||{{X mark}} | {{X mark}} || {{X mark}} || {{X mark}} | |- | 2005 || ''[[Барајќи ја Естер]]'' || {{X mark}} || || || | |- | 2006 || ''[[Пријатни моменти]]'' ||{{X mark}} | {{X mark}} || | |<ref>{{Cite news |last=Times |first=The New York |date=16 November 2007 |title=Movie Guide and Film Series |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2007/11/16/movies/16movie.html |access-date=22 July 2023 |issn=0362-4331}}</ref> |} == Наводи == {{Наводи}} == За понатамошно читање == * [http://www.criterion.com/current/posts/2269-eclipse-series-32-pearls-of-the-czech-new-wave Criterion Collection Essay] * Owen, Jonathan ''Avant-garde to New Wave: Czechoslovak Cinema, Surrealism and the Sixties''. Berghahn Books (2011). {{ISBN|085745126X}} * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080401073412/http://www.acsu.buffalo.edu/~cgkoebel/courses/vera.html |date=1 April 2008 |title=Extensive Biography }} == Надворешни врски == *{{IMDb name|0161615}} * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080401073412/http://www.acsu.buffalo.edu/~cgkoebel/courses/vera.html |date=1 April 2008 |title=Extensive Biography }} * [https://web.archive.org/web/19990203205056/http://www.geocities.com/Hollywood/Hills/2765/chytilova.html Additional Information and Timeline] * [http://www.criterion.com/people/118973-vera-chytilova Criterion Collection] [[Категорија:Починати во 2014 година]] [[Категорија:Родени во 1929 година]] [[Категорија:Филмски режисери]] [[Категорија:Режисерки]] [[Категорија:Чешки режисери]] 4fc0lxgl3hfsw0uss4rccbcgd2kq8z8 5539014 5539012 2026-04-14T20:48:18Z 19user99 72391 5539014 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Вера Хитилова | image = Věra Chytilová in her house in Prague, mid of the 1980s (cropped).jpg | caption = Хитилова во 1980-тите години | birth_date = {{birth date|df=y|1929|2|2}} | birth_place = [[Острава]], [[Чехословачка]] | death_date = {{death date and age|2014|3|12|1929|2|2|df=y}} | death_place = [[Прага]], [[Чешка]] | othername = | occupation = Филмски режисер | yearsactive = 1962–2011 година | spouse = [[Јарослав Кучера]] | children = 2, вклучувајќи ја [[Тереза Кучерова]] }} '''Вера Хитилова''' (2 февруари 1929 – 12 март 2014) — [[Авангарда|авангардна]] чешка филмска режисерка и пионер на чешкото кино.<ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=18 March 2025}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2014/03/23/nyregion/vera-chytilova-dies-at-85-made-daring-czech-films.html|title=Vera Chytilova Dies at 85; Made Daring Films in Czech New Wave|last=Fox|first=Margalit|date=23 March 2014|work=The New York Times|access-date=22 July 2023|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Забранета од [[Чехословачка|чехословачката]] влада во 1960-тите години,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.smh.com.au/entertainment/movies/top-10-films-20140515-38b9o.html|title=Top 10 films|last=Wilson|first=Selected by Jake|date=16 May 2014|work=The Sydney Morning Herald|language=en|accessdate=22 July 2023}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/film/2014/mar/14/vera-chytilova|title=Vera Chytilová obituary|last=Bergan|first=Ronald|date=14 March 2014|work=The Guardian|access-date=22 July 2023|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> таа е најпозната по нејзиниот филм од чешкиот нов бран од 1966 година ''„Седмикраски“'' (''Маргаритки'').<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2012/07/01/movies/daisies-from-the-czech-director-vera-chytilova-at-bam.html|title=An Audience for Free Spirits in a Closed Society|last=Rapold|first=Nicolas|date=29 June 2012|work=The New York Times|access-date=22 July 2023|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.lemonde.fr/culture/article/2022/08/31/reprise-dans-les-petites-marguerites-deux-femmes-s-ennuient-ferme-et-nous-font-hurler-de-joie_6139644_3246.html|title=Reprise : dans "Les Petites Marguerites", deux femmes s'ennuient ferme et nous font hurler de joie|date=31 August 2022|work=Le Monde.fr|access-date=22 July 2023|language=fr}}</ref> Нејзините последователни филмови биле прикажани на меѓународни филмски фестивали, вклучувајќи го ''„Вочја дупка“'' (1987), кој бил прикажан на 37-миот Берлински меѓународен филмски фестивал,<ref name="Berlinale">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/1987/02_programm_1987/02_Programm_1987.html|title=Berlinale: 1987 Programme|work=berlinale.de|accessdate=4 March 2011}}</ref> ''„Копито тука, копито таму''“ (1989), кој бил прикажан на 16-тиот Московски меѓународен филмски фестивал,<ref name="Moscow1989">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1989|title=16th Moscow International Film Festival (1989)|work=MIFF|archive-url=https://web.archive.org/web/20130316085017/http://moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1989|archive-date=16 March 2013|accessdate=2 March 2013}}</ref> и ''„Наследството'' (1992), кој бил прикажан на 18-тиот Московски меѓународен филмски фестивал.<ref name="Moscow1993">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1993|title=18th Moscow International Film Festival (1993)|work=MIFF|archive-url=https://web.archive.org/web/20140403093721/http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1993|archive-date=3 April 2014|accessdate=9 March 2013}}</ref> За своето творештво, таа го добила Орденот за уметност и литература, Медал за заслуги и наградата „Чешки лав“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tyden.cz/rubriky/smutna-zprava-zemrela-vera-chytilova_300911.html#.UyGx3M6qLXQ|title=Zemřela Věra Chytilová|date=12 March 2013|publisher=[[Týden]](originally [[ČTK]])|language=cs|accessdate=13 March 2014}}</ref> == Ран живот и образование == [[Податотека:Vera_Chytilova_state_exam_report_(SOA_Praha).jpg|лево|мини|Запис од завршниот државен испит и извештај за дипломската работа на Вера Хитилова (1963)]] Хитилова била родена во Острава, Чехословачка, на 2 февруари 1929 година. Таа имала строго [[Римокатоличка црква|католичко]] воспитување, кое подоцна влијаело на многу од моралните прашања презентирани во нејзините филмови.<ref name="Buffalo">{{cite web|title=Vera Chytilova biography |url=http://www.acsu.buffalo.edu/~cgkoebel/courses/vera.html |publisher=MS. Buffalo |access-date=14 February 2018 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20080401073412/http://www.acsu.buffalo.edu/~cgkoebel/courses/vera.html |archive-date=1 April 2008 }}</ref><ref name="Interviews">{{cite book|last=Buchar|first=Robert; foreword by [[Antonín Jaroslav Liehm|Liehm, Antonín Jaroslav]]|title=Czech new wave filmmakers in interviews|year=2004|publisher=McFarland|location=Jefferson, N.C.|isbn=9780786417209|pages=51–73}}</ref> Додека студирала на колеџ во [[Брно]], Хитилова првично студирала [[филозофија]] и [[архитектура]], но ги напуштила овие области. Потоа работела како цртачка, манекенка и фоторетушерка, пред да се вработи во филмското студио „Барандов“ во Прага.<ref name="New Wave">{{cite book|last=Hames|first=Peter|title=The Czechoslovak new wave|year=2005|publisher=Wallflower|location=London [u.a]|isbn=1-904764-42-8|edition=2.}}</ref><ref>{{cite book|title=The BFI Companion to Eastern European and Russian Cinema|pages=1970–1971|author=Richard Taylor, Nancy Wood, Julian Graffy, Dina Iordanova|publisher=Bloomsbury|isbn=978-1838718497|date=2019}}</ref><ref>{{Cite book |last=Bell |first=Jo |title=On this day she : putting women back into history, one day at a time |date=2021 |others=Tania Hershman, Ailsa Holland |isbn=978-1-78946-271-5 |location=London |page=401 |oclc=1250378425}}</ref> Потоа побарала препорака од филмското студио „Барандов“ да студира филмска продукција, но била одбиена. Необесхрабрена од одбивањето, подоцна била примена во Училиштето за филм и телевизија на Академијата за сценски уметности во Прага (ФАМУ) на 28-годишна возраст,<ref name=Buffalo /><ref name="New Wave" /> станувајќи првата жена што студирала режија на училиштето. Додека студирала на ФАМУ, студирала кај познатиот филмски режисер Отакар Вавра, и дипломирала во 1962 година. Посветеноста на Хитилова кон нејзината уметничка визија се манифестирала уште во раните студии, кога сценариото за нејзиниот дипломски филм, „Строп/Таван“, било одбиено од нејзиниот професор поради неговата кичеста природа. Откако го наговорила својот соученик Павел Јурачек да го преработи сценариото за одобрение од нивниот професор, таа пркосно го снимила оригиналното сценарио.<ref>{{Cite journal |last=Skupa |first=Lukáš |date=2 September 2018 |title=Perfectly unpredictable: early work of Věra Chytilová in the light of censorship and production reports |url=https://doi.org/10.1080/2040350X.2018.1469202 |journal=Studies in Eastern European Cinema |volume=9 |issue=3 |pages=233–249 |doi=10.1080/2040350X.2018.1469202 |s2cid=194967405 |issn=2040-350X|url-access=subscription }}</ref> ==Кариера== По дипломирањето на ФАМУ, двата кратки филма на Хитилова биле прикажани во кино низ цела Чехословачка. Во 1963 година, Хитилова го издала својот прв игран филм насловен ''Нешто различно''. [[File:Marie on the bed.jpg|thumb|Сцена од ''[[Маргаритки (филм)|Маргаритки]]'' (1966)]] Хитилова е најпозната по нејзиниот некогаш многу контроверзен филм „Седмикраски“ (Маргаритки; 1966). „Маргаритки“ е познат по своите несимпатични ликови, недостаток на континуирана нарација и впечатлив визуелен стил. Хитилова изјавила дека го структурирала „Маргаритки“ за да „го ограничи чувството на вклученост [на гледачот] и да го доведе до разбирање на основната идеја или филозофија“. Во 1966 година, „Маргаритки“ бил забрането да се прикажува во нејзината родна земја Чехословачка повеќе од една година, поради прикажувањата на обемното фрлање храна во време кога недостигот на храна го мачел регионот. Во филмот, двата главни лика, Марија I и Марија II, не само што ја прикажуваат глупоста на здодевните, разгалени жени од средната класа, туку и сопствената беспомошност како млади жени проголтани од општество кое ги цени само како сексуални објекти. Ликовите го оправдуваат своето катарзично однесување пред себе велејќи „Ако светот е скапан, нека бидеме и ние скапани“. Хитилова се борела со цензурата на овој филм поради нејзините остри критики против корупцијата и потрошувачката, но сепак успевала да ја освои наградата ''Гран при'' на Филмскиот фестивал во Бергамо во [[Италија]]. Филмот ја зацврстил филмската кариера на Хитилова, таа добила јавна слава не само во нејзината родна земја, туку и низ целиот свет.<ref name=Buffalo /> По [[Либерализација|либерализацијата]] на Чехословачка во 1968 година предводена од Александар Дубчек, широко распространетите реформи ја децентрализирале владата и ги намалиле ограничувањата врз печатот, давајќи им на уметниците како Хитилова креативни слободи што претходно ги немале. Во оваа клима, Хитилова почнала да работи на својот следен филм, „Плодот од рајот“ (1969), експериментално и психоделично прераскажување на приказната за креационизмот, од авангардна, либерална перспектива. По месеци напнати преговори, Советскиот Сојуз одговорил на реформите со инвазија на КОСР со армиите на другите земји од [[Варшавскиот пакт]] и со брзо преземање на контролата врз нивната влада. Отстранувањето на Дубчек го означил крајот на Чешкиот нов бран, бидејќи Советскиот Сојуз не само што ги поништил социјалните реформи, туку вовел уште построги ограничувања врз печатот и ја централизирал владата како дел од [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]]. Хитилова и многу други како неа биле принудени да изберат помеѓу снимањето филмови и нивната матична земја. На Вера Хитилова ѝ било забрането да снима филмови седум години, па таа работела под името на нејзиниот сопруг сè додека владата не ѝ се обратила, овој пат молејќи ја да снима филмови за нивното државно студио, Short Film Studios во 1976 година. Приближно во исто време, таа била поканета да присуствува на новосоздадениот филмски фестивал „Година на жените“ во [[Соединети Американски Држави|САД]], на кој нејзината влада не ѝ дозволила да присуствува. Фестивалот побарал да го прикаже филмот „Маргаритки“, а Хитилова открила дека нема нецензурирани копии од филмот и дека повеќе не ѝ е дозволено да снима филмови. Таа била свесна за два нецензурирани копии во Париз и Брисел, но ниту еден не бил во нејзина сопственост. Како резултат на тоа, фестивалот почнал да врши меѓународен притисок врз чехословачката влада со поднесување петиции во име на Хитилова. Под овој притисок, Хитилова напишала писмо директно до претседателот [[Густав Хусак]] во кое детално ја опишала својата кариера и личното верување во [[Социјализам|социјализмот]].<ref name=Buffalo /> Поради успехот на кампањата за притисок и апелот на Хитилова до претседателот Хусак, Хитилова започнала со продукција на „Играта на јаболкото“.<ref name=":2">{{Cite news |last=Andelman |first=David A. |date=12 March 1978 |title=New Czech Film Has Drama in Its Own History|work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1978/03/12/archives/new-czech-film-has-drama-in-its-own-history-a-tribute-to-intensity.html |access-date=22 July 2023 |issn=0362-4331}}</ref><ref name="Interviews" /> „Играта на јаболкото“ бил завршен и последователно прикажан на Меѓународниот филмски фестивал во Карлови Вари и Меѓународниот филмски фестивал во Чикаго, каде што ја освоил наградата „Сребрен Хуго“.<ref name=Buffalo /> По објавувањето на „Играта на јаболкото“, на Хитилова ѝ било дозволено да продолжи да снима филмови, но постојано се соочувала со контроверзии и строга [[цензура]] од страна на чехословачката влада. Последниот филм на Вера Хитилова бил објавен во 2006 година, кога таа предавала режија на ФАМУ. ==Теми== Како и многу чешки филмски режисери од Новиот бран, Хитилова била под влијание на постсталинистичката Чехословачка во 1950-тите години. Хитилова се обидувала да го прикаже лицемерието на владата претставувајќи го сосема спротивното. Хитилова била [[Антиконзумеризам|антиконзумеристка]] и се нарекувала себеси индивидуалистка, а не [[Феминизам|феминистка]]. Жените глумат во речиси сите филмови на Хитилова, а идеите за полот и моќта се централна идеја на нејзините филмови. Чешкото општество било примарен фокус на творештвото на Хитилова, иако стилот на чешките филмски режисери од Новиот бран обично имале меѓународна релевантност. Филмовите на Хитилова пред советската инвазија на Чехословачка биле многу експериментални, познати по психоделичните бои и нелинеарното монтирање. „Маргаритки“ и „Плодови од рајот“ можат да се карактеризираат со [[апсурдизам]] и [[надреализам]]. Филтрите во боја и другите експериментални тактики што ги користела Хитилова биле ексклузивни за нејзините филмови од 1960-тите. ==Наследство== [[File:Vera Chytilova (cropped).jpg|thumb|Хитилова на Меѓународниот филмски фестивал во Карлови Вари во 2007 година]] Хитилова се опишала себеси како контролорка и „Прегреан котел што не можете да го одбиете“. „Прегреаниот“ став на Хитилова ѝ го отежнувал добивањето работа во филмската индустрија контролирана од Советскиот Сојуз. Таа била позната како активна критичарка на Советскиот Сојуз, изјавувајќи дека „Мојата критика е во контекст на моралните принципи што ги проповедате, нели? Критичката рефлексија е неопходна“. Таа рутински предизвикувала хаос и „хистерични сцени“ обидувајќи се да направи филмови што биле лојални на нејзината визија, без оглед на тешката цензура што рутински се наметнувала.<ref name=Guardian>{{cite news|last=Connolly|first=Kate|title=Bohemian Rhapsodist|url=https://www.theguardian.com/film/2000/aug/11/culture.features2|work=The Guardian|location=London|date=11 August 2000 |access-date=25 April 2012}}</ref> Хитилова отелотворувала уникатен [[Кинематографија|кинематографски]] јазик и стил што не се потпира на никакви литературни или вербални конвенции, туку користи различни форми на визуелни манипулации за да создаде значење во нејзините филмови. Хитилова се служела со набљудувања од секојдневниот живот во согласност со [[Алегорија|алегории]] и надреални контексти за да создаде персонализиран филмски стил кој бил во голема мера под влијание на францускиот нов бран и италијанскиот неореализам.<ref name=JStor>{{cite journal|last=Clouzot|first=Claire|title=Daisies Věra Chytilová|journal=Film Quarterly|year=1968|volume=21|series=3|issue=3 |pages=35–37|jstor=1210994|doi=10.2307/1210994}}</ref> Хитилова активно користела филмски стил сличен на синема верите со цел да ѝ овозможи на публиката да добие надворешна перспектива за филмот. Нејзината употреба на синема верите е најдобро илустрирана во нејзиниот филм од 1966 година, „Маргаритки“, во кој овие техники создаваат „филозофски документарец, со цел одвлекување на гледачот од вклученоста, уништување на психологијата и нагласување на хуморот“. Преку овие манипулации, Хитилова создала дисјунктивно искуство на гледање за нејзината публика, принудувајќи ја да го доведе во прашање значењето на нејзините филмови. Хитилова била наведена како милитантен феминистички режисер. Јозеф Шкворецки изјавил дека „Во вистинска феминистичка традиција, Вера комбинирала интензивен интелектуален напор со женско чувство за убавина и форма“. „Маргаритки“ се смета за феминистички филм поради неговиот став и активната критика на машките ставови кон сексот. Сепак, Хитилова не се сметала себеси за феминистичка режисерка, туку верувала во [[Индивидуализам|индивидуализмот]], наведувајќи дека ако некое лице не верува во одреден збир на конвенции или правила, тогаш таа личност треба да ги прекрши.<ref name=Bright>{{cite book|last=Schonberg|first=Josef Skvorecky; translated by Michael|title=All the bright young men and women : a personal history of the Czech cinema|year=1971|publisher=Peter Martin Associates Ltd.|location=Toronto|isbn=0-88778-056-3}}</ref> ==Личен живот и смрт== Хитилова била родена во Острава, Чехословачка, на 2 февруари 1929 година. Таа одбила да ја напушти Чехословачка по инвазијата на Советскиот Сојуз во 1968 година, наведувајќи дека „снимањето филмови тогаш станало мисија“. Се омажила за кинематограферот Јарослав Кучера, кого го запознала додека студирала на ФАМУ. За време на окупацијата на Советскиот Сојуз, кога Хитилова не можела да најде работа како режисерка, таа и нејзиниот сопруг го изградиле семејниот дом и ги одгледале своите деца - уметницата Тереза Кучерова (родена 1964 година) и кинематограферот Штепан Кучера (роден 1968 година). Хитилова починала на 12 март 2014 година во Прага, опкружена со своето семејство, по долгогодишни здравствени проблеми.<ref>{{Cite news |date=13 March 2014 |title=Véra Chytilova, cinéaste rebelle, est morte |language=fr |work=Le Monde.fr |url=https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2014/03/13/vera-chytilova-cineaste-rebelle-est-morte_4382513_3382.html |access-date=22 July 2023}}</ref><ref>{{cite web |date=12 March 2014 |title=V míru odešla drsná žena českého filmu Věra Chytilová |url=http://www.ceskatelevize.cz/ct24/kultura/266044-v-miru-odesla-drsna-zena-ceskeho-filmu-vera-chytilova/ |access-date=13 March 2014 |work=[[Czech Television]] |publisher=[[ČT 24]] |language=cs}}</ref><ref>{{cite web |date=12 March 2014 |title=Zemřela Věra Chytilová |url=http://www.novinky.cz/kultura/330177-zemrela-vera-chytilova.html |access-date=12 March 2014 |publisher=[[novinky.cz]] |language=cs}}</ref> ==Избрана филмографија== {| class="wikitable" |- ! Година !! Наслов !! Режисер !! Сценарио !! Приказна !! Музика ! Белешки |- | 1961 || ''[[Таванот (film)|Таванот]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || || |<ref>{{Cite web |date=23 March 2007 |title=Movie Guide and Film Series |url=https://www.nytimes.com/2007/03/23/movies/23Movie.html |access-date=22 July 2023 |website=The New York Times}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pavel Jurácek Season 2006 |url=https://www.bbc.co.uk/films/festivals/pavel_juracek_2006.shtml |access-date=22 July 2023 |website=www.bbc.co.uk}}</ref> |- | 1962 || ''[[Вреќа полна со болви]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || {{X mark}} || | |- | 1963 || ''[[Нешто различно (1963 film)|Something Different]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || {{X mark}}|| |<ref>{{Cite magazine |last=Brody |first=Richard |date=12 April 2019 |title=What to Stream This Weekend: "Something Different," a Rediscovered Classic from the New Criterion Channel |language=en-US |magazine=The New Yorker |url=https://www.newyorker.com/culture/the-front-row/what-to-stream-this-weekend-vera-chytilovas-something-different-a-rediscovered-classic-from-the-new-criterion-channel |access-date=22 July 2023 |issn=0028-792X}}</ref><ref name=":0">{{Cite news |date=8 April 1971 |title=Screen |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1971/04/08/archives/lives-of-two-women.html |access-date=22 July 2023 |issn=0362-4331}}</ref> |- | 1966 || [[Бисери од длабочината|„Во светската кафетерија" во ''Бисери на длабочините'']]|| {{X mark}} || || || | |- | 1966 || ''[[Маргаритки (филм)|Маргаритки]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || {{X mark}} || |<ref name=":1">{{Cite news |last=Hoberman |first=J. |date=17 August 2022 |title='Daisies': Two Wild and Crazy Gals |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/08/17/movies/daisies-vera-chytilova.html |access-date=22 July 2023 |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Yorker |first=The New |date=2 December 2013 |title=DVD of the Week: "Daisies" |language=en-US |magazine=The New Yorker |url=https://www.newyorker.com/culture/richard-brody/dvd-of-the-week-daisies |access-date=22 July 2023 |issn=0028-792X}}</ref> |- | 1970 || ''[[Плодот на рајот]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || || |<ref>{{Cite news |last=Rose |first=Steve |date=28 February 2015 |title=Filmic 2015, Viva! Spanish And Latin America Film Festival: this week's new film events |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/film/2015/feb/28/this-weeks-new-film-events |access-date=22 July 2023 |issn=0261-3077}}</ref> |- | 1976 || ''[[Играта со јаболката]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || {{X mark}} || |<ref name=":2" /> |- | 1978 || ''Немилосрдно време'' || {{X mark}} || || || | |- | 1979 || ''Префабрикувана приказна'' || {{X mark}} || {{X mark}} || {{X mark}} || |<ref>{{Cite web |title=BBC - Films - Festivals and Seasons - Czech Cinema season |url=https://www.bbc.co.uk/films/festivals/czech_cinema_cardiff.shtml |access-date=22 July 2023 |website=www.bbc.co.uk}}</ref> |- | 1981 || ''[[Несреќа (филм)|Несреќа]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || || | |- | 1981 || ''Хитилова против Форман − Свесност за континуитет'' || {{X mark}} || || || | |- | 1983 || ''[[Многу доцното попладне на еден фаун]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || || | |- | 1984 || ''[[Прага: Немирното срце на Европа]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || {{X mark}} || | |- | 1987 || ''[[Волчја дупка]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || || |<ref>{{Cite news |last=Kenigsberg |first=Ben |date=11 April 2019 |title=4 Film Series to Catch in N.Y.C. This Weekend |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/04/11/movies/nyc-this-weekend-film-series.html |access-date=22 July 2023 |issn=0362-4331}}</ref> |- | 1987 || ''[[Шутот и кралицата]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || || | |- | 1988 || ''[[Копито тука, копито таму]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || || | |- | 1990 || ''[[Томаш Гариг Масарик, ослободител]]'' || {{X mark}} || || || | |- | 1991 || ''[[Моите граѓани на Прага ме разбираат]]'' || {{X mark}} || || {{X mark}}|| | |- | 1992 || ''[[Наследството]]'' ||{{X mark}} | {{X mark}} || || | |- | 1998 || ''[[Стапица, стапица, мала стапица]]'' ||{{X mark}} | || {{X mark}} || | |- | 2000 || ''[[Летови и паѓања]]'' ||{{X mark}} | {{X mark}} || {{X mark}} || | |- | 2001 || ''[[Прогонство од рајот]]'' ||{{X mark}} | {{X mark}} || {{X mark}} || {{X mark}} | |- | 2005 || ''[[Барајќи ја Естер]]'' || {{X mark}} || || || | |- | 2006 || ''[[Пријатни моменти]]'' ||{{X mark}} | {{X mark}} || | |<ref>{{Cite news |last=Times |first=The New York |date=16 November 2007 |title=Movie Guide and Film Series |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2007/11/16/movies/16movie.html |access-date=22 July 2023 |issn=0362-4331}}</ref> |} == Наводи == {{Наводи}} == За понатамошно читање == * [http://www.criterion.com/current/posts/2269-eclipse-series-32-pearls-of-the-czech-new-wave Criterion Collection Essay] * Owen, Jonathan ''Avant-garde to New Wave: Czechoslovak Cinema, Surrealism and the Sixties''. Berghahn Books (2011). {{ISBN|085745126X}} * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080401073412/http://www.acsu.buffalo.edu/~cgkoebel/courses/vera.html |date=1 April 2008 |title=Extensive Biography }} == Надворешни врски == *{{IMDb name|0161615}} * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080401073412/http://www.acsu.buffalo.edu/~cgkoebel/courses/vera.html |date=1 April 2008 |title=Extensive Biography }} * [https://web.archive.org/web/19990203205056/http://www.geocities.com/Hollywood/Hills/2765/chytilova.html Additional Information and Timeline] * [http://www.criterion.com/people/118973-vera-chytilova Criterion Collection] [[Категорија:Починати во 2014 година]] [[Категорија:Родени во 1929 година]] [[Категорија:Филмски режисери]] [[Категорија:Режисерки]] [[Категорија:Чешки режисери]] 6zba6oshqo0v0uy7rrxkvkbw1oqeksk 5539016 5539014 2026-04-14T20:48:41Z 19user99 72391 5539016 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Вера Хитилова | image = Věra Chytilová in her house in Prague, mid of the 1980s (cropped).jpg | caption = Хитилова во 1980-тите години | birth_date = {{birth date|df=y|1929|2|2}} | birth_place = [[Острава]], [[Чехословачка]] | death_date = {{death date and age|2014|3|12|1929|2|2|df=y}} | death_place = [[Прага]], [[Чешка]] | othername = | occupation = Филмски режисер | yearsactive = 1962–2011 година | spouse = [[Јарослав Кучера]] | children = 2, вклучувајќи ја [[Тереза Кучерова]] }} '''Вера Хитилова''' (2 февруари 1929 – 12 март 2014) — [[Авангарда|авангардна]] чешка филмска режисерка и пионер на чешкото кино.<ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=18 March 2025}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2014/03/23/nyregion/vera-chytilova-dies-at-85-made-daring-czech-films.html|title=Vera Chytilova Dies at 85; Made Daring Films in Czech New Wave|last=Fox|first=Margalit|date=23 March 2014|work=The New York Times|access-date=22 July 2023|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Забранета од [[Чехословачка|чехословачката]] влада во 1960-тите години,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.smh.com.au/entertainment/movies/top-10-films-20140515-38b9o.html|title=Top 10 films|last=Wilson|first=Selected by Jake|date=16 May 2014|work=The Sydney Morning Herald|language=en|accessdate=22 July 2023}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/film/2014/mar/14/vera-chytilova|title=Vera Chytilová obituary|last=Bergan|first=Ronald|date=14 March 2014|work=The Guardian|access-date=22 July 2023|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> таа е најпозната по нејзиниот филм од чешкиот нов бран од 1966 година ''„Седмикраски“'' (''Маргаритки'').<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2012/07/01/movies/daisies-from-the-czech-director-vera-chytilova-at-bam.html|title=An Audience for Free Spirits in a Closed Society|last=Rapold|first=Nicolas|date=29 June 2012|work=The New York Times|access-date=22 July 2023|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.lemonde.fr/culture/article/2022/08/31/reprise-dans-les-petites-marguerites-deux-femmes-s-ennuient-ferme-et-nous-font-hurler-de-joie_6139644_3246.html|title=Reprise : dans "Les Petites Marguerites", deux femmes s'ennuient ferme et nous font hurler de joie|date=31 August 2022|work=Le Monde.fr|access-date=22 July 2023|language=fr}}</ref> Нејзините последователни филмови биле прикажани на меѓународни филмски фестивали, вклучувајќи го ''„Вочја дупка“'' (1987), кој бил прикажан на 37-миот Берлински меѓународен филмски фестивал,<ref name="Berlinale">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/1987/02_programm_1987/02_Programm_1987.html|title=Berlinale: 1987 Programme|work=berlinale.de|accessdate=4 March 2011}}</ref> ''„Копито тука, копито таму''“ (1989), кој бил прикажан на 16-тиот Московски меѓународен филмски фестивал,<ref name="Moscow1989">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1989|title=16th Moscow International Film Festival (1989)|work=MIFF|archive-url=https://web.archive.org/web/20130316085017/http://moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1989|archive-date=16 March 2013|accessdate=2 March 2013}}</ref> и ''„Наследството'' (1992), кој бил прикажан на 18-тиот Московски меѓународен филмски фестивал.<ref name="Moscow1993">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1993|title=18th Moscow International Film Festival (1993)|work=MIFF|archive-url=https://web.archive.org/web/20140403093721/http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1993|archive-date=3 April 2014|accessdate=9 March 2013}}</ref> За своето творештво, таа го добила Орденот за уметност и литература, Медал за заслуги и наградата „Чешки лав“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tyden.cz/rubriky/smutna-zprava-zemrela-vera-chytilova_300911.html#.UyGx3M6qLXQ|title=Zemřela Věra Chytilová|date=12 March 2013|publisher=[[Týden]](originally [[ČTK]])|language=cs|accessdate=13 March 2014}}</ref> == Ран живот и образование == [[Податотека:Vera_Chytilova_state_exam_report_(SOA_Praha).jpg|десно|мини|Запис од завршниот државен испит и извештај за дипломската работа на Вера Хитилова (1963)]] Хитилова била родена во Острава, Чехословачка, на 2 февруари 1929 година. Таа имала строго [[Римокатоличка црква|католичко]] воспитување, кое подоцна влијаело на многу од моралните прашања презентирани во нејзините филмови.<ref name="Buffalo">{{cite web|title=Vera Chytilova biography |url=http://www.acsu.buffalo.edu/~cgkoebel/courses/vera.html |publisher=MS. Buffalo |access-date=14 February 2018 |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20080401073412/http://www.acsu.buffalo.edu/~cgkoebel/courses/vera.html |archive-date=1 April 2008 }}</ref><ref name="Interviews">{{cite book|last=Buchar|first=Robert; foreword by [[Antonín Jaroslav Liehm|Liehm, Antonín Jaroslav]]|title=Czech new wave filmmakers in interviews|year=2004|publisher=McFarland|location=Jefferson, N.C.|isbn=9780786417209|pages=51–73}}</ref> Додека студирала на колеџ во [[Брно]], Хитилова првично студирала [[филозофија]] и [[архитектура]], но ги напуштила овие области. Потоа работела како цртачка, манекенка и фоторетушерка, пред да се вработи во филмското студио „Барандов“ во Прага.<ref name="New Wave">{{cite book|last=Hames|first=Peter|title=The Czechoslovak new wave|year=2005|publisher=Wallflower|location=London [u.a]|isbn=1-904764-42-8|edition=2.}}</ref><ref>{{cite book|title=The BFI Companion to Eastern European and Russian Cinema|pages=1970–1971|author=Richard Taylor, Nancy Wood, Julian Graffy, Dina Iordanova|publisher=Bloomsbury|isbn=978-1838718497|date=2019}}</ref><ref>{{Cite book |last=Bell |first=Jo |title=On this day she : putting women back into history, one day at a time |date=2021 |others=Tania Hershman, Ailsa Holland |isbn=978-1-78946-271-5 |location=London |page=401 |oclc=1250378425}}</ref> Потоа побарала препорака од филмското студио „Барандов“ да студира филмска продукција, но била одбиена. Необесхрабрена од одбивањето, подоцна била примена во Училиштето за филм и телевизија на Академијата за сценски уметности во Прага (ФАМУ) на 28-годишна возраст,<ref name=Buffalo /><ref name="New Wave" /> станувајќи првата жена што студирала режија на училиштето. Додека студирала на ФАМУ, студирала кај познатиот филмски режисер Отакар Вавра, и дипломирала во 1962 година. Посветеноста на Хитилова кон нејзината уметничка визија се манифестирала уште во раните студии, кога сценариото за нејзиниот дипломски филм, „Строп/Таван“, било одбиено од нејзиниот професор поради неговата кичеста природа. Откако го наговорила својот соученик Павел Јурачек да го преработи сценариото за одобрение од нивниот професор, таа пркосно го снимила оригиналното сценарио.<ref>{{Cite journal |last=Skupa |first=Lukáš |date=2 September 2018 |title=Perfectly unpredictable: early work of Věra Chytilová in the light of censorship and production reports |url=https://doi.org/10.1080/2040350X.2018.1469202 |journal=Studies in Eastern European Cinema |volume=9 |issue=3 |pages=233–249 |doi=10.1080/2040350X.2018.1469202 |s2cid=194967405 |issn=2040-350X|url-access=subscription }}</ref> ==Кариера== По дипломирањето на ФАМУ, двата кратки филма на Хитилова биле прикажани во кино низ цела Чехословачка. Во 1963 година, Хитилова го издала својот прв игран филм насловен ''Нешто различно''. [[File:Marie on the bed.jpg|thumb|Сцена од ''[[Маргаритки (филм)|Маргаритки]]'' (1966)]] Хитилова е најпозната по нејзиниот некогаш многу контроверзен филм „Седмикраски“ (Маргаритки; 1966). „Маргаритки“ е познат по своите несимпатични ликови, недостаток на континуирана нарација и впечатлив визуелен стил. Хитилова изјавила дека го структурирала „Маргаритки“ за да „го ограничи чувството на вклученост [на гледачот] и да го доведе до разбирање на основната идеја или филозофија“. Во 1966 година, „Маргаритки“ бил забрането да се прикажува во нејзината родна земја Чехословачка повеќе од една година, поради прикажувањата на обемното фрлање храна во време кога недостигот на храна го мачел регионот. Во филмот, двата главни лика, Марија I и Марија II, не само што ја прикажуваат глупоста на здодевните, разгалени жени од средната класа, туку и сопствената беспомошност како млади жени проголтани од општество кое ги цени само како сексуални објекти. Ликовите го оправдуваат своето катарзично однесување пред себе велејќи „Ако светот е скапан, нека бидеме и ние скапани“. Хитилова се борела со цензурата на овој филм поради нејзините остри критики против корупцијата и потрошувачката, но сепак успевала да ја освои наградата ''Гран при'' на Филмскиот фестивал во Бергамо во [[Италија]]. Филмот ја зацврстил филмската кариера на Хитилова, таа добила јавна слава не само во нејзината родна земја, туку и низ целиот свет.<ref name=Buffalo /> По [[Либерализација|либерализацијата]] на Чехословачка во 1968 година предводена од Александар Дубчек, широко распространетите реформи ја децентрализирале владата и ги намалиле ограничувањата врз печатот, давајќи им на уметниците како Хитилова креативни слободи што претходно ги немале. Во оваа клима, Хитилова почнала да работи на својот следен филм, „Плодот од рајот“ (1969), експериментално и психоделично прераскажување на приказната за креационизмот, од авангардна, либерална перспектива. По месеци напнати преговори, Советскиот Сојуз одговорил на реформите со инвазија на КОСР со армиите на другите земји од [[Варшавскиот пакт]] и со брзо преземање на контролата врз нивната влада. Отстранувањето на Дубчек го означил крајот на Чешкиот нов бран, бидејќи Советскиот Сојуз не само што ги поништил социјалните реформи, туку вовел уште построги ограничувања врз печатот и ја централизирал владата како дел од [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]]. Хитилова и многу други како неа биле принудени да изберат помеѓу снимањето филмови и нивната матична земја. На Вера Хитилова ѝ било забрането да снима филмови седум години, па таа работела под името на нејзиниот сопруг сè додека владата не ѝ се обратила, овој пат молејќи ја да снима филмови за нивното државно студио, Short Film Studios во 1976 година. Приближно во исто време, таа била поканета да присуствува на новосоздадениот филмски фестивал „Година на жените“ во [[Соединети Американски Држави|САД]], на кој нејзината влада не ѝ дозволила да присуствува. Фестивалот побарал да го прикаже филмот „Маргаритки“, а Хитилова открила дека нема нецензурирани копии од филмот и дека повеќе не ѝ е дозволено да снима филмови. Таа била свесна за два нецензурирани копии во Париз и Брисел, но ниту еден не бил во нејзина сопственост. Како резултат на тоа, фестивалот почнал да врши меѓународен притисок врз чехословачката влада со поднесување петиции во име на Хитилова. Под овој притисок, Хитилова напишала писмо директно до претседателот [[Густав Хусак]] во кое детално ја опишала својата кариера и личното верување во [[Социјализам|социјализмот]].<ref name=Buffalo /> Поради успехот на кампањата за притисок и апелот на Хитилова до претседателот Хусак, Хитилова започнала со продукција на „Играта на јаболкото“.<ref name=":2">{{Cite news |last=Andelman |first=David A. |date=12 March 1978 |title=New Czech Film Has Drama in Its Own History|work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1978/03/12/archives/new-czech-film-has-drama-in-its-own-history-a-tribute-to-intensity.html |access-date=22 July 2023 |issn=0362-4331}}</ref><ref name="Interviews" /> „Играта на јаболкото“ бил завршен и последователно прикажан на Меѓународниот филмски фестивал во Карлови Вари и Меѓународниот филмски фестивал во Чикаго, каде што ја освоил наградата „Сребрен Хуго“.<ref name=Buffalo /> По објавувањето на „Играта на јаболкото“, на Хитилова ѝ било дозволено да продолжи да снима филмови, но постојано се соочувала со контроверзии и строга [[цензура]] од страна на чехословачката влада. Последниот филм на Вера Хитилова бил објавен во 2006 година, кога таа предавала режија на ФАМУ. ==Теми== Како и многу чешки филмски режисери од Новиот бран, Хитилова била под влијание на постсталинистичката Чехословачка во 1950-тите години. Хитилова се обидувала да го прикаже лицемерието на владата претставувајќи го сосема спротивното. Хитилова била [[Антиконзумеризам|антиконзумеристка]] и се нарекувала себеси индивидуалистка, а не [[Феминизам|феминистка]]. Жените глумат во речиси сите филмови на Хитилова, а идеите за полот и моќта се централна идеја на нејзините филмови. Чешкото општество било примарен фокус на творештвото на Хитилова, иако стилот на чешките филмски режисери од Новиот бран обично имале меѓународна релевантност. Филмовите на Хитилова пред советската инвазија на Чехословачка биле многу експериментални, познати по психоделичните бои и нелинеарното монтирање. „Маргаритки“ и „Плодови од рајот“ можат да се карактеризираат со [[апсурдизам]] и [[надреализам]]. Филтрите во боја и другите експериментални тактики што ги користела Хитилова биле ексклузивни за нејзините филмови од 1960-тите. ==Наследство== [[File:Vera Chytilova (cropped).jpg|thumb|Хитилова на Меѓународниот филмски фестивал во Карлови Вари во 2007 година]] Хитилова се опишала себеси како контролорка и „Прегреан котел што не можете да го одбиете“. „Прегреаниот“ став на Хитилова ѝ го отежнувал добивањето работа во филмската индустрија контролирана од Советскиот Сојуз. Таа била позната како активна критичарка на Советскиот Сојуз, изјавувајќи дека „Мојата критика е во контекст на моралните принципи што ги проповедате, нели? Критичката рефлексија е неопходна“. Таа рутински предизвикувала хаос и „хистерични сцени“ обидувајќи се да направи филмови што биле лојални на нејзината визија, без оглед на тешката цензура што рутински се наметнувала.<ref name=Guardian>{{cite news|last=Connolly|first=Kate|title=Bohemian Rhapsodist|url=https://www.theguardian.com/film/2000/aug/11/culture.features2|work=The Guardian|location=London|date=11 August 2000 |access-date=25 April 2012}}</ref> Хитилова отелотворувала уникатен [[Кинематографија|кинематографски]] јазик и стил што не се потпира на никакви литературни или вербални конвенции, туку користи различни форми на визуелни манипулации за да создаде значење во нејзините филмови. Хитилова се служела со набљудувања од секојдневниот живот во согласност со [[Алегорија|алегории]] и надреални контексти за да создаде персонализиран филмски стил кој бил во голема мера под влијание на францускиот нов бран и италијанскиот неореализам.<ref name=JStor>{{cite journal|last=Clouzot|first=Claire|title=Daisies Věra Chytilová|journal=Film Quarterly|year=1968|volume=21|series=3|issue=3 |pages=35–37|jstor=1210994|doi=10.2307/1210994}}</ref> Хитилова активно користела филмски стил сличен на синема верите со цел да ѝ овозможи на публиката да добие надворешна перспектива за филмот. Нејзината употреба на синема верите е најдобро илустрирана во нејзиниот филм од 1966 година, „Маргаритки“, во кој овие техники создаваат „филозофски документарец, со цел одвлекување на гледачот од вклученоста, уништување на психологијата и нагласување на хуморот“. Преку овие манипулации, Хитилова создала дисјунктивно искуство на гледање за нејзината публика, принудувајќи ја да го доведе во прашање значењето на нејзините филмови. Хитилова била наведена како милитантен феминистички режисер. Јозеф Шкворецки изјавил дека „Во вистинска феминистичка традиција, Вера комбинирала интензивен интелектуален напор со женско чувство за убавина и форма“. „Маргаритки“ се смета за феминистички филм поради неговиот став и активната критика на машките ставови кон сексот. Сепак, Хитилова не се сметала себеси за феминистичка режисерка, туку верувала во [[Индивидуализам|индивидуализмот]], наведувајќи дека ако некое лице не верува во одреден збир на конвенции или правила, тогаш таа личност треба да ги прекрши.<ref name=Bright>{{cite book|last=Schonberg|first=Josef Skvorecky; translated by Michael|title=All the bright young men and women : a personal history of the Czech cinema|year=1971|publisher=Peter Martin Associates Ltd.|location=Toronto|isbn=0-88778-056-3}}</ref> ==Личен живот и смрт== Хитилова била родена во Острава, Чехословачка, на 2 февруари 1929 година. Таа одбила да ја напушти Чехословачка по инвазијата на Советскиот Сојуз во 1968 година, наведувајќи дека „снимањето филмови тогаш станало мисија“. Се омажила за кинематограферот Јарослав Кучера, кого го запознала додека студирала на ФАМУ. За време на окупацијата на Советскиот Сојуз, кога Хитилова не можела да најде работа како режисерка, таа и нејзиниот сопруг го изградиле семејниот дом и ги одгледале своите деца - уметницата Тереза Кучерова (родена 1964 година) и кинематограферот Штепан Кучера (роден 1968 година). Хитилова починала на 12 март 2014 година во Прага, опкружена со своето семејство, по долгогодишни здравствени проблеми.<ref>{{Cite news |date=13 March 2014 |title=Véra Chytilova, cinéaste rebelle, est morte |language=fr |work=Le Monde.fr |url=https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2014/03/13/vera-chytilova-cineaste-rebelle-est-morte_4382513_3382.html |access-date=22 July 2023}}</ref><ref>{{cite web |date=12 March 2014 |title=V míru odešla drsná žena českého filmu Věra Chytilová |url=http://www.ceskatelevize.cz/ct24/kultura/266044-v-miru-odesla-drsna-zena-ceskeho-filmu-vera-chytilova/ |access-date=13 March 2014 |work=[[Czech Television]] |publisher=[[ČT 24]] |language=cs}}</ref><ref>{{cite web |date=12 March 2014 |title=Zemřela Věra Chytilová |url=http://www.novinky.cz/kultura/330177-zemrela-vera-chytilova.html |access-date=12 March 2014 |publisher=[[novinky.cz]] |language=cs}}</ref> ==Избрана филмографија== {| class="wikitable" |- ! Година !! Наслов !! Режисер !! Сценарио !! Приказна !! Музика ! Белешки |- | 1961 || ''[[Таванот (film)|Таванот]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || || |<ref>{{Cite web |date=23 March 2007 |title=Movie Guide and Film Series |url=https://www.nytimes.com/2007/03/23/movies/23Movie.html |access-date=22 July 2023 |website=The New York Times}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pavel Jurácek Season 2006 |url=https://www.bbc.co.uk/films/festivals/pavel_juracek_2006.shtml |access-date=22 July 2023 |website=www.bbc.co.uk}}</ref> |- | 1962 || ''[[Вреќа полна со болви]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || {{X mark}} || | |- | 1963 || ''[[Нешто различно (1963 film)|Something Different]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || {{X mark}}|| |<ref>{{Cite magazine |last=Brody |first=Richard |date=12 April 2019 |title=What to Stream This Weekend: "Something Different," a Rediscovered Classic from the New Criterion Channel |language=en-US |magazine=The New Yorker |url=https://www.newyorker.com/culture/the-front-row/what-to-stream-this-weekend-vera-chytilovas-something-different-a-rediscovered-classic-from-the-new-criterion-channel |access-date=22 July 2023 |issn=0028-792X}}</ref><ref name=":0">{{Cite news |date=8 April 1971 |title=Screen |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1971/04/08/archives/lives-of-two-women.html |access-date=22 July 2023 |issn=0362-4331}}</ref> |- | 1966 || [[Бисери од длабочината|„Во светската кафетерија" во ''Бисери на длабочините'']]|| {{X mark}} || || || | |- | 1966 || ''[[Маргаритки (филм)|Маргаритки]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || {{X mark}} || |<ref name=":1">{{Cite news |last=Hoberman |first=J. |date=17 August 2022 |title='Daisies': Two Wild and Crazy Gals |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/08/17/movies/daisies-vera-chytilova.html |access-date=22 July 2023 |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Yorker |first=The New |date=2 December 2013 |title=DVD of the Week: "Daisies" |language=en-US |magazine=The New Yorker |url=https://www.newyorker.com/culture/richard-brody/dvd-of-the-week-daisies |access-date=22 July 2023 |issn=0028-792X}}</ref> |- | 1970 || ''[[Плодот на рајот]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || || |<ref>{{Cite news |last=Rose |first=Steve |date=28 February 2015 |title=Filmic 2015, Viva! Spanish And Latin America Film Festival: this week's new film events |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/film/2015/feb/28/this-weeks-new-film-events |access-date=22 July 2023 |issn=0261-3077}}</ref> |- | 1976 || ''[[Играта со јаболката]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || {{X mark}} || |<ref name=":2" /> |- | 1978 || ''Немилосрдно време'' || {{X mark}} || || || | |- | 1979 || ''Префабрикувана приказна'' || {{X mark}} || {{X mark}} || {{X mark}} || |<ref>{{Cite web |title=BBC - Films - Festivals and Seasons - Czech Cinema season |url=https://www.bbc.co.uk/films/festivals/czech_cinema_cardiff.shtml |access-date=22 July 2023 |website=www.bbc.co.uk}}</ref> |- | 1981 || ''[[Несреќа (филм)|Несреќа]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || || | |- | 1981 || ''Хитилова против Форман − Свесност за континуитет'' || {{X mark}} || || || | |- | 1983 || ''[[Многу доцното попладне на еден фаун]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || || | |- | 1984 || ''[[Прага: Немирното срце на Европа]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || {{X mark}} || | |- | 1987 || ''[[Волчја дупка]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || || |<ref>{{Cite news |last=Kenigsberg |first=Ben |date=11 April 2019 |title=4 Film Series to Catch in N.Y.C. This Weekend |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/04/11/movies/nyc-this-weekend-film-series.html |access-date=22 July 2023 |issn=0362-4331}}</ref> |- | 1987 || ''[[Шутот и кралицата]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || || | |- | 1988 || ''[[Копито тука, копито таму]]'' || {{X mark}} || {{X mark}} || || | |- | 1990 || ''[[Томаш Гариг Масарик, ослободител]]'' || {{X mark}} || || || | |- | 1991 || ''[[Моите граѓани на Прага ме разбираат]]'' || {{X mark}} || || {{X mark}}|| | |- | 1992 || ''[[Наследството]]'' ||{{X mark}} | {{X mark}} || || | |- | 1998 || ''[[Стапица, стапица, мала стапица]]'' ||{{X mark}} | || {{X mark}} || | |- | 2000 || ''[[Летови и паѓања]]'' ||{{X mark}} | {{X mark}} || {{X mark}} || | |- | 2001 || ''[[Прогонство од рајот]]'' ||{{X mark}} | {{X mark}} || {{X mark}} || {{X mark}} | |- | 2005 || ''[[Барајќи ја Естер]]'' || {{X mark}} || || || | |- | 2006 || ''[[Пријатни моменти]]'' ||{{X mark}} | {{X mark}} || | |<ref>{{Cite news |last=Times |first=The New York |date=16 November 2007 |title=Movie Guide and Film Series |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2007/11/16/movies/16movie.html |access-date=22 July 2023 |issn=0362-4331}}</ref> |} == Наводи == {{Наводи}} == За понатамошно читање == * [http://www.criterion.com/current/posts/2269-eclipse-series-32-pearls-of-the-czech-new-wave Criterion Collection Essay] * Owen, Jonathan ''Avant-garde to New Wave: Czechoslovak Cinema, Surrealism and the Sixties''. Berghahn Books (2011). {{ISBN|085745126X}} * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080401073412/http://www.acsu.buffalo.edu/~cgkoebel/courses/vera.html |date=1 April 2008 |title=Extensive Biography }} == Надворешни врски == *{{IMDb name|0161615}} * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080401073412/http://www.acsu.buffalo.edu/~cgkoebel/courses/vera.html |date=1 April 2008 |title=Extensive Biography }} * [https://web.archive.org/web/19990203205056/http://www.geocities.com/Hollywood/Hills/2765/chytilova.html Additional Information and Timeline] * [http://www.criterion.com/people/118973-vera-chytilova Criterion Collection] [[Категорија:Починати во 2014 година]] [[Категорија:Родени во 1929 година]] [[Категорија:Филмски режисери]] [[Категорија:Режисерки]] [[Категорија:Чешки режисери]] 4vlr3wl4i88poequrvsa23a8gex3zsc 0 1391525 5539013 2026-04-14T20:45:44Z Пакко 4588 Создадена страница со: {{Инфокутија Населено место | name = Тополовград | native_name = Тополовград | native_name_lang = bg | settlement_type = град | image_skyline = Topolovgrad.view.3.jpeg | image_caption = Поглед кон Тополовград | image_flag = | image_coat_of_arms = Coat of arms tgrad.png | coatofarms_size... 5539013 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Тополовград | native_name = Тополовград | native_name_lang = bg | settlement_type = град | image_skyline = Topolovgrad.view.3.jpeg | image_caption = Поглед кон Тополовград | image_flag = | image_coat_of_arms = Coat of arms tgrad.png | coatofarms_size = 100px | pushpin_map = Бугарија | pushpin_map_caption = Местоположба на Тополовград во Бугарија | latd = 42 | latm = 5 | lats = 0 | latNS = N | longd = 26 | longm = 20 | longs = 0 | longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Бугарија]] | subdivision_type1 = Област | subdivision_name1 = [[Хасково (област)|Хасково]] | subdivision_type2 = Општина | subdivision_name2 = [[Тополовград (општина)|Тополовград]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Бојан Радев | area_total_km2 = 96,815 | elevation_m = 311 | population_total = 5.436 | population_as_of = 2022 | timezone1 = [[EET]] | utc_offset1 = +2 | postal_code_type = поштенски код | postal_code = 6560 | area_code = +359 470 | website = {{URL|https://www.topolovgrad.bg/}} }} '''Тополовград''' — град во Јужна [[Бугарија]] и административен центар на Општина [[Тополовград (општина)|Тополовград]] во [[Хасково (област)|Хасковската Област]]. Има население од околу 5.436 жители (2022).<ref>[https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-06-2022_2.txt Таблица на адресно регистрираните по постоянен и по настоящ адрес лица] oт дата 15.06.2022 г.</ref> == Географија == Тополовград е сместен на северниот склон на планината [[Сакар]]. Се наоѓа на 26 км од [[Елхово]], на 54 км од [[Јамбол]] и на 87 км од обласниот центар [[Хасково]]. == Историја == Најраните податоци за Тополовград се од османлиски даночен регистар од [[1492]]–[[1493]] година, каде што е наведено како населба под името '''Каваклу''' со 33 муслимански семејства. Во втората половина на [[16 век]], Каваклу (или '''Кавакли''', '''Кавакл’''') е забележано како тимарски посед на неколку лица, а на почетокот на [[17 век]] е претворено во [[вакаф]] на [[султан]]от [[Бајазит II]], при што во него живееле 104 христијански семејства. Во последните децении на 18 и почетокот на [[19 век]], каваклискиот регион бил подложен на [[Крџалии|крџалиски напади]]. Во тоа време таму дејствувал [[Инџе војвода]]. Од средината на [[19 век]] регионот повторно се смирил и започнало интензивно населување на христијанско население. Постепено гратчето се проширило и се оформило како важен занаетчиски и трговски центар, чии жители били познати и како добри винари. Секоја година во Кавакли се одржувало голем есенски саем за земјоделски производи и добиток. Во јануари 1878 година гратчето било ослободено од руските трупи кои напредувале кон југ, а во летото истата година, според Берлинскиот договор, влегувало во составот на автономната област [[Источна Румелија]]. Во тоа време градот бил поделен на 3 маала – Горно, Беширско и Бугарија (денес „Свети Георги“). Уште од првите години по Ослободувањето, помеѓу локалните [[Кариоти]], кои биле главниот дел од населението на градот, и Бугарите започнува конфликт, во кој Кавакли ја стекнува славата на еден од бастионите на [[елинизам|елинизмот]] во Бугарија. Во меѓувреме започнува позабележително уредување на градот и негов развој како центар на Сакарскиот регион. Во [[1906]] година, а особено во пресрет на Балканската војна ([[1911]]), започнало постепеното иселување на кариотското население од градот во [[Грција]], а по завршувањето на [[Втора балканска војна|Втората балканска војна]] во градот пристигнале првите македонски и тракиски бегалци. По завршувањето на Првата светска војна (1919) и потпишувањето на Спогодбата [[Моллов - Кафандарис]] ([[1923]]), етничкиот лик на Кавакли целосно се менувал – сите [[Кариоти]] се иселиле од градот, а на нивно место дошле [[Бугари]] бегалци, главно од Беломорска и Одринска Тракија, како и неколку десетици семејства од Егејска Македонија. Во градот се населило голем дел од населението на дедеагачкото село Ениќој, кое се занимавало со одгледување [[камили]], од каде што подоцна произлегол и прекарот „камилари“ за жителите на Кавакли, по кој станале познати во регионот. Со Наредба бр. 3008 од 30 август [[1934]] година, Кавакли бил преименуван во '''Тополовград'''. Во втората половина на 1930-тите години градот започнал постепено да се уредува. Во [[1935]] година започнала изградбата на градскиот парк, а следната 1936 година завршила изградбата на градските хали и било поставено улично осветлување. На почетокот на 1950-тите години во градот започнала масовна изградба и работа на неговото уредување – во [[1952]] година била изградена болница и [[читалиште]], во 1953 година започнала изградбата на водовод, а во [[1954]] година градот бил електрифициран. Поради индустријализацијата на градот, одгледувањето камили замрело. Во [[1967]] година започнала изградбата на Фабриката за медицински инструменти. И покрај тоа, во 1970-тите и особено во 1980-тите години, многу луѓе од регионот и од градот, особено младите, почнале да се иселуваат во поголемите градови како [[Стара Загора]], [[Јамбол]], [[Пловдив]] и [[Хасково]]. Овој процес продолжува и денес. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.topolovgrad.bg Официјална веб-страница на Општина Тополовград] [[Категорија:Градови во Бугарија]] [[Категорија:Населени места во областа Хасково]] 8lx98dggwzz4qktsko0jv2e3sr6e5gq 0 1391526 5539030 2026-04-14T22:30:12Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Леонардо Фибоначи]] 5539030 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Леонардо Фибоначи]] ewp34tt3ldvql8alvngtojcu8p447rr 0 1391527 5539033 2026-04-14T22:37:33Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Прицветник]] 5539033 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Прицветник]] 7sb34yq67hwh7ih7s1e0xp8a7cx9kjt 0 1391528 5539034 2026-04-14T22:46:15Z Rosarino 54106 Пренасочување кон [[Методија Ивановски]] 5539034 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Методија Ивановски]] fpaa3fp2qow5z04pybiddxxwogwelk7 14 1391529 5539039 2026-04-14T23:47:01Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{рв|Unbuilt buildings}} [[Категорија:Згради и градби по состојба]] [[Категорија:Откажани проекти|Згради и градби]] 5539039 wikitext text/x-wiki {{рв|Unbuilt buildings}} [[Категорија:Згради и градби по состојба]] [[Категорија:Откажани проекти|Згради и градби]] gjm078y85vevidrsf5p54md5lj62d21 14 1391530 5539045 2026-04-15T03:35:26Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{Commons category multi|Buildings by condition|Structures by condition}} [[Категорија:Згради и градби| Состојба]] [[Категорија:Категории по статус]] 5539045 wikitext text/x-wiki {{Commons category multi|Buildings by condition|Structures by condition}} [[Категорија:Згради и градби| Состојба]] [[Категорија:Категории по статус]] p0rjeiaww7anheupm7r93t8rro82t7k 14 1391531 5539046 2026-04-15T03:36:50Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: [[Категорија:Згради и градби по состојба|Изградба]] [[Категорија:Градежништво]] 5539046 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Згради и градби по состојба|Изградба]] [[Категорија:Градежништво]] 92g4lqe8q3il369rdhv5lwai8di5947 5539047 5539046 2026-04-15T03:37:25Z Bjankuloski06 332 нов клуч за [[Категорија:Градежништво]]: „ Згради и градби“ користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5539047 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Згради и градби по состојба|Изградба]] [[Категорија:Градежништво| Згради и градби]] ss0788vprbnmrm0w50awr9lqk9q90j2 0 1391532 5539078 2026-04-15T05:55:25Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Теорија на графови]] на [[Теорија на графовите]] 5539078 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Теорија на графовите]] jb1pkhi9wdjhesguazlv9x06c2jeqh1 1 1391533 5539080 2026-04-15T05:55:25Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Разговор:Теорија на графови]] на [[Разговор:Теорија на графовите]] 5539080 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Теорија на графовите]] 9k0qbeg38tkoh8evia9z7br65jnvari 0 1391534 5539083 2026-04-15T06:11:41Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Гранична вредност на низа]] 5539083 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Гранична вредност на низа]] qwjgnm5qhzf5vnohlqizxz68mrs8gn0 0 1391535 5539088 2026-04-15T06:53:15Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Катедралата Свети Домниј]] на [[Катедрала Свети Домниј]]: Погрешно напишан наслов 5539088 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Катедрала Свети Домниј]] fvsp9klh48um5lclf5sa2vzua2b3e7h 1 1391536 5539090 2026-04-15T06:53:15Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Разговор:Катедралата Свети Домниј]] на [[Разговор:Катедрала Свети Домниј]]: Погрешно напишан наслов 5539090 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Катедрала Свети Домниј]] gmkvwmiu4kcnowldyohswyo2y492zlo 0 1391537 5539097 2026-04-15T07:19:47Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Замокот Хапсалу]] на [[Замок Хапсалу]] 5539097 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Замок Хапсалу]] aalf1drdryzy3y15h4mizexvjqcomr8 1 1391538 5539099 2026-04-15T07:19:47Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Разговор:Замокот Хапсалу]] на [[Разговор:Замок Хапсалу]] 5539099 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Замок Хапсалу]] my1ybux0kkdrq43hyyg7q370cyaj2ip 1 1391539 5539102 2026-04-15T07:47:34Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{СИЕ Пролет 2026|корисник=19user99|тема=Жени|земја=Чешка}} 5539102 wikitext text/x-wiki {{СИЕ Пролет 2026|корисник=19user99|тема=Жени|земја=Чешка}} m1mc8alpysw0d5vvoppwwemipdumxqd 14 1391540 5539103 2026-04-15T07:47:56Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: [[Категорија:Статии од СИЕ Пролет 2026 по земја|Чешка]] 5539103 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Статии од СИЕ Пролет 2026 по земја|Чешка]] mm9nzan72c3ok80b1py543nys2c56z6 1 1391541 5539104 2026-04-15T07:48:43Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{СИЕ Пролет 2026|корисник=19user99|тема=Жени|земја=Хрватска}} 5539104 wikitext text/x-wiki {{СИЕ Пролет 2026|корисник=19user99|тема=Жени|земја=Хрватска}} qp2i8wswpptkijdpsa1er5eluojnvj4 0 1391544 5539116 2026-04-15T08:07:36Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Систем на линеарни равенки]] 5539116 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Систем на линеарни равенки]] iz8sgu6tkuw2dk1ju0an24i8s2ap7su 0 1391547 5539139 2026-04-15T09:34:54Z Тиверополник 1815 нс 5539139 wikitext text/x-wiki '''Барикади''' ({{langx|lv|Barikādes}}), '''Време на барикадите''' ({{Langx|lv|Barikāžu laiks|label=none}})<ref>{{Cite web |date=2015-01-20 |title=Nation marks time of the barricades |url=https://eng.lsm.lv/article/society/society/nation-marks-time-of-the-barricades.a114512/ |archive-date= |access-date=2025-12-29 |website=[[eng.lsm.lv]] |language=en}}</ref> или '''Барикадите од 1991 година''' ({{Langx|lv|1991. gada barikādes|label=none}})<ref>{{Cite web |title=The Commemorative Medal for Participants of the Barricades |url=https://www.saeima.lv/en/about-saeima/the-commemorative-medal-for-participants-of-the-barricades/ |access-date=2025-12-29 |website=saeima.lv |language=en}}</ref> — серија конфронтации помеѓу [[Република Латвија]] и [[Сојуз на Советски Социјалистички Републики|Советскиот Сојуз]] во јануари 1991 година, кои главно се одвивале во [[Рига]]. Настаните се именувани по народниот напор за градење и заштита на барикади од 13 јануари до околу 27 јануари. Латвија, која една година претходно [[Обнова на независноста на Република Латвија|прогласила обнова на независноста]] од [[Советскиот Сојуз]], очекувала дека Советскиот Сојуз може да се обиде повторно да воспостави контрола над земјата со сила. По нападите од советскиот [[ОМОН]] врз Рига во почетокот на јануари, владата ги повикала граѓаните да изградат барикади за заштита на можни цели (главно во главниот град [[Рига]] и блиската [[Улброка]], како и [[Кулдига]] и [[Лиепаја]]). Шест лица биле убиени во понатамошните напади, а неколку биле ранети при пукања или претепани од ОМОН. Повеќето жртви биле застрелани за време на советскиот напад врз латвиското Министерство за внатрешни работи на 20 јануари, додека едно лице загинало во несреќа при зајакнување на барикадите. Точниот број на жртви меѓу советските приврзаници е непознат. Околу 32.000 луѓе добиле Спомен-медал за учесниците во барикадите од 1991 година за учество или поддршка на настанот.<ref name="Zaltāns">{{Cite web |last=Zaltāns |first=Kaspars |date=March 8, 2016 |title=Latvia's Barricades of Freedom – What Do They Mean 25 Years On? |url=https://deepbaltic.com/2016/03/08/latvias-barricades-of-freedom-what-is-their-meaning-25-years-on/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170303024639/https://deepbaltic.com/2016/03/08/latvias-barricades-of-freedom-what-is-their-meaning-25-years-on/ |archive-date=2017-03-03 |access-date=February 6, 2018 |website=Deep Baltic}}</ref> == Позадина == {{Главна|Историја на Советскиот Сојуз (1982–1991)}} За време на [[Втората светска војна]] Латвија била окупирана од СССР двапати ([[Окупација и анексија на балтичките држави од страна на Советскиот Сојуз (1940)|1940/41]] и во [[Окупација и анексија на балтичките држави од страна на Советскиот Сојуз (1944)| јули 1944]]). Во 1985 година, [[Михаил Горбачов]] вовел политики на [[гласност]] и [[перестројка]], со надеж да ја спаси пропаѓачката [[советска економија]]. Реформите исто така ги намалиле ограничувањата врз [[Слобода (политика)|политичката слобода]] во Советскиот Сојуз. Ова довело до ненамерни последици, бидејќи проблемите во Советскиот Сојуз и злосторствата на советскиот режим, кои претходно биле тајни и негирани од владата, биле разоткриени, предизвикувајќи незадоволство во јавноста, дополнително продлабочено од [[Советска војна во Авганистан|војната во Авганистан]] и [[Чернобилска несреќа|Чернобилската несреќа]] која започнала во април 1986 година. Друга ненамерна последица на гласност за советските централни власти била долго потиснатите [[национално чувство|национални чувства]] кои биле ослободени во [[Републики на Советскиот Сојуз|републиките на Советскиот Сојуз]]. Започнале масовни демонстрации против советскиот режим. Во Латвија започнало [[движење за независност на Латвија]]. Поддржувачите нанезависноста – [[Народен фронт на Латвија]], [[Латвиска зелена партија]] и [[Латвиско движење за национална независност]] – [[Парламентарни избори во Латвија (1990)|победиле на изборите]] за [[Врховен совет на Латвиска ССР|Врховен совет]] на 18 март 1990 година и ја формирале фракцијата на Народниот фронт, оставајќи ја прoсоветската фракција [[Еднакви права (Латвија)|Еднакви права]] во опозиција. На 4 мај 1990 година, Врховниот совет, кој потоа станал познат како [[Врховен совет на Република Латвија]], [[Обнова на независноста на Република Латвија|прогласил обнова на независноста на Латвија]] и започнал [[сецесија]] од Советскиот Сојуз. СССР не ги признал овие дејствија и ги сметал за спротивни на [[Устав на Советскиот Сојуз|советските федерални и републички устави]]. Како резултат на тоа, се зголемила тензијата во односите меѓу Латвија и Советскиот Сојуз, како и меѓу движењето за независност и просоветските сили, како што се [[Меѓународен фронт на работничкиот народ на Латвија|Меѓународниот фронт на работничкиот народ на Латвија]] (Интерфронт) и [[Комунистичка партија на Латвија|Комунистичката партија]], заедно со нејзиниот Селатвиски јавен комитет за спас. == Закана од советска воена интервенција == Просоветските сили се обидувале да предизвикаат насилство и да ја преземат власта во Латвија. Серија бомбашки напади се случиле во декември 1990 година, а [[Маршал на Советскиот Сојуз|маршалот]] [[Дмитриј Јазов]] признал дека војската била одговорна за првите четири напади, додека сторителите на другите напади остануваат непознати; тогашниот прокомунистички печат ги обвинувал латвиските националисти. Владата на Советскиот Сојуз и други просоветски групи се заканувале дека ќе биде воведена [[вонредна состојба]] која би му дала неограничени овластувања во Латвија на претседателот Горбачов и дека ќе биде употребена воена сила за „воспоставување ред во [[Балтички држави]]“. Во тоа време, советски трупи, единици на ОМОН и сили на [[КГБ]] биле стационирани во Латвија. На 23 декември 1990 година, голема борбена група на КГБ била откриена во [[Јурмала]]. Во тоа време се ширеле гласини дека ќе има државен удар и ќе биде воспоставена диктатура. [[Министер за надворешни работи на Русија|Министерот за надворешни работи на Советскиот Сојуз]] [[Едуард Шеварнадзе]] наводно го потврдил ова кога поднел оставка на 20 декември 1990 година, изјавувајќи дека доаѓа диктатура.<ref>{{cite web|url = http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910113.htm|title = Morning session of Supreme council on 13 January 1991 |access-date = 2007-08-13 |author = Dainis Īvāns |author-link = Dainis Īvāns |date = 13 January 1991 |language = lv |quote = (Enquired what indicates that military dictatorship is starting) Pirmkārt, mēs visi ļoti labi atceramies Eduarda Ševardnadzes uzstāšanos Tautas deputātu kongresā un viņa brīdinājumu ({{Langx|en|First of all we all remember very well Eduard Shevardnadze's address to the Congress of Soviets and his warning}}) |archive-date = 4 May 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190504142251/http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910113.htm |url-status = dead }}</ref> На 11 декември 1990 година, Народниот фронт објавил соопштение дека нема потреба од атмосфера на страв и хистерија во она што било наречено „час X“ – моментот кога претседателот би добил неограничена власт – и дека секој треба да биде подготвен да размисли што би направил ако тоа се случи. Народниот фронт исто така дал предлози што треба да се направи до и по „часот X“, доколку советските сили успеат. Овие планови вклучувале активности за поддршка на независноста и привлекување внимание од меѓународната јавност, приклучување кон доброволни чуварски единици, објаснување на [[Руси во Латвија|Русите во Латвија]], особено на воените лица, дека идеите на Народниот фронт се слични на оние на руските демократи. Исто така било повикано на заштита на економијата и обезбедување проток на информации.<ref name="x hour">{{cite web |url=http://www.barikades.lv/en/3_1.php |title=The Popular Front of Latvia announcement to all supporters of independence |access-date=2007-08-17 |author=Popular Front of Latvia |author-link=Popular Front of Latvia |date=11 December 1990 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331123611/http://www.barikades.lv/en/3_1.php |url-status=dead }}</ref> Во случај на успешно воспоставување советска контрола, овој план предвидувал кампања на граѓанска непослушност – игнорирање на сите наредби и барања на советските власти, како и на сите советски избори и референдуми, поткопување на советската економија преку штрајкови и со строго следење на сложените советски производствени инструкции со цел да се парализира производството, помагање на движењето за независност да продолжи да работи нелегално и вклучување на неговите поддржувачи во работата на советските институции. Конечно, внимателно документирање на сите злосторства што би можеле да ги извршат советските сили за време на вонредната состојба.<ref name="x hour"/> == Напади во почетокот на јануари == {{Главна|Јануарски настани во Рига (1991)}} На 2 јануари 1991 година [[ОМОН]] ја зазел ''Прес Намс'', националната печатница на Латвија и нападнал криминалистички полицајци кои го документирале настанот.<ref name="timeline">{{cite web |url = http://www.barikades.lv/en/3_2.php |title = The History of confrontation |access-date = 2007-08-17 |archive-date = 2007-07-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070710223032/http://www.barikades.lv/en/3_2.php |url-status = dead }}</ref> [[Врховен совет на Република Латвија|Врховниот совет]] одржал седница на која било соопштено дека директорот на печатницата бил држан како заложник, додека на другите работници, иако физички и вербално малтретирани, им било дозволено да ја напуштат печатницата. Врховниот совет официјално го признал заземањето на печатницата како незаконски чин од страна на [[Комунистичка партија на Латвија|КПЛ]].<ref>{{cite web |url = http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910102.htm |title = Session of Supreme Council on 2 January 1991 |access-date = 2007-08-17 |date = 2 January 1991 |language = lv |archive-date = 29 September 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070929102952/http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910102.htm |url-status = dead }}</ref> Народниот фронт организирал протести пред зградата на Комунистичката партија.<ref name="timeline"/> Печатницата била делумно парализирана бидејќи продолжила да печати само просоветски медиуми.<ref>{{cite web |url = http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910109.htm |title = Session of Supreme council on 9 January 1991 |access-date = 2007-08-13 |author = Einars Cilinskis |date = 9 January 1991 |language = lv |quote = Jo mēs zinām, ka Preses namā tagad drukā tikai komunistu presi. ({{Langx|en|Because we know that in Preses Nams now only communist press is printed}}) |archive-date = 29 September 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070929092845/http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910109.htm |url-status = dead }}</ref> На 4 јануари ОМОН ја зазел телефонската централа во [[Вецмилгравис]], се претпоставува дека тоа било затоа што телефонските линии што ги користел ОМОН биле прекинати. Потоа, ОМОН го зазел Министерството за внатрешни работи, но телефонот не бил исклучен од страв дека ОМОН ќе ја нападне меѓународната [[телефонска централа]].<ref name="tele">{{cite web |url = http://muzejs.lattelekom.lv/images/modules/items/item_file_1088_gram_barikades.doc?PHPSESSID=4da41069301fd4b90a172710ffc54518 |title = Atmiņas par barikāžu dienām |access-date = 2007-08-13 |year = 2001 |format = doc |language = lv |archive-url = https://web.archive.org/web/20070928231513/http://muzejs.lattelekom.lv/images/modules/items/item_file_1088_gram_barikades.doc?PHPSESSID=4da41069301fd4b90a172710ffc54518 <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date = 2007-09-28}}</ref> Спротивно на тврдењата на офицерите на ОМОН, [[Борис Пуго]] и [[Михаил Горбачов]] тврделе дека не биле информирани за овој напад. Во меѓувреме, советската војска била во движење – истиот ден разузнавачка единица пристигнала во Рига. На 7 јануари, по наредба на Михаил Горбачов, [[Дмитриј Јазов]] испратил [[командос]]и во неколку [[Републики на Сојузот на Советските Социјалистички Републики|републики на Советскиот Сојуз]], вклучително и Латвија. На 11 јануари бил одржан Воениот совет на [[Балтички воен округ|Балтичкиот воен округ]]. Било одлучено советските офицери и питомци да бидат вооружени со митралези. Отворено движење на советски трупи и оклопни возила било забележано по улиците на Рига.<ref name="timeline"/> На 10 јануари биле одржани неколку состаноци и од страна на про-независните и од страна на просоветските движења. Интерфронт одржал состанок на кој се барало оставка од владата на Латвија. Околу 50.000 луѓе учествувале и се обиделе да влезат во зградата на Советот на министри откако биле повикани на тоа од воени лица.<ref name="timeline"/> == Изградба на барикадите == [[File:Andris-Slapins-memorial.jpg|250 px|thumb|Спомен-обележјето што го означува местото каде што Андрис Слапинш, снимател, бил убиен за време на нападот врз латвиското Министерство за внатрешни работи на 20 јануари.]] На 11 јануари, советската војска започнала [[Јануарски настани во Рига (1991)|напад]] врз соседната на Латвија, [[Литванија]]. На 12 јануари, Народниот фронт објавил повик за национални демонстрации што требало да се одржат на 13 јануари во поддршка на легално избраната влада на Латвија и за заштита на стратешките објекти. Претседателството на [[Врховен совет на Руската СФСР|Врховниот совет]] го повикало советското раководство да ги повлече своите воени сили од Балтичките држави. Лидерите на латвиската влада се сретнале со Горбачов, кој дал уверување дека нема да се употреби сила. Таа вечер, Народниот фронт, откако дознал дека советските сили во Литванија ја нападнале [[Телевизиска кула во Вилнус|телевизиската кула во Вилнус]] и убиле 13 цивили, ги повикал граѓаните да се соберат за одбрана на стратешките објекти.<ref name="timeline"/> Поради заедничките напори на балтичките држави во претходните години за повторно стекнување независност во рамките на [[Распеана револуција|Распеаната револуција]], нападот врз една од нив бил сфатен како напад врз сите.<ref>{{cite web|url = http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910113.htm |title = Morning session of Supreme Council on 13 January 1991 |access-date = 2007-08-13 |author = Aleksandrs Kiršteins |date = 13 January 1991 |language = lv |quote = Protams, ka uzbrukums Lietuvai mums ir jāsaprot kā uzbrukums Latvijai un Igaunijai. ({{Langx|en|Of course, we should perceive the attack on Lithuania as an attack on Latvia and Estonia}}) |archive-date = 4 May 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190504142251/http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910113.htm |url-status = dead }}</ref> Во 4:45 часот на 13 јануари, преку латвиското радио било емитувано соопштение од Народниот фронт со повик граѓаните да се соберат на плоштадот кај [[Ришка катедрала|Ришката катедрала]]. Во 12:00 часот се одржала седница на [[Врховен совет на Република Латвија|Врховниот совет]] посветена на одбранбени прашања. Во 14:00 започнала демонстрацијата на Народниот фронт, на која се собрале околу 700.000 луѓе; советски хеликоптери фрлале воздушна пропаганда со летоци со предупредувања врз толпата. Народниот фронт ги повикал луѓето да изградат барикади. Врховниот совет одржал уште една седница по демонстрацијата, а пратениците биле замолени да останат во зградата преку ноќ. На вечерната седница бил упатен повик до советските војници да не ги почитуваат наредбите за употреба на сила против цивили.<ref>{{cite web |url = http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910113v.htm |title = Evening session of Supreme council on 13 January 1991 |access-date = 2007-08-17 |date = 13 January 1991 |language = lv |archive-date = 29 September 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070929092408/http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910113v.htm |url-status = dead }}</ref> Како што паднала ноќта, по наредба на владата, земјоделски и градежни машини и камиони натоварени со дрва пристигнале во Рига за изградба на барикади. Камиони, градежни машини и земјоделска механизација биле донесени во градот за блокирање на улиците. Луѓето веќе се собирале во текот на денот. Дел од нив се собрале на плоштадот кај Ришката катедрала, како што било побарано, а други пристигнале по пладневната демонстрација. Меѓу нив имало колеги и студенти, организирани од работни организации и образовни институции. Пристигнувале цели семејства, вклучувајќи жени, постари лица и деца. Дотогаш повеќето биле психолошки подготвени дека може да се случи нешто. Луѓе пристигнувале од целата земја. Барикадите главно се сметале за форма на [[ненасилен отпор]], при што луѓето биле подготвени да формираат [[човечки штит]]. Сепак, многумина се вооружиле со што било достапно – од метални предмети до специјално изработени штитови и средства за цивилна одбрана. Некои подготвиле и [[молотов коктел|молотови коктели]], но тие биле одземени заради безбедност. Латвиската милиција била вооружена со автоматско оружје и пиштоли. Подоцна латвиската влада била критикувана дека не обезбедила оружје, иако го имала, што било потврдено кога ОМОН го зазел Министерството за внатрешни работи и одзел значителна количина оружје (се тврдело дека имало околу 200 огнени оружја). Камионите биле натоварени со [[градежен отпад]], дрва и друг материјал. Користени биле и големи [[бетон]]ски блокови, ѕидови, жични препреки и други материјали. Изградбата започнала вечерта на 13 јануари и траела околу три часа. Главните стратешки објекти биле [[Дом на Ливонската благородничка корпорација|зградите на Врховниот совет]] ([[Стара Рига|Стариот град]] кај [[Катедрала Свети Јаков (Рига)|катедралата Свети Јаков]]), [[Влада на Латвија|Советот на министри]] (центарот на градот кај [[Катедрала Рождество Христово (Рига)|катедралата Рождество Христово]]), [[Латвиска телевизија]] (на [[Закусала]]), [[Латвиско радио|радиото]] ([[Стара Рига|Стариот град]] кај [[Ришка катедрала|катедралата]]), меѓународната телефонска централа (центарот на градот), радиостаницата во [[Улброка]] и мостовите. Барикади биле изградени и во други делови на земјата, вклучително и во [[Лиепаја]] и [[Кулдига]]. Посебно внимание било посветено на документирање на настаните, не само за евиденција и лични спомени, туку и за да се покаже на светот што се случува. Околу 300 странски новинари работеле во Рига во тоа време.<ref name="apollo"/> Латвиската влада се грижела странските медиуми постојано да добиваат информации. Многу стратешки објекти биле важни главно за пренос на информации. Тоа ќе овозможело, доколку Советите започнат напад, латвиските сили да ги задржат овие позиции доволно долго за да го информираат остатокот од светот. Меѓународната телефонска централа била клучна за одржување на врските со странство и со други делови од СССР. Често се наведува примерот со [[Литванија]], која по советскиот напад била делумно отсечена од светот, а странските повици биле пренасочувани преку Рига. Латвиското радио и телевизија работеле постојано. Радиото имало важна улога во животот на барикадите – се користело за организација на исхрана и одмор, повикување луѓе, како и за различни собири. Уметници биле поканувани да ги забавуваат луѓето. Шумари обезбедувале огревно дрво за огновите. Храна и пијалаци обезбедувале јавни институции, а граѓаните донирале чорапи, ракавици и освежување. Местата за спиење биле ограничени – често се користеле училишта. Некои спиеле на барикадите, а други се враќале дома. Здравствените проблеми кај некои луѓе се влошиле поради студот, заморот и стресот.<ref name="tele"/> Биле поставени пунктови за прва помош со дополнителна медицинска опрема. Биле организирани смени – луѓето што оделе на работа биле заменувани од други. Работниците кои биле на барикадите добивале плата без оглед дали биле на работа. Премиерот Иварс Годманис редовно одржувал состаноци со командантите на барикадите. Народниот фронт учествувал во координација. Одлучено било најважните објекти да се бранат со милиција. Барикадите биле организирани по региони. Просоветските сили се обидувале да ги инфилтрираат и да шират гласини за напади.<ref name="tele"/> == Борби == На 14 јануари, командантот на советската армија во [[Балтички воен округ|Балтичкиот воен округ]] [[Фјодор Кузмин]] издал ултиматум до претседателот на [[Врховен совет на Република Латвија|Врховниот совер]] [[Анатолиј Горбуновс]], барајќи поништување на донесените закони.<ref name="MOD"/> ОМОН ги нападнал мостовите Браса и Вецмилгравис. 17 автомобили биле запалени. Ноќта на 15 јануари, ОМОН двапати ја нападнал филијалата на Минската милициска академија во Рига. Подоцна тој ден, 10.000 луѓе се собрале на митинг на Интерфронт, каде бил прогласен Селатвискиот комитет за спасување како нова власт, а ова било објавено и во советските медиуми. На 16 јануари, Врховниот совет организирал пратениците да останат во зградата преку ноќ. Во 16:45 часот, при нов напад на мостот Вецмилгравис, возачот на Министерството за сообраќај [[Робертс Мурниекс]] бил застрелан и подоцна починал во болница, станувајќи првата жртва на барикадите.<ref>{{Harvnb|Mirlins|2016|p=107}}</ref> Уште две лица биле ранети. Во 18:30 часот ОМОН го нападнал мостот Браса, а во 20:45 часот се случил нов бомбашки напад.<ref name="tele"/> На 17 јануари била прогласена тревога на барикадите, а штрајкувачкиот комитет на [[Комунистичка партија на Латвија|Комунистичката партија]] изјавил дека фашизмот повторно се раѓа. Делегација на Врховниот совет на СССР ја посетила Рига и по враќањето во Москва изјавила дека Латвија поддржува неограничена власт на претседателот на СССР. На 18 јануари Врховниот совет одлучил да формира комитет за национална самоодбрана, а Народниот фронт го повлекол повикот за одбрана на барикадите. На 19 јануари, погребот на Робертс Мурниекс се претворил во демонстрација. Таа ноќ ОМОН уапсил и претепал пет членови на доброволна единица.<ref>{{Harvnb|Mirlins|2016|p=259}}</ref> На 20 јануари, околу 100.000 луѓе се собрале во Москва во поддршка на балтичките држави, барајќи оставка од советските власти. Таа вечер била најкрвавата – ОМОН и други единици го нападнале [[Министерство за внатрешни работи на Латвија|латвиското Министерство за внатрешни работи]]. Убиени биле двајца полицајци, снимателот Андрис Слапинш и 17-годишен ученик.<ref name="p. 181">{{Harvnb|Mirlins|2016|p=181}}</ref> Гвидо Зваигзне подоцна починал од повредите.<ref name="MOD"/> Неколку други лица, вклучувајќи новинари, биле повредени.<ref name="p. 181"/> По борбата, ОМОН се повлекол во зградата на Комунистичката партија. На 21 јануари, Врховниот совет повикал млади луѓе да се приклучат на системот на Министерството за внатрешни работи. Горбуновс отпатувал во Москва на разговор со Горбачов. На 22 јануари, Пуго негирал дека наредил напад. На 24 јануари бил формиран оддел за јавна безбедност за заштита на барикадите. На 25 јануари, по погребот на жртвите, бранителите на барикадите се повлекле.<ref name="MOD"/> '''Барикади''' ({{langx|lv|Barikādes}}), '''Време на барикадите''' ({{Langx|lv|Barikāžu laiks|label=none}})<ref>{{Cite web |date=2015-01-20 |title=Nation marks time of the barricades |url=https://eng.lsm.lv/article/society/society/nation-marks-time-of-the-barricades.a114512/ |archive-date= |access-date=2025-12-29 |website=[[eng.lsm.lv]] |language=en}}</ref> или '''Барикадите од 1991 година''' ({{Langx|lv|1991. gada barikādes|label=none}})<ref>{{Cite web |title=The Commemorative Medal for Participants of the Barricades |url=https://www.saeima.lv/en/about-saeima/the-commemorative-medal-for-participants-of-the-barricades/ |access-date=2025-12-29 |website=saeima.lv |language=en}}</ref> — серија конфронтации помеѓу [[Република Латвија]] и [[Сојуз на Советски Социјалистички Републики|Советскиот Сојуз]] во јануари 1991 година, кои главно се одвивале во [[Рига]]. Настаните се именувани по народниот напор за градење и заштита на барикади од 13 јануари до околу 27 јануари. Латвија, која една година претходно [[Обнова на независноста на Република Латвија|прогласила обнова на независноста]] од [[Советскиот Сојуз]], очекувала дека Советскиот Сојуз може да се обиде повторно да воспостави контрола над земјата со сила. По нападите од советскиот [[ОМОН]] врз Рига во почетокот на јануари, владата ги повикала граѓаните да изградат барикади за заштита на можни цели (главно во главниот град [[Рига]] и блиската [[Улброка]], како и [[Кулдига]] и [[Лиепаја]]). Шест лица биле убиени во понатамошните напади, а неколку биле ранети при пукања или претепани од ОМОН. Повеќето жртви биле застрелани за време на советскиот напад врз латвиското Министерство за внатрешни работи на 20 јануари, додека едно лице загинало во несреќа при зајакнување на барикадите. Точниот број на жртви меѓу советските приврзаници е непознат. Околу 32.000 луѓе добиле Спомен-медал за учесниците во барикадите од 1991 година за учество или поддршка на настанот.<ref name="Zaltāns">{{Cite web |last=Zaltāns |first=Kaspars |date=March 8, 2016 |title=Latvia's Barricades of Freedom – What Do They Mean 25 Years On? |url=https://deepbaltic.com/2016/03/08/latvias-barricades-of-freedom-what-is-their-meaning-25-years-on/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170303024639/https://deepbaltic.com/2016/03/08/latvias-barricades-of-freedom-what-is-their-meaning-25-years-on/ |archive-date=2017-03-03 |access-date=February 6, 2018 |website=Deep Baltic}}</ref> == Позадина == {{Главна|Историја на Советскиот Сојуз (1982–1991)}} За време на [[Втората светска војна]] Латвија била окупирана од СССР двапати ([[Окупација и анексија на балтичките држави од страна на Советскиот Сојуз (1940)|1940/41]] и во [[Окупација и анексија на балтичките држави од страна на Советскиот Сојуз (1944)| јули 1944]]). Во 1985 година, [[Михаил Горбачов]] вовел политики на [[гласност]] и [[перестројка]], со надеж да ја спаси пропаѓачката [[советска економија]]. Реформите исто така ги намалиле ограничувањата врз [[Слобода (политика)|политичката слобода]] во Советскиот Сојуз. Ова довело до ненамерни последици, бидејќи проблемите во Советскиот Сојуз и злосторствата на советскиот режим, кои претходно биле тајни и негирани од владата, биле разоткриени, предизвикувајќи незадоволство во јавноста, дополнително продлабочено од [[Советска војна во Авганистан|војната во Авганистан]] и [[Чернобилска несреќа|Чернобилската несреќа]] која започнала во април 1986 година. Друга ненамерна последица на гласност за советските централни власти била долго потиснатите [[национално чувство|национални чувства]] кои биле ослободени во [[Републики на Советскиот Сојуз|републиките на Советскиот Сојуз]]. Започнале масовни демонстрации против советскиот режим. Во Латвија започнало [[движење за независност на Латвија]]. Поддржувачите нанезависноста – [[Народен фронт на Латвија]], [[Латвиска зелена партија]] и [[Латвиско движење за национална независност]] – [[Парламентарни избори во Латвија (1990)|победиле на изборите]] за [[Врховен совет на Латвиска ССР|Врховен совет]] на 18 март 1990 година и ја формирале фракцијата на Народниот фронт, оставајќи ја прoсоветската фракција [[Еднакви права (Латвија)|Еднакви права]] во опозиција. На 4 мај 1990 година, Врховниот совет, кој потоа станал познат како [[Врховен совет на Република Латвија]], [[Обнова на независноста на Република Латвија|прогласил обнова на независноста на Латвија]] и започнал [[сецесија]] од Советскиот Сојуз. СССР не ги признал овие дејствија и ги сметал за спротивни на [[Устав на Советскиот Сојуз|советските федерални и републички устави]]. Како резултат на тоа, се зголемила тензијата во односите меѓу Латвија и Советскиот Сојуз, како и меѓу движењето за независност и просоветските сили, како што се [[Меѓународен фронт на работничкиот народ на Латвија|Меѓународниот фронт на работничкиот народ на Латвија]] (Интерфронт) и [[Комунистичка партија на Латвија|Комунистичката партија]], заедно со нејзиниот Селатвиски јавен комитет за спас. == Закана од советска воена интервенција == Просоветските сили се обидувале да предизвикаат насилство и да ја преземат власта во Латвија. Серија бомбашки напади се случиле во декември 1990 година, а [[Маршал на Советскиот Сојуз|маршалот]] [[Дмитриј Јазов]] признал дека војската била одговорна за првите четири напади, додека сторителите на другите напади остануваат непознати; тогашниот прокомунистички печат ги обвинувал латвиските националисти. Владата на Советскиот Сојуз и други просоветски групи се заканувале дека ќе биде воведена [[вонредна состојба]] која би му дала неограничени овластувања во Латвија на претседателот Горбачов и дека ќе биде употребена воена сила за „воспоставување ред во [[Балтички држави]]“. Во тоа време, советски трупи, единици на ОМОН и сили на [[КГБ]] биле стационирани во Латвија. На 23 декември 1990 година, голема борбена група на КГБ била откриена во [[Јурмала]]. Во тоа време се ширеле гласини дека ќе има државен удар и ќе биде воспоставена диктатура. [[Министер за надворешни работи на Русија|Министерот за надворешни работи на Советскиот Сојуз]] [[Едуард Шеварнадзе]] наводно го потврдил ова кога поднел оставка на 20 декември 1990 година, изјавувајќи дека доаѓа диктатура.<ref>{{cite web|url = http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910113.htm|title = Morning session of Supreme council on 13 January 1991 |access-date = 2007-08-13 |author = Dainis Īvāns |author-link = Dainis Īvāns |date = 13 January 1991 |language = lv |quote = (Enquired what indicates that military dictatorship is starting) Pirmkārt, mēs visi ļoti labi atceramies Eduarda Ševardnadzes uzstāšanos Tautas deputātu kongresā un viņa brīdinājumu ({{Langx|en|First of all we all remember very well Eduard Shevardnadze's address to the Congress of Soviets and his warning}}) |archive-date = 4 May 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190504142251/http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910113.htm |url-status = dead }}</ref> На 11 декември 1990 година, Народниот фронт објавил соопштение дека нема потреба од атмосфера на страв и хистерија во она што било наречено „час X“ – моментот кога претседателот би добил неограничена власт – и дека секој треба да биде подготвен да размисли што би направил ако тоа се случи. Народниот фронт исто така дал предлози што треба да се направи до и по „часот X“, доколку советските сили успеат. Овие планови вклучувале активности за поддршка на независноста и привлекување внимание од меѓународната јавност, приклучување кон доброволни чуварски единици, објаснување на [[Руси во Латвија|Русите во Латвија]], особено на воените лица, дека идеите на Народниот фронт се слични на оние на руските демократи. Исто така било повикано на заштита на економијата и обезбедување проток на информации.<ref name="x hour">{{cite web |url=http://www.barikades.lv/en/3_1.php |title=The Popular Front of Latvia announcement to all supporters of independence |access-date=2007-08-17 |author=Popular Front of Latvia |author-link=Popular Front of Latvia |date=11 December 1990 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331123611/http://www.barikades.lv/en/3_1.php |url-status=dead }}</ref> Во случај на успешно воспоставување советска контрола, овој план предвидувал кампања на граѓанска непослушност – игнорирање на сите наредби и барања на советските власти, како и на сите советски избори и референдуми, поткопување на советската економија преку штрајкови и со строго следење на сложените советски производствени инструкции со цел да се парализира производството, помагање на движењето за независност да продолжи да работи нелегално и вклучување на неговите поддржувачи во работата на советските институции. Конечно, внимателно документирање на сите злосторства што би можеле да ги извршат советските сили за време на вонредната состојба.<ref name="x hour"/> == Напади во почетокот на јануари == {{Главна|Јануарски настани во Рига (1991)}} На 2 јануари 1991 година [[ОМОН]] ја зазел ''Прес Намс'', националната печатница на Латвија и нападнал криминалистички полицајци кои го документирале настанот.<ref name="timeline">{{cite web |url = http://www.barikades.lv/en/3_2.php |title = The History of confrontation |access-date = 2007-08-17 |archive-date = 2007-07-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070710223032/http://www.barikades.lv/en/3_2.php |url-status = dead }}</ref> [[Врховен совет на Република Латвија|Врховниот совет]] одржал седница на која било соопштено дека директорот на печатницата бил држан како заложник, додека на другите работници, иако физички и вербално малтретирани, им било дозволено да ја напуштат печатницата. Врховниот совет официјално го признал заземањето на печатницата како незаконски чин од страна на [[Комунистичка партија на Латвија|КПЛ]].<ref>{{cite web |url = http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910102.htm |title = Session of Supreme Council on 2 January 1991 |access-date = 2007-08-17 |date = 2 January 1991 |language = lv |archive-date = 29 September 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070929102952/http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910102.htm |url-status = dead }}</ref> Народниот фронт организирал протести пред зградата на Комунистичката партија.<ref name="timeline"/> Печатницата била делумно парализирана бидејќи продолжила да печати само просоветски медиуми.<ref>{{cite web |url = http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910109.htm |title = Session of Supreme council on 9 January 1991 |access-date = 2007-08-13 |author = Einars Cilinskis |date = 9 January 1991 |language = lv |quote = Jo mēs zinām, ka Preses namā tagad drukā tikai komunistu presi. ({{Langx|en|Because we know that in Preses Nams now only communist press is printed}}) |archive-date = 29 September 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070929092845/http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910109.htm |url-status = dead }}</ref> На 4 јануари ОМОН ја зазел телефонската централа во [[Вецмилгравис]], се претпоставува дека тоа било затоа што телефонските линии што ги користел ОМОН биле прекинати. Потоа, ОМОН го зазел Министерството за внатрешни работи, но телефонот не бил исклучен од страв дека ОМОН ќе ја нападне меѓународната [[телефонска централа]].<ref name="tele">{{cite web |url = http://muzejs.lattelekom.lv/images/modules/items/item_file_1088_gram_barikades.doc?PHPSESSID=4da41069301fd4b90a172710ffc54518 |title = Atmiņas par barikāžu dienām |access-date = 2007-08-13 |year = 2001 |format = doc |language = lv |archive-url = https://web.archive.org/web/20070928231513/http://muzejs.lattelekom.lv/images/modules/items/item_file_1088_gram_barikades.doc?PHPSESSID=4da41069301fd4b90a172710ffc54518 <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date = 2007-09-28}}</ref> Спротивно на тврдењата на офицерите на ОМОН, [[Борис Пуго]] и [[Михаил Горбачов]] тврделе дека не биле информирани за овој напад. Во меѓувреме, советската војска била во движење – истиот ден разузнавачка единица пристигнала во Рига. На 7 јануари, по наредба на Михаил Горбачов, [[Дмитриј Јазов]] испратил [[командос]]и во неколку [[Републики на Сојузот на Советските Социјалистички Републики|републики на Советскиот Сојуз]], вклучително и Латвија. На 11 јануари бил одржан Воениот совет на [[Балтички воен округ|Балтичкиот воен округ]]. Било одлучено советските офицери и питомци да бидат вооружени со митралези. Отворено движење на советски трупи и оклопни возила било забележано по улиците на Рига.<ref name="timeline"/> На 10 јануари биле одржани неколку состаноци и од страна на про-независните и од страна на просоветските движења. Интерфронт одржал состанок на кој се барало оставка од владата на Латвија. Околу 50.000 луѓе учествувале и се обиделе да влезат во зградата на Советот на министри откако биле повикани на тоа од воени лица.<ref name="timeline"/> == Изградба на барикадите == [[File:Andris-Slapins-memorial.jpg|250 px|thumb|Спомен-обележјето што го означува местото каде што Андрис Слапинш, снимател, бил убиен за време на нападот врз латвиското Министерство за внатрешни работи на 20 јануари.]] На 11 јануари, советската војска започнала [[Јануарски настани во Рига (1991)|напад]] врз соседната на Латвија, [[Литванија]]. На 12 јануари, Народниот фронт објавил повик за национални демонстрации што требало да се одржат на 13 јануари во поддршка на легално избраната влада на Латвија и за заштита на стратешките објекти. Претседателството на [[Врховен совет на Руската СФСР|Врховниот совет]] го повикало советското раководство да ги повлече своите воени сили од Балтичките држави. Лидерите на латвиската влада се сретнале со Горбачов, кој дал уверување дека нема да се употреби сила. Таа вечер, Народниот фронт, откако дознал дека советските сили во Литванија ја нападнале [[Телевизиска кула во Вилнус|телевизиската кула во Вилнус]] и убиле 13 цивили, ги повикал граѓаните да се соберат за одбрана на стратешките објекти.<ref name="timeline"/> Поради заедничките напори на балтичките држави во претходните години за повторно стекнување независност во рамките на [[Распеана револуција|Распеаната револуција]], нападот врз една од нив бил сфатен како напад врз сите.<ref>{{cite web|url = http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910113.htm |title = Morning session of Supreme Council on 13 January 1991 |access-date = 2007-08-13 |author = Aleksandrs Kiršteins |date = 13 January 1991 |language = lv |quote = Protams, ka uzbrukums Lietuvai mums ir jāsaprot kā uzbrukums Latvijai un Igaunijai. ({{Langx|en|Of course, we should perceive the attack on Lithuania as an attack on Latvia and Estonia}}) |archive-date = 4 May 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190504142251/http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910113.htm |url-status = dead }}</ref> Во 4:45 часот на 13 јануари, преку латвиското радио било емитувано соопштение од Народниот фронт со повик граѓаните да се соберат на плоштадот кај [[Ришка катедрала|Ришката катедрала]]. Во 12:00 часот се одржала седница на [[Врховен совет на Република Латвија|Врховниот совет]] посветена на одбранбени прашања. Во 14:00 започнала демонстрацијата на Народниот фронт, на која се собрале околу 700.000 луѓе; советски хеликоптери фрлале воздушна пропаганда со летоци со предупредувања врз толпата. Народниот фронт ги повикал луѓето да изградат барикади. Врховниот совет одржал уште една седница по демонстрацијата, а пратениците биле замолени да останат во зградата преку ноќ. На вечерната седница бил упатен повик до советските војници да не ги почитуваат наредбите за употреба на сила против цивили.<ref>{{cite web |url = http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910113v.htm |title = Evening session of Supreme council on 13 January 1991 |access-date = 2007-08-17 |date = 13 January 1991 |language = lv |archive-date = 29 September 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070929092408/http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910113v.htm |url-status = dead }}</ref> Како што паднала ноќта, по наредба на владата, земјоделски и градежни машини и камиони натоварени со дрва пристигнале во Рига за изградба на барикади. Камиони, градежни машини и земјоделска механизација биле донесени во градот за блокирање на улиците. Луѓето веќе се собирале во текот на денот. Дел од нив се собрале на плоштадот кај Ришката катедрала, како што било побарано, а други пристигнале по пладневната демонстрација. Меѓу нив имало колеги и студенти, организирани од работни организации и образовни институции. Пристигнувале цели семејства, вклучувајќи жени, постари лица и деца. Дотогаш повеќето биле психолошки подготвени дека може да се случи нешто. Луѓе пристигнувале од целата земја. Барикадите главно се сметале за форма на [[ненасилен отпор]], при што луѓето биле подготвени да формираат [[човечки штит]]. Сепак, многумина се вооружиле со што било достапно – од метални предмети до специјално изработени штитови и средства за цивилна одбрана. Некои подготвиле и [[молотов коктел|молотови коктели]], но тие биле одземени заради безбедност. Латвиската милиција била вооружена со автоматско оружје и пиштоли. Подоцна латвиската влада била критикувана дека не обезбедила оружје, иако го имала, што било потврдено кога ОМОН го зазел Министерството за внатрешни работи и одзел значителна количина оружје (се тврдело дека имало околу 200 огнени оружја). Камионите биле натоварени со [[градежен отпад]], дрва и друг материјал. Користени биле и големи [[бетон]]ски блокови, ѕидови, жични препреки и други материјали. Изградбата започнала вечерта на 13 јануари и траела околу три часа. Главните стратешки објекти биле [[Дом на Ливонската благородничка корпорација|зградите на Врховниот совет]] ([[Стара Рига|Стариот град]] кај [[Катедрала Свети Јаков (Рига)|катедралата Свети Јаков]]), [[Влада на Латвија|Советот на министри]] (центарот на градот кај [[Катедрала Рождество Христово (Рига)|катедралата Рождество Христово]]), [[Латвиска телевизија]] (на [[Закусала]]), [[Латвиско радио|радиото]] ([[Стара Рига|Стариот град]] кај [[Ришка катедрала|катедралата]]), меѓународната телефонска централа (центарот на градот), радиостаницата во [[Улброка]] и мостовите. Барикади биле изградени и во други делови на земјата, вклучително и во [[Лиепаја]] и [[Кулдига]]. Посебно внимание било посветено на документирање на настаните, не само за евиденција и лични спомени, туку и за да се покаже на светот што се случува. Околу 300 странски новинари работеле во Рига во тоа време.<ref name="apollo"/> Латвиската влада се грижела странските медиуми постојано да добиваат информации. Многу стратешки објекти биле важни главно за пренос на информации. Тоа ќе овозможело, доколку Советите започнат напад, латвиските сили да ги задржат овие позиции доволно долго за да го информираат остатокот од светот. Меѓународната телефонска централа била клучна за одржување на врските со странство и со други делови од СССР. Често се наведува примерот со [[Литванија]], која по советскиот напад била делумно отсечена од светот, а странските повици биле пренасочувани преку Рига. Латвиското радио и телевизија работеле постојано. Радиото имало важна улога во животот на барикадите – се користело за организација на исхрана и одмор, повикување луѓе, како и за различни собири. Уметници биле поканувани да ги забавуваат луѓето. Шумари обезбедувале огревно дрво за огновите. Храна и пијалаци обезбедувале јавни институции, а граѓаните донирале чорапи, ракавици и освежување. Местата за спиење биле ограничени – често се користеле училишта. Некои спиеле на барикадите, а други се враќале дома. Здравствените проблеми кај некои луѓе се влошиле поради студот, заморот и стресот.<ref name="tele"/> Биле поставени пунктови за прва помош со дополнителна медицинска опрема. Биле организирани смени – луѓето што оделе на работа биле заменувани од други. Работниците кои биле на барикадите добивале плата без оглед дали биле на работа. Премиерот Иварс Годманис редовно одржувал состаноци со командантите на барикадите. Народниот фронт учествувал во координација. Одлучено било најважните објекти да се бранат со милиција. Барикадите биле организирани по региони. Просоветските сили се обидувале да ги инфилтрираат и да шират гласини за напади.<ref name="tele"/> == Борби == На 14 јануари, командантот на советската армија во [[Балтички воен округ|Балтичкиот воен округ]] [[Фјодор Кузмин]] издал ултиматум до претседателот на [[Врховен совет на Република Латвија|Врховниот совер]] [[Анатолиј Горбуновс]], барајќи поништување на донесените закони.<ref name="MOD"/> ОМОН ги нападнал мостовите Браса и Вецмилгравис. 17 автомобили биле запалени. Ноќта на 15 јануари, ОМОН двапати ја нападнал филијалата на Минската милициска академија во Рига. Подоцна тој ден, 10.000 луѓе се собрале на митинг на Интерфронт, каде бил прогласен Селатвискиот комитет за спасување како нова власт, а ова било објавено и во советските медиуми. На 16 јануари, Врховниот совет организирал пратениците да останат во зградата преку ноќ. Во 16:45 часот, при нов напад на мостот Вецмилгравис, возачот на Министерството за сообраќај [[Робертс Мурниекс]] бил застрелан и подоцна починал во болница, станувајќи првата жртва на барикадите.<ref>{{Harvnb|Mirlins|2016|p=107}}</ref> Уште две лица биле ранети. Во 18:30 часот ОМОН го нападнал мостот Браса, а во 20:45 часот се случил нов бомбашки напад.<ref name="tele"/> На 17 јануари била прогласена тревога на барикадите, а штрајкувачкиот комитет на [[Комунистичка партија на Латвија|Комунистичката партија]] изјавил дека фашизмот повторно се раѓа. Делегација на Врховниот совет на СССР ја посетила Рига и по враќањето во Москва изјавила дека Латвија поддржува неограничена власт на претседателот на СССР. На 18 јануари Врховниот совет одлучил да формира комитет за национална самоодбрана, а Народниот фронт го повлекол повикот за одбрана на барикадите. На 19 јануари, погребот на Робертс Мурниекс се претворил во демонстрација. Таа ноќ ОМОН уапсил и претепал пет членови на доброволна единица.<ref>{{Harvnb|Mirlins|2016|p=259}}</ref> На 20 јануари, околу 100.000 луѓе се собрале во Москва во поддршка на балтичките држави, барајќи оставка од советските власти. Таа вечер била најкрвавата – ОМОН и други единици го нападнале [[Министерство за внатрешни работи на Латвија|латвиското Министерство за внатрешни работи]]. Убиени биле двајца полицајци, снимателот Андрис Слапинш и 17-годишен ученик.<ref name="p. 181">{{Harvnb|Mirlins|2016|p=181}}</ref> Гвидо Зваигзне подоцна починал од повредите.<ref name="MOD"/> Неколку други лица, вклучувајќи новинари, биле повредени.<ref name="p. 181"/> По борбата, ОМОН се повлекол во зградата на Комунистичката партија. На 21 јануари, Врховниот совет повикал млади луѓе да се приклучат на системот на Министерството за внатрешни работи. Горбуновс отпатувал во Москва на разговор со Горбачов. На 22 јануари, Пуго негирал дека наредил напад. На 24 јануари бил формиран оддел за јавна безбедност за заштита на барикадите. На 25 јануари, по погребот на жртвите, бранителите на барикадите се повлекле.<ref name="MOD"/> == Последици и понатамошни настани == [[File:Part of barricades.jpg|thumb|Останати блокови од барикадите во близина на [[Сајма]] во 2007 година]] Самите барикади останале на улиците на Рига подолго време; на пример, оние кај Врховниот совет биле отстранети дури во есента 1992 година.<ref name="tele"/> Во март, делумно како одговор на јануарските настани и делумно поради претстојниот [[Референдум за задржување на СССР|советски референдум за зачувување на федерацијата]], кој Латвија имала намера да го бојкотира, бил одржан [[Референдум за независност и демократија во Латвија (1991)|референдум за независност]], при што три четвртини од учесниците гласале „за“. Латвија се соочила со понатамошни напади од просоветските сили подоцна во 1991 година – на 23 мај, кога ОМОН извршил напад врз пет латвиски гранични пунктови и за време на [[Августовски државен удар|обидот за државен удар во 1991 година]], кога биле заземени неколку стратешки објекти кои биле бранети за време на барикадите, при што еден цивил (возачот Рајмондс Салминш) бил убиен од советските сили. Обидот за државен удар ја поттикнал латвиската влада, која првично планирала постепена сецесија, да прогласи целосна независност, која била признаена од Советскиот Сојуз на 6 септември. Советскиот Сојуз се распаднал во декември 1991 година. == Одговорност == Главните напади биле извршени од ришкиот ОМОН, но за време на нападот врз Министерството за внатрешни работи била забележана и друга борбена единица. Се претпоставува дека таа единица била [[Специјална единица “Алфа“|Алфа група]], која била видена во акција за време на нападот врз Вилнус.<ref name="apollo">{{cite web |url = http://www.apollo.lv/portal/news/1760/articles/38673/0 |title = Visi uz barikādēm! |access-date = 2007-08-17 |date = 14 January 2005 |language = lv }}</ref> Во интервју со филмскиот режисер [[Јурис Подниекс]], еден офицер на ОМОН изјавил дека првично било планирано да се нападне Рига, а не Вилнус. Во последен момент, една недела пред нападот врз Вилнус, планот бил променет. Тој исто така тврдел дека ОМОН од Рига бил толку добро подготвен што немало потреба советската војска, која тогаш била присутна во Рига, да се вклучи.<ref>{{cite video | people = Zigurds Vidiņš | date = 1999 | title = Kurš pavēlēja šāvējiem? [Who ordered the shooters?] | url = mms://streaming.apollo.lv/PortalVideo/Barikades/Kurs_paveleja_savejiem_Zigurds_Vidins_1999_gads/1_Kurs_paveleja_savejiem_Zigurds_Vidins_1999_gads_1 Mbps.wmv | format = wmv | medium = Documentary | access-date = 2007-08-17 | time = 2:12 }}{{Dead link|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ОМОН не делувал самостојно – по заземањето на „''Пресес Намс''“, тие тврделе дека високи функционери на советската влада – [[Борис Пуго]] и [[Михаил Горбачов]] – знаеле за нападот, но и двајцата ја негирале вмешаноста, а Врховниот совет ја обвинил [[Комунистичка партија на Латвија|Комунистичката партија]]. Во декември, пред настаните, Народниот фронт во своите инструкции за „часот X“ тврдел дека се подготвува државен удар од страна на групата „[[Сојуз (фракција)|Сојуз]]“ во рамките на [[Врховен совет на СССР|Врховниот совет на СССР]].<ref name="x hour"/> [[Дмитриј Јужков]] признал дека советската војска била одговорна за првите бомбашки напади, но никој не презел одговорност за останатите, за кои комунистичкиот печат ги обвинувал латвиските националисти.<ref name="timeline"/> Врз основа на овие и последователните настани, неколку офицери на ОМОН биле судени, иако многумина не биле осудени; [[Комунистичка партија на Латвија|КМЛ]], Интерфронт, Селатвискиот јавен комитет за спас и неколку поврзани организации биле забранети од парламентот поради обидот за државен удар, а двајца нивни лидери биле судени за [[предавство]].<ref>{{cite web|url = http://www.likumi.lv/doc.php?id=69231&mode=DOC |title = Latvijas Republikas Augstākās Padomes lēmums "Par dažu sabiedrisko un sabiedriski politisko organizāciju darbības izbeigšanu" |access-date = 2007-08-17 |author = Supreme Council of the Republic of Latvia |author-link = Supreme Council of the Republic of Latvia |date = 10 September 1991 |publisher =[[Latvijas Vēstnesis]] |language = lv }}</ref> <ref>{{cite web |url = https://www.vestnesis.lv/ta/id/38706 |title = Latvijas Republikas Augstākās tiesas dokumenti Par A.Rubika un O.Potreki krimināllietu |access-date = 2007-08-17 |publisher = [[Latvijas Vēstnesis]] |language = lv }}</ref> На 9 ноември 1999 година, Ришкиот окружен суд прогласил десет поранешни офицери на ОМОН за виновни за нивната вмешаност во нападите.<ref>[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/1999/340.htm 1999 Country Reports on Human Rights Practices - Latvia] [[US Department of State]]. 23 February 2000. Retrieved 2013-06-13.</ref> [[Виктор Алкснис]] префрлил голем број балтички сили на ОМОН во територијата на [[Приднестровие]] во Молдавија, во поддршка на тамошниот сепаратистички режим, каде што [[Владимир Антуфеев]], командант на ришкиот ОМОН, станал министер за безбедност (првично под лажно име), функција што ја извршувал до 2012 година. Тој се појавил во Украина како „заменик премиер“ на руската поддржана [[Донечка Народна Република]] во јули 2014 година.<ref>[http://www.slate.com/articles/news_and_politics/foreigners/2014/07/malaysia_airlines_flight_17_crash_reveals_a_true_war_vladimir_putin_sowed.html "The End of the Russian Fairy Tale"] [[Anne Applebaum]]; Slate, July 18, 2014</ref> == Ненасилен отпор == {{main|Ненасилна револуција}} Барикадите биле движење на [[ненасилен отпор]], бидејќи учесниците биле јавно охрабрувани да не носат оружје, и покрај тоа што [[Советскиот Сојуз]] применувал брутални мерки против демонстрантите. [[Народен фронт на Латвија|НАродниот фронт на Латвија]] развил план наречен „Инструкции за часот X“, објавен во печатот во декември 1990 година. Во него било наведено дека сите протести мора да бидат ненасилни и дека сè треба да се документира со фотографии и видеа за да постојат докази против можната [[Пропаганда во Русија|пропаганда]].<ref name="Zaltāns"/> И покрај ветувањата на [[Михаил Горбачов]] дека нема да се користи насилство за промена на власта во [[Балтички земји|балтичките држави]], армијата на СССР и внатрешните структури нападнале локални власти и стратешки објекти во [[Литванија]] и [[Латвија]] во јануари 1991 година, при што биле убиени службеници и цивили.<ref>{{cite web |title=Barricades of January 1991 and their role in restoring Latvia's independence |url=https://www.mk.gov.lv/sites/default/files/editor/barikades_eng.pdf |publisher=[[Државна канцеларија на Латвија]] |access-date=26 January 2020 |archive-date=9 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809012205/https://www.mk.gov.lv/sites/default/files/editor/barikades_eng.pdf |url-status=dead }}</ref> == Наследство == [[File:Ministru prezidents Valdis Dombrovskis tiekas ar Lietuvas premjerministru Aļģirdu Butkeviču (8366368941).jpg|thumb|250px|[[Валдис Домбровскис]] (десно) и [[Алгирдас Буткевичус]], премиери на Латвија и [[Литванија]], им оддаваат почит на загинатите во Барикадите (20 јануари 2013)]] Во 1995 година бил формиран фонд за поддршка на „Учесниците во барикадите од 1991 година“. Фондот е наменет за семејствата на жртвите и собира информации за учесниците.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Latvijas Enciklopēdija |title=Barikāžu dalībnieku atbalsta fonds |year=2002 |publisher=SIA "Valērija Belokoņa izdevniecība" |volume=I Volume |location=Riga | isbn = 9984-9482-1-8 |pages=531}}</ref> Во 2001 година фондот го основал „Музејот на барикадите од 1991 година“ за да ги направи достапни собраните историски материјали.<ref>{{cite web|url = http://www.vietas.lv/index.php?p=2&id=20770|title = 1991. gada barikāžu muzejs|access-date = 2007-08-13}}</ref> 20 јануари е [[Ден на сеќавање на бранителите на барикадите|ден на сеќавање на учесниците во барикадите]], а тие се одбележуваат и на 18 ноември, 4 мај и 21 август. Учесниците добиваат [[Спомен-медал за учесниците во барикадите од 1991 година]]. Ова одликување било воспоставено во 1996 година, а од 1999 година се доделува од државата на лица кои покажале храброст и несебичност.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Latvijas Enciklopēdija |title=Barikāžu dalībnieku atceres diena |year=2002|publisher=SIA "Valērija Belokoņa izdevniecība" |volume=I Volume |location=Riga | isbn = 9984-9482-1-8|pages=531}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Latvijas Enciklopēdija |title=Barikāžu dalībnieka piemiņas zīme |year=2002 |publisher=SIA "Valērija Belokoņa izdevniecība" |volume=I Volume |location=Riga | isbn = 9984-9482-1-8|pages=531}}</ref> Барикадите се одбележани и со бројни споменици низ Латвија. jias7vlcypgo54v6wq89blrm2n6iyra 5539148 5539139 2026-04-15T09:40:58Z Тиверополник 1815 5539148 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Барикадите | partof = [[Револуции од 1989 година]], [[Распеана револуција]] и [[Распад на Советскиот Сојуз]] | image = Riga barricade 1991.jpg | caption = Барикади на улица во Рига, 1991 година | date = 13–27 јануари 1991 | place = [[Латвија]], во најголем дел [[Рига]] | coordinates = | map_type = | map_relief = | latitude = | longitude = | map_size = | map_marksize = | map_caption = | map_label = | result = Latvian victory | status = | combatant1 = {{Flag|Latvia}} *[[Народен фронт на Латвија]] *{{nowrap|[[Врховен совет на Латвија|Латвиски Врховен совет]]}} | combatant2 = {{Flagicon|СССР}} [[Советски Сојуз]] *{{nowrap|[[Комунистичка партија на Латвија|Латвиска комунистичка партија]]}} *{{ill|Рига ОМОН|ru|Рижский ОМОН|lv|Ригашки ОМОН}} *[[Внатрешни трупи на Советскиот Сојуз|Внатрешни трупи]] *[[Меѓународен фронт на работниот народ на Латвија|Латвиски интерфронт]] | commander1 = | commander2 = | units1 = | units2 = | strength1 = | strength2 = | casualties1 = {{nowrap|2 полицајци убиени<br>4 цивили убиени<br>4 полицајци ранети<br>10 цивили ранети{{#tag:ref|Includes foreign journalists|group=nb}}}} | casualties2 = Најмалку 1 припадник на ОМОН <ref>{{Harvnb|Mirlins|2016|p=249}}</ref> | notes = {{Reflist|group="nb"}} | campaignbox = }} '''Барикади''' ({{langx|lv|Barikādes}}), '''Време на барикадите''' ({{Langx|lv|Barikāžu laiks|label=none}})<ref>{{Cite web |date=2015-01-20 |title=Nation marks time of the barricades |url=https://eng.lsm.lv/article/society/society/nation-marks-time-of-the-barricades.a114512/ |archive-date= |access-date=2025-12-29 |website=[[eng.lsm.lv]] |language=en}}</ref> или '''Барикадите од 1991 година''' ({{Langx|lv|1991. gada barikādes|label=none}})<ref>{{Cite web |title=The Commemorative Medal for Participants of the Barricades |url=https://www.saeima.lv/en/about-saeima/the-commemorative-medal-for-participants-of-the-barricades/ |access-date=2025-12-29 |website=saeima.lv |language=en}}</ref> — серија конфронтации помеѓу [[Република Латвија]] и [[Сојуз на Советски Социјалистички Републики|Советскиот Сојуз]] во јануари 1991 година, кои главно се одвивале во [[Рига]]. Настаните се именувани по народниот напор за градење и заштита на барикади од 13 јануари до околу 27 јануари. Латвија, која една година претходно [[Обнова на независноста на Република Латвија|прогласила обнова на независноста]] од [[Советскиот Сојуз]], очекувала дека Советскиот Сојуз може да се обиде повторно да воспостави контрола над земјата со сила. По нападите од советскиот [[ОМОН]] врз Рига во почетокот на јануари, владата ги повикала граѓаните да изградат барикади за заштита на можни цели (главно во главниот град [[Рига]] и блиската [[Улброка]], како и [[Кулдига]] и [[Лиепаја]]). Шест лица биле убиени во понатамошните напади, а неколку биле ранети при пукања или претепани од ОМОН. Повеќето жртви биле застрелани за време на советскиот напад врз латвиското Министерство за внатрешни работи на 20 јануари, додека едно лице загинало во несреќа при зајакнување на барикадите. Точниот број на жртви меѓу советските приврзаници е непознат. Околу 32.000 луѓе добиле Спомен-медал за учесниците во барикадите од 1991 година за учество или поддршка на настанот.<ref name="Zaltāns">{{Cite web |last=Zaltāns |first=Kaspars |date=March 8, 2016 |title=Latvia's Barricades of Freedom – What Do They Mean 25 Years On? |url=https://deepbaltic.com/2016/03/08/latvias-barricades-of-freedom-what-is-their-meaning-25-years-on/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170303024639/https://deepbaltic.com/2016/03/08/latvias-barricades-of-freedom-what-is-their-meaning-25-years-on/ |archive-date=2017-03-03 |access-date=February 6, 2018 |website=Deep Baltic}}</ref> == Позадина == {{Главна|Историја на Советскиот Сојуз (1982–1991)}} За време на [[Втората светска војна]] Латвија била окупирана од СССР двапати ([[Окупација и анексија на балтичките држави од страна на Советскиот Сојуз (1940)|1940/41]] и во [[Окупација и анексија на балтичките држави од страна на Советскиот Сојуз (1944)| јули 1944]]). Во 1985 година, [[Михаил Горбачов]] вовел политики на [[гласност]] и [[перестројка]], со надеж да ја спаси пропаѓачката [[советска економија]]. Реформите исто така ги намалиле ограничувањата врз [[Слобода (политика)|политичката слобода]] во Советскиот Сојуз. Ова довело до ненамерни последици, бидејќи проблемите во Советскиот Сојуз и злосторствата на советскиот режим, кои претходно биле тајни и негирани од владата, биле разоткриени, предизвикувајќи незадоволство во јавноста, дополнително продлабочено од [[Советска војна во Авганистан|војната во Авганистан]] и [[Чернобилска несреќа|Чернобилската несреќа]] која започнала во април 1986 година. Друга ненамерна последица на гласност за советските централни власти била долго потиснатите [[национално чувство|национални чувства]] кои биле ослободени во [[Републики на Советскиот Сојуз|републиките на Советскиот Сојуз]]. Започнале масовни демонстрации против советскиот режим. Во Латвија започнало [[движење за независност на Латвија]]. Поддржувачите нанезависноста – [[Народен фронт на Латвија]], [[Латвиска зелена партија]] и [[Латвиско движење за национална независност]] – [[Парламентарни избори во Латвија (1990)|победиле на изборите]] за [[Врховен совет на Латвиска ССР|Врховен совет]] на 18 март 1990 година и ја формирале фракцијата на Народниот фронт, оставајќи ја прoсоветската фракција [[Еднакви права (Латвија)|Еднакви права]] во опозиција. На 4 мај 1990 година, Врховниот совет, кој потоа станал познат како [[Врховен совет на Република Латвија]], [[Обнова на независноста на Република Латвија|прогласил обнова на независноста на Латвија]] и започнал [[сецесија]] од Советскиот Сојуз. СССР не ги признал овие дејствија и ги сметал за спротивни на [[Устав на Советскиот Сојуз|советските федерални и републички устави]]. Како резултат на тоа, се зголемила тензијата во односите меѓу Латвија и Советскиот Сојуз, како и меѓу движењето за независност и просоветските сили, како што се [[Меѓународен фронт на работничкиот народ на Латвија|Меѓународниот фронт на работничкиот народ на Латвија]] (Интерфронт) и [[Комунистичка партија на Латвија|Комунистичката партија]], заедно со нејзиниот Селатвиски јавен комитет за спас. == Закана од советска воена интервенција == Просоветските сили се обидувале да предизвикаат насилство и да ја преземат власта во Латвија. Серија бомбашки напади се случиле во декември 1990 година, а [[Маршал на Советскиот Сојуз|маршалот]] [[Дмитриј Јазов]] признал дека војската била одговорна за првите четири напади, додека сторителите на другите напади остануваат непознати; тогашниот прокомунистички печат ги обвинувал латвиските националисти. Владата на Советскиот Сојуз и други просоветски групи се заканувале дека ќе биде воведена [[вонредна состојба]] која би му дала неограничени овластувања во Латвија на претседателот Горбачов и дека ќе биде употребена воена сила за „воспоставување ред во [[Балтички држави]]“. Во тоа време, советски трупи, единици на ОМОН и сили на [[КГБ]] биле стационирани во Латвија. На 23 декември 1990 година, голема борбена група на КГБ била откриена во [[Јурмала]]. Во тоа време се ширеле гласини дека ќе има државен удар и ќе биде воспоставена диктатура. [[Министер за надворешни работи на Русија|Министерот за надворешни работи на Советскиот Сојуз]] [[Едуард Шеварнадзе]] наводно го потврдил ова кога поднел оставка на 20 декември 1990 година, изјавувајќи дека доаѓа диктатура.<ref>{{cite web|url = http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910113.htm|title = Morning session of Supreme council on 13 January 1991 |access-date = 2007-08-13 |author = Dainis Īvāns |author-link = Dainis Īvāns |date = 13 January 1991 |language = lv |quote = (Enquired what indicates that military dictatorship is starting) Pirmkārt, mēs visi ļoti labi atceramies Eduarda Ševardnadzes uzstāšanos Tautas deputātu kongresā un viņa brīdinājumu ({{Langx|en|First of all we all remember very well Eduard Shevardnadze's address to the Congress of Soviets and his warning}}) |archive-date = 4 May 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190504142251/http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910113.htm |url-status = dead }}</ref> На 11 декември 1990 година, Народниот фронт објавил соопштение дека нема потреба од атмосфера на страв и хистерија во она што било наречено „час X“ – моментот кога претседателот би добил неограничена власт – и дека секој треба да биде подготвен да размисли што би направил ако тоа се случи. Народниот фронт исто така дал предлози што треба да се направи до и по „часот X“, доколку советските сили успеат. Овие планови вклучувале активности за поддршка на независноста и привлекување внимание од меѓународната јавност, приклучување кон доброволни чуварски единици, објаснување на [[Руси во Латвија|Русите во Латвија]], особено на воените лица, дека идеите на Народниот фронт се слични на оние на руските демократи. Исто така било повикано на заштита на економијата и обезбедување проток на информации.<ref name="x hour">{{cite web |url=http://www.barikades.lv/en/3_1.php |title=The Popular Front of Latvia announcement to all supporters of independence |access-date=2007-08-17 |author=Popular Front of Latvia |author-link=Popular Front of Latvia |date=11 December 1990 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331123611/http://www.barikades.lv/en/3_1.php |url-status=dead }}</ref> Во случај на успешно воспоставување советска контрола, овој план предвидувал кампања на граѓанска непослушност – игнорирање на сите наредби и барања на советските власти, како и на сите советски избори и референдуми, поткопување на советската економија преку штрајкови и со строго следење на сложените советски производствени инструкции со цел да се парализира производството, помагање на движењето за независност да продолжи да работи нелегално и вклучување на неговите поддржувачи во работата на советските институции. Конечно, внимателно документирање на сите злосторства што би можеле да ги извршат советските сили за време на вонредната состојба.<ref name="x hour"/> == Напади во почетокот на јануари == {{Главна|Јануарски настани во Рига (1991)}} На 2 јануари 1991 година [[ОМОН]] ја зазел ''Прес Намс'', националната печатница на Латвија и нападнал криминалистички полицајци кои го документирале настанот.<ref name="timeline">{{cite web |url = http://www.barikades.lv/en/3_2.php |title = The History of confrontation |access-date = 2007-08-17 |archive-date = 2007-07-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070710223032/http://www.barikades.lv/en/3_2.php |url-status = dead }}</ref> [[Врховен совет на Република Латвија|Врховниот совет]] одржал седница на која било соопштено дека директорот на печатницата бил држан како заложник, додека на другите работници, иако физички и вербално малтретирани, им било дозволено да ја напуштат печатницата. Врховниот совет официјално го признал заземањето на печатницата како незаконски чин од страна на [[Комунистичка партија на Латвија|КПЛ]].<ref>{{cite web |url = http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910102.htm |title = Session of Supreme Council on 2 January 1991 |access-date = 2007-08-17 |date = 2 January 1991 |language = lv |archive-date = 29 September 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070929102952/http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910102.htm |url-status = dead }}</ref> Народниот фронт организирал протести пред зградата на Комунистичката партија.<ref name="timeline"/> Печатницата била делумно парализирана бидејќи продолжила да печати само просоветски медиуми.<ref>{{cite web |url = http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910109.htm |title = Session of Supreme council on 9 January 1991 |access-date = 2007-08-13 |author = Einars Cilinskis |date = 9 January 1991 |language = lv |quote = Jo mēs zinām, ka Preses namā tagad drukā tikai komunistu presi. ({{Langx|en|Because we know that in Preses Nams now only communist press is printed}}) |archive-date = 29 September 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070929092845/http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910109.htm |url-status = dead }}</ref> На 4 јануари ОМОН ја зазел телефонската централа во [[Вецмилгравис]], се претпоставува дека тоа било затоа што телефонските линии што ги користел ОМОН биле прекинати. Потоа, ОМОН го зазел Министерството за внатрешни работи, но телефонот не бил исклучен од страв дека ОМОН ќе ја нападне меѓународната [[телефонска централа]].<ref name="tele">{{cite web |url = http://muzejs.lattelekom.lv/images/modules/items/item_file_1088_gram_barikades.doc?PHPSESSID=4da41069301fd4b90a172710ffc54518 |title = Atmiņas par barikāžu dienām |access-date = 2007-08-13 |year = 2001 |format = doc |language = lv |archive-url = https://web.archive.org/web/20070928231513/http://muzejs.lattelekom.lv/images/modules/items/item_file_1088_gram_barikades.doc?PHPSESSID=4da41069301fd4b90a172710ffc54518 <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date = 2007-09-28}}</ref> Спротивно на тврдењата на офицерите на ОМОН, [[Борис Пуго]] и [[Михаил Горбачов]] тврделе дека не биле информирани за овој напад. Во меѓувреме, советската војска била во движење – истиот ден разузнавачка единица пристигнала во Рига. На 7 јануари, по наредба на Михаил Горбачов, [[Дмитриј Јазов]] испратил [[командос]]и во неколку [[Републики на Сојузот на Советските Социјалистички Републики|републики на Советскиот Сојуз]], вклучително и Латвија. На 11 јануари бил одржан Воениот совет на [[Балтички воен округ|Балтичкиот воен округ]]. Било одлучено советските офицери и питомци да бидат вооружени со митралези. Отворено движење на советски трупи и оклопни возила било забележано по улиците на Рига.<ref name="timeline"/> На 10 јануари биле одржани неколку состаноци и од страна на про-независните и од страна на просоветските движења. Интерфронт одржал состанок на кој се барало оставка од владата на Латвија. Околу 50.000 луѓе учествувале и се обиделе да влезат во зградата на Советот на министри откако биле повикани на тоа од воени лица.<ref name="timeline"/> == Изградба на барикадите == [[File:Andris-Slapins-memorial.jpg|250 px|thumb|Спомен-обележјето што го означува местото каде што Андрис Слапинш, снимател, бил убиен за време на нападот врз латвиското Министерство за внатрешни работи на 20 јануари.]] На 11 јануари, советската војска започнала [[Јануарски настани во Рига (1991)|напад]] врз соседната на Латвија, [[Литванија]]. На 12 јануари, Народниот фронт објавил повик за национални демонстрации што требало да се одржат на 13 јануари во поддршка на легално избраната влада на Латвија и за заштита на стратешките објекти. Претседателството на [[Врховен совет на Руската СФСР|Врховниот совет]] го повикало советското раководство да ги повлече своите воени сили од Балтичките држави. Лидерите на латвиската влада се сретнале со Горбачов, кој дал уверување дека нема да се употреби сила. Таа вечер, Народниот фронт, откако дознал дека советските сили во Литванија ја нападнале [[Телевизиска кула во Вилнус|телевизиската кула во Вилнус]] и убиле 13 цивили, ги повикал граѓаните да се соберат за одбрана на стратешките објекти.<ref name="timeline"/> Поради заедничките напори на балтичките држави во претходните години за повторно стекнување независност во рамките на [[Распеана револуција|Распеаната револуција]], нападот врз една од нив бил сфатен како напад врз сите.<ref>{{cite web|url = http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910113.htm |title = Morning session of Supreme Council on 13 January 1991 |access-date = 2007-08-13 |author = Aleksandrs Kiršteins |date = 13 January 1991 |language = lv |quote = Protams, ka uzbrukums Lietuvai mums ir jāsaprot kā uzbrukums Latvijai un Igaunijai. ({{Langx|en|Of course, we should perceive the attack on Lithuania as an attack on Latvia and Estonia}}) |archive-date = 4 May 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190504142251/http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910113.htm |url-status = dead }}</ref> Во 4:45 часот на 13 јануари, преку латвиското радио било емитувано соопштение од Народниот фронт со повик граѓаните да се соберат на плоштадот кај [[Ришка катедрала|Ришката катедрала]]. Во 12:00 часот се одржала седница на [[Врховен совет на Република Латвија|Врховниот совет]] посветена на одбранбени прашања. Во 14:00 започнала демонстрацијата на Народниот фронт, на која се собрале околу 700.000 луѓе; советски хеликоптери фрлале воздушна пропаганда со летоци со предупредувања врз толпата. Народниот фронт ги повикал луѓето да изградат барикади. Врховниот совет одржал уште една седница по демонстрацијата, а пратениците биле замолени да останат во зградата преку ноќ. На вечерната седница бил упатен повик до советските војници да не ги почитуваат наредбите за употреба на сила против цивили.<ref>{{cite web |url = http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910113v.htm |title = Evening session of Supreme council on 13 January 1991 |access-date = 2007-08-17 |date = 13 January 1991 |language = lv |archive-date = 29 September 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070929092408/http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910113v.htm |url-status = dead }}</ref> Како што паднала ноќта, по наредба на владата, земјоделски и градежни машини и камиони натоварени со дрва пристигнале во Рига за изградба на барикади. Камиони, градежни машини и земјоделска механизација биле донесени во градот за блокирање на улиците. Луѓето веќе се собирале во текот на денот. Дел од нив се собрале на плоштадот кај Ришката катедрала, како што било побарано, а други пристигнале по пладневната демонстрација. Меѓу нив имало колеги и студенти, организирани од работни организации и образовни институции. Пристигнувале цели семејства, вклучувајќи жени, постари лица и деца. Дотогаш повеќето биле психолошки подготвени дека може да се случи нешто. Луѓе пристигнувале од целата земја. Барикадите главно се сметале за форма на [[ненасилен отпор]], при што луѓето биле подготвени да формираат [[човечки штит]]. Сепак, многумина се вооружиле со што било достапно – од метални предмети до специјално изработени штитови и средства за цивилна одбрана. Некои подготвиле и [[молотов коктел|молотови коктели]], но тие биле одземени заради безбедност. Латвиската милиција била вооружена со автоматско оружје и пиштоли. Подоцна латвиската влада била критикувана дека не обезбедила оружје, иако го имала, што било потврдено кога ОМОН го зазел Министерството за внатрешни работи и одзел значителна количина оружје (се тврдело дека имало околу 200 огнени оружја). Камионите биле натоварени со [[градежен отпад]], дрва и друг материјал. Користени биле и големи [[бетон]]ски блокови, ѕидови, жични препреки и други материјали. Изградбата започнала вечерта на 13 јануари и траела околу три часа. Главните стратешки објекти биле [[Дом на Ливонската благородничка корпорација|зградите на Врховниот совет]] ([[Стара Рига|Стариот град]] кај [[Катедрала Свети Јаков (Рига)|катедралата Свети Јаков]]), [[Влада на Латвија|Советот на министри]] (центарот на градот кај [[Катедрала Рождество Христово (Рига)|катедралата Рождество Христово]]), [[Латвиска телевизија]] (на [[Закусала]]), [[Латвиско радио|радиото]] ([[Стара Рига|Стариот град]] кај [[Ришка катедрала|катедралата]]), меѓународната телефонска централа (центарот на градот), радиостаницата во [[Улброка]] и мостовите. Барикади биле изградени и во други делови на земјата, вклучително и во [[Лиепаја]] и [[Кулдига]]. Посебно внимание било посветено на документирање на настаните, не само за евиденција и лични спомени, туку и за да се покаже на светот што се случува. Околу 300 странски новинари работеле во Рига во тоа време.<ref name="apollo"/> Латвиската влада се грижела странските медиуми постојано да добиваат информации. Многу стратешки објекти биле важни главно за пренос на информации. Тоа ќе овозможело, доколку Советите започнат напад, латвиските сили да ги задржат овие позиции доволно долго за да го информираат остатокот од светот. Меѓународната телефонска централа била клучна за одржување на врските со странство и со други делови од СССР. Често се наведува примерот со [[Литванија]], која по советскиот напад била делумно отсечена од светот, а странските повици биле пренасочувани преку Рига. Латвиското радио и телевизија работеле постојано. Радиото имало важна улога во животот на барикадите – се користело за организација на исхрана и одмор, повикување луѓе, како и за различни собири. Уметници биле поканувани да ги забавуваат луѓето. Шумари обезбедувале огревно дрво за огновите. Храна и пијалаци обезбедувале јавни институции, а граѓаните донирале чорапи, ракавици и освежување. Местата за спиење биле ограничени – често се користеле училишта. Некои спиеле на барикадите, а други се враќале дома. Здравствените проблеми кај некои луѓе се влошиле поради студот, заморот и стресот.<ref name="tele"/> Биле поставени пунктови за прва помош со дополнителна медицинска опрема. Биле организирани смени – луѓето што оделе на работа биле заменувани од други. Работниците кои биле на барикадите добивале плата без оглед дали биле на работа. Премиерот Иварс Годманис редовно одржувал состаноци со командантите на барикадите. Народниот фронт учествувал во координација. Одлучено било најважните објекти да се бранат со милиција. Барикадите биле организирани по региони. Просоветските сили се обидувале да ги инфилтрираат и да шират гласини за напади.<ref name="tele"/> == Борби == На 14 јануари, командантот на советската армија во [[Балтички воен округ|Балтичкиот воен округ]] [[Фјодор Кузмин]] издал ултиматум до претседателот на [[Врховен совет на Република Латвија|Врховниот совер]] [[Анатолиј Горбуновс]], барајќи поништување на донесените закони.<ref name="MOD"/> ОМОН ги нападнал мостовите Браса и Вецмилгравис. 17 автомобили биле запалени. Ноќта на 15 јануари, ОМОН двапати ја нападнал филијалата на Минската милициска академија во Рига. Подоцна тој ден, 10.000 луѓе се собрале на митинг на Интерфронт, каде бил прогласен Селатвискиот комитет за спасување како нова власт, а ова било објавено и во советските медиуми. На 16 јануари, Врховниот совет организирал пратениците да останат во зградата преку ноќ. Во 16:45 часот, при нов напад на мостот Вецмилгравис, возачот на Министерството за сообраќај [[Робертс Мурниекс]] бил застрелан и подоцна починал во болница, станувајќи првата жртва на барикадите.<ref>{{Harvnb|Mirlins|2016|p=107}}</ref> Уште две лица биле ранети. Во 18:30 часот ОМОН го нападнал мостот Браса, а во 20:45 часот се случил нов бомбашки напад.<ref name="tele"/> На 17 јануари била прогласена тревога на барикадите, а штрајкувачкиот комитет на [[Комунистичка партија на Латвија|Комунистичката партија]] изјавил дека фашизмот повторно се раѓа. Делегација на Врховниот совет на СССР ја посетила Рига и по враќањето во Москва изјавила дека Латвија поддржува неограничена власт на претседателот на СССР. На 18 јануари Врховниот совет одлучил да формира комитет за национална самоодбрана, а Народниот фронт го повлекол повикот за одбрана на барикадите. На 19 јануари, погребот на Робертс Мурниекс се претворил во демонстрација. Таа ноќ ОМОН уапсил и претепал пет членови на доброволна единица.<ref>{{Harvnb|Mirlins|2016|p=259}}</ref> На 20 јануари, околу 100.000 луѓе се собрале во Москва во поддршка на балтичките држави, барајќи оставка од советските власти. Таа вечер била најкрвавата – ОМОН и други единици го нападнале [[Министерство за внатрешни работи на Латвија|латвиското Министерство за внатрешни работи]]. Убиени биле двајца полицајци, снимателот Андрис Слапинш и 17-годишен ученик.<ref name="p. 181">{{Harvnb|Mirlins|2016|p=181}}</ref> Гвидо Зваигзне подоцна починал од повредите.<ref name="MOD"/> Неколку други лица, вклучувајќи новинари, биле повредени.<ref name="p. 181"/> По борбата, ОМОН се повлекол во зградата на Комунистичката партија. На 21 јануари, Врховниот совет повикал млади луѓе да се приклучат на системот на Министерството за внатрешни работи. Горбуновс отпатувал во Москва на разговор со Горбачов. На 22 јануари, Пуго негирал дека наредил напад. На 24 јануари бил формиран оддел за јавна безбедност за заштита на барикадите. На 25 јануари, по погребот на жртвите, бранителите на барикадите се повлекле.<ref name="MOD"/> '''Барикади''' ({{langx|lv|Barikādes}}), '''Време на барикадите''' ({{Langx|lv|Barikāžu laiks|label=none}})<ref>{{Cite web |date=2015-01-20 |title=Nation marks time of the barricades |url=https://eng.lsm.lv/article/society/society/nation-marks-time-of-the-barricades.a114512/ |archive-date= |access-date=2025-12-29 |website=[[eng.lsm.lv]] |language=en}}</ref> или '''Барикадите од 1991 година''' ({{Langx|lv|1991. gada barikādes|label=none}})<ref>{{Cite web |title=The Commemorative Medal for Participants of the Barricades |url=https://www.saeima.lv/en/about-saeima/the-commemorative-medal-for-participants-of-the-barricades/ |access-date=2025-12-29 |website=saeima.lv |language=en}}</ref> — серија конфронтации помеѓу [[Република Латвија]] и [[Сојуз на Советски Социјалистички Републики|Советскиот Сојуз]] во јануари 1991 година, кои главно се одвивале во [[Рига]]. Настаните се именувани по народниот напор за градење и заштита на барикади од 13 јануари до околу 27 јануари. Латвија, која една година претходно [[Обнова на независноста на Република Латвија|прогласила обнова на независноста]] од [[Советскиот Сојуз]], очекувала дека Советскиот Сојуз може да се обиде повторно да воспостави контрола над земјата со сила. По нападите од советскиот [[ОМОН]] врз Рига во почетокот на јануари, владата ги повикала граѓаните да изградат барикади за заштита на можни цели (главно во главниот град [[Рига]] и блиската [[Улброка]], како и [[Кулдига]] и [[Лиепаја]]). Шест лица биле убиени во понатамошните напади, а неколку биле ранети при пукања или претепани од ОМОН. Повеќето жртви биле застрелани за време на советскиот напад врз латвиското Министерство за внатрешни работи на 20 јануари, додека едно лице загинало во несреќа при зајакнување на барикадите. Точниот број на жртви меѓу советските приврзаници е непознат. Околу 32.000 луѓе добиле Спомен-медал за учесниците во барикадите од 1991 година за учество или поддршка на настанот.<ref name="Zaltāns">{{Cite web |last=Zaltāns |first=Kaspars |date=March 8, 2016 |title=Latvia's Barricades of Freedom – What Do They Mean 25 Years On? |url=https://deepbaltic.com/2016/03/08/latvias-barricades-of-freedom-what-is-their-meaning-25-years-on/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170303024639/https://deepbaltic.com/2016/03/08/latvias-barricades-of-freedom-what-is-their-meaning-25-years-on/ |archive-date=2017-03-03 |access-date=February 6, 2018 |website=Deep Baltic}}</ref> == Позадина == {{Главна|Историја на Советскиот Сојуз (1982–1991)}} За време на [[Втората светска војна]] Латвија била окупирана од СССР двапати ([[Окупација и анексија на балтичките држави од страна на Советскиот Сојуз (1940)|1940/41]] и во [[Окупација и анексија на балтичките држави од страна на Советскиот Сојуз (1944)| јули 1944]]). Во 1985 година, [[Михаил Горбачов]] вовел политики на [[гласност]] и [[перестројка]], со надеж да ја спаси пропаѓачката [[советска економија]]. Реформите исто така ги намалиле ограничувањата врз [[Слобода (политика)|политичката слобода]] во Советскиот Сојуз. Ова довело до ненамерни последици, бидејќи проблемите во Советскиот Сојуз и злосторствата на советскиот режим, кои претходно биле тајни и негирани од владата, биле разоткриени, предизвикувајќи незадоволство во јавноста, дополнително продлабочено од [[Советска војна во Авганистан|војната во Авганистан]] и [[Чернобилска несреќа|Чернобилската несреќа]] која започнала во април 1986 година. Друга ненамерна последица на гласност за советските централни власти била долго потиснатите [[национално чувство|национални чувства]] кои биле ослободени во [[Републики на Советскиот Сојуз|републиките на Советскиот Сојуз]]. Започнале масовни демонстрации против советскиот режим. Во Латвија започнало [[движење за независност на Латвија]]. Поддржувачите нанезависноста – [[Народен фронт на Латвија]], [[Латвиска зелена партија]] и [[Латвиско движење за национална независност]] – [[Парламентарни избори во Латвија (1990)|победиле на изборите]] за [[Врховен совет на Латвиска ССР|Врховен совет]] на 18 март 1990 година и ја формирале фракцијата на Народниот фронт, оставајќи ја прoсоветската фракција [[Еднакви права (Латвија)|Еднакви права]] во опозиција. На 4 мај 1990 година, Врховниот совет, кој потоа станал познат како [[Врховен совет на Република Латвија]], [[Обнова на независноста на Република Латвија|прогласил обнова на независноста на Латвија]] и започнал [[сецесија]] од Советскиот Сојуз. СССР не ги признал овие дејствија и ги сметал за спротивни на [[Устав на Советскиот Сојуз|советските федерални и републички устави]]. Како резултат на тоа, се зголемила тензијата во односите меѓу Латвија и Советскиот Сојуз, како и меѓу движењето за независност и просоветските сили, како што се [[Меѓународен фронт на работничкиот народ на Латвија|Меѓународниот фронт на работничкиот народ на Латвија]] (Интерфронт) и [[Комунистичка партија на Латвија|Комунистичката партија]], заедно со нејзиниот Селатвиски јавен комитет за спас. == Закана од советска воена интервенција == Просоветските сили се обидувале да предизвикаат насилство и да ја преземат власта во Латвија. Серија бомбашки напади се случиле во декември 1990 година, а [[Маршал на Советскиот Сојуз|маршалот]] [[Дмитриј Јазов]] признал дека војската била одговорна за првите четири напади, додека сторителите на другите напади остануваат непознати; тогашниот прокомунистички печат ги обвинувал латвиските националисти. Владата на Советскиот Сојуз и други просоветски групи се заканувале дека ќе биде воведена [[вонредна состојба]] која би му дала неограничени овластувања во Латвија на претседателот Горбачов и дека ќе биде употребена воена сила за „воспоставување ред во [[Балтички држави]]“. Во тоа време, советски трупи, единици на ОМОН и сили на [[КГБ]] биле стационирани во Латвија. На 23 декември 1990 година, голема борбена група на КГБ била откриена во [[Јурмала]]. Во тоа време се ширеле гласини дека ќе има државен удар и ќе биде воспоставена диктатура. [[Министер за надворешни работи на Русија|Министерот за надворешни работи на Советскиот Сојуз]] [[Едуард Шеварнадзе]] наводно го потврдил ова кога поднел оставка на 20 декември 1990 година, изјавувајќи дека доаѓа диктатура.<ref>{{cite web|url = http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910113.htm|title = Morning session of Supreme council on 13 January 1991 |access-date = 2007-08-13 |author = Dainis Īvāns |author-link = Dainis Īvāns |date = 13 January 1991 |language = lv |quote = (Enquired what indicates that military dictatorship is starting) Pirmkārt, mēs visi ļoti labi atceramies Eduarda Ševardnadzes uzstāšanos Tautas deputātu kongresā un viņa brīdinājumu ({{Langx|en|First of all we all remember very well Eduard Shevardnadze's address to the Congress of Soviets and his warning}}) |archive-date = 4 May 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190504142251/http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910113.htm |url-status = dead }}</ref> На 11 декември 1990 година, Народниот фронт објавил соопштение дека нема потреба од атмосфера на страв и хистерија во она што било наречено „час X“ – моментот кога претседателот би добил неограничена власт – и дека секој треба да биде подготвен да размисли што би направил ако тоа се случи. Народниот фронт исто така дал предлози што треба да се направи до и по „часот X“, доколку советските сили успеат. Овие планови вклучувале активности за поддршка на независноста и привлекување внимание од меѓународната јавност, приклучување кон доброволни чуварски единици, објаснување на [[Руси во Латвија|Русите во Латвија]], особено на воените лица, дека идеите на Народниот фронт се слични на оние на руските демократи. Исто така било повикано на заштита на економијата и обезбедување проток на информации.<ref name="x hour">{{cite web |url=http://www.barikades.lv/en/3_1.php |title=The Popular Front of Latvia announcement to all supporters of independence |access-date=2007-08-17 |author=Popular Front of Latvia |author-link=Popular Front of Latvia |date=11 December 1990 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331123611/http://www.barikades.lv/en/3_1.php |url-status=dead }}</ref> Во случај на успешно воспоставување советска контрола, овој план предвидувал кампања на граѓанска непослушност – игнорирање на сите наредби и барања на советските власти, како и на сите советски избори и референдуми, поткопување на советската економија преку штрајкови и со строго следење на сложените советски производствени инструкции со цел да се парализира производството, помагање на движењето за независност да продолжи да работи нелегално и вклучување на неговите поддржувачи во работата на советските институции. Конечно, внимателно документирање на сите злосторства што би можеле да ги извршат советските сили за време на вонредната состојба.<ref name="x hour"/> == Напади во почетокот на јануари == {{Главна|Јануарски настани во Рига (1991)}} На 2 јануари 1991 година [[ОМОН]] ја зазел ''Прес Намс'', националната печатница на Латвија и нападнал криминалистички полицајци кои го документирале настанот.<ref name="timeline">{{cite web |url = http://www.barikades.lv/en/3_2.php |title = The History of confrontation |access-date = 2007-08-17 |archive-date = 2007-07-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070710223032/http://www.barikades.lv/en/3_2.php |url-status = dead }}</ref> [[Врховен совет на Република Латвија|Врховниот совет]] одржал седница на која било соопштено дека директорот на печатницата бил држан како заложник, додека на другите работници, иако физички и вербално малтретирани, им било дозволено да ја напуштат печатницата. Врховниот совет официјално го признал заземањето на печатницата како незаконски чин од страна на [[Комунистичка партија на Латвија|КПЛ]].<ref>{{cite web |url = http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910102.htm |title = Session of Supreme Council on 2 January 1991 |access-date = 2007-08-17 |date = 2 January 1991 |language = lv |archive-date = 29 September 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070929102952/http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910102.htm |url-status = dead }}</ref> Народниот фронт организирал протести пред зградата на Комунистичката партија.<ref name="timeline"/> Печатницата била делумно парализирана бидејќи продолжила да печати само просоветски медиуми.<ref>{{cite web |url = http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910109.htm |title = Session of Supreme council on 9 January 1991 |access-date = 2007-08-13 |author = Einars Cilinskis |date = 9 January 1991 |language = lv |quote = Jo mēs zinām, ka Preses namā tagad drukā tikai komunistu presi. ({{Langx|en|Because we know that in Preses Nams now only communist press is printed}}) |archive-date = 29 September 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070929092845/http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910109.htm |url-status = dead }}</ref> На 4 јануари ОМОН ја зазел телефонската централа во [[Вецмилгравис]], се претпоставува дека тоа било затоа што телефонските линии што ги користел ОМОН биле прекинати. Потоа, ОМОН го зазел Министерството за внатрешни работи, но телефонот не бил исклучен од страв дека ОМОН ќе ја нападне меѓународната [[телефонска централа]].<ref name="tele">{{cite web |url = http://muzejs.lattelekom.lv/images/modules/items/item_file_1088_gram_barikades.doc?PHPSESSID=4da41069301fd4b90a172710ffc54518 |title = Atmiņas par barikāžu dienām |access-date = 2007-08-13 |year = 2001 |format = doc |language = lv |archive-url = https://web.archive.org/web/20070928231513/http://muzejs.lattelekom.lv/images/modules/items/item_file_1088_gram_barikades.doc?PHPSESSID=4da41069301fd4b90a172710ffc54518 <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date = 2007-09-28}}</ref> Спротивно на тврдењата на офицерите на ОМОН, [[Борис Пуго]] и [[Михаил Горбачов]] тврделе дека не биле информирани за овој напад. Во меѓувреме, советската војска била во движење – истиот ден разузнавачка единица пристигнала во Рига. На 7 јануари, по наредба на Михаил Горбачов, [[Дмитриј Јазов]] испратил [[командос]]и во неколку [[Републики на Сојузот на Советските Социјалистички Републики|републики на Советскиот Сојуз]], вклучително и Латвија. На 11 јануари бил одржан Воениот совет на [[Балтички воен округ|Балтичкиот воен округ]]. Било одлучено советските офицери и питомци да бидат вооружени со митралези. Отворено движење на советски трупи и оклопни возила било забележано по улиците на Рига.<ref name="timeline"/> На 10 јануари биле одржани неколку состаноци и од страна на про-независните и од страна на просоветските движења. Интерфронт одржал состанок на кој се барало оставка од владата на Латвија. Околу 50.000 луѓе учествувале и се обиделе да влезат во зградата на Советот на министри откако биле повикани на тоа од воени лица.<ref name="timeline"/> == Изградба на барикадите == [[File:Andris-Slapins-memorial.jpg|250 px|thumb|Спомен-обележјето што го означува местото каде што Андрис Слапинш, снимател, бил убиен за време на нападот врз латвиското Министерство за внатрешни работи на 20 јануари.]] На 11 јануари, советската војска започнала [[Јануарски настани во Рига (1991)|напад]] врз соседната на Латвија, [[Литванија]]. На 12 јануари, Народниот фронт објавил повик за национални демонстрации што требало да се одржат на 13 јануари во поддршка на легално избраната влада на Латвија и за заштита на стратешките објекти. Претседателството на [[Врховен совет на Руската СФСР|Врховниот совет]] го повикало советското раководство да ги повлече своите воени сили од Балтичките држави. Лидерите на латвиската влада се сретнале со Горбачов, кој дал уверување дека нема да се употреби сила. Таа вечер, Народниот фронт, откако дознал дека советските сили во Литванија ја нападнале [[Телевизиска кула во Вилнус|телевизиската кула во Вилнус]] и убиле 13 цивили, ги повикал граѓаните да се соберат за одбрана на стратешките објекти.<ref name="timeline"/> Поради заедничките напори на балтичките држави во претходните години за повторно стекнување независност во рамките на [[Распеана револуција|Распеаната револуција]], нападот врз една од нив бил сфатен како напад врз сите.<ref>{{cite web|url = http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910113.htm |title = Morning session of Supreme Council on 13 January 1991 |access-date = 2007-08-13 |author = Aleksandrs Kiršteins |date = 13 January 1991 |language = lv |quote = Protams, ka uzbrukums Lietuvai mums ir jāsaprot kā uzbrukums Latvijai un Igaunijai. ({{Langx|en|Of course, we should perceive the attack on Lithuania as an attack on Latvia and Estonia}}) |archive-date = 4 May 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190504142251/http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910113.htm |url-status = dead }}</ref> Во 4:45 часот на 13 јануари, преку латвиското радио било емитувано соопштение од Народниот фронт со повик граѓаните да се соберат на плоштадот кај [[Ришка катедрала|Ришката катедрала]]. Во 12:00 часот се одржала седница на [[Врховен совет на Република Латвија|Врховниот совет]] посветена на одбранбени прашања. Во 14:00 започнала демонстрацијата на Народниот фронт, на која се собрале околу 700.000 луѓе; советски хеликоптери фрлале воздушна пропаганда со летоци со предупредувања врз толпата. Народниот фронт ги повикал луѓето да изградат барикади. Врховниот совет одржал уште една седница по демонстрацијата, а пратениците биле замолени да останат во зградата преку ноќ. На вечерната седница бил упатен повик до советските војници да не ги почитуваат наредбите за употреба на сила против цивили.<ref>{{cite web |url = http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910113v.htm |title = Evening session of Supreme council on 13 January 1991 |access-date = 2007-08-17 |date = 13 January 1991 |language = lv |archive-date = 29 September 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070929092408/http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910113v.htm |url-status = dead }}</ref> Како што паднала ноќта, по наредба на владата, земјоделски и градежни машини и камиони натоварени со дрва пристигнале во Рига за изградба на барикади. Камиони, градежни машини и земјоделска механизација биле донесени во градот за блокирање на улиците. Луѓето веќе се собирале во текот на денот. Дел од нив се собрале на плоштадот кај Ришката катедрала, како што било побарано, а други пристигнале по пладневната демонстрација. Меѓу нив имало колеги и студенти, организирани од работни организации и образовни институции. Пристигнувале цели семејства, вклучувајќи жени, постари лица и деца. Дотогаш повеќето биле психолошки подготвени дека може да се случи нешто. Луѓе пристигнувале од целата земја. Барикадите главно се сметале за форма на [[ненасилен отпор]], при што луѓето биле подготвени да формираат [[човечки штит]]. Сепак, многумина се вооружиле со што било достапно – од метални предмети до специјално изработени штитови и средства за цивилна одбрана. Некои подготвиле и [[молотов коктел|молотови коктели]], но тие биле одземени заради безбедност. Латвиската милиција била вооружена со автоматско оружје и пиштоли. Подоцна латвиската влада била критикувана дека не обезбедила оружје, иако го имала, што било потврдено кога ОМОН го зазел Министерството за внатрешни работи и одзел значителна количина оружје (се тврдело дека имало околу 200 огнени оружја). Камионите биле натоварени со [[градежен отпад]], дрва и друг материјал. Користени биле и големи [[бетон]]ски блокови, ѕидови, жични препреки и други материјали. Изградбата започнала вечерта на 13 јануари и траела околу три часа. Главните стратешки објекти биле [[Дом на Ливонската благородничка корпорација|зградите на Врховниот совет]] ([[Стара Рига|Стариот град]] кај [[Катедрала Свети Јаков (Рига)|катедралата Свети Јаков]]), [[Влада на Латвија|Советот на министри]] (центарот на градот кај [[Катедрала Рождество Христово (Рига)|катедралата Рождество Христово]]), [[Латвиска телевизија]] (на [[Закусала]]), [[Латвиско радио|радиото]] ([[Стара Рига|Стариот град]] кај [[Ришка катедрала|катедралата]]), меѓународната телефонска централа (центарот на градот), радиостаницата во [[Улброка]] и мостовите. Барикади биле изградени и во други делови на земјата, вклучително и во [[Лиепаја]] и [[Кулдига]]. Посебно внимание било посветено на документирање на настаните, не само за евиденција и лични спомени, туку и за да се покаже на светот што се случува. Околу 300 странски новинари работеле во Рига во тоа време.<ref name="apollo"/> Латвиската влада се грижела странските медиуми постојано да добиваат информации. Многу стратешки објекти биле важни главно за пренос на информации. Тоа ќе овозможело, доколку Советите започнат напад, латвиските сили да ги задржат овие позиции доволно долго за да го информираат остатокот од светот. Меѓународната телефонска централа била клучна за одржување на врските со странство и со други делови од СССР. Често се наведува примерот со [[Литванија]], која по советскиот напад била делумно отсечена од светот, а странските повици биле пренасочувани преку Рига. Латвиското радио и телевизија работеле постојано. Радиото имало важна улога во животот на барикадите – се користело за организација на исхрана и одмор, повикување луѓе, како и за различни собири. Уметници биле поканувани да ги забавуваат луѓето. Шумари обезбедувале огревно дрво за огновите. Храна и пијалаци обезбедувале јавни институции, а граѓаните донирале чорапи, ракавици и освежување. Местата за спиење биле ограничени – често се користеле училишта. Некои спиеле на барикадите, а други се враќале дома. Здравствените проблеми кај некои луѓе се влошиле поради студот, заморот и стресот.<ref name="tele"/> Биле поставени пунктови за прва помош со дополнителна медицинска опрема. Биле организирани смени – луѓето што оделе на работа биле заменувани од други. Работниците кои биле на барикадите добивале плата без оглед дали биле на работа. Премиерот Иварс Годманис редовно одржувал состаноци со командантите на барикадите. Народниот фронт учествувал во координација. Одлучено било најважните објекти да се бранат со милиција. Барикадите биле организирани по региони. Просоветските сили се обидувале да ги инфилтрираат и да шират гласини за напади.<ref name="tele"/> == Борби == На 14 јануари, командантот на советската армија во [[Балтички воен округ|Балтичкиот воен округ]] [[Фјодор Кузмин]] издал ултиматум до претседателот на [[Врховен совет на Република Латвија|Врховниот совер]] [[Анатолиј Горбуновс]], барајќи поништување на донесените закони.<ref name="MOD"/> ОМОН ги нападнал мостовите Браса и Вецмилгравис. 17 автомобили биле запалени. Ноќта на 15 јануари, ОМОН двапати ја нападнал филијалата на Минската милициска академија во Рига. Подоцна тој ден, 10.000 луѓе се собрале на митинг на Интерфронт, каде бил прогласен Селатвискиот комитет за спасување како нова власт, а ова било објавено и во советските медиуми. На 16 јануари, Врховниот совет организирал пратениците да останат во зградата преку ноќ. Во 16:45 часот, при нов напад на мостот Вецмилгравис, возачот на Министерството за сообраќај [[Робертс Мурниекс]] бил застрелан и подоцна починал во болница, станувајќи првата жртва на барикадите.<ref>{{Harvnb|Mirlins|2016|p=107}}</ref> Уште две лица биле ранети. Во 18:30 часот ОМОН го нападнал мостот Браса, а во 20:45 часот се случил нов бомбашки напад.<ref name="tele"/> На 17 јануари била прогласена тревога на барикадите, а штрајкувачкиот комитет на [[Комунистичка партија на Латвија|Комунистичката партија]] изјавил дека фашизмот повторно се раѓа. Делегација на Врховниот совет на СССР ја посетила Рига и по враќањето во Москва изјавила дека Латвија поддржува неограничена власт на претседателот на СССР. На 18 јануари Врховниот совет одлучил да формира комитет за национална самоодбрана, а Народниот фронт го повлекол повикот за одбрана на барикадите. На 19 јануари, погребот на Робертс Мурниекс се претворил во демонстрација. Таа ноќ ОМОН уапсил и претепал пет членови на доброволна единица.<ref>{{Harvnb|Mirlins|2016|p=259}}</ref> На 20 јануари, околу 100.000 луѓе се собрале во Москва во поддршка на балтичките држави, барајќи оставка од советските власти. Таа вечер била најкрвавата – ОМОН и други единици го нападнале [[Министерство за внатрешни работи на Латвија|латвиското Министерство за внатрешни работи]]. Убиени биле двајца полицајци, снимателот Андрис Слапинш и 17-годишен ученик.<ref name="p. 181">{{Harvnb|Mirlins|2016|p=181}}</ref> Гвидо Зваигзне подоцна починал од повредите.<ref name="MOD"/> Неколку други лица, вклучувајќи новинари, биле повредени.<ref name="p. 181"/> По борбата, ОМОН се повлекол во зградата на Комунистичката партија. На 21 јануари, Врховниот совет повикал млади луѓе да се приклучат на системот на Министерството за внатрешни работи. Горбуновс отпатувал во Москва на разговор со Горбачов. На 22 јануари, Пуго негирал дека наредил напад. На 24 јануари бил формиран оддел за јавна безбедност за заштита на барикадите. На 25 јануари, по погребот на жртвите, бранителите на барикадите се повлекле.<ref name="MOD"/> == Последици и понатамошни настани == [[File:Part of barricades.jpg|thumb|Останати блокови од барикадите во близина на [[Сајма]] во 2007 година]] Самите барикади останале на улиците на Рига подолго време; на пример, оние кај Врховниот совет биле отстранети дури во есента 1992 година.<ref name="tele"/> Во март, делумно како одговор на јануарските настани и делумно поради претстојниот [[Референдум за задржување на СССР|советски референдум за зачувување на федерацијата]], кој Латвија имала намера да го бојкотира, бил одржан [[Референдум за независност и демократија во Латвија (1991)|референдум за независност]], при што три четвртини од учесниците гласале „за“. Латвија се соочила со понатамошни напади од просоветските сили подоцна во 1991 година – на 23 мај, кога ОМОН извршил напад врз пет латвиски гранични пунктови и за време на [[Августовски државен удар|обидот за државен удар во 1991 година]], кога биле заземени неколку стратешки објекти кои биле бранети за време на барикадите, при што еден цивил (возачот Рајмондс Салминш) бил убиен од советските сили. Обидот за државен удар ја поттикнал латвиската влада, која првично планирала постепена сецесија, да прогласи целосна независност, која била признаена од Советскиот Сојуз на 6 септември. Советскиот Сојуз се распаднал во декември 1991 година. == Одговорност == Главните напади биле извршени од ришкиот ОМОН, но за време на нападот врз Министерството за внатрешни работи била забележана и друга борбена единица. Се претпоставува дека таа единица била [[Специјална единица “Алфа“|Алфа група]], која била видена во акција за време на нападот врз Вилнус.<ref name="apollo">{{cite web |url = http://www.apollo.lv/portal/news/1760/articles/38673/0 |title = Visi uz barikādēm! |access-date = 2007-08-17 |date = 14 January 2005 |language = lv }}</ref> Во интервју со филмскиот режисер [[Јурис Подниекс]], еден офицер на ОМОН изјавил дека првично било планирано да се нападне Рига, а не Вилнус. Во последен момент, една недела пред нападот врз Вилнус, планот бил променет. Тој исто така тврдел дека ОМОН од Рига бил толку добро подготвен што немало потреба советската војска, која тогаш била присутна во Рига, да се вклучи.<ref>{{cite video | people = Zigurds Vidiņš | date = 1999 | title = Kurš pavēlēja šāvējiem? [Who ordered the shooters?] | url = mms://streaming.apollo.lv/PortalVideo/Barikades/Kurs_paveleja_savejiem_Zigurds_Vidins_1999_gads/1_Kurs_paveleja_savejiem_Zigurds_Vidins_1999_gads_1 Mbps.wmv | format = wmv | medium = Documentary | access-date = 2007-08-17 | time = 2:12 }}{{Dead link|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ОМОН не делувал самостојно – по заземањето на „''Пресес Намс''“, тие тврделе дека високи функционери на советската влада – [[Борис Пуго]] и [[Михаил Горбачов]] – знаеле за нападот, но и двајцата ја негирале вмешаноста, а Врховниот совет ја обвинил [[Комунистичка партија на Латвија|Комунистичката партија]]. Во декември, пред настаните, Народниот фронт во своите инструкции за „часот X“ тврдел дека се подготвува државен удар од страна на групата „[[Сојуз (фракција)|Сојуз]]“ во рамките на [[Врховен совет на СССР|Врховниот совет на СССР]].<ref name="x hour"/> [[Дмитриј Јужков]] признал дека советската војска била одговорна за првите бомбашки напади, но никој не презел одговорност за останатите, за кои комунистичкиот печат ги обвинувал латвиските националисти.<ref name="timeline"/> Врз основа на овие и последователните настани, неколку офицери на ОМОН биле судени, иако многумина не биле осудени; [[Комунистичка партија на Латвија|КМЛ]], Интерфронт, Селатвискиот јавен комитет за спас и неколку поврзани организации биле забранети од парламентот поради обидот за државен удар, а двајца нивни лидери биле судени за [[предавство]].<ref>{{cite web|url = http://www.likumi.lv/doc.php?id=69231&mode=DOC |title = Latvijas Republikas Augstākās Padomes lēmums "Par dažu sabiedrisko un sabiedriski politisko organizāciju darbības izbeigšanu" |access-date = 2007-08-17 |author = Supreme Council of the Republic of Latvia |author-link = Supreme Council of the Republic of Latvia |date = 10 September 1991 |publisher =[[Latvijas Vēstnesis]] |language = lv }}</ref> <ref>{{cite web |url = https://www.vestnesis.lv/ta/id/38706 |title = Latvijas Republikas Augstākās tiesas dokumenti Par A.Rubika un O.Potreki krimināllietu |access-date = 2007-08-17 |publisher = [[Latvijas Vēstnesis]] |language = lv }}</ref> На 9 ноември 1999 година, Ришкиот окружен суд прогласил десет поранешни офицери на ОМОН за виновни за нивната вмешаност во нападите.<ref>[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/1999/340.htm 1999 Country Reports on Human Rights Practices - Latvia] [[US Department of State]]. 23 February 2000. Retrieved 2013-06-13.</ref> [[Виктор Алкснис]] префрлил голем број балтички сили на ОМОН во територијата на [[Приднестровие]] во Молдавија, во поддршка на тамошниот сепаратистички режим, каде што [[Владимир Антуфеев]], командант на ришкиот ОМОН, станал министер за безбедност (првично под лажно име), функција што ја извршувал до 2012 година. Тој се појавил во Украина како „заменик премиер“ на руската поддржана [[Донечка Народна Република]] во јули 2014 година.<ref>[http://www.slate.com/articles/news_and_politics/foreigners/2014/07/malaysia_airlines_flight_17_crash_reveals_a_true_war_vladimir_putin_sowed.html "The End of the Russian Fairy Tale"] [[Anne Applebaum]]; Slate, July 18, 2014</ref> == Ненасилен отпор == {{main|Ненасилна револуција}} Барикадите биле движење на [[ненасилен отпор]], бидејќи учесниците биле јавно охрабрувани да не носат оружје, и покрај тоа што [[Советскиот Сојуз]] применувал брутални мерки против демонстрантите. [[Народен фронт на Латвија|НАродниот фронт на Латвија]] развил план наречен „Инструкции за часот X“, објавен во печатот во декември 1990 година. Во него било наведено дека сите протести мора да бидат ненасилни и дека сè треба да се документира со фотографии и видеа за да постојат докази против можната [[Пропаганда во Русија|пропаганда]].<ref name="Zaltāns"/> И покрај ветувањата на [[Михаил Горбачов]] дека нема да се користи насилство за промена на власта во [[Балтички земји|балтичките држави]], армијата на СССР и внатрешните структури нападнале локални власти и стратешки објекти во [[Литванија]] и [[Латвија]] во јануари 1991 година, при што биле убиени службеници и цивили.<ref>{{cite web |title=Barricades of January 1991 and their role in restoring Latvia's independence |url=https://www.mk.gov.lv/sites/default/files/editor/barikades_eng.pdf |publisher=[[Државна канцеларија на Латвија]] |access-date=26 January 2020 |archive-date=9 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809012205/https://www.mk.gov.lv/sites/default/files/editor/barikades_eng.pdf |url-status=dead }}</ref> == Наследство == [[File:Ministru prezidents Valdis Dombrovskis tiekas ar Lietuvas premjerministru Aļģirdu Butkeviču (8366368941).jpg|thumb|250px|[[Валдис Домбровскис]] (десно) и [[Алгирдас Буткевичус]], премиери на Латвија и [[Литванија]], им оддаваат почит на загинатите во Барикадите (20 јануари 2013)]] Во 1995 година бил формиран фонд за поддршка на „Учесниците во барикадите од 1991 година“. Фондот е наменет за семејствата на жртвите и собира информации за учесниците.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Latvijas Enciklopēdija |title=Barikāžu dalībnieku atbalsta fonds |year=2002 |publisher=SIA "Valērija Belokoņa izdevniecība" |volume=I Volume |location=Riga | isbn = 9984-9482-1-8 |pages=531}}</ref> Во 2001 година фондот го основал „Музејот на барикадите од 1991 година“ за да ги направи достапни собраните историски материјали.<ref>{{cite web|url = http://www.vietas.lv/index.php?p=2&id=20770|title = 1991. gada barikāžu muzejs|access-date = 2007-08-13}}</ref> 20 јануари е [[Ден на сеќавање на бранителите на барикадите|ден на сеќавање на учесниците во барикадите]], а тие се одбележуваат и на 18 ноември, 4 мај и 21 август. Учесниците добиваат [[Спомен-медал за учесниците во барикадите од 1991 година]]. Ова одликување било воспоставено во 1996 година, а од 1999 година се доделува од државата на лица кои покажале храброст и несебичност.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Latvijas Enciklopēdija |title=Barikāžu dalībnieku atceres diena |year=2002|publisher=SIA "Valērija Belokoņa izdevniecība" |volume=I Volume |location=Riga | isbn = 9984-9482-1-8|pages=531}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Latvijas Enciklopēdija |title=Barikāžu dalībnieka piemiņas zīme |year=2002 |publisher=SIA "Valērija Belokoņa izdevniecība" |volume=I Volume |location=Riga | isbn = 9984-9482-1-8|pages=531}}</ref> Барикадите се одбележани и со бројни споменици низ Латвија. m637e6pg7mxzh75cvqrqul84wctx69x 5539156 5539148 2026-04-15T09:48:05Z Тиверополник 1815 5539156 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Барикадите | partof = [[Револуции од 1989 година]], [[Распеана револуција]] и [[Распад на Советскиот Сојуз]] | image = Riga barricade 1991.jpg | caption = Барикади на улица во Рига, 1991 година | date = 13–27 јануари 1991 | place = [[Латвија]], во најголем дел [[Рига]] | coordinates = | map_type = | map_relief = | latitude = | longitude = | map_size = | map_marksize = | map_caption = | map_label = | result = Latvian victory | status = | combatant1 = {{Flag|Latvia}} *[[Народен фронт на Латвија]] *{{nowrap|[[Врховен совет на Латвија|Латвиски Врховен совет]]}} | combatant2 = {{Flagicon|СССР}} [[Советски Сојуз]] *{{nowrap|[[Комунистичка партија на Латвија|Латвиска комунистичка партија]]}} *{{ill|Рига ОМОН|ru|Рижский ОМОН|lv|Ригашки ОМОН}} *[[Внатрешни трупи на Советскиот Сојуз|Внатрешни трупи]] *[[Меѓународен фронт на работниот народ на Латвија|Латвиски интерфронт]] | commander1 = | commander2 = | units1 = | units2 = | strength1 = | strength2 = | casualties1 = {{nowrap|2 полицајци убиени<br>4 цивили убиени<br>4 полицајци ранети<br>10 цивили ранети{{#tag:ref|Includes foreign journalists|group=nb}}}} | casualties2 = Најмалку 1 припадник на ОМОН <ref>{{Harvnb|Mirlins|2016|p=249}}</ref> | notes = {{Reflist|group="nb"}} | campaignbox = }} '''Барикади''' ({{langx|lv|Barikādes}}), '''Време на барикадите''' ({{Langx|lv|Barikāžu laiks|label=none}})<ref>{{Cite web |date=2015-01-20 |title=Nation marks time of the barricades |url=https://eng.lsm.lv/article/society/society/nation-marks-time-of-the-barricades.a114512/ |archive-date= |access-date=2025-12-29 |website=[[eng.lsm.lv]] |language=en}}</ref> или '''Барикадите од 1991 година''' ({{Langx|lv|1991. gada barikādes|label=none}})<ref>{{Cite web |title=The Commemorative Medal for Participants of the Barricades |url=https://www.saeima.lv/en/about-saeima/the-commemorative-medal-for-participants-of-the-barricades/ |access-date=2025-12-29 |website=saeima.lv |language=en}}</ref> — серија противставување помеѓу [[Република Латвија]] и [[Сојуз на Советски Социјалистички Републики|Советскиот Сојуз]] во јануари 1991 година, кои главно се одвивале во [[Рига]]. Настаните се именувани по народниот напор за градење и заштита на барикади од 13 јануари до околу 27 јануари. Латвија, која една година претходно [[Обнова на независноста на Република Латвија|прогласила обнова на независноста]] од [[Советскиот Сојуз]], очекувала дека Советскиот Сојуз може да се обиде повторно да воспостави контрола над земјата со сила. По нападите од советскиот [[ОМОН]] врз Рига во почетокот на јануари, владата ги повикала граѓаните да изградат барикади за заштита на можни цели (главно во главниот град [[Рига]] и блиската [[Улброка]], како и [[Кулдига]] и [[Лиепаја]]). Шест лица биле убиени во понатамошните напади, а неколку биле ранети при пукања или претепани од ОМОН. Повеќето жртви биле застрелани за време на советскиот напад врз латвиското Министерство за внатрешни работи на 20 јануари, додека едно лице загинало во несреќа при зајакнување на барикадите. Точниот број на жртви меѓу советските приврзаници е непознат. Околу 32.000 луѓе добиле Спомен-медал за учесниците во барикадите од 1991 година за учество или поддршка на настанот.<ref name="Zaltāns">{{Cite web |last=Zaltāns |first=Kaspars |date=March 8, 2016 |title=Latvia's Barricades of Freedom – What Do They Mean 25 Years On? |url=https://deepbaltic.com/2016/03/08/latvias-barricades-of-freedom-what-is-their-meaning-25-years-on/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170303024639/https://deepbaltic.com/2016/03/08/latvias-barricades-of-freedom-what-is-their-meaning-25-years-on/ |archive-date=2017-03-03 |access-date=February 6, 2018 |website=Deep Baltic}}</ref> == Позадина == {{Главна|Историја на Советскиот Сојуз (1982–1991)}} За време на [[Втората светска војна]] Латвија била окупирана од СССР двапати ([[Советска окупација на балтичките држави (1940)|1940/41]] и во [[Советска окупација на балтичките држави (1944)| јули 1944]]). Во 1985 година, [[Михаил Горбачов]] вовел политики на [[гласност]] и [[перестројка]], со надеж да ја спаси пропаѓачката [[советска економија]]. Реформите исто така ги намалиле ограничувањата врз [[Слобода (политика)|политичката слобода]] во Советскиот Сојуз. Ова довело до ненамерни последици, бидејќи проблемите во Советскиот Сојуз и злосторствата на советскиот режим, кои претходно биле тајни и негирани од владата, биле разоткриени, предизвикувајќи незадоволство во јавноста, дополнително продлабочено од [[Советска војна во Авганистан|војната во Авганистан]] и [[Чернобилска несреќа|Чернобилската несреќа]] која започнала во април 1986 година. Друга ненамерна последица на гласност за советските централни власти била долго потиснатите [[национално чувство|национални чувства]] кои биле ослободени во [[Републики на Советскиот Сојуз|републиките на Советскиот Сојуз]]. Започнале масовни демонстрации против советскиот режим. Во Латвија започнало [[движење за независност на Латвија]]. Поддржувачите нанезависноста – [[Народен фронт на Латвија]], [[Латвиска зелена партија]] и [[Латвиско движење за национална независност]] – [[Парламентарни избори во Латвија (1990)|победиле на изборите]] за [[Врховен совет на Латвиска ССР|Врховен совет]] на 18 март 1990 година и ја формирале фракцијата на Народниот фронт, оставајќи ја прoсоветската фракција [[Еднакви права (Латвија)|Еднакви права]] во опозиција. На 4 мај 1990 година, Врховниот совет, кој потоа станал познат како [[Врховен совет на Република Латвија]], [[Обнова на независноста на Република Латвија|прогласил обнова на независноста на Латвија]] и започнал [[сецесија]] од Советскиот Сојуз. СССР не ги признал овие дејствија и ги сметал за спротивни на [[Устав на Советскиот Сојуз|советските федерални и републички устави]]. Како резултат на тоа, се зголемила тензијата во односите меѓу Латвија и Советскиот Сојуз, како и меѓу движењето за независност и просоветските сили, како што се [[Меѓународен фронт на работничкиот народ на Латвија|Меѓународниот фронт на работничкиот народ на Латвија]] (Интерфронт) и [[Комунистичка партија на Латвија|Комунистичката партија]], заедно со нејзиниот Селатвиски јавен комитет за спас. == Закана од советска воена интервенција == Просоветските сили се обидувале да предизвикаат насилство и да ја преземат власта во Латвија. Серија бомбашки напади се случиле во декември 1990 година, а [[Маршал на Советскиот Сојуз|маршалот]] [[Дмитриј Јазов]] признал дека војската била одговорна за првите четири напади, додека сторителите на другите напади остануваат непознати; тогашниот прокомунистички печат ги обвинувал латвиските националисти. Владата на Советскиот Сојуз и други просоветски групи се заканувале дека ќе биде воведена [[вонредна состојба]] која би му дала неограничени овластувања во Латвија на претседателот Горбачов и дека ќе биде употребена воена сила за „воспоставување ред во [[Балтички држави]]“. Во тоа време, советски трупи, единици на ОМОН и сили на [[КГБ]] биле стационирани во Латвија. На 23 декември 1990 година, голема борбена група на КГБ била откриена во [[Јурмала]]. Во тоа време се ширеле гласини дека ќе има државен удар и ќе биде воспоставена диктатура. [[Министер за надворешни работи на Русија|Министерот за надворешни работи на Советскиот Сојуз]] [[Едуард Шеварнадзе]] наводно го потврдил ова кога поднел оставка на 20 декември 1990 година, изјавувајќи дека доаѓа диктатура.<ref>{{cite web|url = http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910113.htm|title = Morning session of Supreme council on 13 January 1991 |access-date = 2007-08-13 |author = Dainis Īvāns |author-link = Dainis Īvāns |date = 13 January 1991 |language = lv |quote = (Enquired what indicates that military dictatorship is starting) Pirmkārt, mēs visi ļoti labi atceramies Eduarda Ševardnadzes uzstāšanos Tautas deputātu kongresā un viņa brīdinājumu ({{Langx|en|First of all we all remember very well Eduard Shevardnadze's address to the Congress of Soviets and his warning}}) |archive-date = 4 May 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190504142251/http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910113.htm |url-status = dead }}</ref> На 11 декември 1990 година, Народниот фронт објавил соопштение дека нема потреба од атмосфера на страв и хистерија во она што било наречено „час X“ – моментот кога претседателот би добил неограничена власт – и дека секој треба да биде подготвен да размисли што би направил ако тоа се случи. Народниот фронт исто така дал предлози што треба да се направи до и по „часот X“, доколку советските сили успеат. Овие планови вклучувале активности за поддршка на независноста и привлекување внимание од меѓународната јавност, приклучување кон доброволни чуварски единици, објаснување на [[Руси во Латвија|Русите во Латвија]], особено на воените лица, дека идеите на Народниот фронт се слични на оние на руските демократи. Исто така било повикано на заштита на економијата и обезбедување проток на информации.<ref name="x hour">{{cite web |url=http://www.barikades.lv/en/3_1.php |title=The Popular Front of Latvia announcement to all supporters of independence |access-date=2007-08-17 |author=Popular Front of Latvia |author-link=Popular Front of Latvia |date=11 December 1990 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331123611/http://www.barikades.lv/en/3_1.php |url-status=dead }}</ref> Во случај на успешно воспоставување советска контрола, овој план предвидувал кампања на граѓанска непослушност – игнорирање на сите наредби и барања на советските власти, како и на сите советски избори и референдуми, поткопување на советската економија преку штрајкови и со строго следење на сложените советски производствени инструкции со цел да се парализира производството, помагање на движењето за независност да продолжи да работи нелегално и вклучување на неговите поддржувачи во работата на советските институции. Конечно, внимателно документирање на сите злосторства што би можеле да ги извршат советските сили за време на вонредната состојба.<ref name="x hour"/> == Напади во почетокот на јануари == {{Главна|Јануарски настани во Рига (1991)}} На 2 јануари 1991 година [[ОМОН]] ја зазел ''Прес Намс'', националната печатница на Латвија и нападнал криминалистички полицајци кои го документирале настанот.<ref name="timeline">{{cite web |url = http://www.barikades.lv/en/3_2.php |title = The History of confrontation |access-date = 2007-08-17 |archive-date = 2007-07-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070710223032/http://www.barikades.lv/en/3_2.php |url-status = dead }}</ref> [[Врховен совет на Република Латвија|Врховниот совет]] одржал седница на која било соопштено дека директорот на печатницата бил држан како заложник, додека на другите работници, иако физички и вербално малтретирани, им било дозволено да ја напуштат печатницата. Врховниот совет официјално го признал заземањето на печатницата како незаконски чин од страна на [[Комунистичка партија на Латвија|КПЛ]].<ref>{{cite web |url = http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910102.htm |title = Session of Supreme Council on 2 January 1991 |access-date = 2007-08-17 |date = 2 January 1991 |language = lv |archive-date = 29 September 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070929102952/http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910102.htm |url-status = dead }}</ref> Народниот фронт организирал протести пред зградата на Комунистичката партија.<ref name="timeline"/> Печатницата била делумно парализирана бидејќи продолжила да печати само просоветски медиуми.<ref>{{cite web |url = http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910109.htm |title = Session of Supreme council on 9 January 1991 |access-date = 2007-08-13 |author = Einars Cilinskis |date = 9 January 1991 |language = lv |quote = Jo mēs zinām, ka Preses namā tagad drukā tikai komunistu presi. ({{Langx|en|Because we know that in Preses Nams now only communist press is printed}}) |archive-date = 29 September 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070929092845/http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910109.htm |url-status = dead }}</ref> На 4 јануари ОМОН ја зазел телефонската централа во [[Вецмилгравис]], се претпоставува дека тоа било затоа што телефонските линии што ги користел ОМОН биле прекинати. Потоа, ОМОН го зазел Министерството за внатрешни работи, но телефонот не бил исклучен од страв дека ОМОН ќе ја нападне меѓународната [[телефонска централа]].<ref name="tele">{{cite web |url = http://muzejs.lattelekom.lv/images/modules/items/item_file_1088_gram_barikades.doc?PHPSESSID=4da41069301fd4b90a172710ffc54518 |title = Atmiņas par barikāžu dienām |access-date = 2007-08-13 |year = 2001 |format = doc |language = lv |archive-url = https://web.archive.org/web/20070928231513/http://muzejs.lattelekom.lv/images/modules/items/item_file_1088_gram_barikades.doc?PHPSESSID=4da41069301fd4b90a172710ffc54518 <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date = 2007-09-28}}</ref> Спротивно на тврдењата на офицерите на ОМОН, [[Борис Пуго]] и [[Михаил Горбачов]] тврделе дека не биле информирани за овој напад. Во меѓувреме, советската војска била во движење – истиот ден разузнавачка единица пристигнала во Рига. На 7 јануари, по наредба на Михаил Горбачов, [[Дмитриј Јазов]] испратил [[командос]]и во неколку [[Републики на Сојузот на Советските Социјалистички Републики|републики на Советскиот Сојуз]], вклучително и Латвија. На 11 јануари бил одржан Воениот совет на [[Балтички воен округ|Балтичкиот воен округ]]. Било одлучено советските офицери и питомци да бидат вооружени со митралези. Отворено движење на советски трупи и оклопни возила било забележано по улиците на Рига.<ref name="timeline"/> На 10 јануари биле одржани неколку состаноци и од страна на про-независните и од страна на просоветските движења. Интерфронт одржал состанок на кој се барало оставка од владата на Латвија. Околу 50.000 луѓе учествувале и се обиделе да влезат во зградата на Советот на министри откако биле повикани на тоа од воени лица.<ref name="timeline"/> == Изградба на барикадите == [[File:Andris-Slapins-memorial.jpg|250 px|thumb|Спомен-обележјето што го означува местото каде што Андрис Слапинш, снимател, бил убиен за време на нападот врз латвиското Министерство за внатрешни работи на 20 јануари.]] На 11 јануари, советската војска започнала [[Јануарски настани во Рига (1991)|напад]] врз соседната на Латвија, [[Литванија]]. На 12 јануари, Народниот фронт објавил повик за национални демонстрации што требало да се одржат на 13 јануари во поддршка на легално избраната влада на Латвија и за заштита на стратешките објекти. Претседателството на [[Врховен совет на Руската СФСР|Врховниот совет]] го повикало советското раководство да ги повлече своите воени сили од Балтичките држави. Лидерите на латвиската влада се сретнале со Горбачов, кој дал уверување дека нема да се употреби сила. Таа вечер, Народниот фронт, откако дознал дека советските сили во Литванија ја нападнале [[Телевизиска кула во Вилнус|телевизиската кула во Вилнус]] и убиле 13 цивили, ги повикал граѓаните да се соберат за одбрана на стратешките објекти.<ref name="timeline"/> Поради заедничките напори на балтичките држави во претходните години за повторно стекнување независност во рамките на [[Распеана револуција|Распеаната револуција]], нападот врз една од нив бил сфатен како напад врз сите.<ref>{{cite web|url = http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910113.htm |title = Morning session of Supreme Council on 13 January 1991 |access-date = 2007-08-13 |author = Aleksandrs Kiršteins |date = 13 January 1991 |language = lv |quote = Protams, ka uzbrukums Lietuvai mums ir jāsaprot kā uzbrukums Latvijai un Igaunijai. ({{Langx|en|Of course, we should perceive the attack on Lithuania as an attack on Latvia and Estonia}}) |archive-date = 4 May 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190504142251/http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910113.htm |url-status = dead }}</ref> Во 4:45 часот на 13 јануари, преку латвиското радио било емитувано соопштение од Народниот фронт со повик граѓаните да се соберат на плоштадот кај [[Ришка катедрала|Ришката катедрала]]. Во 12:00 часот се одржала седница на [[Врховен совет на Република Латвија|Врховниот совет]] посветена на одбранбени прашања. Во 14:00 започнала демонстрацијата на Народниот фронт, на која се собрале околу 700.000 луѓе; советски хеликоптери фрлале воздушна пропаганда со летоци со предупредувања врз толпата. Народниот фронт ги повикал луѓето да изградат барикади. Врховниот совет одржал уште една седница по демонстрацијата, а пратениците биле замолени да останат во зградата преку ноќ. На вечерната седница бил упатен повик до советските војници да не ги почитуваат наредбите за употреба на сила против цивили.<ref>{{cite web |url = http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910113v.htm |title = Evening session of Supreme council on 13 January 1991 |access-date = 2007-08-17 |date = 13 January 1991 |language = lv |archive-date = 29 September 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070929092408/http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910113v.htm |url-status = dead }}</ref> Како што паднала ноќта, по наредба на владата, земјоделски и градежни машини и камиони натоварени со дрва пристигнале во Рига за изградба на барикади. Камиони, градежни машини и земјоделска механизација биле донесени во градот за блокирање на улиците. Луѓето веќе се собирале во текот на денот. Дел од нив се собрале на плоштадот кај Ришката катедрала, како што било побарано, а други пристигнале по пладневната демонстрација. Меѓу нив имало колеги и студенти, организирани од работни организации и образовни институции. Пристигнувале цели семејства, вклучувајќи жени, постари лица и деца. Дотогаш повеќето биле психолошки подготвени дека може да се случи нешто. Луѓе пристигнувале од целата земја. Барикадите главно се сметале за форма на [[ненасилен отпор]], при што луѓето биле подготвени да формираат [[човечки штит]]. Сепак, многумина се вооружиле со што било достапно – од метални предмети до специјално изработени штитови и средства за цивилна одбрана. Некои подготвиле и [[молотов коктел|молотови коктели]], но тие биле одземени заради безбедност. Латвиската милиција била вооружена со автоматско оружје и пиштоли. Подоцна латвиската влада била критикувана дека не обезбедила оружје, иако го имала, што било потврдено кога ОМОН го зазел Министерството за внатрешни работи и одзел значителна количина оружје (се тврдело дека имало околу 200 огнени оружја). Камионите биле натоварени со [[градежен отпад]], дрва и друг материјал. Користени биле и големи [[бетон]]ски блокови, ѕидови, жични препреки и други материјали. Изградбата започнала вечерта на 13 јануари и траела околу три часа. Главните стратешки објекти биле [[Дом на Ливонската благородничка корпорација|зградите на Врховниот совет]] ([[Стара Рига|Стариот град]] кај [[Катедрала Свети Јаков (Рига)|катедралата Свети Јаков]]), [[Влада на Латвија|Советот на министри]] (центарот на градот кај [[Катедрала Рождество Христово (Рига)|катедралата Рождество Христово]]), [[Латвиска телевизија]] (на [[Закусала]]), [[Латвиско радио|радиото]] ([[Стара Рига|Стариот град]] кај [[Ришка катедрала|катедралата]]), меѓународната телефонска централа (центарот на градот), радиостаницата во [[Улброка]] и мостовите. Барикади биле изградени и во други делови на земјата, вклучително и во [[Лиепаја]] и [[Кулдига]]. Посебно внимание било посветено на документирање на настаните, не само за евиденција и лични спомени, туку и за да се покаже на светот што се случува. Околу 300 странски новинари работеле во Рига во тоа време.<ref name="apollo"/> Латвиската влада се грижела странските медиуми постојано да добиваат информации. Многу стратешки објекти биле важни главно за пренос на информации. Тоа ќе овозможело, доколку Советите започнат напад, латвиските сили да ги задржат овие позиции доволно долго за да го информираат остатокот од светот. Меѓународната телефонска централа била клучна за одржување на врските со странство и со други делови од СССР. Често се наведува примерот со [[Литванија]], која по советскиот напад била делумно отсечена од светот, а странските повици биле пренасочувани преку Рига. Латвиското радио и телевизија работеле постојано. Радиото имало важна улога во животот на барикадите – се користело за организација на исхрана и одмор, повикување луѓе, како и за различни собири. Уметници биле поканувани да ги забавуваат луѓето. Шумари обезбедувале огревно дрво за огновите. Храна и пијалаци обезбедувале јавни институции, а граѓаните донирале чорапи, ракавици и освежување. Местата за спиење биле ограничени – често се користеле училишта. Некои спиеле на барикадите, а други се враќале дома. Здравствените проблеми кај некои луѓе се влошиле поради студот, заморот и стресот.<ref name="tele"/> Биле поставени пунктови за прва помош со дополнителна медицинска опрема. Биле организирани смени – луѓето што оделе на работа биле заменувани од други. Работниците кои биле на барикадите добивале плата без оглед дали биле на работа. Премиерот Иварс Годманис редовно одржувал состаноци со командантите на барикадите. Народниот фронт учествувал во координација. Одлучено било најважните објекти да се бранат со милиција. Барикадите биле организирани по региони. Просоветските сили се обидувале да ги инфилтрираат и да шират гласини за напади.<ref name="tele"/> == Борби == На 14 јануари, командантот на советската армија во [[Балтички воен округ|Балтичкиот воен округ]] [[Фјодор Кузмин]] издал ултиматум до претседателот на [[Врховен совет на Република Латвија|Врховниот совер]] [[Анатолиј Горбуновс]], барајќи поништување на донесените закони.<ref name="MOD"/> ОМОН ги нападнал мостовите Браса и Вецмилгравис. 17 автомобили биле запалени. Ноќта на 15 јануари, ОМОН двапати ја нападнал филијалата на Минската милициска академија во Рига. Подоцна тој ден, 10.000 луѓе се собрале на митинг на Интерфронт, каде бил прогласен Селатвискиот комитет за спасување како нова власт, а ова било објавено и во советските медиуми. На 16 јануари, Врховниот совет организирал пратениците да останат во зградата преку ноќ. Во 16:45 часот, при нов напад на мостот Вецмилгравис, возачот на Министерството за сообраќај [[Робертс Мурниекс]] бил застрелан и подоцна починал во болница, станувајќи првата жртва на барикадите.<ref>{{Harvnb|Mirlins|2016|p=107}}</ref> Уште две лица биле ранети. Во 18:30 часот ОМОН го нападнал мостот Браса, а во 20:45 часот се случил нов бомбашки напад.<ref name="tele"/> На 17 јануари била прогласена тревога на барикадите, а штрајкувачкиот комитет на [[Комунистичка партија на Латвија|Комунистичката партија]] изјавил дека фашизмот повторно се раѓа. Делегација на Врховниот совет на СССР ја посетила Рига и по враќањето во Москва изјавила дека Латвија поддржува неограничена власт на претседателот на СССР. На 18 јануари Врховниот совет одлучил да формира комитет за национална самоодбрана, а Народниот фронт го повлекол повикот за одбрана на барикадите. На 19 јануари, погребот на Робертс Мурниекс се претворил во демонстрација. Таа ноќ ОМОН уапсил и претепал пет членови на доброволна единица.<ref>{{Harvnb|Mirlins|2016|p=259}}</ref> На 20 јануари, околу 100.000 луѓе се собрале во Москва во поддршка на балтичките држави, барајќи оставка од советските власти. Таа вечер била најкрвавата – ОМОН и други единици го нападнале [[Министерство за внатрешни работи на Латвија|латвиското Министерство за внатрешни работи]]. Убиени биле двајца полицајци, снимателот Андрис Слапинш и 17-годишен ученик.<ref name="p. 181">{{Harvnb|Mirlins|2016|p=181}}</ref> Гвидо Зваигзне подоцна починал од повредите.<ref name="MOD"/> Неколку други лица, вклучувајќи новинари, биле повредени.<ref name="p. 181"/> По борбата, ОМОН се повлекол во зградата на Комунистичката партија. На 21 јануари, Врховниот совет повикал млади луѓе да се приклучат на системот на Министерството за внатрешни работи. Горбуновс отпатувал во Москва на разговор со Горбачов. На 22 јануари, Пуго негирал дека наредил напад. На 24 јануари бил формиран оддел за јавна безбедност за заштита на барикадите. На 25 јануари, по погребот на жртвите, бранителите на барикадите се повлекле.<ref name="MOD"/> == Последици и понатамошни настани == [[File:Part of barricades.jpg|thumb|Останати блокови од барикадите во близина на [[Сајма]] во 2007 година]] Самите барикади останале на улиците на Рига подолго време; на пример, оние кај Врховниот совет биле отстранети дури во есента 1992 година.<ref name="tele"/> Во март, делумно како одговор на јануарските настани и делумно поради претстојниот [[Референдум за задржување на СССР|советски референдум за зачувување на федерацијата]], кој Латвија имала намера да го бојкотира, бил одржан [[Референдум за независност и демократија во Латвија (1991)|референдум за независност]], при што три четвртини од учесниците гласале „за“. Латвија се соочила со понатамошни напади од просоветските сили подоцна во 1991 година – на 23 мај, кога ОМОН извршил напад врз пет латвиски гранични пунктови и за време на [[Августовски државен удар|обидот за државен удар во 1991 година]], кога биле заземени неколку стратешки објекти кои биле бранети за време на барикадите, при што еден цивил (возачот Рајмондс Салминш) бил убиен од советските сили. Обидот за државен удар ја поттикнал латвиската влада, која првично планирала постепена сецесија, да прогласи целосна независност, која била признаена од Советскиот Сојуз на 6 септември. Советскиот Сојуз се распаднал во декември 1991 година. == Одговорност == Главните напади биле извршени од ришкиот ОМОН, но за време на нападот врз Министерството за внатрешни работи била забележана и друга борбена единица. Се претпоставува дека таа единица била [[Специјална единица “Алфа“|Алфа група]], која била видена во акција за време на нападот врз Вилнус.<ref name="apollo">{{cite web |url = http://www.apollo.lv/portal/news/1760/articles/38673/0 |title = Visi uz barikādēm! |access-date = 2007-08-17 |date = 14 January 2005 |language = lv }}</ref> Во интервју со филмскиот режисер [[Јурис Подниекс]], еден офицер на ОМОН изјавил дека првично било планирано да се нападне Рига, а не Вилнус. Во последен момент, една недела пред нападот врз Вилнус, планот бил променет. Тој исто така тврдел дека ОМОН од Рига бил толку добро подготвен што немало потреба советската војска, која тогаш била присутна во Рига, да се вклучи.<ref>{{cite video | people = Zigurds Vidiņš | date = 1999 | title = Kurš pavēlēja šāvējiem? [Who ordered the shooters?] | url = mms://streaming.apollo.lv/PortalVideo/Barikades/Kurs_paveleja_savejiem_Zigurds_Vidins_1999_gads/1_Kurs_paveleja_savejiem_Zigurds_Vidins_1999_gads_1 Mbps.wmv | format = wmv | medium = Documentary | access-date = 2007-08-17 | time = 2:12 }}{{Dead link|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ОМОН не делувал самостојно – по заземањето на „''Пресес Намс''“, тие тврделе дека високи функционери на советската влада – [[Борис Пуго]] и [[Михаил Горбачов]] – знаеле за нападот, но и двајцата ја негирале вмешаноста, а Врховниот совет ја обвинил [[Комунистичка партија на Латвија|Комунистичката партија]]. Во декември, пред настаните, Народниот фронт во своите инструкции за „часот X“ тврдел дека се подготвува државен удар од страна на групата „[[Сојуз (фракција)|Сојуз]]“ во рамките на [[Врховен совет на СССР|Врховниот совет на СССР]].<ref name="x hour"/> [[Дмитриј Јужков]] признал дека советската војска била одговорна за првите бомбашки напади, но никој не презел одговорност за останатите, за кои комунистичкиот печат ги обвинувал латвиските националисти.<ref name="timeline"/> Врз основа на овие и последователните настани, неколку офицери на ОМОН биле судени, иако многумина не биле осудени; [[Комунистичка партија на Латвија|КМЛ]], Интерфронт, Селатвискиот јавен комитет за спас и неколку поврзани организации биле забранети од парламентот поради обидот за државен удар, а двајца нивни лидери биле судени за [[предавство]].<ref>{{cite web|url = http://www.likumi.lv/doc.php?id=69231&mode=DOC |title = Latvijas Republikas Augstākās Padomes lēmums "Par dažu sabiedrisko un sabiedriski politisko organizāciju darbības izbeigšanu" |access-date = 2007-08-17 |author = Supreme Council of the Republic of Latvia |author-link = Supreme Council of the Republic of Latvia |date = 10 September 1991 |publisher =[[Latvijas Vēstnesis]] |language = lv }}</ref> <ref>{{cite web |url = https://www.vestnesis.lv/ta/id/38706 |title = Latvijas Republikas Augstākās tiesas dokumenti Par A.Rubika un O.Potreki krimināllietu |access-date = 2007-08-17 |publisher = [[Latvijas Vēstnesis]] |language = lv }}</ref> На 9 ноември 1999 година, Ришкиот окружен суд прогласил десет поранешни офицери на ОМОН за виновни за нивната вмешаност во нападите.<ref>[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/1999/340.htm 1999 Country Reports on Human Rights Practices - Latvia] [[US Department of State]]. 23 February 2000. Retrieved 2013-06-13.</ref> [[Виктор Алкснис]] префрлил голем број балтички сили на ОМОН во територијата на [[Приднестровие]] во Молдавија, во поддршка на тамошниот сепаратистички режим, каде што [[Владимир Антуфеев]], командант на ришкиот ОМОН, станал министер за безбедност (првично под лажно име), функција што ја извршувал до 2012 година. Тој се појавил во Украина како „заменик премиер“ на руската поддржана [[Донечка Народна Република]] во јули 2014 година.<ref>[http://www.slate.com/articles/news_and_politics/foreigners/2014/07/malaysia_airlines_flight_17_crash_reveals_a_true_war_vladimir_putin_sowed.html "The End of the Russian Fairy Tale"] [[Anne Applebaum]]; Slate, July 18, 2014</ref> == Ненасилен отпор == {{main|Ненасилна револуција}} Барикадите биле движење на [[ненасилен отпор]], бидејќи учесниците биле јавно охрабрувани да не носат оружје, и покрај тоа што [[Советскиот Сојуз]] применувал брутални мерки против демонстрантите. [[Народен фронт на Латвија|НАродниот фронт на Латвија]] развил план наречен „Инструкции за часот X“, објавен во печатот во декември 1990 година. Во него било наведено дека сите протести мора да бидат ненасилни и дека сè треба да се документира со фотографии и видеа за да постојат докази против можната [[Пропаганда во Русија|пропаганда]].<ref name="Zaltāns"/> И покрај ветувањата на [[Михаил Горбачов]] дека нема да се користи насилство за промена на власта во [[Балтички земји|балтичките држави]], армијата на СССР и внатрешните структури нападнале локални власти и стратешки објекти во [[Литванија]] и [[Латвија]] во јануари 1991 година, при што биле убиени службеници и цивили.<ref>{{cite web |title=Barricades of January 1991 and their role in restoring Latvia's independence |url=https://www.mk.gov.lv/sites/default/files/editor/barikades_eng.pdf |publisher=[[Државна канцеларија на Латвија]] |access-date=26 January 2020 |archive-date=9 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809012205/https://www.mk.gov.lv/sites/default/files/editor/barikades_eng.pdf |url-status=dead }}</ref> == Наследство == [[File:Ministru prezidents Valdis Dombrovskis tiekas ar Lietuvas premjerministru Aļģirdu Butkeviču (8366368941).jpg|thumb|250px|[[Валдис Домбровскис]] (десно) и [[Алгирдас Буткевичус]], премиери на Латвија и [[Литванија]], им оддаваат почит на загинатите во Барикадите (20 јануари 2013)]] Во 1995 година бил формиран фонд за поддршка на „Учесниците во барикадите од 1991 година“. Фондот е наменет за семејствата на жртвите и собира информации за учесниците.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Latvijas Enciklopēdija |title=Barikāžu dalībnieku atbalsta fonds |year=2002 |publisher=SIA "Valērija Belokoņa izdevniecība" |volume=I Volume |location=Riga | isbn = 9984-9482-1-8 |pages=531}}</ref> Во 2001 година фондот го основал „Музејот на барикадите од 1991 година“ за да ги направи достапни собраните историски материјали.<ref>{{cite web|url = http://www.vietas.lv/index.php?p=2&id=20770|title = 1991. gada barikāžu muzejs|access-date = 2007-08-13}}</ref> 20 јануари е [[Ден на сеќавање на бранителите на барикадите|ден на сеќавање на учесниците во барикадите]], а тие се одбележуваат и на 18 ноември, 4 мај и 21 август. Учесниците добиваат [[Спомен-медал за учесниците во барикадите од 1991 година]]. Ова одликување било воспоставено во 1996 година, а од 1999 година се доделува од државата на лица кои покажале храброст и несебичност.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Latvijas Enciklopēdija |title=Barikāžu dalībnieku atceres diena |year=2002|publisher=SIA "Valērija Belokoņa izdevniecība" |volume=I Volume |location=Riga | isbn = 9984-9482-1-8|pages=531}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Latvijas Enciklopēdija |title=Barikāžu dalībnieka piemiņas zīme |year=2002 |publisher=SIA "Valērija Belokoņa izdevniecība" |volume=I Volume |location=Riga | isbn = 9984-9482-1-8|pages=531}}</ref> Барикадите се одбележани и со бројни споменици низ Латвија. 7zr9f4fxqke9g76khfmgqmr46dtyqie 5539161 5539156 2026-04-15T09:53:57Z Тиверополник 1815 5539161 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Барикадите | partof = [[Револуции од 1989 година]], [[Распеана револуција]] и [[Распад на Советскиот Сојуз]] | image = Riga barricade 1991.jpg | caption = Барикади на улица во Рига, 1991 година | date = 13–27 јануари 1991 | place = [[Латвија]], во најголем дел [[Рига]] | coordinates = | map_type = | map_relief = | latitude = | longitude = | map_size = | map_marksize = | map_caption = | map_label = | result = Latvian victory | status = | combatant1 = {{Flag|Latvia}} *[[Народен фронт на Латвија]] *{{nowrap|[[Врховен совет на Латвија|Латвиски Врховен совет]]}} | combatant2 = {{Flagicon|СССР}} [[Советски Сојуз]] *{{nowrap|[[Комунистичка партија на Латвија|Латвиска комунистичка партија]]}} *{{ill|Рига ОМОН|ru|Рижский ОМОН|lv|Ригашки ОМОН}} *[[Внатрешни трупи на Советскиот Сојуз|Внатрешни трупи]] *[[Меѓународен фронт на работниот народ на Латвија|Латвиски интерфронт]] | commander1 = | commander2 = | units1 = | units2 = | strength1 = | strength2 = | casualties1 = {{nowrap|2 полицајци убиени<br>4 цивили убиени<br>4 полицајци ранети<br>10 цивили ранети{{#tag:ref|Includes foreign journalists|group=nb}}}} | casualties2 = Најмалку 1 припадник на ОМОН <ref>{{Harvnb|Mirlins|2016|p=249}}</ref> | notes = {{Reflist|group="nb"}} | campaignbox = }} '''Барикади''' ({{langx|lv|Barikādes}}), '''Време на барикадите''' ({{Langx|lv|Barikāžu laiks|label=none}})<ref>{{Cite web |date=2015-01-20 |title=Nation marks time of the barricades |url=https://eng.lsm.lv/article/society/society/nation-marks-time-of-the-barricades.a114512/ |archive-date= |access-date=2025-12-29 |website=[[eng.lsm.lv]] |language=en}}</ref> или '''Барикадите од 1991 година''' ({{Langx|lv|1991. gada barikādes|label=none}})<ref>{{Cite web |title=The Commemorative Medal for Participants of the Barricades |url=https://www.saeima.lv/en/about-saeima/the-commemorative-medal-for-participants-of-the-barricades/ |access-date=2025-12-29 |website=saeima.lv |language=en}}</ref> — серија противставување помеѓу [[Република Латвија]] и [[Сојуз на Советски Социјалистички Републики|Советскиот Сојуз]] во јануари 1991 година, кои главно се одвивале во [[Рига]]. Настаните се именувани по народниот напор за градење и заштита на барикади од 13 јануари до околу 27 јануари. Латвија, која една година претходно [[Обнова на независноста на Република Латвија|прогласила обнова на независноста]] од [[Советскиот Сојуз]], очекувала дека Советскиот Сојуз може да се обиде повторно да воспостави контрола над земјата со сила. По нападите од советскиот [[ОМОН]] врз Рига во почетокот на јануари, владата ги повикала граѓаните да изградат барикади за заштита на можни цели (главно во главниот град [[Рига]] и блиската [[Улброка]], како и [[Кулдига]] и [[Лиепаја]]). Шест лица биле убиени во понатамошните напади, а неколку биле ранети при пукања или претепани од ОМОН. Повеќето жртви биле застрелани за време на советскиот напад врз латвиското Министерство за внатрешни работи на 20 јануари, додека едно лице загинало во несреќа при зајакнување на барикадите. Точниот број на жртви меѓу советските приврзаници е непознат. Околу 32.000 луѓе добиле Спомен-медал за учесниците во барикадите од 1991 година за учество или поддршка на настанот.<ref name="Zaltāns">{{Cite web |last=Zaltāns |first=Kaspars |date=March 8, 2016 |title=Latvia's Barricades of Freedom – What Do They Mean 25 Years On? |url=https://deepbaltic.com/2016/03/08/latvias-barricades-of-freedom-what-is-their-meaning-25-years-on/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170303024639/https://deepbaltic.com/2016/03/08/latvias-barricades-of-freedom-what-is-their-meaning-25-years-on/ |archive-date=2017-03-03 |access-date=February 6, 2018 |website=Deep Baltic}}</ref> == Позадина == {{Главна|Историја на Советскиот Сојуз (1982–1991)}} За време на [[Втората светска војна]] Латвија била окупирана од СССР двапати ([[Советска окупација на балтичките држави (1940)|1940/41]] и во [[Советска окупација на балтичките држави (1944)| јули 1944]]). Во 1985 година, [[Михаил Горбачов]] вовел политики на [[гласност]] и [[перестројка]], со надеж да ја спаси пропаѓачката [[советска економија]]. Реформите исто така ги намалиле ограничувањата врз [[Слобода (политика)|политичката слобода]] во Советскиот Сојуз. Ова довело до ненамерни последици, бидејќи проблемите во Советскиот Сојуз и злосторствата на советскиот режим, кои претходно биле тајни и негирани од владата, биле разоткриени, предизвикувајќи незадоволство во јавноста, дополнително продлабочено од [[Советска војна во Авганистан|војната во Авганистан]] и [[Чернобилска несреќа|Чернобилската несреќа]] која започнала во април 1986 година. Друга ненамерна последица на гласност за советските централни власти била долго потиснатите [[национално чувство|национални чувства]] кои биле ослободени во [[Републики на Советскиот Сојуз|републиките на Советскиот Сојуз]]. Започнале масовни демонстрации против советскиот режим. Во Латвија започнало [[движење за независност на Латвија]]. Поддржувачите нанезависноста – [[Народен фронт на Латвија]], [[Латвиска зелена партија]] и [[Латвиско движење за национална независност]] – [[Парламентарни избори во Латвија (1990)|победиле на изборите]] за [[Врховен совет на Латвиска ССР|Врховен совет]] на 18 март 1990 година и ја формирале фракцијата на Народниот фронт, оставајќи ја прoсоветската фракција [[Еднакви права (Латвија)|Еднакви права]] во опозиција. На 4 мај 1990 година, Врховниот совет, кој потоа станал познат како [[Врховен совет на Република Латвија]], [[Обнова на независноста на Република Латвија|прогласил обнова на независноста на Латвија]] и започнал [[сецесија]] од Советскиот Сојуз. СССР не ги признал овие дејствија и ги сметал за спротивни на [[Устав на Советскиот Сојуз|советските федерални и републички устави]]. Како резултат на тоа, се зголемила тензијата во односите меѓу Латвија и Советскиот Сојуз, како и меѓу движењето за независност и просоветските сили, како што се [[Меѓународен фронт на работничкиот народ на Латвија|Меѓународниот фронт на работничкиот народ на Латвија]] (Интерфронт) и [[Комунистичка партија на Латвија|Комунистичката партија]], заедно со нејзиниот Селатвиски јавен комитет за спас. == Закана од советска воена интервенција == Просоветските сили се обидувале да предизвикаат насилство и да ја преземат власта во Латвија. Серија бомбашки напади се случиле во декември 1990 година, а [[Маршал на Советскиот Сојуз|маршалот]] [[Дмитриј Јазов]] признал дека војската била одговорна за првите четири напади, додека сторителите на другите напади остануваат непознати; тогашниот прокомунистички печат ги обвинувал латвиските националисти. Владата на Советскиот Сојуз и други просоветски групи се заканувале дека ќе биде воведена [[вонредна состојба]] која би му дала неограничени овластувања во Латвија на претседателот Горбачов и дека ќе биде употребена воена сила за „воспоставување ред во [[Балтички држави]]“. Во тоа време, советски трупи, единици на ОМОН и сили на [[КГБ]] биле стационирани во Латвија. На 23 декември 1990 година, голема борбена група на КГБ била откриена во [[Јурмала]]. Во тоа време се ширеле гласини дека ќе има државен удар и ќе биде воспоставена диктатура. [[Министер за надворешни работи на Русија|Министерот за надворешни работи на Советскиот Сојуз]] [[Едуард Шеварнадзе]] наводно го потврдил ова кога поднел оставка на 20 декември 1990 година, изјавувајќи дека доаѓа диктатура.<ref>{{cite web|url = http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910113.htm|title = Morning session of Supreme council on 13 January 1991 |access-date = 2007-08-13 |author = Dainis Īvāns |author-link = Dainis Īvāns |date = 13 January 1991 |language = lv |quote = (Enquired what indicates that military dictatorship is starting) Pirmkārt, mēs visi ļoti labi atceramies Eduarda Ševardnadzes uzstāšanos Tautas deputātu kongresā un viņa brīdinājumu ({{Langx|en|First of all we all remember very well Eduard Shevardnadze's address to the Congress of Soviets and his warning}}) |archive-date = 4 May 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190504142251/http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910113.htm |url-status = dead }}</ref> На 11 декември 1990 година, Народниот фронт објавил соопштение дека нема потреба од атмосфера на страв и хистерија во она што било наречено „час X“ – моментот кога претседателот би добил неограничена власт – и дека секој треба да биде подготвен да размисли што би направил ако тоа се случи. Народниот фронт исто така дал предлози што треба да се направи до и по „часот X“, доколку советските сили успеат. Овие планови вклучувале активности за поддршка на независноста и привлекување внимание од меѓународната јавност, приклучување кон доброволни чуварски единици, објаснување на [[Руси во Латвија|Русите во Латвија]], особено на воените лица, дека идеите на Народниот фронт се слични на оние на руските демократи. Исто така било повикано на заштита на економијата и обезбедување проток на информации.<ref name="x hour">{{cite web |url=http://www.barikades.lv/en/3_1.php |title=The Popular Front of Latvia announcement to all supporters of independence |access-date=2007-08-17 |author=Popular Front of Latvia |author-link=Popular Front of Latvia |date=11 December 1990 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331123611/http://www.barikades.lv/en/3_1.php |url-status=dead }}</ref> Во случај на успешно воспоставување советска контрола, овој план предвидувал кампања на граѓанска непослушност – игнорирање на сите наредби и барања на советските власти, како и на сите советски избори и референдуми, поткопување на советската економија преку штрајкови и со строго следење на сложените советски производствени инструкции со цел да се парализира производството, помагање на движењето за независност да продолжи да работи нелегално и вклучување на неговите поддржувачи во работата на советските институции. Конечно, внимателно документирање на сите злосторства што би можеле да ги извршат советските сили за време на вонредната состојба.<ref name="x hour"/> == Напади во почетокот на јануари == {{Главна|Јануарски настани во Рига (1991)}} На 2 јануари 1991 година [[ОМОН]] ја зазел ''Прес Намс'', националната печатница на Латвија и нападнал криминалистички полицајци кои го документирале настанот.<ref name="timeline">{{cite web |url = http://www.barikades.lv/en/3_2.php |title = The History of confrontation |access-date = 2007-08-17 |archive-date = 2007-07-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070710223032/http://www.barikades.lv/en/3_2.php |url-status = dead }}</ref> [[Врховен совет на Република Латвија|Врховниот совет]] одржал седница на која било соопштено дека директорот на печатницата бил држан како заложник, додека на другите работници, иако физички и вербално малтретирани, им било дозволено да ја напуштат печатницата. Врховниот совет официјално го признал заземањето на печатницата како незаконски чин од страна на [[Комунистичка партија на Латвија|КПЛ]].<ref>{{cite web |url = http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910102.htm |title = Session of Supreme Council on 2 January 1991 |access-date = 2007-08-17 |date = 2 January 1991 |language = lv |archive-date = 29 September 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070929102952/http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910102.htm |url-status = dead }}</ref> Народниот фронт организирал протести пред зградата на Комунистичката партија.<ref name="timeline"/> Печатницата била делумно парализирана бидејќи продолжила да печати само просоветски медиуми.<ref>{{cite web |url = http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910109.htm |title = Session of Supreme council on 9 January 1991 |access-date = 2007-08-13 |author = Einars Cilinskis |date = 9 January 1991 |language = lv |quote = Jo mēs zinām, ka Preses namā tagad drukā tikai komunistu presi. ({{Langx|en|Because we know that in Preses Nams now only communist press is printed}}) |archive-date = 29 September 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070929092845/http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910109.htm |url-status = dead }}</ref> На 4 јануари ОМОН ја зазел телефонската централа во [[Вецмилгравис]], се претпоставува дека тоа било затоа што телефонските линии што ги користел ОМОН биле прекинати. Потоа, ОМОН го зазел Министерството за внатрешни работи, но телефонот не бил исклучен од страв дека ОМОН ќе ја нападне меѓународната [[телефонска централа]].<ref name="tele">{{cite web |url = http://muzejs.lattelekom.lv/images/modules/items/item_file_1088_gram_barikades.doc?PHPSESSID=4da41069301fd4b90a172710ffc54518 |title = Atmiņas par barikāžu dienām |access-date = 2007-08-13 |year = 2001 |format = doc |language = lv |archive-url = https://web.archive.org/web/20070928231513/http://muzejs.lattelekom.lv/images/modules/items/item_file_1088_gram_barikades.doc?PHPSESSID=4da41069301fd4b90a172710ffc54518 <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date = 2007-09-28}}</ref> Спротивно на тврдењата на офицерите на ОМОН, [[Борис Пуго]] и [[Михаил Горбачов]] тврделе дека не биле информирани за овој напад. Во меѓувреме, советската војска била во движење – истиот ден разузнавачка единица пристигнала во Рига. На 7 јануари, по наредба на Михаил Горбачов, [[Дмитриј Јазов]] испратил [[командос]]и во неколку [[Републики на Сојузот на Советските Социјалистички Републики|републики на Советскиот Сојуз]], вклучително и Латвија. На 11 јануари бил одржан Воениот совет на [[Балтички воен округ|Балтичкиот воен округ]]. Било одлучено советските офицери и питомци да бидат вооружени со митралези. Отворено движење на советски трупи и оклопни возила било забележано по улиците на Рига.<ref name="timeline"/> На 10 јануари биле одржани неколку состаноци и од страна на про-независните и од страна на просоветските движења. Интерфронт одржал состанок на кој се барало оставка од владата на Латвија. Околу 50.000 луѓе учествувале и се обиделе да влезат во зградата на Советот на министри откако биле повикани на тоа од воени лица.<ref name="timeline"/> == Изградба на барикадите == [[File:Andris-Slapins-memorial.jpg|250 px|thumb|Спомен-обележјето што го означува местото каде што Андрис Слапинш, снимател, бил убиен за време на нападот врз латвиското Министерство за внатрешни работи на 20 јануари.]] На 11 јануари, советската војска започнала [[Јануарски настани во Рига (1991)|напад]] врз соседната на Латвија, [[Литванија]]. На 12 јануари, Народниот фронт објавил повик за национални демонстрации што требало да се одржат на 13 јануари во поддршка на легално избраната влада на Латвија и за заштита на стратешките објекти. Претседателството на [[Врховен совет на Руската СФСР|Врховниот совет]] го повикало советското раководство да ги повлече своите воени сили од Балтичките држави. Лидерите на латвиската влада се сретнале со Горбачов, кој дал уверување дека нема да се употреби сила. Таа вечер, Народниот фронт, откако дознал дека советските сили во Литванија ја нападнале [[Телевизиска кула во Вилнус|телевизиската кула во Вилнус]] и убиле 13 цивили, ги повикал граѓаните да се соберат за одбрана на стратешките објекти.<ref name="timeline"/> Поради заедничките напори на балтичките држави во претходните години за повторно стекнување независност во рамките на [[Распеана револуција|Распеаната револуција]], нападот врз една од нив бил сфатен како напад врз сите.<ref>{{cite web|url = http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910113.htm |title = Morning session of Supreme Council on 13 January 1991 |access-date = 2007-08-13 |author = Aleksandrs Kiršteins |date = 13 January 1991 |language = lv |quote = Protams, ka uzbrukums Lietuvai mums ir jāsaprot kā uzbrukums Latvijai un Igaunijai. ({{Langx|en|Of course, we should perceive the attack on Lithuania as an attack on Latvia and Estonia}}) |archive-date = 4 May 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190504142251/http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910113.htm |url-status = dead }}</ref> Во 4:45 часот на 13 јануари, преку латвиското радио било емитувано соопштение од Народниот фронт со повик граѓаните да се соберат на плоштадот кај [[Ришка катедрала|Ришката катедрала]]. Во 12:00 часот се одржала седница на [[Врховен совет на Република Латвија|Врховниот совет]] посветена на одбранбени прашања. Во 14:00 започнала демонстрацијата на Народниот фронт, на која се собрале околу 700.000 луѓе; советски хеликоптери фрлале воздушна пропаганда со летоци со предупредувања врз толпата. Народниот фронт ги повикал луѓето да изградат барикади. Врховниот совет одржал уште една седница по демонстрацијата, а пратениците биле замолени да останат во зградата преку ноќ. На вечерната седница бил упатен повик до советските војници да не ги почитуваат наредбите за употреба на сила против цивили.<ref>{{cite web |url = http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910113v.htm |title = Evening session of Supreme council on 13 January 1991 |access-date = 2007-08-17 |date = 13 January 1991 |language = lv |archive-date = 29 September 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070929092408/http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910113v.htm |url-status = dead }}</ref> Како што паднала ноќта, по наредба на владата, земјоделски и градежни машини и камиони натоварени со дрва пристигнале во Рига за изградба на барикади. Камиони, градежни машини и земјоделска механизација биле донесени во градот за блокирање на улиците. Луѓето веќе се собирале во текот на денот. Дел од нив се собрале на плоштадот кај Ришката катедрала, како што било побарано, а други пристигнале по пладневната демонстрација. Меѓу нив имало колеги и студенти, организирани од работни организации и образовни институции. Пристигнувале цели семејства, вклучувајќи жени, постари лица и деца. Дотогаш повеќето биле психолошки подготвени дека може да се случи нешто. Луѓе пристигнувале од целата земја. Барикадите главно се сметале за форма на [[ненасилен отпор]], при што луѓето биле подготвени да формираат [[човечки штит]]. Сепак, многумина се вооружиле со што било достапно – од метални предмети до специјално изработени штитови и средства за цивилна одбрана. Некои подготвиле и [[молотов коктел|молотови коктели]], но тие биле одземени заради безбедност. Латвиската милиција била вооружена со автоматско оружје и пиштоли. Подоцна латвиската влада била критикувана дека не обезбедила оружје, иако го имала, што било потврдено кога ОМОН го зазел Министерството за внатрешни работи и одзел значителна количина оружје (се тврдело дека имало околу 200 огнени оружја). Камионите биле натоварени со [[градежен отпад]], дрва и друг материјал. Користени биле и големи [[бетон]]ски блокови, ѕидови, жични препреки и други материјали. Изградбата започнала вечерта на 13 јануари и траела околу три часа. Главните стратешки објекти биле [[Дом на Ливонската благородничка корпорација|зградите на Врховниот совет]] ([[Стара Рига|Стариот град]] кај [[Катедрала Свети Јаков (Рига)|катедралата Свети Јаков]]), [[Влада на Латвија|Советот на министри]] (центарот на градот кај [[Катедрала Рождество Христово (Рига)|катедралата Рождество Христово]]), [[Латвиска телевизија]] (на [[Закусала]]), [[Латвиско радио|радиото]] ([[Стара Рига|Стариот град]] кај [[Ришка катедрала|катедралата]]), меѓународната телефонска централа (центарот на градот), радиостаницата во [[Улброка]] и мостовите. Барикади биле изградени и во други делови на земјата, вклучително и во [[Лиепаја]] и [[Кулдига]]. Посебно внимание било посветено на документирање на настаните, не само за евиденција и лични спомени, туку и за да се покаже на светот што се случува. Околу 300 странски новинари работеле во Рига во тоа време.<ref name="apollo"/> Латвиската влада се грижела странските медиуми постојано да добиваат информации. Многу стратешки објекти биле важни главно за пренос на информации. Тоа ќе овозможело, доколку Советите започнат напад, латвиските сили да ги задржат овие позиции доволно долго за да го информираат остатокот од светот. Меѓународната телефонска централа била клучна за одржување на врските со странство и со други делови од СССР. Често се наведува примерот со [[Литванија]], која по советскиот напад била делумно отсечена од светот, а странските повици биле пренасочувани преку Рига. Латвиското радио и телевизија работеле постојано. Радиото имало важна улога во животот на барикадите – се користело за организација на исхрана и одмор, повикување луѓе, како и за различни собири. Уметници биле поканувани да ги забавуваат луѓето. Шумари обезбедувале огревно дрво за огновите. Храна и пијалаци обезбедувале јавни институции, а граѓаните донирале чорапи, ракавици и освежување. Местата за спиење биле ограничени – често се користеле училишта. Некои спиеле на барикадите, а други се враќале дома. Здравствените проблеми кај некои луѓе се влошиле поради студот, заморот и стресот.<ref name="tele"/> Биле поставени пунктови за прва помош со дополнителна медицинска опрема. Биле организирани смени – луѓето што оделе на работа биле заменувани од други. Работниците кои биле на барикадите добивале плата без оглед дали биле на работа. Премиерот Иварс Годманис редовно одржувал состаноци со командантите на барикадите. Народниот фронт учествувал во координација. Одлучено било најважните објекти да се бранат со милиција. Барикадите биле организирани по региони. Просоветските сили се обидувале да ги инфилтрираат и да шират гласини за напади.<ref name="tele"/> == Борби == На 14 јануари, командантот на советската армија во [[Балтички воен округ|Балтичкиот воен округ]] [[Фјодор Кузмин]] издал ултиматум до претседателот на [[Врховен совет на Република Латвија|Врховниот совер]] [[Анатолиј Горбуновс]], барајќи поништување на донесените закони.<ref name="MOD">{{Cite web |url=https://www.mod.gov.lv/en/about-us/history/adoption-declaration-independence-barricades-1990-1991 |title=Adoption of the Declaration of Independence, the Barricades (1990–1991) |publisher=[[Ministry of Defence of Latvia]] |access-date=February 6, 2018}}</ref>ОМОН ги нападнал мостовите Браса и Вецмилгравис. 17 автомобили биле запалени. Ноќта на 15 јануари, ОМОН двапати ја нападнал филијалата на Минската милициска академија во Рига. Подоцна тој ден, 10.000 луѓе се собрале на митинг на Интерфронт, каде бил прогласен Селатвискиот комитет за спасување како нова власт, а ова било објавено и во советските медиуми. На 16 јануари, Врховниот совет организирал пратениците да останат во зградата преку ноќ. Во 16:45 часот, при нов напад на мостот Вецмилгравис, возачот на Министерството за сообраќај [[Робертс Мурниекс]] бил застрелан и подоцна починал во болница, станувајќи првата жртва на барикадите.<ref>{{Harvnb|Mirlins|2016|p=107}}</ref> Уште две лица биле ранети. Во 18:30 часот ОМОН го нападнал мостот Браса, а во 20:45 часот се случил нов бомбашки напад.<ref name="tele"/> На 17 јануари била прогласена тревога на барикадите, а штрајкувачкиот комитет на [[Комунистичка партија на Латвија|Комунистичката партија]] изјавил дека фашизмот повторно се раѓа. Делегација на Врховниот совет на СССР ја посетила Рига и по враќањето во Москва изјавила дека Латвија поддржува неограничена власт на претседателот на СССР. На 18 јануари Врховниот совет одлучил да формира комитет за национална самоодбрана, а Народниот фронт го повлекол повикот за одбрана на барикадите. На 19 јануари, погребот на Робертс Мурниекс се претворил во демонстрација. Таа ноќ ОМОН уапсил и претепал пет членови на доброволна единица.<ref>{{Harvnb|Mirlins|2016|p=259}}</ref> На 20 јануари, околу 100.000 луѓе се собрале во Москва во поддршка на балтичките држави, барајќи оставка од советските власти. Таа вечер била најкрвавата – ОМОН и други единици го нападнале [[Министерство за внатрешни работи на Латвија|латвиското Министерство за внатрешни работи]]. Убиени биле двајца полицајци, снимателот Андрис Слапинш и 17-годишен ученик.<ref name="p. 181">{{Harvnb|Mirlins|2016|p=181}}</ref> Гвидо Зваигзне подоцна починал од повредите.<ref name="MOD"/> Неколку други лица, вклучувајќи новинари, биле повредени.<ref name="p. 181"/> По борбата, ОМОН се повлекол во зградата на Комунистичката партија. На 21 јануари, Врховниот совет повикал млади луѓе да се приклучат на системот на Министерството за внатрешни работи. Горбуновс отпатувал во Москва на разговор со Горбачов. На 22 јануари, Пуго негирал дека наредил напад. На 24 јануари бил формиран оддел за јавна безбедност за заштита на барикадите. На 25 јануари, по погребот на жртвите, бранителите на барикадите се повлекле.<ref name="MOD"/> == Последици и понатамошни настани == [[File:Part of barricades.jpg|thumb|Останати блокови од барикадите во близина на [[Сајма]] во 2007 година]] Самите барикади останале на улиците на Рига подолго време; на пример, оние кај Врховниот совет биле отстранети дури во есента 1992 година.<ref name="tele"/> Во март, делумно како одговор на јануарските настани и делумно поради претстојниот [[Референдум за задржување на СССР|советски референдум за зачувување на федерацијата]], кој Латвија имала намера да го бојкотира, бил одржан [[Референдум за независност и демократија во Латвија (1991)|референдум за независност]], при што три четвртини од учесниците гласале „за“. Латвија се соочила со понатамошни напади од просоветските сили подоцна во 1991 година – на 23 мај, кога ОМОН извршил напад врз пет латвиски гранични пунктови и за време на [[Августовски државен удар|обидот за државен удар во 1991 година]], кога биле заземени неколку стратешки објекти кои биле бранети за време на барикадите, при што еден цивил (возачот Рајмондс Салминш) бил убиен од советските сили. Обидот за државен удар ја поттикнал латвиската влада, која првично планирала постепена сецесија, да прогласи целосна независност, која била признаена од Советскиот Сојуз на 6 септември. Советскиот Сојуз се распаднал во декември 1991 година. == Одговорност == Главните напади биле извршени од ришкиот ОМОН, но за време на нападот врз Министерството за внатрешни работи била забележана и друга борбена единица. Се претпоставува дека таа единица била [[Специјална единица “Алфа“|Алфа група]], која била видена во акција за време на нападот врз Вилнус.<ref name="apollo">{{cite web |url = http://www.apollo.lv/portal/news/1760/articles/38673/0 |title = Visi uz barikādēm! |access-date = 2007-08-17 |date = 14 January 2005 |language = lv }}</ref> Во интервју со филмскиот режисер [[Јурис Подниекс]], еден офицер на ОМОН изјавил дека првично било планирано да се нападне Рига, а не Вилнус. Во последен момент, една недела пред нападот врз Вилнус, планот бил променет. Тој исто така тврдел дека ОМОН од Рига бил толку добро подготвен што немало потреба советската војска, која тогаш била присутна во Рига, да се вклучи.<ref>{{cite video | people = Zigurds Vidiņš | date = 1999 | title = Kurš pavēlēja šāvējiem? [Who ordered the shooters?] | url = mms://streaming.apollo.lv/PortalVideo/Barikades/Kurs_paveleja_savejiem_Zigurds_Vidins_1999_gads/1_Kurs_paveleja_savejiem_Zigurds_Vidins_1999_gads_1 Mbps.wmv | format = wmv | medium = Documentary | access-date = 2007-08-17 | time = 2:12 }}{{Dead link|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ОМОН не делувал самостојно – по заземањето на „''Пресес Намс''“, тие тврделе дека високи функционери на советската влада – [[Борис Пуго]] и [[Михаил Горбачов]] – знаеле за нападот, но и двајцата ја негирале вмешаноста, а Врховниот совет ја обвинил [[Комунистичка партија на Латвија|Комунистичката партија]]. Во декември, пред настаните, Народниот фронт во своите инструкции за „часот X“ тврдел дека се подготвува државен удар од страна на групата „[[Сојуз (фракција)|Сојуз]]“ во рамките на [[Врховен совет на СССР|Врховниот совет на СССР]].<ref name="x hour"/> [[Дмитриј Јужков]] признал дека советската војска била одговорна за првите бомбашки напади, но никој не презел одговорност за останатите, за кои комунистичкиот печат ги обвинувал латвиските националисти.<ref name="timeline"/> Врз основа на овие и последователните настани, неколку офицери на ОМОН биле судени, иако многумина не биле осудени; [[Комунистичка партија на Латвија|КМЛ]], Интерфронт, Селатвискиот јавен комитет за спас и неколку поврзани организации биле забранети од парламентот поради обидот за државен удар, а двајца нивни лидери биле судени за [[предавство]].<ref>{{cite web|url = http://www.likumi.lv/doc.php?id=69231&mode=DOC |title = Latvijas Republikas Augstākās Padomes lēmums "Par dažu sabiedrisko un sabiedriski politisko organizāciju darbības izbeigšanu" |access-date = 2007-08-17 |author = Supreme Council of the Republic of Latvia |author-link = Supreme Council of the Republic of Latvia |date = 10 September 1991 |publisher =[[Latvijas Vēstnesis]] |language = lv }}</ref> <ref>{{cite web |url = https://www.vestnesis.lv/ta/id/38706 |title = Latvijas Republikas Augstākās tiesas dokumenti Par A.Rubika un O.Potreki krimināllietu |access-date = 2007-08-17 |publisher = [[Latvijas Vēstnesis]] |language = lv }}</ref> На 9 ноември 1999 година, Ришкиот окружен суд прогласил десет поранешни офицери на ОМОН за виновни за нивната вмешаност во нападите.<ref>[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/1999/340.htm 1999 Country Reports on Human Rights Practices - Latvia] [[US Department of State]]. 23 February 2000. Retrieved 2013-06-13.</ref> [[Виктор Алкснис]] префрлил голем број балтички сили на ОМОН во територијата на [[Приднестровие]] во Молдавија, во поддршка на тамошниот сепаратистички режим, каде што [[Владимир Антуфеев]], командант на ришкиот ОМОН, станал министер за безбедност (првично под лажно име), функција што ја извршувал до 2012 година. Тој се појавил во Украина како „заменик премиер“ на руската поддржана [[Донечка Народна Република]] во јули 2014 година.<ref>[http://www.slate.com/articles/news_and_politics/foreigners/2014/07/malaysia_airlines_flight_17_crash_reveals_a_true_war_vladimir_putin_sowed.html "The End of the Russian Fairy Tale"] [[Anne Applebaum]]; Slate, July 18, 2014</ref> == Ненасилен отпор == {{main|Ненасилна револуција}} Барикадите биле движење на [[ненасилен отпор]], бидејќи учесниците биле јавно охрабрувани да не носат оружје, и покрај тоа што [[Советскиот Сојуз]] применувал брутални мерки против демонстрантите. [[Народен фронт на Латвија|НАродниот фронт на Латвија]] развил план наречен „Инструкции за часот X“, објавен во печатот во декември 1990 година. Во него било наведено дека сите протести мора да бидат ненасилни и дека сè треба да се документира со фотографии и видеа за да постојат докази против можната [[Пропаганда во Русија|пропаганда]].<ref name="Zaltāns"/> И покрај ветувањата на [[Михаил Горбачов]] дека нема да се користи насилство за промена на власта во [[Балтички земји|балтичките држави]], армијата на СССР и внатрешните структури нападнале локални власти и стратешки објекти во [[Литванија]] и [[Латвија]] во јануари 1991 година, при што биле убиени службеници и цивили.<ref>{{cite web |title=Barricades of January 1991 and their role in restoring Latvia's independence |url=https://www.mk.gov.lv/sites/default/files/editor/barikades_eng.pdf |publisher=[[Државна канцеларија на Латвија]] |access-date=26 January 2020 |archive-date=9 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809012205/https://www.mk.gov.lv/sites/default/files/editor/barikades_eng.pdf |url-status=dead }}</ref> == Наследство == [[File:Ministru prezidents Valdis Dombrovskis tiekas ar Lietuvas premjerministru Aļģirdu Butkeviču (8366368941).jpg|thumb|250px|[[Валдис Домбровскис]] (десно) и [[Алгирдас Буткевичус]], премиери на Латвија и [[Литванија]], им оддаваат почит на загинатите во Барикадите (20 јануари 2013)]] Во 1995 година бил формиран фонд за поддршка на „Учесниците во барикадите од 1991 година“. Фондот е наменет за семејствата на жртвите и собира информации за учесниците.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Latvijas Enciklopēdija |title=Barikāžu dalībnieku atbalsta fonds |year=2002 |publisher=SIA "Valērija Belokoņa izdevniecība" |volume=I Volume |location=Riga | isbn = 9984-9482-1-8 |pages=531}}</ref> Во 2001 година фондот го основал „Музејот на барикадите од 1991 година“ за да ги направи достапни собраните историски материјали.<ref>{{cite web|url = http://www.vietas.lv/index.php?p=2&id=20770|title = 1991. gada barikāžu muzejs|access-date = 2007-08-13}}</ref> 20 јануари е [[Ден на сеќавање на бранителите на барикадите|ден на сеќавање на учесниците во барикадите]], а тие се одбележуваат и на 18 ноември, 4 мај и 21 август. Учесниците добиваат [[Спомен-медал за учесниците во барикадите од 1991 година]]. Ова одликување било воспоставено во 1996 година, а од 1999 година се доделува од државата на лица кои покажале храброст и несебичност.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Latvijas Enciklopēdija |title=Barikāžu dalībnieku atceres diena |year=2002|publisher=SIA "Valērija Belokoņa izdevniecība" |volume=I Volume |location=Riga | isbn = 9984-9482-1-8|pages=531}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Latvijas Enciklopēdija |title=Barikāžu dalībnieka piemiņas zīme |year=2002 |publisher=SIA "Valērija Belokoņa izdevniecība" |volume=I Volume |location=Riga | isbn = 9984-9482-1-8|pages=531}}</ref> Барикадите се одбележани и со бројни споменици низ Латвија. ==Поврзано== * [[Јануарски настани (1991)]] * [[Црн јануари]] * [[Распеана револуција]] * [[Балтички Пат]] == Наводи == {{наводи}} == Библиографија == * {{Cite book |title=Janvāra hronika: Barikāžu laika preses relīzes/January Chronicles: Press Releases from the Barricades |url=https://www.saeima.lv/files/1991_January_Chronicles.pdf |translator-last1=Puzo |translator-first1=Ivo |translator-last2=Upmace |translator-first2=Ieva |editor-first=Aleksandrs |editor-last=Mirlins |year=2016 |publisher=[[Saeima]] |location=Riga |isbn=978-9934-14-777-7 }} == Надворешни врски == *[https://eng.lsm.lv/article/features/video/video-the-keys-traces-the-time-of-the-barricades.a345973/ Video: 'The Keys' traces the time of the barricades]. 27 January 2020. [[Public Broadcasting of Latvia]]. Retrieved: 30 January 2020. *[https://eng.lsm.lv/article/society/society/see-25-historic-photos-from-riga-during-the-barricades.a264897/ See: 25 historic photos from Riga during the Barricades]. January 19, 2018. [[Public Broadcasting of Latvia]]. Retrieved: 6 February 2018. *[https://eng.lsm.lv/article/culture/history/five-stories-from-the-1991-riga-barricades.a345406/ Five stories from the 1991 Rīga barricades]. 27 January 2020. [[Public Broadcasting of Latvia]]. Retrieved: 20 January 2020. [[Категорија:Политичка историја на Латвија]] [[Категорија:Распеана револуција]] [[Категорија:Распаѓање на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Битки на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Битки на Латвија]] rdu8o8md8t87z905gyx130gmv4nlt14 5539162 5539161 2026-04-15T09:54:43Z Тиверополник 1815 5539162 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Барикадите | partof = [[Револуции од 1989 година]], [[Распеана револуција]] и [[Распад на Советскиот Сојуз]] | image = [[Податотека:Riga barricade 1991.jpg|мини|центар]] | caption = Барикади на улица во Рига, 1991 година | date = 13–27 јануари 1991 | place = [[Латвија]], во најголем дел [[Рига]] | coordinates = | map_type = | map_relief = | latitude = | longitude = | map_size = | map_marksize = | map_caption = | map_label = | result = Latvian victory | status = | combatant1 = {{Flag|Latvia}} *[[Народен фронт на Латвија]] *{{nowrap|[[Врховен совет на Латвија|Латвиски Врховен совет]]}} | combatant2 = {{Flagicon|СССР}} [[Советски Сојуз]] *{{nowrap|[[Комунистичка партија на Латвија|Латвиска комунистичка партија]]}} *{{ill|Рига ОМОН|ru|Рижский ОМОН|lv|Ригашки ОМОН}} *[[Внатрешни трупи на Советскиот Сојуз|Внатрешни трупи]] *[[Меѓународен фронт на работниот народ на Латвија|Латвиски интерфронт]] | commander1 = | commander2 = | units1 = | units2 = | strength1 = | strength2 = | casualties1 = {{nowrap|2 полицајци убиени<br>4 цивили убиени<br>4 полицајци ранети<br>10 цивили ранети{{#tag:ref|Includes foreign journalists|group=nb}}}} | casualties2 = Најмалку 1 припадник на ОМОН <ref>{{Harvnb|Mirlins|2016|p=249}}</ref> | notes = {{Reflist|group="nb"}} | campaignbox = }} '''Барикади''' ({{langx|lv|Barikādes}}), '''Време на барикадите''' ({{Langx|lv|Barikāžu laiks|label=none}})<ref>{{Cite web |date=2015-01-20 |title=Nation marks time of the barricades |url=https://eng.lsm.lv/article/society/society/nation-marks-time-of-the-barricades.a114512/ |archive-date= |access-date=2025-12-29 |website=[[eng.lsm.lv]] |language=en}}</ref> или '''Барикадите од 1991 година''' ({{Langx|lv|1991. gada barikādes|label=none}})<ref>{{Cite web |title=The Commemorative Medal for Participants of the Barricades |url=https://www.saeima.lv/en/about-saeima/the-commemorative-medal-for-participants-of-the-barricades/ |access-date=2025-12-29 |website=saeima.lv |language=en}}</ref> — серија противставување помеѓу [[Република Латвија]] и [[Сојуз на Советски Социјалистички Републики|Советскиот Сојуз]] во јануари 1991 година, кои главно се одвивале во [[Рига]]. Настаните се именувани по народниот напор за градење и заштита на барикади од 13 јануари до околу 27 јануари. Латвија, која една година претходно [[Обнова на независноста на Република Латвија|прогласила обнова на независноста]] од [[Советскиот Сојуз]], очекувала дека Советскиот Сојуз може да се обиде повторно да воспостави контрола над земјата со сила. По нападите од советскиот [[ОМОН]] врз Рига во почетокот на јануари, владата ги повикала граѓаните да изградат барикади за заштита на можни цели (главно во главниот град [[Рига]] и блиската [[Улброка]], како и [[Кулдига]] и [[Лиепаја]]). Шест лица биле убиени во понатамошните напади, а неколку биле ранети при пукања или претепани од ОМОН. Повеќето жртви биле застрелани за време на советскиот напад врз латвиското Министерство за внатрешни работи на 20 јануари, додека едно лице загинало во несреќа при зајакнување на барикадите. Точниот број на жртви меѓу советските приврзаници е непознат. Околу 32.000 луѓе добиле Спомен-медал за учесниците во барикадите од 1991 година за учество или поддршка на настанот.<ref name="Zaltāns">{{Cite web |last=Zaltāns |first=Kaspars |date=March 8, 2016 |title=Latvia's Barricades of Freedom – What Do They Mean 25 Years On? |url=https://deepbaltic.com/2016/03/08/latvias-barricades-of-freedom-what-is-their-meaning-25-years-on/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170303024639/https://deepbaltic.com/2016/03/08/latvias-barricades-of-freedom-what-is-their-meaning-25-years-on/ |archive-date=2017-03-03 |access-date=February 6, 2018 |website=Deep Baltic}}</ref> == Позадина == {{Главна|Историја на Советскиот Сојуз (1982–1991)}} За време на [[Втората светска војна]] Латвија била окупирана од СССР двапати ([[Советска окупација на балтичките држави (1940)|1940/41]] и во [[Советска окупација на балтичките држави (1944)| јули 1944]]). Во 1985 година, [[Михаил Горбачов]] вовел политики на [[гласност]] и [[перестројка]], со надеж да ја спаси пропаѓачката [[советска економија]]. Реформите исто така ги намалиле ограничувањата врз [[Слобода (политика)|политичката слобода]] во Советскиот Сојуз. Ова довело до ненамерни последици, бидејќи проблемите во Советскиот Сојуз и злосторствата на советскиот режим, кои претходно биле тајни и негирани од владата, биле разоткриени, предизвикувајќи незадоволство во јавноста, дополнително продлабочено од [[Советска војна во Авганистан|војната во Авганистан]] и [[Чернобилска несреќа|Чернобилската несреќа]] која започнала во април 1986 година. Друга ненамерна последица на гласност за советските централни власти била долго потиснатите [[национално чувство|национални чувства]] кои биле ослободени во [[Републики на Советскиот Сојуз|републиките на Советскиот Сојуз]]. Започнале масовни демонстрации против советскиот режим. Во Латвија започнало [[движење за независност на Латвија]]. Поддржувачите нанезависноста – [[Народен фронт на Латвија]], [[Латвиска зелена партија]] и [[Латвиско движење за национална независност]] – [[Парламентарни избори во Латвија (1990)|победиле на изборите]] за [[Врховен совет на Латвиска ССР|Врховен совет]] на 18 март 1990 година и ја формирале фракцијата на Народниот фронт, оставајќи ја прoсоветската фракција [[Еднакви права (Латвија)|Еднакви права]] во опозиција. На 4 мај 1990 година, Врховниот совет, кој потоа станал познат како [[Врховен совет на Република Латвија]], [[Обнова на независноста на Република Латвија|прогласил обнова на независноста на Латвија]] и започнал [[сецесија]] од Советскиот Сојуз. СССР не ги признал овие дејствија и ги сметал за спротивни на [[Устав на Советскиот Сојуз|советските федерални и републички устави]]. Како резултат на тоа, се зголемила тензијата во односите меѓу Латвија и Советскиот Сојуз, како и меѓу движењето за независност и просоветските сили, како што се [[Меѓународен фронт на работничкиот народ на Латвија|Меѓународниот фронт на работничкиот народ на Латвија]] (Интерфронт) и [[Комунистичка партија на Латвија|Комунистичката партија]], заедно со нејзиниот Селатвиски јавен комитет за спас. == Закана од советска воена интервенција == Просоветските сили се обидувале да предизвикаат насилство и да ја преземат власта во Латвија. Серија бомбашки напади се случиле во декември 1990 година, а [[Маршал на Советскиот Сојуз|маршалот]] [[Дмитриј Јазов]] признал дека војската била одговорна за првите четири напади, додека сторителите на другите напади остануваат непознати; тогашниот прокомунистички печат ги обвинувал латвиските националисти. Владата на Советскиот Сојуз и други просоветски групи се заканувале дека ќе биде воведена [[вонредна состојба]] која би му дала неограничени овластувања во Латвија на претседателот Горбачов и дека ќе биде употребена воена сила за „воспоставување ред во [[Балтички држави]]“. Во тоа време, советски трупи, единици на ОМОН и сили на [[КГБ]] биле стационирани во Латвија. На 23 декември 1990 година, голема борбена група на КГБ била откриена во [[Јурмала]]. Во тоа време се ширеле гласини дека ќе има државен удар и ќе биде воспоставена диктатура. [[Министер за надворешни работи на Русија|Министерот за надворешни работи на Советскиот Сојуз]] [[Едуард Шеварнадзе]] наводно го потврдил ова кога поднел оставка на 20 декември 1990 година, изјавувајќи дека доаѓа диктатура.<ref>{{cite web|url = http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910113.htm|title = Morning session of Supreme council on 13 January 1991 |access-date = 2007-08-13 |author = Dainis Īvāns |author-link = Dainis Īvāns |date = 13 January 1991 |language = lv |quote = (Enquired what indicates that military dictatorship is starting) Pirmkārt, mēs visi ļoti labi atceramies Eduarda Ševardnadzes uzstāšanos Tautas deputātu kongresā un viņa brīdinājumu ({{Langx|en|First of all we all remember very well Eduard Shevardnadze's address to the Congress of Soviets and his warning}}) |archive-date = 4 May 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190504142251/http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910113.htm |url-status = dead }}</ref> На 11 декември 1990 година, Народниот фронт објавил соопштение дека нема потреба од атмосфера на страв и хистерија во она што било наречено „час X“ – моментот кога претседателот би добил неограничена власт – и дека секој треба да биде подготвен да размисли што би направил ако тоа се случи. Народниот фронт исто така дал предлози што треба да се направи до и по „часот X“, доколку советските сили успеат. Овие планови вклучувале активности за поддршка на независноста и привлекување внимание од меѓународната јавност, приклучување кон доброволни чуварски единици, објаснување на [[Руси во Латвија|Русите во Латвија]], особено на воените лица, дека идеите на Народниот фронт се слични на оние на руските демократи. Исто така било повикано на заштита на економијата и обезбедување проток на информации.<ref name="x hour">{{cite web |url=http://www.barikades.lv/en/3_1.php |title=The Popular Front of Latvia announcement to all supporters of independence |access-date=2007-08-17 |author=Popular Front of Latvia |author-link=Popular Front of Latvia |date=11 December 1990 |archive-date=2022-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331123611/http://www.barikades.lv/en/3_1.php |url-status=dead }}</ref> Во случај на успешно воспоставување советска контрола, овој план предвидувал кампања на граѓанска непослушност – игнорирање на сите наредби и барања на советските власти, како и на сите советски избори и референдуми, поткопување на советската економија преку штрајкови и со строго следење на сложените советски производствени инструкции со цел да се парализира производството, помагање на движењето за независност да продолжи да работи нелегално и вклучување на неговите поддржувачи во работата на советските институции. Конечно, внимателно документирање на сите злосторства што би можеле да ги извршат советските сили за време на вонредната состојба.<ref name="x hour"/> == Напади во почетокот на јануари == {{Главна|Јануарски настани во Рига (1991)}} На 2 јануари 1991 година [[ОМОН]] ја зазел ''Прес Намс'', националната печатница на Латвија и нападнал криминалистички полицајци кои го документирале настанот.<ref name="timeline">{{cite web |url = http://www.barikades.lv/en/3_2.php |title = The History of confrontation |access-date = 2007-08-17 |archive-date = 2007-07-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070710223032/http://www.barikades.lv/en/3_2.php |url-status = dead }}</ref> [[Врховен совет на Република Латвија|Врховниот совет]] одржал седница на која било соопштено дека директорот на печатницата бил држан како заложник, додека на другите работници, иако физички и вербално малтретирани, им било дозволено да ја напуштат печатницата. Врховниот совет официјално го признал заземањето на печатницата како незаконски чин од страна на [[Комунистичка партија на Латвија|КПЛ]].<ref>{{cite web |url = http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910102.htm |title = Session of Supreme Council on 2 January 1991 |access-date = 2007-08-17 |date = 2 January 1991 |language = lv |archive-date = 29 September 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070929102952/http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910102.htm |url-status = dead }}</ref> Народниот фронт организирал протести пред зградата на Комунистичката партија.<ref name="timeline"/> Печатницата била делумно парализирана бидејќи продолжила да печати само просоветски медиуми.<ref>{{cite web |url = http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910109.htm |title = Session of Supreme council on 9 January 1991 |access-date = 2007-08-13 |author = Einars Cilinskis |date = 9 January 1991 |language = lv |quote = Jo mēs zinām, ka Preses namā tagad drukā tikai komunistu presi. ({{Langx|en|Because we know that in Preses Nams now only communist press is printed}}) |archive-date = 29 September 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070929092845/http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910109.htm |url-status = dead }}</ref> На 4 јануари ОМОН ја зазел телефонската централа во [[Вецмилгравис]], се претпоставува дека тоа било затоа што телефонските линии што ги користел ОМОН биле прекинати. Потоа, ОМОН го зазел Министерството за внатрешни работи, но телефонот не бил исклучен од страв дека ОМОН ќе ја нападне меѓународната [[телефонска централа]].<ref name="tele">{{cite web |url = http://muzejs.lattelekom.lv/images/modules/items/item_file_1088_gram_barikades.doc?PHPSESSID=4da41069301fd4b90a172710ffc54518 |title = Atmiņas par barikāžu dienām |access-date = 2007-08-13 |year = 2001 |format = doc |language = lv |archive-url = https://web.archive.org/web/20070928231513/http://muzejs.lattelekom.lv/images/modules/items/item_file_1088_gram_barikades.doc?PHPSESSID=4da41069301fd4b90a172710ffc54518 <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date = 2007-09-28}}</ref> Спротивно на тврдењата на офицерите на ОМОН, [[Борис Пуго]] и [[Михаил Горбачов]] тврделе дека не биле информирани за овој напад. Во меѓувреме, советската војска била во движење – истиот ден разузнавачка единица пристигнала во Рига. На 7 јануари, по наредба на Михаил Горбачов, [[Дмитриј Јазов]] испратил [[командос]]и во неколку [[Републики на Сојузот на Советските Социјалистички Републики|републики на Советскиот Сојуз]], вклучително и Латвија. На 11 јануари бил одржан Воениот совет на [[Балтички воен округ|Балтичкиот воен округ]]. Било одлучено советските офицери и питомци да бидат вооружени со митралези. Отворено движење на советски трупи и оклопни возила било забележано по улиците на Рига.<ref name="timeline"/> На 10 јануари биле одржани неколку состаноци и од страна на про-независните и од страна на просоветските движења. Интерфронт одржал состанок на кој се барало оставка од владата на Латвија. Околу 50.000 луѓе учествувале и се обиделе да влезат во зградата на Советот на министри откако биле повикани на тоа од воени лица.<ref name="timeline"/> == Изградба на барикадите == [[File:Andris-Slapins-memorial.jpg|250 px|thumb|Спомен-обележјето што го означува местото каде што Андрис Слапинш, снимател, бил убиен за време на нападот врз латвиското Министерство за внатрешни работи на 20 јануари.]] На 11 јануари, советската војска започнала [[Јануарски настани во Рига (1991)|напад]] врз соседната на Латвија, [[Литванија]]. На 12 јануари, Народниот фронт објавил повик за национални демонстрации што требало да се одржат на 13 јануари во поддршка на легално избраната влада на Латвија и за заштита на стратешките објекти. Претседателството на [[Врховен совет на Руската СФСР|Врховниот совет]] го повикало советското раководство да ги повлече своите воени сили од Балтичките држави. Лидерите на латвиската влада се сретнале со Горбачов, кој дал уверување дека нема да се употреби сила. Таа вечер, Народниот фронт, откако дознал дека советските сили во Литванија ја нападнале [[Телевизиска кула во Вилнус|телевизиската кула во Вилнус]] и убиле 13 цивили, ги повикал граѓаните да се соберат за одбрана на стратешките објекти.<ref name="timeline"/> Поради заедничките напори на балтичките држави во претходните години за повторно стекнување независност во рамките на [[Распеана револуција|Распеаната револуција]], нападот врз една од нив бил сфатен како напад врз сите.<ref>{{cite web|url = http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910113.htm |title = Morning session of Supreme Council on 13 January 1991 |access-date = 2007-08-13 |author = Aleksandrs Kiršteins |date = 13 January 1991 |language = lv |quote = Protams, ka uzbrukums Lietuvai mums ir jāsaprot kā uzbrukums Latvijai un Igaunijai. ({{Langx|en|Of course, we should perceive the attack on Lithuania as an attack on Latvia and Estonia}}) |archive-date = 4 May 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190504142251/http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910113.htm |url-status = dead }}</ref> Во 4:45 часот на 13 јануари, преку латвиското радио било емитувано соопштение од Народниот фронт со повик граѓаните да се соберат на плоштадот кај [[Ришка катедрала|Ришката катедрала]]. Во 12:00 часот се одржала седница на [[Врховен совет на Република Латвија|Врховниот совет]] посветена на одбранбени прашања. Во 14:00 започнала демонстрацијата на Народниот фронт, на која се собрале околу 700.000 луѓе; советски хеликоптери фрлале воздушна пропаганда со летоци со предупредувања врз толпата. Народниот фронт ги повикал луѓето да изградат барикади. Врховниот совет одржал уште една седница по демонстрацијата, а пратениците биле замолени да останат во зградата преку ноќ. На вечерната седница бил упатен повик до советските војници да не ги почитуваат наредбите за употреба на сила против цивили.<ref>{{cite web |url = http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910113v.htm |title = Evening session of Supreme council on 13 January 1991 |access-date = 2007-08-17 |date = 13 January 1991 |language = lv |archive-date = 29 September 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070929092408/http://helios-web.saeima.lv/steno/AP_steno/1991/st_910113v.htm |url-status = dead }}</ref> Како што паднала ноќта, по наредба на владата, земјоделски и градежни машини и камиони натоварени со дрва пристигнале во Рига за изградба на барикади. Камиони, градежни машини и земјоделска механизација биле донесени во градот за блокирање на улиците. Луѓето веќе се собирале во текот на денот. Дел од нив се собрале на плоштадот кај Ришката катедрала, како што било побарано, а други пристигнале по пладневната демонстрација. Меѓу нив имало колеги и студенти, организирани од работни организации и образовни институции. Пристигнувале цели семејства, вклучувајќи жени, постари лица и деца. Дотогаш повеќето биле психолошки подготвени дека може да се случи нешто. Луѓе пристигнувале од целата земја. Барикадите главно се сметале за форма на [[ненасилен отпор]], при што луѓето биле подготвени да формираат [[човечки штит]]. Сепак, многумина се вооружиле со што било достапно – од метални предмети до специјално изработени штитови и средства за цивилна одбрана. Некои подготвиле и [[молотов коктел|молотови коктели]], но тие биле одземени заради безбедност. Латвиската милиција била вооружена со автоматско оружје и пиштоли. Подоцна латвиската влада била критикувана дека не обезбедила оружје, иако го имала, што било потврдено кога ОМОН го зазел Министерството за внатрешни работи и одзел значителна количина оружје (се тврдело дека имало околу 200 огнени оружја). Камионите биле натоварени со [[градежен отпад]], дрва и друг материјал. Користени биле и големи [[бетон]]ски блокови, ѕидови, жични препреки и други материјали. Изградбата започнала вечерта на 13 јануари и траела околу три часа. Главните стратешки објекти биле [[Дом на Ливонската благородничка корпорација|зградите на Врховниот совет]] ([[Стара Рига|Стариот град]] кај [[Катедрала Свети Јаков (Рига)|катедралата Свети Јаков]]), [[Влада на Латвија|Советот на министри]] (центарот на градот кај [[Катедрала Рождество Христово (Рига)|катедралата Рождество Христово]]), [[Латвиска телевизија]] (на [[Закусала]]), [[Латвиско радио|радиото]] ([[Стара Рига|Стариот град]] кај [[Ришка катедрала|катедралата]]), меѓународната телефонска централа (центарот на градот), радиостаницата во [[Улброка]] и мостовите. Барикади биле изградени и во други делови на земјата, вклучително и во [[Лиепаја]] и [[Кулдига]]. Посебно внимание било посветено на документирање на настаните, не само за евиденција и лични спомени, туку и за да се покаже на светот што се случува. Околу 300 странски новинари работеле во Рига во тоа време.<ref name="apollo"/> Латвиската влада се грижела странските медиуми постојано да добиваат информации. Многу стратешки објекти биле важни главно за пренос на информации. Тоа ќе овозможело, доколку Советите започнат напад, латвиските сили да ги задржат овие позиции доволно долго за да го информираат остатокот од светот. Меѓународната телефонска централа била клучна за одржување на врските со странство и со други делови од СССР. Често се наведува примерот со [[Литванија]], која по советскиот напад била делумно отсечена од светот, а странските повици биле пренасочувани преку Рига. Латвиското радио и телевизија работеле постојано. Радиото имало важна улога во животот на барикадите – се користело за организација на исхрана и одмор, повикување луѓе, како и за различни собири. Уметници биле поканувани да ги забавуваат луѓето. Шумари обезбедувале огревно дрво за огновите. Храна и пијалаци обезбедувале јавни институции, а граѓаните донирале чорапи, ракавици и освежување. Местата за спиење биле ограничени – често се користеле училишта. Некои спиеле на барикадите, а други се враќале дома. Здравствените проблеми кај некои луѓе се влошиле поради студот, заморот и стресот.<ref name="tele"/> Биле поставени пунктови за прва помош со дополнителна медицинска опрема. Биле организирани смени – луѓето што оделе на работа биле заменувани од други. Работниците кои биле на барикадите добивале плата без оглед дали биле на работа. Премиерот Иварс Годманис редовно одржувал состаноци со командантите на барикадите. Народниот фронт учествувал во координација. Одлучено било најважните објекти да се бранат со милиција. Барикадите биле организирани по региони. Просоветските сили се обидувале да ги инфилтрираат и да шират гласини за напади.<ref name="tele"/> == Борби == На 14 јануари, командантот на советската армија во [[Балтички воен округ|Балтичкиот воен округ]] [[Фјодор Кузмин]] издал ултиматум до претседателот на [[Врховен совет на Република Латвија|Врховниот совер]] [[Анатолиј Горбуновс]], барајќи поништување на донесените закони.<ref name="MOD">{{Cite web |url=https://www.mod.gov.lv/en/about-us/history/adoption-declaration-independence-barricades-1990-1991 |title=Adoption of the Declaration of Independence, the Barricades (1990–1991) |publisher=[[Ministry of Defence of Latvia]] |access-date=February 6, 2018}}</ref>ОМОН ги нападнал мостовите Браса и Вецмилгравис. 17 автомобили биле запалени. Ноќта на 15 јануари, ОМОН двапати ја нападнал филијалата на Минската милициска академија во Рига. Подоцна тој ден, 10.000 луѓе се собрале на митинг на Интерфронт, каде бил прогласен Селатвискиот комитет за спасување како нова власт, а ова било објавено и во советските медиуми. На 16 јануари, Врховниот совет организирал пратениците да останат во зградата преку ноќ. Во 16:45 часот, при нов напад на мостот Вецмилгравис, возачот на Министерството за сообраќај [[Робертс Мурниекс]] бил застрелан и подоцна починал во болница, станувајќи првата жртва на барикадите.<ref>{{Harvnb|Mirlins|2016|p=107}}</ref> Уште две лица биле ранети. Во 18:30 часот ОМОН го нападнал мостот Браса, а во 20:45 часот се случил нов бомбашки напад.<ref name="tele"/> На 17 јануари била прогласена тревога на барикадите, а штрајкувачкиот комитет на [[Комунистичка партија на Латвија|Комунистичката партија]] изјавил дека фашизмот повторно се раѓа. Делегација на Врховниот совет на СССР ја посетила Рига и по враќањето во Москва изјавила дека Латвија поддржува неограничена власт на претседателот на СССР. На 18 јануари Врховниот совет одлучил да формира комитет за национална самоодбрана, а Народниот фронт го повлекол повикот за одбрана на барикадите. На 19 јануари, погребот на Робертс Мурниекс се претворил во демонстрација. Таа ноќ ОМОН уапсил и претепал пет членови на доброволна единица.<ref>{{Harvnb|Mirlins|2016|p=259}}</ref> На 20 јануари, околу 100.000 луѓе се собрале во Москва во поддршка на балтичките држави, барајќи оставка од советските власти. Таа вечер била најкрвавата – ОМОН и други единици го нападнале [[Министерство за внатрешни работи на Латвија|латвиското Министерство за внатрешни работи]]. Убиени биле двајца полицајци, снимателот Андрис Слапинш и 17-годишен ученик.<ref name="p. 181">{{Harvnb|Mirlins|2016|p=181}}</ref> Гвидо Зваигзне подоцна починал од повредите.<ref name="MOD"/> Неколку други лица, вклучувајќи новинари, биле повредени.<ref name="p. 181"/> По борбата, ОМОН се повлекол во зградата на Комунистичката партија. На 21 јануари, Врховниот совет повикал млади луѓе да се приклучат на системот на Министерството за внатрешни работи. Горбуновс отпатувал во Москва на разговор со Горбачов. На 22 јануари, Пуго негирал дека наредил напад. На 24 јануари бил формиран оддел за јавна безбедност за заштита на барикадите. На 25 јануари, по погребот на жртвите, бранителите на барикадите се повлекле.<ref name="MOD"/> == Последици и понатамошни настани == [[File:Part of barricades.jpg|thumb|Останати блокови од барикадите во близина на [[Сајма]] во 2007 година]] Самите барикади останале на улиците на Рига подолго време; на пример, оние кај Врховниот совет биле отстранети дури во есента 1992 година.<ref name="tele"/> Во март, делумно како одговор на јануарските настани и делумно поради претстојниот [[Референдум за задржување на СССР|советски референдум за зачувување на федерацијата]], кој Латвија имала намера да го бојкотира, бил одржан [[Референдум за независност и демократија во Латвија (1991)|референдум за независност]], при што три четвртини од учесниците гласале „за“. Латвија се соочила со понатамошни напади од просоветските сили подоцна во 1991 година – на 23 мај, кога ОМОН извршил напад врз пет латвиски гранични пунктови и за време на [[Августовски државен удар|обидот за државен удар во 1991 година]], кога биле заземени неколку стратешки објекти кои биле бранети за време на барикадите, при што еден цивил (возачот Рајмондс Салминш) бил убиен од советските сили. Обидот за државен удар ја поттикнал латвиската влада, која првично планирала постепена сецесија, да прогласи целосна независност, која била признаена од Советскиот Сојуз на 6 септември. Советскиот Сојуз се распаднал во декември 1991 година. == Одговорност == Главните напади биле извршени од ришкиот ОМОН, но за време на нападот врз Министерството за внатрешни работи била забележана и друга борбена единица. Се претпоставува дека таа единица била [[Специјална единица “Алфа“|Алфа група]], која била видена во акција за време на нападот врз Вилнус.<ref name="apollo">{{cite web |url = http://www.apollo.lv/portal/news/1760/articles/38673/0 |title = Visi uz barikādēm! |access-date = 2007-08-17 |date = 14 January 2005 |language = lv }}</ref> Во интервју со филмскиот режисер [[Јурис Подниекс]], еден офицер на ОМОН изјавил дека првично било планирано да се нападне Рига, а не Вилнус. Во последен момент, една недела пред нападот врз Вилнус, планот бил променет. Тој исто така тврдел дека ОМОН од Рига бил толку добро подготвен што немало потреба советската војска, која тогаш била присутна во Рига, да се вклучи.<ref>{{cite video | people = Zigurds Vidiņš | date = 1999 | title = Kurš pavēlēja šāvējiem? [Who ordered the shooters?] | url = mms://streaming.apollo.lv/PortalVideo/Barikades/Kurs_paveleja_savejiem_Zigurds_Vidins_1999_gads/1_Kurs_paveleja_savejiem_Zigurds_Vidins_1999_gads_1 Mbps.wmv | format = wmv | medium = Documentary | access-date = 2007-08-17 | time = 2:12 }}{{Dead link|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ОМОН не делувал самостојно – по заземањето на „''Пресес Намс''“, тие тврделе дека високи функционери на советската влада – [[Борис Пуго]] и [[Михаил Горбачов]] – знаеле за нападот, но и двајцата ја негирале вмешаноста, а Врховниот совет ја обвинил [[Комунистичка партија на Латвија|Комунистичката партија]]. Во декември, пред настаните, Народниот фронт во своите инструкции за „часот X“ тврдел дека се подготвува државен удар од страна на групата „[[Сојуз (фракција)|Сојуз]]“ во рамките на [[Врховен совет на СССР|Врховниот совет на СССР]].<ref name="x hour"/> [[Дмитриј Јужков]] признал дека советската војска била одговорна за првите бомбашки напади, но никој не презел одговорност за останатите, за кои комунистичкиот печат ги обвинувал латвиските националисти.<ref name="timeline"/> Врз основа на овие и последователните настани, неколку офицери на ОМОН биле судени, иако многумина не биле осудени; [[Комунистичка партија на Латвија|КМЛ]], Интерфронт, Селатвискиот јавен комитет за спас и неколку поврзани организации биле забранети од парламентот поради обидот за државен удар, а двајца нивни лидери биле судени за [[предавство]].<ref>{{cite web|url = http://www.likumi.lv/doc.php?id=69231&mode=DOC |title = Latvijas Republikas Augstākās Padomes lēmums "Par dažu sabiedrisko un sabiedriski politisko organizāciju darbības izbeigšanu" |access-date = 2007-08-17 |author = Supreme Council of the Republic of Latvia |author-link = Supreme Council of the Republic of Latvia |date = 10 September 1991 |publisher =[[Latvijas Vēstnesis]] |language = lv }}</ref> <ref>{{cite web |url = https://www.vestnesis.lv/ta/id/38706 |title = Latvijas Republikas Augstākās tiesas dokumenti Par A.Rubika un O.Potreki krimināllietu |access-date = 2007-08-17 |publisher = [[Latvijas Vēstnesis]] |language = lv }}</ref> На 9 ноември 1999 година, Ришкиот окружен суд прогласил десет поранешни офицери на ОМОН за виновни за нивната вмешаност во нападите.<ref>[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/1999/340.htm 1999 Country Reports on Human Rights Practices - Latvia] [[US Department of State]]. 23 February 2000. Retrieved 2013-06-13.</ref> [[Виктор Алкснис]] префрлил голем број балтички сили на ОМОН во територијата на [[Приднестровие]] во Молдавија, во поддршка на тамошниот сепаратистички режим, каде што [[Владимир Антуфеев]], командант на ришкиот ОМОН, станал министер за безбедност (првично под лажно име), функција што ја извршувал до 2012 година. Тој се појавил во Украина како „заменик премиер“ на руската поддржана [[Донечка Народна Република]] во јули 2014 година.<ref>[http://www.slate.com/articles/news_and_politics/foreigners/2014/07/malaysia_airlines_flight_17_crash_reveals_a_true_war_vladimir_putin_sowed.html "The End of the Russian Fairy Tale"] [[Anne Applebaum]]; Slate, July 18, 2014</ref> == Ненасилен отпор == {{main|Ненасилна револуција}} Барикадите биле движење на [[ненасилен отпор]], бидејќи учесниците биле јавно охрабрувани да не носат оружје, и покрај тоа што [[Советскиот Сојуз]] применувал брутални мерки против демонстрантите. [[Народен фронт на Латвија|НАродниот фронт на Латвија]] развил план наречен „Инструкции за часот X“, објавен во печатот во декември 1990 година. Во него било наведено дека сите протести мора да бидат ненасилни и дека сè треба да се документира со фотографии и видеа за да постојат докази против можната [[Пропаганда во Русија|пропаганда]].<ref name="Zaltāns"/> И покрај ветувањата на [[Михаил Горбачов]] дека нема да се користи насилство за промена на власта во [[Балтички земји|балтичките држави]], армијата на СССР и внатрешните структури нападнале локални власти и стратешки објекти во [[Литванија]] и [[Латвија]] во јануари 1991 година, при што биле убиени службеници и цивили.<ref>{{cite web |title=Barricades of January 1991 and their role in restoring Latvia's independence |url=https://www.mk.gov.lv/sites/default/files/editor/barikades_eng.pdf |publisher=[[Државна канцеларија на Латвија]] |access-date=26 January 2020 |archive-date=9 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809012205/https://www.mk.gov.lv/sites/default/files/editor/barikades_eng.pdf |url-status=dead }}</ref> == Наследство == [[File:Ministru prezidents Valdis Dombrovskis tiekas ar Lietuvas premjerministru Aļģirdu Butkeviču (8366368941).jpg|thumb|250px|[[Валдис Домбровскис]] (десно) и [[Алгирдас Буткевичус]], премиери на Латвија и [[Литванија]], им оддаваат почит на загинатите во Барикадите (20 јануари 2013)]] Во 1995 година бил формиран фонд за поддршка на „Учесниците во барикадите од 1991 година“. Фондот е наменет за семејствата на жртвите и собира информации за учесниците.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Latvijas Enciklopēdija |title=Barikāžu dalībnieku atbalsta fonds |year=2002 |publisher=SIA "Valērija Belokoņa izdevniecība" |volume=I Volume |location=Riga | isbn = 9984-9482-1-8 |pages=531}}</ref> Во 2001 година фондот го основал „Музејот на барикадите од 1991 година“ за да ги направи достапни собраните историски материјали.<ref>{{cite web|url = http://www.vietas.lv/index.php?p=2&id=20770|title = 1991. gada barikāžu muzejs|access-date = 2007-08-13}}</ref> 20 јануари е [[Ден на сеќавање на бранителите на барикадите|ден на сеќавање на учесниците во барикадите]], а тие се одбележуваат и на 18 ноември, 4 мај и 21 август. Учесниците добиваат [[Спомен-медал за учесниците во барикадите од 1991 година]]. Ова одликување било воспоставено во 1996 година, а од 1999 година се доделува од државата на лица кои покажале храброст и несебичност.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Latvijas Enciklopēdija |title=Barikāžu dalībnieku atceres diena |year=2002|publisher=SIA "Valērija Belokoņa izdevniecība" |volume=I Volume |location=Riga | isbn = 9984-9482-1-8|pages=531}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Latvijas Enciklopēdija |title=Barikāžu dalībnieka piemiņas zīme |year=2002 |publisher=SIA "Valērija Belokoņa izdevniecība" |volume=I Volume |location=Riga | isbn = 9984-9482-1-8|pages=531}}</ref> Барикадите се одбележани и со бројни споменици низ Латвија. ==Поврзано== * [[Јануарски настани (1991)]] * [[Црн јануари]] * [[Распеана револуција]] * [[Балтички Пат]] == Наводи == {{наводи}} == Библиографија == * {{Cite book |title=Janvāra hronika: Barikāžu laika preses relīzes/January Chronicles: Press Releases from the Barricades |url=https://www.saeima.lv/files/1991_January_Chronicles.pdf |translator-last1=Puzo |translator-first1=Ivo |translator-last2=Upmace |translator-first2=Ieva |editor-first=Aleksandrs |editor-last=Mirlins |year=2016 |publisher=[[Saeima]] |location=Riga |isbn=978-9934-14-777-7 }} == Надворешни врски == *[https://eng.lsm.lv/article/features/video/video-the-keys-traces-the-time-of-the-barricades.a345973/ Video: 'The Keys' traces the time of the barricades]. 27 January 2020. [[Public Broadcasting of Latvia]]. Retrieved: 30 January 2020. *[https://eng.lsm.lv/article/society/society/see-25-historic-photos-from-riga-during-the-barricades.a264897/ See: 25 historic photos from Riga during the Barricades]. January 19, 2018. [[Public Broadcasting of Latvia]]. Retrieved: 6 February 2018. *[https://eng.lsm.lv/article/culture/history/five-stories-from-the-1991-riga-barricades.a345406/ Five stories from the 1991 Rīga barricades]. 27 January 2020. [[Public Broadcasting of Latvia]]. Retrieved: 20 January 2020. [[Категорија:Политичка историја на Латвија]] [[Категорија:Распеана револуција]] [[Категорија:Распаѓање на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Битки на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Битки на Латвија]] nx2nzxg9el9qwhily3ozv0blfxh87m9 1 1391548 5539141 2026-04-15T09:35:35Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: {{СЗР}}{{СИЕ Пролет 2026|корисник=Тиверополник|тема=Историја|земја=Латвија}} 5539141 wikitext text/x-wiki {{СЗР}}{{СИЕ Пролет 2026|корисник=Тиверополник|тема=Историја|земја=Латвија}} 72kak6s7xrjx733u9zvhoxqms9nw164 14 1391549 5539154 2026-04-15T09:46:48Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: [[Категорија:Шкотски биолози|Генетичари]] [[Категорија:Британски генетичари| Шкотски]] 5539154 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Шкотски биолози|Генетичари]] [[Категорија:Британски генетичари| Шкотски]] 1qleqp7w059d6bz216wg7n5gng4fh14 0 1391550 5539158 2026-04-15T09:53:44Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Конвојот Либертас]] на [[Конвој Либертас]]: Погрешно напишан наслов 5539158 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Конвој Либертас]] q3wkrfm5l30ab8yn5i7xpdbg0b0vxxb 1 1391551 5539160 2026-04-15T09:53:44Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Разговор:Конвојот Либертас]] на [[Разговор:Конвој Либертас]]: Погрешно напишан наслов 5539160 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Конвој Либертас]] 89xjdgij2txfw8wmb4urqjjdxvzzmio 14 1391552 5539163 2026-04-15T09:55:27Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: {{Катпов}} [[Категорија:Историја на Латвија по тема]] [[Категорија:Политика на Латвија|Историја]] [[Категорија:Политичка историја по земја|Латвија]] 5539163 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} [[Категорија:Историја на Латвија по тема]] [[Категорија:Политика на Латвија|Историја]] [[Категорија:Политичка историја по земја|Латвија]] 1qheajpmfanhghllt2g49rannc4ushj 14 1391553 5539164 2026-04-15T09:56:12Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Историја на Латвија | Тема]] [[Категорија:Историја по земја и тема|Латвија ]] [[Категорија:Историја на Европа по тема|Латвија ]] 5539164 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Историја на Латвија | Тема]] [[Категорија:Историја по земја и тема|Латвија ]] [[Категорија:Историја на Европа по тема|Латвија ]] pj3reywix81z0u5ri1aq31v3krmpgdq 14 1391554 5539165 2026-04-15T09:57:36Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Латвија]] [[Категорија:Политика по земја|Латвија]] 5539165 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Латвија]] [[Категорија:Политика по земја|Латвија]] ofzejfvrgywtwew55uqkkkcr9u0hk7f 14 1391555 5539167 2026-04-15T09:58:45Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Воени операции на Латвија]] [[Категорија:Битки по земја|Латвија]] [[Категорија:Воена историја на Латвија]] 5539167 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Воени операции на Латвија]] [[Категорија:Битки по земја|Латвија]] [[Категорија:Воена историја на Латвија]] 19nw7a3u3zya27ud9ykza9peirtghp3 14 1391556 5539168 2026-04-15T09:59:33Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Воена историја на Латвија|О]] [[Категорија:Воени операции по земја|Латвија]] [[Категорија:Војска на Латвија]] 5539168 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Воена историја на Латвија|О]] [[Категорија:Воени операции по земја|Латвија]] [[Категорија:Војска на Латвија]] h5av93q8bwym7ifxws6zgef7p2ilnx3 14 1391557 5539169 2026-04-15T10:00:17Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Воена историја по земја|Латвија]] [[Категорија:Воена историја на Европа|Латвија]] [[Категорија:Војска на Латвија]] [[Категорија:Историја на Латвија по тема]] 5539169 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Воена историја по земја|Латвија]] [[Категорија:Воена историја на Европа|Латвија]] [[Категорија:Војска на Латвија]] [[Категорија:Историја на Латвија по тема]] eb3on5y5m36i5w0eahqv21h806wmda9 14 1391558 5539170 2026-04-15T10:00:58Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Војска по земја|Латвија]] [[Категорија:Армии|Латвија]] [[Категорија:Управување со Латвија]] 5539170 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Војска по земја|Латвија]] [[Категорија:Армии|Латвија]] [[Категорија:Управување со Латвија]] puo2h3u6i3u0yugvejb0pj6kd15b0oc 14 1391559 5539172 2026-04-15T10:01:35Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Латвија]] [[Категорија:Управување по земја|Латвија]] 5539172 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Латвија]] [[Категорија:Управување по земја|Латвија]] tei8uo9qtm5w3un3vyoaq0v4dblz6k8 0 1391560 5539175 2026-04-15T10:16:01Z Тиверополник 1815 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1345452718|June Uprising in Lithuania]]“ 5539175 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=Јунско востание|partof=[[Операција Барбароса]] од [[Источен фронт (Втора светска војна)|Источниот фронт]] на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]|image=[[Податотека:Invasion1941.jpg|300px|мини|центар]]|image_size=300px|caption=Германски напредок од јуни до август 1941 година|date=22–27 јуни 1941{{Sfn|Brandišauskas|2018}} ({{Age in years and days|22 June 1941|27 June 1941}})|place=Литванија|coordinates=|territory=|result=Литванска победа * Основање на [[Привремена влада на Литванија]] * Прогласена независност на Литванија * Почеток на [[Холокаустот во Литванија]]|combatant1={{flag|Soviet Union|1936}} * [[Црвена армија]] * [[НКВД]]|combatant2={{flagdeco|Lithuania}} [[Привремена влада на Литванија]] * Литвански фронт|commander1=|commander2=|units1=|units2=|strength1=12–15 дивизии {{sfn|Anušauskas|2005|p=164}} (137,605–158,775)|strength2=20,000–30,000{{sfn|Anušauskas|2005|p=171}}|casualties1=5,000<ref name=cd1042/>|casualties2=600{{sfn|Anušauskas|2005|p=171}}|notes=|campaignbox=}}'''Јунското востание''' ({{Langx|lt|Birželio sukilimas}}) - краток период кон крајот на јуни 1941 година помеѓу [[Советска окупација на балтичките држави|првата советска]] и [[Германска окупација на балтичките држави|нацистичка окупација]]. Една година претходно, на 15 јуни 1940 година, [[Црвена армија|Црвената армија]] ја окупирала Литванија и ја воспоставила непопуларната [[Литванска Советска Социјалистичка Република]], која ги замолчила своите критичари и го потиснала отпорот преку [[Политички прогон|политичка репресија]] и државен тероризам. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.runivers.ru/doc/d2.php?SECTION_ID=6371&PORTAL_ID=6369|publisher=runivers.ru|language=ru|script-title=ru:Литва в период германской оккупации 1941 – 1944 г.|archive-url=https://archive.today/20120913/http://www.runivers.ru/doc/d2.php?SECTION_ID=6371&PORTAL_ID=6369|archive-date=2012-09-13|accessdate=2012-07-18}}</ref> Кога [[Трет Рајх|нацистичка Германија]] го [[Операција Барбароса|нападнала Советскиот Сојуз]] на 22 јуни 1941 година, Литванскиот активистички фронт го започнал Јунското востание за кое се подготвувал од крајот на 1940 година и ја формирал краткотрајната [[Привремена влада на Литванија|привремена влада]]. {{Sfn|Brandišauskas|2018}} Литванските востаници ги ослободиле [[Каунас]] и [[Вилнус]] пред да пристигне ''[[Вермахт|Вермахтот]]'' и во рок од една недела, целата литванска територија била ослободена од окупаторската Црвена армија. Јунското востание било насочено воено против Советите, но политички против Германците, кои биле против прогласувањето на литванската независност и воспоставувањето на Привремената влада на Литванија и разни литвански самоуправни институции. {{Sfn|Brandišauskas|2018}} Германската армија била пречекана од антикомунистичките Литванци како ослободители од репресивната советска власт, поради широко распространетите надежи дека Германија ќе помогне во повторното воспоставување на литванската независност. {{Sfn|Brandišauskas|2018}} За голем број на Литванци, дури и донекаде автономен статус, сличен на [[Словачка Република (1939–1945)|Словачката Република]], бил привлечен во споредба со советската окупација. {{Sfn|Jazavita|2018}} Ова не им било доделено од германските окупатори, кои постепено ги заменувале литванските институции со свои и го основаа [[Рајхскомесаријат Остланд|Рајхскомесаријатот Остланд]] на 17 јули 1941 година. Лишена од каква било вистинска моќ, привремената влада се распуштила на 5 август. Литванците брзо се разочарале од германската опструкција на нивната независност, а нивниот последователен антинацистички отпор станал пасивен, со цел да не се помогне во победата на Советскиот Сојуз и да се зачува литванската воена моќ за да се спротивстави на [[Герилска војна во балтичките земји|идна советска повторна окупација]]. {{Sfn|Jazavita|2018}} == Позадина и подготовки == [[Податотека:Communists_with_the_Lithuanian_Army_soldiers.jpg|лево|мини|[[Советски Сојуз|Советски]] политички комесар (без воени ремени) и марионетскиот член на Народниот сејм (со црвена роза во [[Ревер|реверот]] на јакната) им објавува на подофицерите на Литванската народна армија дека „наскоро ќе станете членови на [[Црвена армија|Црвената армија]]“ во [[Каунас]], 1940 година.]] Во 1918 година, Литванија постигнала независност по [[Прва светска војна|Првата светска војна]] и [[Руска револуција|Руската револуција]] и ја обезбедила својата државност за време на [[Литванска војна за независност|Литванските војни за независност]]. Првично, пред [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Литванија прогласила неутралност, а нејзиниот Сејм ги донел законите за неутралност. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=ST3LrBPOM4gC&pg=PA120|title=1939: The Year that Changed Everything in Lithuania's History|last=Liekis|first=Šarūnas|date=2010|publisher=Rodopi|isbn=978-9042027626|location=New York|pages=119–122|language=en|access-date=2018-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240622063943/https://books.google.com/books?id=ST3LrBPOM4gC&pg=PA120#v=onepage&q&f=false|archive-date=2024-06-22}}</ref> [[Податотека:Conference_of_Lithuanian_Plenipotentiaries_in_Rome,_Italy,_1940.jpg|мини|Конференцијата на литванските ополномоштеници од 1940 година во [[Рим]], која ги поставила темелите за вооружениот отпор <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://kariuomeneskurejai.lt/veikla/savanoriu-istorijos-fragmentai/apie-antraja-savanoriu-banga-1941-m-sukilelius-lietuvos-partizanus/lietuviu-aktyvistu-frontas-atlike-pareiga-tevynei-d-zygelis-a-luksas-karys-2015-m-nr-11/|title=Lietuvių aktyvistų frontas: atlikę pareigą Tėvynei. D.Žygelis, A.Lukšas / "Karys" 2015 m. Nr.11|last=Žygelis|first=Dalius|last2=Lukšas|first2=Aras|work=Kariuomeneskurejai.lt|language=lt|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625194836/http://kariuomeneskurejai.lt/veikla/savanoriu-istorijos-fragmentai/apie-antraja-savanoriu-banga-1941-m-sukilelius-lietuvos-partizanus/lietuviu-aktyvistu-frontas-atlike-pareiga-tevynei-d-zygelis-a-luksas-karys-2015-m-nr-11/|archive-date=25 June 2021|accessdate=25 June 2021}}</ref>]] [[Категорија:Востанија во Втората светска војна]] [[Категорија:Судири во 1941 година]] [[Категорија:Статии со извори на литвански (lt)]] 1gkhp14i0xclntulefv8bu3ep2wp5j9 5539176 5539175 2026-04-15T10:16:34Z Тиверополник 1815 5539176 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=Јунско востание|partof=[[Операција Барбароса]] од [[Источен фронт (Втора светска војна)|Источниот фронт]] на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]|image=[[Податотека:Invasion1941.jpg|300px|мини|центар]]|image_size=300px|caption=Германски напредок од јуни до август 1941 година|date=22–27 јуни 1941{{Sfn|Brandišauskas|2018}} ({{Age in years and days|22 June 1941|27 June 1941}})|place=Литванија|coordinates=|territory=|result=Литванска победа * Основање на [[Привремена влада на Литванија]] * Прогласена независност на Литванија * Почеток на [[Холокаустот во Литванија]]|combatant1={{flag|Soviet Union|1936}} * [[Црвена армија]] * [[НКВД]]|combatant2={{flagdeco|Lithuania}} [[Привремена влада на Литванија]] * Литвански фронт|commander1=|commander2=|units1=|units2=|strength1=12–15 дивизии {{sfn|Anušauskas|2005|p=164}} (137,605–158,775)|strength2=20,000–30,000{{sfn|Anušauskas|2005|p=171}}|casualties1=5,000<ref name=cd1042/>|casualties2=600{{sfn|Anušauskas|2005|p=171}}|notes=|campaignbox=}}'''Јунското востание''' ({{Langx|lt|Birželio sukilimas}}) - краток период кон крајот на јуни 1941 година помеѓу [[Советска окупација на балтичките држави|првата советска]] и [[Германска окупација на балтичките држави|нацистичка окупација]]. Една година претходно, на 15 јуни 1940 година, [[Црвена армија|Црвената армија]] ја окупирала Литванија и ја воспоставила непопуларната [[Литванска Советска Социјалистичка Република]], која ги замолчила своите критичари и го потиснала отпорот преку [[Политички прогон|политичка репресија]] и државен тероризам. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.runivers.ru/doc/d2.php?SECTION_ID=6371&PORTAL_ID=6369|publisher=runivers.ru|language=ru|script-title=ru:Литва в период германской оккупации 1941 – 1944 г.|archive-url=https://archive.today/20120913/http://www.runivers.ru/doc/d2.php?SECTION_ID=6371&PORTAL_ID=6369|archive-date=2012-09-13|accessdate=2012-07-18}}</ref> Кога [[Трет Рајх|нацистичка Германија]] го [[Операција Барбароса|нападнала Советскиот Сојуз]] на 22 јуни 1941 година, Литванскиот активистички фронт го започнал Јунското востание за кое се подготвувал од крајот на 1940 година и ја формирал краткотрајната [[Привремена влада на Литванија|привремена влада]]. {{Sfn|Brandišauskas|2018}} Литванските востаници ги ослободиле [[Каунас]] и [[Вилнус]] пред да пристигне ''[[Вермахт|Вермахтот]]'' и во рок од една недела, целата литванска територија била ослободена од окупаторската Црвена армија. Јунското востание било насочено воено против Советите, но политички против Германците, кои биле против прогласувањето на литванската независност и воспоставувањето на Привремената влада на Литванија и разни литвански самоуправни институции. {{Sfn|Brandišauskas|2018}} Германската армија била пречекана од антикомунистичките Литванци како ослободители од репресивната советска власт, поради широко распространетите надежи дека Германија ќе помогне во повторното воспоставување на литванската независност. {{Sfn|Brandišauskas|2018}} За голем број на Литванци, дури и донекаде автономен статус, сличен на [[Словачка Република (1939–1945)|Словачката Република]], бил привлечен во споредба со советската окупација. {{Sfn|Jazavita|2018}} Ова не им било доделено од германските окупатори, кои постепено ги заменувале литванските институции со свои и го основаа [[Рајхскомесаријат Остланд|Рајхскомесаријатот Остланд]] на 17 јули 1941 година. Лишена од каква било вистинска моќ, привремената влада се распуштила на 5 август. Литванците брзо се разочарале од германската опструкција на нивната независност, а нивниот последователен антинацистички отпор станал пасивен, со цел да не се помогне во победата на Советскиот Сојуз и да се зачува литванската воена моќ за да се спротивстави на [[Герилска војна во балтичките земји|идна советска повторна окупација]]. {{Sfn|Jazavita|2018}} == Позадина и подготовки == [[Податотека:Communists_with_the_Lithuanian_Army_soldiers.jpg|лево|мини|[[Советски Сојуз|Советски]] политички комесар (без воени ремени) и марионетскиот член на Народниот сејм (со црвена роза во [[Ревер|реверот]] на јакната) им објавува на подофицерите на Литванската народна армија дека „наскоро ќе станете членови на [[Црвена армија|Црвената армија]]“ во [[Каунас]], 1940 година.]] Во 1918 година, Литванија постигнала независност по [[Прва светска војна|Првата светска војна]] и [[Руска револуција|Руската револуција]] и ја обезбедила својата државност за време на [[Литванска војна за независност|Литванските војни за независност]]. Првично, пред [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Литванија прогласила неутралност, а нејзиниот Сејм ги донел законите за неутралност. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=ST3LrBPOM4gC&pg=PA120|title=1939: The Year that Changed Everything in Lithuania's History|last=Liekis|first=Šarūnas|date=2010|publisher=Rodopi|isbn=978-9042027626|location=New York|pages=119–122|language=en|access-date=2018-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240622063943/https://books.google.com/books?id=ST3LrBPOM4gC&pg=PA120#v=onepage&q&f=false|archive-date=2024-06-22}}</ref> [[Податотека:Conference_of_Lithuanian_Plenipotentiaries_in_Rome,_Italy,_1940.jpg|мини|Конференцијата на литванските ополномоштеници од 1940 година во [[Рим]], која ги поставила темелите за вооружениот отпор <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://kariuomeneskurejai.lt/veikla/savanoriu-istorijos-fragmentai/apie-antraja-savanoriu-banga-1941-m-sukilelius-lietuvos-partizanus/lietuviu-aktyvistu-frontas-atlike-pareiga-tevynei-d-zygelis-a-luksas-karys-2015-m-nr-11/|title=Lietuvių aktyvistų frontas: atlikę pareigą Tėvynei. D.Žygelis, A.Lukšas / "Karys" 2015 m. Nr.11|last=Žygelis|first=Dalius|last2=Lukšas|first2=Aras|work=Kariuomeneskurejai.lt|language=lt|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625194836/http://kariuomeneskurejai.lt/veikla/savanoriu-istorijos-fragmentai/apie-antraja-savanoriu-banga-1941-m-sukilelius-lietuvos-partizanus/lietuviu-aktyvistu-frontas-atlike-pareiga-tevynei-d-zygelis-a-luksas-karys-2015-m-nr-11/|archive-date=25 June 2021|accessdate=25 June 2021}}</ref>]] Во јуни 1940 година, литванската влада се потчинила на [[Советски ултиматум кон Литванија|советскиот ултиматум]] и [[Советска окупација на Литванија|Литванија била окупирана]], преобразена во [[Литванска ССР]] и припоена кон [[Советскиот Сојуз]]. Советите започнале да спроведуваат различни политики на [[Советизација на балтичките држави|советизација]], вклучувајќи [[национализација]] на приватниот имот и масовни апсења на политички активисти и други означени како „[[непријател на народот|непријатели на народот]]“. Овие апсења таргетирале многу истакнати политичари како [[Александрас Стулгинскис]], [[Јуозас Урбшис]], [[Леонас Бистрас]], [[Антанас Меркис]], [[Пранас Довидаитис]], [[Петрас Климас]], владини службеници, воени офицери и членови на [[Литвански стрелачки сојуз]]. [[Литванската армија]] била реорганизирана како [[29-ти стрелачки корпус (Советски Сојуз)|29-ти стрелачки корпус]] на [[Црвена армија|Црвената армија]]. Советите, исто така, ги затвориле сите некомунистички културни, религиозни и политички организации. Економската состојба постојано се влошувала и животниот стандард опаѓал. Една година подоцна, само една недела пред востанието, околу 17.000 Литванци, главно одинтелигенцијата, биле [[Јунска депортација|однесени]] заедно со своите семејства и депортирани во [[Сибир]], каде што многумина починале поради нечовечките услови за живот. Ова било најважниот настан што предизвикал широка поддршка за востанието и позитивен однос кон германската инвазија. Оние што побегнале од депортациите или апсењата спонтано се организирале во вооружени групи, сокриени во шумите, и го чекле поширокото востание.{{sfn|Anušauskas|2005|pp=157–158}} Крајната цел на [[Литвански активистички фронт|Литванскиот активистички фронт]] (ЛАФ), формиран во есента 1940 година, била повторно воспоставување на литванската независност. Основан од [[Казис Шкирпа]] во [[Берлин]], ЛАФ настојувал да го обедини литванскиот отпор и да организира и зачува ресурси за планираното востание против Советите.{{sfn|Anušauskas|2005|p=157}} Тој дејствувале како чадор-организација{{sfn|Bubnys|1998|p=26}} и многу групи го користеле името иако не биле поврзани со ЛАФ во Берлин.{{sfn|Bubnys|1998|p=27}} ЛАФ го воспоставил своето воено-политичко седиште во [[Вилнус]] и организациското седиште во [[Каунас]].{{sfn|Anušauskas|2005|p=157}} Комуникацијата и координацијата меѓу центрите во Берлин, Каунас и Вилнус биле прилично слаби. Седиштето во Вилнус било силно погодено од советските апсења, особено во почетокот на јуни 1941 година, и станало речиси нефункционално.{{sfn|Bubnys|1998|p=32}} Повеќето од уапсените активисти биле егзекутирани во декември 1941 година во Советскиот Сојуз. Во март 1941 година, ЛАФ во Берлин објавила меморандум, насловен {{lang|lt|Brangūs vergaujantieji broliai}} ([[Македонски јазик|македонски]]: ''Драги поробени браќа''), со инструкции како да се подготват за војната меѓу нацистичка Германија и Советскиот Сојуз.{{sfn|Anušauskas|2005|p=167}} Востаниците биле повикани да обезбедат стратешки објекти како затвори, железници, мостови, комуникациски центри и фабрики, штитејќи ги од можни саботажи од [[Црвена армија|Црвената армија]], додека Централното раководство требало да организира привремена влада и да прогласи независност.{{sfn|Anušauskas|2005|p=168}} Во април бил составен список на членовите на [[Привремена влада на Литванија|привремената влада]].{{sfn|Bubnys|1998|p=29}} Позицијата премиер беше резервирана за Шкирпа, четворица министри беа од Вилнус, шест од Каунас и еден од Берлин. Членовите претставувале широк спектар на предвоени политички партии и, како такви, тврделе дека претставуваат мнозинство од литванскиот народ.{{sfn|Misiunas|Taagepera|1993|p=46}} Некои сугерираат дека не сите назначени министри знаеле за нивното предложено именување во привремената влада.<ref name=jeg>{{cite journal |first=Sigitas |last=Jegelevičius |url=http://www.voruta.lt/1941-m-lietuvos-laikinosios-vyriausybes-atsiradimo-aplinkybes/ |title=1941 m. Lietuvos laikinosios vyriausybės atsiradimo aplinkybės |journal=Voruta |date=2004-06-11 |volume=11 |issue=557 |issn=1392-0677 |language=lt |access-date=2017-04-29 |archive-date=2006-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060507232344/http://www.is.lt/voruta/article.php?article=604 |url-status=live }}</ref> На 14 јуни, нацистичките власти во Берлин инсистирале Шкирпа и неговите активисти да не формираат никаква влада ниту да даваат јавни изјави без нивно претходно одобрување.<ref name=jeg/> Шкирпа се согласила со ова, но имало многу мала контрола врз активистите во самата Литванија. ==Јунско востание== ===Германско напредување и советско повлекување=== {{main|Операција Барбароса}} [[File:Soviet prisoners of war under the Lithuanian rebels (Lithuanian Activist Front) control in Eastern Lithuania, 1941.jpg|thumb|Советски воени заробеници под контрола на литванските востаници во источна Литванија]] [[File:Lined up Lithuanian rebels (Lithuanian Activist Front) during the June Uprising in Lithuania, 1941.png|thumb|Литвански востаници (ЛАФ) построени со нивните препознатливи бели и тробојни ленти]] [[File:Lithuanian rebels (Lithuanian Activist Front) during the June Uprising in Vabalninkas, Lithuania, 1941.png|thumb|Литвански востаници (ЛАФ) во [[Вабалнинкас]], Литванија]] Во 3:15 часот наутро на 22 јуни, територијата на Литванската ССР била нападната од две напредувачки германски армиски групи: [[Армиска група „Север“]], која ја презела западна и северна Литванија, и [[Армиска група „Центар“]], која го презела поголемиот дел од Вилнус. Германците собрале околу 40 дивизии, 700.000 војници, 1.500 тенкови и 1.200 авиони за нападот врз Литванска ССР.{{sfn|Anušauskas|2005|p=161}} Советите имале околу 25 дивизии, 400.000 војници, 1.500 тенкови и 1.344 авиони во [[Балтички воен округ|Балтичкиот воен округ]].{{sfn|Anušauskas|2005|p=162}} 7 стрелачки и 6 моторизирани дивизии од [[8-ма армија (Советски Сојуз)|8-та]] и [[11-та армија (Советски Сојуз)|11-та армија]] се наоѓале на литванска територија.{{sfn|Anušauskas|2005|p=161}} Првите напади биле извршени од [[Луфтвафе]] врз аеродроми, воздушни бази и литвански градови ([[Кедајниаи]], [[Расејниаи]], [[Кармелава]], [[Паневежис]], [[Јурбаркас]], [[Укмерге]], [[Шјаулиаи]] и други). Овие напади убиле околу 4.000 цивили.{{sfn|Anušauskas|2005|p=162}} Поголемиот дел од авионите на [[Советски воздушни сили|Советските воздухопловни сили]] биле уништени на земја (322 авиони изгубени во воздух наспроти 1.489 уништени на земја).{{sfn|Anušauskas|2005|p=162}} Германците брзо напредувале, наидувајќи само на спорадичен отпор од Советите кај [[Калтиненај]], [[Расејнај]] и [[Шјаулиај]], и добивајќи помош од Литванците. Во [[Битка кај Расејнај|битката кај Расејнај]], Советите се обиделе да извршат [[контранапад]], засилен со тенкови, но претрпиле големи загуби.{{sfn|Anušauskas|2005|p=165}} Во рок од една недела, Германците имале 3.362 жртви, но ја контролирале цела Литванија.{{sfn|Anušauskas|2005|p=164}} Советските загуби биле големи и не се точно познати; проценките ги ставаат на 12–15 дивизии.{{sfn|Anušauskas|2005|p=164}} Црвената армија исто така изгубила најголем дел од стационираните авиони, тенкови, артилерија и друга опрема.{{sfn|Anušauskas|2005|p=165}} ==== Германски и советски злосторства ==== И покрај генерално пријателскиот однос на Литванците, Германците извршиле [[Казна|казнени]] погубувања. На пример, 42 цивили од селото [[Аблинга]] биле убиени како одмазда за германски загуби:{{sfn|Anušauskas|2005|p=166}} По убиството на двајца германски чувари во [[Алитус]] од непознати сторители, нацистите застрелале 42 литвански востаници.{{sfn|Anušauskas|2005|pp=166–167}} Теророт во Алитус продолжил и следниот ден; Германците избрале мажи на возраст од 15 до 50 години и ги погубиле во групи од 20–25.{{sfn|Anušauskas|2005|p=167}} Повеќе злосторства биле извршени од повлекувачката Црвена армија. Околу 4.000 политички и криминални затвореници уапсени за време на првата советска окупација беа пренесени во Советскиот Сојуз.{{sfn|Anušauskas|2005|p=141}} [[Масакри на затвореници од НКВД|НКВД организирал масакри]] во [[Масакр во Рајнијај|Рајнијај]], [[Правенишкес]] и [[Паневежис]]. Идентификувани се четириесет места на масовни убиства во Литванија.{{sfn|Anušauskas|2005|p=142}} Многу други биле убиени „по пат“ кон советските затвори. Најголемиот таков масакр [[Масакр во Червен|се случил кај Червен]] во денешна [[Белорусија]]. Список на жртвите на НКВД во Литванија, составен за време на нацистичката окупација, вклучува 769 лица кои не учествувале во востанието.{{sfn|Bubnys|1998|pp=45–46}} ===Литванско востание=== ====Во Каунас==== Востанието започнало во раните утрински часови на 22 јуни 1941 година, првиот ден од војната. Главните сили на ЛАФ биле концентрирани во [[Каунас]]. Во 10:00 часот, ЛАФ одржал состанок во [[Жалијакалнис]], распределувајќи ги одговорностите. Одлучил дека главната цел не е борба против Советите, туку обезбедување на градот (односно организации, институции, претпријатија) и прогласување независност.{{sfn|Bubnys|1998|p=34}} До вечерта на 22 јуни, Литванците го контролирале [[претседателска палата (Каунас)|Претседателската палата]], поштата, телефонот и телеграфот, радио-станиците и радиофонот.{{sfn|Bubnys|1998|p=34}} Контролата врз телефонските системи им овозможило на Литванците да ги исклучат сите познати комунистички броеви и да комуницираат меѓусебно без лозинки или кодови.<ref name=nar> {{cite journal |last=Narutis |first=Pilypas |title=1941 birželio sukilimas Kaune |url=http://aidai.us/index.php?option=com_content&task=view&id=602&Itemid=111 |journal=[[Aidai]] |issn=0002-208X |pages=255–258 |date=June 1971 |language=lt }}</ref> Советите ја саботирале радио-станицата, а поправките биле извршени ноќта меѓу 22 и 23 јуни. Резервни делови доставиле студенти по медицина кои управувале со амбулантно возило.{{sfn|Bubnys|1998|p=35}} И покрај стравувањата дека нема доволно литвански сили кои ја чуваат радио-кулата, наутро на 23 јуни, [[Леонас Прапуоленис]] ја прочитал декларацијата за литванска независност и списокот на членови на привремената влада. Емитувањето било повторено неколкупати на литвански, германски и француски јазик.{{sfn|Bubnys|1998|p=35}} Исто така, наутро на 23 јуни 1941 година, востаниците извршиле напад врз советски складишта за оружје во [[Шанчај]],{{sfn|Bubnys|1998|p=36}} [[Панемуне (Каунас)|Панемуне]] и [[Вилијамполе]].<ref name=ger324>Gerutis (1984), p. 324</ref> Веќе вооружени, Литванците се рашириле низ градот. Мостот во Вилијамполе над [[Нерис]] добил посебно внимание од востаниците, бидејќи очекувале Германците да влезат во градот преку него.<ref name=nar/> Кога Литванците стигнале таму, мостот веќе бил миниран со експлозив. Четириесет советски војници и три оклопни возила го штителе мостот и чекале погоден момент за детонација.<ref name=dob>{{cite journal |first=Kazimieras |last=Dobkevičius |url=http://archyvas.xxiamzius.lt/numeriai/2006/11/22/liter_01.html |title=Dzūkija ir dzūkai Lietuvos istorijos verpetuose |journal=XXI amžius |date=2006-11-22 |volume=87 |issue=1487 |language=lt |access-date=2009-07-04 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303165815/http://www.xxiamzius.lt/numeriai/2006/11/22/liter_01.html |url-status=live }}</ref> Кога Советите се повлекле под литвански оган, Јуозас Савулионис истрчал до средината на мостот, ги пресекол жиците и го спасил од уништување. При враќањето, Савулионис бил убиен од советски оган, станувајќи една од првите жртви на востанието.<ref name=dob/> Мостовите над [[Неман]] биле предвреме уништени од Советите. Ова ги принудило единиците на Црвената армија во [[Сувалкија]] да го заобиколат Каунас и можеби ги спасило востаниците во тој град. Фабриката „Металас“ станала седиште на востаниците од Шанчај, кои направиле да ги спречат советските војници да го преминат Немун со чамци или да изградат [[понтонски мост]]. Во оваа борба, околу 100 востаници биле убиени, а 100 Советски војници (вклучувајќи неколку офицери) биле заробени,{{sfn|Bubnys|1998|p=36}} и била запленета голема количина опрема (вклучувајќи три тенка со кои никој не знаел да управува).{{sfn|Gerutis|1984|p=325}} Други групи обезбедиле полициски станици, продавници и магацини и се обиделе да воспостават ред во градот. Востаниците набрзина организирале сопствена полиција и ослободиле околу 2.000 политички затвореници.{{sfn|Gerutis|1984|p=325}} Тие исто така организирале издавање на дневниот весник ''{{Ill|Į laisvę|lt}}'' ([[Македонски јазик|македонски]]: ''Кон слободата''). Командантот на [[188-ма стрелачка дивизија]] на Црвената армија, полковник Петар Иванов, известил до штабот на [[11-та армија (Советски Сојуз)|11-та армија]] дека при повлекувањето низ Каунас „локалните контрареволуционери од засолништата намерно и жестоко пукаа врз Црвената армија (која) претрпе големи загуби во војници и воена опрема“.<ref>{{cite web|title=1941 metų Joninės. Šlovės savaitė: kaip lietuviai laimėjo hibridinį karą prieš Kremlių « Lietuvos Žurnalistų draugija |url=http://www.lzdraugija.lt/2016/06/1941-metu-jonines-sloves-savaite-kaip-lietuviai-laimejo-hibridini-kara-pries-kremliu/ |website=Lietuvos žurnalistų draugija |access-date=26 June 2016 |archive-date=11 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171211213544/http://www.lzdraugija.lt/2016/06/1941-metu-jonines-sloves-savaite-kaip-lietuviai-laimejo-hibridini-kara-pries-kremliu/ |url-status=live }} *{{cite web |last1=Aleksandravičius |first1=Arnoldas |title=1941 metų Joninės. Šlovės savaitė: kaip lietuviai laimėjo hibridinį karą prieš Kremlių |url=http://kariuomeneskurejai.lt/veikla/savanoriu-istorijos-fragmentai/apie-antraja-savanoriu-banga-1941-m-sukilelius-lietuvos-partizanus/aleksandravicius-1941-metu-jonines-sloves-savaite-kaip-lietuviai-laimejo-hibridini-kara-pries-kremliu/ |website=Lietuvos kariuomenės kūrėjų savanorių sąjunga |access-date=26 June 2016 |language=lt |archive-date=9 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171209194938/http://kariuomeneskurejai.lt/veikla/savanoriu-istorijos-fragmentai/apie-antraja-savanoriu-banga-1941-m-sukilelius-lietuvos-partizanus/aleksandravicius-1941-metu-jonines-sloves-savaite-kaip-lietuviai-laimejo-hibridini-kara-pries-kremliu/ |url-status=live }}</ref> На 24 јуни 1941 година, тенковските единици на Црвената армија во [[Јонава]] добиле наредба да го повратат Каунас. Востаниците преку радио побарале помош од Германците. [[Луфтвафе]] ги бомбардирал тенковските единици и тие не стигнале до градот. Ова била првата координирана литванско-германска акција.{{sfn|Gerutis|1984|pp=325–326}} Првите германски извидници, поручник Флохрет и четворица војници, влегле во Каунас на 24 јуни и се нашле во пријателски раце.{{sfn|Bubnys|1998|p=40}} Еден ден подоцна, главните сили влегле во градот без отпор, речиси како на воена парада.{{sfn|Misiunas|Taagepera|1993|p=47}} На 26 јуни, германската воена команда наредила распуштање и разоружување на востаничките групи.{{sfn|Bubnys|1998|p=38}} Два дена подоцна, литванските стражи и патроли исто така биле ослободени од должност. Според евиденцијата во јули, имало околу 6.000 востаници,{{sfn|Bubnys|1998|p=39}} спонтано организирани во 26 групи во Каунас.{{sfn|Anušauskas|2005|p=169}} Најголемите групи броеле 200–250 луѓе. Вкупните литвански загуби во Каунас се проценуваат на 200 загинати и 150 ранети.{{sfn|Bubnys|1998|p=39}} ====Во Вилнус==== Во [[Вилнус]], ЛАФ, предводен од [[Витаутас Булвичиус]], бил распуштен поради советските апсења непосредно пред војната, а во тоа време Литванците сочинувале само мал дел од населението на градот.<ref name=cd1042>{{cite book | last=Brandišauskas | first=Valentinas | title=Gimtoji istorija. Nuo 7 iki 12 klasės | url=http://mkp.emokykla.lt/gimtoji/ | access-date=2009-07-04 | year=2002 | publisher=Elektroninės leidybos namai | location=Vilnius | isbn=9986-9216-9-4 | chapter=1941 m. sukilimas ir nepriklausomybės viltys | chapter-url=http://mkp.emokykla.lt/gimtoji/?id=1042 | language=lt | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20080303191252/http://mkp.emokykla.lt/gimtoji/ | archive-date=2008-03-03 }}*{{cite web |last1=Bubnys |first1=Arūnas |authorlink=Arūnas Bubnys |title=1941 m. birželio sukilimas Vilniuje |url=https://alkas.lt/2020/06/21/a-bubnys-1941-m-birzelio-sukilimas-vilniuje/ |website=Alkas.lt |access-date=11 June 2021 |language=lt-LT |date=2020-06-21 |archive-date=2024-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240622063946/https://alkas.lt/2020/06/21/a-bubnys-1941-m-birzelio-sukilimas-vilniuje/ |url-status=live }}</ref> Востанието таму било со помал обем и започнало дури на 23 јуни. Востаниците ја презеле поштата, радио-станицата и други институции и го подигнале [[Знаме на Литванија|литванското знаме]] над [[Кула на Гедимин|Кулата на Гедимин]]. Полесно било да се преземе контролата врз Вилнус бидејќи поголемиот дел од единиците на Црвената армија биле надвор од градот и се повлекле прилично брзо.{{sfn|Bubnys|1998|p=40}} Првите германски единици влегле во градот на 24 јуни. [[7-ма оклопна дивизија (Вермахт)|7-мата оклопна дивизија]], под команда на [[Ханс Фрајхер фон Функ]], очекувала отпор од Црвената армија во Вилнус и планирала да го бомбардира градот.{{sfn|Anušauskas|2005|p=164}} 7.000–8.000 етнички Литванци во [[29-ти стрелачки корпус (Советски Сојуз)|29-ти стрелачки корпус]], формиран по распуштањето на Литванската армија во 1940 година{{sfn|Bubnys|1998|p=43}}, дезертирале и почнале да се собираат во Вилнус од 24 јуни. [[184-та стрелачка дивизија (Советски Сојуз)|184-та стрелачка дивизија]] кај [[Варена]] станала една од првите што се соочила со напредувачките Германци.{{sfn|Gerutis|1984|p=326}} Искористувајќи го хаосот меѓу советските офицери, Литванците се одвоиле од главниот корпус со мали загуби и се собрале во Вилнус. Само 745 војници од 184-та стрелачка дивизија стигнале до Советскиот Сојуз.{{sfn|Anušauskas|2005|p=166}} На [[179-та стрелачка дивизија (Советски Сојуз)|179-та стрелачка дивизија]] ѝ било наредено да се повлече од [[Пабраде]]–[[Швенченелај]] кон [[Псков]].{{sfn|Gerutis|1984|p=326}} На 27 јуни, дивизијата ја преминала литванската граница и литванските војници се побуниле. Најмалку 120 Литванци биле убиени во различни престрелки при обид за дезертирање. Околу 1.500 до 2.000 војници (од 6.000) од 179-та стрелачка дивизија стигнале до [[Невел (град)|Невел]].{{sfn|Anušauskas|2005|p=166}} Литванците се надевале дека дезертерите ќе го формираат јадрото на новата литванска армија, но Германците ги организирале во [[Литвански помошни полициски баталјони|полициски баталјони]] кои биле користени од Германците. Некои од нив учествувале во извршувањето на [[Холокауст]]от.{{sfn|Anušauskas|2005|p=166}} ====На други места и резиме==== Востанието се проширило и во други градови, населби и села. Нивото на востаничка активност значително варирала низ Литванија и востанието било спонтано и хаотично.<ref name=cd1042/> Мажите се приклучувале на востанието дури и доколку никогаш не слушнале за ЛАФ или организиран отпор во Каунас. Во повеќето области, востаниците го следеле моделот од Каунас и Вилнус: да преземат контрола врз локалните институции, најважно полицијата, и да обезбедат други стратешки објекти. Востаниците исто така апселе советски активисти, ослободувале политички затвореници и ги истакнувале литванските знамиња.{{sfn|Bubnys|1998|p=43}} Недостатокот на оружје и муниција бил речиси насекаде; тие главно се обезбедувале со разоружување на предадените советски војници.{{sfn|Anušauskas|2005|p=170}} Најактивни востаници имало во областите [[Швенченис]], [[Мажејќај]], [[Паневежис]] и [[Утена]].{{sfn|Anušauskas|2005|p=171}} Во некои области, како [[Шјаулај]], немло забележлива востаничка активност.{{sfn|Anušauskas|2005|p=171}} Откако Германците ќе навлегле во некое место, тие ги разоружувале востаниците. Сепак, некои локални институции (полиција, различни комитети) фактички создадени од востаниците подоцна биле легализирани правно.{{sfn|Anušauskas|2005|p=176}} Во советскиот период, востаниците биле прогонувани, а востанието било цензурирано од историските книги. Мемоарите и студиите, објавени главно одлитвански американци, го зголемиле бројот на литвански активисти на 90.000 или 113.000, а жртвите на 2.000 или 6.000.{{sfn|Anušauskas|2005|p=171}} По враќањето на независноста на Литванија во 1990 година и појавата на нови документи, историчарите ги ревидирале проценките на 16.000–20.000 активни учесници и 600 жртви.{{sfn|Anušauskas|2005|p=171}} Повеќето востаници биле млади мажи, на возраст од 18 до 25 години.{{sfn|Bubnys|1998|p=40}} Советските загуби се проценуваат на 5.000 луѓе.<ref name=cd1042/> ==Независност и привремена влада== {{Main|Привремена влада на Литванија}} {{Quote box|width=30em|align=right|quote=Внимание! Внимание! Овде зборува [[Каунас]]. Независна Литванија. Проглас за обновување на независноста на Литванија. Формираната [[Привремена влада на Литванија|привремена влада]] на новородената Литванија изјавува дека ја обновува слободната и независна држава Литванија. Пред чистата совест на целиот свет, младата држава Литванија со ентузијазам ветува дека ќе придонесе кон организацијата на Европа на нова основа. Литванскиот народ, измачуван од бруталниот [[Болшевизам|болшевички]] терор, реши да ја гради својата иднина врз основа на национално единство и социјална правда. |source=— [[Леонас Прапуоленис]], првото соопштение на [[привремена влада]] преку неодамна освоеното радио во Каунас.<ref>{{cite web |title=Tikros istorijos. Tverečiaus parapijai 500 metų (recording from 1:20 to 2:17) |url=https://www.lrt.lt/mediateka/irasas/3311/tikros-istorijos-tvereciaus-parapijai-500-metu |website=[[Lrt.lt]] |access-date=7 June 2021 |language=lt |date=2001-06-28 |archive-date=2022-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519204541/https://www.lrt.lt/mediateka/irasas/3311/tikros-istorijos-tvereciaus-parapijai-500-metu |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last1=Jegelevičius |first1=Sigitas |title=Lietuvių savivalda ir vokiečių okupacinė valdžia: tarp kolaboravimo ir rezistencijos |url=http://www.genocid.lt/Leidyba/7/sigitas_jegelevicius.htm |website=Genocid.lt |publisher=[[Центар за истражување на геноцид и отпор на Литванија]] |access-date=7 June 2021 |archive-date=11 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221011012807/http://www.genocid.lt/Leidyba/7/sigitas_jegelevicius.htm |url-status=live }}</ref> }} На 23 јуни 1941 година, во 9:28 часот, [[национална химна на Литванија|националната химна]] на Литванија била емитувана на радио во Каунас.<ref>{{cite web|title=The History of Lithuania's National Anthem|url=http://www.draugas.org/news/the-history-of-lithuania-s-national-anthem/|website=Draugas News |access-date=15 September 2015|archive-date=11 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170211081032/http://www.draugas.org/news/the-history-of-lithuania-s-national-anthem/|url-status=live}}</ref> Членот на ЛАФ [[Леонас Прапуоленис]] ја прочитал декларацијата за независност ''Atstatoma laisva Lietuva'' (Слободна Литванија е обновена).<ref name= sk2000>"Seimo Kronika", 23(162) pp. 5–7.</ref> Прапуоленис ги објавил членовите на привремената влада и исто така ги повикал луѓето да го чуваат јавниот и приватниот имот, ги повикал работниците да организираат заштита на фабриките, јавните институции и други важни објекти, и ги повикал полицајците да патролираат и да го одржуваат јавниот ред. Пораката била повторена неколкупати на литвански, германски и француски јазик. Првата седница на привремената влада се одржала на 24 јуни. Активистот на ЛАФ [[Јуозас Амбразевичиус]] го заменил [[Казис Шкирпа]], кој бил во домашен притвор во Берлин, како премиер. Новата влада се обидела да воспостави целосна контрола врз земјата, да ја спроведе прогласената независност и да започне процес на десоветизација. За време на своето шестнеделно постоење биле донесени повеќе од 100 закони, дел од нив подготвени однапред, кои се однесувале на денционализација на земјиштето, претпријатијата и недвижностите, обновување на локалната администрација, формирање полиција и други прашања. Владата немала власт во [[Вилнус]], кој бил под контрола на друга армиска група.{{sfn|Anušauskas|2005|p=175}} Со надеж да опстане, владата целосно соработувала со нацистичките власти.{{sfn|Misiunas|Taagepera|1993|p=47}} Германците не ја признале новата влада, но исто така не презеле директни мерки за нејзино распуштање (за разлика од владата на [[Степан Бандера]] во Украина). На почетокот, германската воена администрација ги толерирала активностите на владата бидејќи таа не се обидувала да преземе контрола врз цивилните институции.{{sfn|Anušauskas|2005|p=176}} [[Рајхскомисаријат Остланд]], германската цивилна администрација била воспоставен на 17 јули.{{sfn|Anušauskas|2005|p=177}} Наместо употреба на сила, цивилната администрација постепено ѝ ги одземала овластувањата на владата (на пример, не дозволувајќи објавување на нејзините декрети во весници или емитување на радио) и ги заменувала нејзините институции, принудувајќи ја привремената влада или да се самораспушти или да стане марионетска институција.{{sfn|Misiunas|Taagepera|1993|p=47}} Иако била подготвена за соработка ако тоа значеше признавање и одреден степен на автономија, владата не се согласила да стане инструмент на германската окупација.{{sfn|Misiunas|Taagepera|1993|p=47}} Владата се самораспуштила на 5 август по потпишувањето протест против Германците за узурпација на овластувањата на литванската влада.<ref>{{cite book |last1=Škirpa |first1=Kazys |title=Sukilimas Lietuvos suverenumui atstatyti |date=1973 |publisher=Franciscan Fathers Press |location=Brooklyn, NY |page=502 |url=http://www.partizanai.org/k-skirpa-sukilimas-lietuvos-suverenumui-atstatyti |access-date=2017-12-13 |archive-date=2017-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171214014506/http://www.partizanai.org/k-skirpa-sukilimas-lietuvos-suverenumui-atstatyti |url-status=live }}</ref> ==Последици и контроверзии== Узурпацијата на јавниот живот продолжила по исчезнувањето на привремената влада. [[Литвански активистички фронт|ЛАФ]] бил забранет во септември 1941 година, а дел од неговите лидери биле испратени во [[концентрационен логор|концентрациони логори]]. Во декември, последната легална партија во Литванија, пронацистичката Литванска националистичка партија, исто така била забранета.{{sfn|Anušauskas|2005|p=177}} Повеќето закони донесени од привремената влада останале само декларации. Сепак, некои закони, особено во областа на локалната администрација и образованието, имале подолготрајно влијание.{{sfn|Misiunas|Taagepera|1993|p=48}} Преостанатата администрација развила локална управа составена од Литванци, што овозможило одреден облик на [[пасивен отпор]]. На пример, Литванците се спротивставиле на регрутацијата за дивизија на [[Вафен-СС]], квотите за принудна работа во Германија и германизацијата на литванските училишта.{{sfn|Anušauskas|2005|p=192}} Сепак, многу музеи, библиотеки и други културни центри биле ограбени од нацистите, а артефактите биле пренесени во Германија. При повлекувањето од Литванија, нацистите запалиле стотици згради, фабрики, мостови и железници пред напредувањето на советските трупи и пренеле дел од демонтираната опрема и суровини во Германија.<ref>{{cite web|url=https://www.lituanistika.lt/content/97373 |title=Vokiečių okupuota Lietuva (1941–1944) |publisher=Lithuanistika |access-date=2023-12-22 |archive-date=2024-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240622063949/https://www.lituanistika.lt/content/97373 |url-status=live }}</ref> И покрај неуспехот да се воспостави независност и ограничените долгорочни резултати, како што резимира [[Казис Шкирпа]] во своите мемоари, востанието ја покажало решеноста на литванскиот народ да има сопствена независна држава и го разбил митот дека Литванија доброволно се приклучила кон Советскиот Сојуз во јуни 1940 година.<ref name=jg>{{cite journal |url=http://www.aidai.eu/index.php?option=com_content&task=view&id=1308&Itemid=148 |journal=[[Aidai]] |title=1941 m. sukilimo istorija |author=J. G. |date=June 1975 |page=287 |issn=0002-208X |access-date=2018-02-12 |archive-date=2018-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180213022522/http://www.aidai.eu/index.php?option=com_content&task=view&id=1308&Itemid=148 |url-status=live }}</ref> Востанието исто така придонело за невообичаено брзото германско напредување против Советскиот Сојуз; [[Псков]] бил достигнат за 17 дена.{{sfn|Misiunas|Taagepera|1993|p=46}} Настаните од јуни 1941 година предизвикале и одредени спорови. Во тоа време, литванските дипломати во странство, вклучувајќи го поранешниот претседател [[Антанас Сметона]] и [[Стасис Лозораитис]], го опишале востанието како „инспирирано од нацистите“.<ref name=jg/> Овие изјави можеби биле обиди да се убеди САД, Велика Британија и други западни сили дека Литванија не била сојузник на нацистите.<ref>{{cite journal |first=Gediminas |last=Zemlickas |title=Apie Birželio sukilimą ir Lietuvos laikinąją vyriausybę |journal=Mokslo Lietuva |url=http://ic.lms.lt/ml/207/birzelio.htm |date=2000-03-09 |volume=5 |issue=207 |issn=1392-7191 |language=lt |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060518172611/http://ic.lms.lt/ml/207/birzelio.htm |archive-date=2006-05-18 }}</ref> Привремената влада била критикувана за [[антисемитизам|антисемитски]] слогани и декрети, особено поради Правилникот за статусот на Евреите од 1 август. Нејзината воена единица, [[Баталјон за заштита на националниот труд]], била користена од ''[[Ајнзацкомандо]]'' и [[Ролкомандо Хаман]], а локални литвански соработници, често од редовите на ЛАФ, учествувале во масовните погубувања на [[Евреи во Литванија|литванските Евреи]] на Каунаска тврдина и во провинцијата.<ref name=kn>{{cite journal|first=Stasys |last=Knezys |title=Kauno karo komendantūros Tautinio darbo batalionas 1941 m. |url=http://www.genocid.lt/Leidyba/7/stasys_knezys.htm |year=2000 |issue=1 |volume=7 |journal=Genocidas ir Rezistencija |issn=1392-3463 |language=lt |access-date=2009-07-04 |archive-date=2013-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105135506/http://www.genocid.lt/Leidyba/7/stasys_knezys.htm |url-status=live }}</ref> Еврејските преживеани и литванските историчари документирале дека членови на ЛАФ, особено во Каунас, но и во други градови, извршиле неселективни и брутални злосторства врз еврејските жители, вклучувајќи масовни убиства на невооружени цивили, меѓу кои жени и деца, често пред пристигнувањето на нацистите, најпознато преку Каунаскиот погром, но и во многу други градови низ Литванија.<ref>{{cite book| title=The Jews of Lithuania: A History of a Remarkable Community 1316–1945 |first=Masha |last=Greenbaum| edition=9th |publisher=Gefen Books |location=Israel| year=1995 |isbn=965-229-132-3 |page=307}}</ref> [[Категорија:Востанија во Втората светска војна]] [[Категорија:Судири во 1941 година]] [[Категорија:Статии со извори на литвански (lt)]] 8il7t1ihb390d17ccou6aom62oqn1q7 5539180 5539176 2026-04-15T10:23:15Z Тиверополник 1815 5539180 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=Јунско востание|partof=[[Операција Барбароса]] од [[Источен фронт (Втора светска војна)|Источниот фронт]] на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]|image=[[Податотека:Invasion1941.jpg|300px|мини|центар]]|image_size=300px|caption=Германски напредок од јуни до август 1941 година|date=22–27 јуни 1941{{Sfn|Brandišauskas|2018}} ({{Age in years and days|22 June 1941|27 June 1941}})|place=Литванија|coordinates=|territory=|result=Литванска победа * Основање на [[Привремена влада на Литванија]] * Прогласена независност на Литванија * Почеток на [[Холокаустот во Литванија]]|combatant1={{flag|Soviet Union|1936}} * [[Црвена армија]] * [[НКВД]]|combatant2={{flagdeco|Lithuania}} [[Привремена влада на Литванија]] * Литвански фронт|commander1=|commander2=|units1=|units2=|strength1=12–15 дивизии {{sfn|Anušauskas|2005|p=164}} (137,605–158,775)|strength2=20,000–30,000{{sfn|Anušauskas|2005|p=171}}|casualties1=5,000<ref name=cd1042/>|casualties2=600{{sfn|Anušauskas|2005|p=171}}|notes=|campaignbox=}} '''Јунското востание''' ({{Langx|lt|Birželio sukilimas}}) — краток период кон крајот на јуни 1941 година помеѓу [[Советска окупација на балтичките држави|првата советска]] и [[Германска окупација на балтичките држави|нацистичка окупација]]. Една година претходно, на 15 јуни 1940 година, [[Црвена армија|Црвената армија]] ја окупирала Литванија и ја воспоставила непопуларната [[Литванска Советска Социјалистичка Република]], која ги замолчила своите критичари и го потиснала отпорот преку [[Политички прогон|политичка репресија]] и државен тероризам. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.runivers.ru/doc/d2.php?SECTION_ID=6371&PORTAL_ID=6369|publisher=runivers.ru|language=ru|script-title=ru:Литва в период германской оккупации 1941 – 1944 г.|archive-url=https://archive.today/20120913/http://www.runivers.ru/doc/d2.php?SECTION_ID=6371&PORTAL_ID=6369|archive-date=2012-09-13|accessdate=2012-07-18}}</ref> Кога [[Трет Рајх|нацистичка Германија]] го [[Операција Барбароса|нападнала Советскиот Сојуз]] на 22 јуни 1941 година, Литванскиот активистички фронт го започнал Јунското востание за кое се подготвувал од крајот на 1940 година и ја формирал краткотрајната [[Привремена влада на Литванија|привремена влада]]. {{Sfn|Brandišauskas|2018}} Литванските востаници ги ослободиле [[Каунас]] и [[Вилнус]] пред да пристигне ''[[Вермахт|Вермахтот]]'' и во рок од една недела, целата литванска територија била ослободена од окупаторската Црвена армија. Јунското востание било насочено воено против Советите, но политички против Германците, кои биле против прогласувањето на литванската независност и воспоставувањето на Привремената влада на Литванија и разни литвански самоуправни институции. {{Sfn|Brandišauskas|2018}} Германската армија била пречекана од антикомунистичките Литванци како ослободители од репресивната советска власт, поради широко распространетите надежи дека Германија ќе помогне во повторното воспоставување на литванската независност. {{Sfn|Brandišauskas|2018}} За голем број на Литванци, дури и донекаде автономен статус, сличен на [[Словачка Република (1939–1945)|Словачката Република]], бил привлечен во споредба со советската окупација. {{Sfn|Jazavita|2018}} Ова не им било доделено од германските окупатори, кои постепено ги заменувале литванските институции со свои и го основаа [[Рајхскомесаријат Остланд|Рајхскомесаријатот Остланд]] на 17 јули 1941 година. Лишена од каква било вистинска моќ, привремената влада се распуштила на 5 август. Литванците брзо се разочарале од германската опструкција на нивната независност, а нивниот последователен антинацистички отпор станал пасивен, со цел да не се помогне во победата на Советскиот Сојуз и да се зачува литванската воена моќ за да се спротивстави на [[Герилска војна во балтичките земји|идна советска повторна окупација]]. {{Sfn|Jazavita|2018}} == Позадина и подготовки == [[Податотека:Communists_with_the_Lithuanian_Army_soldiers.jpg|лево|мини|[[Советски Сојуз|Советски]] политички комесар (без воени ремени) и марионетскиот член на Народниот сејм (со црвена роза во [[Ревер|реверот]] на јакната) им објавува на подофицерите на Литванската народна армија дека „наскоро ќе станете членови на [[Црвена армија|Црвената армија]]“ во [[Каунас]], 1940 година.]] Во 1918 година, Литванија постигнала независност по [[Прва светска војна|Првата светска војна]] и [[Руска револуција|Руската револуција]] и ја обезбедила својата државност за време на [[Литванска војна за независност|Литванските војни за независност]]. Првично, пред [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Литванија прогласила неутралност, а нејзиниот Сејм ги донел законите за неутралност. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=ST3LrBPOM4gC&pg=PA120|title=1939: The Year that Changed Everything in Lithuania's History|last=Liekis|first=Šarūnas|date=2010|publisher=Rodopi|isbn=978-9042027626|location=New York|pages=119–122|language=en|access-date=2018-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240622063943/https://books.google.com/books?id=ST3LrBPOM4gC&pg=PA120#v=onepage&q&f=false|archive-date=2024-06-22}}</ref> [[Податотека:Conference_of_Lithuanian_Plenipotentiaries_in_Rome,_Italy,_1940.jpg|мини|Конференцијата на литванските ополномоштеници од 1940 година во [[Рим]], која ги поставила темелите за вооружениот отпор <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://kariuomeneskurejai.lt/veikla/savanoriu-istorijos-fragmentai/apie-antraja-savanoriu-banga-1941-m-sukilelius-lietuvos-partizanus/lietuviu-aktyvistu-frontas-atlike-pareiga-tevynei-d-zygelis-a-luksas-karys-2015-m-nr-11/|title=Lietuvių aktyvistų frontas: atlikę pareigą Tėvynei. D.Žygelis, A.Lukšas / "Karys" 2015 m. Nr.11|last=Žygelis|first=Dalius|last2=Lukšas|first2=Aras|work=Kariuomeneskurejai.lt|language=lt|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625194836/http://kariuomeneskurejai.lt/veikla/savanoriu-istorijos-fragmentai/apie-antraja-savanoriu-banga-1941-m-sukilelius-lietuvos-partizanus/lietuviu-aktyvistu-frontas-atlike-pareiga-tevynei-d-zygelis-a-luksas-karys-2015-m-nr-11/|archive-date=25 June 2021|accessdate=25 June 2021}}</ref>]] Во јуни 1940 година, литванската влада се потчинила на [[Советски ултиматум кон Литванија|советскиот ултиматум]] и [[Советска окупација на Литванија|Литванија била окупирана]], преобразена во [[Литванска ССР]] и припоена кон [[Советскиот Сојуз]]. Советите започнале да спроведуваат различни политики на [[Советизација на балтичките држави|советизација]], вклучувајќи [[национализација]] на приватниот имот и масовни апсења на политички активисти и други означени како „[[непријател на народот|непријатели на народот]]“. Овие апсења таргетирале многу истакнати политичари како [[Александрас Стулгинскис]], [[Јуозас Урбшис]], [[Леонас Бистрас]], [[Антанас Меркис]], [[Пранас Довидаитис]], [[Петрас Климас]], владини службеници, воени офицери и членови на [[Литвански стрелачки сојуз]]. [[Литванската армија]] била реорганизирана како [[29-ти стрелачки корпус (Советски Сојуз)|29-ти стрелачки корпус]] на [[Црвена армија|Црвената армија]]. Советите, исто така, ги затвориле сите некомунистички културни, религиозни и политички организации. Економската состојба постојано се влошувала и животниот стандард опаѓал. Една година подоцна, само една недела пред востанието, околу 17.000 Литванци, главно одинтелигенцијата, биле [[Јунска депортација|однесени]] заедно со своите семејства и депортирани во [[Сибир]], каде што многумина починале поради нечовечките услови за живот. Ова било најважниот настан што предизвикал широка поддршка за востанието и позитивен однос кон германската инвазија. Оние што побегнале од депортациите или апсењата спонтано се организирале во вооружени групи, сокриени во шумите, и го чекле поширокото востание.{{sfn|Anušauskas|2005|pp=157–158}} Крајната цел на [[Литвански активистички фронт|Литванскиот активистички фронт]] (ЛАФ), формиран во есента 1940 година, била повторно воспоставување на литванската независност. Основан од [[Казис Шкирпа]] во [[Берлин]], ЛАФ настојувал да го обедини литванскиот отпор и да организира и зачува ресурси за планираното востание против Советите.{{sfn|Anušauskas|2005|p=157}} Тој дејствувале како чадор-организација{{sfn|Bubnys|1998|p=26}} и многу групи го користеле името иако не биле поврзани со ЛАФ во Берлин.{{sfn|Bubnys|1998|p=27}} ЛАФ го воспоставил своето воено-политичко седиште во [[Вилнус]] и организациското седиште во [[Каунас]].{{sfn|Anušauskas|2005|p=157}} Комуникацијата и координацијата меѓу центрите во Берлин, Каунас и Вилнус биле прилично слаби. Седиштето во Вилнус било силно погодено од советските апсења, особено во почетокот на јуни 1941 година, и станало речиси нефункционално.{{sfn|Bubnys|1998|p=32}} Повеќето од уапсените активисти биле егзекутирани во декември 1941 година во Советскиот Сојуз. Во март 1941 година, ЛАФ во Берлин објавила меморандум, насловен {{lang|lt|Brangūs vergaujantieji broliai}} ([[Македонски јазик|македонски]]: ''Драги поробени браќа''), со инструкции како да се подготват за војната меѓу нацистичка Германија и Советскиот Сојуз.{{sfn|Anušauskas|2005|p=167}} Востаниците биле повикани да обезбедат стратешки објекти како затвори, железници, мостови, комуникациски центри и фабрики, штитејќи ги од можни саботажи од [[Црвена армија|Црвената армија]], додека Централното раководство требало да организира привремена влада и да прогласи независност.{{sfn|Anušauskas|2005|p=168}} Во април бил составен список на членовите на [[Привремена влада на Литванија|привремената влада]].{{sfn|Bubnys|1998|p=29}} Позицијата премиер беше резервирана за Шкирпа, четворица министри беа од Вилнус, шест од Каунас и еден од Берлин. Членовите претставувале широк спектар на предвоени политички партии и, како такви, тврделе дека претставуваат мнозинство од литванскиот народ.{{sfn|Misiunas|Taagepera|1993|p=46}} Некои сугерираат дека не сите назначени министри знаеле за нивното предложено именување во привремената влада.<ref name=jeg>{{cite journal |first=Sigitas |last=Jegelevičius |url=http://www.voruta.lt/1941-m-lietuvos-laikinosios-vyriausybes-atsiradimo-aplinkybes/ |title=1941 m. Lietuvos laikinosios vyriausybės atsiradimo aplinkybės |journal=Voruta |date=2004-06-11 |volume=11 |issue=557 |issn=1392-0677 |language=lt |access-date=2017-04-29 |archive-date=2006-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060507232344/http://www.is.lt/voruta/article.php?article=604 |url-status=live }}</ref> На 14 јуни, нацистичките власти во Берлин инсистирале Шкирпа и неговите активисти да не формираат никаква влада ниту да даваат јавни изјави без нивно претходно одобрување.<ref name=jeg/> Шкирпа се согласила со ова, но имало многу мала контрола врз активистите во самата Литванија. ==Јунско востание== ===Германско напредување и советско повлекување=== {{main|Операција Барбароса}} [[File:Soviet prisoners of war under the Lithuanian rebels (Lithuanian Activist Front) control in Eastern Lithuania, 1941.jpg|thumb|Советски воени заробеници под контрола на литванските востаници во источна Литванија]] [[File:Lined up Lithuanian rebels (Lithuanian Activist Front) during the June Uprising in Lithuania, 1941.png|thumb|Литвански востаници (ЛАФ) построени со нивните препознатливи бели и тробојни ленти]] [[File:Lithuanian rebels (Lithuanian Activist Front) during the June Uprising in Vabalninkas, Lithuania, 1941.png|thumb|Литвански востаници (ЛАФ) во [[Вабалнинкас]], Литванија]] Во 3:15 часот наутро на 22 јуни, територијата на Литванската ССР била нападната од две напредувачки германски армиски групи: [[Армиска група „Север“]], која ја презела западна и северна Литванија, и [[Армиска група „Центар“]], која го презела поголемиот дел од Вилнус. Германците собрале околу 40 дивизии, 700.000 војници, 1.500 тенкови и 1.200 авиони за нападот врз Литванска ССР.{{sfn|Anušauskas|2005|p=161}} Советите имале околу 25 дивизии, 400.000 војници, 1.500 тенкови и 1.344 авиони во [[Балтички воен округ|Балтичкиот воен округ]].{{sfn|Anušauskas|2005|p=162}} 7 стрелачки и 6 моторизирани дивизии од [[8-ма армија (Советски Сојуз)|8-та]] и [[11-та армија (Советски Сојуз)|11-та армија]] се наоѓале на литванска територија.{{sfn|Anušauskas|2005|p=161}} Првите напади биле извршени од [[Луфтвафе]] врз аеродроми, воздушни бази и литвански градови ([[Кедајниаи]], [[Расејниаи]], [[Кармелава]], [[Паневежис]], [[Јурбаркас]], [[Укмерге]], [[Шјаулиаи]] и други). Овие напади убиле околу 4.000 цивили.{{sfn|Anušauskas|2005|p=162}} Поголемиот дел од авионите на [[Советски воздушни сили|Советските воздухопловни сили]] биле уништени на земја (322 авиони изгубени во воздух наспроти 1.489 уништени на земја).{{sfn|Anušauskas|2005|p=162}} Германците брзо напредувале, наидувајќи само на спорадичен отпор од Советите кај [[Калтиненај]], [[Расејнај]] и [[Шјаулиај]], и добивајќи помош од Литванците. Во [[Битка кај Расејнај|битката кај Расејнај]], Советите се обиделе да извршат [[контранапад]], засилен со тенкови, но претрпиле големи загуби.{{sfn|Anušauskas|2005|p=165}} Во рок од една недела, Германците имале 3.362 жртви, но ја контролирале цела Литванија.{{sfn|Anušauskas|2005|p=164}} Советските загуби биле големи и не се точно познати; проценките ги ставаат на 12–15 дивизии.{{sfn|Anušauskas|2005|p=164}} Црвената армија исто така изгубила најголем дел од стационираните авиони, тенкови, артилерија и друга опрема.{{sfn|Anušauskas|2005|p=165}} ==== Германски и советски злосторства ==== И покрај генерално пријателскиот однос на Литванците, Германците извршиле [[Казна|казнени]] погубувања. На пример, 42 цивили од селото [[Аблинга]] биле убиени како одмазда за германски загуби:{{sfn|Anušauskas|2005|p=166}} По убиството на двајца германски чувари во [[Алитус]] од непознати сторители, нацистите застрелале 42 литвански востаници.{{sfn|Anušauskas|2005|pp=166–167}} Теророт во Алитус продолжил и следниот ден; Германците избрале мажи на возраст од 15 до 50 години и ги погубиле во групи од 20–25.{{sfn|Anušauskas|2005|p=167}} Повеќе злосторства биле извршени од повлекувачката Црвена армија. Околу 4.000 политички и криминални затвореници уапсени за време на првата советска окупација беа пренесени во Советскиот Сојуз.{{sfn|Anušauskas|2005|p=141}} [[Масакри на затвореници од НКВД|НКВД организирал масакри]] во [[Масакр во Рајнијај|Рајнијај]], [[Правенишкес]] и [[Паневежис]]. Идентификувани се четириесет места на масовни убиства во Литванија.{{sfn|Anušauskas|2005|p=142}} Многу други биле убиени „по пат“ кон советските затвори. Најголемиот таков масакр [[Масакр во Червен|се случил кај Червен]] во денешна [[Белорусија]]. Список на жртвите на НКВД во Литванија, составен за време на нацистичката окупација, вклучува 769 лица кои не учествувале во востанието.{{sfn|Bubnys|1998|pp=45–46}} ===Литванско востание=== ====Во Каунас==== Востанието започнало во раните утрински часови на 22 јуни 1941 година, првиот ден од војната. Главните сили на ЛАФ биле концентрирани во [[Каунас]]. Во 10:00 часот, ЛАФ одржал состанок во [[Жалијакалнис]], распределувајќи ги одговорностите. Одлучил дека главната цел не е борба против Советите, туку обезбедување на градот (односно организации, институции, претпријатија) и прогласување независност.{{sfn|Bubnys|1998|p=34}} До вечерта на 22 јуни, Литванците го контролирале [[претседателска палата (Каунас)|Претседателската палата]], поштата, телефонот и телеграфот, радио-станиците и радиофонот.{{sfn|Bubnys|1998|p=34}} Контролата врз телефонските системи им овозможило на Литванците да ги исклучат сите познати комунистички броеви и да комуницираат меѓусебно без лозинки или кодови.<ref name=nar> {{cite journal |last=Narutis |first=Pilypas |title=1941 birželio sukilimas Kaune |url=http://aidai.us/index.php?option=com_content&task=view&id=602&Itemid=111 |journal=[[Aidai]] |issn=0002-208X |pages=255–258 |date=June 1971 |language=lt }}</ref> Советите ја саботирале радио-станицата, а поправките биле извршени ноќта меѓу 22 и 23 јуни. Резервни делови доставиле студенти по медицина кои управувале со амбулантно возило.{{sfn|Bubnys|1998|p=35}} И покрај стравувањата дека нема доволно литвански сили кои ја чуваат радио-кулата, наутро на 23 јуни, [[Леонас Прапуоленис]] ја прочитал декларацијата за литванска независност и списокот на членови на привремената влада. Емитувањето било повторено неколкупати на литвански, германски и француски јазик.{{sfn|Bubnys|1998|p=35}} Исто така, наутро на 23 јуни 1941 година, востаниците извршиле напад врз советски складишта за оружје во [[Шанчај]],{{sfn|Bubnys|1998|p=36}} [[Панемуне (Каунас)|Панемуне]] и [[Вилијамполе]].<ref name=ger324>Gerutis (1984), p. 324</ref> Веќе вооружени, Литванците се рашириле низ градот. Мостот во Вилијамполе над [[Нерис]] добил посебно внимание од востаниците, бидејќи очекувале Германците да влезат во градот преку него.<ref name=nar/> Кога Литванците стигнале таму, мостот веќе бил миниран со експлозив. Четириесет советски војници и три оклопни возила го штителе мостот и чекале погоден момент за детонација.<ref name=dob>{{cite journal |first=Kazimieras |last=Dobkevičius |url=http://archyvas.xxiamzius.lt/numeriai/2006/11/22/liter_01.html |title=Dzūkija ir dzūkai Lietuvos istorijos verpetuose |journal=XXI amžius |date=2006-11-22 |volume=87 |issue=1487 |language=lt |access-date=2009-07-04 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303165815/http://www.xxiamzius.lt/numeriai/2006/11/22/liter_01.html |url-status=live }}</ref> Кога Советите се повлекле под литвански оган, Јуозас Савулионис истрчал до средината на мостот, ги пресекол жиците и го спасил од уништување. При враќањето, Савулионис бил убиен од советски оган, станувајќи една од првите жртви на востанието.<ref name=dob/> Мостовите над [[Неман]] биле предвреме уништени од Советите. Ова ги принудило единиците на Црвената армија во [[Сувалкија]] да го заобиколат Каунас и можеби ги спасило востаниците во тој град. Фабриката „Металас“ станала седиште на востаниците од Шанчај, кои направиле да ги спречат советските војници да го преминат Немун со чамци или да изградат [[понтонски мост]]. Во оваа борба, околу 100 востаници биле убиени, а 100 Советски војници (вклучувајќи неколку офицери) биле заробени,{{sfn|Bubnys|1998|p=36}} и била запленета голема количина опрема (вклучувајќи три тенка со кои никој не знаел да управува).{{sfn|Gerutis|1984|p=325}} Други групи обезбедиле полициски станици, продавници и магацини и се обиделе да воспостават ред во градот. Востаниците набрзина организирале сопствена полиција и ослободиле околу 2.000 политички затвореници.{{sfn|Gerutis|1984|p=325}} Тие исто така организирале издавање на дневниот весник ''{{Ill|Į laisvę|lt}}'' ([[Македонски јазик|македонски]]: ''Кон слободата''). Командантот на [[188-ма стрелачка дивизија]] на Црвената армија, полковник Петар Иванов, известил до штабот на [[11-та армија (Советски Сојуз)|11-та армија]] дека при повлекувањето низ Каунас „локалните контрареволуционери од засолништата намерно и жестоко пукаа врз Црвената армија (која) претрпе големи загуби во војници и воена опрема“.<ref>{{cite web|title=1941 metų Joninės. Šlovės savaitė: kaip lietuviai laimėjo hibridinį karą prieš Kremlių « Lietuvos Žurnalistų draugija |url=http://www.lzdraugija.lt/2016/06/1941-metu-jonines-sloves-savaite-kaip-lietuviai-laimejo-hibridini-kara-pries-kremliu/ |website=Lietuvos žurnalistų draugija |access-date=26 June 2016 |archive-date=11 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171211213544/http://www.lzdraugija.lt/2016/06/1941-metu-jonines-sloves-savaite-kaip-lietuviai-laimejo-hibridini-kara-pries-kremliu/ |url-status=live }} *{{cite web |last1=Aleksandravičius |first1=Arnoldas |title=1941 metų Joninės. Šlovės savaitė: kaip lietuviai laimėjo hibridinį karą prieš Kremlių |url=http://kariuomeneskurejai.lt/veikla/savanoriu-istorijos-fragmentai/apie-antraja-savanoriu-banga-1941-m-sukilelius-lietuvos-partizanus/aleksandravicius-1941-metu-jonines-sloves-savaite-kaip-lietuviai-laimejo-hibridini-kara-pries-kremliu/ |website=Lietuvos kariuomenės kūrėjų savanorių sąjunga |access-date=26 June 2016 |language=lt |archive-date=9 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171209194938/http://kariuomeneskurejai.lt/veikla/savanoriu-istorijos-fragmentai/apie-antraja-savanoriu-banga-1941-m-sukilelius-lietuvos-partizanus/aleksandravicius-1941-metu-jonines-sloves-savaite-kaip-lietuviai-laimejo-hibridini-kara-pries-kremliu/ |url-status=live }}</ref> На 24 јуни 1941 година, тенковските единици на Црвената армија во [[Јонава]] добиле наредба да го повратат Каунас. Востаниците преку радио побарале помош од Германците. [[Луфтвафе]] ги бомбардирал тенковските единици и тие не стигнале до градот. Ова била првата координирана литванско-германска акција.{{sfn|Gerutis|1984|pp=325–326}} Првите германски извидници, поручник Флохрет и четворица војници, влегле во Каунас на 24 јуни и се нашле во пријателски раце.{{sfn|Bubnys|1998|p=40}} Еден ден подоцна, главните сили влегле во градот без отпор, речиси како на воена парада.{{sfn|Misiunas|Taagepera|1993|p=47}} На 26 јуни, германската воена команда наредила распуштање и разоружување на востаничките групи.{{sfn|Bubnys|1998|p=38}} Два дена подоцна, литванските стражи и патроли исто така биле ослободени од должност. Според евиденцијата во јули, имало околу 6.000 востаници,{{sfn|Bubnys|1998|p=39}} спонтано организирани во 26 групи во Каунас.{{sfn|Anušauskas|2005|p=169}} Најголемите групи броеле 200–250 луѓе. Вкупните литвански загуби во Каунас се проценуваат на 200 загинати и 150 ранети.{{sfn|Bubnys|1998|p=39}} ====Во Вилнус==== Во [[Вилнус]], ЛАФ, предводен од [[Витаутас Булвичиус]], бил распуштен поради советските апсења непосредно пред војната, а во тоа време Литванците сочинувале само мал дел од населението на градот.<ref name=cd1042>{{cite book | last=Brandišauskas | first=Valentinas | title=Gimtoji istorija. Nuo 7 iki 12 klasės | url=http://mkp.emokykla.lt/gimtoji/ | access-date=2009-07-04 | year=2002 | publisher=Elektroninės leidybos namai | location=Vilnius | isbn=9986-9216-9-4 | chapter=1941 m. sukilimas ir nepriklausomybės viltys | chapter-url=http://mkp.emokykla.lt/gimtoji/?id=1042 | language=lt | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20080303191252/http://mkp.emokykla.lt/gimtoji/ | archive-date=2008-03-03 }}*{{cite web |last1=Bubnys |first1=Arūnas |authorlink=Arūnas Bubnys |title=1941 m. birželio sukilimas Vilniuje |url=https://alkas.lt/2020/06/21/a-bubnys-1941-m-birzelio-sukilimas-vilniuje/ |website=Alkas.lt |access-date=11 June 2021 |language=lt-LT |date=2020-06-21 |archive-date=2024-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240622063946/https://alkas.lt/2020/06/21/a-bubnys-1941-m-birzelio-sukilimas-vilniuje/ |url-status=live }}</ref> Востанието таму било со помал обем и започнало дури на 23 јуни. Востаниците ја презеле поштата, радио-станицата и други институции и го подигнале [[Знаме на Литванија|литванското знаме]] над [[Кула на Гедимин|Кулата на Гедимин]]. Полесно било да се преземе контролата врз Вилнус бидејќи поголемиот дел од единиците на Црвената армија биле надвор од градот и се повлекле прилично брзо.{{sfn|Bubnys|1998|p=40}} Првите германски единици влегле во градот на 24 јуни. [[7-ма оклопна дивизија (Вермахт)|7-мата оклопна дивизија]], под команда на [[Ханс Фрајхер фон Функ]], очекувала отпор од Црвената армија во Вилнус и планирала да го бомбардира градот.{{sfn|Anušauskas|2005|p=164}} 7.000–8.000 етнички Литванци во [[29-ти стрелачки корпус (Советски Сојуз)|29-ти стрелачки корпус]], формиран по распуштањето на Литванската армија во 1940 година{{sfn|Bubnys|1998|p=43}}, дезертирале и почнале да се собираат во Вилнус од 24 јуни. [[184-та стрелачка дивизија (Советски Сојуз)|184-та стрелачка дивизија]] кај [[Варена]] станала една од првите што се соочила со напредувачките Германци.{{sfn|Gerutis|1984|p=326}} Искористувајќи го хаосот меѓу советските офицери, Литванците се одвоиле од главниот корпус со мали загуби и се собрале во Вилнус. Само 745 војници од 184-та стрелачка дивизија стигнале до Советскиот Сојуз.{{sfn|Anušauskas|2005|p=166}} На [[179-та стрелачка дивизија (Советски Сојуз)|179-та стрелачка дивизија]] ѝ било наредено да се повлече од [[Пабраде]]–[[Швенченелај]] кон [[Псков]].{{sfn|Gerutis|1984|p=326}} На 27 јуни, дивизијата ја преминала литванската граница и литванските војници се побуниле. Најмалку 120 Литванци биле убиени во различни престрелки при обид за дезертирање. Околу 1.500 до 2.000 војници (од 6.000) од 179-та стрелачка дивизија стигнале до [[Невел (град)|Невел]].{{sfn|Anušauskas|2005|p=166}} Литванците се надевале дека дезертерите ќе го формираат јадрото на новата литванска армија, но Германците ги организирале во [[Литвански помошни полициски баталјони|полициски баталјони]] кои биле користени од Германците. Некои од нив учествувале во извршувањето на [[Холокауст]]от.{{sfn|Anušauskas|2005|p=166}} ====На други места и резиме==== Востанието се проширило и во други градови, населби и села. Нивото на востаничка активност значително варирала низ Литванија и востанието било спонтано и хаотично.<ref name=cd1042/> Мажите се приклучувале на востанието дури и доколку никогаш не слушнале за ЛАФ или организиран отпор во Каунас. Во повеќето области, востаниците го следеле моделот од Каунас и Вилнус: да преземат контрола врз локалните институции, најважно полицијата, и да обезбедат други стратешки објекти. Востаниците исто така апселе советски активисти, ослободувале политички затвореници и ги истакнувале литванските знамиња.{{sfn|Bubnys|1998|p=43}} Недостатокот на оружје и муниција бил речиси насекаде; тие главно се обезбедувале со разоружување на предадените советски војници.{{sfn|Anušauskas|2005|p=170}} Најактивни востаници имало во областите [[Швенченис]], [[Мажејќај]], [[Паневежис]] и [[Утена]].{{sfn|Anušauskas|2005|p=171}} Во некои области, како [[Шјаулај]], немло забележлива востаничка активност.{{sfn|Anušauskas|2005|p=171}} Откако Германците ќе навлегле во некое место, тие ги разоружувале востаниците. Сепак, некои локални институции (полиција, различни комитети) фактички создадени од востаниците подоцна биле легализирани правно.{{sfn|Anušauskas|2005|p=176}} Во советскиот период, востаниците биле прогонувани, а востанието било цензурирано од историските книги. Мемоарите и студиите, објавени главно одлитвански американци, го зголемиле бројот на литвански активисти на 90.000 или 113.000, а жртвите на 2.000 или 6.000.{{sfn|Anušauskas|2005|p=171}} По враќањето на независноста на Литванија во 1990 година и појавата на нови документи, историчарите ги ревидирале проценките на 16.000–20.000 активни учесници и 600 жртви.{{sfn|Anušauskas|2005|p=171}} Повеќето востаници биле млади мажи, на возраст од 18 до 25 години.{{sfn|Bubnys|1998|p=40}} Советските загуби се проценуваат на 5.000 луѓе.<ref name=cd1042/> ==Независност и привремена влада== {{Main|Привремена влада на Литванија}} {{Quote box|width=30em|align=right|quote=Внимание! Внимание! Овде зборува [[Каунас]]. Независна Литванија. Проглас за обновување на независноста на Литванија. Формираната [[Привремена влада на Литванија|привремена влада]] на новородената Литванија изјавува дека ја обновува слободната и независна држава Литванија. Пред чистата совест на целиот свет, младата држава Литванија со ентузијазам ветува дека ќе придонесе кон организацијата на Европа на нова основа. Литванскиот народ, измачуван од бруталниот [[Болшевизам|болшевички]] терор, реши да ја гради својата иднина врз основа на национално единство и социјална правда. |source=— [[Леонас Прапуоленис]], првото соопштение на [[привремена влада]] преку неодамна освоеното радио во Каунас.<ref>{{cite web |title=Tikros istorijos. Tverečiaus parapijai 500 metų (recording from 1:20 to 2:17) |url=https://www.lrt.lt/mediateka/irasas/3311/tikros-istorijos-tvereciaus-parapijai-500-metu |website=[[Lrt.lt]] |access-date=7 June 2021 |language=lt |date=2001-06-28 |archive-date=2022-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519204541/https://www.lrt.lt/mediateka/irasas/3311/tikros-istorijos-tvereciaus-parapijai-500-metu |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last1=Jegelevičius |first1=Sigitas |title=Lietuvių savivalda ir vokiečių okupacinė valdžia: tarp kolaboravimo ir rezistencijos |url=http://www.genocid.lt/Leidyba/7/sigitas_jegelevicius.htm |website=Genocid.lt |publisher=[[Центар за истражување на геноцид и отпор на Литванија]] |access-date=7 June 2021 |archive-date=11 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221011012807/http://www.genocid.lt/Leidyba/7/sigitas_jegelevicius.htm |url-status=live }}</ref> }} На 23 јуни 1941 година, во 9:28 часот, [[национална химна на Литванија|националната химна]] на Литванија била емитувана на радио во Каунас.<ref>{{cite web|title=The History of Lithuania's National Anthem|url=http://www.draugas.org/news/the-history-of-lithuania-s-national-anthem/|website=Draugas News |access-date=15 September 2015|archive-date=11 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170211081032/http://www.draugas.org/news/the-history-of-lithuania-s-national-anthem/|url-status=live}}</ref> Членот на ЛАФ [[Леонас Прапуоленис]] ја прочитал декларацијата за независност ''Atstatoma laisva Lietuva'' (Слободна Литванија е обновена).<ref name= sk2000>"Seimo Kronika", 23(162) pp. 5–7.</ref> Прапуоленис ги објавил членовите на привремената влада и исто така ги повикал луѓето да го чуваат јавниот и приватниот имот, ги повикал работниците да организираат заштита на фабриките, јавните институции и други важни објекти, и ги повикал полицајците да патролираат и да го одржуваат јавниот ред. Пораката била повторена неколкупати на литвански, германски и француски јазик. Првата седница на привремената влада се одржала на 24 јуни. Активистот на ЛАФ [[Јуозас Амбразевичиус]] го заменил [[Казис Шкирпа]], кој бил во домашен притвор во Берлин, како премиер. Новата влада се обидела да воспостави целосна контрола врз земјата, да ја спроведе прогласената независност и да започне процес на десоветизација. За време на своето шестнеделно постоење биле донесени повеќе од 100 закони, дел од нив подготвени однапред, кои се однесувале на денционализација на земјиштето, претпријатијата и недвижностите, обновување на локалната администрација, формирање полиција и други прашања. Владата немала власт во [[Вилнус]], кој бил под контрола на друга армиска група.{{sfn|Anušauskas|2005|p=175}} Со надеж да опстане, владата целосно соработувала со нацистичките власти.{{sfn|Misiunas|Taagepera|1993|p=47}} Германците не ја признале новата влада, но исто така не презеле директни мерки за нејзино распуштање (за разлика од владата на [[Степан Бандера]] во Украина). На почетокот, германската воена администрација ги толерирала активностите на владата бидејќи таа не се обидувала да преземе контрола врз цивилните институции.{{sfn|Anušauskas|2005|p=176}} [[Рајхскомисаријат Остланд]], германската цивилна администрација била воспоставен на 17 јули.{{sfn|Anušauskas|2005|p=177}} Наместо употреба на сила, цивилната администрација постепено ѝ ги одземала овластувањата на владата (на пример, не дозволувајќи објавување на нејзините декрети во весници или емитување на радио) и ги заменувала нејзините институции, принудувајќи ја привремената влада или да се самораспушти или да стане марионетска институција.{{sfn|Misiunas|Taagepera|1993|p=47}} Иако била подготвена за соработка ако тоа значеше признавање и одреден степен на автономија, владата не се согласила да стане инструмент на германската окупација.{{sfn|Misiunas|Taagepera|1993|p=47}} Владата се самораспуштила на 5 август по потпишувањето протест против Германците за узурпација на овластувањата на литванската влада.<ref>{{cite book |last1=Škirpa |first1=Kazys |title=Sukilimas Lietuvos suverenumui atstatyti |date=1973 |publisher=Franciscan Fathers Press |location=Brooklyn, NY |page=502 |url=http://www.partizanai.org/k-skirpa-sukilimas-lietuvos-suverenumui-atstatyti |access-date=2017-12-13 |archive-date=2017-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171214014506/http://www.partizanai.org/k-skirpa-sukilimas-lietuvos-suverenumui-atstatyti |url-status=live }}</ref> ==Последици и контроверзии== Узурпацијата на јавниот живот продолжила по исчезнувањето на привремената влада. [[Литвански активистички фронт|ЛАФ]] бил забранет во септември 1941 година, а дел од неговите лидери биле испратени во [[концентрационен логор|концентрациони логори]]. Во декември, последната легална партија во Литванија, пронацистичката Литванска националистичка партија, исто така била забранета.{{sfn|Anušauskas|2005|p=177}} Повеќето закони донесени од привремената влада останале само декларации. Сепак, некои закони, особено во областа на локалната администрација и образованието, имале подолготрајно влијание.{{sfn|Misiunas|Taagepera|1993|p=48}} Преостанатата администрација развила локална управа составена од Литванци, што овозможило одреден облик на [[пасивен отпор]]. На пример, Литванците се спротивставиле на регрутацијата за дивизија на [[Вафен-СС]], квотите за принудна работа во Германија и германизацијата на литванските училишта.{{sfn|Anušauskas|2005|p=192}} Сепак, многу музеи, библиотеки и други културни центри биле ограбени од нацистите, а артефактите биле пренесени во Германија. При повлекувањето од Литванија, нацистите запалиле стотици згради, фабрики, мостови и железници пред напредувањето на советските трупи и пренеле дел од демонтираната опрема и суровини во Германија.<ref>{{cite web|url=https://www.lituanistika.lt/content/97373 |title=Vokiečių okupuota Lietuva (1941–1944) |publisher=Lithuanistika |access-date=2023-12-22 |archive-date=2024-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240622063949/https://www.lituanistika.lt/content/97373 |url-status=live }}</ref> И покрај неуспехот да се воспостави независност и ограничените долгорочни резултати, како што резимира [[Казис Шкирпа]] во своите мемоари, востанието ја покажало решеноста на литванскиот народ да има сопствена независна држава и го разбил митот дека Литванија доброволно се приклучила кон Советскиот Сојуз во јуни 1940 година.<ref name=jg>{{cite journal |url=http://www.aidai.eu/index.php?option=com_content&task=view&id=1308&Itemid=148 |journal=[[Aidai]] |title=1941 m. sukilimo istorija |author=J. G. |date=June 1975 |page=287 |issn=0002-208X |access-date=2018-02-12 |archive-date=2018-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180213022522/http://www.aidai.eu/index.php?option=com_content&task=view&id=1308&Itemid=148 |url-status=live }}</ref> Востанието исто така придонело за невообичаено брзото германско напредување против Советскиот Сојуз; [[Псков]] бил достигнат за 17 дена.{{sfn|Misiunas|Taagepera|1993|p=46}} Настаните од јуни 1941 година предизвикале и одредени спорови. Во тоа време, литванските дипломати во странство, вклучувајќи го поранешниот претседател [[Антанас Сметона]] и [[Стасис Лозораитис]], го опишале востанието како „инспирирано од нацистите“.<ref name=jg/> Овие изјави можеби биле обиди да се убеди САД, Велика Британија и други западни сили дека Литванија не била сојузник на нацистите.<ref>{{cite journal |first=Gediminas |last=Zemlickas |title=Apie Birželio sukilimą ir Lietuvos laikinąją vyriausybę |journal=Mokslo Lietuva |url=http://ic.lms.lt/ml/207/birzelio.htm |date=2000-03-09 |volume=5 |issue=207 |issn=1392-7191 |language=lt |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060518172611/http://ic.lms.lt/ml/207/birzelio.htm |archive-date=2006-05-18 }}</ref> Привремената влада била критикувана за [[антисемитизам|антисемитски]] слогани и декрети, особено поради Правилникот за статусот на Евреите од 1 август. Нејзината воена единица, [[Баталјон за заштита на националниот труд]], била користена од ''[[Ајнзацкомандо]]'' и [[Ролкомандо Хаман]], а локални литвански соработници, често од редовите на ЛАФ, учествувале во масовните погубувања на [[Евреи во Литванија|литванските Евреи]] на Каунаска тврдина и во провинцијата.<ref name=kn>{{cite journal|first=Stasys |last=Knezys |title=Kauno karo komendantūros Tautinio darbo batalionas 1941 m. |url=http://www.genocid.lt/Leidyba/7/stasys_knezys.htm |year=2000 |issue=1 |volume=7 |journal=Genocidas ir Rezistencija |issn=1392-3463 |language=lt |access-date=2009-07-04 |archive-date=2013-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105135506/http://www.genocid.lt/Leidyba/7/stasys_knezys.htm |url-status=live }}</ref> Еврејските преживеани и литванските историчари документирале дека членови на ЛАФ, особено во Каунас, но и во други градови, извршиле неселективни и брутални злосторства врз еврејските жители, вклучувајќи масовни убиства на невооружени цивили, меѓу кои жени и деца, често пред пристигнувањето на нацистите, најпознато преку Каунаскиот погром, но и во многу други градови низ Литванија.<ref>{{cite book| title=The Jews of Lithuania: A History of a Remarkable Community 1316–1945 |first=Masha |last=Greenbaum| edition=9th |publisher=Gefen Books |location=Israel| year=1995 |isbn=965-229-132-3 |page=307}}</ref> == Наводи == {{наводи}} ==Библиографија== {{Refbegin}} * {{cite book |editor-last=Anušauskas |editor-first= Arvydas|title=Lietuva, 1940–1990 |year=2005 |publisher= [[Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras]] |location=Vilnius |isbn=9986-757-65-7|language=lt|display-editors=etal}} * {{Cite web |last=Brandišauskas |first=Valentinas |date=2018-06-21 |editor-last=Tutlys |editor-first=Sigitas |title=Birželio sukilimas |url=https://www.vle.lt/straipsnis/birzelio-sukilimas/ |website=[[Visuotinė lietuvių enciklopedija]] |language=lt}} * {{cite book| last=Bubnys |first=Arūnas |author-link=Arūnas Bubnys |title=Vokiečių okupuota Lietuva (1941–1944) |location=Vilnius |publisher=Lietuvos tautinis kultūros fondas |year=1998| isbn=9986-757-12-6|language=lt}} * {{cite book | editor-last=Gerutis |editor-first= Albertas | translator-first=Algirdas |translator-last=Budreckis | title=Lithuania: 700 Years | year=1984 | edition=6th | publisher=Manyland Books | location=New York |isbn=0-87141-028-1|lccn= 75-80057 }} * {{Cite journal |last=Ivinskis |first=Zenonas |date=Summer 1966 |title=The Lithuanian Revolt Against the Soviets in 1941 |url=http://www.lituanus.org/1966/66_2_01Ivinskis.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20220819013045/http://www.lituanus.org/1966/66_2_01Ivinskis.htm |archive-date=2022-08-19 |journal=Lituanus: Lithuanian Quarterly Journal of Arts and Sciences |volume=12 |issue=2 |issn=0024-5089}} * {{Cite journal |last=Jazavita |first=Simonas |date=2018 |title=Kazio Škirpos Lietuvos valstybingumo galimybių koncepcija ir jos palyginimas su Josifo Tiso valdyta Slovakija Antrojo pasaulinio karo metais – tarp realių ir nerealių alternatyvų |trans-title=Kazys Škirpa's conception of statehood possibilities for Lithuania and its comparison with Slovakia under the rule of Jozef Tiso during the years of World War II: between real and unreal alternatives |url=https://etalpykla.lituanistika.lt/fedora/objects/LT-LDB-0001:J.04~2018~1565252364900/datastreams/DS.002.0.01.ARTIC/content |journal=Istorija |language=lt |volume=112}} * {{cite book |last1=Misiunas |first1=Romuald J. |last2=Taagepera |first2=Rein |year=1993 |title=The Baltic States: Years of Dependence 1940–1990 |publisher=University of California Press |edition=expanded |isbn=0-520-08228-1 |url=https://archive.org/details/balticstatesyear00misi }} * {{cite book | last=Narutis |first=Pilypas |year=1994 |title=Tautos sukilimas 1941 Lietuvos nepriklausomybei atstatyti / Lithuanian uprising 1941 Struggle for independence – caught between Nazi Germany and Soviet Empire|edition=1st |location=Oak Lawn, Ill |publisher=McNaughton & Gunn |oclc=977406244}} {{Refend}} [[Категорија:Востанија во Втората светска војна]] [[Категорија:Судири во 1941 година]] [[Категорија:Статии со извори на литвански (lt)]] [[Категорија:Антикомунизмот во Литванија]] [[Категорија:Холокаустот во Литванија]] [[Категорија:Литванија во Втората светска војна]] [[Категорија:Востанија во Литванија]] k0t7flqbqk09hsj6qmbelrczq085jpt 1 1391561 5539178 2026-04-15T10:17:11Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: {{СЗР}}{{СИЕ Пролет 2026|корисник=Тиверополник|тема=Историја|земја=Литванија}} 5539178 wikitext text/x-wiki {{СЗР}}{{СИЕ Пролет 2026|корисник=Тиверополник|тема=Историја|земја=Литванија}} 9uwc3nqoxg9gpj4t599t52du4y1yfxz 14 1391562 5539179 2026-04-15T10:17:41Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Статии од СИЕ Пролет 2026 по земја|Литванија]] 5539179 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Статии од СИЕ Пролет 2026 по земја|Литванија]] 06b2chnxkpvsmgdjx85nyplqpqd5yyq 14 1391563 5539181 2026-04-15T10:24:15Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Литванија во новиот век]] [[Категорија:Војни на Литванија]] [[Категорија:Втората светска војна по земја]] [[Категорија:Литванија во 20 век]] [[Категорија:Европа во Втората светска војна]] [[Категорија:Советскиот Сојуз во Втората светска војна]] 5539181 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Литванија во новиот век]] [[Категорија:Војни на Литванија]] [[Категорија:Втората светска војна по земја]] [[Категорија:Литванија во 20 век]] [[Категорија:Европа во Втората светска војна]] [[Категорија:Советскиот Сојуз во Втората светска војна]] apqc25sqrjjau909xhefwuyu0jm34jp 14 1391564 5539182 2026-04-15T10:25:35Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Политички движења во Литванија]] [[Категорија:Комунизмот во Литванија]] [[Категорија:Антикомунизмот во земја|Литванија]] 5539182 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Политички движења во Литванија]] [[Категорија:Комунизмот во Литванија]] [[Категорија:Антикомунизмот во земја|Литванија]] iu8k2q39iy9da26b7p2mxsdg0itzd4m 14 1391565 5539184 2026-04-15T10:26:25Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Комунизам по земја|Литванија]] [[Категорија:Политички движења во Литванија]] [[Категорија:Комунизмот во Европа|Литванија]] [[Категорија:Социјализам во Литванија| ]] 5539184 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Комунизам по земја|Литванија]] [[Категорија:Политички движења во Литванија]] [[Категорија:Комунизмот во Европа|Литванија]] [[Категорија:Социјализам во Литванија| ]] bt0hoj0dvixlkcnt5oexahd01fhj7le 14 1391566 5539185 2026-04-15T10:27:02Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Политички движења во Литванија]] [[Категорија:Социјализам по земја|Литванија]] 5539185 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Политички движења во Литванија]] [[Категорија:Социјализам по земја|Литванија]] 1mtlcj2jbowvjw6clx62tvwa8zjkq2e 0 1391567 5539188 2026-04-15T10:27:27Z Пакко 4588 Создадена страница со: {{Другизначења4|за селото во Шуменско|други значења|Венец (појаснување)}} {{Инфокутија Населено место | name = Венец | native_name = Венец | native_name_lang = bg | settlement_type = село | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_coat_of_arms = | pus... 5539188 wikitext text/x-wiki {{Другизначења4|за селото во Шуменско|други значења|Венец (појаснување)}} {{Инфокутија Населено место | name = Венец | native_name = Венец | native_name_lang = bg | settlement_type = село | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_coat_of_arms = | pushpin_map = Бугарија | pushpin_map_caption = Местоположба на Венец во Бугарија | latd = 43 | latm = 33 | lats = 0 | latNS = N | longd = 26 | longm = 56 | longs = 0 | longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Бугарија]] | subdivision_type1 = Област | subdivision_name1 = [[Шумен (област)|Шумен]] | subdivision_type2 = Општина | subdivision_name2 = [[Венец (општина)|Венец]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Нехрибан Ахмедова | area_total_km2 = 24,25 | elevation_m = 318 | population_total = 1.624 | population_as_of = 2022 | timezone1 = [[EET]] | utc_offset1 = +2 | postal_code_type = поштенски код | postal_code = 9751 | area_code = +359 5343 | website = {{URL|https://venets.bg/}} }} '''Венец''' ({{Langx|bg|Венец}}) — село во Севеоисточна [[Бугарија]] и административен центар на Општина [[Венец (општина)|Венец]] во [[Шумен (област)|Шуменската Област]]. Има население од 1.624 жители (2022).<ref>[https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-06-2022_2.txt Таблица на адресно регистрираните по постоянен и по настоящ адрес лица] oт дата 15.06.2022 г.</ref> == Географија == Венец е сместен во средишниот дел на областа [[Лудогорие]]. Се наоѓа на 26 км од регионалниот центар [[Шумен]], на 37 км од [[Разград]] и на 101 км од [[Русе]]. == Историја == Најраните пишани податоци за населбата потекнуваат од османлиските регистри, каде што селото се споменува под името Ќокљуџа (на турски: ''Köklüce''). Во минатото, регионот бил густо пошумен, а населението главно се занимавало со сточарство и искористување на природните ресурси на Лудогорието. По Ослободувањето на Бугарија, селото останува во границите на државата и постепено почнува да го менува својот етнички и социјален лик. Со државна наредба во [[1934]] година, името на селото е официјално променето од Ќокљуџа во '''Венец'''. Во текот на [[20 век]], селото се етаблира како важен административен центар за околните населени места во североисточниот дел на земјата. Денес, Венец е седиште на истоимената општина и е познато по соживотот на различни етнички заедници. Во поновата историја, економијата на селото е тесно поврзана со модерното земјоделство и развојот на локалната инфраструктура. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *[https://venets.bg/ Мрежно место на Општина Венец] [[Категорија:Села во Бугарија]] [[Категорија:Населени места во областа Шумен]] d3snoa4cst7jjyg4yfb7wbs5zb05z0m 14 1391568 5539189 2026-04-15T10:27:41Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Политички движења по земја|Литванија]] [[Категорија:Политички движења во Европа|Литванија]] [[Категорија:Политика на Литванија|Движење]] [[Категорија:Политичка историја на Литванија|Движење]] 5539189 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Политички движења по земја|Литванија]] [[Категорија:Политички движења во Европа|Литванија]] [[Категорија:Политика на Литванија|Движење]] [[Категорија:Политичка историја на Литванија|Движење]] km2g6u09p1p50gok6j9uj50cvzsw6tx 14 1391569 5539190 2026-04-15T10:28:07Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{Катпов}} {{рв|Network topology}} [[Категорија:Мрежна архитектура|Топологија]] [[Категорија:Топологија]] 5539190 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{рв|Network topology}} [[Категорија:Мрежна архитектура|Топологија]] [[Категорија:Топологија]] g1oqlfszvk4umleyjbm6e8zpkpslsm6 14 1391570 5539191 2026-04-15T10:28:33Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: {{Катпов}} [[Категорија:Историја на Литванија по тема]] [[Категорија:Политика на Литванија|Историја]] [[Категорија:Политичка историја по земја|Литванија]] 5539191 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} [[Категорија:Историја на Литванија по тема]] [[Категорија:Политика на Литванија|Историја]] [[Категорија:Политичка историја по земја|Литванија]] qyc2jovtj42yncfz18cia6mys9xlsr5 14 1391571 5539201 2026-04-15T10:30:32Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Антисемитизам во Литванија]] [[Категорија:Литванија во Втората светска војна]] [[Категорија:Германска окупација на Литванија во Втората светска војна]] [[Категорија:Историја на Евреите во Литванија]] Категорија:Холокаустот по земја|Лит... 5539201 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Антисемитизам во Литванија]] [[Категорија:Литванија во Втората светска војна]] [[Категорија:Германска окупација на Литванија во Втората светска војна]] [[Категорија:Историја на Евреите во Литванија]] [[Категорија:Холокаустот по земја|Литванија]] [[Категорија:Фашизам во Литванија]] [[Категорија:Насилство во Литванија]] lwvx7h06tea36iin07lx5zqf4e4fxo1 14 1391572 5539211 2026-04-15T10:31:25Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Антисемитизам во Европа|Литванија]] [[Категорија:Антисемитизам по земја|Литванија]] [[Категорија:Евреите и јудаизмот во Литванија]] [[Категорија:Расизам во Литванија]] 5539211 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Антисемитизам во Европа|Литванија]] [[Категорија:Антисемитизам по земја|Литванија]] [[Категорија:Евреите и јудаизмот во Литванија]] [[Категорија:Расизам во Литванија]] 06b5vpdn8q0etxmvwd50g62np2j2l8y 14 1391573 5539223 2026-04-15T10:32:27Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: {{Катпов}} [[Категорија:Расизам по земја|Литванија]] [[Категорија:Дискриминација во Литванија]] [[Категорија:Општествена историја на Литванија]] 5539223 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} [[Категорија:Расизам по земја|Литванија]] [[Категорија:Дискриминација во Литванија]] [[Категорија:Општествена историја на Литванија]] qqckl0i4m1t62qj60so2n1gw75fangu 14 1391574 5539224 2026-04-15T10:33:29Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Дискриминација по земја|Литванија]] [[Категорија:Кршење на човековите права во Литванија]] 5539224 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Дискриминација по земја|Литванија]] [[Категорија:Кршење на човековите права во Литванија]] 63qgwczdmn3ad1saz5cs8oy7pp39g5x 14 1391575 5539225 2026-04-15T10:34:06Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Кршење на човековите права по земја|Литванија]] [[Категорија:Човекови права во Литванија| Кршење ]] 5539225 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Кршење на човековите права по земја|Литванија]] [[Категорија:Човекови права во Литванија| Кршење ]] qg0ru1zcnmz8542g8eyu8r5xpxidske 14 1391578 5539232 2026-04-15T10:35:19Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: {{Катпов}} [[Категорија:Литванско општество]] [[Категорија:Човекови права по земја|Литванија]] [[Категорија:Политика на Литванија]] [[Категорија:Литванско право]] 5539232 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} [[Категорија:Литванско општество]] [[Категорија:Човекови права по земја|Литванија]] [[Категорија:Политика на Литванија]] [[Категорија:Литванско право]] 29mqm6f83o8rfybevdtcflzi5dyeb6p 0 1391579 5539234 2026-04-15T10:35:21Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Означена мрежна магистрала]] на [[Означена магистрална мрежа]] 5539234 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Означена магистрална мрежа]] pzvj5c2iixhezo7hw2fmcozyeuup6hq 14 1391580 5539236 2026-04-15T10:36:13Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Управување со Литванија|Право]] [[Категорија:Право по земја|Литванија]] 5539236 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Управување со Литванија|Право]] [[Категорија:Право по земја|Литванија]] 9b5fa2xsuss0sfsxcob8l8g8gi6tc2o 14 1391581 5539244 2026-04-15T10:38:49Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Историја на Литванија по тема]] [[Категорија:Литванско општество|Историја]] [[Категорија:Општествена историја по земја|Литванија]] 5539244 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Историја на Литванија по тема]] [[Категорија:Литванско општество|Историја]] [[Категорија:Општествена историја по земја|Литванија]] jjwaekk6gjzays4p7ug3bjj8kj8krge 14 1391582 5539246 2026-04-15T10:39:51Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Еврејска историја по земја|Литванија]] [[Категорија:Историја на Евреите во Европа|Литванија]] [[Категорија:Евреите и јудаизмот во Литванија]] [[Категорија:Историја на Литванија по тема|Евреи]] 5539246 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Еврејска историја по земја|Литванија]] [[Категорија:Историја на Евреите во Европа|Литванија]] [[Категорија:Евреите и јудаизмот во Литванија]] [[Категорија:Историја на Литванија по тема|Евреи]] 4bjbpiifs6j9mjixmsfhm6skn1rjqkp 14 1391583 5539248 2026-04-15T10:40:58Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Литванија во Втората светска војна]] [[Категорија:Германски воени окупации]] 5539248 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Литванија во Втората светска војна]] [[Категорија:Германски воени окупации]] golm5cfq13t3zqv1asl7cdcmhvbcdyz 14 1391584 5539249 2026-04-15T10:42:24Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Политички движења во Литванија|Фашизам]] [[Категорија:Фашизам по земја|Литванија]] [[Категорија:Фашизам во Европа|Литванија]] [[Категорија:Антикомунизмот во Литванија]] [[Категорија:Литвански национализам]] 5539249 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Политички движења во Литванија|Фашизам]] [[Категорија:Фашизам по земја|Литванија]] [[Категорија:Фашизам во Европа|Литванија]] [[Категорија:Антикомунизмот во Литванија]] [[Категорија:Литвански национализам]] 29kt2c3zw036ys59hemf5yn32e2suif 14 1391585 5539250 2026-04-15T10:43:22Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Политички движења во Литванија|Национализам]] [[Категорија:Историја на Грција|Литванија]] [[Категорија:Национализам по земја|Литванија]] 5539250 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Политички движења во Литванија|Национализам]] [[Категорија:Историја на Грција|Литванија]] [[Категорија:Национализам по земја|Литванија]] 3fezsqwgj77mdz4rxjgq5f1cvw2jume 14 1391586 5539251 2026-04-15T10:44:30Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Насилство по земја|Литванија]] [[Категорија:Злосторство во Литванија]] [[Категорија:Општествена историја на Литванија]] 5539251 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Насилство по земја|Литванија]] [[Категорија:Злосторство во Литванија]] [[Категорија:Општествена историја на Литванија]] mgq4f8tjmkahyzrowsg3tj03si052j4 14 1391587 5539252 2026-04-15T10:45:23Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Злосторство по земја|Литванија]] [[Категорија:Литванско општество]] [[Категорија:Литванско право]] 5539252 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Злосторство по земја|Литванија]] [[Категорија:Литванско општество]] [[Категорија:Литванско право]] 6tpkqzpwf5w2xmbz1107j8wet5i4yxu 14 1391588 5539253 2026-04-15T10:46:23Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Востанија по земја|Литванија]] [[Категорија:Политичка историја на Литванија]] [[Категорија:Насилство во Литванија]] 5539253 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Востанија по земја|Литванија]] [[Категорија:Политичка историја на Литванија]] [[Категорија:Насилство во Литванија]] 5snflz2t8cxpb5qbdwa1c5ih2k9k5cw 0 1391589 5539255 2026-04-15T10:47:46Z Пакко 4588 Создадена страница со: '''Венец''' може да се однесува на следново: * [[венец]] – [[ритуал]]ен букет од зелени [[растенија]] и [[цвеќе|цвеќиња]] ** [[ловоров венец]] == Географија == * [[Венец (Бургаско)]] – [[село]] во [[Бургаска област]], [[Бугарија]] * [[Венец (Старозагорско)]] – село во Стар... 5539255 wikitext text/x-wiki '''Венец''' може да се однесува на следново: * [[венец]] – [[ритуал]]ен букет од зелени [[растенија]] и [[цвеќе|цвеќиња]] ** [[ловоров венец]] == Географија == * [[Венец (Бургаско)]] – [[село]] во [[Бургаска област]], [[Бугарија]] * [[Венец (Старозагорско)]] – село во [[Старозагорска област]], Бугарија * [[Венец (Шуменско)]] – село во [[Шуменска област]], Бугарија * [[Венци]] или Венче (грчко име [[Кендро (дем Гревена)|Кендро]]) – село во општината Гребен (Гревена), [[Грција]] * РРТС Венец – највисоката [[антена]] во Бугарија (302 m) == Друго == * „Венец (1911-1914)“ – бугарско [[списание]], кое излегувало од 1911 до 1914 г. * „Венец (1925-1943)“ – бугарско списание, кое излегувало од 1925 до 1943 г. {{појаснување}} apv72homwux3cvbujtwmw9cqwuoakwt 0 1391590 5539256 2026-04-15T10:50:37Z Buli 2648 Создадена страница со: '''Кристијан IV''' (1577–1648) бил еден од најзначајните и најдолговечни владетели на Данска и Норвешка, владеејќи речиси 60 години. Познат е по неговите амбициозни градежни проекти, економски реформи и учество во Триесетгодишната војна, која на крај ја ос... 5539256 wikitext text/x-wiki '''Кристијан IV''' (1577–1648) бил еден од најзначајните и најдолговечни владетели на Данска и Норвешка, владеејќи речиси 60 години. Познат е по неговите амбициозни градежни проекти, економски реформи и учество во Триесетгодишната војна, која на крај ја ослабила позицијата на Данска како европска сила. == Ран живот и крунисување == Кристијан IV е роден на 12 април 1577 година во замокот Фредериксборг, како син на кралот Фредерик II и Софија од Мекленбург-Шверин. По смртта на неговиот татко во 1588, на само единаесет години бил прогласен за крал на Данска и Норвешка, но поради неговата малолетност земјата ја управувал регентски совет. Официјалното крунисување се случило во 1596 година, кога Кристијан веќе бил полнолетен и подготвен да ја преземе власта. == Владеење и реформи == Неговото владеење се одликува со амбициозни економски и административни реформи. Тој настојувал да ја модернизира Данска преку развој на трговијата, морепловството и индустријата. Основал нови градови, меѓу кои Кристијансанд и Кристијанија (денешно Осло), и поттикнувал создавање на трговски компании. Кристијан IV бил познат и како голем градител: неговиот дворец Розенборг, берзата во Копенхаген и бројни тврдини и јавни згради сведочат за неговата визија да ја претвори Данска во модерна држава. == Воени походи и надворешна политика == Кристијан IV водел активна надворешна политика, често насочена кон зајакнување на данската позиција во Скандинавија и Европа. Во Калмарската војна (1611–1613) Данска успеала да ја победи Шведска, но придобивките биле ограничени. Најголемата авантура била неговото вмешување во Триесетгодишната војна (1625–1629), каде што се појавил како водач на протестантските сили. Сепак, неговата војска била поразена од католичките армии предводени од Валдштајн и Тили, што довело до значително слабеење на данската моќ и влијание во Европа. == Личен живот и семејство == Кристијан IV бил оженет со Ана Катарина од Бранденбург, со која имал неколку деца, но таа починала во 1612 година. Подоцна живеел со Кирстен Мунк, со која имал големо потомство, меѓу нив и идниот крал Фредерик III. Неговите бројни врски и деца, легитимни и вонбрачни, често предизвикувале политички и семејни конфликти. 31z2tg67mtedu0pom95d0swq6g3xen1 5539259 5539256 2026-04-15T10:55:58Z Buli 2648 /* Воени походи и надворешна политика */ 5539259 wikitext text/x-wiki '''Кристијан IV''' (1577–1648) бил еден од најзначајните и најдолговечни владетели на Данска и Норвешка, владеејќи речиси 60 години. Познат е по неговите амбициозни градежни проекти, економски реформи и учество во Триесетгодишната војна, која на крај ја ослабила позицијата на Данска како европска сила. == Ран живот и крунисување == Кристијан IV е роден на 12 април 1577 година во замокот Фредериксборг, како син на кралот Фредерик II и Софија од Мекленбург-Шверин. По смртта на неговиот татко во 1588, на само единаесет години бил прогласен за крал на Данска и Норвешка, но поради неговата малолетност земјата ја управувал регентски совет. Официјалното крунисување се случило во 1596 година, кога Кристијан веќе бил полнолетен и подготвен да ја преземе власта. == Владеење и реформи == Неговото владеење се одликува со амбициозни економски и административни реформи. Тој настојувал да ја модернизира Данска преку развој на трговијата, морепловството и индустријата. Основал нови градови, меѓу кои [[Кристијансанд]] и Кристијанија (денешно [[Осло]]), и поттикнувал создавање на трговски компании. Кристијан IV бил познат и како голем градител: неговиот дворец Розенборг, берзата во Копенхаген и бројни тврдини и јавни згради сведочат за неговата визија да ја претвори Данска во модерна држава. == Воени походи и надворешна политика == Кристијан IV водел активна надворешна политика, често насочена кон зајакнување на данската позиција во Скандинавија и Европа. Во Калмарската војна (1611–1613) Данска успеала да ја победи Шведска, но придобивките биле ограничени. Најголемата авантура била неговото вмешување во [[Триесетгодишна војна|Триесетгодишната војна]] (1625–1629), каде што се појавил како водач на протестантските сили. Сепак, неговата војска била поразена од католичките армии предводени од Валдштајн и Тили, што довело до значително слабеење на данската моќ и влијание во Европа. == Личен живот и семејство == Кристијан IV бил оженет со Ана Катарина од Бранденбург, со која имал неколку деца, но таа починала во 1612 година. Подоцна живеел со Кирстен Мунк, со која имал големо потомство, меѓу нив и идниот крал Фредерик III. Неговите бројни врски и деца, легитимни и вонбрачни, често предизвикувале политички и семејни конфликти. 3r29k895h0sdcrb1t320622yxuo8uxj 5539260 5539259 2026-04-15T10:56:17Z Buli 2648 /* Личен живот и семејство */ 5539260 wikitext text/x-wiki '''Кристијан IV''' (1577–1648) бил еден од најзначајните и најдолговечни владетели на Данска и Норвешка, владеејќи речиси 60 години. Познат е по неговите амбициозни градежни проекти, економски реформи и учество во Триесетгодишната војна, која на крај ја ослабила позицијата на Данска како европска сила. == Ран живот и крунисување == Кристијан IV е роден на 12 април 1577 година во замокот Фредериксборг, како син на кралот Фредерик II и Софија од Мекленбург-Шверин. По смртта на неговиот татко во 1588, на само единаесет години бил прогласен за крал на Данска и Норвешка, но поради неговата малолетност земјата ја управувал регентски совет. Официјалното крунисување се случило во 1596 година, кога Кристијан веќе бил полнолетен и подготвен да ја преземе власта. == Владеење и реформи == Неговото владеење се одликува со амбициозни економски и административни реформи. Тој настојувал да ја модернизира Данска преку развој на трговијата, морепловството и индустријата. Основал нови градови, меѓу кои [[Кристијансанд]] и Кристијанија (денешно [[Осло]]), и поттикнувал создавање на трговски компании. Кристијан IV бил познат и како голем градител: неговиот дворец Розенборг, берзата во Копенхаген и бројни тврдини и јавни згради сведочат за неговата визија да ја претвори Данска во модерна држава. == Воени походи и надворешна политика == Кристијан IV водел активна надворешна политика, често насочена кон зајакнување на данската позиција во Скандинавија и Европа. Во Калмарската војна (1611–1613) Данска успеала да ја победи Шведска, но придобивките биле ограничени. Најголемата авантура била неговото вмешување во [[Триесетгодишна војна|Триесетгодишната војна]] (1625–1629), каде што се појавил како водач на протестантските сили. Сепак, неговата војска била поразена од католичките армии предводени од Валдштајн и Тили, што довело до значително слабеење на данската моќ и влијание во Европа. == Личен живот и семејство == Кристијан IV бил оженет со Ана Катарина од Бранденбург, со која имал неколку деца, но таа починала во 1612 година. Подоцна живеел со Кирстен Мунк, со која имал големо потомство, меѓу нив и идниот крал Фредерик III. Неговите бројни врски и деца, легитимни и вонбрачни, често предизвикувале политички и семејни конфликти. [[Категорија:Дански монарси]] llpb1n9dgzhfyhw7efeccbpjp1dg69l 5539261 5539260 2026-04-15T10:57:06Z Buli 2648 5539261 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Christian IV Pieter Isaacsz 1612.jpg|мини|десно|Кристијан IV]] '''Кристијан IV''' (1577–1648) бил еден од најзначајните и најдолговечни владетели на Данска и Норвешка, владеејќи речиси 60 години. Познат е по неговите амбициозни градежни проекти, економски реформи и учество во Триесетгодишната војна, која на крај ја ослабила позицијата на Данска како европска сила. == Ран живот и крунисување == Кристијан IV е роден на 12 април 1577 година во замокот Фредериксборг, како син на кралот Фредерик II и Софија од Мекленбург-Шверин. По смртта на неговиот татко во 1588, на само единаесет години бил прогласен за крал на Данска и Норвешка, но поради неговата малолетност земјата ја управувал регентски совет. Официјалното крунисување се случило во 1596 година, кога Кристијан веќе бил полнолетен и подготвен да ја преземе власта. == Владеење и реформи == Неговото владеење се одликува со амбициозни економски и административни реформи. Тој настојувал да ја модернизира Данска преку развој на трговијата, морепловството и индустријата. Основал нови градови, меѓу кои [[Кристијансанд]] и Кристијанија (денешно [[Осло]]), и поттикнувал создавање на трговски компании. Кристијан IV бил познат и како голем градител: неговиот дворец Розенборг, берзата во Копенхаген и бројни тврдини и јавни згради сведочат за неговата визија да ја претвори Данска во модерна држава. == Воени походи и надворешна политика == Кристијан IV водел активна надворешна политика, често насочена кон зајакнување на данската позиција во Скандинавија и Европа. Во Калмарската војна (1611–1613) Данска успеала да ја победи Шведска, но придобивките биле ограничени. Најголемата авантура била неговото вмешување во [[Триесетгодишна војна|Триесетгодишната војна]] (1625–1629), каде што се појавил како водач на протестантските сили. Сепак, неговата војска била поразена од католичките армии предводени од Валдштајн и Тили, што довело до значително слабеење на данската моќ и влијание во Европа. == Личен живот и семејство == Кристијан IV бил оженет со Ана Катарина од Бранденбург, со која имал неколку деца, но таа починала во 1612 година. Подоцна живеел со Кирстен Мунк, со која имал големо потомство, меѓу нив и идниот крал Фредерик III. Неговите бројни врски и деца, легитимни и вонбрачни, често предизвикувале политички и семејни конфликти. [[Категорија:Дански монарси]] syvicq7ucnf5v9v74h5s12okxiyxwc1 5539283 5539261 2026-04-15T11:28:59Z Buli 2648 /* Личен живот и семејство */ 5539283 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Christian IV Pieter Isaacsz 1612.jpg|мини|десно|Кристијан IV]] '''Кристијан IV''' (1577–1648) бил еден од најзначајните и најдолговечни владетели на Данска и Норвешка, владеејќи речиси 60 години. Познат е по неговите амбициозни градежни проекти, економски реформи и учество во Триесетгодишната војна, која на крај ја ослабила позицијата на Данска како европска сила. == Ран живот и крунисување == Кристијан IV е роден на 12 април 1577 година во замокот Фредериксборг, како син на кралот Фредерик II и Софија од Мекленбург-Шверин. По смртта на неговиот татко во 1588, на само единаесет години бил прогласен за крал на Данска и Норвешка, но поради неговата малолетност земјата ја управувал регентски совет. Официјалното крунисување се случило во 1596 година, кога Кристијан веќе бил полнолетен и подготвен да ја преземе власта. == Владеење и реформи == Неговото владеење се одликува со амбициозни економски и административни реформи. Тој настојувал да ја модернизира Данска преку развој на трговијата, морепловството и индустријата. Основал нови градови, меѓу кои [[Кристијансанд]] и Кристијанија (денешно [[Осло]]), и поттикнувал создавање на трговски компании. Кристијан IV бил познат и како голем градител: неговиот дворец Розенборг, берзата во Копенхаген и бројни тврдини и јавни згради сведочат за неговата визија да ја претвори Данска во модерна држава. == Воени походи и надворешна политика == Кристијан IV водел активна надворешна политика, често насочена кон зајакнување на данската позиција во Скандинавија и Европа. Во Калмарската војна (1611–1613) Данска успеала да ја победи Шведска, но придобивките биле ограничени. Најголемата авантура била неговото вмешување во [[Триесетгодишна војна|Триесетгодишната војна]] (1625–1629), каде што се појавил како водач на протестантските сили. Сепак, неговата војска била поразена од католичките армии предводени од Валдштајн и Тили, што довело до значително слабеење на данската моќ и влијание во Европа. == Личен живот и семејство == Кристијан IV бил оженет со Ана Катарина од Бранденбург, со која имал неколку деца, но таа починала во 1612 година. Подоцна живеел со Кирстен Мунк, со која имал големо потомство, меѓу нив и идниот крал Фредерик III. Неговите бројни врски и деца, легитимни и вонбрачни, често предизвикувале политички и семејни конфликти. {{Монарси на Данска}} [[Категорија:Дански монарси]] ml82es01uzrljz0t51ir6o4igxdlx2y 0 1391591 5539258 2026-04-15T10:55:40Z Тиверополник 1815 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1345374613|Soviet economic blockade of Lithuania]]“ 5539258 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир|conflict=Soviet economic blockade of Lithuania|partof=[[Распеана револуција]] и [[Распад на Советскиот Сојуз]]|image=1990 05 01Šiauliai4.jpg|caption=Демонстрации во [[Шјауљај]] против економската блокада на 1 мај 1990 година|date=18 април – 2 јули 1990 (78 денови)|place=[[Литванија]]|result=Блокадата е укината * Преговорите за иднината на односите меѓу Литванија и СССР се започнати * Ефектите од [[Закон за повторно воспоставување на државата Литванија|Законот за повторно воспоставување на државата Литванија]] се суспендирани * Државноста е „де факто“ зачувана * Истекот на суспензијата води до [[Јануарски настани (Литванија)|Јануарските настани]] * [[Советски напади на ОМОН врз литванските гранични пунктови|Советска агресија на границите на Литванија]]|status=|combatants_header=|combatant1={{flag|Lithuania|1988}}<br/>Подржана од:<ref>{{cite book|first=Feliksas|last=Žigaras|title=Baltijos šalių institucinis bendradarbiavimas 1990–2010|date=2012|language=lt|publisher=[[General Jonas Žemaitis Military Academy of Lithuania]]|isbn=9786098074017|page=407|url=http://www.tb.lt/Leidiniai/Moksliniai/2012-baltijos%20saliu%20institucinis%20bendradarbiavimas.pdf|access-date=25 June 2021}}</ref><br/> {{flag|Latvia}}<br/>{{flag|Estonia|1990}}|combatant2={{flag|Soviet Union}}|commander1=|commander2=|units1=|units2=|strength1=|strength2=|casualties1=|casualties2=}}{{Историја на Литванија}}  [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] вовел [[економска блокада]] врз [[Литванија]] помеѓу 18 април до 2 јули 1990 година. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lrt.lt/naujienos/verslas/4/1362637/pirmieji-atkurtos-lietuvos-zingsniai-ir-ekonomine-blokada-keliu-kilometru-eiles-degalinese-ir-kiausiniene-ant-amzinosios-ugnies|title=Pirmieji atkurtos Lietuvos žingsniai ir ekonominė blokada: kelių kilometrų eilės degalinėse ir kiaušinienė ant amžinosios ugnies|date=11 March 2021|work=[[Lithuanian National Radio and Television]]|language=lt}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vle.lt/straipsnis/lietuvos-respublika-po-1990/|title=Lietuvos Respublika po 1990|last=Laurinavičius|first=Česlovas|work=Visuotinė lietuvių enciklopedija|language=lt}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.tv3.lt/naujiena/lietuva/lietuvos-blokada-gudrus-kremliaus-planas-atsimuse-i-dar-gudresnius-lietuvius-n1138644|title=Lietuvos blokada: gudrus Kremliaus planas atsimušė į dar gudresnius lietuvius|work=[[TV3 (Lithuanian TV channel)|TV3.lt]]|language=lt}}</ref> До крајот на 1980-тите, [[Михаил Горбачов]], лидер на Советскиот Сојуз, започнал политика на либерализација на политичкиот систем на земјата, и како резултат на тоа, се појавиле движења кои се залагале за автономија или независност во рамките на Советскиот Сојуз. [[Врховен совет на Литванија|Врховниот совет на Литванија]] потоа го усвоил [[Закон за повторно воспоставување на Литванија|Законот за повторно воспоставување на државата Литванија]] (Закон) на 11 март 1990 година. Функционерите на [[Московски кремљ|Кремљ]] побарале Законот да биде поништен, толкувајќи го како сецесионистичка работа, но Литванија ги игнорирала, тврдејќи дека биле [[Советска окупација на балтичките земји (1940)|насилно припоени во СССР]] уште во 1940 година. Горбачов испратил ултиматум на 13 април, барајќи од Литванците да се повлечат под закана од економски санкции. Бидејќи советските функционери не биле задоволни од одговорот од Литванија, блокадата започнала на 18 април во 21:25 часот. Економската блокада го ограничило или откажало централизираното снабдување со енергетски ресурси, за кои Литванија била исклучително зависна од СССР, како и со прехранбени производи и фармацевтски производи. Во помала мера, ембаргото влијаело и врз [[Калининградска Област|Калининградската Област]]. Советскиот Сојуз ги затворил границите на републиката и ги блокирал банкарските сметки на Литванија. Бидејќи бунтовничката република чувствувала недостиг на основни производи, западните земји извршиле притисок врз Литванија и Советскиот Сојуз да постигнат компромис, што првично не можело да се постигне. Сепак, поради интензивирањето на [[Парада на суверенитетот|внатрешните движења за суверенитет]] во другите четиринаесет републики на Советскиот Сојуз, особено во рамките на [[Руска Советска Федеративна Социјалистичка Република|Руската Советска Федеративна Социјалистичка Република]] (РСФСР), блокадата била ублажена кон средината на јуни, а санкциите биле укинати на 2 јули. Ова се случило откако литванскиот парламент се согласил да ги укине ефектите од Законот и да започне разговори со советската страна. Долгоочекуваните преговори, сепак, не дале никакви резултати. И покрај краткото траење, блокадата имала длабоки последици врз земјата. Вкупните загуби од блокадата на литванска страна надминале 500 милиони рубли, или 1,5% од бруто националниот производ (БНП). <ref name=":28">{{Наведена книга|title=Economic Sanctions Reconsidered|last=Hufbauer|first=Gary Clyde|last2=Schott|first2=Jeffrey J.|last3=Elliott|first3=Kimberly Ann|last4=Oegg|first4=Barbara|publisher=[[Peterson Institute for International Economics]]|year=2007|isbn=9780881324075|edition=3|location=[[Washington, D.C.]]|pages=118|display-authors=1}}</ref> <ref name=":19">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KNJMDwAAQBAJ&q=rifles&pg=PT196|title=Lithuania: The Rebel Nation|last=Vardys|first=V. Stanley|date=2018-02-19|publisher=[[Routledge]]|isbn=9780429978791|location=[[Abingdon-on-Thames]]/[[New York City]]|pages=166|language=en|chapter=(second link)|access-date=2021-07-29|chapter-url=https://books.google.com/books?id=OQDFDwAAQBAJ&pg=PA166}}</ref> Илјадници работници ги загубиле своите работни места или останале без работа во своите фабрики бидејќи недостасувале залихи. Ефектите врз преминувањето на пазарот биле мешани. Ембаргото ја принудило Литванија да го централизира своето управување и да го зацврсти регулирањето на користењето на ресурсите. Претпријатијата создале партнерства со други компании, а Литванија преговарала за трговски договори со други републики, означувајќи премин кон капиталистичка економија. Исто така, ја натерало земјата да бара други начини за увоз на нафта и да започне индустриска експлоатација на своите ресурси. Економската блокада, исто така, го забавила темпото на одвојување на другите две [[балтички држави]], [[Латвија]] и [[Естонија]], од Советскиот Сојуз. Улогата на малцинствата (особено Полјаците) во блокадата е нејасна, но некои шпекулираат дека полското малцинство, кое било доминирано од просоветски политичари, било третирано преференцијално за време на блокадата од страна на Советскиот Сојуз. == Позадина == [[File:1990_01_12_GorbačiovasŠiauliuose18plakatas1.jpg|alt=A meeting of protesters during Gorbachev's visit to Lithuania in January 1990. One of the pro-independence protesters carries a poster saying, in Russian, "{{sic|НЕМЕШАЙТЕ}} НАМ ИДТИ СВОИМ ПУТЕМ" ("Let us go our way")|мини| Собир на демонстранти во [[Bridai?action=edit&redlink=1|Бридаи]], [[Šiauliai District Municipality|округ Шјауљај]], за време на посетата на Горбачов на Литванија во јануари 1990 година. На постерот на руски јазик пишува „Да си одиме по својот пат!“]] Кратко откако Германија и Советскиот Сојуз го потпишале [[Пакт Рибентроп-Молотов|пактот Молотов-Рибентроп]] во 1939 година, [[Балтички држави|балтичките држави]] биле [[Окупација на балтичките држави|окупирани и нелегално приклучени]] во [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]], кое било прекинато со [[Германска окупацијана балтичките држави|тригодишна германска окупација]] пред [[Советска окупација на балтичките држави|да се вратат]] во СССР по [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. И покрај тоа што биле дел од Советскиот Сојуз повеќе од 40 години, во 1980-тите, балтичките држави сè уште се сметале за малку поинакви од остатокот од СССР. <ref>{{Наведена книга|title=История России 1917-1995 в 4-х томах: Седьмой секретарь 1985—1990|last=Heller|first=Michel|last2=Nekrich|first2=Alexander|publisher=МИК/Агар|year=1996|isbn=5879020061|volume=3|location=[[Moscow]]|language=Russian|trans-title=History of Russia 1917-1995 in 4 volumes: Seventh Secretary 1985-1990|quote=Реакция Горбачева была вызвана опасением, что «неорганизованный», не «разрешенный» из центра выход из Союза может вызвать цепную реакцию. И привести к развалу империи. В принципе, однако, прибалтийский регион, включенный в СССР в 1940 г., всегда считался несколько чужеродным.|author-link=Michel Heller|author-link2=Alexander Nekrich}}</ref> <ref>{{Наведена книга|title=Распад СССР: этнополитический анализ|last=Cheshko|first=Sergei|publisher=Institute of Ethnology and Anthropology of the [[Russian Academy of Sciences]]|year=2000|edition=2|location=Moscow|pages=261|language=Russian|trans-title=The dissolution of USSR: an ethnopolitical analysis}}</ref> Откако [[Михаил Горбачов]] бил избран за лидер на [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|Комунистичката партија на Советскиот Сојуз]] (КПСС) во 1985 година, советската влада постепено вовела некои мерки за либерализација, вклучувајќи [[перестројка]] и [[гласност]]. Овие политики овозможиле масовни демонстрации во повеќето [[Републики на Сојузот на Советските Социјалистички Републики|советски републики]]. Во балтичките држави, собирите, на кои првично протестирале против еколошките проекти на централната влада, станувале сè повеќе политички. До крајот на летото 1988 година, „Сајудис“, движењето кое првично било во корист на перестројката, побарало легализација на [[Знаме на Литванија|литванското знаме меѓу двете војни]], оставка на владата на републиката и [[Сувереност|суверенитет]] за Литванија. До почетокот на 1989 година, движењето веќе се залагало за независност од СССР. <ref name="Beissinger">{{Наведена книга|title=Civil resistance and power politics: the experience of non-violent action from Gandhi to the present|last=Beissinger|first=Mark R.|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2009|isbn=9780199552016|editor-last=[[Adam Roberts (scholar)|Adam Roberts]]|location=[[Oxford]]/New York City|pages=231–246|chapter=The Intersection of Ethnic Nationalism and People Power Tactics in the Baltic States, 1987-1991|author-link=Mark R. Beissinger|editor-last2=[[Timothy Garton Ash]]|chapter-url=https://books.google.com/books?id=BxOQKrCe7UUC&q=%22People+Power+Tactics+in+the+Baltic+States%22&pg=PR10}}</ref> <ref name=":22">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aeinstein.org/wp-content/uploads/2013/09/NonviolentResistanceInLithuania.pdf|title=Nonviolent Resistance In Lithuania: A Story of Peaceful Liberation|last=Miniotaite|first=Grazina|date=2002|publisher=[[Albert Einstein Institution]]|location=[[Boston]]|pages=16, 28–31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210810063649/http://www.aeinstein.org/wp-content/uploads/2013/09/NonviolentResistanceInLithuania.pdf|archive-date=10 August 2021|accessdate=21 June 2021}}</ref> Овие барања на крајот биле спроведени. Во ноември 1988 година, Врховниот совет на Литванската Советска Социјалистичка Република го воспоставил тробојното знаме како знаме на републиката. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lrs.lt/sip/portal.show?p_r=38111&p_k=2|title=History of the national flag of Lithuania|work=[[Seimas of Lithuania]]|accessdate=2021-07-25}}</ref> Во мај 1989 година, републиката издала декларација за суверенитет. Со неа се потврдил приматот на литванското право, иако сè уште во рамките на Советскиот Сојуз. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gorby.ru/userfiles/litva.pdf|title=Декларация Верховного Совета Литовской Советской Социалистической Республики "О государственном суверенитете Литвы"|date=1989-05-26|work=[[The Gorbachev Foundation]]|language=ru|trans-title=Declaration of the Supreme Soviet of the Lithuanian Soviet Socialist Republic "On the state sovereignty of Lithuania"|accessdate=2021-07-26}}</ref> <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Lithuania in 1940-1991: the history of occupied Lithuania|last=Anušauskas|first=Arvydas|publisher=[[Genocide and Resistance Research Centre of Lithuania]]|year=2015|isbn=9786098037548|location=[[Vilnius]]|pages=550–567}}</ref> Иако декларацијата експлицитно го прекршил Член 74 од [[Уставот на Советскиот Сојуз (1977)|Уставот]] од 1977 година, во кој се вели дека советското право треба да преовладува во случај на конфликтно законодавство, службениците во [[Московски кремљ|Кремљ]] не презеле никакви дејствија <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=WftgAAAAQBAJ&dq=%D1%81%D1%83%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B+%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F+74+%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D0%B8+%D1%81%D1%81%D1%81%D1%80&pg=PT68|title=Как развалить Россию? Литовский вариант|last=Shved|first=Vladislav|publisher=Алгоритм|year=2012|isbn=9785457270657|location=Moscow|pages=74–75|language=ru|trans-title=How to destroy Russia? The Lithuanian option}}</ref> - напротив, во ноември 1989 година, Советскиот Сојуз направил некои отстапки со одобрување на план за финансиска и економска автономија за балтичките републики. <ref name=":1">{{Наведена книга|url=https://hum.spbstu.ru/userfiles/files/pdf/MO-i-DIALOG-KULTUR-1.pdf#page=58|title=Международные отношения и диалог культур: сборник научных статей|last=Musayev|first=Vadim I.|publisher=Polytechnic University Publishing House - Saint Petersburg|year=2013|location=[[Saint Petersburg]]|pages=72–81|language=ru|trans-title=International Relations and Dialogue of Cultures: Scientific articles selection|chapter=Восстановление независимости Эстонии, Латвии и Литвы|trans-chapter=Restoration of Estonia's, Latvia's and Lithuania's independence}}</ref> Во исто време, откритијата во Литванија во врска со тајните протоколи од пактот Молотов-Рибентроп (чие постоење СССР го негирал) дополнително ја налутиле опозицијата, која побарала нивно откривање и осуда. <ref>{{Наведено списание|last=Senn|first=Alfred Erich|author-link=Alfred Erich Senn|date=1990|title=Perestroika in Lithuanian Historiography: The Molotov-Ribbentrop Pact|url=https://www.jstor.org/stable/130082|journal=[[The Russian Review]]|volume=49|issue=1|pages=43–56|doi=10.2307/130082|issn=0036-0341|jstor=130082|url-access=subscription}}</ref> Советскиот Сојуз формално го признал нивното постоење во декември 1989 година, по разгледувањето на избраниот комитет во Конгресот на народните пратеници, и ги прогласил за „''правно неодржливи и неважечки од моментот кога беа потпишани''“. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1989/12/25/world/upheaval-east-soviet-congress-condemns-39-pact-that-led-annexation-baltics.html|title=UPHEAVAL IN THE EAST; Soviet Congress Condemns '39 Pact That Led to Annexation of Baltics|last=Fein|first=Esther B.|date=1989-12-25|work=[[The New York Times]]|access-date=2021-07-26|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Така, Горбачов се соочил проблеми во својата партија. Во декември 1989 година, [[Алгирдас Бразаускас]], лидерот на [[Комунистичка партија на Литванија|Комунистичката партија на Литванија]] (КПЛ), објавил дека КПЛ е независна од [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|КПСС]], и покрај молбите на Горбачов да не го стори тоа. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/politics-obituaries/7857777/Algirdas-Brazauskas.html|title=Algirdas Brazauskas|date=2010-06-27|work=[[The Daily Telegraph]]|accessdate=2021-07-26}}</ref> Лут, [[Централен комитет на КПСС|Централниот комитет на КПСС]] го испратил Горбачов во [[Вилнус]] за да го смири партискиот бунт. Сепак, првиот секретар не успеал да ги потчини партиските бунтовници и неговото патување само ги натерало Литванците посилно да притискаат за независност. <ref>{{Наведена книга|title=Gorbachev's Gamble: Soviet Foreign Policy and the End of the Cold War|last=Grachev|first=Andrei|publisher=[[Polity Press]]|year=2008|isbn=9780745655321|location=[[Cambridge]]/[[Malden, Mass.]]|quote=In January 1990 Gorbachev was obliged to go to Vilnius, charged by the Central Committee to try to put down the revolt of the local communist party, which had proclaimed its independence from Moscow. His mission turned into a fiasco which encouraged the Lithuanians, followed by the other Baltic nations, radically to speed up their advance towards full sovereignty.}}</ref> [[Податотека:A_rally_in_Lithuania_commemorate_and_condemn_the_Molotov-Ribbentrop_Pact,_August_23,_1988,_Vilnius,_Vingis_Park.jpg|алт=A large meeting of people assembled in a park in front of an arch-like structure, on which the Columns of Gediminas, a XIV-century Lithuanian symbol, appear|мини|Митинг во август 1988 година во спомен и осуда на пактот Молотов-Рибентроп во паркот Вингис, Вилнус, организиран од Сајудис. Се проценува дека учествувале 150.000–200.000 луѓе. <ref>{{Наведено списание|last=Hackmann|first=Jörg|date=2020|title=Baltic national movements, 1986-1992. Origins, trajectories, agendas|url=https://snm.nise.eu/index.php/studies/article/view/66|journal=Studies on National Movements|volume=6|pages=18–42|doi=10.21825/snm.85334|doi-access=free}}</ref>]] == Обновување на независноста == [[File:1990_01_12_GorbačiovasŠiauliuose18plakatas1.jpg|alt=A meeting of protesters during Gorbachev's visit to Lithuania in January 1990. One of the pro-independence protesters carries a poster saying, in Russian, "{{sic|НЕМЕШАЙТЕ}} НАМ ИДТИ СВОИМ ПУТЕМ" ("Let us go our way")|мини| Собир на демонстранти во [[Bridai?action=edit&redlink=1|Бридаи]], [[Šiauliai District Municipality|округ Шјауљај]], за време на посетата на Горбачов на Литванија во јануари 1990 година. На постерот на руски јазик пишува „Да си одиме по својот пат!“]] На 7 февруари 1990 година, по наодите на советскиот парламент за пактот Молотов-Рибентроп, Литванија објавила дека декларацијата со која Литванија се приклучила кон [[Советски Сојуз|СССР]] не ја претставува волјата на Литванците и затоа е ништовна. Еден месец подоцна, на 11 март, Литванија станала првата република што ја [[Закон за повторно воспоставување на Литванија|прогласила својата независност]] од СССР. Временскиот период имал за цел да го спречи изборот на [[претседател на Советскиот Сојуз]], закажан за 15 март. <ref name=":2">{{Наведени вести|url=https://www.foreignaffairs.com/articles/russian-federation/1990-06-01/lithuanian-crisis|title=The Lithuanian Crisis|last=Olcott|first=Martha Brill|date=2009-01-28|work=[[Foreign Affairs]]|access-date=2021-07-26|language=en-US|issn=0015-7120|author-link=Martha Brill Olcott}}</ref> Кога Вилнус испратил покана до Кремљ да започне преговори поврзани со враќањето на независноста следниот ден, советското раководство се разбеснило. <ref name=":8">{{Наведено списание|last=Vilpišauskas|first=Ramūnas|date=2014|title=Lithuania's double transition after the re-establishment of independence in 1990: coping with uncertainty domestically and externally|journal=[[Oxford Review of Economic Policy]]|volume=30|issue=2|pages=223–236|doi=10.1093/oxrep/gru021}}</ref> Побарало од [[Врховен совет на Литванија|Врховниот совет на Литванија]] да го укине Законот за повторно воспоставување на државата Литванија, но Литванија го отфрлила барањето, а нејзиниот лидер, Витаутас Ландсбергис, апелирал до „демократските нации“ да ја признаат независноста на земјата. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nytimes.com/1990/03/18/world/lithuania-rejects-moscow-s-demand.html|title=Lithuania Rejects Moscow's Demand|date=18 March 1990|work=The New York Times|accessdate=2021-07-27}}</ref> Горбачов подоцна предупредил, во обид да ја одврати Литванија од отцепување, дека доколку Литванија го стори тоа, Советскиот Сојуз ќе ги побара [[Вилнус]] и [[Клајпеда]], кои не биле дел од Литванија во времето кога бил потпишан пактот Молотов-Рибентроп. <ref name=":3">{{Наведена книга|url=https://csis-website-prod.s3.amazonaws.com/s3fs-public/legacy_files/files/media/csis/pubs/2002_lithuaniasecurity.pdf|title=Lithuania's Security and Foreign Policy Strategy|publisher=[[Center for Strategic and International Studies]]|year=2002|location=[[Washington, D.C.]]|pages=10–11}}</ref> Темата ќе се повтори во подоцнежните говори на Горбачов <ref name=":16">{{Наведено списание|last=Gureckas|first=Algimantas P.|date=1991|title=Lithuania's boundaries and territorial claims between Lithuania and neighboring states|url=https://digitalcommons.nyls.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1324&context=journal_of_international_and_comparative_law|journal=New York Law School Journal of International and Comparative Law|volume=12|issue=1|pages=107–144}}</ref> <ref name=":6">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kommersant.ru/doc/266195|title=Хроника блокадной Литвы|date=1990-04-30|work=[[Коммерсантъ]]|language=ru|trans-title=Chronicles of Lithuania in blockade|accessdate=2021-07-27}}</ref> и на картите кои кружеле меѓу [[Белоруска Советска Социјалистичка Република|белоруските]] функционери. <ref name=":5">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lrt.lt/naujienos/lietuvoje/2/1164609/75-dienos-ekonomines-blokados-klastingas-sovietu-sajungos-planas-kirto-atgal-jai-paciai|title=75 dienos ekonominės blokados – klastingas Sovietų Sąjungos planas kirto atgal jai pačiai|date=2020-04-18|work=[[Lithuanian National Radio and Television|LRT]]|language=lt|trans-title=75 days of economic blockade - a treacherous Soviet plan that backfired|accessdate=2021-12-30}}</ref> Литванците тврделе дека бидејќи Литванија има континуитет на државата и бидејќи советската окупација била нелегална, преговорите можеле да се случат единствено врз основа на [[Меѓународно право|меѓународното право]], но Советите го сметале тоа за обид за отцепување, за што, според нив, било предмет само на прописите на Унијата. <ref>{{Наведена книга|url=https://istina.msu.ru/download/38207796/1dk2cZ:pNlmjMgxYHonu41f6K2m1Rbg3tY/|title=Распад СССР и правопреемство государств. Монография|last=Kremnyov|first=Pyotr P.|publisher=Юрлитинформ|year=2012|isbn=9785932959633|location=Moscow|pages=21–22|language=ru|trans-title=The fall of the Soviet Union and the successorship of states. A monograph}}</ref> Член 72 од Уставот од 1977 година предвидувал право на советската република да се отцепи, но советските власти немале намера да дозволат тоа да се случи толку лесно. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.imrussia.org/en/analysis/3389-union-of-unfree-republics-from-dawn-to-dusk|title=Union of unfree republics: from dawn to dusk|last=Mishina|first=Ekaterina|date=2021-12-07|work=Institute of Modern Russia|language=en-us|accessdate=2025-07-10}}</ref> Третата седница на Конгресот на народните пратеници ја прогласил декларацијата за независност за неуставна и ги прогласил сите еднострани декларации за независност за ништовни сè додека не се донесе закон што ја регулира сецесијата. <ref>{{Наведена книга|title=Человек и общество в нестабильном мире|last=Potapov|first=А. К.|date=2017|publisher=Омская юридическая академия|location=[[Omsk]]|pages=78–83|language=ru|trans-title=Man and society in an unstable world|chapter=Роль народных фронтов и движений республик Прибалтики в распаде СССР|trans-chapter=The role of the national fronts and movements of the Baltic states in the fall of the USSR|chapter-url=https://elibrary.ru/item.asp?id=30109218}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc&base=ESU&n=2951#yNO56tS94b0FoCb4|title=Постановление внеочередного третьего Съезда народных депутатов СССР от 15 марта 1990 г. № 1366-I "В связи с решениями Верховного Совета Литовской ССР от 10-12 марта 1990 года"|date=1990-03-15|work=ConsultantPlus|language=ru|trans-title=Resolution of the extraordinary 3rd Congress of the People's Deputies of the Soviet Union no. 1366-I "On the decisions of the Supreme Soviet of the Lithuanian SSR from 10–12 March 1990"|accessdate=2021-07-26}}</ref> Кога била усвоена на 3 април, условите наведени во документот се покажале практично невозможни за спроведување. <ref>{{Наведена книга|title=A Concise History of the Baltic States|last=Plakans|first=Andrejs|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2011|isbn=9780521541558|location=New York|pages=396}}</ref> {{Efn|Според [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_03.04.1990_%E2%84%96_1409-I законот (на руски)], [[Републики на Сојузот на Советските Социјалистички Републики|Сојуз]] или [[Автономни Советски Социјалистички Републики|автономна република]] може да се отцепи само ако (а) постигне двотретинско мнозинство на референдум шест до девет месеци откако биле собрани потписите, (б) добие согласност од Конгресот на народните пратеници на СССР за да започне транзицијата, (в) чека до пет години, во кој период го префрли имотот на Сојузот на Советскиот Сојуз, освен ако страните не се договорат поинаку, (г) преживее потврден референдум (потребно 2/3 мнозинство) ако е свикан во последната година од преминот и (д) Конгресот на народните пратеници гласа за да потврди дека интересите на сите страни се задоволени за време на периодот на премин и го ратификува отцепувањето. Ниту една република на крајот не поминала низ таква постапка пред да се отцепи од СССР.}} Владата на Ландсбергис веднаш одговорила со писмо во кое се тврдело дека резолуцијата на Конгресот на народните пратеници е нелегална и инсистирал на разговори на рамноправна основа меѓу СССР и Литванија. <ref name=":9">{{Наведено списание|last=Batorshina|first=Irina A.|last2=Mankevich|first2=Maria A.|date=2013-10-14|title=Сравнительный анализ переходных процессов в Литовской Республике в 1917-1922 г. и 1989-1991 г.|trans-title=Comparative Analysis of Transition Processes in the Republic of Lithuania in 1917-1922 and 1989-1991|url=https://evestnik-mgou.ru/ru/Articles/Doc/461|journal=Bulletin of the Moscow Region State University|language=ru|volume=4|pages=1–22}}</ref> Предлогот на [[Претседател на Соединетите Американски Држави|претседателот]] [[Џорџ Х. В. Буш|Џорџ Х.В. Буш]] за смирување на ситуацијата со организирање [[референдум]] за независност бил цврсто отфрлен од Советите. <ref name=":4">{{Наведено списание|last=Bergmane|first=Una|date=2012|title=L'Occident et la crise lituanienne du printemps 1990|trans-title=The West and the Lithuanian crisis of spring 1990|journal=Relations Internationales|volume=150|issue=2|pages=85–101|doi=10.3917/ri.150.0085|doi-access=free}}</ref> Кон крајот на март, советската влада наредила засилување на трупите во Литванија, внела околу 100 тенкови и 1.500 војници на улиците на Вилнус и зазела некои стратешки згради, вклучувајќи ја канцеларијата на обвинителот, [[Аеродром Вилнус|аеродромот во Вилнус]], Историскиот институт на партијата, седиштето на Комунистичката партија на Литванија и печатниците на главните весници и списанија во републиката. <ref>{{Наведено списание|last=Vebra|first=Rimantas|date=1994|title=Political rebirth in Lithuania, 1990–1991: Events and problems|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/01629779400000091?journalCode=rbal20|journal=[[Journal of Baltic Studies]]|volume=25|issue=2|pages=183–188|doi=10.1080/01629779400000091|url-access=subscription}}</ref> <ref name=":27">{{Наведено списание|last=Kucinskas|first=Linas|date=Autumn 1991|title=Lithuania's Independence: a Litmus Test for Democracy in the USSR|url=http://www.lituanus.org/1991_3/91_3_01.htm|journal=Lithuanus - Lithuanian Quarterly Journal of Arts and Sciences|volume=37|issue=3|issn=0024-5089|access-date=2021-12-30}}</ref> Дополнително, Горбачов издал декрет со кој: * им наредил на офицерите на [[КГБ]] да го зацврстат надзорот на границите на Литванија (што исто така вклучувало затворање на единствениот граничен премин со [[Полска]] на 3 април), <ref>{{Наведени вести|url=https://apnews.com/article/33c0c6e28bb35f67320d733d5c004b04|title=Lithuanians In Poland Worry and Hope For Families Across Border|last=Menaker|first=Drusilla|date=1990-04-18|work=Associated Press|access-date=2021-07-31}}</ref> * задолжително предавање на ловните пушки од страна на населението, * им наредил на сите странци (вклучувајќи дипломати и новинари) да го напуштат регионот. Горбачов сè уште правел обиди да постигне компромис со Литванците преку тајно преговарање со Алгирдас Бразаускас, кој дотогаш станал заменик-премиер на Литванија; сепак, советскиот лидер се повлекол откако Бразаускас побарал претерана сума како компензација. <ref name=":10">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gazeta.ru/science/2015/04/18_a_6644025.shtml|title=Как Горбачев на Литву санкции наложил|last=Gelayev|first=Vladimir|date=2015-04-18|work=gazeta.ru|language=ru|trans-title=How Gorbachev imposed sanctions on Lithuania|accessdate=2021-07-26}}</ref> Во меѓувреме, Советите брзо ја губеле контролата бидејќи Литванците го саботирале регрутирањето во Советските вооружени сили, одбивале да ги признаат советските службеници испратени од Москва и почнале да издаваат свои лични документи. == Блокада == На 13 април, Горбачов и [[Николај Ришков]] ( премиерот на СССР) издале [[ултиматум]] до Литванија, барајќи земјата да ја поништи декларацијата за независност и да ја врати приврзаноста кон советските закони во рок од два дена, и заканувајќи се со ембарго на производи платени со слободно конвертибилна валута доколку одбие. <ref name="lrs">{{Наведена мрежна страница|url=http://valstybingumas.lt/EN/saltiniu-apzvalga/Nepriklausomybes-atkurimas-1990-1991/Pages/default.aspx|title=Restoration of Independence, 1990–1991|publisher=Office of the Seimas of the Republic of Lithuania|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126161213/http://valstybingumas.lt/EN/saltiniu-apzvalga/Nepriklausomybes-atkurimas-1990-1991/Pages/default.aspx|archive-date=26 January 2021}}</ref> Тврдокорните во рамките на КПСС се насочувале кон [[државен удар]]; првично, Горбачов бил отворен да разгледа такво сценарио, но подоцна ги отфрлил таквите повици. <ref>{{Наведена книга|title=The Soviet Experiment: Russia, the USSR, and the Successor States|last=Suny|first=Ronald Grigor|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2011|isbn=9780195340556|edition=2|location=[[Oxford]]/[[New York City|New York]]|pages=504|quote=Gorbachev sent KGB troops to Vilnius and imposed economic sanctions, cutting off oil and gas to the republic, but rejected calls from the old-style Communists to use force to overthrow the new government.|author-link=Ronald Grigor Suny}}</ref> Горбачов, наводно, размислувал и за целосна воена инвазија <ref name="exit-cold-war">{{Наведена книга|url=https://transatlanticrelations.org/wp-content/uploads/2019/10/Exit_Cold_War.pdf|title=Exiting the Cold War, Entering a New World|publisher=Brookings Institution Press|year=2019|isbn=9781733733953|editor-last=Hamilton|editor-first=Daniel|pages=46–48|language=en|quote=For that, Gorbachev had no stomach. Instead, he tried an economic blockade of Lithuania. He had expected a popular revolt against Lithuania's breakaway leaders|editor-last2=Spohr|editor-first2=Kristina}}</ref> или преземање на директна контрола врз Литванија од Москва, <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=OASaDwAAQBAJ&dq=lithuania+compensation+1990+blockade&pg=PT214|title=Democratization and Ethnic Peace: Patterns of Ethnopolitical Crisis Management in Post-Soviet Settings|last=Aklaev|first=Airat R.|publisher=[[Routledge]]|year=2018|isbn=9780429856518|location=[[Abingdon-on-Thames]]/[[New York City|New York]]|pages=214|language=en}}</ref> но на крајот ги отфрлил и овие идеи. Затоа, Горбачов одлучил да се обиде со економска блокада, надевајќи се дека ќе поттикне народен бунт против литванското раководство и ќе го принуди да ја повлече декларацијата за независност. Ова решение, како што е формализирано во наредба на [[Совет на министри на СССР|Советот на министри на СССР]] од 17 април, <ref name=":11">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gazeta.ru/science/2020/04/17_a_13051711.shtml|title=«Не внемлет голосу разума»: как СССР наказал Литву в 1990 году|last=Okunev|first=Dmitriy|date=2020-04-17|work=gazeta.ru|language=ru|trans-title="[They] do not heed the voice of wisdom": how USSR punished Lithuania in 1990|accessdate=2021-07-27}}</ref> било избрано и покрај фактот што само претходниот месец, [[Јуриј Масљуков]] (директор на Госплан, советскиот централен комитет за планирање) ја уверил владата дека ембарго нема да се случи, бидејќи сметал дека тоа ќе биде премногу штетно за двете страни. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kommersant.ru/doc/266145|title=Экономическая блокада: победителей не будет|date=1990-04-23|work=Коммерсантъ|language=ru|trans-title=The economic blockade: there will be no winners|accessdate=2021-12-30}}</ref> [[Податотека:Vytautas_Landsbergis_speaks_at_Ribbentrop-Molotov_Pact_50th_Anniversary_Rally_in_Kalnų_park,_Vilnius,_Lithuania,_1989.jpg|алт=A middle-aged man speaking in front of a crowd|лево|мини|[[Витаутас Ландсбергис]], претседател на Врховниот совет на Литванија (Сејм) во 1990–1992 година и лидер на Литванија]] Литванија не одговорила во предвидениот рок; сепак, на 18 април, [[Врховен совет на Литванија|Врховниот совет на Литванија]] се обидел да го спречи ембаргото со декларација со која доброволно се воздржала од усвојување нови закони, во исчекување на она што литванските власти го нарекле „прелиминарни консултации“ меѓу Литванија и Советскиот Сојуз. Советите не биле импресионирани, и на 18 април, во 21:25 часот Кремљ ја започнал блокадата со запирање на испораките до рафинеријата за нафта Мажејкјај. Првично, снабдувањето со 40-60 видови суровини и други производи било прекинато. <ref name="vl">{{Наведена книга|title=Lūžis prie Baltijos|last=Landsbergis|first=Vytautas|publisher=Vaga|year=1997|isbn=9785415005338|pages=180–181|language=lt|author-link=Vytautas Landsbergis}}</ref> Имено, снабдувањето со нафта било прекинато, а испораките на гас се намалиле за 84%. СССР, исто така, го укинал движењето на стоки и ја ограничил продажбата на гориво. Блокадата се влошила неколку дена подоцна, кога СССР престанал да снабдува јаглен, електрична енергија, хартија, прехранбени производи и фармацевтски производи, вклучувајќи ги и најосновните лекови и вакцини за болниците. Дополнително, Советскиот Сојуз, исто така, го ограничил пристапот до пристаништето во Клајпеда и ги блокирал банкарските сметки на Литванија. <ref name=":17">{{Наведено списание|last=Nikiforov|first=Ilya|date=2017|title=Эстония между I и III Республикой (1988-1992): опыт инклюзивной реконструкции исторического нарратива|trans-title=Estonia between I and III Republic (1988-1992): an essay in inclusive reconstruction of a historical narrative|url=https://cyberleninka.ru/article/n/estoniya-mezhdu-i-i-iii-respublikoy-1988-1992-opyt-inklyuzivnoy-rekonstruktsii-istoricheskogo-narrativa|journal=Журнал российских и восточноевропейских исторических исследований|volume=8|issue=1|pages=140, 142|via=[[Cyberleninka]]}}</ref> Границите биле затворени, а на странците им бил забранет влез. {{Sfn|Dobbs|1990}} Војската ја презела контролата врз некои од печатниците. Речиси веднаш, ембаргото влијаело врз секојдневниот живот на граѓаните. Цените во продавниците скокнале за околу три пати, под претпоставка дека воопшто има нешто за купување. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/russian/features-55639136|title=Голыми руками против танков: почему балтийские революционеры потеряли власть в 91-м|last=Antonenko|first=Oksana|date=2021-01-13|work=[[BBC News Russian]]|access-date=2021-07-27|language=ru|trans-title=Bare hands against tanks: why did the Baltic revolutionaries lose power in 1991}}</ref> Ова било влошено од доцнењата во исплатата на платите <ref name=":7">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.delfi.lt/a/84198239|title=Экономическая блокада Литвы глазами очевидцев: трехчасовые очереди за мясом и горючим, варенье без сахара|last=Grižibauskienė|first=Eugenija|date=2020-05-06|work=[[Delfi (web portal)|Delfi]]|language=ru|trans-title=Economic blockade of Lithuania as seen by witnesses: three-hour queues for meat and petrol, jam without sugar|accessdate=2021-07-27}}</ref> и рационализирањето на основните прехранбени производи. ''„Комерсант“'' објавил дека канистер [[бензин]], кој би чинел 8 рубли во нормални времиња, скокнал на 50 рубли за помалку од една недела, иако некои Литванци кажале дека цените на бензинот останале на вообичаената цена од 20-30 копејки за литар. <ref name="lrt-med">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lrt.lt/naujienos/verslas/4/1362637/pirmieji-atkurtos-lietuvos-zingsniai-ir-ekonomine-blokada-keliu-kilometru-eiles-degalinese-ir-kiausiniene-ant-amzinosios-ugnies|title=Pirmieji atkurtos Lietuvos žingsniai ir ekonominė blokada: kelių kilometrų eilės degalinėse ir kiaušinienė ant amžinosios ugnies|last=Deveikis|first=Jonas|date=2021-03-11|work=LRT|language=lt|trans-title=The first steps of restored Lithuania and the economic blockade: kilometres-long queues for petrol and scrambled eggs fried on an [[eternal flame]]|accessdate=2021-07-27}}</ref> Како и да е, бензинот бил рационализиран на 20 литри по лице, а редиците до бензинските пумпи достигнале должина од неколку километри. Јавниот превоз бил принуден да ја намали фреквенцијата на услугата. Бидејќи недостасувало електрична енергија и хартија, радиодифузијата и печатењето весници биле исто така ограничени. <ref name=":24">{{Наведена книга|title=Odrodzenie narodowe Polaków w Republice Litewskiej 1987-1997|last=Bobryk|first=Adam|publisher=Dom Wydawniczy "Duet"|year=2005|isbn=8389706520|location=[[Toruń]]|pages=283, 291|language=pl|trans-title=National rebirth of Poles in the Republic of Lithuania 1987-1997}}</ref> Според М. Гашкиене, кој бил одговорен за координација на ланците за снабдување со храна во Литванија, единствените фабрики кои не биле погодени од ефектите на ембаргото биле оние кои сè уште биле под директна контрола на Советскиот Сојуз. Сепак, ембаргото им наштетило на Советите, бидејќи стотици претпријатија во советска сопственост имале тешкотии да работат во услови на блокада. Особено, дел од извозот што првенствено бил произведен во Литванија (како што се делови за правосмукалки, пневматски сопирачки, телвизискицевки и црни кутии) не можел да се врати во Советскиот Сојуз. <ref name=":12">{{Наведена книга|title=Lithuania: Stepping Westward|last=Lane|first=Thomas|publisher=[[Routledge]]|year=2001|isbn=9780203402740|location=Abingdon-on-Thames/New York|pages=113–115, 124–125}}</ref> Исто така, бидејќи рафинеријата за нафта Мажејкјај, која не примила никакви количини нафта, морала да престане со работа, Советскиот Сојуз не само што не можел да извлече профит од нафтените производи, туку и снабдувањето со нафта било прекинато за [[Калининградска Област|Калининградската Област]], која ефикасно станала енклава на СССР помеѓу Литванија и Полска. Снабдувањето со електрична енергија што нормално би течело низ Литванија, исто така, било прекинато. === Политички преговори === [[Податотека:The_First_Lithuanian_Prime_Minsiter_Kazimira_Prunskiene’s_visit_to_the_United_States._Meeting_with_the_U.S._President_George_Bush._Washington,_U.S.,_1990.jpg|алт=A man and a woman in official suits shaking hands|лево|мини|[[Казимира Прунскиене]], премиерка на Литванија (десно), на средба со претседателот Џорџ Буш (лево) во [[Белата куќа]] на 3 мај]] Советските напори да го изолираат проблемот на Литванија од светот и да ја поткопаат довербата во каузата за независност во голема мера имале спротивен ефект. Додека поддршката за Ландсбергис паднала од 45% на 28% во текот на месеците на блокадата, луѓето станале уште пообединети во спротивставувањето на Советскиот Сојуз. <ref name=":14">{{Наведена мрежна страница|url=https://inosmi.ru/world/20071112/237765.html|title=Литва и Россия: от проклятий к реализму?|last=Lukšas|first=Aras|date=2007-11-12|work=veidas.lt|language=ru|trans-title=Lithuania and Russia: from curses to realism?|accessdate=2021-07-28}}</ref> <ref name=":23">{{Наведено списание|last=Furman|first=Dmitri|author-link=Dmitri Furman|date=2004|title=Литовский путь к демократии|trans-title=The Lithuanian way to democracy|url=https://repozytorium.amu.edu.pl/handle/10593/23497|journal=Środkowoeuropejskie Studia Polityczne|issue=2|pages=89–109|doi=10.14746/ssp.2004.2.05|issn=1731-7517|doi-access=free}}</ref> Стасис Жемаитис, работник од [[Маријамполе]], се самозапалил во знак на протест против ембаргото. <ref name=":18">{{Наведена мрежна страница|url=https://ria.ru/20150418/1059133572.html|title=Экономическая блокада Литвы со стороны СССР (1990)|date=2015-04-18|work=[[RIA Novosti]]|language=ru|trans-title=Economic blockade of Lithuania imposed by USSR (1990)|accessdate=2021-07-28}}</ref> Сепак, реакцијата на западните земји била прилично ладна. На 20 април, [[Франсоа Митеран]], [[претседател на Франција]], и [[Хелмут Кол]], [[канцелар на Германија]], ја повикале Литванија привремено да го суспендира процесот на враќање на независноста и побарале да преговара со [[Москва]] <ref name="wp-bush2">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1990/05/04/lithuanian-asks-bush-for-recognition/c76db101-301a-4d13-a1e3-6dc90f0fccc6/|title=Lithuanian Asks Bush for Recognition|last=Oberdorfer|first=Don|date=1990-05-04|newspaper=The Washington Post|access-date=2021-07-27}}</ref> <ref name="nyt-thatcher">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nytimes.com/1990/05/10/world/evolution-in-europe-thatcher-urges-lithuanian-to-compromise-with-soviets.html|title=Evolution in Europe; Thatcher Urges Lithuanian To Compromise With Soviets|last=Whitney|first=Craig R.|date=1990-05-10|work=The New York Times}}</ref> Во меѓувреме, тогашната премиерка Казимира Прунскиен ги посетила [[Осло]], [[Копенхаген]], [[Стокхолм]] и [[Отава]], барајќи економска и политичка поддршка. <ref>{{Наведен нестручен часопис|location=Los Angeles, California|access-date=21 June 2021}}</ref> На 3 мај, таа се сретнала со [[Претседател на Соединетите Американски Држави|американскиот претседател]] [[Џорџ Х. В. Буш|Џорџ Х.В. Буш]], а потоа, од 9 до 11 мај, разговарал со [[Премиер на Обединетото Кралство|премиерката на Обединетото Кралство]] [[Маргарет Тачер]], Митеран и Кол. Американските и британските лидери изразиле ограничена поддршка за Литванците и ги повикале да бараат компромис со Советите. <ref name="wp-bush">{{Наведени вести|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1990/05/04/lithuanian-asks-bush-for-recognition/c76db101-301a-4d13-a1e3-6dc90f0fccc6/|title=Lithuanian Asks Bush for Recognition|last=Oberdorfer|first=Don|date=1990-05-04|work=The Washington Post|access-date=2021-07-27}}</ref> Литванските претставници биле топло прифатени, но само како приватни гости. Таквата воздржаност за отворена поддршка на Литванија во нејзините движења за независност се објаснувала со неколку фактори. Западните лидери генерално се плашеле од дестабилизација на ситуацијата во Советскиот Сојуз и го сакале Горбачов на функција, бидејќи Западот го сметал за пријателски владетел и гарант за демократска транзиција во [[Источна Европа]]. Западот, исто така, сметал дека Горбачов е клучната личност во преговорите за договори за контрола на оружјето и трговските договори, на кои Горбачов ставил силен акцент. <ref name=":12">{{Наведена книга|title=Lithuania: Stepping Westward|last=Lane|first=Thomas|publisher=[[Routledge]]|year=2001|isbn=9780203402740|location=Abingdon-on-Thames/New York|pages=113–115, 124–125}}</ref> Покрај тоа, посебните интереси на европските владетели од западниот свет, исто така, го одвлекувале вниманието од литванскиот проблем. Канцеларот Кол сакал успешно [[повторно обединување на Германија]], на која ѝ биле потребни добри односи со Советскиот Сојуз, додека претседателот Митеран имал за цел да одржува пријателски односи со Германија за да ги олесни преговорите за реформирање на [[Европска економска заедница|Европската економска заедница]], која на крајот ќе стане [[Европска Унија]]. Тачер не изгледал особено заинтересирана за овој настан. На крајот, овие земји се дистанцирале од литванската криза. Што се однесува до [[Соединетите Американски Држави]], [[Претставнички дом на Соединетите Американски Држави|Претставничкиот дом на Соединетите Американски Држави]] го повикал Буш да ја признае независноста на Литванија, а група од девет [[Сенат на Соединетите Американски Држави|сенатори]] го обвиниле за примена на двојни стандарди при третирањето на литванското прашање, но претседателот Буш посочил дека нема конструктивна улога што Соединетите Американски Држави би можеле да ја имаат во процесот и одбил да посредува во судирот. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1990/05/04/world/evolution-in-europe-lithuania-premier-sees-bush-but-there-s-no-red-carpet.html|title=Evolution in Europe; Lithuania Premier Sees Bush, But There's No Red Carpet|last=Dowd|first=Maureen|date=1990-05-04|work=The New York Times|access-date=2021-07-28|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Сето тоа се случило и покрај долгогодишната политика на непризнавање на окупацијата на балтичките држави и поради неколку прекршувања на меѓународното и советското право. <ref>{{Наведено списание|last=Grazin|first=Igor|date=April 2014|title=International Recognition of National Rights: The Baltic States' Case|url=https://scholarship.law.nd.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2112&context=ndlr|journal=Notre Dame Law Review: The Rights of Ethnic Minorities|volume=66|issue=5|pages=1409–1411}}</ref> Сепак, внатрешно, администрацијата на Буш одлучила да ја одложи нормализацијата на трговијата со Советскиот Сојуз сè додека Горбачов не ја укине блокадата на Литванија. Во Полска биле покажани попријателски ставови, при што владини делегации биле прифатени според официјалниот протокол за странски достоинственици. Полска понудила посредување во судирот што започнал на 11 март, па дури и потпишала економски договор со Литванија на 30 мај, но таа земја сè уште не го признала враќањето на независноста на Литванија, плашејќи се од одмазда од СССР. <ref name="Burant">{{Наведено списание|last=Burant|first=Stephen R.|date=May 1991|title=Polish-Lithuanian Relations: Past, Present and Future|url=https://www.proquest.com/docview/222482526|journal=Problems of Communism|volume=40|issue=3|pages=67–84|id={{ProQuest|222482526}}}}</ref> Владата на Ландсбергис првично инсистирала дека Законот за враќање на независноста не може да биде предмет на преговори, додека советската страна барала тој да биде поништен пред да може да се започне каква било дискусија. Сепак, по совет на [[Западна Германија|Германија]] и [[Франција]], кога Прунскиен се сретнал со Горбачов на 17 мај, таа објавила дека процесот на враќање на независноста може да биде суспендиран, што ТАСС, советската државна новинска агенција, го посочило како минимален услов за започнување на преговорите. <ref name="wp-on-meeting">{{Наведени вести|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1990/05/18/gorbachev-meets-with-lithuanian/f5247691-a9bb-4f6c-b0e7-9b05df0e8016/|title=Gorbachev meets with Lithuanian|last=Dobbs|first=Michael|date=1990-05-18|work=The Washington Post|access-date=21 June 2021|ref=none}}</ref> Шест дена подоцна, литванскиот парламент усвоил резолуција со која ги суспендирал сите закони усвоени по 11 март, кои биле поврзани со предметот на преговорите, но Советите не биле задоволни со отстапките и блокадата продолжила. <ref name=":15">{{Наведено списание|last=Vitkus|first=Gediminas|date=November 1996|title=Lithuanian-Russian Relations in 1990-1995: A Study of Lithuanian Foreign Policy|url=http://fkks.uni-mannheim.de/publikationen/fkks12.pdf|journal=Untersuchungen des Forschungsschwerpunkts Konflikt- und Kooperationsstrukturen|issue=12|pages=1–9}}</ref> === Укинување на ембаргото === До јуни, ситуацијата фаворизирала постигнување на некаков компромис. Литванија била исцрпена од блокадата, која ги принудило фабриките да се затворат. Општото население морало да се справи со недостиг од храна и енергија. Покрај тоа, редовните посети на премиерот на Литванија постепено го навеле литванското раководство да верува дека привременото укинување на Законот за реставрација е неизбежно за да се намалат тензиите. Проблеми се појавиле и во Советскиот Сојуз. На 30 мај, Градскиот совет на Ленинград ја повикал централната влада да започне преговори со републиката под блокада, а [[Молдавска Советска Социјалистичка Република|Молдавска ССР]] гласала за признавање на независноста на Литванија следниот ден. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://md.mfa.lt/md/en/news/prime-minister-thanks-moldova-for-recognizing-lithuanias-independence-in-1990|title=Prime Minister thanks Moldova for recognizing Lithuania's independence in 1990|date=2010-01-29|work=Embassy of the Republic of Lithuania to the Republic of Moldova|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402133537/https://md.mfa.lt/md/en/news/prime-minister-thanks-moldova-for-recognizing-lithuanias-independence-in-1990|archive-date=2 April 2015|accessdate=2021-07-29}}</ref> Сепак, [[Борис Елцин]] бил тој што имал најголемо влијание. Два дена по неговиот избор за претседател на [[Врховен совет на РСФСР|Врховниот совет на РСФСР]], главната составна република на Советскиот Сојуз и онаа што ја вклучувала Калининградската Област, Елцин се сретнал со претставници на балтичките републики, вклучувајќи го и Ландсбергис, ветувајќи поддршка за нивната кауза за независност. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1990/06/02/world/evolution-in-europe-2-baltic-republics-appeal-to-yeltsin-for-cooperation.html|title=Evolution in Europe; 2 Baltic Republics Appeal To Yeltsin for Cooperation|last=Bohlen|first=Celestine|date=1990-06-02|work=The New York Times|access-date=2021-07-28|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Потоа, на 12 јуни, РСФСР се прогласила за [[Декларација за државен суверенитет на Руската СФСР|суверена држава во рамките на СССР]] и, во својот деклариран капацитет како суверена република, објавила дека нема да ја спроведува блокадата. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=RRIrhG1aq4kC&dq=yeltsin+gorbachev+lithuania+blockade+june+1990&pg=PT839|title=The New Russians|last=Smith|first=Hedrick|date=2012-12-05|publisher=[[Random House]]|isbn=9780307829382|pages=839|language=en}}</ref> Во меѓувреме, [[Конгрес на Соединетите Американски Држави|Конгресот на Соединетите Американски Држави]] ја поврзал нормализацијата на трговијата со решавањето на блокадата во Литванија, што создало дополнителен притисок за решавање на проблемот. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1990/06/03/world/summit-washington-us-lawmakers-tie-soviet-trade-pact-kremlin-progress-lithuania.html|title=Summit in Washington; U.S. Lawmakers Tie Soviet Trade Pact to Kremlin Progress on Lithuania|last=Rasky|first=Susan F.|date=1990-06-03|work=The New York Times|access-date=2021-07-28|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> На 16 јуни, Советите го зголемиле протокот на гас од 15% на 30% од нивото пред блокадата и дозволиле некои испораки на суровини, што овозможило делумно повторно отворање на некои индустриски постројки, вклучувајќи го и постројката за [[Гноиво|ѓубрива]] на [[Јонава]]. <ref name=":20">{{Наведена мрежна страница|url=https://apnews.com/article/ed1d15918d181f7461ed247f7198cfa0|title=Lithuania Blockade Eased; Pro-Independence Groups Meet in Latvia|last=Iams|first=John|date=1990-06-16|work=[[Associated Press]]|accessdate=2021-07-28}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-06-14-mn-220-story.html|title=Moscow Easing Its Blockade, Premier of Lithuania Says : Secession: But ending of all sanctions apparently depends on the republic's suspending its independence declaration, at least during negotiations.|last=Parks|first=Michael|date=1990-06-14|work=[[Los Angeles Times]]|language=en-US|accessdate=2021-07-29}}</ref> Тие, исто така, ветиле дека ќе ѝ дадат државност на Литванија 2-3 години откако го замрзнале прогласувањето на независноста. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://scholar.lib.vt.edu/VA-news/ROA-Times/issues/1990/rt9006/900614/06140228.htm|title=Lithuanian Blockade Relaxed|date=1990-06-15|work=[[The Baltimore Sun]]|accessdate=2021-07-29}}</ref> Од литванска страна, Ландсбергис, кој инсистирал дека Законот за враќање на независноста не е предмет на преговори, препорачал предлог до Сејмот за укинување на ефектите од Законот. По две недели преговори, на 29 јуни, Врховниот совет на Литванија прогласила 100-дневен мораториум за „правните тужби кои произлегуваат“ ({{Langx|lt|iš jo kylančius teisinius veiksmus}} ) од декларацијата за обновување на Литванија од 11 март, која требало да стапи на сила штом ќе започнат преговорите со Советскиот Сојуз. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAD/TAIS.117362|title=Declaration by the Supreme Council of the Republic of Lithuania, 29 June 1990|publisher=Office of the Seimas of the Republic of Lithuania|accessdate=21 March 2021}}</ref> Декларацијата не го претставувала самиот мораториум за независност, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.delfi.lt/news/ringas/lit/dzalimas-apie-kovo-11-osios-principus-saugotini-rubeziai.d?id=29873821|title=Apie Kovo 11-osios principus: saugotini "rubežiai"|last=Žalimas|first=Dainius|date=11 March 2010|work=Delfi|language=lt|trans-title=About the principles of 11 March: Protecting the "rubies"|accessdate=2021-07-27}}</ref> но овој пат, Кремљ одлучил да започне преговори со Литванија. Испораките на нафта биле обновени до вечерта на 30 јуни, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.upi.com/Archives/1990/06/30/Soviets-lifting-Lithuania-blockade/5555646718400/|title=Soviets lifting Lithuania blockade|date=1990-06-30|work=[[United Press International]]|language=en|accessdate=2021-07-29}}</ref> додека на 2 јули блокадата нила целосно укината, што Николај Ришков, претседател на Советот на министри на СССР, го потврдил следниот ден. <ref name=":21">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1990/07/03/world/soviets-say-blockade-of-lithuania-is-lifted.html|title=Soviets Say Blockade of Lithuania Is Lifted|last=|date=1990-07-03|work=The New York Times|access-date=2021-07-29|agency=[[Reuters]]|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Конечно, на 6 јули, советските дипломатски агенции можеле повторно да им издаваат визи на странците што патуваат во Литванија, а на 7 јули, железничките врски меѓу СССР и Литванија биле целосно обновени. == Влијанија == === Економски влијанија === Блокадата ги шокирало Литванците, кои не очекувале толку силна реакција од Советскиот Сојуз. Според Марта Олкот, која пишувала за „''Форин Аферс“'' на оваа тема, од сите сценарија што ги разгледувал Горбачов, токму економската блокада најмногу се плашел од [[Сајудис]]. Економијата на Литванија била цврсто интегрирана во економијата на СССР и, иако релативно развиена, сè уште била подредена на потребите на Советскиот Сојуз и како резултат на тоа користела мал локален увоз. <ref>{{Наведено списание|last=Lektzian|first=David|last2=Ragauskas|first2=Rimvydas|date=2016|title=The great blockade of Lithuania: Evaluating sanction theory with a case study of Soviet sanctions to prevent Lithuanian independence.|url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/2233865916658851|journal=[[International Area Studies Review]]|volume=19|issue=4|pages=320–339|doi=10.1177/2233865916658851|url-access=subscription|via=Sagepub}}</ref> <ref name=":13">{{Наведено списание|last=Cichowlas|first=Scott|date=2020|title=Economic Populism in Post-Soviet Lithuania|url=https://commons.lib.jmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1211&context=mhr|journal=Madison Historical Review|volume=17|pages=40–64}}</ref> Другите 14 републики биле дестинација на најголемиот дел од извозот (94,3% во 1990 година) и потекло на најголемиот дел од увозот (87,7% во 1990 година). Литванија била уште позависна од енергетските ресурси, со целосна зависност од гас од Советскиот Сојуз и само мало внатрешно производство на нафта. <ref>{{Наведена книга|url=https://www.un.org/esa/sustdev/publications/energy_indicators/chapter5.pdf|title=Energy Indicators for Sustainable Development: Country Studies on Brazil, Cuba, Lithuania, Mexico, Russian Federation, Slovakia and Thailand|last=Štreimikiene|first=Dalia|date=2007-04-18|publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]|location=New York City|pages=129–130|chapter=Lithuania|access-date=2021-07-27}}</ref> Според литванските проценки, до крајот на блокадата, биле изгубени 415,5 милиони рубљи од производството, а литванскиот буџет претрпел дефицит од 125 милиони рубљи. (За споредба, годишните буџетски расходи на Литванската ССР во 1989 година достигнале 4.626 милиони рубљи). <ref>{{Наведена книга|url=https://minfin.gov.ru/common/upload/library/2020/11/main/1990_152681.pdf|title=Государственный бюджет СССР 1990: Краткий статистический сборник|last=[[Ministry of Finance (Soviet Union)|Ministry of Finance of USSR]]|publisher=Финансы и статистика|year=1990|isbn=5279003751|location=Moscow|pages=22|language=ru|trans-title=State budget of USSR 1990: A brief statistical guide|chapter=Расходы союзного бюджета и государственных бюджетов союзных республик|trans-chapter=Expenditures of the Union budget and state budgets of union republics}}</ref> Хуфбауер и неговите соработници, кои напишале книга во која го оцениле успехот на економските блокади, процениле дека директните последици од блокадата ја чинеле Литванија 1,5% од БДП. Точниот број на отпуштени работници е непознат, но проценките варираат од 26.000 до 50.000 луѓе; Стенли Вардис, истражувач на Литванија од 20 век, вели дека 35.000 ги загубиле своите работни места, додека на неактивните работници им биле исплатени плати од литванската влада, што го проширило нејзиниот буџетски дефицит. Бидејќи блокадата значела недостиг на важни ресурси, Литванија, која преминувала кон пазарно ориентирана економија, била принудена да го централизира своето управување и силно да ја регулира својата економија со цел да избегне исцрпување на залихите и да ги заштити потрошувачите од зголемување на цените. Ова одложило некои реформи на слободниот пазар, особено во споредба со Латвија и Естонија. <ref>{{Наведено списание|last=Simonyan|first=Renald H.|last2=Kochegarova|first2=Tamara M.|date=2018|title=Экономические и демографические процессы в Литве|trans-title=Economic and demographic processes in Lithuania|url=https://elibrary.ru/item.asp?id=32739047|journal=Горизонты экономики|language=ru|issue=1|pages=79–86|via=elibrary.ru}}</ref> Сепак, на долг рок, ова ѝ помогнало на земјата да даде приоритет на трговските договори со други земји и ги натерало претпријатијата да бараат соработка од други субјекти освен владата, со што ја пренасочила економијата кон западниот модел. <ref name="Samonis">{{Наведено списание|last=Samonis|first=Val|date=1 May 1995|title=Transforming The Lithuanian Economy: from Moscow to Vilnius and from Plan to Market|url=https://www.files.ethz.ch/isn/140227/042.pdf|journal=CASE Network Studies and Analyses|pages=12–14|isbn=8386296380}}</ref> На пример, Јуозас Олекас, тогашен [[Министерство за здравство (Литванија)|министер за здравство]] на Литванија, забележал дека на земјата ѝ недостасуваат медицински материјали, но успеал да воспостави добри односи со [[Данска]], благодарение на што недостигот на вакцини за болниците во голема мера бил ублажен. Владата на Литванија и локалните индустрии почнале активно да бараат директни односи со претпријатијата (кои не биле предмет на ембарго), <ref name="Samonis" /> честопати впуштајќи се во размена на стоки со републики богати со нафта (на пр. масло за путер или месо), како што се РСФСР и [[Казашка Советска Социјалистичка Република|Казашката ССР]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.idelreal.org/a/31052993.html|title="За вашу и нашу свободу!" 30 лет митингу солидарности Уфы с Литвой|last=Afanasyev|first=Artur|date=2021-01-20|work=[[Radio Free Europe]]|language=ru|trans-title="[[For our freedom and yours]]!" 30 years of the [[Ufa]] demonstration in support of Lithuania|accessdate=2021-07-30}}</ref> Ефектите од блокадата биле донекаде ублажени и од шверцерите што дејствувале на границите на Литванија, како и од полковите на Советската армија стационирани во земјата, кои тајно ги продавале резервите на нафтени производи што ги имале во гарнизоните. <ref name=":26">{{Наведена книга|title=The Baltic Revolution: Estonia, Latvia, Lithuania and the Path to Independence|last=Lieven|first=Anatol|publisher=[[Yale University Press]]|year=1993|isbn=9780300060782|location=[[New Haven]]/[[London]]|pages=166–7, 240–5}}</ref> [[Податотека:Kvitas_blokados_fondui.jpg|алт=A receipt confirming that 100 Soviet roubles were donated to the Blockade Fund of Lithuania on 25 April 1990|лево|мини|Донација од 100 рубли за Фондот на Литванија, 25 април 1990 година]] Како одговор на блокадата, владата создала таканаречен Фонд, кој работел врз основа на доброволни донации на Литванците. До моментот кога завршила блокадата, владата собрала 7,6 милиони рубли, кои таа веднаш ги инвестирала во накит и злато за да избегне девалвација на рублите што ги добила. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.diena.lt/naujienos/vilnius/miesto-pulsas/blokados-lobyno-auksas-lombarde-520062|title=Blokados lobyno auksas – lombarde|last=Stanišauskas|first=Gediminas|date=2008-01-04|work=diena.lt|language=lt|trans-title=The gold treasure of the blockade - in the pawnshop|accessdate=2021-07-30}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.delfi.lt/a/84236135|title=Kaip Blokados fondą nuo infliacijos gelbėjo: pinigų vertę saugojo įsigydami beveik 27 tūkst. aukso dirbinių, inkrustuotų 329 brangakmeniais|last=Grižibauskienė|first=Eugenija|work=Delfi|trans-title=How was the Blockade Fund saved from inflation: 27,000 gold items with 329 gems saved the value of the money|accessdate=2021-07-31}}</ref> Во војводството Сувалки, Литванците, кои се значително малцинство во пограничната област, исто така придонеле за напорите. <ref>{{Наведено списание|last=Severinas|first=Algimantas|date=2011|title=Lenkijos Lietuviai ir lietuvos Nepriklausomybė. 1989-1991 metai|trans-title=Polish Lithuanians and the Lithuanian Independence in 1989-1991|url=https://etalpykla.lituanistikadb.lt/object/LT-LDB-0001:J.04~2011~1477060648495/J.04~2011~1477060648495.pdf|journal=Terra Jatwezenorum|language=lt|via=Lituanistika}}</ref> Ембаргото имало длабоки последици врз енергетскиот сектор на Литванија. Во советско време, геолозите дупчеле терен за пребарување нафта во Латвија и Литванија, но економската блокада ја принудило Литванија да ја екстрахира за прв пат на индустриско ниво - во 1990 година, Литванците испумпале 12.000 тони фосилно гориво. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://expert.ru/northwest/2001/11/11no-skrip_53282/|title=Балтийская нефть: миф или реальность?|last=Skripov|first=Vladimir|date=2001-06-18|work=[[Expert (magazine)|Expert]] - North-West|language=ru|trans-title=Baltic Oil: Myth or Reality?|accessdate=2021-07-28}}</ref> Покрај тоа, балтичката земја не можела да увезува нафта по море не само поради поморската блокада, туку и затоа што нафтениот терминал во [[Клајпеда]] бил премногу мал за потребите на Литванија. Тоа ја поттикнало владата да изгради нов нафтен терминал во [[Бутинге]], кој бил пуштен во употреба во 1998 година, заедно со продолжување на нафтоводот до новото морско пристаниште. <ref>{{Наведено списание|last=Vitkus|first=Gediminas|date=2009|title=Russian Pipeline Diplomacy: A Lithuanian Response|url=https://src-h.slav.hokudai.ac.jp/publictn/acta/26/02Vitkus.pdf|journal=Acta Slavica Iaponica|volume=26|pages=25–46}}</ref> <ref>{{Наведено списание|last=Janeliūnas|first=Tomas|last2=Arūnas|first2=Molis|date=2006|title=Energy security of Lithuania: challenges and perspectives|url=https://etalpykla.lituanistikadb.lt/fedora/objects/LT-LDB-0001:J.04~2006~1367154624369/datastreams/DS.002.1.01.ARTIC/content|journal=Lithuanian Political Science Yearbook 2005|pages=200–223|via=Lituanistika}}</ref> === Латвија и Естонија === Советските репресии врз Литванија ја забрзале интеграцијата на трите балтички држави и создале еден вид солидарност меѓу партиите за независност во трите републики. Серија состаноци на висок профил се одржале меѓу лидерите на Литванија, Латвија и Естонија. Веќе во мај, трите држави потпишале договор со кој се обнови таканаречената [[Балтичка Антанта]], меѓувоен договор кој барал политичка координација и воспоставиле Совет на балтичките држави, во суштина со истата цел. <ref>{{Наведена книга|title=The Baltic Nations and Europe: Estonia, Latvia and Lithuania in the Twentieth Century|last=Hiden|first=John|last2=Salmon|first2=Patrick|publisher=[[Longman]]|year=1994|location=New York City|pages=165|author-link=John Hiden|author-link2=Patrick Salmon}}</ref> Од друга страна, економските санкции имале застрашувачки ефект врз каузата за независност на другите две балтички држави, кои, поради острата реакција на Кремљ и нивниот поголем дел од етничките малцинства, особено Русите, одлучиле да ги ублажат своите декларации за независност и генерално барале помалку конфронтациски ставови кон Москва. === Зголемени тензии со малцинствата === [[Податотека:Polski_Kraj_Narodowo-Terytorialny.png|мини|Карта на полскиот Национално-територијален регион, како што го прогласиле литванските Полјаци во октомври 1990 година. Ги вклучувал областите Вилнус, Шалчининај, како и делови од областите Тракај, Швенчионис и Ширвинтос. Главниот град бил основан во Наујој Вилња. Градот Вилнус не бил дел од регионот, со што станал енклава во рамките на предложената автономија.]] Во исто време како што се влошувале односите со [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]], се разгорувал судирот помеѓу литванското мнозинство и полското малцинство во југоисточниот дел на Литванија и Русите во [[Висагинас]], каде што се наоѓала јадрената централа Игналина. Неколку пати во 1990 и 1991 година, локалните самоуправи на овие области барале автономија и/или направиле обид да тврдат дека законите на Литванија не се однесуваат на нив. Тензиите биле особено силни кај полското малцинство, кое се чувствувало дискриминирано од Литванците, не само поради малкуте образовни и економски можности во областа и официјалната јазична политика на Литванија, која налагала употреба на [[Литвански јазик|литванскиот јазик]] во државните згради без исклучоци за малцинствата. <ref name=":25">{{Наведено списание|last=Burant|first=Stephen R.|date=1996|title=Overcoming the past: Polish-Lithuanian relations, 1990-1995|url=https://www.jstor.org/stable/43212678|journal=Journal of Baltic Studies|volume=27|issue=4|pages=309–329|doi=10.1080/01629779600000131|issn=0162-9778|jstor=43212678|url-access=subscription}}</ref> Додека првите обиди за воведување на полска самоуправа (или автономија) започнале кон крајот на 1988 година и почетокот на 1989 година, движењето добило значителен импулс по Законот од 11 март, а неговата ескалација се случила за време на блокадата. На 15 мај, окружниот совет на Шалчининкај гласал за непочитување на декларацијата за независност и признавање само на Советскиот Устав и советските закони; окружниот совет на Вилнус бил помалку радикален, но на 24 мај, сепак гласал за создавање полски национален округ и за осуда на Литванија за она што советот го сметал за кршење на човековите права и игнорирање на интересите на националните малцинства. Чеслав Висоцки, раководител на окружниот совет на Шалчининкај, објаснил дека КПСС, за разлика од Литванија, го поддржува создавањето на такви субјекти; тој продолжил тврдејќи дека единствениот начин за ублажување на тензиите е да се поништи декларацијата за независност. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kurierwilenski.lt/2019/05/18/autonomia-30-lat-pozniej/|title=Autonomia. 30 lat później|last=Radczenko|first=Aleksander|date=2019-05-18|work=[[Kurier Wileński]]|language=pl-PL|accessdate=2021-07-31}}</ref> Двете одлуки на крајот биле поништени од Врховниот совет на Литванија како неуставни. Сепак, на 1 јуни, делегатите од регионите со мнозинство полско население апелирале до литванската влада, а не до Советскиот Сојуз, да создаде самоуправен ентитет, што според нив е единствениот начин да се обезбеди почитување на правата на Полјаците. Понатамошните подготовки на крајот довеле до прогласување на Полскиот национално-територијален регион во октомври 1990 година, кој политичарите сакале да биде дел од Литванија. <ref>{{Наведено списание|last=Sirutavičius|first=Vladas|date=2017|title=O polskiej autonomii narodowo-terytorialnej na Litwie (wiosna – lato 1991 roku)|trans-title=On the Polish National-Territorial Region in Lithuania (spring-summer 1991)|url=https://sdr-ihpan.edu.pl/images/2017-tom-52-1/07_52_1_Sirutavicius.pdf|journal=Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej|language=pl|volume=LII|issue=1}}</ref> Мислењата се разликуваат за улогата на Полјаците во процесот на литванската борба за независност и во блокадата. Литванските, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rp.pl/wydarzenia/art15591131-kto-chcial-polskiej-autonomii|title=Kto chciał polskiej autonomii?|last=Meilūnas|first=Egidijus|date=2 June 2009|work=[[Rzeczpospolita (newspaper)|Rzeczpospolita]]|language=pl-PL|archive-url=https://web.archive.org/web/20230122171413/https://www.rp.pl/wydarzenia/art15591131-kto-chcial-polskiej-autonomii|archive-date=22 January 2023|accessdate=27 September 2025}}</ref> <ref>{{Наведено списание|last=Janušauskienė|first=Diana|date=July 2016|title=Ethnicity as political cleavage: The political agenda of the Polish national minority in Lithuania|url=https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/abs/ethnicity-as-political-cleavage-the-political-agenda-of-the-polish-national-minority-in-lithuania/50DC68BE51415A29EC69AE06742856EB|journal=Nationalities Papers|language=en|volume=44|issue=4|pages=578–590|doi=10.1080/00905992.2016.1156073|issn=0090-5992|url-access=subscription}}</ref> руските, и западните <ref>{{Наведена книга|title=Ethnic Politics after Communism|last=Moser|first=Robert G.|publisher=[[Cornell University Press]]|year=2005|isbn=9780801472763|location=[[Ithaca, N.Y.]]|pages=130}}</ref> научници наведуваат дека Полјаците биле премолчено или директно поддржани од [[Москва]] и биле доминирани од промосковски политичари, како што се Јан Чеханович и Висоцки. Сајудис тврдел дека Полјаците биле манипулирани од московските комунисти, што ја навело партијата да усвои антиполска реторика. <ref>{{Наведено списание|last=Popovski|first=Vesna|date=2006-12-31|title=Nationalism and Citizenship: The Lithuanian Case, 1988–1993.|url=https://hrcak.srce.hr/13209|journal=Revija za sociologiju|language=en|volume=37|issue=3–4|pages=117–130|issn=0350-154X}}</ref> Винстон А. Ван Хорн и Алфред Ерих Сен кажале дека Москва им помогнала на полските региони да ја издржат блокадата <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/globalconvulsion00vanh|title=Global Convulsions: Race, Ethnicity, and Nationalism at the End of the Twentieth Century|last=Van Horne|first=Winston A.|date=January 1997|publisher=[[State University of New York Press]]|isbn=9780791432358|location=[[Albany, N.Y.]]|page=[https://archive.org/details/globalconvulsion00vanh/page/253 253]|url-access=registration}}</ref> <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=GsQiAQAAIAAJ&q=Polish+region+of+southeastern+Lithuania+did+not+suffer|title=A Research Seminar in Black and White|last=Senn|first=Alfred Erich|date=2004|publisher=Vytauto Didžiojo universiteto leidykla|isbn=9789955120032|location=[[Kaunas]]|pages=83|language=en}}</ref> (иако М. Гашкиене, висок владин службеник, му пишал на Алгимантас Гурецкас дека блокадата била применета рамномерно низ цела Литванија), додека Анатол Ливен подвлекува дека Здружението на Полјаци во Литванија всушност ја поддржувало независноста, но се соочило со жестока конкуренција од полските кандидати против независноста. Од друга страна, полските научници и членови на полската заедница велат дека полско-комунистичките врски се или претерување или литванска пропаганда. == Последици == Откако Литванија и Советскиот Сојуз нашле компромис врз кој би можеле да започнат преговорите, биле формирани комитети од двете страни за да се договорат за условите за понатамошен соживот. Ландсбергис, кој се сметал за помалку помирувачки од Прунскиен, бил шеф на литванската делегација, а Ришков ја предводел советската. Иако комитетите биле формирани во јули, преговорите не биле договорени сè до октомври. Кога групите требало да се состанат на 30 ноември 1990 година, советската делегација одбила да присуствува, наведувајќи ги подготовките за 4-тата седница на Конгресот на народните пратеници, и не бил одреден датум за нов состанок. Потоа Литванците го откажале мораториумот, враќајќи ги ефектите од Законот од 11 март, кој послужил како катализатор за јануарските настани од 1991 година. <ref name=":10">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gazeta.ru/science/2015/04/18_a_6644025.shtml|title=Как Горбачев на Литву санкции наложил|last=Gelayev|first=Vladimir|date=2015-04-18|work=gazeta.ru|language=ru|trans-title=How Gorbachev imposed sanctions on Lithuania|accessdate=2021-07-26}}</ref> Советската агресија врз граничните пунктови на Литванија продолжила понатаму сè до [[Августовски државен удар|неуспешниот државен удар во август 1991 година]]. До тогаш, независноста на Литванија била меѓународно призната (вклучително и од Руска СФСР и самиот Советски Сојуз). <ref name="hrw529">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/bub_gb_-N55OzMGgakC|title=Human Rights Watch World Report|publisher=[[Human Rights Watch]]|year=1991|isbn=9781564320537|location=New York City|pages=[https://archive.org/details/bub_gb_-N55OzMGgakC/page/n535 529]–530|author-link=}}</ref> [[Категорија:Распеана револуција]] [[Категорија:Судири во 1990 година]] [[Категорија:Статии со извори на полски (pl)]] [[Категорија:Статии со извори на руски (ru)]] [[Категорија:Статии со извори на литвански (lt)]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] dizmteh9tj8w0wclitralnni5wxhodj 5539264 5539258 2026-04-15T11:00:24Z Тиверополник 1815 5539264 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир|conflict=Советска економска блокада на Литванија|partof=[[Распеана револуција]] и [[Распад на Советскиот Сојуз]]|image= [[Податотека:1990 05 01Šiauliai4.jpg|300px|мини|центар]]|caption=Демонстрации во [[Шјауљај]] против економската блокада на 1 мај 1990 година|date=18 април – 2 јули 1990 (78 денови)|place=[[Литванија]]|result=Блокадата е укината * Преговорите за иднината на односите меѓу Литванија и СССР се започнати * Ефектите од [[Закон за повторно воспоставување на државата Литванија|Законот за повторно воспоставување на државата Литванија]] се суспендирани * Државноста е „де факто“ зачувана * Истекот на суспензијата води до [[Јануарски настани (Литванија)|Јануарските настани]] * [[Советски напади на ОМОН врз литванските гранични пунктови|Советска агресија на границите на Литванија]]|status=|combatants_header=|combatant1={{flag|Lithuania|1988}}<br/>Подржана од:<ref>{{cite book|first=Feliksas|last=Žigaras|title=Baltijos šalių institucinis bendradarbiavimas 1990–2010|date=2012|language=lt|publisher=[[General Jonas Žemaitis Military Academy of Lithuania]]|isbn=9786098074017|page=407|url=http://www.tb.lt/Leidiniai/Moksliniai/2012-baltijos%20saliu%20institucinis%20bendradarbiavimas.pdf|access-date=25 June 2021}}</ref><br/> {{flag|Latvia}}<br/>{{flag|Estonia|1990}}|combatant2={{flag|Soviet Union}}|commander1=|commander2=|units1=|units2=|strength1=|strength2=|casualties1=|casualties2=}}{{Историја на Литванија}}  [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] вовел [[економска блокада]] врз [[Литванија]] помеѓу 18 април до 2 јули 1990 година. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lrt.lt/naujienos/verslas/4/1362637/pirmieji-atkurtos-lietuvos-zingsniai-ir-ekonomine-blokada-keliu-kilometru-eiles-degalinese-ir-kiausiniene-ant-amzinosios-ugnies|title=Pirmieji atkurtos Lietuvos žingsniai ir ekonominė blokada: kelių kilometrų eilės degalinėse ir kiaušinienė ant amžinosios ugnies|date=11 March 2021|work=[[Lithuanian National Radio and Television]]|language=lt}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vle.lt/straipsnis/lietuvos-respublika-po-1990/|title=Lietuvos Respublika po 1990|last=Laurinavičius|first=Česlovas|work=Visuotinė lietuvių enciklopedija|language=lt}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.tv3.lt/naujiena/lietuva/lietuvos-blokada-gudrus-kremliaus-planas-atsimuse-i-dar-gudresnius-lietuvius-n1138644|title=Lietuvos blokada: gudrus Kremliaus planas atsimušė į dar gudresnius lietuvius|work=[[TV3 (Lithuanian TV channel)|TV3.lt]]|language=lt}}</ref> До крајот на 1980-тите, [[Михаил Горбачов]], лидер на Советскиот Сојуз, започнал политика на либерализација на политичкиот систем на земјата, и како резултат на тоа, се појавиле движења кои се залагале за автономија или независност во рамките на Советскиот Сојуз. [[Врховен совет на Литванија|Врховниот совет на Литванија]] потоа го усвоил [[Закон за повторно воспоставување на Литванија|Законот за повторно воспоставување на државата Литванија]] (Закон) на 11 март 1990 година. Функционерите на [[Московски кремљ|Кремљ]] побарале Законот да биде поништен, толкувајќи го како сецесионистичка работа, но Литванија ги игнорирала, тврдејќи дека биле [[Советска окупација на балтичките земји (1940)|насилно припоени во СССР]] уште во 1940 година. Горбачов испратил ултиматум на 13 април, барајќи од Литванците да се повлечат под закана од економски санкции. Бидејќи советските функционери не биле задоволни од одговорот од Литванија, блокадата започнала на 18 април во 21:25 часот. Економската блокада го ограничило или откажало централизираното снабдување со енергетски ресурси, за кои Литванија била исклучително зависна од СССР, како и со прехранбени производи и фармацевтски производи. Во помала мера, ембаргото влијаело и врз [[Калининградска Област|Калининградската Област]]. Советскиот Сојуз ги затворил границите на републиката и ги блокирал банкарските сметки на Литванија. Бидејќи бунтовничката република чувствувала недостиг на основни производи, западните земји извршиле притисок врз Литванија и Советскиот Сојуз да постигнат компромис, што првично не можело да се постигне. Сепак, поради интензивирањето на [[Парада на суверенитетот|внатрешните движења за суверенитет]] во другите четиринаесет републики на Советскиот Сојуз, особено во рамките на [[Руска Советска Федеративна Социјалистичка Република|Руската Советска Федеративна Социјалистичка Република]] (РСФСР), блокадата била ублажена кон средината на јуни, а санкциите биле укинати на 2 јули. Ова се случило откако литванскиот парламент се согласил да ги укине ефектите од Законот и да започне разговори со советската страна. Долгоочекуваните преговори, сепак, не дале никакви резултати. И покрај краткото траење, блокадата имала длабоки последици врз земјата. Вкупните загуби од блокадата на литванска страна надминале 500 милиони рубли, или 1,5% од бруто националниот производ (БНП). <ref name=":28">{{Наведена книга|title=Economic Sanctions Reconsidered|last=Hufbauer|first=Gary Clyde|last2=Schott|first2=Jeffrey J.|last3=Elliott|first3=Kimberly Ann|last4=Oegg|first4=Barbara|publisher=[[Peterson Institute for International Economics]]|year=2007|isbn=9780881324075|edition=3|location=[[Washington, D.C.]]|pages=118|display-authors=1}}</ref> <ref name=":19">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KNJMDwAAQBAJ&q=rifles&pg=PT196|title=Lithuania: The Rebel Nation|last=Vardys|first=V. Stanley|date=2018-02-19|publisher=[[Routledge]]|isbn=9780429978791|location=[[Abingdon-on-Thames]]/[[New York City]]|pages=166|language=en|chapter=(second link)|access-date=2021-07-29|chapter-url=https://books.google.com/books?id=OQDFDwAAQBAJ&pg=PA166}}</ref> Илјадници работници ги загубиле своите работни места или останале без работа во своите фабрики бидејќи недостасувале залихи. Ефектите врз преминувањето на пазарот биле мешани. Ембаргото ја принудило Литванија да го централизира своето управување и да го зацврсти регулирањето на користењето на ресурсите. Претпријатијата создале партнерства со други компании, а Литванија преговарала за трговски договори со други републики, означувајќи премин кон капиталистичка економија. Исто така, ја натерало земјата да бара други начини за увоз на нафта и да започне индустриска експлоатација на своите ресурси. Економската блокада, исто така, го забавила темпото на одвојување на другите две [[балтички држави]], [[Латвија]] и [[Естонија]], од Советскиот Сојуз. Улогата на малцинствата (особено Полјаците) во блокадата е нејасна, но некои шпекулираат дека полското малцинство, кое било доминирано од просоветски политичари, било третирано преференцијално за време на блокадата од страна на Советскиот Сојуз. == Позадина == [[File:1990_01_12_GorbačiovasŠiauliuose18plakatas1.jpg|alt=A meeting of protesters during Gorbachev's visit to Lithuania in January 1990. One of the pro-independence protesters carries a poster saying, in Russian, "{{sic|НЕМЕШАЙТЕ}} НАМ ИДТИ СВОИМ ПУТЕМ" ("Let us go our way")|мини| Собир на демонстранти во [[Bridai?action=edit&redlink=1|Бридаи]], [[Šiauliai District Municipality|округ Шјауљај]], за време на посетата на Горбачов на Литванија во јануари 1990 година. На постерот на руски јазик пишува „Да си одиме по својот пат!“]] Кратко откако Германија и Советскиот Сојуз го потпишале [[Пакт Рибентроп-Молотов|пактот Молотов-Рибентроп]] во 1939 година, [[Балтички држави|балтичките држави]] биле [[Окупација на балтичките држави|окупирани и нелегално приклучени]] во [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]], кое било прекинато со [[Германска окупацијана балтичките држави|тригодишна германска окупација]] пред [[Советска окупација на балтичките држави|да се вратат]] во СССР по [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. И покрај тоа што биле дел од Советскиот Сојуз повеќе од 40 години, во 1980-тите, балтичките држави сè уште се сметале за малку поинакви од остатокот од СССР. <ref>{{Наведена книга|title=История России 1917-1995 в 4-х томах: Седьмой секретарь 1985—1990|last=Heller|first=Michel|last2=Nekrich|first2=Alexander|publisher=МИК/Агар|year=1996|isbn=5879020061|volume=3|location=[[Moscow]]|language=Russian|trans-title=History of Russia 1917-1995 in 4 volumes: Seventh Secretary 1985-1990|quote=Реакция Горбачева была вызвана опасением, что «неорганизованный», не «разрешенный» из центра выход из Союза может вызвать цепную реакцию. И привести к развалу империи. В принципе, однако, прибалтийский регион, включенный в СССР в 1940 г., всегда считался несколько чужеродным.|author-link=Michel Heller|author-link2=Alexander Nekrich}}</ref> <ref>{{Наведена книга|title=Распад СССР: этнополитический анализ|last=Cheshko|first=Sergei|publisher=Institute of Ethnology and Anthropology of the [[Russian Academy of Sciences]]|year=2000|edition=2|location=Moscow|pages=261|language=Russian|trans-title=The dissolution of USSR: an ethnopolitical analysis}}</ref> Откако [[Михаил Горбачов]] бил избран за лидер на [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|Комунистичката партија на Советскиот Сојуз]] (КПСС) во 1985 година, советската влада постепено вовела некои мерки за либерализација, вклучувајќи [[перестројка]] и [[гласност]]. Овие политики овозможиле масовни демонстрации во повеќето [[Републики на Сојузот на Советските Социјалистички Републики|советски републики]]. Во балтичките држави, собирите, на кои првично протестирале против еколошките проекти на централната влада, станувале сè повеќе политички. До крајот на летото 1988 година, „Сајудис“, движењето кое првично било во корист на перестројката, побарало легализација на [[Знаме на Литванија|литванското знаме меѓу двете војни]], оставка на владата на републиката и [[Сувереност|суверенитет]] за Литванија. До почетокот на 1989 година, движењето веќе се залагало за независност од СССР. <ref name="Beissinger">{{Наведена книга|title=Civil resistance and power politics: the experience of non-violent action from Gandhi to the present|last=Beissinger|first=Mark R.|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2009|isbn=9780199552016|editor-last=[[Adam Roberts (scholar)|Adam Roberts]]|location=[[Oxford]]/New York City|pages=231–246|chapter=The Intersection of Ethnic Nationalism and People Power Tactics in the Baltic States, 1987-1991|author-link=Mark R. Beissinger|editor-last2=[[Timothy Garton Ash]]|chapter-url=https://books.google.com/books?id=BxOQKrCe7UUC&q=%22People+Power+Tactics+in+the+Baltic+States%22&pg=PR10}}</ref> <ref name=":22">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aeinstein.org/wp-content/uploads/2013/09/NonviolentResistanceInLithuania.pdf|title=Nonviolent Resistance In Lithuania: A Story of Peaceful Liberation|last=Miniotaite|first=Grazina|date=2002|publisher=[[Albert Einstein Institution]]|location=[[Boston]]|pages=16, 28–31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210810063649/http://www.aeinstein.org/wp-content/uploads/2013/09/NonviolentResistanceInLithuania.pdf|archive-date=10 August 2021|accessdate=21 June 2021}}</ref> Овие барања на крајот биле спроведени. Во ноември 1988 година, Врховниот совет на Литванската Советска Социјалистичка Република го воспоставил тробојното знаме како знаме на републиката. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lrs.lt/sip/portal.show?p_r=38111&p_k=2|title=History of the national flag of Lithuania|work=[[Seimas of Lithuania]]|accessdate=2021-07-25}}</ref> Во мај 1989 година, републиката издала декларација за суверенитет. Со неа се потврдил приматот на литванското право, иако сè уште во рамките на Советскиот Сојуз. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gorby.ru/userfiles/litva.pdf|title=Декларация Верховного Совета Литовской Советской Социалистической Республики "О государственном суверенитете Литвы"|date=1989-05-26|work=[[The Gorbachev Foundation]]|language=ru|trans-title=Declaration of the Supreme Soviet of the Lithuanian Soviet Socialist Republic "On the state sovereignty of Lithuania"|accessdate=2021-07-26}}</ref> <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Lithuania in 1940-1991: the history of occupied Lithuania|last=Anušauskas|first=Arvydas|publisher=[[Genocide and Resistance Research Centre of Lithuania]]|year=2015|isbn=9786098037548|location=[[Vilnius]]|pages=550–567}}</ref> Иако декларацијата експлицитно го прекршил Член 74 од [[Уставот на Советскиот Сојуз (1977)|Уставот]] од 1977 година, во кој се вели дека советското право треба да преовладува во случај на конфликтно законодавство, службениците во [[Московски кремљ|Кремљ]] не презеле никакви дејствија <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=WftgAAAAQBAJ&dq=%D1%81%D1%83%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B+%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F+74+%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D0%B8+%D1%81%D1%81%D1%81%D1%80&pg=PT68|title=Как развалить Россию? Литовский вариант|last=Shved|first=Vladislav|publisher=Алгоритм|year=2012|isbn=9785457270657|location=Moscow|pages=74–75|language=ru|trans-title=How to destroy Russia? The Lithuanian option}}</ref> - напротив, во ноември 1989 година, Советскиот Сојуз направил некои отстапки со одобрување на план за финансиска и економска автономија за балтичките републики. <ref name=":1">{{Наведена книга|url=https://hum.spbstu.ru/userfiles/files/pdf/MO-i-DIALOG-KULTUR-1.pdf#page=58|title=Международные отношения и диалог культур: сборник научных статей|last=Musayev|first=Vadim I.|publisher=Polytechnic University Publishing House - Saint Petersburg|year=2013|location=[[Saint Petersburg]]|pages=72–81|language=ru|trans-title=International Relations and Dialogue of Cultures: Scientific articles selection|chapter=Восстановление независимости Эстонии, Латвии и Литвы|trans-chapter=Restoration of Estonia's, Latvia's and Lithuania's independence}}</ref> Во исто време, откритијата во Литванија во врска со тајните протоколи од пактот Молотов-Рибентроп (чие постоење СССР го негирал) дополнително ја налутиле опозицијата, која побарала нивно откривање и осуда. <ref>{{Наведено списание|last=Senn|first=Alfred Erich|author-link=Alfred Erich Senn|date=1990|title=Perestroika in Lithuanian Historiography: The Molotov-Ribbentrop Pact|url=https://www.jstor.org/stable/130082|journal=[[The Russian Review]]|volume=49|issue=1|pages=43–56|doi=10.2307/130082|issn=0036-0341|jstor=130082|url-access=subscription}}</ref> Советскиот Сојуз формално го признал нивното постоење во декември 1989 година, по разгледувањето на избраниот комитет во Конгресот на народните пратеници, и ги прогласил за „''правно неодржливи и неважечки од моментот кога беа потпишани''“. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1989/12/25/world/upheaval-east-soviet-congress-condemns-39-pact-that-led-annexation-baltics.html|title=UPHEAVAL IN THE EAST; Soviet Congress Condemns '39 Pact That Led to Annexation of Baltics|last=Fein|first=Esther B.|date=1989-12-25|work=[[The New York Times]]|access-date=2021-07-26|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Така, Горбачов се соочил проблеми во својата партија. Во декември 1989 година, [[Алгирдас Бразаускас]], лидерот на [[Комунистичка партија на Литванија|Комунистичката партија на Литванија]] (КПЛ), објавил дека КПЛ е независна од [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|КПСС]], и покрај молбите на Горбачов да не го стори тоа. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/politics-obituaries/7857777/Algirdas-Brazauskas.html|title=Algirdas Brazauskas|date=2010-06-27|work=[[The Daily Telegraph]]|accessdate=2021-07-26}}</ref> Лут, [[Централен комитет на КПСС|Централниот комитет на КПСС]] го испратил Горбачов во [[Вилнус]] за да го смири партискиот бунт. Сепак, првиот секретар не успеал да ги потчини партиските бунтовници и неговото патување само ги натерало Литванците посилно да притискаат за независност. <ref>{{Наведена книга|title=Gorbachev's Gamble: Soviet Foreign Policy and the End of the Cold War|last=Grachev|first=Andrei|publisher=[[Polity Press]]|year=2008|isbn=9780745655321|location=[[Cambridge]]/[[Malden, Mass.]]|quote=In January 1990 Gorbachev was obliged to go to Vilnius, charged by the Central Committee to try to put down the revolt of the local communist party, which had proclaimed its independence from Moscow. His mission turned into a fiasco which encouraged the Lithuanians, followed by the other Baltic nations, radically to speed up their advance towards full sovereignty.}}</ref> [[Податотека:A_rally_in_Lithuania_commemorate_and_condemn_the_Molotov-Ribbentrop_Pact,_August_23,_1988,_Vilnius,_Vingis_Park.jpg|алт=A large meeting of people assembled in a park in front of an arch-like structure, on which the Columns of Gediminas, a XIV-century Lithuanian symbol, appear|мини|Митинг во август 1988 година во спомен и осуда на пактот Молотов-Рибентроп во паркот Вингис, Вилнус, организиран од Сајудис. Се проценува дека учествувале 150.000–200.000 луѓе. <ref>{{Наведено списание|last=Hackmann|first=Jörg|date=2020|title=Baltic national movements, 1986-1992. Origins, trajectories, agendas|url=https://snm.nise.eu/index.php/studies/article/view/66|journal=Studies on National Movements|volume=6|pages=18–42|doi=10.21825/snm.85334|doi-access=free}}</ref>]] == Обновување на независноста == [[File:1990_01_12_GorbačiovasŠiauliuose18plakatas1.jpg|alt=A meeting of protesters during Gorbachev's visit to Lithuania in January 1990. One of the pro-independence protesters carries a poster saying, in Russian, "{{sic|НЕМЕШАЙТЕ}} НАМ ИДТИ СВОИМ ПУТЕМ" ("Let us go our way")|мини| Собир на демонстранти во [[Bridai?action=edit&redlink=1|Бридаи]], [[Šiauliai District Municipality|округ Шјауљај]], за време на посетата на Горбачов на Литванија во јануари 1990 година. На постерот на руски јазик пишува „Да си одиме по својот пат!“]] На 7 февруари 1990 година, по наодите на советскиот парламент за пактот Молотов-Рибентроп, Литванија објавила дека декларацијата со која Литванија се приклучила кон [[Советски Сојуз|СССР]] не ја претставува волјата на Литванците и затоа е ништовна. Еден месец подоцна, на 11 март, Литванија станала првата република што ја [[Закон за повторно воспоставување на Литванија|прогласила својата независност]] од СССР. Временскиот период имал за цел да го спречи изборот на [[претседател на Советскиот Сојуз]], закажан за 15 март. <ref name=":2">{{Наведени вести|url=https://www.foreignaffairs.com/articles/russian-federation/1990-06-01/lithuanian-crisis|title=The Lithuanian Crisis|last=Olcott|first=Martha Brill|date=2009-01-28|work=[[Foreign Affairs]]|access-date=2021-07-26|language=en-US|issn=0015-7120|author-link=Martha Brill Olcott}}</ref> Кога Вилнус испратил покана до Кремљ да започне преговори поврзани со враќањето на независноста следниот ден, советското раководство се разбеснило. <ref name=":8">{{Наведено списание|last=Vilpišauskas|first=Ramūnas|date=2014|title=Lithuania's double transition after the re-establishment of independence in 1990: coping with uncertainty domestically and externally|journal=[[Oxford Review of Economic Policy]]|volume=30|issue=2|pages=223–236|doi=10.1093/oxrep/gru021}}</ref> Побарало од [[Врховен совет на Литванија|Врховниот совет на Литванија]] да го укине Законот за повторно воспоставување на државата Литванија, но Литванија го отфрлила барањето, а нејзиниот лидер, Витаутас Ландсбергис, апелирал до „демократските нации“ да ја признаат независноста на земјата. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nytimes.com/1990/03/18/world/lithuania-rejects-moscow-s-demand.html|title=Lithuania Rejects Moscow's Demand|date=18 March 1990|work=The New York Times|accessdate=2021-07-27}}</ref> Горбачов подоцна предупредил, во обид да ја одврати Литванија од отцепување, дека доколку Литванија го стори тоа, Советскиот Сојуз ќе ги побара [[Вилнус]] и [[Клајпеда]], кои не биле дел од Литванија во времето кога бил потпишан пактот Молотов-Рибентроп. <ref name=":3">{{Наведена книга|url=https://csis-website-prod.s3.amazonaws.com/s3fs-public/legacy_files/files/media/csis/pubs/2002_lithuaniasecurity.pdf|title=Lithuania's Security and Foreign Policy Strategy|publisher=[[Center for Strategic and International Studies]]|year=2002|location=[[Washington, D.C.]]|pages=10–11}}</ref> Темата ќе се повтори во подоцнежните говори на Горбачов <ref name=":16">{{Наведено списание|last=Gureckas|first=Algimantas P.|date=1991|title=Lithuania's boundaries and territorial claims between Lithuania and neighboring states|url=https://digitalcommons.nyls.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1324&context=journal_of_international_and_comparative_law|journal=New York Law School Journal of International and Comparative Law|volume=12|issue=1|pages=107–144}}</ref> <ref name=":6">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kommersant.ru/doc/266195|title=Хроника блокадной Литвы|date=1990-04-30|work=[[Коммерсантъ]]|language=ru|trans-title=Chronicles of Lithuania in blockade|accessdate=2021-07-27}}</ref> и на картите кои кружеле меѓу [[Белоруска Советска Социјалистичка Република|белоруските]] функционери. <ref name=":5">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lrt.lt/naujienos/lietuvoje/2/1164609/75-dienos-ekonomines-blokados-klastingas-sovietu-sajungos-planas-kirto-atgal-jai-paciai|title=75 dienos ekonominės blokados – klastingas Sovietų Sąjungos planas kirto atgal jai pačiai|date=2020-04-18|work=[[Lithuanian National Radio and Television|LRT]]|language=lt|trans-title=75 days of economic blockade - a treacherous Soviet plan that backfired|accessdate=2021-12-30}}</ref> Литванците тврделе дека бидејќи Литванија има континуитет на државата и бидејќи советската окупација била нелегална, преговорите можеле да се случат единствено врз основа на [[Меѓународно право|меѓународното право]], но Советите го сметале тоа за обид за отцепување, за што, според нив, било предмет само на прописите на Унијата. <ref>{{Наведена книга|url=https://istina.msu.ru/download/38207796/1dk2cZ:pNlmjMgxYHonu41f6K2m1Rbg3tY/|title=Распад СССР и правопреемство государств. Монография|last=Kremnyov|first=Pyotr P.|publisher=Юрлитинформ|year=2012|isbn=9785932959633|location=Moscow|pages=21–22|language=ru|trans-title=The fall of the Soviet Union and the successorship of states. A monograph}}</ref> Член 72 од Уставот од 1977 година предвидувал право на советската република да се отцепи, но советските власти немале намера да дозволат тоа да се случи толку лесно. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.imrussia.org/en/analysis/3389-union-of-unfree-republics-from-dawn-to-dusk|title=Union of unfree republics: from dawn to dusk|last=Mishina|first=Ekaterina|date=2021-12-07|work=Institute of Modern Russia|language=en-us|accessdate=2025-07-10}}</ref> Третата седница на Конгресот на народните пратеници ја прогласил декларацијата за независност за неуставна и ги прогласил сите еднострани декларации за независност за ништовни сè додека не се донесе закон што ја регулира сецесијата. <ref>{{Наведена книга|title=Человек и общество в нестабильном мире|last=Potapov|first=А. К.|date=2017|publisher=Омская юридическая академия|location=[[Omsk]]|pages=78–83|language=ru|trans-title=Man and society in an unstable world|chapter=Роль народных фронтов и движений республик Прибалтики в распаде СССР|trans-chapter=The role of the national fronts and movements of the Baltic states in the fall of the USSR|chapter-url=https://elibrary.ru/item.asp?id=30109218}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc&base=ESU&n=2951#yNO56tS94b0FoCb4|title=Постановление внеочередного третьего Съезда народных депутатов СССР от 15 марта 1990 г. № 1366-I "В связи с решениями Верховного Совета Литовской ССР от 10-12 марта 1990 года"|date=1990-03-15|work=ConsultantPlus|language=ru|trans-title=Resolution of the extraordinary 3rd Congress of the People's Deputies of the Soviet Union no. 1366-I "On the decisions of the Supreme Soviet of the Lithuanian SSR from 10–12 March 1990"|accessdate=2021-07-26}}</ref> Кога била усвоена на 3 април, условите наведени во документот се покажале практично невозможни за спроведување. <ref>{{Наведена книга|title=A Concise History of the Baltic States|last=Plakans|first=Andrejs|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2011|isbn=9780521541558|location=New York|pages=396}}</ref> {{Efn|Според [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_03.04.1990_%E2%84%96_1409-I законот (на руски)], [[Републики на Сојузот на Советските Социјалистички Републики|Сојуз]] или [[Автономни Советски Социјалистички Републики|автономна република]] може да се отцепи само ако (а) постигне двотретинско мнозинство на референдум шест до девет месеци откако биле собрани потписите, (б) добие согласност од Конгресот на народните пратеници на СССР за да започне транзицијата, (в) чека до пет години, во кој период го префрли имотот на Сојузот на Советскиот Сојуз, освен ако страните не се договорат поинаку, (г) преживее потврден референдум (потребно 2/3 мнозинство) ако е свикан во последната година од преминот и (д) Конгресот на народните пратеници гласа за да потврди дека интересите на сите страни се задоволени за време на периодот на премин и го ратификува отцепувањето. Ниту една република на крајот не поминала низ таква постапка пред да се отцепи од СССР.}} Владата на Ландсбергис веднаш одговорила со писмо во кое се тврдело дека резолуцијата на Конгресот на народните пратеници е нелегална и инсистирал на разговори на рамноправна основа меѓу СССР и Литванија. <ref name=":9">{{Наведено списание|last=Batorshina|first=Irina A.|last2=Mankevich|first2=Maria A.|date=2013-10-14|title=Сравнительный анализ переходных процессов в Литовской Республике в 1917-1922 г. и 1989-1991 г.|trans-title=Comparative Analysis of Transition Processes in the Republic of Lithuania in 1917-1922 and 1989-1991|url=https://evestnik-mgou.ru/ru/Articles/Doc/461|journal=Bulletin of the Moscow Region State University|language=ru|volume=4|pages=1–22}}</ref> Предлогот на [[Претседател на Соединетите Американски Држави|претседателот]] [[Џорџ Х. В. Буш|Џорџ Х.В. Буш]] за смирување на ситуацијата со организирање [[референдум]] за независност бил цврсто отфрлен од Советите. <ref name=":4">{{Наведено списание|last=Bergmane|first=Una|date=2012|title=L'Occident et la crise lituanienne du printemps 1990|trans-title=The West and the Lithuanian crisis of spring 1990|journal=Relations Internationales|volume=150|issue=2|pages=85–101|doi=10.3917/ri.150.0085|doi-access=free}}</ref> Кон крајот на март, советската влада наредила засилување на трупите во Литванија, внела околу 100 тенкови и 1.500 војници на улиците на Вилнус и зазела некои стратешки згради, вклучувајќи ја канцеларијата на обвинителот, [[Аеродром Вилнус|аеродромот во Вилнус]], Историскиот институт на партијата, седиштето на Комунистичката партија на Литванија и печатниците на главните весници и списанија во републиката. <ref>{{Наведено списание|last=Vebra|first=Rimantas|date=1994|title=Political rebirth in Lithuania, 1990–1991: Events and problems|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/01629779400000091?journalCode=rbal20|journal=[[Journal of Baltic Studies]]|volume=25|issue=2|pages=183–188|doi=10.1080/01629779400000091|url-access=subscription}}</ref> <ref name=":27">{{Наведено списание|last=Kucinskas|first=Linas|date=Autumn 1991|title=Lithuania's Independence: a Litmus Test for Democracy in the USSR|url=http://www.lituanus.org/1991_3/91_3_01.htm|journal=Lithuanus - Lithuanian Quarterly Journal of Arts and Sciences|volume=37|issue=3|issn=0024-5089|access-date=2021-12-30}}</ref> Дополнително, Горбачов издал декрет со кој: * им наредил на офицерите на [[КГБ]] да го зацврстат надзорот на границите на Литванија (што исто така вклучувало затворање на единствениот граничен премин со [[Полска]] на 3 април), <ref>{{Наведени вести|url=https://apnews.com/article/33c0c6e28bb35f67320d733d5c004b04|title=Lithuanians In Poland Worry and Hope For Families Across Border|last=Menaker|first=Drusilla|date=1990-04-18|work=Associated Press|access-date=2021-07-31}}</ref> * задолжително предавање на ловните пушки од страна на населението, * им наредил на сите странци (вклучувајќи дипломати и новинари) да го напуштат регионот. Горбачов сè уште правел обиди да постигне компромис со Литванците преку тајно преговарање со Алгирдас Бразаускас, кој дотогаш станал заменик-премиер на Литванија; сепак, советскиот лидер се повлекол откако Бразаускас побарал претерана сума како компензација. <ref name=":10">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gazeta.ru/science/2015/04/18_a_6644025.shtml|title=Как Горбачев на Литву санкции наложил|last=Gelayev|first=Vladimir|date=2015-04-18|work=gazeta.ru|language=ru|trans-title=How Gorbachev imposed sanctions on Lithuania|accessdate=2021-07-26}}</ref> Во меѓувреме, Советите брзо ја губеле контролата бидејќи Литванците го саботирале регрутирањето во Советските вооружени сили, одбивале да ги признаат советските службеници испратени од Москва и почнале да издаваат свои лични документи. == Блокада == На 13 април, Горбачов и [[Николај Ришков]] ( премиерот на СССР) издале [[ултиматум]] до Литванија, барајќи земјата да ја поништи декларацијата за независност и да ја врати приврзаноста кон советските закони во рок од два дена, и заканувајќи се со ембарго на производи платени со слободно конвертибилна валута доколку одбие. <ref name="lrs">{{Наведена мрежна страница|url=http://valstybingumas.lt/EN/saltiniu-apzvalga/Nepriklausomybes-atkurimas-1990-1991/Pages/default.aspx|title=Restoration of Independence, 1990–1991|publisher=Office of the Seimas of the Republic of Lithuania|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126161213/http://valstybingumas.lt/EN/saltiniu-apzvalga/Nepriklausomybes-atkurimas-1990-1991/Pages/default.aspx|archive-date=26 January 2021}}</ref> Тврдокорните во рамките на КПСС се насочувале кон [[државен удар]]; првично, Горбачов бил отворен да разгледа такво сценарио, но подоцна ги отфрлил таквите повици. <ref>{{Наведена книга|title=The Soviet Experiment: Russia, the USSR, and the Successor States|last=Suny|first=Ronald Grigor|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2011|isbn=9780195340556|edition=2|location=[[Oxford]]/[[New York City|New York]]|pages=504|quote=Gorbachev sent KGB troops to Vilnius and imposed economic sanctions, cutting off oil and gas to the republic, but rejected calls from the old-style Communists to use force to overthrow the new government.|author-link=Ronald Grigor Suny}}</ref> Горбачов, наводно, размислувал и за целосна воена инвазија <ref name="exit-cold-war">{{Наведена книга|url=https://transatlanticrelations.org/wp-content/uploads/2019/10/Exit_Cold_War.pdf|title=Exiting the Cold War, Entering a New World|publisher=Brookings Institution Press|year=2019|isbn=9781733733953|editor-last=Hamilton|editor-first=Daniel|pages=46–48|language=en|quote=For that, Gorbachev had no stomach. Instead, he tried an economic blockade of Lithuania. He had expected a popular revolt against Lithuania's breakaway leaders|editor-last2=Spohr|editor-first2=Kristina}}</ref> или преземање на директна контрола врз Литванија од Москва, <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=OASaDwAAQBAJ&dq=lithuania+compensation+1990+blockade&pg=PT214|title=Democratization and Ethnic Peace: Patterns of Ethnopolitical Crisis Management in Post-Soviet Settings|last=Aklaev|first=Airat R.|publisher=[[Routledge]]|year=2018|isbn=9780429856518|location=[[Abingdon-on-Thames]]/[[New York City|New York]]|pages=214|language=en}}</ref> но на крајот ги отфрлил и овие идеи. Затоа, Горбачов одлучил да се обиде со економска блокада, надевајќи се дека ќе поттикне народен бунт против литванското раководство и ќе го принуди да ја повлече декларацијата за независност. Ова решение, како што е формализирано во наредба на [[Совет на министри на СССР|Советот на министри на СССР]] од 17 април, <ref name=":11">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gazeta.ru/science/2020/04/17_a_13051711.shtml|title=«Не внемлет голосу разума»: как СССР наказал Литву в 1990 году|last=Okunev|first=Dmitriy|date=2020-04-17|work=gazeta.ru|language=ru|trans-title="[They] do not heed the voice of wisdom": how USSR punished Lithuania in 1990|accessdate=2021-07-27}}</ref> било избрано и покрај фактот што само претходниот месец, [[Јуриј Масљуков]] (директор на Госплан, советскиот централен комитет за планирање) ја уверил владата дека ембарго нема да се случи, бидејќи сметал дека тоа ќе биде премногу штетно за двете страни. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kommersant.ru/doc/266145|title=Экономическая блокада: победителей не будет|date=1990-04-23|work=Коммерсантъ|language=ru|trans-title=The economic blockade: there will be no winners|accessdate=2021-12-30}}</ref> [[Податотека:Vytautas_Landsbergis_speaks_at_Ribbentrop-Molotov_Pact_50th_Anniversary_Rally_in_Kalnų_park,_Vilnius,_Lithuania,_1989.jpg|алт=A middle-aged man speaking in front of a crowd|лево|мини|[[Витаутас Ландсбергис]], претседател на Врховниот совет на Литванија (Сејм) во 1990–1992 година и лидер на Литванија]] Литванија не одговорила во предвидениот рок; сепак, на 18 април, [[Врховен совет на Литванија|Врховниот совет на Литванија]] се обидел да го спречи ембаргото со декларација со која доброволно се воздржала од усвојување нови закони, во исчекување на она што литванските власти го нарекле „прелиминарни консултации“ меѓу Литванија и Советскиот Сојуз. Советите не биле импресионирани, и на 18 април, во 21:25 часот Кремљ ја започнал блокадата со запирање на испораките до рафинеријата за нафта Мажејкјај. Првично, снабдувањето со 40-60 видови суровини и други производи било прекинато. <ref name="vl">{{Наведена книга|title=Lūžis prie Baltijos|last=Landsbergis|first=Vytautas|publisher=Vaga|year=1997|isbn=9785415005338|pages=180–181|language=lt|author-link=Vytautas Landsbergis}}</ref> Имено, снабдувањето со нафта било прекинато, а испораките на гас се намалиле за 84%. СССР, исто така, го укинал движењето на стоки и ја ограничил продажбата на гориво. Блокадата се влошила неколку дена подоцна, кога СССР престанал да снабдува јаглен, електрична енергија, хартија, прехранбени производи и фармацевтски производи, вклучувајќи ги и најосновните лекови и вакцини за болниците. Дополнително, Советскиот Сојуз, исто така, го ограничил пристапот до пристаништето во Клајпеда и ги блокирал банкарските сметки на Литванија. <ref name=":17">{{Наведено списание|last=Nikiforov|first=Ilya|date=2017|title=Эстония между I и III Республикой (1988-1992): опыт инклюзивной реконструкции исторического нарратива|trans-title=Estonia between I and III Republic (1988-1992): an essay in inclusive reconstruction of a historical narrative|url=https://cyberleninka.ru/article/n/estoniya-mezhdu-i-i-iii-respublikoy-1988-1992-opyt-inklyuzivnoy-rekonstruktsii-istoricheskogo-narrativa|journal=Журнал российских и восточноевропейских исторических исследований|volume=8|issue=1|pages=140, 142|via=[[Cyberleninka]]}}</ref> Границите биле затворени, а на странците им бил забранет влез. {{Sfn|Dobbs|1990}} Војската ја презела контролата врз некои од печатниците. Речиси веднаш, ембаргото влијаело врз секојдневниот живот на граѓаните. Цените во продавниците скокнале за околу три пати, под претпоставка дека воопшто има нешто за купување. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/russian/features-55639136|title=Голыми руками против танков: почему балтийские революционеры потеряли власть в 91-м|last=Antonenko|first=Oksana|date=2021-01-13|work=[[BBC News Russian]]|access-date=2021-07-27|language=ru|trans-title=Bare hands against tanks: why did the Baltic revolutionaries lose power in 1991}}</ref> Ова било влошено од доцнењата во исплатата на платите <ref name=":7">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.delfi.lt/a/84198239|title=Экономическая блокада Литвы глазами очевидцев: трехчасовые очереди за мясом и горючим, варенье без сахара|last=Grižibauskienė|first=Eugenija|date=2020-05-06|work=[[Delfi (web portal)|Delfi]]|language=ru|trans-title=Economic blockade of Lithuania as seen by witnesses: three-hour queues for meat and petrol, jam without sugar|accessdate=2021-07-27}}</ref> и рационализирањето на основните прехранбени производи. ''„Комерсант“'' објавил дека канистер [[бензин]], кој би чинел 8 рубли во нормални времиња, скокнал на 50 рубли за помалку од една недела, иако некои Литванци кажале дека цените на бензинот останале на вообичаената цена од 20-30 копејки за литар. <ref name="lrt-med">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lrt.lt/naujienos/verslas/4/1362637/pirmieji-atkurtos-lietuvos-zingsniai-ir-ekonomine-blokada-keliu-kilometru-eiles-degalinese-ir-kiausiniene-ant-amzinosios-ugnies|title=Pirmieji atkurtos Lietuvos žingsniai ir ekonominė blokada: kelių kilometrų eilės degalinėse ir kiaušinienė ant amžinosios ugnies|last=Deveikis|first=Jonas|date=2021-03-11|work=LRT|language=lt|trans-title=The first steps of restored Lithuania and the economic blockade: kilometres-long queues for petrol and scrambled eggs fried on an [[eternal flame]]|accessdate=2021-07-27}}</ref> Како и да е, бензинот бил рационализиран на 20 литри по лице, а редиците до бензинските пумпи достигнале должина од неколку километри. Јавниот превоз бил принуден да ја намали фреквенцијата на услугата. Бидејќи недостасувало електрична енергија и хартија, радиодифузијата и печатењето весници биле исто така ограничени. <ref name=":24">{{Наведена книга|title=Odrodzenie narodowe Polaków w Republice Litewskiej 1987-1997|last=Bobryk|first=Adam|publisher=Dom Wydawniczy "Duet"|year=2005|isbn=8389706520|location=[[Toruń]]|pages=283, 291|language=pl|trans-title=National rebirth of Poles in the Republic of Lithuania 1987-1997}}</ref> Според М. Гашкиене, кој бил одговорен за координација на ланците за снабдување со храна во Литванија, единствените фабрики кои не биле погодени од ефектите на ембаргото биле оние кои сè уште биле под директна контрола на Советскиот Сојуз. Сепак, ембаргото им наштетило на Советите, бидејќи стотици претпријатија во советска сопственост имале тешкотии да работат во услови на блокада. Особено, дел од извозот што првенствено бил произведен во Литванија (како што се делови за правосмукалки, пневматски сопирачки, телвизискицевки и црни кутии) не можел да се врати во Советскиот Сојуз. <ref name=":12">{{Наведена книга|title=Lithuania: Stepping Westward|last=Lane|first=Thomas|publisher=[[Routledge]]|year=2001|isbn=9780203402740|location=Abingdon-on-Thames/New York|pages=113–115, 124–125}}</ref> Исто така, бидејќи рафинеријата за нафта Мажејкјај, која не примила никакви количини нафта, морала да престане со работа, Советскиот Сојуз не само што не можел да извлече профит од нафтените производи, туку и снабдувањето со нафта било прекинато за [[Калининградска Област|Калининградската Област]], која ефикасно станала енклава на СССР помеѓу Литванија и Полска. Снабдувањето со електрична енергија што нормално би течело низ Литванија, исто така, било прекинато. === Политички преговори === [[Податотека:The_First_Lithuanian_Prime_Minsiter_Kazimira_Prunskiene’s_visit_to_the_United_States._Meeting_with_the_U.S._President_George_Bush._Washington,_U.S.,_1990.jpg|алт=A man and a woman in official suits shaking hands|лево|мини|[[Казимира Прунскиене]], премиерка на Литванија (десно), на средба со претседателот Џорџ Буш (лево) во [[Белата куќа]] на 3 мај]] Советските напори да го изолираат проблемот на Литванија од светот и да ја поткопаат довербата во каузата за независност во голема мера имале спротивен ефект. Додека поддршката за Ландсбергис паднала од 45% на 28% во текот на месеците на блокадата, луѓето станале уште пообединети во спротивставувањето на Советскиот Сојуз. <ref name=":14">{{Наведена мрежна страница|url=https://inosmi.ru/world/20071112/237765.html|title=Литва и Россия: от проклятий к реализму?|last=Lukšas|first=Aras|date=2007-11-12|work=veidas.lt|language=ru|trans-title=Lithuania and Russia: from curses to realism?|accessdate=2021-07-28}}</ref> <ref name=":23">{{Наведено списание|last=Furman|first=Dmitri|author-link=Dmitri Furman|date=2004|title=Литовский путь к демократии|trans-title=The Lithuanian way to democracy|url=https://repozytorium.amu.edu.pl/handle/10593/23497|journal=Środkowoeuropejskie Studia Polityczne|issue=2|pages=89–109|doi=10.14746/ssp.2004.2.05|issn=1731-7517|doi-access=free}}</ref> Стасис Жемаитис, работник од [[Маријамполе]], се самозапалил во знак на протест против ембаргото. <ref name=":18">{{Наведена мрежна страница|url=https://ria.ru/20150418/1059133572.html|title=Экономическая блокада Литвы со стороны СССР (1990)|date=2015-04-18|work=[[RIA Novosti]]|language=ru|trans-title=Economic blockade of Lithuania imposed by USSR (1990)|accessdate=2021-07-28}}</ref> Сепак, реакцијата на западните земји била прилично ладна. На 20 април, [[Франсоа Митеран]], [[претседател на Франција]], и [[Хелмут Кол]], [[канцелар на Германија]], ја повикале Литванија привремено да го суспендира процесот на враќање на независноста и побарале да преговара со [[Москва]] <ref name="wp-bush2">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1990/05/04/lithuanian-asks-bush-for-recognition/c76db101-301a-4d13-a1e3-6dc90f0fccc6/|title=Lithuanian Asks Bush for Recognition|last=Oberdorfer|first=Don|date=1990-05-04|newspaper=The Washington Post|access-date=2021-07-27}}</ref> <ref name="nyt-thatcher">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nytimes.com/1990/05/10/world/evolution-in-europe-thatcher-urges-lithuanian-to-compromise-with-soviets.html|title=Evolution in Europe; Thatcher Urges Lithuanian To Compromise With Soviets|last=Whitney|first=Craig R.|date=1990-05-10|work=The New York Times}}</ref> Во меѓувреме, тогашната премиерка Казимира Прунскиен ги посетила [[Осло]], [[Копенхаген]], [[Стокхолм]] и [[Отава]], барајќи економска и политичка поддршка. <ref>{{Наведен нестручен часопис|location=Los Angeles, California|access-date=21 June 2021}}</ref> На 3 мај, таа се сретнала со [[Претседател на Соединетите Американски Држави|американскиот претседател]] [[Џорџ Х. В. Буш|Џорџ Х.В. Буш]], а потоа, од 9 до 11 мај, разговарал со [[Премиер на Обединетото Кралство|премиерката на Обединетото Кралство]] [[Маргарет Тачер]], Митеран и Кол. Американските и британските лидери изразиле ограничена поддршка за Литванците и ги повикале да бараат компромис со Советите. <ref name="wp-bush">{{Наведени вести|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1990/05/04/lithuanian-asks-bush-for-recognition/c76db101-301a-4d13-a1e3-6dc90f0fccc6/|title=Lithuanian Asks Bush for Recognition|last=Oberdorfer|first=Don|date=1990-05-04|work=The Washington Post|access-date=2021-07-27}}</ref> Литванските претставници биле топло прифатени, но само како приватни гости. Таквата воздржаност за отворена поддршка на Литванија во нејзините движења за независност се објаснувала со неколку фактори. Западните лидери генерално се плашеле од дестабилизација на ситуацијата во Советскиот Сојуз и го сакале Горбачов на функција, бидејќи Западот го сметал за пријателски владетел и гарант за демократска транзиција во [[Источна Европа]]. Западот, исто така, сметал дека Горбачов е клучната личност во преговорите за договори за контрола на оружјето и трговските договори, на кои Горбачов ставил силен акцент. <ref name=":12">{{Наведена книга|title=Lithuania: Stepping Westward|last=Lane|first=Thomas|publisher=[[Routledge]]|year=2001|isbn=9780203402740|location=Abingdon-on-Thames/New York|pages=113–115, 124–125}}</ref> Покрај тоа, посебните интереси на европските владетели од западниот свет, исто така, го одвлекувале вниманието од литванскиот проблем. Канцеларот Кол сакал успешно [[повторно обединување на Германија]], на која ѝ биле потребни добри односи со Советскиот Сојуз, додека претседателот Митеран имал за цел да одржува пријателски односи со Германија за да ги олесни преговорите за реформирање на [[Европска економска заедница|Европската економска заедница]], која на крајот ќе стане [[Европска Унија]]. Тачер не изгледал особено заинтересирана за овој настан. На крајот, овие земји се дистанцирале од литванската криза. Што се однесува до [[Соединетите Американски Држави]], [[Претставнички дом на Соединетите Американски Држави|Претставничкиот дом на Соединетите Американски Држави]] го повикал Буш да ја признае независноста на Литванија, а група од девет [[Сенат на Соединетите Американски Држави|сенатори]] го обвиниле за примена на двојни стандарди при третирањето на литванското прашање, но претседателот Буш посочил дека нема конструктивна улога што Соединетите Американски Држави би можеле да ја имаат во процесот и одбил да посредува во судирот. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1990/05/04/world/evolution-in-europe-lithuania-premier-sees-bush-but-there-s-no-red-carpet.html|title=Evolution in Europe; Lithuania Premier Sees Bush, But There's No Red Carpet|last=Dowd|first=Maureen|date=1990-05-04|work=The New York Times|access-date=2021-07-28|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Сето тоа се случило и покрај долгогодишната политика на непризнавање на окупацијата на балтичките држави и поради неколку прекршувања на меѓународното и советското право. <ref>{{Наведено списание|last=Grazin|first=Igor|date=April 2014|title=International Recognition of National Rights: The Baltic States' Case|url=https://scholarship.law.nd.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2112&context=ndlr|journal=Notre Dame Law Review: The Rights of Ethnic Minorities|volume=66|issue=5|pages=1409–1411}}</ref> Сепак, внатрешно, администрацијата на Буш одлучила да ја одложи нормализацијата на трговијата со Советскиот Сојуз сè додека Горбачов не ја укине блокадата на Литванија. Во Полска биле покажани попријателски ставови, при што владини делегации биле прифатени според официјалниот протокол за странски достоинственици. Полска понудила посредување во судирот што започнал на 11 март, па дури и потпишала економски договор со Литванија на 30 мај, но таа земја сè уште не го признала враќањето на независноста на Литванија, плашејќи се од одмазда од СССР. <ref name="Burant">{{Наведено списание|last=Burant|first=Stephen R.|date=May 1991|title=Polish-Lithuanian Relations: Past, Present and Future|url=https://www.proquest.com/docview/222482526|journal=Problems of Communism|volume=40|issue=3|pages=67–84|id={{ProQuest|222482526}}}}</ref> Владата на Ландсбергис првично инсистирала дека Законот за враќање на независноста не може да биде предмет на преговори, додека советската страна барала тој да биде поништен пред да може да се започне каква било дискусија. Сепак, по совет на [[Западна Германија|Германија]] и [[Франција]], кога Прунскиен се сретнал со Горбачов на 17 мај, таа објавила дека процесот на враќање на независноста може да биде суспендиран, што ТАСС, советската државна новинска агенција, го посочило како минимален услов за започнување на преговорите. <ref name="wp-on-meeting">{{Наведени вести|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1990/05/18/gorbachev-meets-with-lithuanian/f5247691-a9bb-4f6c-b0e7-9b05df0e8016/|title=Gorbachev meets with Lithuanian|last=Dobbs|first=Michael|date=1990-05-18|work=The Washington Post|access-date=21 June 2021|ref=none}}</ref> Шест дена подоцна, литванскиот парламент усвоил резолуција со која ги суспендирал сите закони усвоени по 11 март, кои биле поврзани со предметот на преговорите, но Советите не биле задоволни со отстапките и блокадата продолжила. <ref name=":15">{{Наведено списание|last=Vitkus|first=Gediminas|date=November 1996|title=Lithuanian-Russian Relations in 1990-1995: A Study of Lithuanian Foreign Policy|url=http://fkks.uni-mannheim.de/publikationen/fkks12.pdf|journal=Untersuchungen des Forschungsschwerpunkts Konflikt- und Kooperationsstrukturen|issue=12|pages=1–9}}</ref> === Укинување на ембаргото === До јуни, ситуацијата фаворизирала постигнување на некаков компромис. Литванија била исцрпена од блокадата, која ги принудило фабриките да се затворат. Општото население морало да се справи со недостиг од храна и енергија. Покрај тоа, редовните посети на премиерот на Литванија постепено го навеле литванското раководство да верува дека привременото укинување на Законот за реставрација е неизбежно за да се намалат тензиите. Проблеми се појавиле и во Советскиот Сојуз. На 30 мај, Градскиот совет на Ленинград ја повикал централната влада да започне преговори со републиката под блокада, а [[Молдавска Советска Социјалистичка Република|Молдавска ССР]] гласала за признавање на независноста на Литванија следниот ден. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://md.mfa.lt/md/en/news/prime-minister-thanks-moldova-for-recognizing-lithuanias-independence-in-1990|title=Prime Minister thanks Moldova for recognizing Lithuania's independence in 1990|date=2010-01-29|work=Embassy of the Republic of Lithuania to the Republic of Moldova|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402133537/https://md.mfa.lt/md/en/news/prime-minister-thanks-moldova-for-recognizing-lithuanias-independence-in-1990|archive-date=2 April 2015|accessdate=2021-07-29}}</ref> Сепак, [[Борис Елцин]] бил тој што имал најголемо влијание. Два дена по неговиот избор за претседател на [[Врховен совет на РСФСР|Врховниот совет на РСФСР]], главната составна република на Советскиот Сојуз и онаа што ја вклучувала Калининградската Област, Елцин се сретнал со претставници на балтичките републики, вклучувајќи го и Ландсбергис, ветувајќи поддршка за нивната кауза за независност. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1990/06/02/world/evolution-in-europe-2-baltic-republics-appeal-to-yeltsin-for-cooperation.html|title=Evolution in Europe; 2 Baltic Republics Appeal To Yeltsin for Cooperation|last=Bohlen|first=Celestine|date=1990-06-02|work=The New York Times|access-date=2021-07-28|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Потоа, на 12 јуни, РСФСР се прогласила за [[Декларација за државен суверенитет на Руската СФСР|суверена држава во рамките на СССР]] и, во својот деклариран капацитет како суверена република, објавила дека нема да ја спроведува блокадата. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=RRIrhG1aq4kC&dq=yeltsin+gorbachev+lithuania+blockade+june+1990&pg=PT839|title=The New Russians|last=Smith|first=Hedrick|date=2012-12-05|publisher=[[Random House]]|isbn=9780307829382|pages=839|language=en}}</ref> Во меѓувреме, [[Конгрес на Соединетите Американски Држави|Конгресот на Соединетите Американски Држави]] ја поврзал нормализацијата на трговијата со решавањето на блокадата во Литванија, што создало дополнителен притисок за решавање на проблемот. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1990/06/03/world/summit-washington-us-lawmakers-tie-soviet-trade-pact-kremlin-progress-lithuania.html|title=Summit in Washington; U.S. Lawmakers Tie Soviet Trade Pact to Kremlin Progress on Lithuania|last=Rasky|first=Susan F.|date=1990-06-03|work=The New York Times|access-date=2021-07-28|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> На 16 јуни, Советите го зголемиле протокот на гас од 15% на 30% од нивото пред блокадата и дозволиле некои испораки на суровини, што овозможило делумно повторно отворање на некои индустриски постројки, вклучувајќи го и постројката за [[Гноиво|ѓубрива]] на [[Јонава]]. <ref name=":20">{{Наведена мрежна страница|url=https://apnews.com/article/ed1d15918d181f7461ed247f7198cfa0|title=Lithuania Blockade Eased; Pro-Independence Groups Meet in Latvia|last=Iams|first=John|date=1990-06-16|work=[[Associated Press]]|accessdate=2021-07-28}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-06-14-mn-220-story.html|title=Moscow Easing Its Blockade, Premier of Lithuania Says : Secession: But ending of all sanctions apparently depends on the republic's suspending its independence declaration, at least during negotiations.|last=Parks|first=Michael|date=1990-06-14|work=[[Los Angeles Times]]|language=en-US|accessdate=2021-07-29}}</ref> Тие, исто така, ветиле дека ќе ѝ дадат државност на Литванија 2-3 години откако го замрзнале прогласувањето на независноста. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://scholar.lib.vt.edu/VA-news/ROA-Times/issues/1990/rt9006/900614/06140228.htm|title=Lithuanian Blockade Relaxed|date=1990-06-15|work=[[The Baltimore Sun]]|accessdate=2021-07-29}}</ref> Од литванска страна, Ландсбергис, кој инсистирал дека Законот за враќање на независноста не е предмет на преговори, препорачал предлог до Сејмот за укинување на ефектите од Законот. По две недели преговори, на 29 јуни, Врховниот совет на Литванија прогласила 100-дневен мораториум за „правните тужби кои произлегуваат“ ({{Langx|lt|iš jo kylančius teisinius veiksmus}} ) од декларацијата за обновување на Литванија од 11 март, која требало да стапи на сила штом ќе започнат преговорите со Советскиот Сојуз. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAD/TAIS.117362|title=Declaration by the Supreme Council of the Republic of Lithuania, 29 June 1990|publisher=Office of the Seimas of the Republic of Lithuania|accessdate=21 March 2021}}</ref> Декларацијата не го претставувала самиот мораториум за независност, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.delfi.lt/news/ringas/lit/dzalimas-apie-kovo-11-osios-principus-saugotini-rubeziai.d?id=29873821|title=Apie Kovo 11-osios principus: saugotini "rubežiai"|last=Žalimas|first=Dainius|date=11 March 2010|work=Delfi|language=lt|trans-title=About the principles of 11 March: Protecting the "rubies"|accessdate=2021-07-27}}</ref> но овој пат, Кремљ одлучил да започне преговори со Литванија. Испораките на нафта биле обновени до вечерта на 30 јуни, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.upi.com/Archives/1990/06/30/Soviets-lifting-Lithuania-blockade/5555646718400/|title=Soviets lifting Lithuania blockade|date=1990-06-30|work=[[United Press International]]|language=en|accessdate=2021-07-29}}</ref> додека на 2 јули блокадата нила целосно укината, што Николај Ришков, претседател на Советот на министри на СССР, го потврдил следниот ден. <ref name=":21">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1990/07/03/world/soviets-say-blockade-of-lithuania-is-lifted.html|title=Soviets Say Blockade of Lithuania Is Lifted|last=|date=1990-07-03|work=The New York Times|access-date=2021-07-29|agency=[[Reuters]]|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Конечно, на 6 јули, советските дипломатски агенции можеле повторно да им издаваат визи на странците што патуваат во Литванија, а на 7 јули, железничките врски меѓу СССР и Литванија биле целосно обновени. == Влијанија == === Економски влијанија === Блокадата ги шокирало Литванците, кои не очекувале толку силна реакција од Советскиот Сојуз. Според Марта Олкот, која пишувала за „''Форин Аферс“'' на оваа тема, од сите сценарија што ги разгледувал Горбачов, токму економската блокада најмногу се плашел од [[Сајудис]]. Економијата на Литванија била цврсто интегрирана во економијата на СССР и, иако релативно развиена, сè уште била подредена на потребите на Советскиот Сојуз и како резултат на тоа користела мал локален увоз. <ref>{{Наведено списание|last=Lektzian|first=David|last2=Ragauskas|first2=Rimvydas|date=2016|title=The great blockade of Lithuania: Evaluating sanction theory with a case study of Soviet sanctions to prevent Lithuanian independence.|url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/2233865916658851|journal=[[International Area Studies Review]]|volume=19|issue=4|pages=320–339|doi=10.1177/2233865916658851|url-access=subscription|via=Sagepub}}</ref> <ref name=":13">{{Наведено списание|last=Cichowlas|first=Scott|date=2020|title=Economic Populism in Post-Soviet Lithuania|url=https://commons.lib.jmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1211&context=mhr|journal=Madison Historical Review|volume=17|pages=40–64}}</ref> Другите 14 републики биле дестинација на најголемиот дел од извозот (94,3% во 1990 година) и потекло на најголемиот дел од увозот (87,7% во 1990 година). Литванија била уште позависна од енергетските ресурси, со целосна зависност од гас од Советскиот Сојуз и само мало внатрешно производство на нафта. <ref>{{Наведена книга|url=https://www.un.org/esa/sustdev/publications/energy_indicators/chapter5.pdf|title=Energy Indicators for Sustainable Development: Country Studies on Brazil, Cuba, Lithuania, Mexico, Russian Federation, Slovakia and Thailand|last=Štreimikiene|first=Dalia|date=2007-04-18|publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]|location=New York City|pages=129–130|chapter=Lithuania|access-date=2021-07-27}}</ref> Според литванските проценки, до крајот на блокадата, биле изгубени 415,5 милиони рубљи од производството, а литванскиот буџет претрпел дефицит од 125 милиони рубљи. (За споредба, годишните буџетски расходи на Литванската ССР во 1989 година достигнале 4.626 милиони рубљи). <ref>{{Наведена книга|url=https://minfin.gov.ru/common/upload/library/2020/11/main/1990_152681.pdf|title=Государственный бюджет СССР 1990: Краткий статистический сборник|last=[[Ministry of Finance (Soviet Union)|Ministry of Finance of USSR]]|publisher=Финансы и статистика|year=1990|isbn=5279003751|location=Moscow|pages=22|language=ru|trans-title=State budget of USSR 1990: A brief statistical guide|chapter=Расходы союзного бюджета и государственных бюджетов союзных республик|trans-chapter=Expenditures of the Union budget and state budgets of union republics}}</ref> Хуфбауер и неговите соработници, кои напишале книга во која го оцениле успехот на економските блокади, процениле дека директните последици од блокадата ја чинеле Литванија 1,5% од БДП. Точниот број на отпуштени работници е непознат, но проценките варираат од 26.000 до 50.000 луѓе; Стенли Вардис, истражувач на Литванија од 20 век, вели дека 35.000 ги загубиле своите работни места, додека на неактивните работници им биле исплатени плати од литванската влада, што го проширило нејзиниот буџетски дефицит. Бидејќи блокадата значела недостиг на важни ресурси, Литванија, која преминувала кон пазарно ориентирана економија, била принудена да го централизира своето управување и силно да ја регулира својата економија со цел да избегне исцрпување на залихите и да ги заштити потрошувачите од зголемување на цените. Ова одложило некои реформи на слободниот пазар, особено во споредба со Латвија и Естонија. <ref>{{Наведено списание|last=Simonyan|first=Renald H.|last2=Kochegarova|first2=Tamara M.|date=2018|title=Экономические и демографические процессы в Литве|trans-title=Economic and demographic processes in Lithuania|url=https://elibrary.ru/item.asp?id=32739047|journal=Горизонты экономики|language=ru|issue=1|pages=79–86|via=elibrary.ru}}</ref> Сепак, на долг рок, ова ѝ помогнало на земјата да даде приоритет на трговските договори со други земји и ги натерало претпријатијата да бараат соработка од други субјекти освен владата, со што ја пренасочила економијата кон западниот модел. <ref name="Samonis">{{Наведено списание|last=Samonis|first=Val|date=1 May 1995|title=Transforming The Lithuanian Economy: from Moscow to Vilnius and from Plan to Market|url=https://www.files.ethz.ch/isn/140227/042.pdf|journal=CASE Network Studies and Analyses|pages=12–14|isbn=8386296380}}</ref> На пример, Јуозас Олекас, тогашен [[Министерство за здравство (Литванија)|министер за здравство]] на Литванија, забележал дека на земјата ѝ недостасуваат медицински материјали, но успеал да воспостави добри односи со [[Данска]], благодарение на што недостигот на вакцини за болниците во голема мера бил ублажен. Владата на Литванија и локалните индустрии почнале активно да бараат директни односи со претпријатијата (кои не биле предмет на ембарго), <ref name="Samonis" /> честопати впуштајќи се во размена на стоки со републики богати со нафта (на пр. масло за путер или месо), како што се РСФСР и [[Казашка Советска Социјалистичка Република|Казашката ССР]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.idelreal.org/a/31052993.html|title="За вашу и нашу свободу!" 30 лет митингу солидарности Уфы с Литвой|last=Afanasyev|first=Artur|date=2021-01-20|work=[[Radio Free Europe]]|language=ru|trans-title="[[For our freedom and yours]]!" 30 years of the [[Ufa]] demonstration in support of Lithuania|accessdate=2021-07-30}}</ref> Ефектите од блокадата биле донекаде ублажени и од шверцерите што дејствувале на границите на Литванија, како и од полковите на Советската армија стационирани во земјата, кои тајно ги продавале резервите на нафтени производи што ги имале во гарнизоните. <ref name=":26">{{Наведена книга|title=The Baltic Revolution: Estonia, Latvia, Lithuania and the Path to Independence|last=Lieven|first=Anatol|publisher=[[Yale University Press]]|year=1993|isbn=9780300060782|location=[[New Haven]]/[[London]]|pages=166–7, 240–5}}</ref> [[Податотека:Kvitas_blokados_fondui.jpg|алт=A receipt confirming that 100 Soviet roubles were donated to the Blockade Fund of Lithuania on 25 April 1990|лево|мини|Донација од 100 рубли за Фондот на Литванија, 25 април 1990 година]] Како одговор на блокадата, владата создала таканаречен Фонд, кој работел врз основа на доброволни донации на Литванците. До моментот кога завршила блокадата, владата собрала 7,6 милиони рубли, кои таа веднаш ги инвестирала во накит и злато за да избегне девалвација на рублите што ги добила. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.diena.lt/naujienos/vilnius/miesto-pulsas/blokados-lobyno-auksas-lombarde-520062|title=Blokados lobyno auksas – lombarde|last=Stanišauskas|first=Gediminas|date=2008-01-04|work=diena.lt|language=lt|trans-title=The gold treasure of the blockade - in the pawnshop|accessdate=2021-07-30}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.delfi.lt/a/84236135|title=Kaip Blokados fondą nuo infliacijos gelbėjo: pinigų vertę saugojo įsigydami beveik 27 tūkst. aukso dirbinių, inkrustuotų 329 brangakmeniais|last=Grižibauskienė|first=Eugenija|work=Delfi|trans-title=How was the Blockade Fund saved from inflation: 27,000 gold items with 329 gems saved the value of the money|accessdate=2021-07-31}}</ref> Во војводството Сувалки, Литванците, кои се значително малцинство во пограничната област, исто така придонеле за напорите. <ref>{{Наведено списание|last=Severinas|first=Algimantas|date=2011|title=Lenkijos Lietuviai ir lietuvos Nepriklausomybė. 1989-1991 metai|trans-title=Polish Lithuanians and the Lithuanian Independence in 1989-1991|url=https://etalpykla.lituanistikadb.lt/object/LT-LDB-0001:J.04~2011~1477060648495/J.04~2011~1477060648495.pdf|journal=Terra Jatwezenorum|language=lt|via=Lituanistika}}</ref> Ембаргото имало длабоки последици врз енергетскиот сектор на Литванија. Во советско време, геолозите дупчеле терен за пребарување нафта во Латвија и Литванија, но економската блокада ја принудило Литванија да ја екстрахира за прв пат на индустриско ниво - во 1990 година, Литванците испумпале 12.000 тони фосилно гориво. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://expert.ru/northwest/2001/11/11no-skrip_53282/|title=Балтийская нефть: миф или реальность?|last=Skripov|first=Vladimir|date=2001-06-18|work=[[Expert (magazine)|Expert]] - North-West|language=ru|trans-title=Baltic Oil: Myth or Reality?|accessdate=2021-07-28}}</ref> Покрај тоа, балтичката земја не можела да увезува нафта по море не само поради поморската блокада, туку и затоа што нафтениот терминал во [[Клајпеда]] бил премногу мал за потребите на Литванија. Тоа ја поттикнало владата да изгради нов нафтен терминал во [[Бутинге]], кој бил пуштен во употреба во 1998 година, заедно со продолжување на нафтоводот до новото морско пристаниште. <ref>{{Наведено списание|last=Vitkus|first=Gediminas|date=2009|title=Russian Pipeline Diplomacy: A Lithuanian Response|url=https://src-h.slav.hokudai.ac.jp/publictn/acta/26/02Vitkus.pdf|journal=Acta Slavica Iaponica|volume=26|pages=25–46}}</ref> <ref>{{Наведено списание|last=Janeliūnas|first=Tomas|last2=Arūnas|first2=Molis|date=2006|title=Energy security of Lithuania: challenges and perspectives|url=https://etalpykla.lituanistikadb.lt/fedora/objects/LT-LDB-0001:J.04~2006~1367154624369/datastreams/DS.002.1.01.ARTIC/content|journal=Lithuanian Political Science Yearbook 2005|pages=200–223|via=Lituanistika}}</ref> === Латвија и Естонија === Советските репресии врз Литванија ја забрзале интеграцијата на трите балтички држави и создале еден вид солидарност меѓу партиите за независност во трите републики. Серија состаноци на висок профил се одржале меѓу лидерите на Литванија, Латвија и Естонија. Веќе во мај, трите држави потпишале договор со кој се обнови таканаречената [[Балтичка Антанта]], меѓувоен договор кој барал политичка координација и воспоставиле Совет на балтичките држави, во суштина со истата цел. <ref>{{Наведена книга|title=The Baltic Nations and Europe: Estonia, Latvia and Lithuania in the Twentieth Century|last=Hiden|first=John|last2=Salmon|first2=Patrick|publisher=[[Longman]]|year=1994|location=New York City|pages=165|author-link=John Hiden|author-link2=Patrick Salmon}}</ref> Од друга страна, економските санкции имале застрашувачки ефект врз каузата за независност на другите две балтички држави, кои, поради острата реакција на Кремљ и нивниот поголем дел од етничките малцинства, особено Русите, одлучиле да ги ублажат своите декларации за независност и генерално барале помалку конфронтациски ставови кон Москва. === Зголемени тензии со малцинствата === [[Податотека:Polski_Kraj_Narodowo-Terytorialny.png|мини|Карта на полскиот Национално-територијален регион, како што го прогласиле литванските Полјаци во октомври 1990 година. Ги вклучувал областите Вилнус, Шалчининај, како и делови од областите Тракај, Швенчионис и Ширвинтос. Главниот град бил основан во Наујој Вилња. Градот Вилнус не бил дел од регионот, со што станал енклава во рамките на предложената автономија.]] Во исто време како што се влошувале односите со [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]], се разгорувал судирот помеѓу литванското мнозинство и полското малцинство во југоисточниот дел на Литванија и Русите во [[Висагинас]], каде што се наоѓала јадрената централа Игналина. Неколку пати во 1990 и 1991 година, локалните самоуправи на овие области барале автономија и/или направиле обид да тврдат дека законите на Литванија не се однесуваат на нив. Тензиите биле особено силни кај полското малцинство, кое се чувствувало дискриминирано од Литванците, не само поради малкуте образовни и економски можности во областа и официјалната јазична политика на Литванија, која налагала употреба на [[Литвански јазик|литванскиот јазик]] во државните згради без исклучоци за малцинствата. <ref name=":25">{{Наведено списание|last=Burant|first=Stephen R.|date=1996|title=Overcoming the past: Polish-Lithuanian relations, 1990-1995|url=https://www.jstor.org/stable/43212678|journal=Journal of Baltic Studies|volume=27|issue=4|pages=309–329|doi=10.1080/01629779600000131|issn=0162-9778|jstor=43212678|url-access=subscription}}</ref> Додека првите обиди за воведување на полска самоуправа (или автономија) започнале кон крајот на 1988 година и почетокот на 1989 година, движењето добило значителен импулс по Законот од 11 март, а неговата ескалација се случила за време на блокадата. На 15 мај, окружниот совет на Шалчининкај гласал за непочитување на декларацијата за независност и признавање само на Советскиот Устав и советските закони; окружниот совет на Вилнус бил помалку радикален, но на 24 мај, сепак гласал за создавање полски национален округ и за осуда на Литванија за она што советот го сметал за кршење на човековите права и игнорирање на интересите на националните малцинства. Чеслав Висоцки, раководител на окружниот совет на Шалчининкај, објаснил дека КПСС, за разлика од Литванија, го поддржува создавањето на такви субјекти; тој продолжил тврдејќи дека единствениот начин за ублажување на тензиите е да се поништи декларацијата за независност. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kurierwilenski.lt/2019/05/18/autonomia-30-lat-pozniej/|title=Autonomia. 30 lat później|last=Radczenko|first=Aleksander|date=2019-05-18|work=[[Kurier Wileński]]|language=pl-PL|accessdate=2021-07-31}}</ref> Двете одлуки на крајот биле поништени од Врховниот совет на Литванија како неуставни. Сепак, на 1 јуни, делегатите од регионите со мнозинство полско население апелирале до литванската влада, а не до Советскиот Сојуз, да создаде самоуправен ентитет, што според нив е единствениот начин да се обезбеди почитување на правата на Полјаците. Понатамошните подготовки на крајот довеле до прогласување на Полскиот национално-територијален регион во октомври 1990 година, кој политичарите сакале да биде дел од Литванија. <ref>{{Наведено списание|last=Sirutavičius|first=Vladas|date=2017|title=O polskiej autonomii narodowo-terytorialnej na Litwie (wiosna – lato 1991 roku)|trans-title=On the Polish National-Territorial Region in Lithuania (spring-summer 1991)|url=https://sdr-ihpan.edu.pl/images/2017-tom-52-1/07_52_1_Sirutavicius.pdf|journal=Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej|language=pl|volume=LII|issue=1}}</ref> Мислењата се разликуваат за улогата на Полјаците во процесот на литванската борба за независност и во блокадата. Литванските, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rp.pl/wydarzenia/art15591131-kto-chcial-polskiej-autonomii|title=Kto chciał polskiej autonomii?|last=Meilūnas|first=Egidijus|date=2 June 2009|work=[[Rzeczpospolita (newspaper)|Rzeczpospolita]]|language=pl-PL|archive-url=https://web.archive.org/web/20230122171413/https://www.rp.pl/wydarzenia/art15591131-kto-chcial-polskiej-autonomii|archive-date=22 January 2023|accessdate=27 September 2025}}</ref> <ref>{{Наведено списание|last=Janušauskienė|first=Diana|date=July 2016|title=Ethnicity as political cleavage: The political agenda of the Polish national minority in Lithuania|url=https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/abs/ethnicity-as-political-cleavage-the-political-agenda-of-the-polish-national-minority-in-lithuania/50DC68BE51415A29EC69AE06742856EB|journal=Nationalities Papers|language=en|volume=44|issue=4|pages=578–590|doi=10.1080/00905992.2016.1156073|issn=0090-5992|url-access=subscription}}</ref> руските, и западните <ref>{{Наведена книга|title=Ethnic Politics after Communism|last=Moser|first=Robert G.|publisher=[[Cornell University Press]]|year=2005|isbn=9780801472763|location=[[Ithaca, N.Y.]]|pages=130}}</ref> научници наведуваат дека Полјаците биле премолчено или директно поддржани од [[Москва]] и биле доминирани од промосковски политичари, како што се Јан Чеханович и Висоцки. Сајудис тврдел дека Полјаците биле манипулирани од московските комунисти, што ја навело партијата да усвои антиполска реторика. <ref>{{Наведено списание|last=Popovski|first=Vesna|date=2006-12-31|title=Nationalism and Citizenship: The Lithuanian Case, 1988–1993.|url=https://hrcak.srce.hr/13209|journal=Revija za sociologiju|language=en|volume=37|issue=3–4|pages=117–130|issn=0350-154X}}</ref> Винстон А. Ван Хорн и Алфред Ерих Сен кажале дека Москва им помогнала на полските региони да ја издржат блокадата <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/globalconvulsion00vanh|title=Global Convulsions: Race, Ethnicity, and Nationalism at the End of the Twentieth Century|last=Van Horne|first=Winston A.|date=January 1997|publisher=[[State University of New York Press]]|isbn=9780791432358|location=[[Albany, N.Y.]]|page=[https://archive.org/details/globalconvulsion00vanh/page/253 253]|url-access=registration}}</ref> <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=GsQiAQAAIAAJ&q=Polish+region+of+southeastern+Lithuania+did+not+suffer|title=A Research Seminar in Black and White|last=Senn|first=Alfred Erich|date=2004|publisher=Vytauto Didžiojo universiteto leidykla|isbn=9789955120032|location=[[Kaunas]]|pages=83|language=en}}</ref> (иако М. Гашкиене, висок владин службеник, му пишал на Алгимантас Гурецкас дека блокадата била применета рамномерно низ цела Литванија), додека Анатол Ливен подвлекува дека Здружението на Полјаци во Литванија всушност ја поддржувало независноста, но се соочило со жестока конкуренција од полските кандидати против независноста. Од друга страна, полските научници и членови на полската заедница велат дека полско-комунистичките врски се или претерување или литванска пропаганда. == Последици == Откако Литванија и Советскиот Сојуз нашле компромис врз кој би можеле да започнат преговорите, биле формирани комитети од двете страни за да се договорат за условите за понатамошен соживот. Ландсбергис, кој се сметал за помалку помирувачки од Прунскиен, бил шеф на литванската делегација, а Ришков ја предводел советската. Иако комитетите биле формирани во јули, преговорите не биле договорени сè до октомври. Кога групите требало да се состанат на 30 ноември 1990 година, советската делегација одбила да присуствува, наведувајќи ги подготовките за 4-тата седница на Конгресот на народните пратеници, и не бил одреден датум за нов состанок. Потоа Литванците го откажале мораториумот, враќајќи ги ефектите од Законот од 11 март, кој послужил како катализатор за јануарските настани од 1991 година. <ref name=":10">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gazeta.ru/science/2015/04/18_a_6644025.shtml|title=Как Горбачев на Литву санкции наложил|last=Gelayev|first=Vladimir|date=2015-04-18|work=gazeta.ru|language=ru|trans-title=How Gorbachev imposed sanctions on Lithuania|accessdate=2021-07-26}}</ref> Советската агресија врз граничните пунктови на Литванија продолжила понатаму сè до [[Августовски државен удар|неуспешниот државен удар во август 1991 година]]. До тогаш, независноста на Литванија била меѓународно призната (вклучително и од Руска СФСР и самиот Советски Сојуз). <ref name="hrw529">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/bub_gb_-N55OzMGgakC|title=Human Rights Watch World Report|publisher=[[Human Rights Watch]]|year=1991|isbn=9781564320537|location=New York City|pages=[https://archive.org/details/bub_gb_-N55OzMGgakC/page/n535 529]–530|author-link=}}</ref> ==Белешки== {{notelist}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.youtube.com/watch?v=Fax_CtPO3XQ Interviews with politicians and passers-by in the days preceding the blockade, April 1990] (on [[YouTube]], in Russian) * [https://visualrian.ru/search/?query=%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B Photos of petrol queues, via RIA Novosti photo repository] * [https://www.delfi.lt/multimedija/blokada/penkiu-vyriausybiu-prekybos-ministras-sinevicius-koronaviruso-pandemija-primena-skaudzia-lietuvos-kasdienybe-blokados-metais.d?id=83885141 Interview with Albertas Sinevičius, minister of trade of Lithuania during the blockade (in Lithuanian)] * {{cite book|last1=Eidintas|first1=Alfonsas|url=https://urm.lt/uploads/default/documents/Travel_Residence/history_of_lithuania_new.pdf|title=The History of Lithuania|last2=Bumblauskas|first2=Alfredas|last3=Kulakauskas|first3=Antanas|last4=Tamošaitis|first4=Mindaugas|publisher=Eugrimas|year=2015|isbn=9786094371639|edition=2nd|pages=292|language=en|author-link1=Alfonsas Eidintas|author-link2=Alfredas Bumblauskas|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128190626/https://urm.lt/uploads/default/documents/Travel_Residence/history_of_lithuania_new.pdf|archive-date=28 January 2021}} [[Категорија:Распеана револуција]] [[Категорија:Судири во 1990 година]] [[Категорија:Статии со извори на полски (pl)]] [[Категорија:Статии со извори на руски (ru)]] [[Категорија:Статии со извори на литвански (lt)]] [[Категорија:Блокади]] hniatwp9s5dy7v9t3lrk96cgf2yvkr5 5539266 5539264 2026-04-15T11:02:27Z Тиверополник 1815 5539266 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир|conflict=Советска економска блокада на Литванија|partof=[[Распеана револуција]] и [[Распад на Советскиот Сојуз]]|image= [[Податотека:1990 05 01Šiauliai4.jpg|300px|мини|центар]]|caption=Демонстрации во [[Шјауљај]] против економската блокада на 1 мај 1990 година|date=18 април – 2 јули 1990 (78 денови)|place=[[Литванија]]|result=Блокадата е укината * Преговорите за иднината на односите меѓу Литванија и СССР се започнати * Ефектите од [[Закон за повторно воспоставување на државата Литванија|Законот за повторно воспоставување на државата Литванија]] се суспендирани * Државноста е „де факто“ зачувана * Истекот на суспензијата води до [[Јануарски настани (Литванија)|Јануарските настани]] * [[Советски напади на ОМОН врз литванските гранични пунктови|Советска агресија на границите на Литванија]]|status=|combatants_header=|combatant1={{flag|Lithuania|1988}}<br/>Подржана од:<ref>{{cite book|first=Feliksas|last=Žigaras|title=Baltijos šalių institucinis bendradarbiavimas 1990–2010|date=2012|language=lt|publisher=[[General Jonas Žemaitis Military Academy of Lithuania]]|isbn=9786098074017|page=407|url=http://www.tb.lt/Leidiniai/Moksliniai/2012-baltijos%20saliu%20institucinis%20bendradarbiavimas.pdf|access-date=25 June 2021}}</ref><br/> {{flag|Latvia}}<br/>{{flag|Estonia|1990}}|combatant2={{flag|Soviet Union}}|commander1=|commander2=|units1=|units2=|strength1=|strength2=|casualties1=|casualties2=}}{{Историја на Литванија}}  [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] вовел [[економска блокада]] врз [[Литванија]] помеѓу 18 април до 2 јули 1990 година. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lrt.lt/naujienos/verslas/4/1362637/pirmieji-atkurtos-lietuvos-zingsniai-ir-ekonomine-blokada-keliu-kilometru-eiles-degalinese-ir-kiausiniene-ant-amzinosios-ugnies|title=Pirmieji atkurtos Lietuvos žingsniai ir ekonominė blokada: kelių kilometrų eilės degalinėse ir kiaušinienė ant amžinosios ugnies|date=11 March 2021|work=[[Lithuanian National Radio and Television]]|language=lt}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vle.lt/straipsnis/lietuvos-respublika-po-1990/|title=Lietuvos Respublika po 1990|last=Laurinavičius|first=Česlovas|work=Visuotinė lietuvių enciklopedija|language=lt}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.tv3.lt/naujiena/lietuva/lietuvos-blokada-gudrus-kremliaus-planas-atsimuse-i-dar-gudresnius-lietuvius-n1138644|title=Lietuvos blokada: gudrus Kremliaus planas atsimušė į dar gudresnius lietuvius|work=[[TV3 (Lithuanian TV channel)|TV3.lt]]|language=lt}}</ref> До крајот на 1980-тите, [[Михаил Горбачов]], лидер на Советскиот Сојуз, започнал политика на либерализација на политичкиот систем на земјата, и како резултат на тоа, се појавиле движења кои се залагале за автономија или независност во рамките на Советскиот Сојуз. [[Врховен совет на Литванија|Врховниот совет на Литванија]] потоа го усвоил [[Закон за повторно воспоставување на Литванија|Законот за повторно воспоставување на државата Литванија]] (Закон) на 11 март 1990 година. Функционерите на [[Московски кремљ|Кремљ]] побарале Законот да биде поништен, толкувајќи го како сецесионистичка работа, но Литванија ги игнорирала, тврдејќи дека биле [[Советска окупација на балтичките земји (1940)|насилно припоени во СССР]] уште во 1940 година. Горбачов испратил ултиматум на 13 април, барајќи од Литванците да се повлечат под закана од економски санкции. Бидејќи советските функционери не биле задоволни од одговорот од Литванија, блокадата започнала на 18 април во 21:25 часот. Економската блокада го ограничило или откажало централизираното снабдување со енергетски ресурси, за кои Литванија била исклучително зависна од СССР, како и со прехранбени производи и фармацевтски производи. Во помала мера, ембаргото влијаело и врз [[Калининградска Област|Калининградската Област]]. Советскиот Сојуз ги затворил границите на републиката и ги блокирал банкарските сметки на Литванија. Бидејќи бунтовничката република чувствувала недостиг на основни производи, западните земји извршиле притисок врз Литванија и Советскиот Сојуз да постигнат компромис, што првично не можело да се постигне. Сепак, поради интензивирањето на [[Парада на суверенитетот|внатрешните движења за суверенитет]] во другите четиринаесет републики на Советскиот Сојуз, особено во рамките на [[Руска Советска Федеративна Социјалистичка Република|Руската Советска Федеративна Социјалистичка Република]] (РСФСР), блокадата била ублажена кон средината на јуни, а санкциите биле укинати на 2 јули. Ова се случило откако литванскиот парламент се согласил да ги укине ефектите од Законот и да започне разговори со советската страна. Долгоочекуваните преговори, сепак, не дале никакви резултати. И покрај краткото траење, блокадата имала длабоки последици врз земјата. Вкупните загуби од блокадата на литванска страна надминале 500 милиони рубли, или 1,5% од бруто националниот производ (БНП). <ref name=":28">{{Наведена книга|title=Economic Sanctions Reconsidered|last=Hufbauer|first=Gary Clyde|last2=Schott|first2=Jeffrey J.|last3=Elliott|first3=Kimberly Ann|last4=Oegg|first4=Barbara|publisher=[[Peterson Institute for International Economics]]|year=2007|isbn=9780881324075|edition=3|location=[[Washington, D.C.]]|pages=118|display-authors=1}}</ref> <ref name=":19">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KNJMDwAAQBAJ&q=rifles&pg=PT196|title=Lithuania: The Rebel Nation|last=Vardys|first=V. Stanley|date=2018-02-19|publisher=[[Routledge]]|isbn=9780429978791|location=[[Abingdon-on-Thames]]/[[New York City]]|pages=166|language=en|chapter=(second link)|access-date=2021-07-29|chapter-url=https://books.google.com/books?id=OQDFDwAAQBAJ&pg=PA166}}</ref> Илјадници работници ги загубиле своите работни места или останале без работа во своите фабрики бидејќи недостасувале залихи. Ефектите врз преминувањето на пазарот биле мешани. Ембаргото ја принудило Литванија да го централизира своето управување и да го зацврсти регулирањето на користењето на ресурсите. Претпријатијата создале партнерства со други компании, а Литванија преговарала за трговски договори со други републики, означувајќи премин кон капиталистичка економија. Исто така, ја натерало земјата да бара други начини за увоз на нафта и да започне индустриска експлоатација на своите ресурси. Економската блокада, исто така, го забавила темпото на одвојување на другите две [[балтички држави]], [[Латвија]] и [[Естонија]], од Советскиот Сојуз. Улогата на малцинствата (особено Полјаците) во блокадата е нејасна, но некои шпекулираат дека полското малцинство, кое било доминирано од просоветски политичари, било третирано преференцијално за време на блокадата од страна на Советскиот Сојуз. == Позадина == [[File:1990_01_12_GorbačiovasŠiauliuose18plakatas1.jpg|alt=A meeting of protesters during Gorbachev's visit to Lithuania in January 1990. One of the pro-independence protesters carries a poster saying, in Russian, "{{sic|НЕМЕШАЙТЕ}} НАМ ИДТИ СВОИМ ПУТЕМ" ("Let us go our way")|мини| Собир на демонстранти во [[Bridai?action=edit&redlink=1|Бридаи]], [[Šiauliai District Municipality|округ Шјауљај]], за време на посетата на Горбачов на Литванија во јануари 1990 година. На постерот на руски јазик пишува „Да си одиме по својот пат!“]] Кратко откако Германија и Советскиот Сојуз го потпишале [[Пакт Рибентроп-Молотов|пактот Молотов-Рибентроп]] во 1939 година, [[Балтички држави|балтичките држави]] биле [[Окупација на балтичките држави|окупирани и нелегално приклучени]] во [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]], кое било прекинато со [[Германска окупацијана балтичките држави|тригодишна германска окупација]] пред [[Советска окупација на балтичките држави|да се вратат]] во СССР по [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. И покрај тоа што биле дел од Советскиот Сојуз повеќе од 40 години, во 1980-тите, балтичките држави сè уште се сметале за малку поинакви од остатокот од СССР. <ref>{{Наведена книга|title=История России 1917-1995 в 4-х томах: Седьмой секретарь 1985—1990|last=Heller|first=Michel|last2=Nekrich|first2=Alexander|publisher=МИК/Агар|year=1996|isbn=5879020061|volume=3|location=[[Moscow]]|language=Russian|trans-title=History of Russia 1917-1995 in 4 volumes: Seventh Secretary 1985-1990|quote=Реакция Горбачева была вызвана опасением, что «неорганизованный», не «разрешенный» из центра выход из Союза может вызвать цепную реакцию. И привести к развалу империи. В принципе, однако, прибалтийский регион, включенный в СССР в 1940 г., всегда считался несколько чужеродным.|author-link=Michel Heller|author-link2=Alexander Nekrich}}</ref> <ref>{{Наведена книга|title=Распад СССР: этнополитический анализ|last=Cheshko|first=Sergei|publisher=Institute of Ethnology and Anthropology of the [[Russian Academy of Sciences]]|year=2000|edition=2|location=Moscow|pages=261|language=Russian|trans-title=The dissolution of USSR: an ethnopolitical analysis}}</ref> Откако [[Михаил Горбачов]] бил избран за лидер на [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|Комунистичката партија на Советскиот Сојуз]] (КПСС) во 1985 година, советската влада постепено вовела некои мерки за либерализација, вклучувајќи [[перестројка]] и [[гласност]]. Овие политики овозможиле масовни демонстрации во повеќето [[Републики на Сојузот на Советските Социјалистички Републики|советски републики]]. Во балтичките држави, собирите, на кои првично протестирале против еколошките проекти на централната влада, станувале сè повеќе политички. До крајот на летото 1988 година, „Сајудис“, движењето кое првично било во корист на перестројката, побарало легализација на [[Знаме на Литванија|литванското знаме меѓу двете војни]], оставка на владата на републиката и [[Сувереност|суверенитет]] за Литванија. До почетокот на 1989 година, движењето веќе се залагало за независност од СССР. <ref name="Beissinger">{{Наведена книга|title=Civil resistance and power politics: the experience of non-violent action from Gandhi to the present|last=Beissinger|first=Mark R.|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2009|isbn=9780199552016|editor-last=[[Adam Roberts (scholar)|Adam Roberts]]|location=[[Oxford]]/New York City|pages=231–246|chapter=The Intersection of Ethnic Nationalism and People Power Tactics in the Baltic States, 1987-1991|author-link=Mark R. Beissinger|editor-last2=[[Timothy Garton Ash]]|chapter-url=https://books.google.com/books?id=BxOQKrCe7UUC&q=%22People+Power+Tactics+in+the+Baltic+States%22&pg=PR10}}</ref> <ref name=":22">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aeinstein.org/wp-content/uploads/2013/09/NonviolentResistanceInLithuania.pdf|title=Nonviolent Resistance In Lithuania: A Story of Peaceful Liberation|last=Miniotaite|first=Grazina|date=2002|publisher=[[Albert Einstein Institution]]|location=[[Boston]]|pages=16, 28–31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210810063649/http://www.aeinstein.org/wp-content/uploads/2013/09/NonviolentResistanceInLithuania.pdf|archive-date=10 August 2021|accessdate=21 June 2021}}</ref> Овие барања на крајот биле спроведени. Во ноември 1988 година, Врховниот совет на Литванската Советска Социјалистичка Република го воспоставил тробојното знаме како знаме на републиката. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lrs.lt/sip/portal.show?p_r=38111&p_k=2|title=History of the national flag of Lithuania|work=[[Seimas of Lithuania]]|accessdate=2021-07-25}}</ref> Во мај 1989 година, републиката издала декларација за суверенитет. Со неа се потврдил приматот на литванското право, иако сè уште во рамките на Советскиот Сојуз. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gorby.ru/userfiles/litva.pdf|title=Декларация Верховного Совета Литовской Советской Социалистической Республики "О государственном суверенитете Литвы"|date=1989-05-26|work=[[The Gorbachev Foundation]]|language=ru|trans-title=Declaration of the Supreme Soviet of the Lithuanian Soviet Socialist Republic "On the state sovereignty of Lithuania"|accessdate=2021-07-26}}</ref> <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Lithuania in 1940-1991: the history of occupied Lithuania|last=Anušauskas|first=Arvydas|publisher=[[Genocide and Resistance Research Centre of Lithuania]]|year=2015|isbn=9786098037548|location=[[Vilnius]]|pages=550–567}}</ref> Иако декларацијата експлицитно го прекршил Член 74 од [[Уставот на Советскиот Сојуз (1977)|Уставот]] од 1977 година, во кој се вели дека советското право треба да преовладува во случај на конфликтно законодавство, службениците во [[Московски кремљ|Кремљ]] не презеле никакви дејствија <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=WftgAAAAQBAJ&dq=%D1%81%D1%83%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B+%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F+74+%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D0%B8+%D1%81%D1%81%D1%81%D1%80&pg=PT68|title=Как развалить Россию? Литовский вариант|last=Shved|first=Vladislav|publisher=Алгоритм|year=2012|isbn=9785457270657|location=Moscow|pages=74–75|language=ru|trans-title=How to destroy Russia? The Lithuanian option}}</ref> - напротив, во ноември 1989 година, Советскиот Сојуз направил некои отстапки со одобрување на план за финансиска и економска автономија за балтичките републики. <ref name=":1">{{Наведена книга|url=https://hum.spbstu.ru/userfiles/files/pdf/MO-i-DIALOG-KULTUR-1.pdf#page=58|title=Международные отношения и диалог культур: сборник научных статей|last=Musayev|first=Vadim I.|publisher=Polytechnic University Publishing House - Saint Petersburg|year=2013|location=[[Saint Petersburg]]|pages=72–81|language=ru|trans-title=International Relations and Dialogue of Cultures: Scientific articles selection|chapter=Восстановление независимости Эстонии, Латвии и Литвы|trans-chapter=Restoration of Estonia's, Latvia's and Lithuania's independence}}</ref> Во исто време, откритијата во Литванија во врска со тајните протоколи од пактот Молотов-Рибентроп (чие постоење СССР го негирал) дополнително ја налутиле опозицијата, која побарала нивно откривање и осуда. <ref>{{Наведено списание|last=Senn|first=Alfred Erich|author-link=Alfred Erich Senn|date=1990|title=Perestroika in Lithuanian Historiography: The Molotov-Ribbentrop Pact|url=https://www.jstor.org/stable/130082|journal=[[The Russian Review]]|volume=49|issue=1|pages=43–56|doi=10.2307/130082|issn=0036-0341|jstor=130082|url-access=subscription}}</ref> Советскиот Сојуз формално го признал нивното постоење во декември 1989 година, по разгледувањето на избраниот комитет во Конгресот на народните пратеници, и ги прогласил за „''правно неодржливи и неважечки од моментот кога беа потпишани''“. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1989/12/25/world/upheaval-east-soviet-congress-condemns-39-pact-that-led-annexation-baltics.html|title=UPHEAVAL IN THE EAST; Soviet Congress Condemns '39 Pact That Led to Annexation of Baltics|last=Fein|first=Esther B.|date=1989-12-25|work=[[The New York Times]]|access-date=2021-07-26|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Така, Горбачов се соочил проблеми во својата партија. Во декември 1989 година, [[Алгирдас Бразаускас]], лидерот на [[Комунистичка партија на Литванија|Комунистичката партија на Литванија]] (КПЛ), објавил дека КПЛ е независна од [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|КПСС]], и покрај молбите на Горбачов да не го стори тоа. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/politics-obituaries/7857777/Algirdas-Brazauskas.html|title=Algirdas Brazauskas|date=2010-06-27|work=[[The Daily Telegraph]]|accessdate=2021-07-26}}</ref> Лут, [[Централен комитет на КПСС|Централниот комитет на КПСС]] го испратил Горбачов во [[Вилнус]] за да го смири партискиот бунт. Сепак, првиот секретар не успеал да ги потчини партиските бунтовници и неговото патување само ги натерало Литванците посилно да притискаат за независност. <ref>{{Наведена книга|title=Gorbachev's Gamble: Soviet Foreign Policy and the End of the Cold War|last=Grachev|first=Andrei|publisher=[[Polity Press]]|year=2008|isbn=9780745655321|location=[[Cambridge]]/[[Malden, Mass.]]|quote=In January 1990 Gorbachev was obliged to go to Vilnius, charged by the Central Committee to try to put down the revolt of the local communist party, which had proclaimed its independence from Moscow. His mission turned into a fiasco which encouraged the Lithuanians, followed by the other Baltic nations, radically to speed up their advance towards full sovereignty.}}</ref> [[Податотека:A_rally_in_Lithuania_commemorate_and_condemn_the_Molotov-Ribbentrop_Pact,_August_23,_1988,_Vilnius,_Vingis_Park.jpg|алт=A large meeting of people assembled in a park in front of an arch-like structure, on which the Columns of Gediminas, a XIV-century Lithuanian symbol, appear|мини|Митинг во август 1988 година во спомен и осуда на пактот Молотов-Рибентроп во паркот Вингис, Вилнус, организиран од Сајудис. Се проценува дека учествувале 150.000–200.000 луѓе. <ref>{{Наведено списание|last=Hackmann|first=Jörg|date=2020|title=Baltic national movements, 1986-1992. Origins, trajectories, agendas|url=https://snm.nise.eu/index.php/studies/article/view/66|journal=Studies on National Movements|volume=6|pages=18–42|doi=10.21825/snm.85334|doi-access=free}}</ref>]] == Обновување на независноста == [[File:1990_01_12_GorbačiovasŠiauliuose18plakatas1.jpg|alt=A meeting of protesters during Gorbachev's visit to Lithuania in January 1990. One of the pro-independence protesters carries a poster saying, in Russian, "{{sic|НЕМЕШАЙТЕ}} НАМ ИДТИ СВОИМ ПУТЕМ" ("Let us go our way")|мини| Собир на демонстранти во [[Bridai?action=edit&redlink=1|Бридаи]], [[Šiauliai District Municipality|округ Шјауљај]], за време на посетата на Горбачов на Литванија во јануари 1990 година. На постерот на руски јазик пишува „Да си одиме по својот пат!“]] На 7 февруари 1990 година, по наодите на советскиот парламент за пактот Молотов-Рибентроп, Литванија објавила дека декларацијата со која Литванија се приклучила кон [[Советски Сојуз|СССР]] не ја претставува волјата на Литванците и затоа е ништовна. Еден месец подоцна, на 11 март, Литванија станала првата република што ја [[Закон за повторно воспоставување на Литванија|прогласила својата независност]] од СССР. Временскиот период имал за цел да го спречи изборот на [[претседател на Советскиот Сојуз]], закажан за 15 март. <ref name=":2">{{Наведени вести|url=https://www.foreignaffairs.com/articles/russian-federation/1990-06-01/lithuanian-crisis|title=The Lithuanian Crisis|last=Olcott|first=Martha Brill|date=2009-01-28|work=[[Foreign Affairs]]|access-date=2021-07-26|language=en-US|issn=0015-7120|author-link=Martha Brill Olcott}}</ref> Кога Вилнус испратил покана до Кремљ да започне преговори поврзани со враќањето на независноста следниот ден, советското раководство се разбеснило. <ref name=":8">{{Наведено списание|last=Vilpišauskas|first=Ramūnas|date=2014|title=Lithuania's double transition after the re-establishment of independence in 1990: coping with uncertainty domestically and externally|journal=[[Oxford Review of Economic Policy]]|volume=30|issue=2|pages=223–236|doi=10.1093/oxrep/gru021}}</ref> Побарало од [[Врховен совет на Литванија|Врховниот совет на Литванија]] да го укине Законот за повторно воспоставување на државата Литванија, но Литванија го отфрлила барањето, а нејзиниот лидер, Витаутас Ландсбергис, апелирал до „демократските нации“ да ја признаат независноста на земјата. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nytimes.com/1990/03/18/world/lithuania-rejects-moscow-s-demand.html|title=Lithuania Rejects Moscow's Demand|date=18 March 1990|work=The New York Times|accessdate=2021-07-27}}</ref> Горбачов подоцна предупредил, во обид да ја одврати Литванија од отцепување, дека доколку Литванија го стори тоа, Советскиот Сојуз ќе ги побара [[Вилнус]] и [[Клајпеда]], кои не биле дел од Литванија во времето кога бил потпишан пактот Молотов-Рибентроп. <ref name=":3">{{Наведена книга|url=https://csis-website-prod.s3.amazonaws.com/s3fs-public/legacy_files/files/media/csis/pubs/2002_lithuaniasecurity.pdf|title=Lithuania's Security and Foreign Policy Strategy|publisher=[[Center for Strategic and International Studies]]|year=2002|location=[[Washington, D.C.]]|pages=10–11}}</ref> Темата ќе се повтори во подоцнежните говори на Горбачов <ref name=":16">{{Наведено списание|last=Gureckas|first=Algimantas P.|date=1991|title=Lithuania's boundaries and territorial claims between Lithuania and neighboring states|url=https://digitalcommons.nyls.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1324&context=journal_of_international_and_comparative_law|journal=New York Law School Journal of International and Comparative Law|volume=12|issue=1|pages=107–144}}</ref> <ref name=":6">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kommersant.ru/doc/266195|title=Хроника блокадной Литвы|date=1990-04-30|work=[[Коммерсантъ]]|language=ru|trans-title=Chronicles of Lithuania in blockade|accessdate=2021-07-27}}</ref> и на картите кои кружеле меѓу [[Белоруска Советска Социјалистичка Република|белоруските]] функционери. <ref name=":5">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lrt.lt/naujienos/lietuvoje/2/1164609/75-dienos-ekonomines-blokados-klastingas-sovietu-sajungos-planas-kirto-atgal-jai-paciai|title=75 dienos ekonominės blokados – klastingas Sovietų Sąjungos planas kirto atgal jai pačiai|date=2020-04-18|work=[[Lithuanian National Radio and Television|LRT]]|language=lt|trans-title=75 days of economic blockade - a treacherous Soviet plan that backfired|accessdate=2021-12-30}}</ref> Литванците тврделе дека бидејќи Литванија има континуитет на државата и бидејќи советската окупација била нелегална, преговорите можеле да се случат единствено врз основа на [[Меѓународно право|меѓународното право]], но Советите го сметале тоа за обид за отцепување, за што, според нив, било предмет само на прописите на Унијата. <ref>{{Наведена книга|url=https://istina.msu.ru/download/38207796/1dk2cZ:pNlmjMgxYHonu41f6K2m1Rbg3tY/|title=Распад СССР и правопреемство государств. Монография|last=Kremnyov|first=Pyotr P.|publisher=Юрлитинформ|year=2012|isbn=9785932959633|location=Moscow|pages=21–22|language=ru|trans-title=The fall of the Soviet Union and the successorship of states. A monograph}}</ref> Член 72 од Уставот од 1977 година предвидувал право на советската република да се отцепи, но советските власти немале намера да дозволат тоа да се случи толку лесно. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.imrussia.org/en/analysis/3389-union-of-unfree-republics-from-dawn-to-dusk|title=Union of unfree republics: from dawn to dusk|last=Mishina|first=Ekaterina|date=2021-12-07|work=Institute of Modern Russia|language=en-us|accessdate=2025-07-10}}</ref> Третата седница на Конгресот на народните пратеници ја прогласил декларацијата за независност за неуставна и ги прогласил сите еднострани декларации за независност за ништовни сè додека не се донесе закон што ја регулира сецесијата. <ref>{{Наведена книга|title=Человек и общество в нестабильном мире|last=Potapov|first=А. К.|date=2017|publisher=Омская юридическая академия|location=[[Omsk]]|pages=78–83|language=ru|trans-title=Man and society in an unstable world|chapter=Роль народных фронтов и движений республик Прибалтики в распаде СССР|trans-chapter=The role of the national fronts and movements of the Baltic states in the fall of the USSR|chapter-url=https://elibrary.ru/item.asp?id=30109218}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc&base=ESU&n=2951#yNO56tS94b0FoCb4|title=Постановление внеочередного третьего Съезда народных депутатов СССР от 15 марта 1990 г. № 1366-I "В связи с решениями Верховного Совета Литовской ССР от 10-12 марта 1990 года"|date=1990-03-15|work=ConsultantPlus|language=ru|trans-title=Resolution of the extraordinary 3rd Congress of the People's Deputies of the Soviet Union no. 1366-I "On the decisions of the Supreme Soviet of the Lithuanian SSR from 10–12 March 1990"|accessdate=2021-07-26}}</ref> Кога била усвоена на 3 април, условите наведени во документот се покажале практично невозможни за спроведување. <ref>{{Наведена книга|title=A Concise History of the Baltic States|last=Plakans|first=Andrejs|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2011|isbn=9780521541558|location=New York|pages=396}}</ref> {{Efn|Според [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_03.04.1990_%E2%84%96_1409-I законот (на руски)], [[Републики на Сојузот на Советските Социјалистички Републики|Сојуз]] или [[Автономни Советски Социјалистички Републики|автономна република]] може да се отцепи само ако (а) постигне двотретинско мнозинство на референдум шест до девет месеци откако биле собрани потписите, (б) добие согласност од Конгресот на народните пратеници на СССР за да започне транзицијата, (в) чека до пет години, во кој период го префрли имотот на Сојузот на Советскиот Сојуз, освен ако страните не се договорат поинаку, (г) преживее потврден референдум (потребно 2/3 мнозинство) ако е свикан во последната година од преминот и (д) Конгресот на народните пратеници гласа за да потврди дека интересите на сите страни се задоволени за време на периодот на премин и го ратификува отцепувањето. Ниту една република на крајот не поминала низ таква постапка пред да се отцепи од СССР.}} Владата на Ландсбергис веднаш одговорила со писмо во кое се тврдело дека резолуцијата на Конгресот на народните пратеници е нелегална и инсистирал на разговори на рамноправна основа меѓу СССР и Литванија. <ref name=":9">{{Наведено списание|last=Batorshina|first=Irina A.|last2=Mankevich|first2=Maria A.|date=2013-10-14|title=Сравнительный анализ переходных процессов в Литовской Республике в 1917-1922 г. и 1989-1991 г.|trans-title=Comparative Analysis of Transition Processes in the Republic of Lithuania in 1917-1922 and 1989-1991|url=https://evestnik-mgou.ru/ru/Articles/Doc/461|journal=Bulletin of the Moscow Region State University|language=ru|volume=4|pages=1–22}}</ref> Предлогот на [[Претседател на Соединетите Американски Држави|претседателот]] [[Џорџ Х. В. Буш|Џорџ Х.В. Буш]] за смирување на ситуацијата со организирање [[референдум]] за независност бил цврсто отфрлен од Советите. <ref name=":4">{{Наведено списание|last=Bergmane|first=Una|date=2012|title=L'Occident et la crise lituanienne du printemps 1990|trans-title=The West and the Lithuanian crisis of spring 1990|journal=Relations Internationales|volume=150|issue=2|pages=85–101|doi=10.3917/ri.150.0085|doi-access=free}}</ref> Кон крајот на март, советската влада наредила засилување на трупите во Литванија, внела околу 100 тенкови и 1.500 војници на улиците на Вилнус и зазела некои стратешки згради, вклучувајќи ја канцеларијата на обвинителот, [[Аеродром Вилнус|аеродромот во Вилнус]], Историскиот институт на партијата, седиштето на Комунистичката партија на Литванија и печатниците на главните весници и списанија во републиката. <ref>{{Наведено списание|last=Vebra|first=Rimantas|date=1994|title=Political rebirth in Lithuania, 1990–1991: Events and problems|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/01629779400000091?journalCode=rbal20|journal=[[Journal of Baltic Studies]]|volume=25|issue=2|pages=183–188|doi=10.1080/01629779400000091|url-access=subscription}}</ref> <ref name=":27">{{Наведено списание|last=Kucinskas|first=Linas|date=Autumn 1991|title=Lithuania's Independence: a Litmus Test for Democracy in the USSR|url=http://www.lituanus.org/1991_3/91_3_01.htm|journal=Lithuanus - Lithuanian Quarterly Journal of Arts and Sciences|volume=37|issue=3|issn=0024-5089|access-date=2021-12-30}}</ref> Дополнително, Горбачов издал декрет со кој: * им наредил на офицерите на [[КГБ]] да го зацврстат надзорот на границите на Литванија (што исто така вклучувало затворање на единствениот граничен премин со [[Полска]] на 3 април), <ref>{{Наведени вести|url=https://apnews.com/article/33c0c6e28bb35f67320d733d5c004b04|title=Lithuanians In Poland Worry and Hope For Families Across Border|last=Menaker|first=Drusilla|date=1990-04-18|work=Associated Press|access-date=2021-07-31}}</ref> * задолжително предавање на ловните пушки од страна на населението, * им наредил на сите странци (вклучувајќи дипломати и новинари) да го напуштат регионот. Горбачов сè уште правел обиди да постигне компромис со Литванците преку тајно преговарање со Алгирдас Бразаускас, кој дотогаш станал заменик-премиер на Литванија; сепак, советскиот лидер се повлекол откако Бразаускас побарал претерана сума како компензација. <ref name=":10">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gazeta.ru/science/2015/04/18_a_6644025.shtml|title=Как Горбачев на Литву санкции наложил|last=Gelayev|first=Vladimir|date=2015-04-18|work=gazeta.ru|language=ru|trans-title=How Gorbachev imposed sanctions on Lithuania|accessdate=2021-07-26}}</ref> Во меѓувреме, Советите брзо ја губеле контролата бидејќи Литванците го саботирале регрутирањето во Советските вооружени сили, одбивале да ги признаат советските службеници испратени од Москва и почнале да издаваат свои лични документи. == Блокада == На 13 април, Горбачов и [[Николај Ришков]] ( премиерот на СССР) издале [[ултиматум]] до Литванија, барајќи земјата да ја поништи декларацијата за независност и да ја врати приврзаноста кон советските закони во рок од два дена, и заканувајќи се со ембарго на производи платени со слободно конвертибилна валута доколку одбие. <ref name="lrs">{{Наведена мрежна страница|url=http://valstybingumas.lt/EN/saltiniu-apzvalga/Nepriklausomybes-atkurimas-1990-1991/Pages/default.aspx|title=Restoration of Independence, 1990–1991|publisher=Office of the Seimas of the Republic of Lithuania|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126161213/http://valstybingumas.lt/EN/saltiniu-apzvalga/Nepriklausomybes-atkurimas-1990-1991/Pages/default.aspx|archive-date=26 January 2021}}</ref> Тврдокорните во рамките на КПСС се насочувале кон [[државен удар]]; првично, Горбачов бил отворен да разгледа такво сценарио, но подоцна ги отфрлил таквите повици. <ref>{{Наведена книга|title=The Soviet Experiment: Russia, the USSR, and the Successor States|last=Suny|first=Ronald Grigor|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2011|isbn=9780195340556|edition=2|location=[[Oxford]]/[[New York City|New York]]|pages=504|quote=Gorbachev sent KGB troops to Vilnius and imposed economic sanctions, cutting off oil and gas to the republic, but rejected calls from the old-style Communists to use force to overthrow the new government.|author-link=Ronald Grigor Suny}}</ref> Горбачов, наводно, размислувал и за целосна воена инвазија <ref name="exit-cold-war">{{Наведена книга|url=https://transatlanticrelations.org/wp-content/uploads/2019/10/Exit_Cold_War.pdf|title=Exiting the Cold War, Entering a New World|publisher=Brookings Institution Press|year=2019|isbn=9781733733953|editor-last=Hamilton|editor-first=Daniel|pages=46–48|language=en|quote=For that, Gorbachev had no stomach. Instead, he tried an economic blockade of Lithuania. He had expected a popular revolt against Lithuania's breakaway leaders|editor-last2=Spohr|editor-first2=Kristina}}</ref> или преземање на директна контрола врз Литванија од Москва, <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=OASaDwAAQBAJ&dq=lithuania+compensation+1990+blockade&pg=PT214|title=Democratization and Ethnic Peace: Patterns of Ethnopolitical Crisis Management in Post-Soviet Settings|last=Aklaev|first=Airat R.|publisher=[[Routledge]]|year=2018|isbn=9780429856518|location=[[Abingdon-on-Thames]]/[[New York City|New York]]|pages=214|language=en}}</ref> но на крајот ги отфрлил и овие идеи. Затоа, Горбачов одлучил да се обиде со економска блокада, надевајќи се дека ќе поттикне народен бунт против литванското раководство и ќе го принуди да ја повлече декларацијата за независност. Ова решение, како што е формализирано во наредба на [[Совет на министри на СССР|Советот на министри на СССР]] од 17 април, <ref name=":11">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gazeta.ru/science/2020/04/17_a_13051711.shtml|title=«Не внемлет голосу разума»: как СССР наказал Литву в 1990 году|last=Okunev|first=Dmitriy|date=2020-04-17|work=gazeta.ru|language=ru|trans-title="[They] do not heed the voice of wisdom": how USSR punished Lithuania in 1990|accessdate=2021-07-27}}</ref> било избрано и покрај фактот што само претходниот месец, [[Јуриј Масљуков]] (директор на Госплан, советскиот централен комитет за планирање) ја уверил владата дека ембарго нема да се случи, бидејќи сметал дека тоа ќе биде премногу штетно за двете страни. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kommersant.ru/doc/266145|title=Экономическая блокада: победителей не будет|date=1990-04-23|work=Коммерсантъ|language=ru|trans-title=The economic blockade: there will be no winners|accessdate=2021-12-30}}</ref> [[Податотека:Vytautas_Landsbergis_speaks_at_Ribbentrop-Molotov_Pact_50th_Anniversary_Rally_in_Kalnų_park,_Vilnius,_Lithuania,_1989.jpg|алт=A middle-aged man speaking in front of a crowd|лево|мини|[[Витаутас Ландсбергис]], претседател на Врховниот совет на Литванија (Сејм) во 1990–1992 година и лидер на Литванија]] Литванија не одговорила во предвидениот рок; сепак, на 18 април, [[Врховен совет на Литванија|Врховниот совет на Литванија]] се обидел да го спречи ембаргото со декларација со која доброволно се воздржала од усвојување нови закони, во исчекување на она што литванските власти го нарекле „прелиминарни консултации“ меѓу Литванија и Советскиот Сојуз. Советите не биле импресионирани, и на 18 април, во 21:25 часот Кремљ ја започнал блокадата со запирање на испораките до рафинеријата за нафта Мажејкјај. Првично, снабдувањето со 40-60 видови суровини и други производи било прекинато. <ref name="vl">{{Наведена книга|title=Lūžis prie Baltijos|last=Landsbergis|first=Vytautas|publisher=Vaga|year=1997|isbn=9785415005338|pages=180–181|language=lt|author-link=Vytautas Landsbergis}}</ref> Имено, снабдувањето со нафта било прекинато, а испораките на гас се намалиле за 84%. СССР, исто така, го укинал движењето на стоки и ја ограничил продажбата на гориво. Блокадата се влошила неколку дена подоцна, кога СССР престанал да снабдува јаглен, електрична енергија, хартија, прехранбени производи и фармацевтски производи, вклучувајќи ги и најосновните лекови и вакцини за болниците. Дополнително, Советскиот Сојуз, исто така, го ограничил пристапот до пристаништето во Клајпеда и ги блокирал банкарските сметки на Литванија. <ref name=":17">{{Наведено списание|last=Nikiforov|first=Ilya|date=2017|title=Эстония между I и III Республикой (1988-1992): опыт инклюзивной реконструкции исторического нарратива|trans-title=Estonia between I and III Republic (1988-1992): an essay in inclusive reconstruction of a historical narrative|url=https://cyberleninka.ru/article/n/estoniya-mezhdu-i-i-iii-respublikoy-1988-1992-opyt-inklyuzivnoy-rekonstruktsii-istoricheskogo-narrativa|journal=Журнал российских и восточноевропейских исторических исследований|volume=8|issue=1|pages=140, 142|via=[[Cyberleninka]]}}</ref> Границите биле затворени, а на странците им бил забранет влез. {{Sfn|Dobbs|1990}} Војската ја презела контролата врз некои од печатниците. Речиси веднаш, ембаргото влијаело врз секојдневниот живот на граѓаните. Цените во продавниците скокнале за околу три пати, под претпоставка дека воопшто има нешто за купување. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/russian/features-55639136|title=Голыми руками против танков: почему балтийские революционеры потеряли власть в 91-м|last=Antonenko|first=Oksana|date=2021-01-13|work=[[BBC News Russian]]|access-date=2021-07-27|language=ru|trans-title=Bare hands against tanks: why did the Baltic revolutionaries lose power in 1991}}</ref> Ова било влошено од доцнењата во исплатата на платите <ref name=":7">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.delfi.lt/a/84198239|title=Экономическая блокада Литвы глазами очевидцев: трехчасовые очереди за мясом и горючим, варенье без сахара|last=Grižibauskienė|first=Eugenija|date=2020-05-06|work=[[Delfi (web portal)|Delfi]]|language=ru|trans-title=Economic blockade of Lithuania as seen by witnesses: three-hour queues for meat and petrol, jam without sugar|accessdate=2021-07-27}}</ref> и рационализирањето на основните прехранбени производи. ''„Комерсант“'' објавил дека канистер [[бензин]], кој би чинел 8 рубли во нормални времиња, скокнал на 50 рубли за помалку од една недела, иако некои Литванци кажале дека цените на бензинот останале на вообичаената цена од 20-30 копејки за литар. <ref name="lrt-med">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lrt.lt/naujienos/verslas/4/1362637/pirmieji-atkurtos-lietuvos-zingsniai-ir-ekonomine-blokada-keliu-kilometru-eiles-degalinese-ir-kiausiniene-ant-amzinosios-ugnies|title=Pirmieji atkurtos Lietuvos žingsniai ir ekonominė blokada: kelių kilometrų eilės degalinėse ir kiaušinienė ant amžinosios ugnies|last=Deveikis|first=Jonas|date=2021-03-11|work=LRT|language=lt|trans-title=The first steps of restored Lithuania and the economic blockade: kilometres-long queues for petrol and scrambled eggs fried on an [[eternal flame]]|accessdate=2021-07-27}}</ref> Како и да е, бензинот бил рационализиран на 20 литри по лице, а редиците до бензинските пумпи достигнале должина од неколку километри. Јавниот превоз бил принуден да ја намали фреквенцијата на услугата. Бидејќи недостасувало електрична енергија и хартија, радиодифузијата и печатењето весници биле исто така ограничени. <ref name=":24">{{Наведена книга|title=Odrodzenie narodowe Polaków w Republice Litewskiej 1987-1997|last=Bobryk|first=Adam|publisher=Dom Wydawniczy "Duet"|year=2005|isbn=8389706520|location=[[Toruń]]|pages=283, 291|language=pl|trans-title=National rebirth of Poles in the Republic of Lithuania 1987-1997}}</ref> Според М. Гашкиене, кој бил одговорен за координација на ланците за снабдување со храна во Литванија, единствените фабрики кои не биле погодени од ефектите на ембаргото биле оние кои сè уште биле под директна контрола на Советскиот Сојуз. Сепак, ембаргото им наштетило на Советите, бидејќи стотици претпријатија во советска сопственост имале тешкотии да работат во услови на блокада. Особено, дел од извозот што првенствено бил произведен во Литванија (како што се делови за правосмукалки, пневматски сопирачки, телвизискицевки и црни кутии) не можел да се врати во Советскиот Сојуз. <ref name=":12">{{Наведена книга|title=Lithuania: Stepping Westward|last=Lane|first=Thomas|publisher=[[Routledge]]|year=2001|isbn=9780203402740|location=Abingdon-on-Thames/New York|pages=113–115, 124–125}}</ref> Исто така, бидејќи рафинеријата за нафта Мажејкјај, која не примила никакви количини нафта, морала да престане со работа, Советскиот Сојуз не само што не можел да извлече профит од нафтените производи, туку и снабдувањето со нафта било прекинато за [[Калининградска Област|Калининградската Област]], која ефикасно станала енклава на СССР помеѓу Литванија и Полска. Снабдувањето со електрична енергија што нормално би течело низ Литванија, исто така, било прекинато. === Политички преговори === [[Податотека:The_First_Lithuanian_Prime_Minsiter_Kazimira_Prunskiene’s_visit_to_the_United_States._Meeting_with_the_U.S._President_George_Bush._Washington,_U.S.,_1990.jpg|алт=A man and a woman in official suits shaking hands|лево|мини|[[Казимира Прунскиене]], премиерка на Литванија (десно), на средба со претседателот Џорџ Буш (лево) во [[Белата куќа]] на 3 мај]] Советските напори да го изолираат проблемот на Литванија од светот и да ја поткопаат довербата во каузата за независност во голема мера имале спротивен ефект. Додека поддршката за Ландсбергис паднала од 45% на 28% во текот на месеците на блокадата, луѓето станале уште пообединети во спротивставувањето на Советскиот Сојуз. <ref name=":14">{{Наведена мрежна страница|url=https://inosmi.ru/world/20071112/237765.html|title=Литва и Россия: от проклятий к реализму?|last=Lukšas|first=Aras|date=2007-11-12|work=veidas.lt|language=ru|trans-title=Lithuania and Russia: from curses to realism?|accessdate=2021-07-28}}</ref> <ref name=":23">{{Наведено списание|last=Furman|first=Dmitri|author-link=Dmitri Furman|date=2004|title=Литовский путь к демократии|trans-title=The Lithuanian way to democracy|url=https://repozytorium.amu.edu.pl/handle/10593/23497|journal=Środkowoeuropejskie Studia Polityczne|issue=2|pages=89–109|doi=10.14746/ssp.2004.2.05|issn=1731-7517|doi-access=free}}</ref> Стасис Жемаитис, работник од [[Маријамполе]], се самозапалил во знак на протест против ембаргото. <ref name=":18">{{Наведена мрежна страница|url=https://ria.ru/20150418/1059133572.html|title=Экономическая блокада Литвы со стороны СССР (1990)|date=2015-04-18|work=[[RIA Novosti]]|language=ru|trans-title=Economic blockade of Lithuania imposed by USSR (1990)|accessdate=2021-07-28}}</ref> Сепак, реакцијата на западните земји била прилично ладна. На 20 април, [[Франсоа Митеран]], [[претседател на Франција]], и [[Хелмут Кол]], [[канцелар на Германија]], ја повикале Литванија привремено да го суспендира процесот на враќање на независноста и побарале да преговара со [[Москва]] <ref name="wp-bush2">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1990/05/04/lithuanian-asks-bush-for-recognition/c76db101-301a-4d13-a1e3-6dc90f0fccc6/|title=Lithuanian Asks Bush for Recognition|last=Oberdorfer|first=Don|date=1990-05-04|newspaper=The Washington Post|access-date=2021-07-27}}</ref> <ref name="nyt-thatcher">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nytimes.com/1990/05/10/world/evolution-in-europe-thatcher-urges-lithuanian-to-compromise-with-soviets.html|title=Evolution in Europe; Thatcher Urges Lithuanian To Compromise With Soviets|last=Whitney|first=Craig R.|date=1990-05-10|work=The New York Times}}</ref> Во меѓувреме, тогашната премиерка Казимира Прунскиен ги посетила [[Осло]], [[Копенхаген]], [[Стокхолм]] и [[Отава]], барајќи економска и политичка поддршка. <ref>{{Наведен нестручен часопис|location=Los Angeles, California|access-date=21 June 2021}}</ref> На 3 мај, таа се сретнала со [[Претседател на Соединетите Американски Држави|американскиот претседател]] [[Џорџ Х. В. Буш|Џорџ Х.В. Буш]], а потоа, од 9 до 11 мај, разговарал со [[Премиер на Обединетото Кралство|премиерката на Обединетото Кралство]] [[Маргарет Тачер]], Митеран и Кол. Американските и британските лидери изразиле ограничена поддршка за Литванците и ги повикале да бараат компромис со Советите. <ref name="wp-bush">{{Наведени вести|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1990/05/04/lithuanian-asks-bush-for-recognition/c76db101-301a-4d13-a1e3-6dc90f0fccc6/|title=Lithuanian Asks Bush for Recognition|last=Oberdorfer|first=Don|date=1990-05-04|work=The Washington Post|access-date=2021-07-27}}</ref> Литванските претставници биле топло прифатени, но само како приватни гости. Таквата воздржаност за отворена поддршка на Литванија во нејзините движења за независност се објаснувала со неколку фактори. Западните лидери генерално се плашеле од дестабилизација на ситуацијата во Советскиот Сојуз и го сакале Горбачов на функција, бидејќи Западот го сметал за пријателски владетел и гарант за демократска транзиција во [[Источна Европа]]. Западот, исто така, сметал дека Горбачов е клучната личност во преговорите за договори за контрола на оружјето и трговските договори, на кои Горбачов ставил силен акцент. <ref name=":12">{{Наведена книга|title=Lithuania: Stepping Westward|last=Lane|first=Thomas|publisher=[[Routledge]]|year=2001|isbn=9780203402740|location=Abingdon-on-Thames/New York|pages=113–115, 124–125}}</ref> Покрај тоа, посебните интереси на европските владетели од западниот свет, исто така, го одвлекувале вниманието од литванскиот проблем. Канцеларот Кол сакал успешно [[повторно обединување на Германија]], на која ѝ биле потребни добри односи со Советскиот Сојуз, додека претседателот Митеран имал за цел да одржува пријателски односи со Германија за да ги олесни преговорите за реформирање на [[Европска економска заедница|Европската економска заедница]], која на крајот ќе стане [[Европска Унија]]. Тачер не изгледал особено заинтересирана за овој настан. На крајот, овие земји се дистанцирале од литванската криза. Што се однесува до [[Соединетите Американски Држави]], [[Претставнички дом на Соединетите Американски Држави|Претставничкиот дом на Соединетите Американски Држави]] го повикал Буш да ја признае независноста на Литванија, а група од девет [[Сенат на Соединетите Американски Држави|сенатори]] го обвиниле за примена на двојни стандарди при третирањето на литванското прашање, но претседателот Буш посочил дека нема конструктивна улога што Соединетите Американски Држави би можеле да ја имаат во процесот и одбил да посредува во судирот. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1990/05/04/world/evolution-in-europe-lithuania-premier-sees-bush-but-there-s-no-red-carpet.html|title=Evolution in Europe; Lithuania Premier Sees Bush, But There's No Red Carpet|last=Dowd|first=Maureen|date=1990-05-04|work=The New York Times|access-date=2021-07-28|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Сето тоа се случило и покрај долгогодишната политика на непризнавање на окупацијата на балтичките држави и поради неколку прекршувања на меѓународното и советското право. <ref>{{Наведено списание|last=Grazin|first=Igor|date=April 2014|title=International Recognition of National Rights: The Baltic States' Case|url=https://scholarship.law.nd.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2112&context=ndlr|journal=Notre Dame Law Review: The Rights of Ethnic Minorities|volume=66|issue=5|pages=1409–1411}}</ref> Сепак, внатрешно, администрацијата на Буш одлучила да ја одложи нормализацијата на трговијата со Советскиот Сојуз сè додека Горбачов не ја укине блокадата на Литванија. Во Полска биле покажани попријателски ставови, при што владини делегации биле прифатени според официјалниот протокол за странски достоинственици. Полска понудила посредување во судирот што започнал на 11 март, па дури и потпишала економски договор со Литванија на 30 мај, но таа земја сè уште не го признала враќањето на независноста на Литванија, плашејќи се од одмазда од СССР. <ref name="Burant">{{Наведено списание|last=Burant|first=Stephen R.|date=May 1991|title=Polish-Lithuanian Relations: Past, Present and Future|url=https://www.proquest.com/docview/222482526|journal=Problems of Communism|volume=40|issue=3|pages=67–84|id={{ProQuest|222482526}}}}</ref> Владата на Ландсбергис првично инсистирала дека Законот за враќање на независноста не може да биде предмет на преговори, додека советската страна барала тој да биде поништен пред да може да се започне каква било дискусија. Сепак, по совет на [[Западна Германија|Германија]] и [[Франција]], кога Прунскиен се сретнал со Горбачов на 17 мај, таа објавила дека процесот на враќање на независноста може да биде суспендиран, што ТАСС, советската државна новинска агенција, го посочило како минимален услов за започнување на преговорите. <ref name="wp-on-meeting">{{Наведени вести|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1990/05/18/gorbachev-meets-with-lithuanian/f5247691-a9bb-4f6c-b0e7-9b05df0e8016/|title=Gorbachev meets with Lithuanian|last=Dobbs|first=Michael|date=1990-05-18|work=The Washington Post|access-date=21 June 2021|ref=none}}</ref> Шест дена подоцна, литванскиот парламент усвоил резолуција со која ги суспендирал сите закони усвоени по 11 март, кои биле поврзани со предметот на преговорите, но Советите не биле задоволни со отстапките и блокадата продолжила. <ref name=":15">{{Наведено списание|last=Vitkus|first=Gediminas|date=November 1996|title=Lithuanian-Russian Relations in 1990-1995: A Study of Lithuanian Foreign Policy|url=http://fkks.uni-mannheim.de/publikationen/fkks12.pdf|journal=Untersuchungen des Forschungsschwerpunkts Konflikt- und Kooperationsstrukturen|issue=12|pages=1–9}}</ref> === Укинување на ембаргото === До јуни, ситуацијата фаворизирала постигнување на некаков компромис. Литванија била исцрпена од блокадата, која ги принудило фабриките да се затворат. Општото население морало да се справи со недостиг од храна и енергија. Покрај тоа, редовните посети на премиерот на Литванија постепено го навеле литванското раководство да верува дека привременото укинување на Законот за реставрација е неизбежно за да се намалат тензиите. Проблеми се појавиле и во Советскиот Сојуз. На 30 мај, Градскиот совет на Ленинград ја повикал централната влада да започне преговори со републиката под блокада, а [[Молдавска Советска Социјалистичка Република|Молдавска ССР]] гласала за признавање на независноста на Литванија следниот ден. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://md.mfa.lt/md/en/news/prime-minister-thanks-moldova-for-recognizing-lithuanias-independence-in-1990|title=Prime Minister thanks Moldova for recognizing Lithuania's independence in 1990|date=2010-01-29|work=Embassy of the Republic of Lithuania to the Republic of Moldova|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402133537/https://md.mfa.lt/md/en/news/prime-minister-thanks-moldova-for-recognizing-lithuanias-independence-in-1990|archive-date=2 April 2015|accessdate=2021-07-29}}</ref> Сепак, [[Борис Елцин]] бил тој што имал најголемо влијание. Два дена по неговиот избор за претседател на [[Врховен совет на РСФСР|Врховниот совет на РСФСР]], главната составна република на Советскиот Сојуз и онаа што ја вклучувала Калининградската Област, Елцин се сретнал со претставници на балтичките републики, вклучувајќи го и Ландсбергис, ветувајќи поддршка за нивната кауза за независност. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1990/06/02/world/evolution-in-europe-2-baltic-republics-appeal-to-yeltsin-for-cooperation.html|title=Evolution in Europe; 2 Baltic Republics Appeal To Yeltsin for Cooperation|last=Bohlen|first=Celestine|date=1990-06-02|work=The New York Times|access-date=2021-07-28|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Потоа, на 12 јуни, РСФСР се прогласила за [[Декларација за државен суверенитет на Руската СФСР|суверена држава во рамките на СССР]] и, во својот деклариран капацитет како суверена република, објавила дека нема да ја спроведува блокадата. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=RRIrhG1aq4kC&dq=yeltsin+gorbachev+lithuania+blockade+june+1990&pg=PT839|title=The New Russians|last=Smith|first=Hedrick|date=2012-12-05|publisher=[[Random House]]|isbn=9780307829382|pages=839|language=en}}</ref> Во меѓувреме, [[Конгрес на Соединетите Американски Држави|Конгресот на Соединетите Американски Држави]] ја поврзал нормализацијата на трговијата со решавањето на блокадата во Литванија, што создало дополнителен притисок за решавање на проблемот. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1990/06/03/world/summit-washington-us-lawmakers-tie-soviet-trade-pact-kremlin-progress-lithuania.html|title=Summit in Washington; U.S. Lawmakers Tie Soviet Trade Pact to Kremlin Progress on Lithuania|last=Rasky|first=Susan F.|date=1990-06-03|work=The New York Times|access-date=2021-07-28|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> На 16 јуни, Советите го зголемиле протокот на гас од 15% на 30% од нивото пред блокадата и дозволиле некои испораки на суровини, што овозможило делумно повторно отворање на некои индустриски постројки, вклучувајќи го и постројката за [[Гноиво|ѓубрива]] на [[Јонава]]. <ref name=":20">{{Наведена мрежна страница|url=https://apnews.com/article/ed1d15918d181f7461ed247f7198cfa0|title=Lithuania Blockade Eased; Pro-Independence Groups Meet in Latvia|last=Iams|first=John|date=1990-06-16|work=[[Associated Press]]|accessdate=2021-07-28}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-06-14-mn-220-story.html|title=Moscow Easing Its Blockade, Premier of Lithuania Says : Secession: But ending of all sanctions apparently depends on the republic's suspending its independence declaration, at least during negotiations.|last=Parks|first=Michael|date=1990-06-14|work=[[Los Angeles Times]]|language=en-US|accessdate=2021-07-29}}</ref> Тие, исто така, ветиле дека ќе ѝ дадат државност на Литванија 2-3 години откако го замрзнале прогласувањето на независноста. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://scholar.lib.vt.edu/VA-news/ROA-Times/issues/1990/rt9006/900614/06140228.htm|title=Lithuanian Blockade Relaxed|date=1990-06-15|work=[[The Baltimore Sun]]|accessdate=2021-07-29}}</ref> Од литванска страна, Ландсбергис, кој инсистирал дека Законот за враќање на независноста не е предмет на преговори, препорачал предлог до Сејмот за укинување на ефектите од Законот. По две недели преговори, на 29 јуни, Врховниот совет на Литванија прогласила 100-дневен мораториум за „правните тужби кои произлегуваат“ ({{Langx|lt|iš jo kylančius teisinius veiksmus}} ) од декларацијата за обновување на Литванија од 11 март, која требало да стапи на сила штом ќе започнат преговорите со Советскиот Сојуз. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAD/TAIS.117362|title=Declaration by the Supreme Council of the Republic of Lithuania, 29 June 1990|publisher=Office of the Seimas of the Republic of Lithuania|accessdate=21 March 2021}}</ref> Декларацијата не го претставувала самиот мораториум за независност, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.delfi.lt/news/ringas/lit/dzalimas-apie-kovo-11-osios-principus-saugotini-rubeziai.d?id=29873821|title=Apie Kovo 11-osios principus: saugotini "rubežiai"|last=Žalimas|first=Dainius|date=11 March 2010|work=Delfi|language=lt|trans-title=About the principles of 11 March: Protecting the "rubies"|accessdate=2021-07-27}}</ref> но овој пат, Кремљ одлучил да започне преговори со Литванија. Испораките на нафта биле обновени до вечерта на 30 јуни, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.upi.com/Archives/1990/06/30/Soviets-lifting-Lithuania-blockade/5555646718400/|title=Soviets lifting Lithuania blockade|date=1990-06-30|work=[[United Press International]]|language=en|accessdate=2021-07-29}}</ref> додека на 2 јули блокадата нила целосно укината, што Николај Ришков, претседател на Советот на министри на СССР, го потврдил следниот ден. <ref name=":21">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1990/07/03/world/soviets-say-blockade-of-lithuania-is-lifted.html|title=Soviets Say Blockade of Lithuania Is Lifted|last=|date=1990-07-03|work=The New York Times|access-date=2021-07-29|agency=[[Reuters]]|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Конечно, на 6 јули, советските дипломатски агенции можеле повторно да им издаваат визи на странците што патуваат во Литванија, а на 7 јули, железничките врски меѓу СССР и Литванија биле целосно обновени. == Влијанија == === Економски влијанија === Блокадата ги шокирало Литванците, кои не очекувале толку силна реакција од Советскиот Сојуз. Според Марта Олкот, која пишувала за „''Форин Аферс“'' на оваа тема, од сите сценарија што ги разгледувал Горбачов, токму економската блокада најмногу се плашел од [[Сајудис]]. Економијата на Литванија била цврсто интегрирана во економијата на СССР и, иако релативно развиена, сè уште била подредена на потребите на Советскиот Сојуз и како резултат на тоа користела мал локален увоз. <ref>{{Наведено списание|last=Lektzian|first=David|last2=Ragauskas|first2=Rimvydas|date=2016|title=The great blockade of Lithuania: Evaluating sanction theory with a case study of Soviet sanctions to prevent Lithuanian independence.|url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/2233865916658851|journal=[[International Area Studies Review]]|volume=19|issue=4|pages=320–339|doi=10.1177/2233865916658851|url-access=subscription|via=Sagepub}}</ref> <ref name=":13">{{Наведено списание|last=Cichowlas|first=Scott|date=2020|title=Economic Populism in Post-Soviet Lithuania|url=https://commons.lib.jmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1211&context=mhr|journal=Madison Historical Review|volume=17|pages=40–64}}</ref> Другите 14 републики биле дестинација на најголемиот дел од извозот (94,3% во 1990 година) и потекло на најголемиот дел од увозот (87,7% во 1990 година). Литванија била уште позависна од енергетските ресурси, со целосна зависност од гас од Советскиот Сојуз и само мало внатрешно производство на нафта. <ref>{{Наведена книга|url=https://www.un.org/esa/sustdev/publications/energy_indicators/chapter5.pdf|title=Energy Indicators for Sustainable Development: Country Studies on Brazil, Cuba, Lithuania, Mexico, Russian Federation, Slovakia and Thailand|last=Štreimikiene|first=Dalia|date=2007-04-18|publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]|location=New York City|pages=129–130|chapter=Lithuania|access-date=2021-07-27}}</ref> Според литванските проценки, до крајот на блокадата, биле изгубени 415,5 милиони рубљи од производството, а литванскиот буџет претрпел дефицит од 125 милиони рубљи. (За споредба, годишните буџетски расходи на Литванската ССР во 1989 година достигнале 4.626 милиони рубљи). <ref>{{Наведена книга|url=https://minfin.gov.ru/common/upload/library/2020/11/main/1990_152681.pdf|title=Государственный бюджет СССР 1990: Краткий статистический сборник|last=[[Ministry of Finance (Soviet Union)|Ministry of Finance of USSR]]|publisher=Финансы и статистика|year=1990|isbn=5279003751|location=Moscow|pages=22|language=ru|trans-title=State budget of USSR 1990: A brief statistical guide|chapter=Расходы союзного бюджета и государственных бюджетов союзных республик|trans-chapter=Expenditures of the Union budget and state budgets of union republics}}</ref> Хуфбауер и неговите соработници, кои напишале книга во која го оцениле успехот на економските блокади, процениле дека директните последици од блокадата ја чинеле Литванија 1,5% од БДП. Точниот број на отпуштени работници е непознат, но проценките варираат од 26.000 до 50.000 луѓе; Стенли Вардис, истражувач на Литванија од 20 век, вели дека 35.000 ги загубиле своите работни места, додека на неактивните работници им биле исплатени плати од литванската влада, што го проширило нејзиниот буџетски дефицит. Бидејќи блокадата значела недостиг на важни ресурси, Литванија, која преминувала кон пазарно ориентирана економија, била принудена да го централизира своето управување и силно да ја регулира својата економија со цел да избегне исцрпување на залихите и да ги заштити потрошувачите од зголемување на цените. Ова одложило некои реформи на слободниот пазар, особено во споредба со Латвија и Естонија. <ref>{{Наведено списание|last=Simonyan|first=Renald H.|last2=Kochegarova|first2=Tamara M.|date=2018|title=Экономические и демографические процессы в Литве|trans-title=Economic and demographic processes in Lithuania|url=https://elibrary.ru/item.asp?id=32739047|journal=Горизонты экономики|language=ru|issue=1|pages=79–86|via=elibrary.ru}}</ref> Сепак, на долг рок, ова ѝ помогнало на земјата да даде приоритет на трговските договори со други земји и ги натерало претпријатијата да бараат соработка од други субјекти освен владата, со што ја пренасочила економијата кон западниот модел. <ref name="Samonis">{{Наведено списание|last=Samonis|first=Val|date=1 May 1995|title=Transforming The Lithuanian Economy: from Moscow to Vilnius and from Plan to Market|url=https://www.files.ethz.ch/isn/140227/042.pdf|journal=CASE Network Studies and Analyses|pages=12–14|isbn=8386296380}}</ref> На пример, Јуозас Олекас, тогашен [[Министерство за здравство (Литванија)|министер за здравство]] на Литванија, забележал дека на земјата ѝ недостасуваат медицински материјали, но успеал да воспостави добри односи со [[Данска]], благодарение на што недостигот на вакцини за болниците во голема мера бил ублажен. Владата на Литванија и локалните индустрии почнале активно да бараат директни односи со претпријатијата (кои не биле предмет на ембарго), <ref name="Samonis" /> честопати впуштајќи се во размена на стоки со републики богати со нафта (на пр. масло за путер или месо), како што се РСФСР и [[Казашка Советска Социјалистичка Република|Казашката ССР]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.idelreal.org/a/31052993.html|title="За вашу и нашу свободу!" 30 лет митингу солидарности Уфы с Литвой|last=Afanasyev|first=Artur|date=2021-01-20|work=[[Radio Free Europe]]|language=ru|trans-title="[[For our freedom and yours]]!" 30 years of the [[Ufa]] demonstration in support of Lithuania|accessdate=2021-07-30}}</ref> Ефектите од блокадата биле донекаде ублажени и од шверцерите што дејствувале на границите на Литванија, како и од полковите на Советската армија стационирани во земјата, кои тајно ги продавале резервите на нафтени производи што ги имале во гарнизоните. <ref name=":26">{{Наведена книга|title=The Baltic Revolution: Estonia, Latvia, Lithuania and the Path to Independence|last=Lieven|first=Anatol|publisher=[[Yale University Press]]|year=1993|isbn=9780300060782|location=[[New Haven]]/[[London]]|pages=166–7, 240–5}}</ref> [[Податотека:Kvitas_blokados_fondui.jpg|алт=A receipt confirming that 100 Soviet roubles were donated to the Blockade Fund of Lithuania on 25 April 1990|лево|мини|Донација од 100 рубли за Фондот на Литванија, 25 април 1990 година]] Како одговор на блокадата, владата создала таканаречен Фонд, кој работел врз основа на доброволни донации на Литванците. До моментот кога завршила блокадата, владата собрала 7,6 милиони рубли, кои таа веднаш ги инвестирала во накит и злато за да избегне девалвација на рублите што ги добила. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.diena.lt/naujienos/vilnius/miesto-pulsas/blokados-lobyno-auksas-lombarde-520062|title=Blokados lobyno auksas – lombarde|last=Stanišauskas|first=Gediminas|date=2008-01-04|work=diena.lt|language=lt|trans-title=The gold treasure of the blockade - in the pawnshop|accessdate=2021-07-30}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.delfi.lt/a/84236135|title=Kaip Blokados fondą nuo infliacijos gelbėjo: pinigų vertę saugojo įsigydami beveik 27 tūkst. aukso dirbinių, inkrustuotų 329 brangakmeniais|last=Grižibauskienė|first=Eugenija|work=Delfi|trans-title=How was the Blockade Fund saved from inflation: 27,000 gold items with 329 gems saved the value of the money|accessdate=2021-07-31}}</ref> Во војводството Сувалки, Литванците, кои се значително малцинство во пограничната област, исто така придонеле за напорите. <ref>{{Наведено списание|last=Severinas|first=Algimantas|date=2011|title=Lenkijos Lietuviai ir lietuvos Nepriklausomybė. 1989-1991 metai|trans-title=Polish Lithuanians and the Lithuanian Independence in 1989-1991|url=https://etalpykla.lituanistikadb.lt/object/LT-LDB-0001:J.04~2011~1477060648495/J.04~2011~1477060648495.pdf|journal=Terra Jatwezenorum|language=lt|via=Lituanistika}}</ref> Ембаргото имало длабоки последици врз енергетскиот сектор на Литванија. Во советско време, геолозите дупчеле терен за пребарување нафта во Латвија и Литванија, но економската блокада ја принудило Литванија да ја екстрахира за прв пат на индустриско ниво - во 1990 година, Литванците испумпале 12.000 тони фосилно гориво. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://expert.ru/northwest/2001/11/11no-skrip_53282/|title=Балтийская нефть: миф или реальность?|last=Skripov|first=Vladimir|date=2001-06-18|work=[[Expert (magazine)|Expert]] - North-West|language=ru|trans-title=Baltic Oil: Myth or Reality?|accessdate=2021-07-28}}</ref> Покрај тоа, балтичката земја не можела да увезува нафта по море не само поради поморската блокада, туку и затоа што нафтениот терминал во [[Клајпеда]] бил премногу мал за потребите на Литванија. Тоа ја поттикнало владата да изгради нов нафтен терминал во [[Бутинге]], кој бил пуштен во употреба во 1998 година, заедно со продолжување на нафтоводот до новото морско пристаниште. <ref>{{Наведено списание|last=Vitkus|first=Gediminas|date=2009|title=Russian Pipeline Diplomacy: A Lithuanian Response|url=https://src-h.slav.hokudai.ac.jp/publictn/acta/26/02Vitkus.pdf|journal=Acta Slavica Iaponica|volume=26|pages=25–46}}</ref> <ref>{{Наведено списание|last=Janeliūnas|first=Tomas|last2=Arūnas|first2=Molis|date=2006|title=Energy security of Lithuania: challenges and perspectives|url=https://etalpykla.lituanistikadb.lt/fedora/objects/LT-LDB-0001:J.04~2006~1367154624369/datastreams/DS.002.1.01.ARTIC/content|journal=Lithuanian Political Science Yearbook 2005|pages=200–223|via=Lituanistika}}</ref> === Латвија и Естонија === Советските репресии врз Литванија ја забрзале интеграцијата на трите балтички држави и создале еден вид солидарност меѓу партиите за независност во трите републики. Серија состаноци на висок профил се одржале меѓу лидерите на Литванија, Латвија и Естонија. Веќе во мај, трите држави потпишале договор со кој се обнови таканаречената [[Балтичка Антанта]], меѓувоен договор кој барал политичка координација и воспоставиле Совет на балтичките држави, во суштина со истата цел. <ref>{{Наведена книга|title=The Baltic Nations and Europe: Estonia, Latvia and Lithuania in the Twentieth Century|last=Hiden|first=John|last2=Salmon|first2=Patrick|publisher=[[Longman]]|year=1994|location=New York City|pages=165|author-link=John Hiden|author-link2=Patrick Salmon}}</ref> Од друга страна, економските санкции имале застрашувачки ефект врз каузата за независност на другите две балтички држави, кои, поради острата реакција на Кремљ и нивниот поголем дел од етничките малцинства, особено Русите, одлучиле да ги ублажат своите декларации за независност и генерално барале помалку конфронтациски ставови кон Москва. === Зголемени тензии со малцинствата === [[Податотека:Polski_Kraj_Narodowo-Terytorialny.png|мини|Карта на полскиот Национално-територијален регион, како што го прогласиле литванските Полјаци во октомври 1990 година. Ги вклучувал областите Вилнус, Шалчининај, како и делови од областите Тракај, Швенчионис и Ширвинтос. Главниот град бил основан во Наујој Вилња. Градот Вилнус не бил дел од регионот, со што станал енклава во рамките на предложената автономија.]] Во исто време како што се влошувале односите со [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]], се разгорувал судирот помеѓу литванското мнозинство и полското малцинство во југоисточниот дел на Литванија и Русите во [[Висагинас]], каде што се наоѓала јадрената централа Игналина. Неколку пати во 1990 и 1991 година, локалните самоуправи на овие области барале автономија и/или направиле обид да тврдат дека законите на Литванија не се однесуваат на нив. Тензиите биле особено силни кај полското малцинство, кое се чувствувало дискриминирано од Литванците, не само поради малкуте образовни и економски можности во областа и официјалната јазична политика на Литванија, која налагала употреба на [[Литвански јазик|литванскиот јазик]] во државните згради без исклучоци за малцинствата. <ref name=":25">{{Наведено списание|last=Burant|first=Stephen R.|date=1996|title=Overcoming the past: Polish-Lithuanian relations, 1990-1995|url=https://www.jstor.org/stable/43212678|journal=Journal of Baltic Studies|volume=27|issue=4|pages=309–329|doi=10.1080/01629779600000131|issn=0162-9778|jstor=43212678|url-access=subscription}}</ref> Додека првите обиди за воведување на полска самоуправа (или автономија) започнале кон крајот на 1988 година и почетокот на 1989 година, движењето добило значителен импулс по Законот од 11 март, а неговата ескалација се случила за време на блокадата. На 15 мај, окружниот совет на Шалчининкај гласал за непочитување на декларацијата за независност и признавање само на Советскиот Устав и советските закони; окружниот совет на Вилнус бил помалку радикален, но на 24 мај, сепак гласал за создавање полски национален округ и за осуда на Литванија за она што советот го сметал за кршење на човековите права и игнорирање на интересите на националните малцинства. Чеслав Висоцки, раководител на окружниот совет на Шалчининкај, објаснил дека КПСС, за разлика од Литванија, го поддржува создавањето на такви субјекти; тој продолжил тврдејќи дека единствениот начин за ублажување на тензиите е да се поништи декларацијата за независност. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kurierwilenski.lt/2019/05/18/autonomia-30-lat-pozniej/|title=Autonomia. 30 lat później|last=Radczenko|first=Aleksander|date=2019-05-18|work=[[Kurier Wileński]]|language=pl-PL|accessdate=2021-07-31}}</ref> Двете одлуки на крајот биле поништени од Врховниот совет на Литванија како неуставни. Сепак, на 1 јуни, делегатите од регионите со мнозинство полско население апелирале до литванската влада, а не до Советскиот Сојуз, да создаде самоуправен ентитет, што според нив е единствениот начин да се обезбеди почитување на правата на Полјаците. Понатамошните подготовки на крајот довеле до прогласување на Полскиот национално-територијален регион во октомври 1990 година, кој политичарите сакале да биде дел од Литванија. <ref>{{Наведено списание|last=Sirutavičius|first=Vladas|date=2017|title=O polskiej autonomii narodowo-terytorialnej na Litwie (wiosna – lato 1991 roku)|trans-title=On the Polish National-Territorial Region in Lithuania (spring-summer 1991)|url=https://sdr-ihpan.edu.pl/images/2017-tom-52-1/07_52_1_Sirutavicius.pdf|journal=Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej|language=pl|volume=LII|issue=1}}</ref> Мислењата се разликуваат за улогата на Полјаците во процесот на литванската борба за независност и во блокадата. Литванските, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rp.pl/wydarzenia/art15591131-kto-chcial-polskiej-autonomii|title=Kto chciał polskiej autonomii?|last=Meilūnas|first=Egidijus|date=2 June 2009|work=[[Rzeczpospolita (newspaper)|Rzeczpospolita]]|language=pl-PL|archive-url=https://web.archive.org/web/20230122171413/https://www.rp.pl/wydarzenia/art15591131-kto-chcial-polskiej-autonomii|archive-date=22 January 2023|accessdate=27 September 2025}}</ref> <ref>{{Наведено списание|last=Janušauskienė|first=Diana|date=July 2016|title=Ethnicity as political cleavage: The political agenda of the Polish national minority in Lithuania|url=https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/abs/ethnicity-as-political-cleavage-the-political-agenda-of-the-polish-national-minority-in-lithuania/50DC68BE51415A29EC69AE06742856EB|journal=Nationalities Papers|language=en|volume=44|issue=4|pages=578–590|doi=10.1080/00905992.2016.1156073|issn=0090-5992|url-access=subscription}}</ref> руските, и западните <ref>{{Наведена книга|title=Ethnic Politics after Communism|last=Moser|first=Robert G.|publisher=[[Cornell University Press]]|year=2005|isbn=9780801472763|location=[[Ithaca, N.Y.]]|pages=130}}</ref> научници наведуваат дека Полјаците биле премолчено или директно поддржани од [[Москва]] и биле доминирани од промосковски политичари, како што се Јан Чеханович и Висоцки. Сајудис тврдел дека Полјаците биле манипулирани од московските комунисти, што ја навело партијата да усвои антиполска реторика. <ref>{{Наведено списание|last=Popovski|first=Vesna|date=2006-12-31|title=Nationalism and Citizenship: The Lithuanian Case, 1988–1993.|url=https://hrcak.srce.hr/13209|journal=Revija za sociologiju|language=en|volume=37|issue=3–4|pages=117–130|issn=0350-154X}}</ref> Винстон А. Ван Хорн и Алфред Ерих Сен кажале дека Москва им помогнала на полските региони да ја издржат блокадата <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/globalconvulsion00vanh|title=Global Convulsions: Race, Ethnicity, and Nationalism at the End of the Twentieth Century|last=Van Horne|first=Winston A.|date=January 1997|publisher=[[State University of New York Press]]|isbn=9780791432358|location=[[Albany, N.Y.]]|page=[https://archive.org/details/globalconvulsion00vanh/page/253 253]|url-access=registration}}</ref> <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=GsQiAQAAIAAJ&q=Polish+region+of+southeastern+Lithuania+did+not+suffer|title=A Research Seminar in Black and White|last=Senn|first=Alfred Erich|date=2004|publisher=Vytauto Didžiojo universiteto leidykla|isbn=9789955120032|location=[[Kaunas]]|pages=83|language=en}}</ref> (иако М. Гашкиене, висок владин службеник, му пишал на Алгимантас Гурецкас дека блокадата била применета рамномерно низ цела Литванија), додека Анатол Ливен подвлекува дека Здружението на Полјаци во Литванија всушност ја поддржувало независноста, но се соочило со жестока конкуренција од полските кандидати против независноста. Од друга страна, полските научници и членови на полската заедница велат дека полско-комунистичките врски се или претерување или литванска пропаганда. == Последици == Откако Литванија и Советскиот Сојуз нашле компромис врз кој би можеле да започнат преговорите, биле формирани комитети од двете страни за да се договорат за условите за понатамошен соживот. Ландсбергис, кој се сметал за помалку помирувачки од Прунскиен, бил шеф на литванската делегација, а Ришков ја предводел советската. Иако комитетите биле формирани во јули, преговорите не биле договорени сè до октомври. Кога групите требало да се состанат на 30 ноември 1990 година, советската делегација одбила да присуствува, наведувајќи ги подготовките за 4-тата седница на Конгресот на народните пратеници, и не бил одреден датум за нов состанок. Потоа Литванците го откажале мораториумот, враќајќи ги ефектите од Законот од 11 март, кој послужил како катализатор за јануарските настани од 1991 година. <ref name=":10">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gazeta.ru/science/2015/04/18_a_6644025.shtml|title=Как Горбачев на Литву санкции наложил|last=Gelayev|first=Vladimir|date=2015-04-18|work=gazeta.ru|language=ru|trans-title=How Gorbachev imposed sanctions on Lithuania|accessdate=2021-07-26}}</ref> Советската агресија врз граничните пунктови на Литванија продолжила понатаму сè до [[Августовски државен удар|неуспешниот државен удар во август 1991 година]]. До тогаш, независноста на Литванија била меѓународно призната (вклучително и од Руска СФСР и самиот Советски Сојуз). <ref name="hrw529">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/bub_gb_-N55OzMGgakC|title=Human Rights Watch World Report|publisher=[[Human Rights Watch]]|year=1991|isbn=9781564320537|location=New York City|pages=[https://archive.org/details/bub_gb_-N55OzMGgakC/page/n535 529]–530|author-link=}}</ref> ==Белешки== {{notelist}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.youtube.com/watch?v=Fax_CtPO3XQ Interviews with politicians and passers-by in the days preceding the blockade, April 1990] (on [[YouTube]], in Russian) * [https://visualrian.ru/search/?query=%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B Photos of petrol queues, via RIA Novosti photo repository] * [https://www.delfi.lt/multimedija/blokada/penkiu-vyriausybiu-prekybos-ministras-sinevicius-koronaviruso-pandemija-primena-skaudzia-lietuvos-kasdienybe-blokados-metais.d?id=83885141 Interview with Albertas Sinevičius, minister of trade of Lithuania during the blockade (in Lithuanian)] * {{cite book|last1=Eidintas|first1=Alfonsas|url=https://urm.lt/uploads/default/documents/Travel_Residence/history_of_lithuania_new.pdf|title=The History of Lithuania|last2=Bumblauskas|first2=Alfredas|last3=Kulakauskas|first3=Antanas|last4=Tamošaitis|first4=Mindaugas|publisher=Eugrimas|year=2015|isbn=9786094371639|edition=2nd|pages=292|language=en|author-link1=Alfonsas Eidintas|author-link2=Alfredas Bumblauskas|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128190626/https://urm.lt/uploads/default/documents/Travel_Residence/history_of_lithuania_new.pdf|archive-date=28 January 2021}} [[Категорија:Распеана револуција]] [[Категорија:Судири во 1990 година]] [[Категорија:Статии со извори на полски (pl)]] [[Категорија:Статии со извори на руски (ru)]] [[Категорија:Статии со извори на литвански (lt)]] [[Категорија:Блокади]] [[Категорија:Економија на Литванија]] [[Категорија:Литванска ССР]] ttfz32qbsmwq096w48mxs9noike7tbk 1 1391592 5539262 2026-04-15T10:58:22Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: {{СЗР}}{{СИЕ Пролет 2026|корисник=Тиверополник|тема=Историја|земја=Литванија}} 5539262 wikitext text/x-wiki {{СЗР}}{{СИЕ Пролет 2026|корисник=Тиверополник|тема=Историја|земја=Литванија}} 9uwc3nqoxg9gpj4t599t52du4y1yfxz 0 1391593 5539267 2026-04-15T11:04:39Z Тиверополник 1815 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1340415123|Act of the Re-Establishment of the State of Lithuania]]“ 5539267 wikitext text/x-wiki  {{Инфокутија Документ|document_name=Закон за повторно воспоставување на Литванија|image=Act of Restoration of Independence of Lithuania 1990-03-11.png|image_caption=Акт за повторно воспоставување на државата Литванија со потписи на делегатите|date_created=11 март 1990|date_ratified=11 март 1990|location_of_document=Архиви на Сејмот на Република Литванија|writer=[[Витаутас Ландсбергис]]|signers=124 членови на [[Врховен совет на Литванија|Врховниот совет на Република Литванија]]|purpose=[[Декларација за независност]]|wikisource=Act of the Re-Establishment of the State of Lithuania}}'''Закон за повторно воспоставување на Литванија''' или '''законот од 11 март''' ({{Langx|lt|Aktas dėl Lietuvos nepriklausomos valstybės atstatymo}}) - [[декларација за независност]] од [[Литванија]] усвоена на 11 март 1990 година, потпишана од сите <ref name="autogenerated1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lrs.lt/datos/kovo11/signatarai/|title=LR AT AKTO Dėl Lietuvos nepriklausomos valstybės atstatymo signatarai|publisher=Lietuvos Respublikos Seimas|archive-url=https://web.archive.org/web/20030701090313/http://www.lrs.lt/datos/kovo11/signatarai/|archive-date=1 July 2003|accessdate=18 February 2008}}</ref> членови на Врховниот совет на Република Литванија предводена од [[Сајудис]]. Законот нагласувал обновување и правен континуитет на [[Литванија]] од меѓувоениот период, која била [[Советска окупација на Советскиот Сојуз|окупирана од Советскиот Сојуз]] и анексирана во јуни 1940 година. Во март 1990 година, таа станала [[Литванска Советска Социјалистичка Република|првата]] од 15-те [[Републики на Сојузот на Советските Социјалистички Републики|советски републики]] што прогласила независност, а останатите следеле и продолжил во рок од 21 месеци, завршувајќи со независноста на [[Казахстан]] во 1991 година. Овие настани (дел од поширокиот процес наречен „ парада на суверенитетите“) довеле до [[Распад на Советскиот Сојуз|распаѓање на Советскиот Сојуз]] во декември 1991 година. == Позадина == === Губење на независноста === По [[Поделби на Полска|поделбите на Полско-литванската Заедница]] во 18 век, Литванија била дел од [[Руска Империја|Руското Царство]]. По [[Руска револуција|Руската револуција од 1917 година]], Советот на Литванија, предводен од [[Јонас Басанавичиус]], го прогласил [[Закон за независност на Литванија|Законот за независност на Литванија]] на 16 февруари 1918 година. Литванија уживала независност две децении. Во август 1939 година, [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] и [[Трет Рајх|нацистичка Германија]] го потпишале [[Пакт Рибентроп-Молотов|пактот Молотов-Рибентроп,]] со кој ја поделиле [[Источна Европа]] на [[Сфера на влијание|сфери на влијание]]. [[Балтички држави|Балтичките држави]] (Литванија, Латвија и Естонија) биле доделени на советската сфера на влијание, а потоа биле окупирани во јуни 1940 година и претворени во [[Републики на Сојузот на Советските Социјалистички Републики|советски социјалистички републики]]. Во случајот на Литванија, претседателот [[Антанас Сметона]] ја напуштил земјата, наместо да ја прифати окупацијата. Тој не поднел оставка, туку ги предал своите претседателски должности на премиерот [[Антанас Меркис]], согласно уставот. Следниот ден, Меркис се прогласил за претседател по сопствено право. Кабинетот ја потврдил функцијата Меркис, тврдејќи дека Сметона всушност поднел оставка со напуштањето на земјата. Два дена подоцна, под советски притисок, Меркис го назначил [[Јустас Палекис]], левичарски новинар и долгогодишен противник на режимот на Сметона, за премиер. Меркис потоа поднел оставка на инсистирање на [[Москва]], со што Палекис бил назначен и за вршител на должноста претседател. Советите потоа ја искористиле владата на Палекис за да му придадат на конечното советско преземање на власта изглед на легалност. Владата на Палекис организирала силно наместени избори за „Народниот Сејм“, на кои на гласачите им бил претставен единствен список од комунистите. Новоизбраниот Народен Сејм се состанал на 21 јули само со еден дневен ред - резолуција со која Литванија се прогласува за советска република и се поднесува петиција за прием во Советскиот Сојуз, која била едногласно усвоена. Советскиот Сојуз уредно го „одобрил“ барањето на 3 август. Оттогаш, советските извори тврделе дека петицијата на Литванија за приклучување кон Советскиот Сојуз ја означува кулминацијата на литванската [[социјалистичка револуција]] и со тоа ја претставува легитимната желба на литванскиот народ да се приклучи кон Советскиот Сојуз. Советските власти презеле политики на [[советизација]]: [[национализација]] на целиот приватен имот, [[колективизација]] на земјоделството, потиснување на [[Римокатоличка црква|Католичката црква]] и наметнување на тоталитарна контрола. Во исто време, биле воведени и бесплатно образование и бесплатен национален здравствен систем. Вооружените антисоветски партизани биле погубени до 1953 година. Приближно 130.000 Литванци, наречени „непријатели на народот“, биле депортирани во Сибир (видете [[советски депортации од Литванија]]). По смртта на [[Јосиф Сталин]] во 1953 година, Советскиот Сојуз усвоил политики на [[десталинизација]] и ги завршила масовните прогони. Ненасилниот отпор продолжил и во Литванија и меѓу литванската дијаспора. Овие движења биле тајни, нелегални и повеќе фокусирани на социјални прашања, човекови права и културни прашања, отколку на политички барања. === Движења за независност === [[Податотека:EasternBloc_BasicMembersOnly.svg|мини|379x379пкс|Карта на [[Источен блок|Источниот блок]]]] Додека [[Михаил Горбачов]] се обидувал да ја оживее [[Економија на Советскиот Сојуз|економијата на Советскиот Сојуз]], тој вовел [[гласност]] (''отвореност'') и [[перестројка]] (''реструктуирање''). Политичката агенда на Горбачов водела кон големи и длабоки промени во советската влада, па затоа Горбачов ја поканил советската јавност на отворени и јавни разговори невидени до тој момент. За [[Советски дисиденти|советските литвански дисиденти]] и активисти, тоа претставувало златна можност што не требало да се пропушти, да ги внесат своите движења од илегала во јавниот живот. На 23 август 1987 година (48-годишнината од [[Пакт Рибентроп-Молотов|Пактот Молотов-Рибентроп]]), Литванската лига за слобода го организирала првиот јавен протестен митинг кој не резултирал со апсења. Охрабрени од неапсењата, до средината на 1988 година, група од 35 интелектуалци го организирале Реформското движење [[Сајудис]] со првична цел да ги поддржат, дискутираат и спроведат реформите на Горбачов, но без отворено да ја поддржат независноста од [[Советски Сојуз|СССР]]. Сепак, Сајудис добил на популарност, привлекувајќи големи толпи на митинзите во паркот Вингис и со тоа радикализирајќи ја својата агенда, искористувајќи ја пасивноста на Горбачов. Во [[Револуции од 1989 година|1989]] година, Сајудис, не плашејќи се да ја налути [[Москва]] и да предизвика насилно задушување, постојано продолжувала со своите барања: од ограничени преговори за реформите на Горбачов, до барање поголемо влијание врз економските одлуки, до политичка автономија во рамките на Советскиот Сојуз. До времето на [[Балтички Пат|Балтичкиот Пат]], човечки ланец долг над 600 километри низ трите балтички држави за да се одбележи 50-годишнината од Пактот Молотов-Рибентроп, официјалната цел на Сајудис веќе станала независност за Литванија. Слични процеси се случиле и во другите советски републики во периодот 1988-1991 година, колективно познати како „[[Парада на суверенитетот|парада на суверенитети]]“, кои биле главниот фактор што придонело за [[Распад на Советскиот Сојуз|распадот на Советскиот Сојуз]]. == Демократски избори == [[Парламентарните избори во Литванија (1990)|Парламентарните избори]] во февруари 1990 година биле првите слободни и демократски избори во Литванија од 1926 година. Гласачите со огромно мнозинство гласале за кандидатите поддржани од Сајудис, иако движењето не се кандидирало како политичка партија. Резултатот бил првата повоена некомунистичка влада. За време на своето прво собрание на 11 март 1990 година, [[Врховен совет на Литванска ССР|Врховниот совет на Литванската ССР]] го избрал [[Витаутас Ландсбергис]] за свој претседател и го вратил предвоеното име на Литванија - Република Литванија. Потоа го променил своето име во [[Врховен совет на Литванија|Врховен совет на Република Литванија]] и формално го прогласил повторното воспоставување на литванската независност. Законот бил одобрен во 10:44 часот од 124 членови на советот, додека шест останале воздржани. <ref name="autogenerated1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lrs.lt/datos/kovo11/signatarai/|title=LR AT AKTO Dėl Lietuvos nepriklausomos valstybės atstatymo signatarai|publisher=Lietuvos Respublikos Seimas|archive-url=https://web.archive.org/web/20030701090313/http://www.lrs.lt/datos/kovo11/signatarai/|archive-date=1 July 2003|accessdate=18 February 2008}}</ref> Немало против. == Закон == <div class="center">ВРХОВЕН СОВЕТ НА РЕПУБЛИКА ЛИТВАНИЈА ЗАКОН За повторното воспоставување на државата Литванија</div>Врховниот совет на Република Литванија, изразувајќи ја волјата на нацијата, донесува декрет и свечено прогласува дека извршувањето на суверените овластувања на Државата Литванија, укинати од странски сили во 1940 година, е повторно воспоставено и отсега Литванија е повторно независна држава. Законот за независност од 16 февруари 1918 година на Советот на Литванија и декретот на Уставотворното собрание од 15 мај 1920 година за повторно воспоставената демократска држава Литванија никогаш не ја изгубија својата правна сила и ја сочинуваат уставната основа на државата Литванија. Територијата на Литванија е цела и неделива и уставот на ниедна друга држава не важи на неа. Државата Литванија го нагласува своето придржување кон универзално признатите принципи на меѓународното право, го признава принципот на неповредливост на границите како што е формулиран во Завршниот акт на Конференцијата за безбедност и соработка во Европа во Хелсинки во 1975 година и ги гарантира човековите, граѓанските и етничките права на заедниците. Врховниот совет на Република Литванија, изразувајќи суверена власт, со овој закон започнува да го остварува целосниот суверенитет на државата.<ref>{{cite web|url=http://www3.lrs.lt/seimu_istorija/w3_viewer.ViewTheme-p_int_tv_id=281&p_kalb_id=2&p_org=0.htm|title=Supreme Council – Reconstituent Seimas 1990 – 1992|publisher=Lietuvos Respublikos Seimas}}</ref>   Врховниот совет застанал на ставот дека првичната декларација за независност на Литванија во 1918 година е сè уште важечка и го сметал Законот за повторно потврдување на независноста што сè уште постоела законски според меѓународното право. Тој се засновал на премисата дека Сметона никогаш не поднел оставка, а преземањето на претседателската функција од страна на Меркис било нелегално и неуставно. Официјалниот став на Литванија по ова прашање оттогаш е дека сите последователни акти што довеле до советската анексија се ''ipso facto'' ништовни. == Последици == [[Податотека:Leaders_of_the_Supreme_Council_of_Lithuania_on_11_March_1990.jpg|мини|Лидерите на Врховниот совет на Литванија на 11 март 1990 година, по донесувањето на Законот за повторно воспоставување на државата Литванија]] [[Податотека:LT-2000-50litų-Independence-b.png|мини|Комеморативна монета од [[Литвански литас|литас]] посветена на 10-годишнината од независноста]] Законот за повторно воспоставување на државата Литванија послужил како модел и инспирација за другите [[Републики на Сојузот на Советските Социјалистички Републики|советски републики]]. Сепак, прашањето за независност не било веднаш решено и признавањето од други земји не било сигурно. [[Михаил Горбачов]] го нарекол Законот за независност нелегален, а СССР побарал поништување на Законот и почнал да воведува санкции против Литванија, вклучително и [[Советска економска блокада на Литванија|економска блокада]]. Покрај тоа, на 13 јануари 1991 година, советските сили ја нападнале зградата на ЛРТ во Вилнус, заедно со телевизиската кула во Вилнус. Невооружени цивилни Литванци се соочиле со советските војници. Четиринаесет лица биле убиени, а седумстотини повредени во она што станало познато како [[Јануарски настани]]. На 31 мај 1990 година, Врховниот совет на [[Молдавска Советска Социјалистичка Република|Молдавска ССР]] гласал за признавање на Обновувањето на независноста на Литванија. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://md.mfa.lt/md/en/news/prime-minister-thanks-moldova-for-recognizing-lithuanias-independence-in-1990|title=Prime Minister thanks Moldova for recognizing Lithuania's Independence in 1990|date=29 January 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402133537/https://md.mfa.lt/md/en/news/prime-minister-thanks-moldova-for-recognizing-lithuanias-independence-in-1990|archive-date=2 April 2015|accessdate=1 April 2015}}</ref> Парламентот на Молдавија станал првото законодавно тело во светот што ја признал независноста на Литванија, иако [[Молдавска Советска Социјалистичка Република|Молдавија]] сè уште била дел од [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]]. Молдавскиот Врховен совет ветил дека ќе отвори [[Дипломатска делегација|амбасада]] во Литванија во блиска иднина. На 13 јануари 1991 година, за време на упадот на советските сили во зградата на ЛРТ во Вилнус, рускиот лидер [[Борис Елцин]] пристигнал во Талин и со лидерите на балтичките земји потпишал заедничка декларација, признавајќи ја меѓусебната независност и суверенитет. <ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://estonianworld.com/life/estonia-celebrates-the-day-of-restoration-of-independence/|title=Estonia celebrates the restoration of independence|last=World|first=Estonian|date=20 August 2023|work=Estonian World|language=en-GB|accessdate=3 April 2024}}</ref> Подоцна, на 27 јули 1991 година, руската влада повторно ја признала Литванија и двете земји ги обновиле дипломатските односи на 9 октомври 1991 година. На 11 февруари 1991 година, [[Алтинг|исландскиот парламент]] гласал за да потврди дека признавањето на независноста на Литванија од страна на [[Исланд]] во 1922 година е сè уште во целосна сила, бидејќи никогаш формално не ја признал контролата на Советскиот Сојуз врз Литванија, <ref name="iceland1">{{Наведени вести|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2927190|title=Svo fIjótt sem verða má|date=12 February 1991|work=[[Þjóðviljinn]]|access-date=28 October 2018|language=is}}</ref> и дека целосни дипломатски односи треба да се воспостават што е можно поскоро. <ref>{{Наведени вести|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1738122|title=Stjórnmálasamband verði tekið upp svo fljótt sem verða má|date=12 February 1991|work=[[Morgunblaðið]]|access-date=28 October 2018|language=is}}</ref> <ref>{{Наведени вести|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2581110|title=Viðurkenning á sjálfstæði í fullu gildi|date=12 February 1991|work=[[Dagblaðið Vísir]]|access-date=28 October 2018|language=is}}</ref> Како одговор на тоа, Советскиот Сојуз го отповикал својот амбасадор во Исланд. Подоцна, по Исланд следеле [[Данска]], [[Социјалистичка Република Словенија|Словенија]], [[Социјалистичка Република Хрватска|Хрватска]] (тогаш составен дел од [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|Југославија]]) и [[Латвија]]. Амбасадорот на Данска во Литванија пристигнал на 26 август; тој станал првиот странски дипломат акредитиран во Литванија по нејзиното прогласување независност. На 26 август 1991 година, литванските граничари биле распоредени на граничните премини меѓу Литванија и Русија, а Република Литванија започнала да издава визи. Првите визи биле издадени на членовите на Литванската оперска компанија, група Американци од литванско потекло со седиште во Чикаго, кои пристигнале да настапуваат три недели во земјата. На почетокот, граѓаните на Советскиот Сојуз и секој што имал виза за Советскиот Сојуз автоматски се квалификувал за виза по пристигнувањето во Литванија; подоцна, земјата вовела свои правила за визи. По неуспешниот [[августовски државен удар]], признавањето на независноста на Литванија било потврдено од страна на Соединетите Американски Држави на 2 септември. Претседателот [[Џорџ Х. В. Буш|Џорџ Х.В. Буш]] објавил дека доколку Советскиот Сојуз употреби вооружена сила против Литванија, САД ќе реагираат соодветно. Администрацијата на Буш изјавила дека тој чекал да ја признае независноста на Литванија сè додека Врховниот совет на Советскиот Сојуз не го стори тоа прво, но Буш подоцна одлучил дека не може повеќе да чека. Конечно, на 6 септември 1991 година, независноста на Литванија била признаена од [[Државен совет на Советскиот Сојуз|Државниот совет на Советскиот Сојуз]] . Признавањето на независноста на Литванија било брзо проследено од неколку земји, вклучувајќи ги Кина, Индија и [[Белорусија|Белорусија,]] како и [[Туркменска Советска Социјалистичка Република|Туркменистан]] и [[Узбечка Советска Социјалистичка Република|Узбекистан]]. На 17 септември 1991 година, Обединетите нации ја примиле Литванија за членка. Истиот ден, Обединетите нации ги примиле и Естонија, Латвија, [[Маршалски Острови|Маршалските Острови]], [[Сојузни Држави на Микронезија|Сојузните Држави на Микронезија]], [[Северна Кореја]] и [[Јужна Кореја]] за членови. На 29 март 2004 година, Литванија станала членка на [[НАТО]]. На 1 мај 2004 година, Литванија станала и членка на [[Европската Унија]]. Земјата забранила прикажување на советски и нацистички симболи во 2008 година. {| class="wikitable sortable" |+Хронологија на признавањето на Литванија<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www3.lrs.lt/pls/inter/w5_show?p_r=4729&p_k=1|title=Atkurtos Lietuvos nepriklausomos valstybės pripažinimo chronologija|accessdate=7 April 2015}}</ref> ! data-sort-type="date" scope="col" |Date ! scope="col" |Country |- |31 May 1990 |{{Знаменце|Flag of the Moldavian Soviet Socialist Republic (1990).svg}} [[Молдавска Советска Социјалистичка Република|Moldavia]] |- |11 February 1991 |{{Знаме|Iceland}}<ref name="iceland1">{{Наведени вести|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2927190|title=Svo fIjótt sem verða má|date=12 February 1991|work=[[Þjóðviljinn]]|access-date=28 October 2018|language=is}}</ref> |- |28 February 1991 |{{Знаме|Denmark}} |- |16 May 1991 |{{Знаме|SR Slovenia}} |- |27 July 1991 |{{Знаме|Russian SFSR}} |- |3 August 1991 |{{Знаме|Croatia}} |- |23 August 1991 |{{Знаме|Latvia}} |- |24 August 1991 |{{Знаме|Norway}} |- |24 August 1991 |{{Знаме|Hungary}} |- |25 August 1991 |{{Знаме|Argentina}} |- |25 August 1991 |{{Знаме|France}} |- |26 August 1991 |{{Знаме|Bulgaria}} |- |26 August 1991 |{{Знаме|Italy}} |- |26 August 1991 |{{Знаме|Canada}} |- |26 August 1991 |{{Знаме|Poland}} |- |26 August 1991 |{{Знаме|Malta}} |- |26 August 1991 |{{Знаме|Portugal}} |- |26 August 1991 |{{Знаме|Romania}} |- |26 August 1991 |{{Знаме|San Marino|1862}} |- |26 August 1991 |{{Простознаме|Ukraine|1991}} [[Украинска Советска Социјалистичка Република|Ukraine]] |- |27 August 1991 |{{Знаме|People's Socialist Republic of Albania}} |- |27 August 1991 |{{Знаме|Australia}} |- |27 August 1991 |{{Знаме|Belgium}} |- |27 August 1991 |{{Знаме|United Kingdom}} |- |27 August 1991 |{{Знаме|Georgian SSR|1990}} |- |27 August 1991 |{{Знаме|Spain}} |- |27 August 1991 |{{Знаме|Luxembourg}} |- |27 August 1991 |{{Знаме|Sweden}} |- |27 August 1991 |{{Знаме|Germany}} |- |27 August 1991 |{{Знаме|Ireland}} |- |27 August 1991 |{{Знаме|Estonia}} |- |28 August 1991 |{{Знаме|Austria}} |- |28 August 1991 |{{Знаме|Chile}} |- |28 August 1991 |{{Знаме|New Zealand}} |- |28 August 1991 |{{Знаме|South Africa|1928}} |- |28 August 1991 |{{Знаме|Finland}} |- |28 August 1991 |{{Знаме|Switzerland}} |- |28 August 1991 |{{Знаме|Uruguay}} |- |29 August 1991 |{{Простознаме|Czechoslovakia}} [[Czech and Slovak Federative Republic|Czechoslovakia]] |- |29 August 1991 |{{Знаме|Mongolian People's Republic|1949}} |- |30 August 1991 |{{Знаме|Vatican City}} |- |31 August 1991 |{{Знаме|Kirghiz SSR}} |- |2 September 1991 |{{Знаме|Ecuador}} |- |2 September 1991 |{{Знаме|Netherlands}} |- |2 September 1991 |{{Знаме|United States}} |- |3 September 1991 |{{Знаме|Greece}} |- |3 September 1991 |{{Знаме|Libyan Arab Jamahiriya}} |- |3 September 1991 |{{Знаме|Nicaragua}} |- |3 September 1991 |{{Знаме|Turkey}} |- |4 September 1991 |{{Знаме|Brazil|1968}} |- |4 September 1991 |{{Знаме|Israel}} |- |4 September 1991 |{{Знаме|Tunisia|1959}} |- |5 September 1991 |{{Знаме|South Korea|1984}} |- |5 September 1991 |{{Знаме|Mexico}} |- |6 September 1991 |{{Знаме|Guinea}} |- |6 September 1991 |{{Знаме|Japan|1870}} |- |6 September 1991 |{{Знаме|Colombia}} |- |6 September 1991 |{{Знаме|Singapore}} |- |6 September 1991 |{{Знаме|Egypt}} |- |6 September 1991 |{{Знаме|Soviet Union}} |- |7 September 1991 |{{Знаме|Democratic Republic of Afghanistan|1987}} |- |7 September 1991 |{{Знаме|China}} |- |7 September 1991 |{{Знаме|North Korea|1948}} |- |7 September 1991 |{{Знаме|Peru}} |- |7 September 1991 |{{Знаме|Senegal}} |- |7 September 1991 |{{Знаме|Bangladesh}} |- |8 September 1991 |{{Знаме|Pakistan}} |- |9 September 1991 |{{Знаме|Bolivia}} |- |9 September 1991 |{{Знаме|India}} |- |9 September 1991 |{{Знаме|Cuba}} |- |9 September 1991 |{{Знаме|Ba'athist Syria}} |- |9 September 1991 |{{Знаме|Thailand}} |- |9 September 1991 |{{Знаме|Vietnam}} |- |9 September 1991 |{{Знаме|Cape Verde|1975}} |- |10 September 1991 |{{Знаме|Azerbaijan SSR|1991}} |- |10 September 1991 |{{Знаме|Iran}} |- |10 September 1991 |{{Знаме|Kingdom of Nepal}} |- |11 September 1991 |{{Простознаме|Madagascar}} [[Democratic Republic of Madagascar|Madagascar]] |- |12 September 1991 |{{Знаме|Armenian SSR|1990}} |- |12 September 1991 |{{Знаме|Cyprus|1960}} |- |13 September 1991 |{{Знаме|Yemen}} |- |15 September 1991 |{{Знаме|Bahrain|1972}} |- |15 September 1991 |{{Знаме|Jordan}} |- |15 September 1991 |{{Знаме|Kuwait}} |- |15 September 1991 |{{Знаме|Philippines|1986}} |- |16 September 1991 |{{Знаме|Saudi Arabia}} |- |17 September 1991 |{{Знаме|Indonesia}} |- |19 September 1991 |{{Знаме|United Arab Emirates}} |- |20 September 1991 |{{Знаме|Laos}} |- |24 September 1991 |{{Знаме|Turkmen SSR}} |- |25 September 1991 |{{Знаме|Panama}} |- |30 September 1991 |{{Знаме|Uzbek SSR|1991}} |- |30 September 1991 |{{Знаме|Namibia}} |- |22 October 1991 |{{Знаме|Mauritania|1959}} |- |22 October 1991 |{{Знаме|Yugoslavia}}<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://hu.mfa.lt/hu/en/welcome-to-lithuania/political-relations/serbia|title=Political Relations with Serbia|date=22 September 2014|work=Embassy of the Republic of Lithuania to Hungary|archive-url=https://web.archive.org/web/20240311081250/https://hu.mfa.lt/hu/en/welcome-to-lithuania/political-relations/serbia|archive-date=11 March 2024|accessdate=29 July 2016}}</ref> |- |2 November 1991 |{{Знаме|Sri Lanka}} |- |23 December 1991 |{{Знаме|Ghana}} |- |23 December 1991 |{{Знаме|Kazakh SSR}} |- |24 December 1991 |{{Знаме|Mozambique}} |- |25 December 1991 |{{Знаме|Tajik SSR}} |- |27 December 1991 |{{Знаме|Algeria}} |- |27 December 1991 |{{Знаме|Belarus|1991}} |- |30 December 1991 |{{Знаме|Lebanon}} |- |2 January 1992 |{{Знаме|Ba'athist Iraq|1991}} |- |6 January 1992 |{{Знаме|Burundi}} |- |16 January 1992 |{{Знаме|Burkina Faso}} |- |25 January 1992 |{{Знаме|Mali}} |- |31 January 1992 |{{Знаме|Benin}} |- |21 February 1992 |{{Знаме|Costa Rica}} |- |17 March 1992 |{{Знаме|Zimbabwe}} |- |25 September 1992 |{{Знаме|El Salvador}} |- |6 November 1992 |{{Знаме|Republic of Bosnia and Herzegovina}} |- |10 November 1992 |{{Знаме|Nigeria}} |- |12 January 1993 |{{Знаме|Chad}} |} [[Категорија:Демократизација]] [[Категорија:Распаѓање на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Распеана револуција]] [[Категорија:Декларации за независност]] [[Категорија:Статии со текст на литвански]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] lpqqdeau3arrw3ejl6v7mu2wrnbi628 5539269 5539267 2026-04-15T11:08:33Z Тиверополник 1815 5539269 wikitext text/x-wiki  {{Инфокутија Документ|document_name=Закон за повторно воспоставување на Литванија|image=Act of Restoration of Independence of Lithuania 1990-03-11.png|image_caption=Акт за повторно воспоставување на државата Литванија со потписи на делегатите|date_created=11 март 1990|date_ratified=11 март 1990|location_of_document=Архиви на Сејмот на Република Литванија|writer=[[Витаутас Ландсбергис]]|signers=124 членови на [[Врховен совет на Литванија|Врховниот совет на Република Литванија]]|purpose=[[Декларација за независност]]|wikisource=Act of the Re-Establishment of the State of Lithuania}}'''Закон за повторно воспоставување на Литванија''' или '''законот од 11 март''' ({{Langx|lt|Aktas dėl Lietuvos nepriklausomos valstybės atstatymo}}) - [[декларација за независност]] од [[Литванија]] усвоена на 11 март 1990 година, потпишана од сите <ref name="autogenerated1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lrs.lt/datos/kovo11/signatarai/|title=LR AT AKTO Dėl Lietuvos nepriklausomos valstybės atstatymo signatarai|publisher=Lietuvos Respublikos Seimas|archive-url=https://web.archive.org/web/20030701090313/http://www.lrs.lt/datos/kovo11/signatarai/|archive-date=1 July 2003|accessdate=18 February 2008}}</ref> членови на Врховниот совет на Република Литванија предводена од [[Сајудис]]. Законот нагласувал обновување и правен континуитет на [[Литванија]] од меѓувоениот период, која била [[Советска окупација на Советскиот Сојуз|окупирана од Советскиот Сојуз]] и анексирана во јуни 1940 година. Во март 1990 година, таа станала [[Литванска Советска Социјалистичка Република|првата]] од 15-те [[Републики на Сојузот на Советските Социјалистички Републики|советски републики]] што прогласила независност, а останатите следеле и продолжил во рок од 21 месеци, завршувајќи со независноста на [[Казахстан]] во 1991 година. Овие настани (дел од поширокиот процес наречен „ парада на суверенитетите“) довеле до [[Распад на Советскиот Сојуз|распаѓање на Советскиот Сојуз]] во декември 1991 година. == Позадина == === Губење на независноста === По [[Поделби на Полска|поделбите на Полско-литванската Заедница]] во 18 век, Литванија била дел од [[Руска Империја|Руското Царство]]. По [[Руска револуција|Руската револуција од 1917 година]], Советот на Литванија, предводен од [[Јонас Басанавичиус]], го прогласил [[Закон за независност на Литванија|Законот за независност на Литванија]] на 16 февруари 1918 година. Литванија уживала независност две децении. Во август 1939 година, [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] и [[Трет Рајх|нацистичка Германија]] го потпишале [[Пакт Рибентроп-Молотов|пактот Молотов-Рибентроп,]] со кој ја поделиле [[Источна Европа]] на [[Сфера на влијание|сфери на влијание]]. [[Балтички држави|Балтичките држави]] (Литванија, Латвија и Естонија) биле доделени на советската сфера на влијание, а потоа биле окупирани во јуни 1940 година и претворени во [[Републики на Сојузот на Советските Социјалистички Републики|советски социјалистички републики]]. Во случајот на Литванија, претседателот [[Антанас Сметона]] ја напуштил земјата, наместо да ја прифати окупацијата. Тој не поднел оставка, туку ги предал своите претседателски должности на премиерот [[Антанас Меркис]], согласно уставот. Следниот ден, Меркис се прогласил за претседател по сопствено право. Кабинетот ја потврдил функцијата Меркис, тврдејќи дека Сметона всушност поднел оставка со напуштањето на земјата. Два дена подоцна, под советски притисок, Меркис го назначил [[Јустас Палекис]], левичарски новинар и долгогодишен противник на режимот на Сметона, за премиер. Меркис потоа поднел оставка на инсистирање на [[Москва]], со што Палекис бил назначен и за вршител на должноста претседател. Советите потоа ја искористиле владата на Палекис за да му придадат на конечното советско преземање на власта изглед на легалност. Владата на Палекис организирала силно наместени избори за „Народниот Сејм“, на кои на гласачите им бил претставен единствен список од комунистите. Новоизбраниот Народен Сејм се состанал на 21 јули само со еден дневен ред - резолуција со која Литванија се прогласува за советска република и се поднесува петиција за прием во Советскиот Сојуз, која била едногласно усвоена. Советскиот Сојуз уредно го „одобрил“ барањето на 3 август. Оттогаш, советските извори тврделе дека петицијата на Литванија за приклучување кон Советскиот Сојуз ја означува кулминацијата на литванската [[социјалистичка револуција]] и со тоа ја претставува легитимната желба на литванскиот народ да се приклучи кон Советскиот Сојуз. Советските власти презеле политики на [[советизација]]: [[национализација]] на целиот приватен имот, [[колективизација]] на земјоделството, потиснување на [[Римокатоличка црква|Католичката црква]] и наметнување на тоталитарна контрола. Во исто време, биле воведени и бесплатно образование и бесплатен национален здравствен систем. Вооружените антисоветски партизани биле погубени до 1953 година. Приближно 130.000 Литванци, наречени „непријатели на народот“, биле депортирани во Сибир (видете [[советски депортации од Литванија]]). По смртта на [[Јосиф Сталин]] во 1953 година, Советскиот Сојуз усвоил политики на [[десталинизација]] и ги завршила масовните прогони. Ненасилниот отпор продолжил и во Литванија и меѓу литванската дијаспора. Овие движења биле тајни, нелегални и повеќе фокусирани на социјални прашања, човекови права и културни прашања, отколку на политички барања. === Движења за независност === [[Податотека:EasternBloc_BasicMembersOnly.svg|мини|379x379пкс|Карта на [[Источен блок|Источниот блок]]]] Додека [[Михаил Горбачов]] се обидувал да ја оживее [[Економија на Советскиот Сојуз|економијата на Советскиот Сојуз]], тој вовел [[гласност]] (''отвореност'') и [[перестројка]] (''реструктуирање''). Политичката агенда на Горбачов водела кон големи и длабоки промени во советската влада, па затоа Горбачов ја поканил советската јавност на отворени и јавни разговори невидени до тој момент. За [[Советски дисиденти|советските литвански дисиденти]] и активисти, тоа претставувало златна можност што не требало да се пропушти, да ги внесат своите движења од илегала во јавниот живот. На 23 август 1987 година (48-годишнината од [[Пакт Рибентроп-Молотов|Пактот Молотов-Рибентроп]]), Литванската лига за слобода го организирала првиот јавен протестен митинг кој не резултирал со апсења. Охрабрени од неапсењата, до средината на 1988 година, група од 35 интелектуалци го организирале Реформското движење [[Сајудис]] со првична цел да ги поддржат, дискутираат и спроведат реформите на Горбачов, но без отворено да ја поддржат независноста од [[Советски Сојуз|СССР]]. Сепак, Сајудис добил на популарност, привлекувајќи големи толпи на митинзите во паркот Вингис и со тоа радикализирајќи ја својата агенда, искористувајќи ја пасивноста на Горбачов. Во [[Револуции од 1989 година|1989]] година, Сајудис, не плашејќи се да ја налути [[Москва]] и да предизвика насилно задушување, постојано продолжувала со своите барања: од ограничени преговори за реформите на Горбачов, до барање поголемо влијание врз економските одлуки, до политичка автономија во рамките на Советскиот Сојуз. До времето на [[Балтички Пат|Балтичкиот Пат]], човечки ланец долг над 600 километри низ трите балтички држави за да се одбележи 50-годишнината од Пактот Молотов-Рибентроп, официјалната цел на Сајудис веќе станала независност за Литванија. Слични процеси се случиле и во другите советски републики во периодот 1988-1991 година, колективно познати како „[[Парада на суверенитетот|парада на суверенитети]]“, кои биле главниот фактор што придонело за [[Распад на Советскиот Сојуз|распадот на Советскиот Сојуз]]. == Демократски избори == [[Парламентарните избори во Литванија (1990)|Парламентарните избори]] во февруари 1990 година биле првите слободни и демократски избори во Литванија од 1926 година. Гласачите со огромно мнозинство гласале за кандидатите поддржани од Сајудис, иако движењето не се кандидирало како политичка партија. Резултатот бил првата повоена некомунистичка влада. За време на своето прво собрание на 11 март 1990 година, [[Врховен совет на Литванска ССР|Врховниот совет на Литванската ССР]] го избрал [[Витаутас Ландсбергис]] за свој претседател и го вратил предвоеното име на Литванија - Република Литванија. Потоа го променил своето име во [[Врховен совет на Литванија|Врховен совет на Република Литванија]] и формално го прогласил повторното воспоставување на литванската независност. Законот бил одобрен во 10:44 часот од 124 членови на советот, додека шест останале воздржани. <ref name="autogenerated1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lrs.lt/datos/kovo11/signatarai/|title=LR AT AKTO Dėl Lietuvos nepriklausomos valstybės atstatymo signatarai|publisher=Lietuvos Respublikos Seimas|archive-url=https://web.archive.org/web/20030701090313/http://www.lrs.lt/datos/kovo11/signatarai/|archive-date=1 July 2003|accessdate=18 February 2008}}</ref> Немало против. == Закон == <div class="center">ВРХОВЕН СОВЕТ НА РЕПУБЛИКА ЛИТВАНИЈА ЗАКОН За повторното воспоставување на државата Литванија</div>Врховниот совет на Република Литванија, изразувајќи ја волјата на нацијата, донесува декрет и свечено прогласува дека извршувањето на суверените овластувања на Државата Литванија, укинати од странски сили во 1940 година, е повторно воспоставено и отсега Литванија е повторно независна држава. Законот за независност од 16 февруари 1918 година на Советот на Литванија и декретот на Уставотворното собрание од 15 мај 1920 година за повторно воспоставената демократска држава Литванија никогаш не ја изгубија својата правна сила и ја сочинуваат уставната основа на државата Литванија. Територијата на Литванија е цела и неделива и уставот на ниедна друга држава не важи на неа. Државата Литванија го нагласува своето придржување кон универзално признатите принципи на меѓународното право, го признава принципот на неповредливост на границите како што е формулиран во Завршниот акт на Конференцијата за безбедност и соработка во Европа во Хелсинки во 1975 година и ги гарантира човековите, граѓанските и етничките права на заедниците. Врховниот совет на Република Литванија, изразувајќи суверена власт, со овој закон започнува да го остварува целосниот суверенитет на државата.<ref>{{cite web|url=http://www3.lrs.lt/seimu_istorija/w3_viewer.ViewTheme-p_int_tv_id=281&p_kalb_id=2&p_org=0.htm|title=Supreme Council – Reconstituent Seimas 1990 – 1992|publisher=Lietuvos Respublikos Seimas}}</ref>   Врховниот совет застанал на ставот дека првичната декларација за независност на Литванија во 1918 година е сè уште важечка и го сметал Законот за повторно потврдување на независноста што сè уште постоела законски според меѓународното право. Тој се засновал на премисата дека Сметона никогаш не поднел оставка, а преземањето на претседателската функција од страна на Меркис било нелегално и неуставно. Официјалниот став на Литванија по ова прашање оттогаш е дека сите последователни акти што довеле до советската анексија се ''ipso facto'' ништовни. == Последици == [[Податотека:Leaders_of_the_Supreme_Council_of_Lithuania_on_11_March_1990.jpg|мини|Лидерите на Врховниот совет на Литванија на 11 март 1990 година, по донесувањето на Законот за повторно воспоставување на државата Литванија]] [[Податотека:LT-2000-50litų-Independence-b.png|мини|Комеморативна монета од [[Литвански литас|литас]] посветена на 10-годишнината од независноста]] Законот за повторно воспоставување на државата Литванија послужил како модел и инспирација за другите [[Републики на Сојузот на Советските Социјалистички Републики|советски републики]]. Сепак, прашањето за независност не било веднаш решено и признавањето од други земји не било сигурно. [[Михаил Горбачов]] го нарекол Законот за независност нелегален, а СССР побарал поништување на Законот и почнал да воведува санкции против Литванија, вклучително и [[Советска економска блокада на Литванија|економска блокада]]. Покрај тоа, на 13 јануари 1991 година, советските сили ја нападнале зградата на ЛРТ во Вилнус, заедно со телевизиската кула во Вилнус. Невооружени цивилни Литванци се соочиле со советските војници. Четиринаесет лица биле убиени, а седумстотини повредени во она што станало познато како [[Јануарски настани]]. На 31 мај 1990 година, Врховниот совет на [[Молдавска Советска Социјалистичка Република|Молдавска ССР]] гласал за признавање на Обновувањето на независноста на Литванија. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://md.mfa.lt/md/en/news/prime-minister-thanks-moldova-for-recognizing-lithuanias-independence-in-1990|title=Prime Minister thanks Moldova for recognizing Lithuania's Independence in 1990|date=29 January 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402133537/https://md.mfa.lt/md/en/news/prime-minister-thanks-moldova-for-recognizing-lithuanias-independence-in-1990|archive-date=2 April 2015|accessdate=1 April 2015}}</ref> Парламентот на Молдавија станал првото законодавно тело во светот што ја признал независноста на Литванија, иако [[Молдавска Советска Социјалистичка Република|Молдавија]] сè уште била дел од [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]]. Молдавскиот Врховен совет ветил дека ќе отвори [[Дипломатска делегација|амбасада]] во Литванија во блиска иднина. На 13 јануари 1991 година, за време на упадот на советските сили во зградата на ЛРТ во Вилнус, рускиот лидер [[Борис Елцин]] пристигнал во Талин и со лидерите на балтичките земји потпишал заедничка декларација, признавајќи ја меѓусебната независност и суверенитет. <ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://estonianworld.com/life/estonia-celebrates-the-day-of-restoration-of-independence/|title=Estonia celebrates the restoration of independence|last=World|first=Estonian|date=20 August 2023|work=Estonian World|language=en-GB|accessdate=3 April 2024}}</ref> Подоцна, на 27 јули 1991 година, руската влада повторно ја признала Литванија и двете земји ги обновиле дипломатските односи на 9 октомври 1991 година. На 11 февруари 1991 година, [[Алтинг|исландскиот парламент]] гласал за да потврди дека признавањето на независноста на Литванија од страна на [[Исланд]] во 1922 година е сè уште во целосна сила, бидејќи никогаш формално не ја признал контролата на Советскиот Сојуз врз Литванија, <ref name="iceland1">{{Наведени вести|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2927190|title=Svo fIjótt sem verða má|date=12 February 1991|work=[[Þjóðviljinn]]|access-date=28 October 2018|language=is}}</ref> и дека целосни дипломатски односи треба да се воспостават што е можно поскоро. <ref>{{Наведени вести|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1738122|title=Stjórnmálasamband verði tekið upp svo fljótt sem verða má|date=12 February 1991|work=[[Morgunblaðið]]|access-date=28 October 2018|language=is}}</ref> <ref>{{Наведени вести|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2581110|title=Viðurkenning á sjálfstæði í fullu gildi|date=12 February 1991|work=[[Dagblaðið Vísir]]|access-date=28 October 2018|language=is}}</ref> Како одговор на тоа, Советскиот Сојуз го отповикал својот амбасадор во Исланд. Подоцна, по Исланд следеле [[Данска]], [[Социјалистичка Република Словенија|Словенија]], [[Социјалистичка Република Хрватска|Хрватска]] (тогаш составен дел од [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|Југославија]]) и [[Латвија]]. Амбасадорот на Данска во Литванија пристигнал на 26 август; тој станал првиот странски дипломат акредитиран во Литванија по нејзиното прогласување независност. На 26 август 1991 година, литванските граничари биле распоредени на граничните премини меѓу Литванија и Русија, а Република Литванија започнала да издава визи. Првите визи биле издадени на членовите на Литванската оперска компанија, група Американци од литванско потекло со седиште во Чикаго, кои пристигнале да настапуваат три недели во земјата. На почетокот, граѓаните на Советскиот Сојуз и секој што имал виза за Советскиот Сојуз автоматски се квалификувал за виза по пристигнувањето во Литванија; подоцна, земјата вовела свои правила за визи. По неуспешниот [[августовски државен удар]], признавањето на независноста на Литванија било потврдено од страна на Соединетите Американски Држави на 2 септември. Претседателот [[Џорџ Х. В. Буш|Џорџ Х.В. Буш]] објавил дека доколку Советскиот Сојуз употреби вооружена сила против Литванија, САД ќе реагираат соодветно. Администрацијата на Буш изјавила дека тој чекал да ја признае независноста на Литванија сè додека Врховниот совет на Советскиот Сојуз не го стори тоа прво, но Буш подоцна одлучил дека не може повеќе да чека. Конечно, на 6 септември 1991 година, независноста на Литванија била признаена од [[Државен совет на Советскиот Сојуз|Државниот совет на Советскиот Сојуз]] . Признавањето на независноста на Литванија било брзо проследено од неколку земји, вклучувајќи ги Кина, Индија и [[Белорусија|Белорусија,]] како и [[Туркменска Советска Социјалистичка Република|Туркменистан]] и [[Узбечка Советска Социјалистичка Република|Узбекистан]]. На 17 септември 1991 година, Обединетите нации ја примиле Литванија за членка. Истиот ден, Обединетите нации ги примиле и Естонија, Латвија, [[Маршалски Острови|Маршалските Острови]], [[Сојузни Држави на Микронезија|Сојузните Држави на Микронезија]], [[Северна Кореја]] и [[Јужна Кореја]] за членови. На 29 март 2004 година, Литванија станала членка на [[НАТО]]. На 1 мај 2004 година, Литванија станала и членка на [[Европската Унија]]. Земјата забранила прикажување на советски и нацистички симболи во 2008 година. {| class="wikitable sortable" |+Хронологија на признавањето на Литванија<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www3.lrs.lt/pls/inter/w5_show?p_r=4729&p_k=1|title=Atkurtos Lietuvos nepriklausomos valstybės pripažinimo chronologija|accessdate=7 April 2015}}</ref> ! data-sort-type="date" scope="col" |Date ! scope="col" |Земја |- |31 мај 1990 |{{Знаменце|Flag of the Moldavian Soviet Socialist Republic (1990).svg}} [[Молдавска Советска Социјалистичка Република|Moldavia]] |- |11 февруари 1991 |{{Знаме|Iceland}}<ref name="iceland1">{{Наведени вести|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2927190|title=Svo fIjótt sem verða má|date=12 February 1991|work=[[Þjóðviljinn]]|access-date=28 October 2018|language=is}}</ref> |- |28 февруари 1991 |{{Знаме|Denmark}} |- |16 мај 1991 |{{Знаме|SR Slovenia}} |- |27 јули 1991 |{{Знаме|Russian SFSR}} |- |3 август 1991 |{{Знаме|Croatia}} |- |23 август 1991 |{{Знаме|Latvia}} |- |24 август 1991 |{{Знаме|Norway}} |- |24 август 1991 |{{Знаме|Hungary}} |- |25 август 1991 |{{Знаме|Argentina}} |- |25 август 1991 |{{Знаме|France}} |- |26 август 1991 |{{Знаме|Bulgaria}} |- |26 август 1991 |{{Знаме|Italy}} |- |26 август 1991 |{{Знаме|Canada}} |- |26 август 1991 |{{Знаме|Poland}} |- |26 август 1991 |{{Знаме|Malta}} |- |26 август 1991 |{{Знаме|Portugal}} |- |26 август 1991 |{{Знаме|Romania}} |- |26 август 1991 |{{Знаме|San Marino|1862}} |- |26 август 1991 |{{Простознаме|Ukraine|1991}} [[Украинска Советска Социјалистичка Република|Ukraine]] |- |27 август 1991 |{{Знаме|People's Socialist Republic of Albania}} |- |27 август 1991 |{{Знаме|Australia}} |- |27 август 1991 |{{Знаме|Belgium}} |- |27 август 1991 |{{Знаме|United Kingdom}} |- |27 август 1991 |{{Знаме|Georgian SSR|1990}} |- |27 август 1991 |{{Знаме|Spain}} |- |27 август 1991 |{{Знаме|Luxembourg}} |- |27 август 1991 |{{Знаме|Sweden}} |- |27 август 1991 |{{Знаме|Germany}} |- |27 август 1991 |{{Знаме|Ireland}} |- |27 август 1991 |{{Знаме|Estonia}} |- |28 август 1991 |{{Знаме|Austria}} |- |28 август 1991 |{{Знаме|Chile}} |- |28 август 1991 |{{Знаме|New Zealand}} |- |28 август 1991 |{{Знаме|South Africa|1928}} |- |28 август 1991 |{{Знаме|Finland}} |- |28 август 1991 |{{Знаме|Switzerland}} |- |28 август 1991 |{{Знаме|Uruguay}} |- |29 август 1991 |{{Простознаме|Czechoslovakia}} [[Czech and Slovak Federative Republic|Czechoslovakia]] |- |29 август 1991 |{{Знаме|Mongolian People's Republic|1949}} |- |30 август 1991 |{{Знаме|Vatican City}} |- |31 август 1991 |{{Знаме|Kirghiz SSR}} |- |2 септември 1991 |{{Знаме|Ecuador}} |- |2 септември 1991 |{{Знаме|Netherlands}} |- |2 септември 1991 |{{Знаме|United States}} |- |3 септември 1991 |{{Знаме|Greece}} |- |3 септември 1991 |{{Знаме|Libyan Arab Jamahiriya}} |- |3 септември 1991 |{{Знаме|Nicaragua}} |- |3 септември 1991 |{{Знаме|Turkey}} |- |4 септември 1991 |{{Знаме|Brazil|1968}} |- |4 септември 1991 |{{Знаме|Israel}} |- |4 септември 1991 |{{Знаме|Tunisia|1959}} |- |5 септември 1991 |{{Знаме|South Korea|1984}} |- |5 септември 1991 |{{Знаме|Mexico}} |- |6 септември 1991 |{{Знаме|Guinea}} |- |6 септември 1991 |{{Знаме|Japan|1870}} |- |6 септември 1991 |{{Знаме|Colombia}} |- |6 септември 1991 |{{Знаме|Singapore}} |- |6 септември 1991 |{{Знаме|Egypt}} |- |6 септември 1991 |{{Знаме|Soviet Union}} |- |7 септември 1991 |{{Знаме|Democratic Republic of Afghanistan|1987}} |- |7 септември 1991 |{{Знаме|China}} |- |7 септември 1991 |{{Знаме|North Korea|1948}} |- |7 септември 1991 |{{Знаме|Peru}} |- |7 септември 1991 |{{Знаме|Senegal}} |- |7 септември 1991 |{{Знаме|Bangladesh}} |- |8 септември 1991 |{{Знаме|Pakistan}} |- |9 септември 1991 |{{Знаме|Bolivia}} |- |9 септември 1991 |{{Знаме|India}} |- |9 септември 1991 |{{Знаме|Cuba}} |- |9 септември 1991 |{{Знаме|Ba'athist Syria}} |- |9 септември 1991 |{{Знаме|Thailand}} |- |9 септември 1991 |{{Знаме|Vietnam}} |- |9 септември 1991 |{{Знаме|Cape Verde|1975}} |- |10 септември 1991 |{{Знаме|Azerbaijan SSR|1991}} |- |10 септември 1991 |{{Знаме|Iran}} |- |10 септември 1991 |{{Знаме|Kingdom of Nepal}} |- |11 септември 1991 |{{Простознаме|Madagascar}} [[Democratic Republic of Madagascar|Madagascar]] |- |12 септември 1991 |{{Знаме|Armenian SSR|1990}} |- |12 септември 1991 |{{Знаме|Cyprus|1960}} |- |13 септември 1991 |{{Знаме|Yemen}} |- |15 септември 1991 |{{Знаме|Bahrain|1972}} |- |15 септември 1991 |{{Знаме|Jordan}} |- |15 септември 1991 |{{Знаме|Kuwait}} |- |15 септември 1991 |{{Знаме|Philippines|1986}} |- |16 септември 1991 |{{Знаме|Saudi Arabia}} |- |17 септември 1991 |{{Знаме|Indonesia}} |- |19 септември 1991 |{{Знаме|United Arab Emirates}} |- |20 септември 1991 |{{Знаме|Laos}} |- |24 септември 1991 |{{Знаме|Turkmen SSR}} |- |25 септември 1991 |{{Знаме|Panama}} |- |30 септември 1991 |{{Знаме|Uzbek SSR|1991}} |- |30 септември 1991 |{{Знаме|Namibia}} |- |22 October 1991 |{{Знаме|Mauritania|1959}} |- |22 October 1991 |{{Знаме|Yugoslavia}}<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://hu.mfa.lt/hu/en/welcome-to-lithuania/political-relations/serbia|title=Political Relations with Serbia|date=22 септември 2014|work=Embassy of the Republic of Lithuania to Hungary|archive-url=https://web.archive.org/web/20240311081250/https://hu.mfa.lt/hu/en/welcome-to-lithuania/political-relations/serbia|archive-date=11 March 2024|accessdate=29 July 2016}}</ref> |- |2 ноември 1991 |{{Знаме|Sri Lanka}} |- |23 декември 1991 |{{Знаме|Ghana}} |- |23 декември 1991 |{{Знаме|Kazakh SSR}} |- |24 декември 1991 |{{Знаме|Mozambique}} |- |25 декември 1991 |{{Знаме|Tajik SSR}} |- |27 декември 1991 |{{Знаме|Algeria}} |- |27 декември 1991 |{{Знаме|Belarus|1991}} |- |30 декември 1991 |{{Знаме|Lebanon}} |- |2 Јануари 1992 |{{Знаме|Ba'athist Iraq|1991}} |- |6 Јануари 1992 |{{Знаме|Burundi}} |- |16 Јануари 1992 |{{Знаме|Burkina Faso}} |- |25 Јануари 1992 |{{Знаме|Mali}} |- |31 Јануари 1992 |{{Знаме|Benin}} |- |21 February 1992 |{{Знаме|Costa Rica}} |- |17 March 1992 |{{Знаме|Zimbabwe}} |- |25 септември 1992 |{{Знаме|El Salvador}} |- |6 ноември 1992 |{{Знаме|Republic of Bosnia and Herzegovina}} |- |10 ноември 1992 |{{Знаме|Nigeria}} |- |12 Јануари 1993 |{{Знаме|Chad}} |} [[Категорија:Демократизација]] [[Категорија:Распаѓање на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Распеана револуција]] [[Категорија:Декларации за независност]] [[Категорија:Статии со текст на литвански]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] 8hop26w43onty44m07xonvfzp0ichws 5539279 5539269 2026-04-15T11:23:41Z Тиверополник 1815 /* Последици */ 5539279 wikitext text/x-wiki  {{Инфокутија Документ|document_name=Закон за повторно воспоставување на Литванија|image=Act of Restoration of Independence of Lithuania 1990-03-11.png|image_caption=Акт за повторно воспоставување на државата Литванија со потписи на делегатите|date_created=11 март 1990|date_ratified=11 март 1990|location_of_document=Архиви на Сејмот на Република Литванија|writer=[[Витаутас Ландсбергис]]|signers=124 членови на [[Врховен совет на Литванија|Врховниот совет на Република Литванија]]|purpose=[[Декларација за независност]]|wikisource=Act of the Re-Establishment of the State of Lithuania}}'''Закон за повторно воспоставување на Литванија''' или '''законот од 11 март''' ({{Langx|lt|Aktas dėl Lietuvos nepriklausomos valstybės atstatymo}}) - [[декларација за независност]] од [[Литванија]] усвоена на 11 март 1990 година, потпишана од сите <ref name="autogenerated1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lrs.lt/datos/kovo11/signatarai/|title=LR AT AKTO Dėl Lietuvos nepriklausomos valstybės atstatymo signatarai|publisher=Lietuvos Respublikos Seimas|archive-url=https://web.archive.org/web/20030701090313/http://www.lrs.lt/datos/kovo11/signatarai/|archive-date=1 July 2003|accessdate=18 February 2008}}</ref> членови на Врховниот совет на Република Литванија предводена од [[Сајудис]]. Законот нагласувал обновување и правен континуитет на [[Литванија]] од меѓувоениот период, која била [[Советска окупација на Советскиот Сојуз|окупирана од Советскиот Сојуз]] и анексирана во јуни 1940 година. Во март 1990 година, таа станала [[Литванска Советска Социјалистичка Република|првата]] од 15-те [[Републики на Сојузот на Советските Социјалистички Републики|советски републики]] што прогласила независност, а останатите следеле и продолжил во рок од 21 месеци, завршувајќи со независноста на [[Казахстан]] во 1991 година. Овие настани (дел од поширокиот процес наречен „ парада на суверенитетите“) довеле до [[Распад на Советскиот Сојуз|распаѓање на Советскиот Сојуз]] во декември 1991 година. == Позадина == === Губење на независноста === По [[Поделби на Полска|поделбите на Полско-литванската Заедница]] во 18 век, Литванија била дел од [[Руска Империја|Руското Царство]]. По [[Руска револуција|Руската револуција од 1917 година]], Советот на Литванија, предводен од [[Јонас Басанавичиус]], го прогласил [[Закон за независност на Литванија|Законот за независност на Литванија]] на 16 февруари 1918 година. Литванија уживала независност две децении. Во август 1939 година, [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] и [[Трет Рајх|нацистичка Германија]] го потпишале [[Пакт Рибентроп-Молотов|пактот Молотов-Рибентроп,]] со кој ја поделиле [[Источна Европа]] на [[Сфера на влијание|сфери на влијание]]. [[Балтички држави|Балтичките држави]] (Литванија, Латвија и Естонија) биле доделени на советската сфера на влијание, а потоа биле окупирани во јуни 1940 година и претворени во [[Републики на Сојузот на Советските Социјалистички Републики|советски социјалистички републики]]. Во случајот на Литванија, претседателот [[Антанас Сметона]] ја напуштил земјата, наместо да ја прифати окупацијата. Тој не поднел оставка, туку ги предал своите претседателски должности на премиерот [[Антанас Меркис]], согласно уставот. Следниот ден, Меркис се прогласил за претседател по сопствено право. Кабинетот ја потврдил функцијата Меркис, тврдејќи дека Сметона всушност поднел оставка со напуштањето на земјата. Два дена подоцна, под советски притисок, Меркис го назначил [[Јустас Палекис]], левичарски новинар и долгогодишен противник на режимот на Сметона, за премиер. Меркис потоа поднел оставка на инсистирање на [[Москва]], со што Палекис бил назначен и за вршител на должноста претседател. Советите потоа ја искористиле владата на Палекис за да му придадат на конечното советско преземање на власта изглед на легалност. Владата на Палекис организирала силно наместени избори за „Народниот Сејм“, на кои на гласачите им бил претставен единствен список од комунистите. Новоизбраниот Народен Сејм се состанал на 21 јули само со еден дневен ред - резолуција со која Литванија се прогласува за советска република и се поднесува петиција за прием во Советскиот Сојуз, која била едногласно усвоена. Советскиот Сојуз уредно го „одобрил“ барањето на 3 август. Оттогаш, советските извори тврделе дека петицијата на Литванија за приклучување кон Советскиот Сојуз ја означува кулминацијата на литванската [[социјалистичка револуција]] и со тоа ја претставува легитимната желба на литванскиот народ да се приклучи кон Советскиот Сојуз. Советските власти презеле политики на [[советизација]]: [[национализација]] на целиот приватен имот, [[колективизација]] на земјоделството, потиснување на [[Римокатоличка црква|Католичката црква]] и наметнување на тоталитарна контрола. Во исто време, биле воведени и бесплатно образование и бесплатен национален здравствен систем. Вооружените антисоветски партизани биле погубени до 1953 година. Приближно 130.000 Литванци, наречени „непријатели на народот“, биле депортирани во Сибир (видете [[советски депортации од Литванија]]). По смртта на [[Јосиф Сталин]] во 1953 година, Советскиот Сојуз усвоил политики на [[десталинизација]] и ги завршила масовните прогони. Ненасилниот отпор продолжил и во Литванија и меѓу литванската дијаспора. Овие движења биле тајни, нелегални и повеќе фокусирани на социјални прашања, човекови права и културни прашања, отколку на политички барања. === Движења за независност === [[Податотека:EasternBloc_BasicMembersOnly.svg|мини|379x379пкс|Карта на [[Источен блок|Источниот блок]]]] Додека [[Михаил Горбачов]] се обидувал да ја оживее [[Економија на Советскиот Сојуз|економијата на Советскиот Сојуз]], тој вовел [[гласност]] (''отвореност'') и [[перестројка]] (''реструктуирање''). Политичката агенда на Горбачов водела кон големи и длабоки промени во советската влада, па затоа Горбачов ја поканил советската јавност на отворени и јавни разговори невидени до тој момент. За [[Советски дисиденти|советските литвански дисиденти]] и активисти, тоа претставувало златна можност што не требало да се пропушти, да ги внесат своите движења од илегала во јавниот живот. На 23 август 1987 година (48-годишнината од [[Пакт Рибентроп-Молотов|Пактот Молотов-Рибентроп]]), Литванската лига за слобода го организирала првиот јавен протестен митинг кој не резултирал со апсења. Охрабрени од неапсењата, до средината на 1988 година, група од 35 интелектуалци го организирале Реформското движење [[Сајудис]] со првична цел да ги поддржат, дискутираат и спроведат реформите на Горбачов, но без отворено да ја поддржат независноста од [[Советски Сојуз|СССР]]. Сепак, Сајудис добил на популарност, привлекувајќи големи толпи на митинзите во паркот Вингис и со тоа радикализирајќи ја својата агенда, искористувајќи ја пасивноста на Горбачов. Во [[Револуции од 1989 година|1989]] година, Сајудис, не плашејќи се да ја налути [[Москва]] и да предизвика насилно задушување, постојано продолжувала со своите барања: од ограничени преговори за реформите на Горбачов, до барање поголемо влијание врз економските одлуки, до политичка автономија во рамките на Советскиот Сојуз. До времето на [[Балтички Пат|Балтичкиот Пат]], човечки ланец долг над 600 километри низ трите балтички држави за да се одбележи 50-годишнината од Пактот Молотов-Рибентроп, официјалната цел на Сајудис веќе станала независност за Литванија. Слични процеси се случиле и во другите советски републики во периодот 1988-1991 година, колективно познати како „[[Парада на суверенитетот|парада на суверенитети]]“, кои биле главниот фактор што придонело за [[Распад на Советскиот Сојуз|распадот на Советскиот Сојуз]]. == Демократски избори == [[Парламентарните избори во Литванија (1990)|Парламентарните избори]] во февруари 1990 година биле првите слободни и демократски избори во Литванија од 1926 година. Гласачите со огромно мнозинство гласале за кандидатите поддржани од Сајудис, иако движењето не се кандидирало како политичка партија. Резултатот бил првата повоена некомунистичка влада. За време на своето прво собрание на 11 март 1990 година, [[Врховен совет на Литванска ССР|Врховниот совет на Литванската ССР]] го избрал [[Витаутас Ландсбергис]] за свој претседател и го вратил предвоеното име на Литванија - Република Литванија. Потоа го променил своето име во [[Врховен совет на Литванија|Врховен совет на Република Литванија]] и формално го прогласил повторното воспоставување на литванската независност. Законот бил одобрен во 10:44 часот од 124 членови на советот, додека шест останале воздржани. <ref name="autogenerated1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lrs.lt/datos/kovo11/signatarai/|title=LR AT AKTO Dėl Lietuvos nepriklausomos valstybės atstatymo signatarai|publisher=Lietuvos Respublikos Seimas|archive-url=https://web.archive.org/web/20030701090313/http://www.lrs.lt/datos/kovo11/signatarai/|archive-date=1 July 2003|accessdate=18 February 2008}}</ref> Немало против. == Закон == <div class="center">ВРХОВЕН СОВЕТ НА РЕПУБЛИКА ЛИТВАНИЈА ЗАКОН За повторното воспоставување на државата Литванија</div>Врховниот совет на Република Литванија, изразувајќи ја волјата на нацијата, донесува декрет и свечено прогласува дека извршувањето на суверените овластувања на Државата Литванија, укинати од странски сили во 1940 година, е повторно воспоставено и отсега Литванија е повторно независна држава. Законот за независност од 16 февруари 1918 година на Советот на Литванија и декретот на Уставотворното собрание од 15 мај 1920 година за повторно воспоставената демократска држава Литванија никогаш не ја изгубија својата правна сила и ја сочинуваат уставната основа на државата Литванија. Територијата на Литванија е цела и неделива и уставот на ниедна друга држава не важи на неа. Државата Литванија го нагласува своето придржување кон универзално признатите принципи на меѓународното право, го признава принципот на неповредливост на границите како што е формулиран во Завршниот акт на Конференцијата за безбедност и соработка во Европа во Хелсинки во 1975 година и ги гарантира човековите, граѓанските и етничките права на заедниците. Врховниот совет на Република Литванија, изразувајќи суверена власт, со овој закон започнува да го остварува целосниот суверенитет на државата.<ref>{{cite web|url=http://www3.lrs.lt/seimu_istorija/w3_viewer.ViewTheme-p_int_tv_id=281&p_kalb_id=2&p_org=0.htm|title=Supreme Council – Reconstituent Seimas 1990 – 1992|publisher=Lietuvos Respublikos Seimas}}</ref>   Врховниот совет застанал на ставот дека првичната декларација за независност на Литванија во 1918 година е сè уште важечка и го сметал Законот за повторно потврдување на независноста што сè уште постоела законски според меѓународното право. Тој се засновал на премисата дека Сметона никогаш не поднел оставка, а преземањето на претседателската функција од страна на Меркис било нелегално и неуставно. Официјалниот став на Литванија по ова прашање оттогаш е дека сите последователни акти што довеле до советската анексија се ''ipso facto'' ништовни. == Последици == [[Податотека:Leaders_of_the_Supreme_Council_of_Lithuania_on_11_March_1990.jpg|мини|Лидерите на Врховниот совет на Литванија на 11 март 1990 година, по донесувањето на Законот за повторно воспоставување на државата Литванија]] [[Податотека:LT-2000-50litų-Independence-b.png|мини|Комеморативна монета од [[Литвански литас|литас]] посветена на 10-годишнината од независноста]] Законот за повторно воспоставување на државата Литванија послужил како модел и инспирација за другите [[Републики на Сојузот на Советските Социјалистички Републики|советски републики]]. Сепак, прашањето за независност не било веднаш решено и признавањето од други земји не било сигурно. [[Михаил Горбачов]] го нарекол Законот за независност нелегален, а СССР побарал поништување на Законот и почнал да воведува санкции против Литванија, вклучително и [[Советска економска блокада на Литванија|економска блокада]]. Покрај тоа, на 13 јануари 1991 година, советските сили ја нападнале зградата на ЛРТ во Вилнус, заедно со телевизиската кула во Вилнус. Невооружени цивилни Литванци се соочиле со советските војници. Четиринаесет лица биле убиени, а седумстотини повредени во она што станало познато како [[Јануарски настани]]. На 31 мај 1990 година, Врховниот совет на [[Молдавска Советска Социјалистичка Република|Молдавска ССР]] гласал за признавање на Обновувањето на независноста на Литванија. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://md.mfa.lt/md/en/news/prime-minister-thanks-moldova-for-recognizing-lithuanias-independence-in-1990|title=Prime Minister thanks Moldova for recognizing Lithuania's Independence in 1990|date=29 January 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402133537/https://md.mfa.lt/md/en/news/prime-minister-thanks-moldova-for-recognizing-lithuanias-independence-in-1990|archive-date=2 April 2015|accessdate=1 April 2015}}</ref> Парламентот на Молдавија станал првото законодавно тело во светот што ја признал независноста на Литванија, иако [[Молдавска Советска Социјалистичка Република|Молдавија]] сè уште била дел од [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]]. Молдавскиот Врховен совет ветил дека ќе отвори [[Дипломатска делегација|амбасада]] во Литванија во блиска иднина. На 13 јануари 1991 година, за време на упадот на советските сили во зградата на ЛРТ во Вилнус, рускиот лидер [[Борис Елцин]] пристигнал во Талин и со лидерите на балтичките земји потпишал заедничка декларација, признавајќи ја меѓусебната независност и суверенитет. <ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://estonianworld.com/life/estonia-celebrates-the-day-of-restoration-of-independence/|title=Estonia celebrates the restoration of independence|last=World|first=Estonian|date=20 August 2023|work=Estonian World|language=en-GB|accessdate=3 April 2024}}</ref> Подоцна, на 27 јули 1991 година, руската влада повторно ја признала Литванија и двете земји ги обновиле дипломатските односи на 9 октомври 1991 година. На 11 февруари 1991 година, [[Алтинг|исландскиот парламент]] гласал за да потврди дека признавањето на независноста на Литванија од страна на [[Исланд]] во 1922 година е сè уште во целосна сила, бидејќи никогаш формално не ја признал контролата на Советскиот Сојуз врз Литванија, <ref name="iceland1">{{Наведени вести|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2927190|title=Svo fIjótt sem verða má|date=12 February 1991|work=[[Þjóðviljinn]]|access-date=28 October 2018|language=is}}</ref> и дека целосни дипломатски односи треба да се воспостават што е можно поскоро. <ref>{{Наведени вести|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1738122|title=Stjórnmálasamband verði tekið upp svo fljótt sem verða má|date=12 February 1991|work=[[Morgunblaðið]]|access-date=28 October 2018|language=is}}</ref> <ref>{{Наведени вести|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2581110|title=Viðurkenning á sjálfstæði í fullu gildi|date=12 February 1991|work=[[Dagblaðið Vísir]]|access-date=28 October 2018|language=is}}</ref> Како одговор на тоа, Советскиот Сојуз го отповикал својот амбасадор во Исланд. Подоцна, по Исланд следеле [[Данска]], [[Социјалистичка Република Словенија|Словенија]], [[Социјалистичка Република Хрватска|Хрватска]] (тогаш составен дел од [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|Југославија]]) и [[Латвија]]. Амбасадорот на Данска во Литванија пристигнал на 26 август; тој станал првиот странски дипломат акредитиран во Литванија по нејзиното прогласување независност. На 26 август 1991 година, литванските граничари биле распоредени на граничните премини меѓу Литванија и Русија, а Република Литванија започнала да издава визи. Првите визи биле издадени на членовите на Литванската оперска компанија, група Американци од литванско потекло со седиште во Чикаго, кои пристигнале да настапуваат три недели во земјата. На почетокот, граѓаните на Советскиот Сојуз и секој што имал виза за Советскиот Сојуз автоматски се квалификувал за виза по пристигнувањето во Литванија; подоцна, земјата вовела свои правила за визи. По неуспешниот [[августовски државен удар]], признавањето на независноста на Литванија било потврдено од страна на Соединетите Американски Држави на 2 септември. Претседателот [[Џорџ Х. В. Буш|Џорџ Х.В. Буш]] објавил дека доколку Советскиот Сојуз употреби вооружена сила против Литванија, САД ќе реагираат соодветно. Администрацијата на Буш изјавила дека тој чекал да ја признае независноста на Литванија сè додека Врховниот совет на Советскиот Сојуз не го стори тоа прво, но Буш подоцна одлучил дека не може повеќе да чека. Конечно, на 6 септември 1991 година, независноста на Литванија била признаена од [[Државен совет на Советскиот Сојуз|Државниот совет на Советскиот Сојуз]] . Признавањето на независноста на Литванија било брзо проследено од неколку земји, вклучувајќи ги Кина, Индија и [[Белорусија|Белорусија,]] како и [[Туркменска Советска Социјалистичка Република|Туркменистан]] и [[Узбечка Советска Социјалистичка Република|Узбекистан]]. На 17 септември 1991 година, Обединетите нации ја примиле Литванија за членка. Истиот ден, Обединетите нации ги примиле и Естонија, Латвија, [[Маршалски Острови|Маршалските Острови]], [[Сојузни Држави на Микронезија|Сојузните Држави на Микронезија]], [[Северна Кореја]] и [[Јужна Кореја]] за членови. На 29 март 2004 година, Литванија станала членка на [[НАТО]]. На 1 мај 2004 година, Литванија станала и членка на [[Европската Унија]]. Земјата забранила прикажување на советски и нацистички симболи во 2008 година. {| class="wikitable sortable" |+Хронологија на признавањето на Литванија<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www3.lrs.lt/pls/inter/w5_show?p_r=4729&p_k=1|title=Atkurtos Lietuvos nepriklausomos valstybės pripažinimo chronologija|accessdate=7 April 2015}}</ref> ! data-sort-type="date" scope="col" |Date ! scope="col" |Земја |- |31 мај 1990 |{{Знаменце|Flag of the Moldavian Soviet Socialist Republic (1990).svg}} [[Молдавска Советска Социјалистичка Република|Молдавија]] |- |11 февруари 1991 |{{Знаме|Iceland}}<ref name="iceland1">{{Наведени вести|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2927190|title=Svo fIjótt sem verða má|date=12 February 1991|work=[[Þjóðviljinn]]|access-date=28 October 2018|language=is}}</ref> |- |28 февруари 1991 |{{Знаме|Denmark}} |- |16 мај 1991 |{{Знаме|SR Slovenia}} |- |27 јули 1991 |{{Знаме|Russian SFSR}} |- |3 август 1991 |{{Знаме|Croatia}} |- |23 август 1991 |{{Знаме|Latvia}} |- |24 август 1991 |{{Знаме|Norway}} |- |24 август 1991 |{{Знаме|Hungary}} |- |25 август 1991 |{{Знаме|Argentina}} |- |25 август 1991 |{{Знаме|France}} |- |26 август 1991 |{{Знаме|Bulgaria}} |- |26 август 1991 |{{Знаме|Italy}} |- |26 август 1991 |{{Знаме|Canada}} |- |26 август 1991 |{{Знаме|Poland}} |- |26 август 1991 |{{Знаме|Malta}} |- |26 август 1991 |{{Знаме|Portugal}} |- |26 август 1991 |{{Знаме|Romania}} |- |26 август 1991 |{{Знаме|San Marino|1862}} |- |26 август 1991 |{{Простознаме|Ukraine|1991}} [[Украинска Советска Социјалистичка Република|Ukraine]] |- |27 август 1991 |{{Знаме|People's Socialist Republic of Albania}} |- |27 август 1991 |{{Знаме|Australia}} |- |27 август 1991 |{{Знаме|Belgium}} |- |27 август 1991 |{{Знаме|United Kingdom}} |- |27 август 1991 |{{Знаме|Georgian SSR|1990}} |- |27 август 1991 |{{Знаме|Spain}} |- |27 август 1991 |{{Знаме|Luxembourg}} |- |27 август 1991 |{{Знаме|Sweden}} |- |27 август 1991 |{{Знаме|Germany}} |- |27 август 1991 |{{Знаме|Ireland}} |- |27 август 1991 |{{Знаме|Estonia}} |- |28 август 1991 |{{Знаме|Austria}} |- |28 август 1991 |{{Знаме|Chile}} |- |28 август 1991 |{{Знаме|New Zealand}} |- |28 август 1991 |{{Знаме|South Africa|1928}} |- |28 август 1991 |{{Знаме|Finland}} |- |28 август 1991 |{{Знаме|Switzerland}} |- |28 август 1991 |{{Знаме|Uruguay}} |- |29 август 1991 |{{Простознаме|Czechoslovakia}} [[Чешка и Словачка Федеративна Република|Чехословачка]] |- |29 август 1991 |{{Знаме|Mongolian People's Republic|1949}} |- |30 август 1991 |{{Знаме|Vatican City}} |- |31 август 1991 |{{Знаме|Kirghiz SSR}} |- |2 септември 1991 |{{Знаме|Ecuador}} |- |2 септември 1991 |{{Знаме|Netherlands}} |- |2 септември 1991 |{{Знаме|United States}} |- |3 септември 1991 |{{Знаме|Greece}} |- |3 септември 1991 |{{Знаме|Libyan Arab Jamahiriya}} |- |3 септември 1991 |{{Знаме|Nicaragua}} |- |3 септември 1991 |{{Знаме|Turkey}} |- |4 септември 1991 |{{Знаме|Brazil|1968}} |- |4 септември 1991 |{{Знаме|Israel}} |- |4 септември 1991 |{{Знаме|Tunisia|1959}} |- |5 септември 1991 |{{Знаме|South Korea|1984}} |- |5 септември 1991 |{{Знаме|Mexico}} |- |6 септември 1991 |{{Знаме|Guinea}} |- |6 септември 1991 |{{Знаме|Japan|1870}} |- |6 септември 1991 |{{Знаме|Colombia}} |- |6 септември 1991 |{{Знаме|Singapore}} |- |6 септември 1991 |{{Знаме|Egypt}} |- |6 септември 1991 |{{Знаме|Soviet Union}} |- |7 септември 1991 |{{Знаме|Democratic Republic of Afghanistan|1987}} |- |7 септември 1991 |{{Знаме|China}} |- |7 септември 1991 |{{Знаме|North Korea|1948}} |- |7 септември 1991 |{{Знаме|Peru}} |- |7 септември 1991 |{{Знаме|Senegal}} |- |7 септември 1991 |{{Знаме|Bangladesh}} |- |8 септември 1991 |{{Знаме|Pakistan}} |- |9 септември 1991 |{{Знаме|Bolivia}} |- |9 септември 1991 |{{Знаме|India}} |- |9 септември 1991 |{{Знаме|Cuba}} |- |9 септември 1991 |{{Знаме|Ba'athist Syria}} |- |9 септември 1991 |{{Знаме|Thailand}} |- |9 септември 1991 |{{Знаме|Vietnam}} |- |9 септември 1991 |{{Знаме|Cape Verde|1975}} |- |10 септември 1991 |{{Знаме|Azerbaijan SSR|1991}} |- |10 септември 1991 |{{Знаме|Iran}} |- |10 септември 1991 |{{Знаме|Kingdom of Nepal}} |- |11 септември 1991 |{{Простознаме|Madagascar}} [[Демократска Република Мадагаскар|Мадагскар]] |- |12 септември 1991 |{{Знаме|Armenian SSR|1990}} |- |12 септември 1991 |{{Знаме|Cyprus|1960}} |- |13 септември 1991 |{{Знаме|Yemen}} |- |15 септември 1991 |{{Знаме|Bahrain|1972}} |- |15 септември 1991 |{{Знаме|Jordan}} |- |15 септември 1991 |{{Знаме|Kuwait}} |- |15 септември 1991 |{{Знаме|Philippines|1986}} |- |16 септември 1991 |{{Знаме|Saudi Arabia}} |- |17 септември 1991 |{{Знаме|Indonesia}} |- |19 септември 1991 |{{Знаме|United Arab Emirates}} |- |20 септември 1991 |{{Знаме|Laos}} |- |24 септември 1991 |{{Знаме|Turkmen SSR}} |- |25 септември 1991 |{{Знаме|Panama}} |- |30 септември 1991 |{{Знаме|Uzbek SSR|1991}} |- |30 септември 1991 |{{Знаме|Namibia}} |- |22 October 1991 |{{Знаме|Mauritania|1959}} |- |22 October 1991 |{{Знаме|Yugoslavia}}<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://hu.mfa.lt/hu/en/welcome-to-lithuania/political-relations/serbia|title=Political Relations with Serbia|date=22 септември 2014|work=Embassy of the Republic of Lithuania to Hungary|archive-url=https://web.archive.org/web/20240311081250/https://hu.mfa.lt/hu/en/welcome-to-lithuania/political-relations/serbia|archive-date=11 March 2024|accessdate=29 July 2016}}</ref> |- |2 ноември 1991 |{{Знаме|Sri Lanka}} |- |23 декември 1991 |{{Знаме|Ghana}} |- |23 декември 1991 |{{Знаме|Kazakh SSR}} |- |24 декември 1991 |{{Знаме|Mozambique}} |- |25 декември 1991 |{{Знаме|Tajik SSR}} |- |27 декември 1991 |{{Знаме|Algeria}} |- |27 декември 1991 |{{Знаме|Belarus|1991}} |- |30 декември 1991 |{{Знаме|Lebanon}} |- |2 Јануари 1992 |{{Знаме|Ba'athist Iraq|1991}} |- |6 Јануари 1992 |{{Знаме|Burundi}} |- |16 Јануари 1992 |{{Знаме|Burkina Faso}} |- |25 Јануари 1992 |{{Знаме|Mali}} |- |31 Јануари 1992 |{{Знаме|Benin}} |- |21 February 1992 |{{Знаме|Costa Rica}} |- |17 March 1992 |{{Знаме|Zimbabwe}} |- |25 септември 1992 |{{Знаме|El Salvador}} |- |6 ноември 1992 |{{Знаме|Republic of Bosnia and Herzegovina}} |- |10 ноември 1992 |{{Знаме|Nigeria}} |- |12 Јануари 1993 |{{Знаме|Chad}} |} [[Категорија:Демократизација]] [[Категорија:Распаѓање на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Распеана револуција]] [[Категорија:Декларации за независност]] [[Категорија:Статии со текст на литвански]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] 0xoxxcdvmphmy50ntn6t484e6yw030f 5539280 5539279 2026-04-15T11:26:37Z Тиверополник 1815 5539280 wikitext text/x-wiki  {{Инфокутија Документ|document_name=Закон за повторно воспоставување на Литванија|image=Act of Restoration of Independence of Lithuania 1990-03-11.png|image_caption=Акт за повторно воспоставување на државата Литванија со потписи на делегатите|date_created=11 март 1990|date_ratified=11 март 1990|location_of_document=Архиви на Сејмот на Република Литванија|writer=[[Витаутас Ландсбергис]]|signers=124 членови на [[Врховен совет на Литванија|Врховниот совет на Република Литванија]]|purpose=[[Декларација за независност]]|wikisource=Act of the Re-Establishment of the State of Lithuania}} '''Закон за повторно воспоставување на Литванија''' или '''законот од 11 март''' ({{Langx|lt|Aktas dėl Lietuvos nepriklausomos valstybės atstatymo}}) — [[декларација за независност]] од [[Литванија]] усвоена на 11 март 1990 година, потпишана од сите <ref name="autogenerated1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lrs.lt/datos/kovo11/signatarai/|title=LR AT AKTO Dėl Lietuvos nepriklausomos valstybės atstatymo signatarai|publisher=Lietuvos Respublikos Seimas|archive-url=https://web.archive.org/web/20030701090313/http://www.lrs.lt/datos/kovo11/signatarai/|archive-date=1 July 2003|accessdate=18 February 2008}}</ref> членови на Врховниот совет на Република Литванија предводена од [[Сајудис]]. Законот нагласувал обновување и правен континуитет на [[Литванија]] од меѓувоениот период, која била [[Советска окупација на Советскиот Сојуз|окупирана од Советскиот Сојуз]] и анексирана во јуни 1940 година. Во март 1990 година, таа станала [[Литванска Советска Социјалистичка Република|првата]] од 15-те [[Републики на Сојузот на Советските Социјалистички Републики|советски републики]] што прогласила независност, а останатите следеле и продолжил во рок од 21 месеци, завршувајќи со независноста на [[Казахстан]] во 1991 година. Овие настани (дел од поширокиот процес наречен „ парада на суверенитетите“) довеле до [[Распад на Советскиот Сојуз|распаѓање на Советскиот Сојуз]] во декември 1991 година. == Позадина == === Губење на независноста === По [[Поделби на Полска|поделбите на Полско-литванската Заедница]] во 18 век, Литванија била дел од [[Руска Империја|Руското Царство]]. По [[Руска револуција|Руската револуција од 1917 година]], Советот на Литванија, предводен од [[Јонас Басанавичиус]], го прогласил [[Закон за независност на Литванија|Законот за независност на Литванија]] на 16 февруари 1918 година. Литванија уживала независност две децении. Во август 1939 година, [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] и [[Трет Рајх|нацистичка Германија]] го потпишале [[Пакт Рибентроп-Молотов|пактот Молотов-Рибентроп,]] со кој ја поделиле [[Источна Европа]] на [[Сфера на влијание|сфери на влијание]]. [[Балтички држави|Балтичките држави]] (Литванија, Латвија и Естонија) биле доделени на советската сфера на влијание, а потоа биле окупирани во јуни 1940 година и претворени во [[Републики на Сојузот на Советските Социјалистички Републики|советски социјалистички републики]]. Во случајот на Литванија, претседателот [[Антанас Сметона]] ја напуштил земјата, наместо да ја прифати окупацијата. Тој не поднел оставка, туку ги предал своите претседателски должности на премиерот [[Антанас Меркис]], согласно уставот. Следниот ден, Меркис се прогласил за претседател по сопствено право. Кабинетот ја потврдил функцијата Меркис, тврдејќи дека Сметона всушност поднел оставка со напуштањето на земјата. Два дена подоцна, под советски притисок, Меркис го назначил [[Јустас Палекис]], левичарски новинар и долгогодишен противник на режимот на Сметона, за премиер. Меркис потоа поднел оставка на инсистирање на [[Москва]], со што Палекис бил назначен и за вршител на должноста претседател. Советите потоа ја искористиле владата на Палекис за да му придадат на конечното советско преземање на власта изглед на легалност. Владата на Палекис организирала силно наместени избори за „Народниот Сејм“, на кои на гласачите им бил претставен единствен список од комунистите. Новоизбраниот Народен Сејм се состанал на 21 јули само со еден дневен ред - резолуција со која Литванија се прогласува за советска република и се поднесува петиција за прием во Советскиот Сојуз, која била едногласно усвоена. Советскиот Сојуз уредно го „одобрил“ барањето на 3 август. Оттогаш, советските извори тврделе дека петицијата на Литванија за приклучување кон Советскиот Сојуз ја означува кулминацијата на литванската [[социјалистичка револуција]] и со тоа ја претставува легитимната желба на литванскиот народ да се приклучи кон Советскиот Сојуз. Советските власти презеле политики на [[советизација]]: [[национализација]] на целиот приватен имот, [[колективизација]] на земјоделството, потиснување на [[Римокатоличка црква|Католичката црква]] и наметнување на тоталитарна контрола. Во исто време, биле воведени и бесплатно образование и бесплатен национален здравствен систем. Вооружените антисоветски партизани биле погубени до 1953 година. Приближно 130.000 Литванци, наречени „непријатели на народот“, биле депортирани во Сибир (видете [[советски депортации од Литванија]]). По смртта на [[Јосиф Сталин]] во 1953 година, Советскиот Сојуз усвоил политики на [[десталинизација]] и ги завршила масовните прогони. Ненасилниот отпор продолжил и во Литванија и меѓу литванската дијаспора. Овие движења биле тајни, нелегални и повеќе фокусирани на социјални прашања, човекови права и културни прашања, отколку на политички барања. === Движења за независност === [[Податотека:EasternBloc_BasicMembersOnly.svg|мини|379x379пкс|Карта на [[Источен блок|Источниот блок]]]] Додека [[Михаил Горбачов]] се обидувал да ја оживее [[Економија на Советскиот Сојуз|економијата на Советскиот Сојуз]], тој вовел [[гласност]] (''отвореност'') и [[перестројка]] (''реструктуирање''). Политичката агенда на Горбачов водела кон големи и длабоки промени во советската влада, па затоа Горбачов ја поканил советската јавност на отворени и јавни разговори невидени до тој момент. За [[Советски дисиденти|советските литвански дисиденти]] и активисти, тоа претставувало златна можност што не требало да се пропушти, да ги внесат своите движења од илегала во јавниот живот. На 23 август 1987 година (48-годишнината од [[Пакт Рибентроп-Молотов|Пактот Молотов-Рибентроп]]), Литванската лига за слобода го организирала првиот јавен протестен митинг кој не резултирал со апсења. Охрабрени од неапсењата, до средината на 1988 година, група од 35 интелектуалци го организирале Реформското движење [[Сајудис]] со првична цел да ги поддржат, дискутираат и спроведат реформите на Горбачов, но без отворено да ја поддржат независноста од [[Советски Сојуз|СССР]]. Сепак, Сајудис добил на популарност, привлекувајќи големи толпи на митинзите во паркот Вингис и со тоа радикализирајќи ја својата агенда, искористувајќи ја пасивноста на Горбачов. Во [[Револуции од 1989 година|1989]] година, Сајудис, не плашејќи се да ја налути [[Москва]] и да предизвика насилно задушување, постојано продолжувала со своите барања: од ограничени преговори за реформите на Горбачов, до барање поголемо влијание врз економските одлуки, до политичка автономија во рамките на Советскиот Сојуз. До времето на [[Балтички Пат|Балтичкиот Пат]], човечки ланец долг над 600 километри низ трите балтички држави за да се одбележи 50-годишнината од Пактот Молотов-Рибентроп, официјалната цел на Сајудис веќе станала независност за Литванија. Слични процеси се случиле и во другите советски републики во периодот 1988-1991 година, колективно познати како „[[Парада на суверенитетот|парада на суверенитети]]“, кои биле главниот фактор што придонело за [[Распад на Советскиот Сојуз|распадот на Советскиот Сојуз]]. == Демократски избори == [[Парламентарните избори во Литванија (1990)|Парламентарните избори]] во февруари 1990 година биле првите слободни и демократски избори во Литванија од 1926 година. Гласачите со огромно мнозинство гласале за кандидатите поддржани од Сајудис, иако движењето не се кандидирало како политичка партија. Резултатот бил првата повоена некомунистичка влада. За време на своето прво собрание на 11 март 1990 година, [[Врховен совет на Литванска ССР|Врховниот совет на Литванската ССР]] го избрал [[Витаутас Ландсбергис]] за свој претседател и го вратил предвоеното име на Литванија - Република Литванија. Потоа го променил своето име во [[Врховен совет на Литванија|Врховен совет на Република Литванија]] и формално го прогласил повторното воспоставување на литванската независност. Законот бил одобрен во 10:44 часот од 124 членови на советот, додека шест останале воздржани. <ref name="autogenerated1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lrs.lt/datos/kovo11/signatarai/|title=LR AT AKTO Dėl Lietuvos nepriklausomos valstybės atstatymo signatarai|publisher=Lietuvos Respublikos Seimas|archive-url=https://web.archive.org/web/20030701090313/http://www.lrs.lt/datos/kovo11/signatarai/|archive-date=1 July 2003|accessdate=18 February 2008}}</ref> Немало против. == Закон == <div class="center">ВРХОВЕН СОВЕТ НА РЕПУБЛИКА ЛИТВАНИЈА ЗАКОН За повторното воспоставување на државата Литванија</div>Врховниот совет на Република Литванија, изразувајќи ја волјата на нацијата, донесува декрет и свечено прогласува дека извршувањето на суверените овластувања на Државата Литванија, укинати од странски сили во 1940 година, е повторно воспоставено и отсега Литванија е повторно независна држава. Законот за независност од 16 февруари 1918 година на Советот на Литванија и декретот на Уставотворното собрание од 15 мај 1920 година за повторно воспоставената демократска држава Литванија никогаш не ја изгубија својата правна сила и ја сочинуваат уставната основа на државата Литванија. Територијата на Литванија е цела и неделива и уставот на ниедна друга држава не важи на неа. Државата Литванија го нагласува своето придржување кон универзално признатите принципи на меѓународното право, го признава принципот на неповредливост на границите како што е формулиран во Завршниот акт на Конференцијата за безбедност и соработка во Европа во Хелсинки во 1975 година и ги гарантира човековите, граѓанските и етничките права на заедниците. Врховниот совет на Република Литванија, изразувајќи суверена власт, со овој закон започнува да го остварува целосниот суверенитет на државата.<ref>{{cite web|url=http://www3.lrs.lt/seimu_istorija/w3_viewer.ViewTheme-p_int_tv_id=281&p_kalb_id=2&p_org=0.htm|title=Supreme Council – Reconstituent Seimas 1990 – 1992|publisher=Lietuvos Respublikos Seimas}}</ref>   Врховниот совет застанал на ставот дека првичната декларација за независност на Литванија во 1918 година е сè уште важечка и го сметал Законот за повторно потврдување на независноста што сè уште постоела законски според меѓународното право. Тој се засновал на премисата дека Сметона никогаш не поднел оставка, а преземањето на претседателската функција од страна на Меркис било нелегално и неуставно. Официјалниот став на Литванија по ова прашање оттогаш е дека сите последователни акти што довеле до советската анексија се ''ipso facto'' ништовни. == Последици == [[Податотека:Leaders_of_the_Supreme_Council_of_Lithuania_on_11_March_1990.jpg|мини|Лидерите на Врховниот совет на Литванија на 11 март 1990 година, по донесувањето на Законот за повторно воспоставување на државата Литванија]] [[Податотека:LT-2000-50litų-Independence-b.png|мини|Комеморативна монета од [[Литвански литас|литас]] посветена на 10-годишнината од независноста]] Законот за повторно воспоставување на државата Литванија послужил како модел и инспирација за другите [[Републики на Сојузот на Советските Социјалистички Републики|советски републики]]. Сепак, прашањето за независност не било веднаш решено и признавањето од други земји не било сигурно. [[Михаил Горбачов]] го нарекол Законот за независност нелегален, а СССР побарал поништување на Законот и почнал да воведува санкции против Литванија, вклучително и [[Советска економска блокада на Литванија|економска блокада]]. Покрај тоа, на 13 јануари 1991 година, советските сили ја нападнале зградата на ЛРТ во Вилнус, заедно со телевизиската кула во Вилнус. Невооружени цивилни Литванци се соочиле со советските војници. Четиринаесет лица биле убиени, а седумстотини повредени во она што станало познато како [[Јануарски настани]]. На 31 мај 1990 година, Врховниот совет на [[Молдавска Советска Социјалистичка Република|Молдавска ССР]] гласал за признавање на Обновувањето на независноста на Литванија. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://md.mfa.lt/md/en/news/prime-minister-thanks-moldova-for-recognizing-lithuanias-independence-in-1990|title=Prime Minister thanks Moldova for recognizing Lithuania's Independence in 1990|date=29 January 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402133537/https://md.mfa.lt/md/en/news/prime-minister-thanks-moldova-for-recognizing-lithuanias-independence-in-1990|archive-date=2 April 2015|accessdate=1 April 2015}}</ref> Парламентот на Молдавија станал првото законодавно тело во светот што ја признал независноста на Литванија, иако [[Молдавска Советска Социјалистичка Република|Молдавија]] сè уште била дел од [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]]. Молдавскиот Врховен совет ветил дека ќе отвори [[Дипломатска делегација|амбасада]] во Литванија во блиска иднина. На 13 јануари 1991 година, за време на упадот на советските сили во зградата на ЛРТ во Вилнус, рускиот лидер [[Борис Елцин]] пристигнал во Талин и со лидерите на балтичките земји потпишал заедничка декларација, признавајќи ја меѓусебната независност и суверенитет. <ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://estonianworld.com/life/estonia-celebrates-the-day-of-restoration-of-independence/|title=Estonia celebrates the restoration of independence|last=World|first=Estonian|date=20 August 2023|work=Estonian World|language=en-GB|accessdate=3 April 2024}}</ref> Подоцна, на 27 јули 1991 година, руската влада повторно ја признала Литванија и двете земји ги обновиле дипломатските односи на 9 октомври 1991 година. На 11 февруари 1991 година, [[Алтинг|исландскиот парламент]] гласал за да потврди дека признавањето на независноста на Литванија од страна на [[Исланд]] во 1922 година е сè уште во целосна сила, бидејќи никогаш формално не ја признал контролата на Советскиот Сојуз врз Литванија, <ref name="iceland1">{{Наведени вести|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2927190|title=Svo fIjótt sem verða má|date=12 February 1991|work=[[Þjóðviljinn]]|access-date=28 October 2018|language=is}}</ref> и дека целосни дипломатски односи треба да се воспостават што е можно поскоро. <ref>{{Наведени вести|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1738122|title=Stjórnmálasamband verði tekið upp svo fljótt sem verða má|date=12 February 1991|work=[[Morgunblaðið]]|access-date=28 October 2018|language=is}}</ref> <ref>{{Наведени вести|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2581110|title=Viðurkenning á sjálfstæði í fullu gildi|date=12 February 1991|work=[[Dagblaðið Vísir]]|access-date=28 October 2018|language=is}}</ref> Како одговор на тоа, Советскиот Сојуз го отповикал својот амбасадор во Исланд. Подоцна, по Исланд следеле [[Данска]], [[Социјалистичка Република Словенија|Словенија]], [[Социјалистичка Република Хрватска|Хрватска]] (тогаш составен дел од [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|Југославија]]) и [[Латвија]]. Амбасадорот на Данска во Литванија пристигнал на 26 август; тој станал првиот странски дипломат акредитиран во Литванија по нејзиното прогласување независност. На 26 август 1991 година, литванските граничари биле распоредени на граничните премини меѓу Литванија и Русија, а Република Литванија започнала да издава визи. Првите визи биле издадени на членовите на Литванската оперска компанија, група Американци од литванско потекло со седиште во Чикаго, кои пристигнале да настапуваат три недели во земјата. На почетокот, граѓаните на Советскиот Сојуз и секој што имал виза за Советскиот Сојуз автоматски се квалификувал за виза по пристигнувањето во Литванија; подоцна, земјата вовела свои правила за визи. По неуспешниот [[августовски државен удар]], признавањето на независноста на Литванија било потврдено од страна на Соединетите Американски Држави на 2 септември. Претседателот [[Џорџ Х. В. Буш|Џорџ Х.В. Буш]] објавил дека доколку Советскиот Сојуз употреби вооружена сила против Литванија, САД ќе реагираат соодветно. Администрацијата на Буш изјавила дека тој чекал да ја признае независноста на Литванија сè додека Врховниот совет на Советскиот Сојуз не го стори тоа прво, но Буш подоцна одлучил дека не може повеќе да чека. Конечно, на 6 септември 1991 година, независноста на Литванија била признаена од [[Државен совет на Советскиот Сојуз|Државниот совет на Советскиот Сојуз]] . Признавањето на независноста на Литванија било брзо проследено од неколку земји, вклучувајќи ги Кина, Индија и [[Белорусија|Белорусија,]] како и [[Туркменска Советска Социјалистичка Република|Туркменистан]] и [[Узбечка Советска Социјалистичка Република|Узбекистан]]. На 17 септември 1991 година, Обединетите нации ја примиле Литванија за членка. Истиот ден, Обединетите нации ги примиле и Естонија, Латвија, [[Маршалски Острови|Маршалските Острови]], [[Сојузни Држави на Микронезија|Сојузните Држави на Микронезија]], [[Северна Кореја]] и [[Јужна Кореја]] за членови. На 29 март 2004 година, Литванија станала членка на [[НАТО]]. На 1 мај 2004 година, Литванија станала и членка на [[Европската Унија]]. Земјата забранила прикажување на советски и нацистички симболи во 2008 година. {| class="wikitable sortable" |+Хронологија на признавањето на Литванија<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www3.lrs.lt/pls/inter/w5_show?p_r=4729&p_k=1|title=Atkurtos Lietuvos nepriklausomos valstybės pripažinimo chronologija|accessdate=7 April 2015}}</ref> ! data-sort-type="date" scope="col" |Date ! scope="col" |Земја |- |31 мај 1990 |{{Знаменце|Flag of the Moldavian Soviet Socialist Republic (1990).svg}} [[Молдавска Советска Социјалистичка Република|Молдавија]] |- |11 февруари 1991 |{{Знаме|Iceland}}<ref name="iceland1">{{Наведени вести|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2927190|title=Svo fIjótt sem verða má|date=12 February 1991|work=[[Þjóðviljinn]]|access-date=28 October 2018|language=is}}</ref> |- |28 февруари 1991 |{{Знаме|Denmark}} |- |16 мај 1991 |{{Знаме|SR Slovenia}} |- |27 јули 1991 |{{Знаме|Russian SFSR}} |- |3 август 1991 |{{Знаме|Croatia}} |- |23 август 1991 |{{Знаме|Latvia}} |- |24 август 1991 |{{Знаме|Norway}} |- |24 август 1991 |{{Знаме|Hungary}} |- |25 август 1991 |{{Знаме|Argentina}} |- |25 август 1991 |{{Знаме|France}} |- |26 август 1991 |{{Знаме|Bulgaria}} |- |26 август 1991 |{{Знаме|Italy}} |- |26 август 1991 |{{Знаме|Canada}} |- |26 август 1991 |{{Знаме|Poland}} |- |26 август 1991 |{{Знаме|Malta}} |- |26 август 1991 |{{Знаме|Portugal}} |- |26 август 1991 |{{Знаме|Romania}} |- |26 август 1991 |{{Знаме|San Marino|1862}} |- |26 август 1991 |{{Простознаме|Ukraine|1991}} [[Украинска Советска Социјалистичка Република|Ukraine]] |- |27 август 1991 |{{Знаме|People's Socialist Republic of Albania}} |- |27 август 1991 |{{Знаме|Australia}} |- |27 август 1991 |{{Знаме|Belgium}} |- |27 август 1991 |{{Знаме|United Kingdom}} |- |27 август 1991 |{{Знаме|Georgian SSR|1990}} |- |27 август 1991 |{{Знаме|Spain}} |- |27 август 1991 |{{Знаме|Luxembourg}} |- |27 август 1991 |{{Знаме|Sweden}} |- |27 август 1991 |{{Знаме|Germany}} |- |27 август 1991 |{{Знаме|Ireland}} |- |27 август 1991 |{{Знаме|Estonia}} |- |28 август 1991 |{{Знаме|Austria}} |- |28 август 1991 |{{Знаме|Chile}} |- |28 август 1991 |{{Знаме|New Zealand}} |- |28 август 1991 |{{Знаме|South Africa|1928}} |- |28 август 1991 |{{Знаме|Finland}} |- |28 август 1991 |{{Знаме|Switzerland}} |- |28 август 1991 |{{Знаме|Uruguay}} |- |29 август 1991 |{{Простознаме|Czechoslovakia}} [[Чешка и Словачка Федеративна Република|Чехословачка]] |- |29 август 1991 |{{Знаме|Mongolian People's Republic|1949}} |- |30 август 1991 |{{Знаме|Vatican City}} |- |31 август 1991 |{{Знаме|Kirghiz SSR}} |- |2 септември 1991 |{{Знаме|Ecuador}} |- |2 септември 1991 |{{Знаме|Netherlands}} |- |2 септември 1991 |{{Знаме|United States}} |- |3 септември 1991 |{{Знаме|Greece}} |- |3 септември 1991 |{{Знаме|Libyan Arab Jamahiriya}} |- |3 септември 1991 |{{Знаме|Nicaragua}} |- |3 септември 1991 |{{Знаме|Turkey}} |- |4 септември 1991 |{{Знаме|Brazil|1968}} |- |4 септември 1991 |{{Знаме|Israel}} |- |4 септември 1991 |{{Знаме|Tunisia|1959}} |- |5 септември 1991 |{{Знаме|South Korea|1984}} |- |5 септември 1991 |{{Знаме|Mexico}} |- |6 септември 1991 |{{Знаме|Guinea}} |- |6 септември 1991 |{{Знаме|Japan|1870}} |- |6 септември 1991 |{{Знаме|Colombia}} |- |6 септември 1991 |{{Знаме|Singapore}} |- |6 септември 1991 |{{Знаме|Egypt}} |- |6 септември 1991 |{{Знаме|Soviet Union}} |- |7 септември 1991 |{{Знаме|Democratic Republic of Afghanistan|1987}} |- |7 септември 1991 |{{Знаме|China}} |- |7 септември 1991 |{{Знаме|North Korea|1948}} |- |7 септември 1991 |{{Знаме|Peru}} |- |7 септември 1991 |{{Знаме|Senegal}} |- |7 септември 1991 |{{Знаме|Bangladesh}} |- |8 септември 1991 |{{Знаме|Pakistan}} |- |9 септември 1991 |{{Знаме|Bolivia}} |- |9 септември 1991 |{{Знаме|India}} |- |9 септември 1991 |{{Знаме|Cuba}} |- |9 септември 1991 |{{Знаме|Ba'athist Syria}} |- |9 септември 1991 |{{Знаме|Thailand}} |- |9 септември 1991 |{{Знаме|Vietnam}} |- |9 септември 1991 |{{Знаме|Cape Verde|1975}} |- |10 септември 1991 |{{Знаме|Azerbaijan SSR|1991}} |- |10 септември 1991 |{{Знаме|Iran}} |- |10 септември 1991 |{{Знаме|Kingdom of Nepal}} |- |11 септември 1991 |{{Простознаме|Madagascar}} [[Демократска Република Мадагаскар|Мадагскар]] |- |12 септември 1991 |{{Знаме|Armenian SSR|1990}} |- |12 септември 1991 |{{Знаме|Cyprus|1960}} |- |13 септември 1991 |{{Знаме|Yemen}} |- |15 септември 1991 |{{Знаме|Bahrain|1972}} |- |15 септември 1991 |{{Знаме|Jordan}} |- |15 септември 1991 |{{Знаме|Kuwait}} |- |15 септември 1991 |{{Знаме|Philippines|1986}} |- |16 септември 1991 |{{Знаме|Saudi Arabia}} |- |17 септември 1991 |{{Знаме|Indonesia}} |- |19 септември 1991 |{{Знаме|United Arab Emirates}} |- |20 септември 1991 |{{Знаме|Laos}} |- |24 септември 1991 |{{Знаме|Turkmen SSR}} |- |25 септември 1991 |{{Знаме|Panama}} |- |30 септември 1991 |{{Знаме|Uzbek SSR|1991}} |- |30 септември 1991 |{{Знаме|Namibia}} |- |22 October 1991 |{{Знаме|Mauritania|1959}} |- |22 October 1991 |{{Знаме|Yugoslavia}}<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://hu.mfa.lt/hu/en/welcome-to-lithuania/political-relations/serbia|title=Political Relations with Serbia|date=22 септември 2014|work=Embassy of the Republic of Lithuania to Hungary|archive-url=https://web.archive.org/web/20240311081250/https://hu.mfa.lt/hu/en/welcome-to-lithuania/political-relations/serbia|archive-date=11 March 2024|accessdate=29 July 2016}}</ref> |- |2 ноември 1991 |{{Знаме|Sri Lanka}} |- |23 декември 1991 |{{Знаме|Ghana}} |- |23 декември 1991 |{{Знаме|Kazakh SSR}} |- |24 декември 1991 |{{Знаме|Mozambique}} |- |25 декември 1991 |{{Знаме|Tajik SSR}} |- |27 декември 1991 |{{Знаме|Algeria}} |- |27 декември 1991 |{{Знаме|Belarus|1991}} |- |30 декември 1991 |{{Знаме|Lebanon}} |- |2 Јануари 1992 |{{Знаме|Ba'athist Iraq|1991}} |- |6 Јануари 1992 |{{Знаме|Burundi}} |- |16 Јануари 1992 |{{Знаме|Burkina Faso}} |- |25 Јануари 1992 |{{Знаме|Mali}} |- |31 Јануари 1992 |{{Знаме|Benin}} |- |21 February 1992 |{{Знаме|Costa Rica}} |- |17 March 1992 |{{Знаме|Zimbabwe}} |- |25 септември 1992 |{{Знаме|El Salvador}} |- |6 ноември 1992 |{{Знаме|Republic of Bosnia and Herzegovina}} |- |10 ноември 1992 |{{Знаме|Nigeria}} |- |12 Јануари 1993 |{{Знаме|Chad}} |} == Наводи == {{наводи}} ==Дополнително читање== *''The Oxford Companion to Politics of the World'' (p.&nbsp;69, 70), Joel Krieger (editor), [[Oxford University]], 1993. *''Background Notes on Countries of the World'' 2003; September 2003, Lithuania, (p.&nbsp;12) *''The Baltic Revolution; Estonia, Latvia, Lithuania and The Path to Independence'', Anatol Lieven, 1993. *''Collapse of an Empire, Lessons for Modern Russia'' (pp.&nbsp;175,&nbsp;214,&nbsp;217&ndash;219), Yegor Gaidar, [[Brookings Institution]], 2007. *''Why did the Soviet Union collapse, Understanding Historical Change'', (p.&nbsp;152&ndash;155), Robert Strayer, M.E.Sharpe, 1998. *{{cite web |url=http://www.lrs.lt/datos/kovo11/lietuvos_kelias.htm |title=Lietuvos kelias į 1990 m. kovo 11-ąją (1940–1990 m.) |first=Gediminas |last=Ilgūnas |publisher=Lietuvos Respublikos Seimas |access-date=18 February 2008 |archive-date=22 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210622055259/https://www.lrs.lt/datos/kovo11/lietuvos_kelias.htm |url-status=dead }} [[Категорија:Демократизација]] [[Категорија:Распаѓање на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Распеана револуција]] [[Категорија:Декларации за независност]] [[Категорија:Статии со текст на литвански]] [[Категорија:Историја на Литванија (1990-денес)]] pmdby8cbku7yc7i4pd18vjfak81vvgh 1 1391594 5539268 2026-04-15T11:05:16Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: {{СЗР}}{{СИЕ Пролет 2026|корисник=Тиверополник|тема=Историја|земја=Литванија}} 5539268 wikitext text/x-wiki {{СЗР}}{{СИЕ Пролет 2026|корисник=Тиверополник|тема=Историја|земја=Литванија}} 9uwc3nqoxg9gpj4t599t52du4y1yfxz 0 1391595 5539270 2026-04-15T11:08:45Z Пакко 4588 Создадена страница со: {{Инфокутија Населено место | name = Врбица | native_name = Върбица | native_name_lang = bg | settlement_type = град | image_skyline = Varbitca Iz3.jpg | image_caption = Црквата во Врбица | image_flag = | image_shield = | pushpin_map = Бугарија | pushpin_map_caption = Мест... 5539270 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Врбица | native_name = Върбица | native_name_lang = bg | settlement_type = град | image_skyline = Varbitca Iz3.jpg | image_caption = Црквата во Врбица | image_flag = | image_shield = | pushpin_map = Бугарија | pushpin_map_caption = Местоположба на Врбица во Бугарија | latd = 43 | latm = 00 | lats = 00 | latNS = N | longd = 26 | longm = 39 | longs = 00 | longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Бугарија]] | subdivision_type1 = Област | subdivision_name1 = [[Шумен (област)|Шумен]] | subdivision_type2 = Општина | subdivision_name2 = [[Врбица (општина)|Врбица]] | leader_party = ДПС | leader_title = Градоначалник | leader_name = Мердин Бајрам | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 75,801 | elevation_m = 430 | population_total = 4.356 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = поштенски код | postal_code = 9870 | area_code = +359 05391 | website = {{URL|http://www.varbitsa.org/}} }} '''Врбица''' ({{Langx|bg|Върбица}}) — град во Севеоисточна [[Бугарија]] и административен центар на Општина [[Врбица(општина)|Врбица]] во [[Шумен (област)|Шуменската Област]]. Има население од 4.356 жители (2022).<ref>[https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-06-2022_2.txt Таблица на адресно регистрираните по постоянен и по настоящ адрес лица] oт дата 15.06.2022 г.</ref> == Географија == Градот се наоѓа во старопланинската област, во [[Предбалкан]]от и во областа [[Герлово]], на северните падини на главниот старопланински венец и Котланско-камчискиот регион. Сместен е на 39 км североисточно од [[Котел]], на 43 км од град [[Трговиште (Бугарија)|Трговиште]], на 44 км северно од [[Сунгурларе]], на 52 км јужно од регионалниот центар [[Шумен]] и на 326 км од главниот град [[Софија]]. == Историја == На подрачјето на денешниот град Врбица постојат траги од населби уште од античко време и средновековието, што се должи на неговата стратешка положба во близина на важни планински премини. Во раниот среден век, регионот бил тесно поврзан со првите бугарски престолнини [[Плиска]] и [[Преслав]]. Името на градот најверојатно потекнува од реката Врбица и бројните врби кои го опкружувале местото. За време на османлиското владеење, населбата била позната под името '''Куртларе''' и била значаен центар за сточарство и занаетчиство. По Ослободувањето на Бугарија, градот постепено почнал да се трансформирал во современ административен и стопански центар на областа Герлово. Во [[1934]] година официјално му било вратено името '''Врбица''', а во [[1964]] година населбата била прогласена за [[град]]. Историјата на местото е одбележана со соживот помеѓу различни етнички и религиозни заедници, што придонело за богата културна традиција. Денес Врбица е центар на општина со развиено земјоделство и шумарство, како и со голем потенцијал за планински туризам. Градот е познат и по своите минерални извори и чистиот планински воздух. Овој спој на историја и природни убавини го прави Врбица значајна точка во североисточниот дел на Бугарија. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *[https://varbitsa.org/ Мрежно место на Општина Врбица] [[Категорија:Населени места во областа Шумен]] [[Категорија:Градови во Бугарија]] 3ru4o0qk5sq9dkve94v3qze2b4pq0n1 10 1391596 5539271 2026-04-15T11:13:28Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Историја на Либија под Мумар Гадафи | shortname alias = Либија | flag alias = Flag of Libya (1977–2011).svg | flag alias-naval = Naval Ensign of Libya (1977–2011).svg | link alias-naval = Libyan Navy | flag alias-navy = Naval Ensign of Libya (1977–2011).svg | link alias-navy = Libyan Navy | link alias-army = Libyan Army (1951–2011) | link alias-... 5539271 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Историја на Либија под Мумар Гадафи | shortname alias = Либија | flag alias = Flag of Libya (1977–2011).svg | flag alias-naval = Naval Ensign of Libya (1977–2011).svg | link alias-naval = Libyan Navy | flag alias-navy = Naval Ensign of Libya (1977–2011).svg | link alias-navy = Libyan Navy | link alias-army = Libyan Army (1951–2011) | link alias-military = Armed Forces of the Libyan Arab Jamahiriya | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | related1 = Либија | related2 = Италијанска Либија | related3 = Кралство Либија | related4 = Либиска Арапска Република | related5 = Федерација на Арапските Републики </noinclude> }} 9x1muv4n6zput3byy3pqdq5of535fad 10 1391597 5539272 2026-04-15T11:14:58Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Демократска Република Авганистан | shortname alias = Авганистан | flag alias = Flag of Afghanistan (1980-1987).svg | flag alias-1978 = Flag of Afghanistan (1978).svg | flag alias-1978a = Flag of Afghanistan (1978–1980).svg | flag alias-1987 = Flag of Afghanistan (1987–1992).svg | link alias-military = Armed Forces of the Democratic Republic of Af... 5539272 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Демократска Република Авганистан | shortname alias = Авганистан | flag alias = Flag of Afghanistan (1980-1987).svg | flag alias-1978 = Flag of Afghanistan (1978).svg | flag alias-1978a = Flag of Afghanistan (1978–1980).svg | flag alias-1987 = Flag of Afghanistan (1987–1992).svg | link alias-military = Armed Forces of the Democratic Republic of Afghanistan | link alias-air force = Afghan Air Force (1978–1992) | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | altvar = {{{altvar|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1978 | var2 = 1978a | var3 = 1987 | redir1 = DRA | redir2 = DR Afghanistan | redir3 = D.R. Afghanistan | related1 = Afghanistan | related2 = Emirate of Afghanistan | related3 = Kingdom of Afghanistan | related4 = Emirate of Afghanistan (1929) | related5 = Republic of Afghanistan (1973–1978) | related6 = Republic of Afghanistan (1987–1992) | related7 = Afghan mujahideen | related8 = Islamic State of Afghanistan | related9 = Islamic Emirate of Afghanistan (1996–2001) | related10 = Transitional Islamic State of Afghanistan | related11 = Islamic Republic of Afghanistan | related12 = Taliban | cat = Afghanistan, Democratic Republic </noinclude> }} 0uifhob0vpubkrc7udqhvq3el28dle5 10 1391598 5539273 2026-04-15T11:16:26Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias =сириска Арапска Република | shortname alias = Сирија | flag alias = Flag of the United Arab Republic (1958–1971), Flag of Syria (1980–2024).svg | flag alias-1963 = Flag of Syria (1963–1972).svg | flag alias-1972 = Flag of Syria (1972–1980).svg | flag alias-navy = Flag of the Syrian Navy.svg | link alias-navy = Syrian Arab Navy (Ba'athist Syria) | flag al... 5539273 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias =сириска Арапска Република | shortname alias = Сирија | flag alias = Flag of the United Arab Republic (1958–1971), Flag of Syria (1980–2024).svg | flag alias-1963 = Flag of Syria (1963–1972).svg | flag alias-1972 = Flag of Syria (1972–1980).svg | flag alias-navy = Flag of the Syrian Navy.svg | link alias-navy = Syrian Arab Navy (Ba'athist Syria) | flag alias-naval = Flag of the Syrian Navy.svg | link alias-naval = Syrian Arab Navy (Ba'athist Syria) | flag alias-air force = Flag of the Syrian Arab Air Force.svg | link alias-air force = Syrian Air Force | flag alias-army= Flag of the Syrian Arab Army.svg | link alias-army= Syrian Army | flag alias-military = Flag of the Syrian Arab Armed Forces (1980–2024).svg | link alias-military = Syrian Arab Armed Forces (Ba'athist Syria) | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1963 | var2 = 1972 | related1 = Syria | related2 = Syrian opposition | related3 = First Syrian Republic | related4 = Second Syrian Republic | related5 = United Arab Republic | related6 = Mandate of Syria | related7 = Syrian Federation | related8 = State of Syria | related9 = State of Aleppo | related10 = State of Damascus | related11 = Alawite State | related12 = Jabal Druze State | cat = Ba'athist Syria </noinclude> }} r5jme2fz3mw6g4tljj46tcatadphbeh 10 1391599 5539274 2026-04-15T11:18:31Z Тиверополник 1815 Пренасочување кон [[Предлошка:Country data Азербејџанска ССР]] 5539274 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Предлошка:Country data Азербејџанска ССР]] 1ymkt62ixbmtfc7budus8ga3ybw4x2f 10 1391600 5539275 2026-04-15T11:19:10Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Кралство Непал | shortname alias = Непал | flag alias = Flag of Nepal.svg | flag alias-old = Flag of Nepal (1743–1962).svg | border = | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} | cat = Nepal Kingdom <noinclude> | var1 = old | redir1 = Kingdom of Gorkha | redir2= Gorkha Empire </noinclude> }} 5539275 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Кралство Непал | shortname alias = Непал | flag alias = Flag of Nepal.svg | flag alias-old = Flag of Nepal (1743–1962).svg | border = | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} | cat = Nepal Kingdom <noinclude> | var1 = old | redir1 = Kingdom of Gorkha | redir2= Gorkha Empire </noinclude> }} lmesw7b3q2wibuo1j2wjsucoa5p1wby 0 1391601 5539281 2026-04-15T11:27:12Z Пакко 4588 Создадена страница со: {{Инфокутија Населено место | name = Каолиново | native_name = Каолиново | native_name_lang = bg | settlement_type = град | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_shield = | pushpin_map = Бугарија | pushpin_map_caption = Местоположба на Каолинов... 5539281 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Каолиново | native_name = Каолиново | native_name_lang = bg | settlement_type = град | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_shield = | pushpin_map = Бугарија | pushpin_map_caption = Местоположба на Каолиново во Бугарија | latd = 43 | latm = 37 | lats = 00 | latNS = N | longd = 27 | longm = 07 | longs = 00 | longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Бугарија]] | subdivision_type1 = Област | subdivision_name1 = [[Шумен (област)|Шумен]] | subdivision_type2 = Општина | subdivision_name2 = [[Каолиново (општина)|Каолиново]] | leader_party = ДПС | leader_title = Градоначалник | leader_name = Нијази Исмаил | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 31,314 | elevation_m = 284 | population_total = 3.260 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = поштенски код | postal_code = 9960 | area_code = +359 05361 | website = {{URL|http://www.kaolinovo.bg/}} }} '''Каолиново''' ({{Langx|bg|Каолиново}}) — град во Североисточна [[Бугарија]] и административен центар на Општина [[Каолиново (општина)|Каолиново]] во [[Шумен (област)|Шуменската Област]]. Има население од 3.260 жители (2022).<ref>[https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-06-2022_2.txt Таблица на адресно регистрираните по постоянен и по настоящ адрес лица] oт дата 15.06.2022 г.</ref> == Географија == Градот се наоѓа во средишниот дел на Североисточна Бугарија, во областа [[Лудогорие]]. Сместен е на околу 50 км северно од регионалниот центар [[Шумен]], на 35 км североисточно од [[Разград]] и на околу 60 км јужно од [[Силистра]]. Регионот околу градот е познат по своите наоѓалишта на каолин, по што и самата населба го добила своето име. == Историја == Старото име на населбата било '''Шумну бохчалар''' (турски: ''Şumnu Bohçalar''). Во [[1934]] година било преименувано во '''Божидар''', а во [[1950]] година го добива сегашното име '''Каолиново'''. Ова име е избрано поради богатите наоѓалишта на висококвалитетен [[каолин]] во околината, чија експлоатација е клучна за локалната економија. Во [[1974]] година, Каолиново официјално било прогласено за [[град]]. Населбата претставува важен стопански центар во регионот, каде што покрај рударството и примарната преработка на каолин, значајна улога има и земјоделството. Градот е познат и по настаните од мај [[1989]] година, поврзани со протестите на локалното население против т.н. „Голема екскурзија“.<ref>{{cite news |title=Майските протести през 1989 година |url=https://www.bghelsinki.org |publisher=Български хелзински комитет |language=bg}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *[https://kaolinovo.bg/ Мрежно место на Општина Каолиново] [[Категорија:Населени места во областа Шумен]] [[Категорија:Градови во Бугарија]] tufkpsz21htdwftrlxjkkp05czzmfia 14 1391602 5539282 2026-04-15T11:27:42Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Литванија во новиот век| 1990]] [[Категорија:Современа историја по земја]] 5539282 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Литванија во новиот век| 1990]] [[Категорија:Современа историја по земја]] 27ngqcp3y3dv9cqfqcfa8lyukq5d9pu 0 1391603 5539289 2026-04-15T11:36:29Z Тиверополник 1815 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1345905151|Guerrilla war in the Baltic states]]“ 5539289 wikitext text/x-wiki  {{Infobox military conflict|conflict=Герилска војна во балтичките држави|partof=[[Окупација на балтичките држави]] и [[антикомунистички востанија во Средна и Источна Европа]]|image=[[Податотека:Lithuanian partisans of the Tauras military district, 1945.jpg|350px|мини|центар]]|image_size=300px|caption=[[Литвански партизани]] на Воениот округ Таурас|place=[[Балтички држави]]|date=1944–1956|result=Советска победа|combatant1={{tree list}} *{{flagcountry|Soviet Union}} ** {{flagcountry|Lithuanian SSR}} ** {{flagcountry|Latvian SSR}} ** {{flagcountry|Estonian SSR}} {{tree list/end}}|combatant2={{tree list}} *Балтички партизани **{{flagicon image|Flag of Lithuania (1918–1940).svg}} [[Литвански партизани]]<br /> **{{flagd|Latvia}} [[Латвиски партизани]]<br /> **{{flagd|Estonia}} [[Естонски партизани]] {{tree list/end}}|commander1={{flagicon|Soviet Union}} [[Иван Баграмјан]]|commander2={{flagicon|Lithuania}} [[Адолфас Раманаускас]]{{Executed}}<br />{{flagicon|Latvia}} [[Роберт Рубенис]]{{KIA}}<br />{{flagicon|Estonia}} [[Ендел Редлих]]{{KIA}}|strength1=110,000<ref name=":1">{{Cite book |author=Jeffrey S. Dixon; Meredith Reid Sarkees |title=A Guide to Intra-state Wars |year=2015 |publisher=CQ Press|isbn=0872897753|page=304}}</ref>|strength2=55,000<ref name=":1"/> * '''Литванија:''' 30,000 * '''Латвија:''' 15,000 * '''Естонија:''' 10,000|casualties1=13,000–20,000 убиени<ref name="Clodfelter, p. 538" /><ref name=":1"/> * '''Литванија:''' 12,921 жртви * '''Латвија:''' 1,562 убиени;<br />560 повредени<ref>Plakans, Andrejs. The Latvians: A Short History, 155. Hoover Institution Press, Stanford, 1995.</ref>|casualties2=20,000–30,000 убиени<ref name="Clodfelter, p. 538" /><ref name=":1"/> * '''Литванија:''' 20,000 уапсени<ref name="Clodfelter, p. 538">Clodfelter (2017), p. 538</ref><ref>Lietuvos istorijos atlasas. Compiled by Arūnas Latišenka. Briedis. 2001. p. 25</ref>|casualties3='''Литванија:'''најмалку 4.000 цивили кои соработувале со Советите биле убиени од партизани; повеќе од ~300.000 Литванци, Летонци и Естонци биле протерани во Сибир.<ref name="Clodfelter, p. 538" />}}<blockquote></blockquote>'''Герилската војна во балтичките држави''' - востание што го воделе [[Балтички држави|балтичките]] ([[Латвиски партизани|латвиски]], [[Литвански партизани|литвански]] и [[Естонски партизани|естонски]]) партизани против [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] од 1944 до 1956 година. Познати се алтернативно како „'''Шумски браќа'''“ ({{Langx|et|metsavennad}}, {{Langx|lv|mežabrāļi}}, {{Langx|lt|žaliukai}}), овие партизани се бореле против инвазивните советски сили за време на нивната [[окупација на балтичките држави]] за време и по [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.loc.gov/resource/sn83030272/1908-06-25/ed-1/?sp=9&q=BROTHERS+WOOD&r=0.092,0.775,0.356,0.175,0|title=The Brothers of the Wood. Bandits, Says Russia; Politicians, Says Prisoner's Counsel.|date=25 June 1908|work=The Sun|access-date=13 February 2022|location=New York, New York|page=9}}</ref> <ref>{{Наведени вести|url=https://books.google.com/books?id=w0UkA-5r5T4C&dq=%22forest+friars%22&pg=PA673|title=Jan Pouren Case|date=17 September 1908|work=The Independent|issue=3120|location=New York|volume=65|page=673}}</ref> Слични [[Антикомунистички востанија во Средна и Источна Европа|бунтовнички групи]] се спротивставиле на советските окупации во [[Народна Република Бугарија|Бугарија]], [[Народна Република Полска|Полска]], [[Социјалистичка Република Романија|Романија]] и [[Украинска Советска Социјалистичка Република|Украина]]. Советските сили, составени првенствено од [[Црвена армија|Црвената армија]], ги окупирале балтичките држави во 1940 година, завршувајќи ја својата окупација до 1941 година. По период на [[Германска окупација на балтичките држави|германска окупација]] за време на [[Втората светска војна]], Советите повторно ја окупирале Литванија од 1944 до 1945 година. Како што советската политичка репресија се интензивирала во текот на следните години, десетици илјади партизани од балтичките земји почнале да го користат селото како основа за антисоветско востание. Според некои проценки, најмалку 50.000 партизани (10.000 во Естонија, 10.000 во Латвија и 30.000 во Литванија), покрај нивните поддржувачи, биле вклучени во востанието. Партизаните продолжиле да водат вооружена борба сè до 1956 година, кога супериорноста на советските безбедносни сили, главно во форма на тајни агенти кои се инфилтрирале во партизанските групи, го натерала балтичкото население да ја промени тактиката и да прибегне кон [[граѓански отпор]] во следните три децении, кулминирајќи со [[Распеана револуција|Распеаната револуција]] од 1987 до 1991 година. <ref name="Ziemele">{{Наведена книга|title=State Continuity and Nationality: The Baltic States and Russia|last=Ziemele|first=Ineta|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|year=2005|isbn=90-04-14295-9|page=25|ref=Ziemele2005|author-link=Ineta Ziemele}}</ref> == Позадина == [[Податотека:Victims_of_Soviet_NKVD_in_Tartu,_Estonia,_1941_-_001.jpg|мини|Ексхумирани жртви од масакрот на затворениците на НКВД во Тарту од 1941 година]] [[Податотека:Priboi_planas.jpg|мини|Планот за депортација на литвански цивили за време на [[Операција Прибој|операцијата Прибој]]]] Терминот „Шумски браќа“ првпат се употребил во Балтичкиот регион во [[Руска револуција (1905)|Руската револуција од 1905 година]]. Различни извори ги нарекуваат „шумските браќа“ од овој период или селани оние кои се бунтувале или наставници кои барале засолниште во шумата. Терминот „Шумски браќа“ се користел и бил познат само во окупирана Естонија и Латвија. Во Литванија, партизаните биле нарекувани {{Јаз|lt|žaliukai}} (Зелени луѓе), {{Јаз|lt|miškiniai}} (Шумски луѓе) или само {{Јаз|lt|partizanai}} (партизани). Естонија, Латвија и Литванија ја стекнале својата независност во 1918 година по распадот на [[Руска Империја|Руското Царство]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://icds.ee/en/lithuania-latvia-and-estonia-100-years-of-similarities-and-disparities/|title=Lithuania, Latvia and Estonia: 100 Years of Similarities and Disparities|last=Rein Taagepera|date=16 February 2018|publisher=International Centre for Defence and Security|accessdate=30 December 2023}}</ref> Идеалите за национализам и [[самоопределување]] се вкорениле кај многу луѓе како резултат на независноста на Естонија и Латвија за прв пат од 13 век. Литванците повторно воспоставиле суверена држава со богата поранешна историја, најголемата земја во Европа во текот на 14 век, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lithuania/|title=World Factbook:Lithuania|date=13 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231215020225/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lithuania/|archive-date=15 December 2023|accessdate=30 December 2023}}</ref> окупирана од [[Руска Империја|Руското Царство]] од [[Трета поделба на Полска|1795 година]]. По потпишувањето на [[Пакт Рибентроп-Молотов|пактот Рибентроп-Молотов]], сите три балтички држави биле окупирани од [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] во 1940 година, потег што [[Западни сојузници|западните сојузници]] го сметале за нелегитимен. <ref>{{Наведена книга|url=https://brill.com/display/book/9789004464896/BP000014.xml|title=The Case of the Incorporation of the Baltic States by the USSR|last=Mälksoo|first=Lauri|date=28 Jun 2022|publisher=Brill Nijhoff|isbn=9789004464896|edition=Second Revised|series=The Erik Castrén Institute Monographs on International Law and Human Rights|volume=20|pages=70–139|chapter=The Baltic States Between 1940 and 1991: Illegality and/Or Prescription|doi=10.1163/9789004464896_005|access-date=30 December 2023}}</ref> Кога [[Трет Рајх|нацистичка Германија]] го прекршила пактот и го [[Операција Барбароса|нападнал Советскиот Сојуз]], Советската Црвена армија била протерана од Балтикот и областа се нашла под [[Германска окупација на балтичките држави|германска воена окупација]]. По заминувањето на советските трупи од регионот, формалната независност на балтичките држави не била обновена од Германија. Во меѓувреме, сојузничките декларации, како што е [[Атлантска повелба|Атлантската повелба]], понудиле ветување за повоен свет во кој трите балтички држави би можеле повторно да се воспостават. Откако веќе ја искусиле окупацијата од страна на советскиот режим, тогашниот нацистички режим, многу луѓе не биле подготвени да прифатат уште една окупација на крајот од војната. За разлика од Естонија и Латвија, каде што Германците го [[Регрутирање|регрутирале]] локалното население во воени формации во рамките на [[Вафен-СС]], <ref>{{Наведено списание|last=Karl Stuklis|date=2023|title=Revisionist national narratives in the memoirs of Estonian and Latvian Waffen-SS Legionnaires|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01629778.2023.2173262|journal=Journal of Baltic Studies|volume=55|pages=197–215|doi=10.1080/01629778.2023.2173262|doi-access=free}}</ref> Литванија никогаш немала дивизија на Вафен-СС. Во 1944 година, германските власти создале лошо опремени, но 20.000 војници од Литванските територијални одбранбени сили под водство на генералот Повилас Плехавичиус за борба против [[Советски партизани|советските партизани]] предводени од Антанас Сњечкус. Германците почнале да ги гледаат овие сили како националистичка закана за нивната окупација. Нејзините високи штабови биле уапсени на 15 мај 1944 година, а Плехавичиус бил депортиран во концентрационен логор во Саласпилс, Латвија, но подоцна во август 1944 година бил ослободен и останал под надзор на Гестапо. Приближно половина од преостанатите сили формирале герилски единици и се распуштиле во селата за да се подготват за партизански операции против Црвената армија како што се приближувал [[Источен фронт (Втора светска војна)|Источниот фронт]]. Герилските операции во Естонија и Латвија имале одредена основа во овластувањето на [[Адолф Хитлер]] да се повлече од Естонија кон средината на септември 1944 година - тој им дозволил на војниците од неговите естонски сили, првенствено на 20-та Вафен-СС дивизија (1-ва естонска) кои сакале да останат и да ги бранат своите домови, да го сторат тоа. – и во судбината на Армиската група Курландија, меѓу последните од силите на Хитлер што се предале откако биле заробени во Курландскиот џеб на Курландскиот Полуостров во 1945 година. Многу естонски и латвиски војници, како и неколку Германци, избегнале заробување и се бореле како Шумски браќа со години по војната. Други, како што се Алфонс Ребане и Алфредс Рикстинш, избегале во Обединетото Кралство и Шведска и учествувале во сојузничките разузнавачки операции во помош на Шумските браќа. Додека Вафен-СС била прогласена за виновна за [[Воено злосторство|воени злосторства]] и други злосторства и прогласена за криминална организација по војната, [[Нирнбершки процес|Нирнбершките судења]] експлицитно ги исклучиле регрутите во следните услови:<blockquote>Трибуналот ја прогласува за криминална во смисла на Повелбата групата составена од лица кои биле официјално прифатени како членови на СС како што е наведено во претходниот став, кои станале или останале членови на организацијата со знаење дека таа се користи за извршување на дела прогласени за кривични според член 6 од Повелбата, или кои биле лично вмешани како членови на организацијата во извршувањето на такви кривични дела, исклучувајќи ги, сепак, оние кои биле регрутирани за членство од страна на државата на таков начин што не им дал избор во ова прашање и кои не извршиле такви кривични дела.<ref>{{cite web|url=http://avalon.law.yale.edu/imt/09-30-46.asp|title=Nuremberg Trial Proceedings Volume 22|date=30 September 1946|publisher=The Avalon Project at Yale Law School|access-date=29 March 2011}}</ref>  </blockquote>Во периодот 1949–1950 година, Комисијата за раселени лица на [[Соединетите Американски Држави]] направила истражување на естонската и латвиската дивизија и на 1 септември 1950 година ја усвоила следната политика:<blockquote>Единиците на Балтичките Вафен-СС треба да се сметаат за посебни и различни по намена, идеологија, активности и квалификации за членство од германските СС, и затоа Комисијата смета дека тие не се движење непријателски настроено кон Владата на Соединетите Американски Држави согласно член 13 од Законот за раселени лица, како што е изменет.<ref name="Estonia Letter">[https://www.hot.ee/vaikal/usa.htm Letter from Harry N. Rosenfield, Acting Chairman of United States Displaced Persons Commission, to Mr. Johannes Kaiv, Acting Consul General of Estonia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070225161030/http://www.hot.ee/vaikal/usa.htm|date=25 February 2007}}, in re memorandum from the Estonian Committee in the United States zone of Germany on the question of former Estonian Legionnaires seeking admission to the United States under the Displaced Persons Act, as amended. 13 September 1950.</ref></blockquote>Латвиската влада тврдела дека [[Латвиска легија|Латвиската легија]], првенствено составена од 15-та и 19-та латвиска дивизија Вафен-СС, не била ниту криминална ниту колаборационистичка организација. Редовите на отпорот се зголемиле со обидите на Црвената армија да регрутира војници во балтичките држави по војната, а помалку од половина од регистрираните регрути се пријавиле во некои области. Широко распространетото вознемирување на семејствата на исчезнатите регрути ги натерало повеќе луѓе да ги избегнуваат властите побегнувајќи во шумите. Голем број на регрути дезертирале, носејќи го своето оружје со себе. == Летна војна == [[Податотека:LAF_fighters_leads_the_arrested_Commissar_of_the_Red_Army.jpg|мини|Литванските борци на отпорот го предводат уапсениот комесар на [[Црвена армија|Црвената армија]] во Каунас во 1941 година]] Со германската инвазија на Советскиот Сојуз на 22 јуни 1941 година, [[Јосиф Сталин]] дал јавна изјава на радио повикувајќи на политика на изгорена земја во областите што требало да се напуштат на 3 јули. Околу 10.000 Шумски браќа, организирани во организации (домошна гарда) низ целата земја, ја нападнале НКВД, баталјоните за уништување и 8-та армија (генерал-мајор Љубовцев), убивајќи 4.800 и заробувајќи 14.000. Битката кај Тарту траела две недели и уништила голем дел од градот. Под водство на Фридрих Кург, Шумските браќа ги истерале Советите од Тарту, зад линијата на реките [[Перну (река)|Парну]] - [[Емајиги]]. Така, тие ја обезбедиле Јужна Естонија да биде под естонска контрола до 10 јули. <ref name="kaasik">{{Наведена книга|title=Estonia 1940–1945: Reports of the Estonian International Commission for the Investigation of Crimes Against Humanity|title-link=Estonian International Commission for the Investigation of Crimes Against Humanity|last=Peeter Kaasik|last2=Mika Raudvassar|year=2006|editor-last=Toomas Hiio|location=Tallinn|pages=495–517|chapter=Estonia from June to October 1941: Forest Brothers and Summer War|editor-last2=Meelis Maripuu|editor-last3=Indrek Paavle}}</ref> [[НКВД]] убила 193 луѓе во затворот Тарту при нивното повлекување на 8 јули. Германската 18-та армија ја преминала естонската јужна граница од 7 до 9 јули. Германците го продолжиле својот напредок во Естонија работејќи во соработка со „Шумските браќа“ и „Омакаитсе“. Во Северна Естонија, батаљоните за истребување имале најголемо влијание, бидејќи била последната балтичка територија освоена од Советите. Здружените естонско-германски сили ја освоиле [[Нарва]] на 17 август, а естонскиот главен град [[Талин]] на 28 август. На тој ден, црвеното знаме соборено претходно на Пик Херман било заменето со [[Знаме на Естонија|знамето на Естонија]] од Фред Изе, само за да биде повторно заменето со германско знаме на ''Рајхскригсфлаге'' неколку часа подоцна. Откако Советите биле протерани од Естонија, германската армиска група Север ги разоружала сите групи на „Шумските браќа“ и „Омакаитсе“. Партизанските единици на југот на Естонија повторно биле повикани во август 1941 година под името Естонски Омакаитсе. Членовите првично биле избрани од најблискиот круг на пријатели. Подоцна, од кандидатите за членови било побарано да потпишат изјава дека не се членови на [[Комунизам|комунистичка]] организација. Естонските ''Омакаитсе'' се потпирале на поранешните прописи на Естонската одбранбена лига и Естонската армија, доколку тие биле во согласност со законите на германската окупација. <ref name="kuusik">{{Наведена книга|title=Estonia 1940–1945: Reports of the Estonian International Commission for the Investigation of Crimes Against Humanity|title-link=Estonian International Commission for the Investigation of Crimes Against Humanity|last=Argo Kuusik|year=2006|editor-last=Toomas Hiio|location=Tallinn|pages=797–806|chapter=Estonian Omakaitse in 1941–1944|editor-last2=Meelis Maripuu|editor-last3=Indrek Paavle}}</ref> Задачите на ''биле'' следниве: # одбрана на брегот и границите # борба против падобранци, саботажи и шпионажа # чување на воено важни објекти # борба против комунизмот # помош на естонската полиција и гарантирање на општата безбедност на граѓаните # обезбедување помош во случај на големи инциденти (пожари, поплави, болести итн.) # обезбедување воена обука за своите членови и други лојални граѓани # продлабочување и зачувување на патриотските и националните чувства кај граѓаните. На 15 јули, Омакаитсе имало 10.200 членови; на 1 декември 1941 година, 40.599 членови. До февруари 1944 година, членството броело околу 40.000. == Герилска војна == До крајот на 1940-тите и почетокот на 1950-тите, „Шумските браќа“ биле обезбедени со залихи, офицери за врска и логистичка координација од страна на британските (Ми6), [[Централна разузнавачка агенција|американските]] и шведските тајни разузнавачки служби. <ref name="Hess">{{Наведено списание|last=Hess|first=Sigurd|year=2001|title=The Clandestine Operations of Hans Helmut Klose and the British Baltic Fishery Protection Service (BBFPS) 1945-1956|url=https://books.google.com/books?id=HXYAGisbPZUC&pg=PA169|journal=The Journal of Intelligence History|publisher=LIT Verlag Münster|volume=1|issue=2|pages=169–178|doi=10.1080/16161262.2001.10555054|isbn=9783825806439|url-access=subscription}}</ref> Таа поддршка одиграла клучна улога во насочувањето на балтичкото движење на отпорот, но значително се намалило откако [[Операција „Џунгла“|операцијата „Џунгла“]] на MI6 била сериозно компромитирана од активностите на британските шпиони (Ким Филби) кои проследиле информации до Советите и му овозможиле на МГБ да идентификува, инфилтрира и елиминира многу балтички герилски единици и да ги исклучи другите од каков било понатамошен контакт со западните [[Шпионажа|разузнавачки]] оперативци. Судирот меѓу советските вооружени сили и „Шумските браќа“ траел повеќе од една деценија и одзел најмалку 50.000 животи. Проценките за бројот на борци во секоја земја варираат. Мисиунас и Таагепера проценуваат дека бројките достигнале 30.000 во Литванија, помеѓу 10.000 и 15.000 во Латвија и 10.000 во Естонија. Од друга страна, професорот Хајнрихс Стродс, врз основа на извештаите на НКВД, тврди дека во 1945 година, 8.916 партизани биле убиени во Литванија, 715 во Латвија и 270 во Естонија, што ги прави загубите на Литванија околу 90%. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://genocid.lt/Leidyba/1/heinrihs1.htm|title=Heinrihs Strods, Latvijas nacionalo partizanu karš, 19441956, Rīga, a/s "Preses nams", 1996, 576 lpp.}}</ref> Иако вистинските бројки биле уште поголеми, многумина веруваат дека ова го открива односот на големината на отпорот меѓу трите земји. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bernardinai.lt/2007-04-16-laisves-kryzkeles-laisves-kovos-latvijoje-bei-estijoje/|title=Freedom crossroads. Freedom fights in Latvia and Estonia.|date=16 April 2007|work=[[Bernardinai.lt]]}}</ref> === Во Естонија ===   [[Податотека:Estonian_forest_brothers_relaxing_and_cleaning_their_guns_after_a_shooting_exercise_in_Veskiaru,_Järva_County,_Estonia,_1953._(47953893422).jpg|мини|Естонски борци, округот Јарва во 1953 година, се релаксираат по стрелачка вежба (фотографија во боја)]] Во Естонија, 14.000–15.000 мажи учествувале во борбите помеѓу 1944 и 1953 година – Шумските браќа биле најактивни во округот Виру по должината на граничните области помеѓу окрузите Перну и Лане, а вклучувале и значителна активност помеѓу окрузите Тарту и Виру. Од ноември 1944 до ноември 1947 година, тие извршиле 773 вооружени напади, убивајќи околу 1.000 Совети и нивните поддржувачи. На својот врв во 1947 година, организацијата контролирала десетици села и градови, создавајќи значителни проблеми за советските транспорти на снабдување кои барале вооружена придружба. <ref>{{Наведена книга|title=Between Giants, the Battle for the Baltics in World War II|last=Buttar|first=Prit|publisher=Osprey Publishing|year=2013|isbn=978-1780961637}}</ref> Август Сабе, еден од последните преживеани Шумски браќа, бил откриен во 1978 година од агенти на КГБ, претставувајќи се како рибар. Наместо да се предаде, тој скокнал во Воханду, и се удавил. КГБ инсистирала дека 69-годишниот Сабе се удавил додека се обидувал да побегне, теорија што е тешко да се поверува со оглед на плитката вода и недостатокот на засолниште на местото. Друг познат член на „Шумски браќа“, Калев Аро, побегнал од апсење преправајќи се во скитник додека се криел во шумите на јужна Естонија 20 години. Тој бил убиен во престрелка со агенти на КГБ во 1974 година <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.err.ee/464351/raadil-puhitseti-malestuskivi-eelviimasele-metsavennale|title=Raadil pühitseti mälestuskivi eelviimasele metsavennale|date=16 October 2007|work=ERR|language=et-EE|accessdate=18 January 2025}}</ref> Имало бројни обиди да се пронајдат роднини на Шумските браќа. Естонец кој успеал да побегне од депортација бил Таими Крајтсберг. Таа се присетила дека советските службеници „...ме однесоа во Вору, таму не ме тепаа, но три дена и ноќи не ми даваа ниту храна ниту пијалок. Ми рекоа дека нема да ме убијат, туку ќе ме мачат [сè додека] не ги предадам сите бандити. Околу еден месец ме влечеа низ шуми и ме водеа на фарми во сопственост на роднини на Шумските браќа, и ме праќаа како поттикнувач да побарам храна и засолниште додека самите Чекисти чекаа надвор. Им кажував на луѓето да ме избркаат, бидејќи ме испрќаат безбедносните органи.“ === Во Латвија ===   [[Податотека:Memorial_Site_of_National_Partisans_in_Ķikuri.jpg|мини|Меморијален споменик на националните партизани во Кикури, парохија Турлава, [[Кулдига (општина)|општина Кулдига]]]] Во Латвија, подготовките за партизански операции започнале за време на германската окупација, но водачите на овие националистички единици биле уапсени од нацистичките власти. Долготрајните единици на отпорот почнале да се формираат на крајот од војната, составени од поранешни војници на [[Латвиска легија|Латвиската легија]] и цивили. На 8 септември 1944 година во [[Рига]], раководството на Латвискиот Централен совет ја усвоил Декларацијата за обновување на државата Латвија. Таа имала за цел да ја врати ''фактичката'' независност на Латвиската република. Покрај тоа, се надевал дека меѓународните поддржувачи ќе го искористат интервалот помеѓу промените на окупаторските сили. Декларацијата пропишала дека Уставот на Латвија, е основен закон на обновената Република Латвија и предвидува повторно воспоставување на Кабинет на министри што ќе го организира обновувањето на независноста на Латвија. Некои од најзначајните достигнувања на биле поврзани со нејзината воена гранка - Генерал Јанис Курелис со баталјонот „Поручник Робертс Рубенис“, кој спроведувал вооружен отпор против силите на Вафен СС и бил замислен како нова пролатвиска армија за независност, но бил десеткуван од [[Шуцштафел|СС]] и СД во ноември 1944 година, при што многу војници биле погубени или испратени во [[Концентрационен логор Штутхоф|концентрациониот логор Штутхоф]]. Преживеаните се придружиле на разни групи на отпор. Бројот на активни борци достигнал врв помеѓу 10.000 и 15.000, додека вкупниот број на борци на отпорот достигнал дури 40.000. Еден автор дава бројка до 12.000 групирани во 700 чети во текот на 1945-1955, но дефинитивни бројки не се достапни. Со текот на времето, партизаните го замениле своето германско оружје со советско оружје. Централната команда на латвиските организации на отпорот одржувала канцеларија на улицата Матиса во Рига до 1947 година Во околу 3.000 напади, партизаните нанеле штета на униформиран воен персонал, партиски кадри (особено во руралните средини), згради и складишта за муниција. Комунистичките власти пријавиле 1.562 убиени советски лица и 560 ранети во текот на целиот период на отпорот. Талритс Крастинш дал еден опис на типична акција на „Шумските браќа“. Тој, извиднички војник на 19-та Вафенска гренадирска дивизија на СС (2-ра латвиска), бил регрутиран со уште 15 Летонци во нацистичка германска единица за престој на крајот од војната. Бегајќи кон шумата, групата, предводена од Крастинш, избегнувала секаков допир со местните жители и роднини, ограбувајќи камиони за пари, а истовремено одржувала стан во центарот на Рига за извидувачки операции. Најпрво тие убиле нискорангирани менаџери на Комунистичката партија, но подоцна ги фокусирале своите напори на обид за атентат врз шефот на [[Латвиска Советска Социјалистичка Република|Латвиската ССР]], [[Вилис Лацис]]. Групата регрутирала Русинка која работела во Врховниот совет на Латвиската ССР, која им го кажала распоредот за превоз на Лацис. Тие поставиле заседа покрај патот кога Лацис патувал од Рига до [[Јурмала]], но пукале во погрешен автомобил. Вториот обид, исто така, се потпирал на жена соработник, која се покажала како таен агент на НКВД. Целата група била уапсена и осудена на затвор во 1948 година. <ref>{{In lang|ru}} [http://www.kapitalist.lv/2004-09-15/348.html Газета Капиталист. ]</ref> Латвиските Шумски Браќа биле особено активни во пограничните региони, вклучувајќи ги Дундага, Тауркалне, Лубана, Алоја и Ливани. Во источните региони, тие имале врски со Естонските Шумски Браќа; а во западните региони, со Литванците. Како и во Естонија и Литванија, партизаните биле убивани и инфилтрирани од Министерството за внатрешни работи и НКВД во текот на многу години. Како и во Естонија и Литванија, помошта од западното разузнавање станала сериозно компромитирана од советското контраразузнавање и латвиските двојни агенти како што се Аугустс Бергманис и Видвудс Швеикс. Понатаму, Советите постепено ја консолидирале својата власт во градовите - помошта од руралните цивили била помалку достапна, бидејќи многу од нив биле депортирани за време на [[Операција Прибој|депортациите во 1949 година]] или принудени да работат во [[Колхоз|колхози]], а специјални воени и безбедносни единици биле испратени да ги контролираат партизаните. Последните групи излегле од шумата во 1957 година за да се предадат на властите. <ref name="Laar, p. 27">Laar, p. 27</ref> === Во Литванија ===   [[Податотека:Adolfas_Ramanauskas-Vanagas.jpg|лево|мини|Адолфас Раманаускас („Јастребот“), командант на Сојузот на литвански борци за слобода]] Меѓу трите земји, отпорот бил најдобро организиран во Литванија, каде што герилските единици контролирале цели региони во селата до 1949 година. Нивното вооружување вклучувало чешки топови „Шкода“, руски тешки митралези „Максим“, разни минофрлачи и широк спектар на главно германски и советски лесни митралези и [[Автомат (оружје)|полумитралези]]. Кога не биле во директни битки со Црвената армија или специјалните единици на НКВД, тие значително ја одложувале консолидацијата на советската власт преку заседа, саботажи, атентати врз локални комунистички активисти и функционери, ослободување на затворени герилци и печатење на илегални весници. На 1 јули 1944 година, Литванската армија за слобода (ЛАС) прогласила воена состојба против советската окупација и им наредила на сите свои способни членови да се мобилизираат во водови, да се распоредат во шуми и да не ја напуштаат Литванија. Одделите биле заменети со два сектора - оперативен, наречен ''Ванагај'' (Јастреби или Соколи; скратено ВС) и организациски (скратено ОС). ''Ванагај'', командуван од Албинас Каралиус (кодно име Варенис), биле вооружените борци, додека организацискиот сектор беше задолжен за пасивен отпор, вклучувајќи снабдување со храна, информации и превоз до ''Ванагај''. Во средината на 1944 година, ЛАС имал 10.000 членови. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aidas.lt/lt/istorija/article/2839-12-16-lietuvos-laisves-armija-partizaninio-karo-pradininke-dzukijoje|title=12 16. Lietuvos Laisvės Armija – partizaninio karo pradininkė Dzūkijoje|last=Lučinskas|first=Gintaras|language=LT|accessdate=28 September 2019}}</ref> Советите убиле 659 и уапсиле 753 членови на ЛАС до 26 јануари 1945 година. Основачот Казис Веверскис бил убиен во декември 1944 година, а седиштето било ликвидирано во декември 1945 година. Ова претставувало неуспех на високо централизираниот отпор, бидејќи организацијата била премногу зависна од Веверскис и другите врвни команданти. Во 1946 година, преостанатите водачи и борци на ЛАС започнале да се спојуваат со литванските партизани. Во 1949 година, сите членови на президиумот на Сојузот на литвански борци за слобода - капетанот Јонас Жемаитис-Тилиус, Петрас Барткус-Жадгаила, Брониус Лиесис-Нактис и Јуозас Шибаила-Мераинис, потекнувале од ЛАС. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://archyvas.xxiamzius.lt/numeriai/2005/04/20/istdab_01.html|title=Istorinė Lietuvos laisvės armijos reikšmė pasipriešinime okupantams|work=www.xxiamzius.lt|language=LT|accessdate=29 September 2019}}</ref> Врховен комитет за ослободување на Литванија ({{langx|lt|Vyriausiasis Lietuvos išlaisvinimo komitetas, ВКОЛ|links=no|italic=unset}}), бил создаден на 25 ноември 1943 година. ВКОЛ објавувал илегални весници и агитирал за отпор против нацистите. Гестапо ги уапсил највлијателните членови во 1944 година. По повторната окупација на Литванија од страна на Советите, ВКОЛ се преселил на Запад и си поставил за цел одржување на непризнавањето на окупацијата на Литванија и ширење информации од зад железната завеса - вклучително и информации обезбедени од литванските партизани. [[Податотека:Lithuanian_partisans_from_the_district_of_Dainava_(Southern_Lithuania).jpg|мини|Литвански партизани од воениот округ Дајнава]] [[Податотека:Lithuanian_partisans_of_the_Vytis_military_district,_1946.jpg|мини|Мала група партизани од воениот округ Витиш во 1946 година.]] Поранешни членови на Литванските територијални одбранбени сили, Литванската армија за слобода, Литванските вооружени сили и Литванскиот сојуз на стрелци ја формирале основата на литванските партизани. Земјоделци, литвански функционери, студенти, наставници, па дури и ученици се приклучиле на партизанското движење. Движењето станало активно поддржано од општеството и католичката црква. До крајот на 1945 година, околу 30.000 вооружени луѓе живееле во шумите во Литванија. Партизаните биле добро вооружени. Од 1945 до 1951 година, советските репресивни структури им заплениле на партизаните 31 минофрлачи, 2.921 митралези, 6.304 автоматски пушки, 22.962 пушки, 8.155 пиштоли, 15.264 гранати, 2.596 мини и 3.779.133 патрони. Партизаните го надополнувале својот арсенал преку убивање на ''истребители''те, членови на советските тајни полициски сили или со купување муниција од војниците на Црвената армија. <ref>{{Наведена книга|title=Wars of Lithuania|last=Vitkus|first=Gediminas|date=2014|publisher=The General Jonas Žemaitis Military Academy of Lithuania|isbn=978-609-437-250-6|location=Vilnius|page=257}}</ref> Секој партизан имал двоглед и неколку гранати, обично чувајќи една за да се разнесе за да избегне да биде заробен, бидејќи физичките мачења на советскиот МГБ/НКВД биле многу брутални и сурови. Во мај 1948 година, за борба против герилците, Советите ја извршиле најголемата депортација од Литванија, [[Операција „Пролет“|Операцијата „Пролет“]], кога околу 40 до 50 илјади луѓе поврзани со „шумските браќа“ биле депортирани во Сибир. Заробените литвански Шумски Браќа честопати се соочувале со мачење и погубување по кратка постапка, додека нивните роднини се соочувале со депортација во Сибир. Одмаздата врз антисоветските фарми и села била сурова. Единиците на НКВД ги нарекле ''Водови за народна одбрана'' (познати кај Литванците како ''stribai'', од {{Langx|ru|izstrebiteli}} – ''уништувачи, истребувачи'', т.е. баталјоните за уништување), користеле шокантни тактики како што е прикажување на трупови на погубени партизани во селските дворови за да го обесхрабрат понатамошниот отпор. Во извештајот на комисијата формирана во затворот на [[КГБ]] неколку дена по апсењето на Адолфас Раманаускас („Ванагас“), главен командант на Сојузот на литвански борци за слобода, на 15 октомври 1956 година, било наведено:<blockquote>Десното око е покриено со хематом, на очниот капак има шест убодни рани направени, судејќи според нивниот пречник, од тенка жица или шајка што влегува длабоко во очното јаболко. Повеќекратни хематоми во пределот на стомакот, посекотина на прст од десната рака. Гениталиите откриваат следново: голема рана на десната страна од скротумот и рана на левата страна, недостасуваат и тестиси и сперматични канали.<ref name="Dalia">Kuodytė, Dalia and Tracevskis, Rokas. ''The Unknown War: Armed Anti-Soviet Resistance in Lithuania in 1944–1953'', 2004. {{ISBN|9986-757-59-2}}</ref></blockquote>Јуозас Лукша станал меѓу оние кои успеале да побегнат на Запад; тој ги напишал своите мемоари во Париз – Борци за слобода. Литвански партизани против СССР, и бил убиен по враќањето во Литванија во 1951 година. Пранас Кончиус (кодно име ''Адомас'') станал еден од последните неколку литвански антисоветски борци на отпорот, убиен во акција од страна на советските сили на 6 јули 1965 година (некои извори укажуваат дека се самоубил за да избегне заробување на 13 јули). Посмртно бил награден со Витишки крст во 2000 година. Бенедиктас Микулис, еден од последните познати партизани кои останале во шумата, се појавил во 1971 година. Тој бил уапсен во 1980-тите и поминал неколку години во затвор. === Пад на движењата на отпорот === До почетокот на 1950-тите, советските сили го искорениле поголемиот дел од отпорот на „Шумските браќа“. Разузнавачките информации собрани од советските шпиони на Запад и инфилтратите во рамките на движењето на отпорот, во комбинација со големите советски операции во 1952 година, успеале да ги прекинат кампањите против нив. Голем дел од преостанатите Шумски браќа го положиле оружјето кога советските власти им понудиле [[амнестија]] по смртта на Сталин во 1953 година, иако изолираните борби продолжиле и во 1960-тите. Познато е дека последните индивидуални герилци останале во криење и избегнале заробување во 1980-тите, до кога балтичките држави се залагале за независност преку мирни средства. (Видете [[Сајудис]], [[Балтички Пат]], [[Распеана револуција]]) == Последици и наследство == [[Податотека:State_funeral_of_the_Lithuanian_partisan_commander_Adolfas_Ramanauskas-Vanagas,_2018,_2.jpg|мини|Државен погреб на литванскиот партизански командант Адолфас Раманаускас-Ванагас (1918–1957), 2018 година]] [[Податотека:State_funeral_of_the_last_Lithuanian_anti-Soviet_partisan_A._Kraujelis-Siaubūnas,_2019,_2.jpg|мини|Државен погреб на последниот литвански антисоветски партизан А. Краујелис-Сијаубунас (1928–1965), 2019 г.]] [[Податотека:Mälestuskivi_Lükka_punkrilahingus_langenud_metsavendadele_(2013).JPG|мини|Спомен-плоча во парохијата Реуге за Шумските браќа кои загинаа во битката во Лука]] Теророт од 1944 до 1953 година станал широко распространет и никој, дури ни членовите на повисоките партиски власти или службениците на безбедносниот апарат, не можеле да бидат сигурни за својата иднина. Сеприсутниот, преовладувачки страв имал за цел да го потисне секој отпор. Во овој период, биле уапсени 183.000 жители на [[Литванија]], од кои 142.000 биле испратени во Гулазите, а 80.000 осуденици добиле казни за политички злосторства. Во [[Латвија]], 88.000 луѓе биле испратени во затвори и работни логори, а најмалку 2.321 биле погубени. Во [[Естонија]], не помалку од 34.800 луѓе биле уапсени од политички причини, а уште 900 биле погубени. <ref name=":100">{{Наведена книга|title=Leśni bracia: podziemie antykomunistyczne na Litwie, Łotwie i w Estonii 1944-1956|last=Wnuk|first=Rafał|date=2018|publisher=Instytut Europy Środkowo-Wschodniej Bellona|isbn=978-83-11-15261-8|location=Lublin Warszawa}}</ref> Голем број „Шумски браќа“ опстојувале со надеж дека непријателствата од [[Студена војна|Студената војна]] меѓу Западот, кој никогаш формално не ја признал советската окупација, и Советскиот Сојуз би можеле да ескалираат во вооружен судир во кој ќе бидат ослободени балтичките држави. Ова никогаш не се материјализирало, и според Март Лар многу од преживеаните поранешни „Шумски браќа“ останаа огорчени што Западот не се соочи воено со Советскиот Сојуз. (Видете исто така [[Кримска конференција|Конференција на Јалта]] ). Кога бруталното задушување на [[Унгарска револуција (1956)|Унгарската револуција]] во 1956 година не доведе до интервенција од страна на западните сили, ниту до поддршка од нив, организираниот отпор во балтичките држави дополнително се намали. Бидејќи судирот бил релативно недокументиран од страна на Советскиот Сојуз (балтичките борци биле формално обвинети како обични криминалци), некои го сметаат него и советско-балтичкиот судир како целина за непозната или заборавена војна. Дискусијата за отпорот била потисната под советскиот режим. Списите на оваа тема од страна на балтичките емигранти честопати биле етикетирани како примери на „етничка симпатија“ и игнорирани. Се смета дека истражувачките напори на Лар, започнати во Естонија кон крајот на 1980-тите, ја отвориле вратата за понатамошни проучувања. Во 1999 година, литванскиот [[Парламент на Литванија|Сејм]] (парламентот) донелдекларација за независност која била претходно донесена на 16 февруари 1949 година, на 31-годишнината од декларацијата за независност од 16 февруари 1918 година, од страна на елементи на отпорот под „Движењето на борбата за слобода на Литванија“.<blockquote>... универзален, организиран, вооружен отпор, имено самоодбрана, од страна на литванската држава, се одржал во Литванија во периодот 1944-1953 година, против советската окупација ... целта ... била ослободување на Литванија, потпирајќи се на одредбите од Атлантската повелба и сувереното право признато од демократскиот свет, со носење оружје против еден од агресорите од Втората светска војна ... Советот на движењето на борбата за слобода на Литванија ... ја сочинувал врховната политичка и воена структура ... и бил единствениот законски орган на територијата на окупирана Литванија.<ref name="Seimas">Seimas of the Republic of Lithuania. [http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_l?p_id=90678 ''Law on the 16 February 1949 Declaration by the Council of the Movement of the Struggle for Freedom of Lithuania''], Law No. VIII-1021, 12 January 1999, Vilnius.</ref></blockquote>Во Латвија и Литванија, ветераните на Шумските браќа добивале мала пензија. Во Литванија, третата недела во мај се одбележува како Ден на партизаните. Во 2005 година, во Литванија имало околу 350 преживеани Шумски браќа. <ref name="Kommersant">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kommersant.com/page.asp?id=568804|title=We Put Off This Day As Much As We Could|date=19 April 2005|publisher=Kommersant|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306070332/http://kommersant.com/page.asp?id=568804|archive-date=6 March 2016|accessdate=14 July 2006}}</ref> До 2024 година, Рубен Ламбур (1925–2024) бил последниот естонски шумски брат кој бил сè уште доволно здрав за да се појавува во јавноста. <ref>{{Наведени вести|url=https://news.err.ee/1609437902/one-of-estonia-s-last-forest-brothers-to-receive-memorial-stone|title=One of Estonia's Last Forest Brothers to Receive Memorial Stone|last=Hepner|first=Juhan|date=29 August 2024|work=ERR|access-date=29 August 2024}}</ref> На предавање во Талин во 2001 година, американскиот сенатор [[Џон Мекејн]] им оддал признание на естонските шумски браќа и нивните напори. === Шумски браќа во популарната култура === Канадскиот филм ''„Legendi loojad'' “ (Создавачи на легендата) за естонските шумски браќа бил објавен во 1963 година. Филмот бил финансиран од донации од Естонците во егзил. Советскиот драмски филм од 1966 година ''Никој не сакаше да умре ({{Langx|lt|Niekas nenorėjo mirti}})'' од советско-литванскиот филмски режисер Витаутас Жалакевичиус ја прикажува трагедијата на судирот во кој „брат оди против брат“. Филмот му ја донело на Жалакевичиус [[Државна награда на СССР|Државната награда на СССР]] и меѓународно признание и е најпознатиот филмски приказ на судирот. Популарната советска латвиска телевизиска драмска серија ''„Долг пат по дините'' “ (1980–1982) ја допира темата за латвиските шумски браќа од советска перспектива. Документарниот филм од 1997 година ''„Живеевме за Естонија“'' ја раскажува приказната за естонските шумски браќа од гледна точка на еден од учесниците. Друга популарна латвиска телевизиска серија, ''Владетели на судбината'' ({{Langx|lv|Likteņa līdumnieki}} ), продуциран од Латвија Телевизија од 2003 до 2008 година, го покажува влијанието на борбата (и други историски настани од 1885 до 1995 година) врз животот на семејството Нарбули и нивниот имот. Филмот од 2004 година ''Крајно осамен'' ({{Langx|lt|Vienui Vieni}}) ги прикажува маките на литванскиот партизански водач Јуозас Лукша, кој двапати патувал во [[Западна Европа]] во обид да добие поддршка за вооружениот отпор. Документарниот филм „Стирна“ од 2005 година ја раскажува приказната за Изабела Вилимаите (кодни имиња ''Стирна'' и ''Спарнуота''), Литванка родена во Америка која се преселила во Литванија со своето семејство во 1932 година. Студентка по медицина и фармацевт, таа била илегална медицинска сестра и извор на медицински материјали за партизаните, а на крајот станала и окружна врска. Се инфилтрирала во локалниот [[Комсомол]] (Комунистичка младина), била откриена, заробена и успеала да побегне двапати. Откако поминала во илегала со полно работно време, била осомничена дека била претворена од КГБ во информатор и речиси била погубена од партизаните. КГБ на крајот го открил нејзиниот бункер и таа била заробена по трет пат, испрашувана и убиена. <ref name="7md">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.culture.lt/7md/?leid_id=690&kas=straipsnis&st_id=5382|title=Naujas dokumentinis filmas "Stirna"|date=6 January 2006|publisher=[[Septynios Meno Dienos]], No. 690|language=lt|accessdate=5 July 2006}}</ref> Естонскиот филм од 2007 година, ''Синовите на една шума'' ({{Langx|et|Ühe metsa pojad}}) ја раскажува приказната за двајца Шумски браќа во јужна Естонија, кои се борат со еден Естонец од Вафен-СС против советските окупатори. Романот ''„Шумски браќа“'' од Герајнт Робертс од 2013 година ја раскажува судбината на еден посрамен офицер на британската морнарица кој се враќа во Естонија во 1944 година за британската разузнавачка служба. Голем број на луѓе од неговото минато кои му помагале се преселиле во шумата за време на тековниот воен судир меѓу Германија и Советскиот Сојуз. Неодамнешни примери во латвиската кинематографија вклучуваат филм од 2014 година, Алијас Лонер ( {{Langx|lv|Segvārds Vientulis}}), што ја прикажува приказната за висок борец на отпорот и католички свештеник и телевизиската серијата од 2019 година ''Црвената шума'' ({{Langx|lv|Sarkanais mežs}}) за латвиските агенти испратени од МИ6 во Латвија окупирана од Советскиот Сојуз за да најдат поддршка меѓу локалните партизани во рамките на [[Операција „Џунгла“|операцијата Џунгла]]. === Последниот шумски брат === Последниот познат Шумски Брат бил [[Јанис Пинупс]], кој не излегол од скривалиштето до 1995 година. Тој дезертирал од Црвената армија во 1944 година и советските власти во Латвија го сметале за исчезнат во акција. Тој бил онесвестен и оставен да умре за време на битка. Тој решил да се врати во својот дом, каде што се скрил во блиската шума од страв дека неговото семејство ќе биде депортирано доколку се открие неговото дезертирање. Околу 25 години откако се криел, бил принуден да побара медицинска помош и потоа започнал да дејствува послободно. Сепак, само неговите браќа и сестри, а подоцна и неговите најблиски соседи биле свесни за тоа кој е тој, дури и остатокот од неговото семејство не дознал дека не е убиен во војната сè додека не излегол од скривалиштето. [[Категорија:Војни на СССР]] [[Категорија:Војни на Литванија]] [[Категорија:Војни на Естонија]] [[Категорија:Граѓански војни во Европа]] [[Категорија:Воена историја на Латвија]] [[Категорија:Естонија во Втората светска војна]] [[Категорија:Литванска ССР]] [[Категорија:Латвиска ССР]] [[Категорија:Воена историја на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Естонска ССР]] [[Категорија:Движења на отпорот во Втората светска војна (Источен Фронт)]] [[Категорија:Воена историја за време на Студената војна на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Антикомунизмот во Литванија]] [[Категорија:Антикомунизмот во Естонија]] [[Категорија:СССР во 1950-тите]] [[Категорија:Окупација на балтичките држави]] [[Категорија:Герилски војни]] [[Категорија:Историја на балтичките држави]] [[Категорија:Врски за Wayback од предлошката „Семарх“]] [[Категорија:CS1-одржување: повеќе имиња: список на автори]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] tiphajcn8dr1boo9ojyzd6d4vip1p5j 5539308 5539289 2026-04-15T11:49:34Z Тиверополник 1815 5539308 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=Герилска војна во балтичките држави|partof=[[Окупација на балтичките држави]] и [[антикомунистички востанија во Средна и Источна Европа]]|image=[[Податотека:Lithuanian partisans of the Tauras military district, 1945.jpg|350px|мини|центар]]|image_size=300px|caption=[[Литвански партизани]] на Воениот округ Таурас|place=[[Балтички држави]]|date=1944–1956|result=Советска победа|combatant1={{tree list}} *{{flagcountry|Soviet Union}} ** {{flagcountry|Lithuanian SSR}} ** {{flagcountry|Latvian SSR}} ** {{flagcountry|Estonian SSR}} {{tree list/end}}|combatant2={{tree list}} *Балтички партизани **{{flagicon image|Flag of Lithuania (1918–1940).svg}} [[Литвански партизани]]<br /> **{{flagd|Latvia}} [[Латвиски партизани]]<br /> **{{flagd|Estonia}} [[Естонски партизани]] {{tree list/end}}|commander1={{flagicon|Soviet Union}} [[Иван Баграмјан]]|commander2={{flagicon|Lithuania}} [[Адолфас Раманаускас]]{{Executed}}<br />{{flagicon|Latvia}} [[Роберт Рубенис]]{{KIA}}<br />{{flagicon|Estonia}} [[Ендел Редлих]]{{KIA}}|strength1=110,000<ref name=":1">{{Cite book |author=Jeffrey S. Dixon; Meredith Reid Sarkees |title=A Guide to Intra-state Wars |year=2015 |publisher=CQ Press|isbn=0872897753|page=304}}</ref>|strength2=55,000<ref name=":1"/> * '''Литванија:''' 30,000 * '''Латвија:''' 15,000 * '''Естонија:''' 10,000|casualties1=13,000–20,000 убиени<ref name="Clodfelter, p. 538" /><ref name=":1"/> * '''Литванија:''' 12,921 жртви * '''Латвија:''' 1,562 убиени;<br />560 повредени<ref>Plakans, Andrejs. The Latvians: A Short History, 155. Hoover Institution Press, Stanford, 1995.</ref>|casualties2=20,000–30,000 убиени<ref name="Clodfelter, p. 538" /><ref name=":1"/> * '''Литванија:''' 20,000 уапсени<ref name="Clodfelter, p. 538">Clodfelter (2017), p. 538</ref><ref>Lietuvos istorijos atlasas. Compiled by Arūnas Latišenka. Briedis. 2001. p. 25</ref>|casualties3='''Литванија:'''најмалку 4.000 цивили кои соработувале со Советите биле убиени од партизани; повеќе од ~300.000 Литванци, Летонци и Естонци биле протерани во Сибир.<ref name="Clodfelter, p. 538" />}}<blockquote></blockquote> '''Герилската војна во балтичките држави''' — востание што го воделе [[Балтички држави|балтичките]] ([[Латвиски партизани|латвиски]], [[Литвански партизани|литвански]] и [[Естонски партизани|естонски]]) партизани против [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] од 1944 до 1956 година. Познати се алтернативно како „'''Шумски браќа'''“ ({{Langx|et|metsavennad}}, {{Langx|lv|mežabrāļi}}, {{Langx|lt|žaliukai}}), овие партизани се бореле против инвазивните советски сили за време на нивната [[окупација на балтичките држави]] за време и по [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.loc.gov/resource/sn83030272/1908-06-25/ed-1/?sp=9&q=BROTHERS+WOOD&r=0.092,0.775,0.356,0.175,0|title=The Brothers of the Wood. Bandits, Says Russia; Politicians, Says Prisoner's Counsel.|date=25 June 1908|work=The Sun|access-date=13 February 2022|location=New York, New York|page=9}}</ref> <ref>{{Наведени вести|url=https://books.google.com/books?id=w0UkA-5r5T4C&dq=%22forest+friars%22&pg=PA673|title=Jan Pouren Case|date=17 September 1908|work=The Independent|issue=3120|location=New York|volume=65|page=673}}</ref> Слични [[Антикомунистички востанија во Средна и Источна Европа|бунтовнички групи]] се спротивставиле на советските окупации во [[Народна Република Бугарија|Бугарија]], [[Народна Република Полска|Полска]], [[Социјалистичка Република Романија|Романија]] и [[Украинска Советска Социјалистичка Република|Украина]]. Советските сили, составени првенствено од [[Црвена армија|Црвената армија]], ги окупирале балтичките држави во 1940 година, завршувајќи ја својата окупација до 1941 година. По период на [[Германска окупација на балтичките држави|германска окупација]] за време на [[Втората светска војна]], Советите повторно ја окупирале Литванија од 1944 до 1945 година. Како што советската политичка репресија се интензивирала во текот на следните години, десетици илјади партизани од балтичките земји почнале да го користат селото како основа за антисоветско востание. Според некои проценки, најмалку 50.000 партизани (10.000 во Естонија, 10.000 во Латвија и 30.000 во Литванија), покрај нивните поддржувачи, биле вклучени во востанието. Партизаните продолжиле да водат вооружена борба сè до 1956 година, кога супериорноста на советските безбедносни сили, главно во форма на тајни агенти кои се инфилтрирале во партизанските групи, го натерала балтичкото население да ја промени тактиката и да прибегне кон [[граѓански отпор]] во следните три децении, кулминирајќи со [[Распеана револуција|Распеаната револуција]] од 1987 до 1991 година. <ref name="Ziemele">{{Наведена книга|title=State Continuity and Nationality: The Baltic States and Russia|last=Ziemele|first=Ineta|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|year=2005|isbn=90-04-14295-9|page=25|ref=Ziemele2005|author-link=Ineta Ziemele}}</ref> == Позадина == [[Податотека:Victims_of_Soviet_NKVD_in_Tartu,_Estonia,_1941_-_001.jpg|мини|Ексхумирани жртви од масакрот на затворениците на НКВД во Тарту од 1941 година]] [[Податотека:Priboi_planas.jpg|мини|Планот за депортација на литвански цивили за време на [[Операција Прибој|операцијата Прибој]]]] Терминот „Шумски браќа“ првпат се употребил во Балтичкиот регион во [[Руска револуција (1905)|Руската револуција од 1905 година]]. Различни извори ги нарекуваат „шумските браќа“ од овој период или селани оние кои се бунтувале или наставници кои барале засолниште во шумата. Терминот „Шумски браќа“ се користел и бил познат само во окупирана Естонија и Латвија. Во Литванија, партизаните биле нарекувани {{Јаз|lt|žaliukai}} (Зелени луѓе), {{Јаз|lt|miškiniai}} (Шумски луѓе) или само {{Јаз|lt|partizanai}} (партизани). Естонија, Латвија и Литванија ја стекнале својата независност во 1918 година по распадот на [[Руска Империја|Руското Царство]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://icds.ee/en/lithuania-latvia-and-estonia-100-years-of-similarities-and-disparities/|title=Lithuania, Latvia and Estonia: 100 Years of Similarities and Disparities|last=Rein Taagepera|date=16 February 2018|publisher=International Centre for Defence and Security|accessdate=30 December 2023}}</ref> Идеалите за национализам и [[самоопределување]] се вкорениле кај многу луѓе како резултат на независноста на Естонија и Латвија за прв пат од 13 век. Литванците повторно воспоставиле суверена држава со богата поранешна историја, најголемата земја во Европа во текот на 14 век, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lithuania/|title=World Factbook:Lithuania|date=13 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231215020225/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lithuania/|archive-date=15 December 2023|accessdate=30 December 2023}}</ref> окупирана од [[Руска Империја|Руското Царство]] од [[Трета поделба на Полска|1795 година]]. По потпишувањето на [[Пакт Рибентроп-Молотов|пактот Рибентроп-Молотов]], сите три балтички држави биле окупирани од [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] во 1940 година, потег што [[Западни сојузници|западните сојузници]] го сметале за нелегитимен. <ref>{{Наведена книга|url=https://brill.com/display/book/9789004464896/BP000014.xml|title=The Case of the Incorporation of the Baltic States by the USSR|last=Mälksoo|first=Lauri|date=28 Jun 2022|publisher=Brill Nijhoff|isbn=9789004464896|edition=Second Revised|series=The Erik Castrén Institute Monographs on International Law and Human Rights|volume=20|pages=70–139|chapter=The Baltic States Between 1940 and 1991: Illegality and/Or Prescription|doi=10.1163/9789004464896_005|access-date=30 December 2023}}</ref> Кога [[Трет Рајх|нацистичка Германија]] го прекршила пактот и го [[Операција Барбароса|нападнал Советскиот Сојуз]], Советската Црвена армија била протерана од Балтикот и областа се нашла под [[Германска окупација на балтичките држави|германска воена окупација]]. По заминувањето на советските трупи од регионот, формалната независност на балтичките држави не била обновена од Германија. Во меѓувреме, сојузничките декларации, како што е [[Атлантска повелба|Атлантската повелба]], понудиле ветување за повоен свет во кој трите балтички држави би можеле повторно да се воспостават. Откако веќе ја искусиле окупацијата од страна на советскиот режим, тогашниот нацистички режим, многу луѓе не биле подготвени да прифатат уште една окупација на крајот од војната. За разлика од Естонија и Латвија, каде што Германците го [[Регрутирање|регрутирале]] локалното население во воени формации во рамките на [[Вафен-СС]], <ref>{{Наведено списание|last=Karl Stuklis|date=2023|title=Revisionist national narratives in the memoirs of Estonian and Latvian Waffen-SS Legionnaires|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01629778.2023.2173262|journal=Journal of Baltic Studies|volume=55|pages=197–215|doi=10.1080/01629778.2023.2173262|doi-access=free}}</ref> Литванија никогаш немала дивизија на Вафен-СС. Во 1944 година, германските власти создале лошо опремени, но 20.000 војници од Литванските територијални одбранбени сили под водство на генералот Повилас Плехавичиус за борба против [[Советски партизани|советските партизани]] предводени од Антанас Сњечкус. Германците почнале да ги гледаат овие сили како националистичка закана за нивната окупација. Нејзините високи штабови биле уапсени на 15 мај 1944 година, а Плехавичиус бил депортиран во концентрационен логор во Саласпилс, Латвија, но подоцна во август 1944 година бил ослободен и останал под надзор на Гестапо. Приближно половина од преостанатите сили формирале герилски единици и се распуштиле во селата за да се подготват за партизански операции против Црвената армија како што се приближувал [[Источен фронт (Втора светска војна)|Источниот фронт]]. Герилските операции во Естонија и Латвија имале одредена основа во овластувањето на [[Адолф Хитлер]] да се повлече од Естонија кон средината на септември 1944 година - тој им дозволил на војниците од неговите естонски сили, првенствено на 20-та Вафен-СС дивизија (1-ва естонска) кои сакале да останат и да ги бранат своите домови, да го сторат тоа. – и во судбината на Армиската група Курландија, меѓу последните од силите на Хитлер што се предале откако биле заробени во Курландскиот џеб на Курландскиот Полуостров во 1945 година. Многу естонски и латвиски војници, како и неколку Германци, избегнале заробување и се бореле како Шумски браќа со години по војната. Други, како што се Алфонс Ребане и Алфредс Рикстинш, избегале во Обединетото Кралство и Шведска и учествувале во сојузничките разузнавачки операции во помош на Шумските браќа. Додека Вафен-СС била прогласена за виновна за [[Воено злосторство|воени злосторства]] и други злосторства и прогласена за криминална организација по војната, [[Нирнбершки процес|Нирнбершките судења]] експлицитно ги исклучиле регрутите во следните услови:<blockquote>Трибуналот ја прогласува за криминална во смисла на Повелбата групата составена од лица кои биле официјално прифатени како членови на СС како што е наведено во претходниот став, кои станале или останале членови на организацијата со знаење дека таа се користи за извршување на дела прогласени за кривични според член 6 од Повелбата, или кои биле лично вмешани како членови на организацијата во извршувањето на такви кривични дела, исклучувајќи ги, сепак, оние кои биле регрутирани за членство од страна на државата на таков начин што не им дал избор во ова прашање и кои не извршиле такви кривични дела.<ref>{{cite web|url=http://avalon.law.yale.edu/imt/09-30-46.asp|title=Nuremberg Trial Proceedings Volume 22|date=30 September 1946|publisher=The Avalon Project at Yale Law School|access-date=29 March 2011}}</ref>  </blockquote>Во периодот 1949–1950 година, Комисијата за раселени лица на [[Соединетите Американски Држави]] направила истражување на естонската и латвиската дивизија и на 1 септември 1950 година ја усвоила следната политика:<blockquote>Единиците на Балтичките Вафен-СС треба да се сметаат за посебни и различни по намена, идеологија, активности и квалификации за членство од германските СС, и затоа Комисијата смета дека тие не се движење непријателски настроено кон Владата на Соединетите Американски Држави согласно член 13 од Законот за раселени лица, како што е изменет.<ref name="Estonia Letter">[https://www.hot.ee/vaikal/usa.htm Letter from Harry N. Rosenfield, Acting Chairman of United States Displaced Persons Commission, to Mr. Johannes Kaiv, Acting Consul General of Estonia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070225161030/http://www.hot.ee/vaikal/usa.htm|date=25 February 2007}}, in re memorandum from the Estonian Committee in the United States zone of Germany on the question of former Estonian Legionnaires seeking admission to the United States under the Displaced Persons Act, as amended. 13 September 1950.</ref></blockquote>Латвиската влада тврдела дека [[Латвиска легија|Латвиската легија]], првенствено составена од 15-та и 19-та латвиска дивизија Вафен-СС, не била ниту криминална ниту колаборационистичка организација. Редовите на отпорот се зголемиле со обидите на Црвената армија да регрутира војници во балтичките држави по војната, а помалку од половина од регистрираните регрути се пријавиле во некои области. Широко распространетото вознемирување на семејствата на исчезнатите регрути ги натерало повеќе луѓе да ги избегнуваат властите побегнувајќи во шумите. Голем број на регрути дезертирале, носејќи го своето оружје со себе. == Летна војна == [[Податотека:LAF_fighters_leads_the_arrested_Commissar_of_the_Red_Army.jpg|мини|Литванските борци на отпорот го предводат уапсениот комесар на [[Црвена армија|Црвената армија]] во Каунас во 1941 година]] Со германската инвазија на Советскиот Сојуз на 22 јуни 1941 година, [[Јосиф Сталин]] дал јавна изјава на радио повикувајќи на политика на изгорена земја во областите што требало да се напуштат на 3 јули. Околу 10.000 Шумски браќа, организирани во организации (домошна гарда) низ целата земја, ја нападнале НКВД, баталјоните за уништување и 8-та армија (генерал-мајор Љубовцев), убивајќи 4.800 и заробувајќи 14.000. Битката кај Тарту траела две недели и уништила голем дел од градот. Под водство на Фридрих Кург, Шумските браќа ги истерале Советите од Тарту, зад линијата на реките [[Перну (река)|Парну]] - [[Емајиги]]. Така, тие ја обезбедиле Јужна Естонија да биде под естонска контрола до 10 јули. <ref name="kaasik">{{Наведена книга|title=Estonia 1940–1945: Reports of the Estonian International Commission for the Investigation of Crimes Against Humanity|title-link=Estonian International Commission for the Investigation of Crimes Against Humanity|last=Peeter Kaasik|last2=Mika Raudvassar|year=2006|editor-last=Toomas Hiio|location=Tallinn|pages=495–517|chapter=Estonia from June to October 1941: Forest Brothers and Summer War|editor-last2=Meelis Maripuu|editor-last3=Indrek Paavle}}</ref> [[НКВД]] убила 193 луѓе во затворот Тарту при нивното повлекување на 8 јули. Германската 18-та армија ја преминала естонската јужна граница од 7 до 9 јули. Германците го продолжиле својот напредок во Естонија работејќи во соработка со „Шумските браќа“ и „Омакаитсе“. Во Северна Естонија, батаљоните за истребување имале најголемо влијание, бидејќи била последната балтичка територија освоена од Советите. Здружените естонско-германски сили ја освоиле [[Нарва]] на 17 август, а естонскиот главен град [[Талин]] на 28 август. На тој ден, црвеното знаме соборено претходно на Пик Херман било заменето со [[Знаме на Естонија|знамето на Естонија]] од Фред Изе, само за да биде повторно заменето со германско знаме на ''Рајхскригсфлаге'' неколку часа подоцна. Откако Советите биле протерани од Естонија, германската армиска група Север ги разоружала сите групи на „Шумските браќа“ и „Омакаитсе“. Партизанските единици на југот на Естонија повторно биле повикани во август 1941 година под името Естонски Омакаитсе. Членовите првично биле избрани од најблискиот круг на пријатели. Подоцна, од кандидатите за членови било побарано да потпишат изјава дека не се членови на [[Комунизам|комунистичка]] организација. Естонските ''Омакаитсе'' се потпирале на поранешните прописи на Естонската одбранбена лига и Естонската армија, доколку тие биле во согласност со законите на германската окупација. <ref name="kuusik">{{Наведена книга|title=Estonia 1940–1945: Reports of the Estonian International Commission for the Investigation of Crimes Against Humanity|title-link=Estonian International Commission for the Investigation of Crimes Against Humanity|last=Argo Kuusik|year=2006|editor-last=Toomas Hiio|location=Tallinn|pages=797–806|chapter=Estonian Omakaitse in 1941–1944|editor-last2=Meelis Maripuu|editor-last3=Indrek Paavle}}</ref> Задачите на ''биле'' следниве: # одбрана на брегот и границите # борба против падобранци, саботажи и шпионажа # чување на воено важни објекти # борба против комунизмот # помош на естонската полиција и гарантирање на општата безбедност на граѓаните # обезбедување помош во случај на големи инциденти (пожари, поплави, болести итн.) # обезбедување воена обука за своите членови и други лојални граѓани # продлабочување и зачувување на патриотските и националните чувства кај граѓаните. На 15 јули, Омакаитсе имало 10.200 членови; на 1 декември 1941 година, 40.599 членови. До февруари 1944 година, членството броело околу 40.000. == Герилска војна == До крајот на 1940-тите и почетокот на 1950-тите, „Шумските браќа“ биле обезбедени со залихи, офицери за врска и логистичка координација од страна на британските (Ми6), [[Централна разузнавачка агенција|американските]] и шведските тајни разузнавачки служби. <ref name="Hess">{{Наведено списание|last=Hess|first=Sigurd|year=2001|title=The Clandestine Operations of Hans Helmut Klose and the British Baltic Fishery Protection Service (BBFPS) 1945-1956|url=https://books.google.com/books?id=HXYAGisbPZUC&pg=PA169|journal=The Journal of Intelligence History|publisher=LIT Verlag Münster|volume=1|issue=2|pages=169–178|doi=10.1080/16161262.2001.10555054|isbn=9783825806439|url-access=subscription}}</ref> Таа поддршка одиграла клучна улога во насочувањето на балтичкото движење на отпорот, но значително се намалило откако [[Операција „Џунгла“|операцијата „Џунгла“]] на MI6 била сериозно компромитирана од активностите на британските шпиони (Ким Филби) кои проследиле информации до Советите и му овозможиле на МГБ да идентификува, инфилтрира и елиминира многу балтички герилски единици и да ги исклучи другите од каков било понатамошен контакт со западните [[Шпионажа|разузнавачки]] оперативци. Судирот меѓу советските вооружени сили и „Шумските браќа“ траел повеќе од една деценија и одзел најмалку 50.000 животи. Проценките за бројот на борци во секоја земја варираат. Мисиунас и Таагепера проценуваат дека бројките достигнале 30.000 во Литванија, помеѓу 10.000 и 15.000 во Латвија и 10.000 во Естонија. Од друга страна, професорот Хајнрихс Стродс, врз основа на извештаите на НКВД, тврди дека во 1945 година, 8.916 партизани биле убиени во Литванија, 715 во Латвија и 270 во Естонија, што ги прави загубите на Литванија околу 90%. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://genocid.lt/Leidyba/1/heinrihs1.htm|title=Heinrihs Strods, Latvijas nacionalo partizanu karš, 19441956, Rīga, a/s "Preses nams", 1996, 576 lpp.}}</ref> Иако вистинските бројки биле уште поголеми, многумина веруваат дека ова го открива односот на големината на отпорот меѓу трите земји. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bernardinai.lt/2007-04-16-laisves-kryzkeles-laisves-kovos-latvijoje-bei-estijoje/|title=Freedom crossroads. Freedom fights in Latvia and Estonia.|date=16 April 2007|work=[[Bernardinai.lt]]}}</ref> === Во Естонија === [[Податотека:Estonian_forest_brothers_relaxing_and_cleaning_their_guns_after_a_shooting_exercise_in_Veskiaru,_Järva_County,_Estonia,_1953._(47953893422).jpg|мини|Естонски борци, округот Јарва во 1953 година, се релаксираат по стрелачка вежба (фотографија во боја)]] Во Естонија, 14.000–15.000 мажи учествувале во борбите помеѓу 1944 и 1953 година – Шумските браќа биле најактивни во округот Виру по должината на граничните области помеѓу окрузите Перну и Лане, а вклучувале и значителна активност помеѓу окрузите Тарту и Виру. Од ноември 1944 до ноември 1947 година, тие извршиле 773 вооружени напади, убивајќи околу 1.000 Совети и нивните поддржувачи. На својот врв во 1947 година, организацијата контролирала десетици села и градови, создавајќи значителни проблеми за советските транспорти на снабдување кои барале вооружена придружба. <ref>{{Наведена книга|title=Between Giants, the Battle for the Baltics in World War II|last=Buttar|first=Prit|publisher=Osprey Publishing|year=2013|isbn=978-1780961637}}</ref> Август Сабе, еден од последните преживеани Шумски браќа, бил откриен во 1978 година од агенти на КГБ, претставувајќи се како рибар. Наместо да се предаде, тој скокнал во Воханду, и се удавил. КГБ инсистирала дека 69-годишниот Сабе се удавил додека се обидувал да побегне, теорија што е тешко да се поверува со оглед на плитката вода и недостатокот на засолниште на местото. Друг познат член на „Шумски браќа“, Калев Аро, побегнал од апсење преправајќи се во скитник додека се криел во шумите на јужна Естонија 20 години. Тој бил убиен во престрелка со агенти на КГБ во 1974 година <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.err.ee/464351/raadil-puhitseti-malestuskivi-eelviimasele-metsavennale|title=Raadil pühitseti mälestuskivi eelviimasele metsavennale|date=16 October 2007|work=ERR|language=et-EE|accessdate=18 January 2025}}</ref> Имало бројни обиди да се пронајдат роднини на Шумските браќа. Естонец кој успеал да побегне од депортација бил Таими Крајтсберг. Таа се присетила дека советските службеници „...ме однесоа во Вору, таму не ме тепаа, но три дена и ноќи не ми даваа ниту храна ниту пијалок. Ми рекоа дека нема да ме убијат, туку ќе ме мачат [сè додека] не ги предадам сите бандити. Околу еден месец ме влечеа низ шуми и ме водеа на фарми во сопственост на роднини на Шумските браќа, и ме праќаа како поттикнувач да побарам храна и засолниште додека самите Чекисти чекаа надвор. Им кажував на луѓето да ме избркаат, бидејќи ме испрќаат безбедносните органи.“ === Во Латвија === [[Податотека:Memorial_Site_of_National_Partisans_in_Ķikuri.jpg|мини|Меморијален споменик на националните партизани во Кикури, парохија Турлава, [[Кулдига (општина)|општина Кулдига]]]] Во Латвија, подготовките за партизански операции започнале за време на германската окупација, но водачите на овие националистички единици биле уапсени од нацистичките власти. Долготрајните единици на отпорот почнале да се формираат на крајот од војната, составени од поранешни војници на [[Латвиска легија|Латвиската легија]] и цивили. На 8 септември 1944 година во [[Рига]], раководството на Латвискиот Централен совет ја усвоил Декларацијата за обновување на државата Латвија. Таа имала за цел да ја врати ''фактичката'' независност на Латвиската република. Покрај тоа, се надевал дека меѓународните поддржувачи ќе го искористат интервалот помеѓу промените на окупаторските сили. Декларацијата пропишала дека Уставот на Латвија, е основен закон на обновената Република Латвија и предвидува повторно воспоставување на Кабинет на министри што ќе го организира обновувањето на независноста на Латвија. Некои од најзначајните достигнувања на биле поврзани со нејзината воена гранка - Генерал Јанис Курелис со баталјонот „Поручник Робертс Рубенис“, кој спроведувал вооружен отпор против силите на Вафен СС и бил замислен како нова пролатвиска армија за независност, но бил десеткуван од [[Шуцштафел|СС]] и СД во ноември 1944 година, при што многу војници биле погубени или испратени во [[Концентрационен логор Штутхоф|концентрациониот логор Штутхоф]]. Преживеаните се придружиле на разни групи на отпор. Бројот на активни борци достигнал врв помеѓу 10.000 и 15.000, додека вкупниот број на борци на отпорот достигнал дури 40.000. Еден автор дава бројка до 12.000 групирани во 700 чети во текот на 1945-1955, но дефинитивни бројки не се достапни. Со текот на времето, партизаните го замениле своето германско оружје со советско оружје. Централната команда на латвиските организации на отпорот одржувала канцеларија на улицата Матиса во Рига до 1947 година Во околу 3.000 напади, партизаните нанеле штета на униформиран воен персонал, партиски кадри (особено во руралните средини), згради и складишта за муниција. Комунистичките власти пријавиле 1.562 убиени советски лица и 560 ранети во текот на целиот период на отпорот. Талритс Крастинш дал еден опис на типична акција на „Шумските браќа“. Тој, извиднички војник на 19-та Вафенска гренадирска дивизија на СС (2-ра латвиска), бил регрутиран со уште 15 Летонци во нацистичка германска единица за престој на крајот од војната. Бегајќи кон шумата, групата, предводена од Крастинш, избегнувала секаков допир со местните жители и роднини, ограбувајќи камиони за пари, а истовремено одржувала стан во центарот на Рига за извидувачки операции. Најпрво тие убиле нискорангирани менаџери на Комунистичката партија, но подоцна ги фокусирале своите напори на обид за атентат врз шефот на [[Латвиска Советска Социјалистичка Република|Латвиската ССР]], [[Вилис Лацис]]. Групата регрутирала Русинка која работела во Врховниот совет на Латвиската ССР, која им го кажала распоредот за превоз на Лацис. Тие поставиле заседа покрај патот кога Лацис патувал од Рига до [[Јурмала]], но пукале во погрешен автомобил. Вториот обид, исто така, се потпирал на жена соработник, која се покажала како таен агент на НКВД. Целата група била уапсена и осудена на затвор во 1948 година. <ref>{{In lang|ru}} [http://www.kapitalist.lv/2004-09-15/348.html Газета Капиталист. ]</ref> Латвиските Шумски Браќа биле особено активни во пограничните региони, вклучувајќи ги Дундага, Тауркалне, Лубана, Алоја и Ливани. Во источните региони, тие имале врски со Естонските Шумски Браќа; а во западните региони, со Литванците. Како и во Естонија и Литванија, партизаните биле убивани и инфилтрирани од Министерството за внатрешни работи и НКВД во текот на многу години. Како и во Естонија и Литванија, помошта од западното разузнавање станала сериозно компромитирана од советското контраразузнавање и латвиските двојни агенти како што се Аугустс Бергманис и Видвудс Швеикс. Понатаму, Советите постепено ја консолидирале својата власт во градовите - помошта од руралните цивили била помалку достапна, бидејќи многу од нив биле депортирани за време на [[Операција Прибој|депортациите во 1949 година]] или принудени да работат во [[Колхоз|колхози]], а специјални воени и безбедносни единици биле испратени да ги контролираат партизаните. Последните групи излегле од шумата во 1957 година за да се предадат на властите. <ref name="Laar, p. 27">Laar, p. 27</ref> === Во Литванија === [[Податотека:Adolfas_Ramanauskas-Vanagas.jpg|лево|мини|Адолфас Раманаускас („Јастребот“), командант на Сојузот на литвански борци за слобода]] Меѓу трите земји, отпорот бил најдобро организиран во Литванија, каде што герилските единици контролирале цели региони во селата до 1949 година. Нивното вооружување вклучувало чешки топови „Шкода“, руски тешки митралези „Максим“, разни минофрлачи и широк спектар на главно германски и советски лесни митралези и [[Автомат (оружје)|полумитралези]]. Кога не биле во директни битки со Црвената армија или специјалните единици на НКВД, тие значително ја одложувале консолидацијата на советската власт преку заседа, саботажи, атентати врз локални комунистички активисти и функционери, ослободување на затворени герилци и печатење на илегални весници. На 1 јули 1944 година, Литванската армија за слобода (ЛАС) прогласила воена состојба против советската окупација и им наредила на сите свои способни членови да се мобилизираат во водови, да се распоредат во шуми и да не ја напуштаат Литванија. Одделите биле заменети со два сектора - оперативен, наречен ''Ванагај'' (Јастреби или Соколи; скратено ВС) и организациски (скратено ОС). ''Ванагај'', командуван од Албинас Каралиус (кодно име Варенис), биле вооружените борци, додека организацискиот сектор беше задолжен за пасивен отпор, вклучувајќи снабдување со храна, информации и превоз до ''Ванагај''. Во средината на 1944 година, ЛАС имал 10.000 членови. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aidas.lt/lt/istorija/article/2839-12-16-lietuvos-laisves-armija-partizaninio-karo-pradininke-dzukijoje|title=12 16. Lietuvos Laisvės Armija – partizaninio karo pradininkė Dzūkijoje|last=Lučinskas|first=Gintaras|language=LT|accessdate=28 September 2019}}</ref> Советите убиле 659 и уапсиле 753 членови на ЛАС до 26 јануари 1945 година. Основачот Казис Веверскис бил убиен во декември 1944 година, а седиштето било ликвидирано во декември 1945 година. Ова претставувало неуспех на високо централизираниот отпор, бидејќи организацијата била премногу зависна од Веверскис и другите врвни команданти. Во 1946 година, преостанатите водачи и борци на ЛАС започнале да се спојуваат со литванските партизани. Во 1949 година, сите членови на президиумот на Сојузот на литвански борци за слобода - капетанот Јонас Жемаитис-Тилиус, Петрас Барткус-Жадгаила, Брониус Лиесис-Нактис и Јуозас Шибаила-Мераинис, потекнувале од ЛАС. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://archyvas.xxiamzius.lt/numeriai/2005/04/20/istdab_01.html|title=Istorinė Lietuvos laisvės armijos reikšmė pasipriešinime okupantams|work=www.xxiamzius.lt|language=LT|accessdate=29 September 2019}}</ref> Врховен комитет за ослободување на Литванија ({{langx|lt|Vyriausiasis Lietuvos išlaisvinimo komitetas, ВКОЛ|links=no|italic=unset}}), бил создаден на 25 ноември 1943 година. ВКОЛ објавувал илегални весници и агитирал за отпор против нацистите. Гестапо ги уапсил највлијателните членови во 1944 година. По повторната окупација на Литванија од страна на Советите, ВКОЛ се преселил на Запад и си поставил за цел одржување на непризнавањето на окупацијата на Литванија и ширење информации од зад железната завеса - вклучително и информации обезбедени од литванските партизани. [[Податотека:Lithuanian_partisans_from_the_district_of_Dainava_(Southern_Lithuania).jpg|мини|Литвански партизани од воениот округ Дајнава]] [[Податотека:Lithuanian_partisans_of_the_Vytis_military_district,_1946.jpg|мини|Мала група партизани од воениот округ Витиш во 1946 година.]] Поранешни членови на Литванските територијални одбранбени сили, Литванската армија за слобода, Литванските вооружени сили и Литванскиот сојуз на стрелци ја формирале основата на литванските партизани. Земјоделци, литвански функционери, студенти, наставници, па дури и ученици се приклучиле на партизанското движење. Движењето станало активно поддржано од општеството и католичката црква. До крајот на 1945 година, околу 30.000 вооружени луѓе живееле во шумите во Литванија. Партизаните биле добро вооружени. Од 1945 до 1951 година, советските репресивни структури им заплениле на партизаните 31 минофрлачи, 2.921 митралези, 6.304 автоматски пушки, 22.962 пушки, 8.155 пиштоли, 15.264 гранати, 2.596 мини и 3.779.133 патрони. Партизаните го надополнувале својот арсенал преку убивање на ''истребители''те, членови на советските тајни полициски сили или со купување муниција од војниците на Црвената армија. <ref>{{Наведена книга|title=Wars of Lithuania|last=Vitkus|first=Gediminas|date=2014|publisher=The General Jonas Žemaitis Military Academy of Lithuania|isbn=978-609-437-250-6|location=Vilnius|page=257}}</ref> Секој партизан имал двоглед и неколку гранати, обично чувајќи една за да се разнесе за да избегне да биде заробен, бидејќи физичките мачења на советскиот МГБ/НКВД биле многу брутални и сурови. Во мај 1948 година, за борба против герилците, Советите ја извршиле најголемата депортација од Литванија, [[Операција „Пролет“|Операцијата „Пролет“]], кога околу 40 до 50 илјади луѓе поврзани со „шумските браќа“ биле депортирани во Сибир. Заробените литвански Шумски Браќа честопати се соочувале со мачење и погубување по кратка постапка, додека нивните роднини се соочувале со депортација во Сибир. Одмаздата врз антисоветските фарми и села била сурова. Единиците на НКВД ги нарекле ''Водови за народна одбрана'' (познати кај Литванците како ''stribai'', од {{Langx|ru|izstrebiteli}} – ''уништувачи, истребувачи'', т.е. баталјоните за уништување), користеле шокантни тактики како што е прикажување на трупови на погубени партизани во селските дворови за да го обесхрабрат понатамошниот отпор. Во извештајот на комисијата формирана во затворот на [[КГБ]] неколку дена по апсењето на Адолфас Раманаускас („Ванагас“), главен командант на Сојузот на литвански борци за слобода, на 15 октомври 1956 година, било наведено:<blockquote>Десното око е покриено со хематом, на очниот капак има шест убодни рани направени, судејќи според нивниот пречник, од тенка жица или шајка што влегува длабоко во очното јаболко. Повеќекратни хематоми во пределот на стомакот, посекотина на прст од десната рака. Гениталиите откриваат следново: голема рана на десната страна од скротумот и рана на левата страна, недостасуваат и тестиси и сперматични канали.<ref name="Dalia">Kuodytė, Dalia and Tracevskis, Rokas. ''The Unknown War: Armed Anti-Soviet Resistance in Lithuania in 1944–1953'', 2004. {{ISBN|9986-757-59-2}}</ref></blockquote>Јуозас Лукша станал меѓу оние кои успеале да побегнат на Запад; тој ги напишал своите мемоари во Париз – Борци за слобода. Литвански партизани против СССР, и бил убиен по враќањето во Литванија во 1951 година. Пранас Кончиус (кодно име ''Адомас'') станал еден од последните неколку литвански антисоветски борци на отпорот, убиен во акција од страна на советските сили на 6 јули 1965 година (некои извори укажуваат дека се самоубил за да избегне заробување на 13 јули). Посмртно бил награден со Витишки крст во 2000 година. Бенедиктас Микулис, еден од последните познати партизани кои останале во шумата, се појавил во 1971 година. Тој бил уапсен во 1980-тите и поминал неколку години во затвор. === Пад на движењата на отпорот === До почетокот на 1950-тите, советските сили го искорениле поголемиот дел од отпорот на „Шумските браќа“. Разузнавачките информации собрани од советските шпиони на Запад и инфилтратите во рамките на движењето на отпорот, во комбинација со големите советски операции во 1952 година, успеале да ги прекинат кампањите против нив. Голем дел од преостанатите Шумски браќа го положиле оружјето кога советските власти им понудиле [[амнестија]] по смртта на Сталин во 1953 година, иако изолираните борби продолжиле и во 1960-тите. Познато е дека последните индивидуални герилци останале во криење и избегнале заробување во 1980-тите, до кога балтичките држави се залагале за независност преку мирни средства. (Видете [[Сајудис]], [[Балтички Пат]], [[Распеана револуција]]) == Последици и наследство == [[Податотека:State_funeral_of_the_Lithuanian_partisan_commander_Adolfas_Ramanauskas-Vanagas,_2018,_2.jpg|мини|Државен погреб на литванскиот партизански командант Адолфас Раманаускас-Ванагас (1918–1957), 2018 година]] [[Податотека:State_funeral_of_the_last_Lithuanian_anti-Soviet_partisan_A._Kraujelis-Siaubūnas,_2019,_2.jpg|мини|Државен погреб на последниот литвански антисоветски партизан А. Краујелис-Сијаубунас (1928–1965), 2019 г.]] [[Податотека:Mälestuskivi_Lükka_punkrilahingus_langenud_metsavendadele_(2013).JPG|мини|Спомен-плоча во парохијата Реуге за Шумските браќа кои загинаа во битката во Лука]] Теророт од 1944 до 1953 година станал широко распространет и никој, дури ни членовите на повисоките партиски власти или службениците на безбедносниот апарат, не можеле да бидат сигурни за својата иднина. Сеприсутниот, преовладувачки страв имал за цел да го потисне секој отпор. Во овој период, биле уапсени 183.000 жители на [[Литванија]], од кои 142.000 биле испратени во Гулазите, а 80.000 осуденици добиле казни за политички злосторства. Во [[Латвија]], 88.000 луѓе биле испратени во затвори и работни логори, а најмалку 2.321 биле погубени. Во [[Естонија]], не помалку од 34.800 луѓе биле уапсени од политички причини, а уште 900 биле погубени. <ref name=":100">{{Наведена книга|title=Leśni bracia: podziemie antykomunistyczne na Litwie, Łotwie i w Estonii 1944-1956|last=Wnuk|first=Rafał|date=2018|publisher=Instytut Europy Środkowo-Wschodniej Bellona|isbn=978-83-11-15261-8|location=Lublin Warszawa}}</ref> Голем број „Шумски браќа“ опстојувале со надеж дека непријателствата од [[Студена војна|Студената војна]] меѓу Западот, кој никогаш формално не ја признал советската окупација, и Советскиот Сојуз би можеле да ескалираат во вооружен судир во кој ќе бидат ослободени балтичките држави. Ова никогаш не се материјализирало, и според Март Лар многу од преживеаните поранешни „Шумски браќа“ останаа огорчени што Западот не се соочи воено со Советскиот Сојуз. (Видете исто така [[Кримска конференција|Конференција на Јалта]] ). Кога бруталното задушување на [[Унгарска револуција (1956)|Унгарската револуција]] во 1956 година не доведе до интервенција од страна на западните сили, ниту до поддршка од нив, организираниот отпор во балтичките држави дополнително се намали. Бидејќи судирот бил релативно недокументиран од страна на Советскиот Сојуз (балтичките борци биле формално обвинети како обични криминалци), некои го сметаат него и советско-балтичкиот судир како целина за непозната или заборавена војна. Дискусијата за отпорот била потисната под советскиот режим. Списите на оваа тема од страна на балтичките емигранти честопати биле етикетирани како примери на „етничка симпатија“ и игнорирани. Се смета дека истражувачките напори на Лар, започнати во Естонија кон крајот на 1980-тите, ја отвориле вратата за понатамошни проучувања. Во 1999 година, литванскиот [[Парламент на Литванија|Сејм]] (парламентот) донелдекларација за независност која била претходно донесена на 16 февруари 1949 година, на 31-годишнината од декларацијата за независност од 16 февруари 1918 година, од страна на елементи на отпорот под „Движењето на борбата за слобода на Литванија“.<blockquote>... универзален, организиран, вооружен отпор, имено самоодбрана, од страна на литванската држава, се одржал во Литванија во периодот 1944-1953 година, против советската окупација ... целта ... била ослободување на Литванија, потпирајќи се на одредбите од Атлантската повелба и сувереното право признато од демократскиот свет, со носење оружје против еден од агресорите од Втората светска војна ... Советот на движењето на борбата за слобода на Литванија ... ја сочинувал врховната политичка и воена структура ... и бил единствениот законски орган на територијата на окупирана Литванија.<ref name="Seimas">Seimas of the Republic of Lithuania. [http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_l?p_id=90678 ''Law on the 16 February 1949 Declaration by the Council of the Movement of the Struggle for Freedom of Lithuania''], Law No. VIII-1021, 12 January 1999, Vilnius.</ref></blockquote>Во Латвија и Литванија, ветераните на Шумските браќа добивале мала пензија. Во Литванија, третата недела во мај се одбележува како Ден на партизаните. Во 2005 година, во Литванија имало околу 350 преживеани Шумски браќа. <ref name="Kommersant">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kommersant.com/page.asp?id=568804|title=We Put Off This Day As Much As We Could|date=19 April 2005|publisher=Kommersant|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306070332/http://kommersant.com/page.asp?id=568804|archive-date=6 March 2016|accessdate=14 July 2006}}</ref> До 2024 година, Рубен Ламбур (1925–2024) бил последниот естонски шумски брат кој бил сè уште доволно здрав за да се појавува во јавноста. <ref>{{Наведени вести|url=https://news.err.ee/1609437902/one-of-estonia-s-last-forest-brothers-to-receive-memorial-stone|title=One of Estonia's Last Forest Brothers to Receive Memorial Stone|last=Hepner|first=Juhan|date=29 August 2024|work=ERR|access-date=29 August 2024}}</ref> На предавање во Талин во 2001 година, американскиот сенатор [[Џон Мекејн]] им оддал признание на естонските шумски браќа и нивните напори. === Шумски браќа во популарната култура === Канадскиот филм ''„Legendi loojad'' “ (Создавачи на легендата) за естонските шумски браќа бил објавен во 1963 година. Филмот бил финансиран од донации од Естонците во егзил. Советскиот драмски филм од 1966 година ''Никој не сакаше да умре ({{Langx|lt|Niekas nenorėjo mirti}})'' од советско-литванскиот филмски режисер Витаутас Жалакевичиус ја прикажува трагедијата на судирот во кој „брат оди против брат“. Филмот му ја донело на Жалакевичиус [[Државна награда на СССР|Државната награда на СССР]] и меѓународно признание и е најпознатиот филмски приказ на судирот. Популарната советска латвиска телевизиска драмска серија ''„Долг пат по дините'' “ (1980–1982) ја допира темата за латвиските шумски браќа од советска перспектива. Документарниот филм од 1997 година ''„Живеевме за Естонија“'' ја раскажува приказната за естонските шумски браќа од гледна точка на еден од учесниците. Друга популарна латвиска телевизиска серија, ''Владетели на судбината'' ({{Langx|lv|Likteņa līdumnieki}} ), продуциран од Латвија Телевизија од 2003 до 2008 година, го покажува влијанието на борбата (и други историски настани од 1885 до 1995 година) врз животот на семејството Нарбули и нивниот имот. Филмот од 2004 година ''Крајно осамен'' ({{Langx|lt|Vienui Vieni}}) ги прикажува маките на литванскиот партизански водач Јуозас Лукша, кој двапати патувал во [[Западна Европа]] во обид да добие поддршка за вооружениот отпор. Документарниот филм „Стирна“ од 2005 година ја раскажува приказната за Изабела Вилимаите (кодни имиња ''Стирна'' и ''Спарнуота''), Литванка родена во Америка која се преселила во Литванија со своето семејство во 1932 година. Студентка по медицина и фармацевт, таа била илегална медицинска сестра и извор на медицински материјали за партизаните, а на крајот станала и окружна врска. Се инфилтрирала во локалниот [[Комсомол]] (Комунистичка младина), била откриена, заробена и успеала да побегне двапати. Откако поминала во илегала со полно работно време, била осомничена дека била претворена од КГБ во информатор и речиси била погубена од партизаните. КГБ на крајот го открил нејзиниот бункер и таа била заробена по трет пат, испрашувана и убиена. <ref name="7md">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.culture.lt/7md/?leid_id=690&kas=straipsnis&st_id=5382|title=Naujas dokumentinis filmas "Stirna"|date=6 January 2006|publisher=[[Septynios Meno Dienos]], No. 690|language=lt|accessdate=5 July 2006}}</ref> Естонскиот филм од 2007 година, ''Синовите на една шума'' ({{Langx|et|Ühe metsa pojad}}) ја раскажува приказната за двајца Шумски браќа во јужна Естонија, кои се борат со еден Естонец од Вафен-СС против советските окупатори. Романот ''„Шумски браќа“'' од Герајнт Робертс од 2013 година ја раскажува судбината на еден посрамен офицер на британската морнарица кој се враќа во Естонија во 1944 година за британската разузнавачка служба. Голем број на луѓе од неговото минато кои му помагале се преселиле во шумата за време на тековниот воен судир меѓу Германија и Советскиот Сојуз. Неодамнешни примери во латвиската кинематографија вклучуваат филм од 2014 година, Алијас Лонер ( {{Langx|lv|Segvārds Vientulis}}), што ја прикажува приказната за висок борец на отпорот и католички свештеник и телевизиската серијата од 2019 година ''Црвената шума'' ({{Langx|lv|Sarkanais mežs}}) за латвиските агенти испратени од МИ6 во Латвија окупирана од Советскиот Сојуз за да најдат поддршка меѓу локалните партизани во рамките на [[Операција „Џунгла“|операцијата Џунгла]]. === Последниот шумски брат === Последниот познат Шумски Брат бил [[Јанис Пинупс]], кој не излегол од скривалиштето до 1995 година. Тој дезертирал од Црвената армија во 1944 година и советските власти во Латвија го сметале за исчезнат во акција. Тој бил онесвестен и оставен да умре за време на битка. Тој решил да се врати во својот дом, каде што се скрил во блиската шума од страв дека неговото семејство ќе биде депортирано доколку се открие неговото дезертирање. Околу 25 години откако се криел, бил принуден да побара медицинска помош и потоа започнал да дејствува послободно. Сепак, само неговите браќа и сестри, а подоцна и неговите најблиски соседи биле свесни за тоа кој е тој, дури и остатокот од неговото семејство не дознал дека не е убиен во војната сè додека не излегол од скривалиштето. == Наводи == {{наводи}} ==Дополнително читање== * {{cite book|last=Clodfelter| first=Micheal| year=2017| title=Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015 (4th ed.)| publisher= McFarland|location=Jefferson, North Carolina| oclc= 965194724| isbn=9780786474707|url=https://books.google.com/books?id=kNzCDgAAQBAJ&dq=baltic+partisans+30,000+dead&pg=PA538}} * {{Cite book|last=Tauras |first=KV |year=1962 |title=Guerrilla Warfare on the Amber Coast |location=New York |publisher=Voyages Press}} * Daumantas, Juozas L. (1975). "Fighters for Freedom", Manyland Books, New York, {{ISBN|0-87141-049-4}} * {{Cite book|last=Laar|first=Mart|title=War In The Woods|year=1992|publisher=Howells House|location=Washington, DC|isbn=978-0-929590-09-7}} * Razgaitis, Darius. [https://web.archive.org/web/20050512093629/http://www.mrdarius.com/fb/ ''Forest Brothers from the West''], research thesis, 2002. * Rieber, Alfred J. (2003). [http://muse.jhu.edu/journals/kritika/v004/4.1rieber.pdf Civil Wars in the Soviet Union]. ''[[Kritika: Explorations in Russian and Eurasian History]]'' 4.1, 129–162. * Smit, Mikie (1865). "The Legend of The Forest" * Vardys, V. Stanley (1965). [http://www.lituanus.org/1969/69_1_02.htm ''Lithuania Under the Soviets: Portrait of a Nation, 1940–65''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120302085809/http://www.lituanus.org/1969/69_1_02.htm |date=2 March 2012}}, F. A. Praeger, New York * {{cite book| last1=Vitkus|first1=Gediminas|last2=Pugačiauskas|first2=Virgilijus|last3=Šenavičienė|first3=Ieva|last4=Surgailis|first4=Gintautas|last5=Jankauskienė|first5=Edita|title=Wars of Lithuania|year=2014|place=Vilnius|publisher=Eugrimas Publishing House|isbn=978-609-437-250-6}} == Надворешни врски == * [http://www.genocid.lt/ Genocide and Resistance Research Centre of Lithuania] * [http://www.muziejai.lt/Marijampole/Partizanu_muziejus.en.htm Lithuanian Tauras District Partisans and Deportation Museum] * [http://www.spauda.lt/voruta/kronika/chronicl.htm War Chronicle of the Partisans] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120531080543/http://www.spauda.lt/voruta/kronika/chronicl.htm |date=31 May 2012}} – Chronicle of Lithuanian partisans, June 1944 – May 1949, prepared by Algis Rupainis * [https://www.youtube.com/watch?v=h5rQFp7FF9c Forest Brothers – Fight for the Baltics] – official ''YouTube'' channel of NATO, 2017 * [https://eng.lsm.lv/article/features/video/documentary-examines-the-fight-of-the-forest-brothers.a377200/ Documentary examines the fight of the 'Forest Brothers']. 9 October 2020. [[Public Broadcasting of Latvia]]. [[Категорија:Војни на СССР]] [[Категорија:Војни на Литванија]] [[Категорија:Војни на Естонија]] [[Категорија:Граѓански војни во Европа]] [[Категорија:Воена историја на Латвија]] [[Категорија:Естонија во Втората светска војна]] [[Категорија:Литванска ССР]] [[Категорија:Латвиска ССР]] [[Категорија:Воена историја на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Естонска ССР]] [[Категорија:Движења на отпорот во Втората светска војна (Источен Фронт)]] [[Категорија:Воена историја за време на Студената војна на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Антикомунизмот во Литванија]] [[Категорија:Антикомунизмот во Естонија]] [[Категорија:СССР во 1950-тите]] [[Категорија:Окупација на балтичките држави]] [[Категорија:Герилски војни]] [[Категорија:Историја на балтичките држави]] [[Категорија:Врски за Wayback од предлошката „Семарх“]] [[Категорија:CS1-одржување: повеќе имиња: список на автори]] 8blpkpdn2h7ellcssd7i2skh699tcl3 0 1391604 5539290 2026-04-15T11:37:07Z Тиверополник 1815 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1338743864|Soviet deportations from Lithuania]]“ 5539290 wikitext text/x-wiki <gallery mode="packed"> Податотека:Rumsiskes_jurta.jpg|алт=Example of deportee dwelling in arctic regions of Siberia.| Пример за живеење на депортирани лица во арктичките региони на Сибир. Податотека:Lithuanian_deportee_house_in_Kolyma.jpeg|алт=Lithuanian deportee house in Kolyma (1958).| Куќа за литвански депортирани лица во [[Колима]] (1958). Податотека:Lithuanian_deportees_celebrate_Christmas_in_1957.jpg|алт=Lithuanian deportees celebrate Christmas in 1957.| Литвански депортирани лица го слават [[Божиќ]] во 1957 година. Податотека:Home_altar_of_Justinas_Zaksas.jpeg|алт=Home altar of Justinas Zaksas.| Домашен олтар на Јустинас Заксас. Податотека:Resin_extraction_near_Irkutsk.jpg|алт=Lithuanian deportees extract resin near Irkutsk (1956).| Литвански депортирани лица вадат смола во близина на [[Иркутск]] (1956). Податотека:Lithuanian_deportees_in_Inta_1956.jpeg|алт=Lithuanian deportees in Inta push a cart of logs into the mine (1956).| Литвански депортирани лица во Инта туркаат количка со трупци во рудникот (1956). </gallery>Во 1941 и 1945–1952 година, советската влада извршила 35 {{Sfn|Tininis|2003}} масовни депортации од [[Литванија]], земја која била окупирана како [[Литванска Советска Социјалистичка Република|составен дел од социјалистичката република]] на [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]]. Најмалку 130.000 луѓе, од кои 70% жени и деца, {{Sfn|Anušauskas|2005}} биле насилно пренесени во работни логори и други принудни населби во оддалечените делови на Советскиот Сојуз, особено во [[Иркутска Област|Иркутската Област]] и [[Краснојарски Крај|Краснојарскиот Крај]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vle.lt/Straipsnis/Lietuvos-gyventoju-tremimai-15674|title=Lietuvos gyventojų trėmimai|work=vle.lt|language=lt|accessdate=15 January 2020}}</ref> Меѓу депортираните имало околу 4.500 Полјаци. {{Sfn|Stravinskienė|2012}} Бројот на депортирани не ги вклучува приближно 150.000 луѓе кои станале политички затвореници - тие биле уапсени, судени на советските судови и затворени во логори [[Гулаг]]. Депортациите на цивилите служеле за двојна цел: потиснување на отпорот кон политиките на [[советизација]] во Литванија и обезбедување бесплатна работна сила во ретко населените области на Советскиот Сојуз. Приближно 28.000 литвански депортирани лица починале во егзил поради лоши услови за живот. По смртта на [[Јосиф Сталин|Сталин]] во 1953 година, депортираните лица биле полека и постепено ослободени. Последните депортирани лица биле ослободени дури во 1963 година. Околу 60.000 успеале да се вратат во Литванија, додека на 30.000 им било забрането да се населат назад во својата татковина. Слични депортации се случиле во Латвија, Естонија и други делови од Советскиот Сојуз (видете [[Присилно раселување во Советскиот Сојуз]]). Литванија го одбележува годишниот Ден на жалост и надеж на 14 јуни во спомен на депортираните. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.15min.lt/en/article/in-lithuania/lithuania-marks-mourning-and-hope-day-commemorating-soviet-mass-deportations-525-226278|title=Lithuania marks Mourning and Hope Day commemorating Soviet mass deportations|last=BNS|authorlink=Baltic News Service|date=2012-06-14|publisher=[[15 min]]|accessdate=2014-04-19}}</ref> == Историска позадина == <gallery mode="packed"> Податотека:Rumsiskes_jurta.jpg|алт=Example of deportee dwelling in arctic regions of Siberia.| Пример за живеење на депортирани лица во арктичките региони на Сибир. Податотека:Lithuanian_deportee_house_in_Kolyma.jpeg|алт=Lithuanian deportee house in Kolyma (1958).| Куќа за литвански депортирани лица во [[Колима]] (1958). Податотека:Lithuanian_deportees_celebrate_Christmas_in_1957.jpg|алт=Lithuanian deportees celebrate Christmas in 1957.| Литвански депортирани лица го слават [[Божиќ]] во 1957 година. Податотека:Home_altar_of_Justinas_Zaksas.jpeg|алт=Home altar of Justinas Zaksas.| Домашен олтар на Јустинас Заксас. Податотека:Resin_extraction_near_Irkutsk.jpg|алт=Lithuanian deportees extract resin near Irkutsk (1956).| Литвански депортирани лица вадат смола во близина на [[Иркутск]] (1956). Податотека:Lithuanian_deportees_in_Inta_1956.jpeg|алт=Lithuanian deportees in Inta push a cart of logs into the mine (1956).| Литвански депортирани лица во Инта туркаат количка со трупци во рудникот (1956). </gallery>Во август 1939 година, [[нацистичка Германија]] и Советскиот Сојуз го потпишале [[Пакт Рибентроп-Молотов|пактот Молотов-Рибентроп]], со кој Источна Европа била поделена на [[Сфера на влијание|сфери на влијание]]. [[Балтички држави|Балтичките држави]] (Литванија, Латвија и Естонија) станале дел од руската сфера. Советскиот Сојуз започнал со подготовки за окупација и приклучување на овие територии. Прво, наметнал договори за заемна помош со кои балтичките држави се согласиле да дозволат воени бази за советските војници на нивната територија. Понатамошните чекори биле одложени поради [[Зимска војна|Зимската војна]] со Финска. До пролетта 1940 година, војната завршила, а Советскиот Сојуз ја засилил својата реторика обвинувајќи ги балтичките држави за антисоветски заговор. Литванија добила советски ултиматум на 14 јуни 1940 година. Речиси исти ултиматуми до Латвија и Естонија следеле два дена подоцна. Советскиот Сојуз побарал да дозволи неограничен број советски трупи да влезат на територијата на државата и да формираат попросоветска влада. Советите следеле полууставни процедури додека насилно ги петвориле независните балтички држави во [[Републики на Сојузот на Советските Социјалистички Републики|советски социјалистички републики]]. Тие формирале просоветски народни влади и одржале избори за народните парламенти. Анексијата на [[Литванска Советска Социјалистичка Република|Литванската ССР]], [[Латвиска Советска Социјалистичка Република|Латвиската ССР]] и [[Естонска Советска Социјалистичка Република|Естонската ССР]] била завршена до 6 август 1940 година. [[Податотека:AntanasSniečkus7-11-1970Vlns.jpg|мини|[[Антанас Сњечкус]], водачот на [[Комунистичка партија на Литванија|Комунистичката партија на Литванија]] од 1940 до 1974 година, ги надгледувал масовните депортации на Литванците. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=RnKlDAAAQBAJ&pg=PA2549|title=Biographical Dictionary of Central and Eastern Europe in the Twentieth Century|last=Roszkowski|first=Wojciech|date=2016|publisher=Routledge|isbn=978-1317475934|page=2549}}</ref>]] Советите ја презеле контролата врз политичкиот, економскиот и културниот живот во трите држави. Тие брзо спровеле разни политики на советизација: [[национализација]] на приватни претпријатија, земјишна реформа како подготовка за [[колективизација]], потиснување на политичките, културните и религиозните организации. Економскиот живот бил нарушен, а животниот стандард се намалил. Политичките активисти и други луѓе етикетирани како „непријатели на народот“ биле уапсени и затворени. Во јуни 1941 година, околу 17.000 Литванци биле депортирани за време на првата депортација. Понатамошни репресии биле спречени со [[Операција Барбароса|нацистичката инвазија на Советскиот Сојуз]]. Во рок од една недела [[Германска окупација на Литванија (1940)|Литванија се нашла под нацистички режим]]. На почетокот Германците биле пречекани како ослободители од угнетувачката советска власт. Дури и кога Литванците се разочарале од нацистичкиот режим и организирале отпор, особено Врховниот комитет за ослободување на Литванија, Советскиот Сојуз останал „државен непријател број еден“. Во 1944 година, нацистичка Германија веќе ја губела војната, а Советска Русија постојано напредувала. Во јули 1944 година, [[Црвена армија|Црвената армија]] стигнала до литванските граници како дел од [[Операција „Багратион“|операцијата „Багратион“]] . Поголемиот дел од литванската територија била освоена за време на [[Балтичка офанзива (1944)|Балтичката офанзива]]. Последната битка во Клајпеда завршила во јануари 1945 година. Очекувајќи враќање на советскиот терор, околу 70.000 Литванци се повлекле во Германија пред напредната Црвена армија. Генерално, тоа биле политички и културни активисти, уметници и научници, подобро образовани и побогати. Поминувајќи ги првите повоени години како раселени лица, тие на крајот се населиле во други земји, најчесто во Соединетите Американски Држави, формирајќи културно активна литванска дијаспора. Оние што останале во Литванија биле регрутирани во војска (околу 80.000 војници). Мажите избегале од регрутацијата приклучувајќи се кон литванските партизани, вооружен антисоветски отпор. Вооружениот отпор инспирирал граѓанска и политичка непослушност, на која Советите одговориле со прогони: масакри, погубувања, апсења, депортации итн. == Процедури за депортација == [[Податотека:N._Vilnia,_paminklas_tremtiniams.JPG|мини|Споменик на депортираните лица во Наујој Вилња – последната голема железничка станица во Литванија]] Дополнителни војници, опрема и возила биле донесени за да се изврши депортацијата. Сепак, депортациите биле чувани во строга тајност. Имало една јавна наредба од [[Јуозас Барташиунас]] во февруари 1946 година. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Вооружени групи војници ја опкружувале целната куќа среде ноќ. Ноќе било поверојатно сите да се најдат дома и полесно операцијата да се одржи тивка без да се алармираат другите жители. На сите внатре, вклучувајќи ги новороденчињата и постарите лица, им било наредувано да спакуваат храна и други потребни работи (точниот список на она што треба или може да се земе варирал помеѓу депортациите и зависел од дарежливоста на војниците). Доколку некој се обидел да се спротивстави или да побегне, бил убиван или тепан. Честопати семејствата биле разделени и имало случаи кога родителите, децата или сопружниците доброволно се јавувале на железничката станица за да бидат депортирани со своите заробени роднини. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Возовите често употребувале вагони за добиток без никакви погодности. Патувањето често траело со недели, дури со месеци. Условите биле нехигиенски, патниците честопати немале храна и вода. Честопати возовите пријавувале смртни случаи, особено кај децата и постарите лица, пред да стигнат до одредиштето. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Во еден случај, воз со депортирани лица излетал од шините, при што загинале 19, а 57 биле повредени. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Иако официјалните упатства (на пример, Серовските упатства од 1941 година) честопати пропишувале благ третман на депортираните лица, во реалноста заробените лица биле подложени на злоупотреба и им биле ограбувани малкуте работи што им било дозволено да ги понесат со себе. {{Sfn|Anušauskas|1996}} == Депортации == === Прва депортација во 1941 година === [[Податотека:Lithuania._Vilnius._Naujoji_Vilnia_005.JPG|мини|Вагони користени за превоз на депортирани лица (изложени во Наујоџи Вилња)]] Првата масовна депортација била внимателно испланирана од Советите. Веќе кон крајот на летото 1940 година, високи советски функционери започнале да навестуваат планирани масовни апсења и депортации. {{Sfn|Anušauskas|1996}} [[НКВД]] започнал со регистрација и следење на сите „антисоветски елементи“, т.е. луѓе за кои се сметало дека имаат антисоветски ставови исклучиво врз основа на нивниот општествен статус, политичка припадност, религиозни верувања итн. Особено, целта биле полицајци, членови на [[Литвански националистички сојуз|Литванскиот националистички сојуз]], [[Литванскиот стрелачки сојуз]] и разни католички организации. Вкупно, НКВД проценил дека треба да регистрира 320.000 луѓе или околу 15% од литванското население, {{Sfn|Anušauskas|1996}} кое заедно со членовите на семејството сочинувало околу половина од населението. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Во подготовка за депортацијата, НКВД составил списоци на луѓе што ќе бидат депортирани за време на првата кампања, го идентификувал нивното инкриминирачко потекло, ги пронашол членовите на нивните семејства и го лоцирал нивното моментално живеалиште. Списокот бил голем и постојано се менувал. На пример, во извештај од 13 мај 1941 година биле идентификувани 19.610 лица кои требало да бидат уапсени и депортирани во затворски логори и 2.954 лица (претежно членови на семејствата на уапсените) кои требало да бидат депортирани во работни логори. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Еден месец подоцна, бројките се промениле на 8.598 уапсени и 13.654 депортирани членови на семејства, што јасно укажува на политика на елиминирање на цели антисоветски семејства. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Операцијата започнала во текот на петокот навечер на 13 јуни и била спроведена од трупи на НКВД и НКГБ од Русија, Украина и Белорусија. {{Sfn|Anušauskas|1996}} [[Иван Серов]] издал инструкции, познати како Серовски инструкции, во кои детално е опишано како депортираните лица треба да бидат приведени и пренесени до возовите. Во инструкциите се нагласува дека депортациите треба да се извршат што е можно потајно за да се минимизира паниката и отпорот. На секоја извршна група од четири члена ѝ била дадена задача да депортира две семејства. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Според официјалните инструкции, секое семејство можело да земе до 100 килограми храна, облека, обувки и други потребни работи, но сведоците кажале дека овие упатства честопати не биле почитувани. Многу семејства заминале неподготвени за патувањето или за животот на одредиштето. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Според официјалните упатства, потпишани од [[Мечисловас Гедвилас]] и [[Ичикас Мескупас]], имотот оставен од депортираните требало да се подели на личен имот (облека, постелнина, мебел, прибор за јадење) и друг (уметнички предмети, инвестиции, трговски инвентар, недвижен имот, фармски животни, земјоделски алатки и машини). Личниот имот требало да се префрли на претставник на депортираниот, кој ќе го продаде имотот и ќе ги префрли парите на оригиналните сопственици. Другиот имот требало да се конфискува или да се продава или да се употребува од локалните советски службеници. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Овие упатства не биле почитувани и луѓето пријавиле голем број на грабежи на оставениот имот. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Депортациите продолжиле, но на 16 јуни било пресметано дека на Советите сè уште им недостасуваат околу 1.400 луѓе од нивниот список. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Бидејќи требало да ги исполнат своите квоти, советските службеници брзо уапсиле уште 2.000 луѓе од 16 до 18 јуни. Возовите со депортирани лица се собрале во Наујоџи Вилња, каде што мажите (користејќи разни изговори за потреба од дополнителна инспекција, испрашување или документација) биле одделени од нивните семејства и натоварени во возови што се упатувале кон затворските логори. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Вкупно имало 17 возови; тие тргнале на 19 јуни и стигнале до своите одредишта помеѓу 30 јуни и 9 јули. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Официјален извештај на НКВД, подготвен на 19 јуни, евидентирал 17.485 депортирани лица, но официјалната статистика била нецелосна и збунувачка. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Центарот за истражување на геноцид и отпор на Литванија ја проследило и објавило судбината на 16.246 депортирани лица. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.komisija.lt/wp-content/uploads/2016/06/A.-Anušauskas-„1941-...-trėmimai“.-Patvirtintos-išvados.pdf|title=1941 m. birželio 14–18 d. trėmimai Išvados|date=17 December 2003|publisher=The International Commission for the Evaluation of the Crimes of the Nazi and Soviet Occupation Regimes in Lithuania|language=lt|accessdate=20 November 2025}}</ref> === Првите повоени депортации === [[Податотека:Lithuanian_deportees_in_Mezhduganki,_Irkutsk.jpg|мини|Група литвански депортирани лица во Зиминскиот округ, [[Иркутска Област]]]] До 1944 година, нацистичка Германија се повлекувала по [[Источен фронт (Втора светска војна)|Источниот фронт]], а советските сили стигнале до територијата на Литванија до средината на 1944 година. Во октомври 1944 година, советските функционери, вклучувајќи го и [[Сергеј Круглов]], кој имал искуство со [[Депортација на Чеченците и Ингушите|депортирање на Чеченците и Ингушите]], почнале да шират идеи за депортирање на семејствата на „бандитите“ - мажи кои избегнувале регрутација во [[Црвена армија|Црвената армија]] и се приклучиле на литванските партизани. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Сепак, ваквите мерки не биле практични во времето на војната. Наместо тоа, биле направени подготовки за депортирање на сите литвански Германци, нивните семејства и подалечни роднини. Возот со 1.000 луѓе тргнал од [[Каунас]] на 3 мај и пристигнал на својата дестинација дури во јуни. {{Sfn|Anušauskas|2005}} Депортираните обезбедиле бесплатна работна сила на плантажите со памук во долината на реката Вакш. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Поради особено лошите услови за живот, околу 580 депортирани лица починале во првите две години. {{Sfn|Anušauskas|1996}} По завршувањето на Втората светска војна, [[Михаил Суслов]], претседател на Бирото за литвански работи на Централниот комитет на [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|Комунистичката партија на Советскиот Сојуз]], одобрил одлука за депортација на 50-60 семејства од секој округ. [[Лаврентиј Берија]] го одобрил планот и ги испратил Богдан Кобулов и Аркадиј Аполонов да помогнат. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Кампањата била насочена кон литванските семејства на „бандитите“ и била координирана со понуда за „легализација“ до партизаните: доколку се предадат, нивните семејства ќе бидат неповредени. Сепак, таквите ветувања не биле исполнети и списоците на легализирани партизани биле користени како основа за списоците на депортирани лица. {{Sfn|Kasparas|1998}} Над 6.000 луѓе биле депортирани во текот на еден и пол месец. На повеќето од тие семејства веќе им бил конфискуван имотот, {{Sfn|Anušauskas|2005}} затоа официјалните советски инструкции дека едно семејство може да земе до 1,500 кг од имотот честопати бил бескорисен. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Покрај трупите на НКВД, за помошни задачи биле користени истребувачки баталјони. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Од 1946 до почетокот на 1948 година, цивилните депортации биле релативно мали. Главниот метод на угнетување биле индивидуални апсења на „непријателите на народот“ и последователни масовни депортации на затворениците. Депортациите биле насочени кон литванските партизани и нивните поддржувачи, но вклучувале и [[Кулак|кулаци]] ({{Langx|lt|buožė}} ) и [[Буржоазија|буржоазијата]] . {{Sfn|Anušauskas|2005}} === Операции ''Весна'' и ''Прибој'' === {| class="wikitable" align="right" style="margin: 0 0 0 1em;" |+Колективизација во Литванија {{Sfn|Anušauskas|2005}}<br /> <small>Од јануари</small> ! Година ! [[Колхоз|Колхози]] ! Домаќинства ! Напредок ! Плата <ref group="nb">Просечна исплата на килограми жито за еден работен ден.</ref> |- | 1948 | 20 | 300 | 0,08% | 5.6 |- | 1949 | 614 | 15.200 | 3,9% | 3.9 |- | 1950 | 6.032 | 229.300 | 60,5% | 2.1 |- | 1951 | 4.471 | 326.100 | 89,1% | 1.4 |- | 1952 | 2.938 | 342.600 | 94,1% | 1.7 |- | 1953 | 2.628 | 359.600 | 98,8% | 1.1 |} Две најголеми депортации биле спроведени во мај 1948 година ([[Операција „Весна“|Операција Весна]], проценети на 40.000-50.000 депортирани од Литванија) и во март 1949 година ( [[Операција Прибој|Операција „Прибој“]], 28.656 депортирани од Литванија). Депортациите биле наредени од [[Совет на министри на СССР|Советот на министри на Советскиот Сојуз]]. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Операцијата ''Прибој'' била спроведена истовремено во [[Литванска Советска Социјалистичка Република|Литванска ССР]], [[Латвиска Советска Социјалистичка Република|Латвиска ССР]] и [[Естонска Советска Социјалистичка Република|Естонска ССР]]. Операцијата ''Весна'' ја погодило само Литванија (веројатно затоа што движењето на отпорот било најсилно во Литванија). Официјално, овој нов бран на политичка репресија продолжил да ги таргетира семејствата и поддржувачите на борците на отпорот. Сепак, имала за цел да го скрши отпорот кон [[Колективизација|колективизацијата]], која барала селаните да ја донираат својата земја, добиток и земјоделска опрема во [[колхоз]] (колективна фарма). Земјоделецот потоа ќе работел за колективната фарма и ќе му биде платен дел од производот и профитот на фармата според бројот на работни денови. Многу малку земјоделци се приклучиле доброволно во процесот, бидејќи тоа би значело напуштање на приватната сопственост за систем што често се споредува со крепосништво. {{Sfn|Fitzpatrick|1996}} Бидејќи луѓето биле сведоци на претходни депортации и ги знаеле предупредувачките знаци (на пр. пристигнување на свежи војници и превозни возила), голем број на жители се обиделе да се сокријат. Во Литванија, според официјалните советски записи, околу 13.700 избегнале заробување. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Затоа, властите организирале дополнителна депортација во април 1949 година. Пронајдени биле околу 3.000 луѓе. Тие биле етикетирани како особено опасни, третирани како затвореници и испратени во рудници за злато во [[Бодајбо]]. {{Sfn|Anušauskas|2005}} === Операција ''Осен'' и последни депортации === Се сметало дека депортациите од 1947–1948 година ги постигнале своите цели: во 1949 година се случил бран колективизација и понатамошно слабеење на вооружениот отпор. Сепак, темпото на колективизација во Литванија сè уште не било толку брзо како во Латвија или Естонија, каде што 93% и 80% од фармите биле колективизирани до крајот на 1949 година {{Sfn|Misiunas|Taagepera|1993}} Затоа, дополнителна депортација од големи размери се случила во октомври 1951 година ([[Операција „Осен“|Операција Осен]]). Таа билаа конкретно насочена кон кулаците и оние кои не се приклучиле на колективните фарми. {{Sfn|Anušauskas|1996}} == Живот во егзил == === Услови за живот === Условите за живот варирале во голема мера и зависеле од географската местоположба на присилното населување, локалните услови и видот на работата што ја извршувале депортираните. Дури и официјалните извештаи признаваат недостаток на соодветно сместување; на пример, извештај од Игарка опишува касарни со протекувачки покриви и без прозорци, кревети или постелнина. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Поголемиот дел од литванските депортирани лица биле вработени во дрвната индустрија. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Депортираните не можеле да го напуштат местото на нивното населување или да ја сменат работата; нивните депортации немале рок на траење и биле доживотни. {{Sfn|Anušauskas|2002}} Оние кои се обиделе да избегаат или „избегнале работа“ биле испраќани во затворски логори. Помеѓу 1945 и 1948 година, 1722 Литванци направиле обид да побегнат; 1070 биле фатени до 1949 година. {{Sfn|Bugaĭ|1996}} Во 1948 година, построгите прописи усвоени од [[Врховен совет на Советскиот Сојуз|Врховниот совет на Советскиот Сојуз]] доделиле 20 години затвор за оние кои избегале и 5 години за оние кои им помагале на бегалците. {{Sfn|Pohl|1999}} Децата родени во егзил биле класифицирани како депортирани и биле подложени на ист третман како и нивните родители, со некои исклучоци за мешани (депортирани и недепортирани) семејства. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Поради лошите услови за живот, наметнувањето на физичка работа, недостатокот на храна и медицинска нега, [[Стапка на смртност|стапките на смртност]] биле високи, особено кај младите и постарите лица. Врз основа на нецелосните и неточни записи кои ги воделе во Министерството за внатрешни работи, Арвидас Анушаускас проценил дека околу 16.500 и 3.500 Литванци починале во периодот 1945–1952 и 1953–1958 година, соодветно; {{Sfn|Anušauskas|1996}} овој број не ги вклучува 8.000 смртни случаи меѓу депортираните лица од 1941 година. {{Sfn|Anušauskas|2002}} Така, вкупниот број на смртни случаи кај Литванците би можел да биде околу 28.000. Децата сочинувале околу една четвртина од вкупните жртви. {{Sfn|Anušauskas|1996}} === Ослободување и враќање === {| class="wikitable" align="right" style="margin: 0 0 0 1em;" |+Преостанати литвански депортирани лица {{Sfn|Anušauskas|1996}}<br /><br /><br /><br /> <small>Број на возрасни лица на 1 јануари.</small> ! Година ! Депортирани<br />во 1944–1952 ! Депортирани<br /> во 1941 |- | 1955 | 75.185 | ? |- | 1956 | 72.777 | 4.682 |- | 1957 | 59.663 | 3.127 |- | 1958 | 35.741 | 1.878 |- | 1959 | 4.907 | 279 |} По смртта на Сталин во 1953 година, следело Хрушчовото затоплување и кампањата за [[десталинизација]], која вклучувала постепено ослободување на депортираните и затворениците. Во јули 1954 година, депортираните деца под 16 години биле отстранети од списокот на депортирани, а казната за бегство била намалена од 20 на 3 години затвор. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Ослободувањето на Литванците се одвивало бавно. Кога во 1954 година била објавена амнестија за лица постари од 55-60 години, инвалиди или неизлечиво болни, посебна одредба ги исклучувала Литванците или членовите на [[Организација на украински националисти|Организацијата на украински националисти]] поради прашања од „јавна безбедност“. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Во Литванија, досиејата на депортираните биле бавно разгледувани од случај до случај од страна на [[Врховен совет на Литванска ССР|Врховниот совет на Литванска ССР]]. Советските апаратчици ги сметале депортираните за закана, особено кога сакале да го побараат својот имот конфискуван во времето на депортацијата. Литванците одобрувале ослободувања само во ограничени околности доколку пронајдат некои неправилности или прекршоци. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Во 1956 и 1957 година, [[Врховен совет на Советскиот Сојуз|Врховниот совет на Советскиот Сојуз]] одобрил ослободување на поголеми групи депортирани лица, вклучувајќи ги и Литванците. Депортираните лица почнале да се враќаат во голем број, создавајќи тешкотии за локалните комунисти - депортираните лица поднесувале барања за враќање на нивниот конфискуван имот, генерално се сметале за несигурни и барале посебен надзор. Советските литвански функционери, вклучувајќи го и Антанас Сњечкус, изготвиле локални административни мерки со кои се забранило враќањето на депортираните лица и побарале од Москва да донесе национални политики во таа насока. {{Sfn|Anušauskas|2005}} Во мај 1958 година, Советскиот Сојуз ја ревидирал својата политика во врска со преостанатите депортирани лица: сите оние кои не биле вклучени во литванските партизани биле ослободени, но без право да се вратат во Литванија. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Последните Литванци - роднините партизани и самите партизани - биле ослободени дури во 1960 и 1963 година, соодветно. {{Sfn|Anušauskas|2005}} Поголемиот дел од депортираните лица биле ослободени во мај 1958 година, а подоцна никогаш не се вратиле во Литванија. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Околу 60.000 депортирани лица се вратиле во Литванија. {{Sfn|Anušauskas|2005}} Сепак, тие се соочиле со дополнителни тешкотии: нивниот имот долго време бил ограбен и поделен од странци, се соочиле со дискриминација за работа и социјални гаранции, на нивните деца им било одземено високото образование. На поранешните депортирани лица, членовите на отпорот и нивните деца не им било дозволено да се интегрираат во општеството. Тоа создало постојана група луѓе кои се спротивставиле на режимот и продолжиле со ненасилен отпор. {{Sfn|Vardys|Sedaitis|1997}} == Влијание == Депортациите на цивилното население без предупредување, судење или очигледна причина претставувале една од најсериозните поплаки против советскиот режим. Кога, за време на [[Михаил Горбачов|Горбачов]], била воведена [[гласност]], на Литванците им била дозволена поголема слобода на говор, почитувањето на споменот на депортираните бил едно од нивните први барања. Ваквите барања биле покренати за време на првиот јавен антисоветски митинг организиран од Литванската лига за слобода на 23 август 1987 година. Некои Литванци веруваат дека на депортираните лица треба да им се исплати надомест за нивната ропска работа на сличен начин како што Германија им плаќала надомест на принудните работници во [[Трет Рајх|нацистичка Германија]]. {{Sfn|Vardys|Sedaitis|1997}} == Табела со резиме == {| class="wikitable sortable" width="100%" |+Резиме на масовните депортации извршени во Литванската ССР{{Sfn|Anušauskas|2002}} !Година !Дата !Број на луѓе<ref group="nb">Бројката е прикажана според официјалните извештаи на Министерството за внатрешни работи веднаш по депортацијата. Последователните извештаи го намалиле бројот на депортирани лица. Вистинскиот број бил поголем бидејќи советските службеници имале малку поттик да подготвуваат точни статистички извештаи.</ref> !Место |- |1941 |<span style="display:none">07-14</span> 14–19 June (June deportation) |{{Пб|17485}}{{Sfn|Anušauskas|1996}} |[[Алтајски Крај|Altai Krai]], Komi ASSR, [[Томска Oбласт|Tomsk Oblast]] |- |1945 |<span style="display:none">04-20</span> 20 April – 3 May (Lithuanian Germans) |{{Пб|1048}} |[[Таџичка Советска Социјалистичка Република|Tajikistan SSR]] (region of [[Душанбе|Stalinabad]]) |- |1945 |<span style="display:none">07-17</span> 17 July – 3 September |{{Пб|6320}} |Komi ASSR, [[Свердловска Област|Sverdlovsk Oblast]], Molotov Oblast |- |1946 |<span style="display:none">02-18</span> 18–21 February |{{Пб|2082}} |[[Свердловска Област|Sverdlovsk Oblast]] |- |1947 |<span style="display:none">12</span> December |{{Пб|2782}} |[[Томска Oбласт|Tomsk Oblast]], [[Тјумењска Oбласт|Tyumen Oblast]], Komi ASSR |- |1948 |<span style="display:none">01</span> January–February |{{Пб|1156}} |[[Томска Oбласт|Tomsk Oblast]], [[Краснојарски Крај|Krasnoyarsk Krai]] |- |1948 |<span style="display:none">05-22</span> 22–27 May (Operation Vesna) |{{Пб|40002}} |[[Краснојарски Крај|Krasnoyarsk Krai]], [[Иркутска Област|Irkutsk Oblast]], [[Бурјатска Автономна Советска Социјалистичка Република|Buryat–Mongol ASSR]] |- |1949 |<span style="display:none">03-25</span> 25–28 March ([[Операција Прибој|Operation Priboi]]) |{{Пб|29180}} |[[Иркутска Област|Irkutsk Oblast]], [[Краснојарски Крај|Krasnoyarsk Krai]] |- |1949 |<span style="display:none">04-10</span> 10–20 April |{{Пб|3090}} |[[Иркутска Област|Irkutsk Oblast]] |- |1949 |<span style="display:none">06-06</span> 6 June |{{Пб|500}} (approx) |[[Иркутска Област|Irkutsk Oblast]] |- |1949 |<span style="display:none">07-07</span> 7 July |{{Пб|279}} |[[Иркутска Област|Irkutsk Oblast]] |- |1950 |<span style="display:none">04-14</span> 14 April, 1–2 September, 20 September |{{Пб|1355}} |[[Алтајски Крај|Altai Krai]], [[Хабаровски крај|Khabarovsk Krai]] |- |1951 |<span style="display:none">03-31</span> 31 March – 1 April (Operation North) |{{Пб|433}} |[[Иркутска Област|Irkutsk Oblast]], [[Томска Oбласт|Tomsk Oblast]] |- |1951 |<span style="display:none">09-20</span> 20–21 September |{{Пб|3087}} |[[Иркутска Област|Irkutsk Oblast]] |- |1951 |<span style="display:none">10-02</span> 2–3 October (Operation Osen) |{{Пб|16150}} |[[Краснојарски Крај|Krasnoyarsk Krai]] |- |1951 |<span style="display:none">10-03</span> 3 October |{{Пб|335}} |[[Краснојарски Крај|Krasnoyarsk Krai]] |- |1951 |<span style="display:none">11-30</span> 30 November |{{Пб|452}} |[[Алтајски Крај|Altai Krai]] |- |1952 |<span style="display:none">01-23</span> 23 January |{{Пб|2195}} |[[Краснојарски Крај|Krasnoyarsk Krai]] |- |1952 |<span style="display:none">07-06</span> 6–7 July |{{Пб|465}} |Unknown |- |1952 |<span style="display:none">08-05</span> 5–6 August |{{Пб|359}} |[[Краснојарски Крај|Krasnoyarsk Krai]] |- class="sortbottom" !Total !  !129,475 !  |} [[Категорија:Статии со извори на литвански (lt)]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] 98lfzs1u2w2sjy4zist7t8mijx3s3h8 5539293 5539290 2026-04-15T11:42:18Z Тиверополник 1815 /* Табела со резиме */ 5539293 wikitext text/x-wiki <gallery mode="packed"> Податотека:Rumsiskes_jurta.jpg|алт=Example of deportee dwelling in arctic regions of Siberia.| Пример за живеење на депортирани лица во арктичките региони на Сибир. Податотека:Lithuanian_deportee_house_in_Kolyma.jpeg|алт=Lithuanian deportee house in Kolyma (1958).| Куќа за литвански депортирани лица во [[Колима]] (1958). Податотека:Lithuanian_deportees_celebrate_Christmas_in_1957.jpg|алт=Lithuanian deportees celebrate Christmas in 1957.| Литвански депортирани лица го слават [[Божиќ]] во 1957 година. Податотека:Home_altar_of_Justinas_Zaksas.jpeg|алт=Home altar of Justinas Zaksas.| Домашен олтар на Јустинас Заксас. Податотека:Resin_extraction_near_Irkutsk.jpg|алт=Lithuanian deportees extract resin near Irkutsk (1956).| Литвански депортирани лица вадат смола во близина на [[Иркутск]] (1956). Податотека:Lithuanian_deportees_in_Inta_1956.jpeg|алт=Lithuanian deportees in Inta push a cart of logs into the mine (1956).| Литвански депортирани лица во Инта туркаат количка со трупци во рудникот (1956). </gallery>Во 1941 и 1945–1952 година, советската влада извршила 35 {{Sfn|Tininis|2003}} масовни депортации од [[Литванија]], земја која била окупирана како [[Литванска Советска Социјалистичка Република|составен дел од социјалистичката република]] на [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]]. Најмалку 130.000 луѓе, од кои 70% жени и деца, {{Sfn|Anušauskas|2005}} биле насилно пренесени во работни логори и други принудни населби во оддалечените делови на Советскиот Сојуз, особено во [[Иркутска Област|Иркутската Област]] и [[Краснојарски Крај|Краснојарскиот Крај]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vle.lt/Straipsnis/Lietuvos-gyventoju-tremimai-15674|title=Lietuvos gyventojų trėmimai|work=vle.lt|language=lt|accessdate=15 January 2020}}</ref> Меѓу депортираните имало околу 4.500 Полјаци. {{Sfn|Stravinskienė|2012}} Бројот на депортирани не ги вклучува приближно 150.000 луѓе кои станале политички затвореници - тие биле уапсени, судени на советските судови и затворени во логори [[Гулаг]]. Депортациите на цивилите служеле за двојна цел: потиснување на отпорот кон политиките на [[советизација]] во Литванија и обезбедување бесплатна работна сила во ретко населените области на Советскиот Сојуз. Приближно 28.000 литвански депортирани лица починале во егзил поради лоши услови за живот. По смртта на [[Јосиф Сталин|Сталин]] во 1953 година, депортираните лица биле полека и постепено ослободени. Последните депортирани лица биле ослободени дури во 1963 година. Околу 60.000 успеале да се вратат во Литванија, додека на 30.000 им било забрането да се населат назад во својата татковина. Слични депортации се случиле во Латвија, Естонија и други делови од Советскиот Сојуз (видете [[Присилно раселување во Советскиот Сојуз]]). Литванија го одбележува годишниот Ден на жалост и надеж на 14 јуни во спомен на депортираните. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.15min.lt/en/article/in-lithuania/lithuania-marks-mourning-and-hope-day-commemorating-soviet-mass-deportations-525-226278|title=Lithuania marks Mourning and Hope Day commemorating Soviet mass deportations|last=BNS|authorlink=Baltic News Service|date=2012-06-14|publisher=[[15 min]]|accessdate=2014-04-19}}</ref> == Историска позадина == <gallery mode="packed"> Податотека:Rumsiskes_jurta.jpg|алт=Example of deportee dwelling in arctic regions of Siberia.| Пример за живеење на депортирани лица во арктичките региони на Сибир. Податотека:Lithuanian_deportee_house_in_Kolyma.jpeg|алт=Lithuanian deportee house in Kolyma (1958).| Куќа за литвански депортирани лица во [[Колима]] (1958). Податотека:Lithuanian_deportees_celebrate_Christmas_in_1957.jpg|алт=Lithuanian deportees celebrate Christmas in 1957.| Литвански депортирани лица го слават [[Божиќ]] во 1957 година. Податотека:Home_altar_of_Justinas_Zaksas.jpeg|алт=Home altar of Justinas Zaksas.| Домашен олтар на Јустинас Заксас. Податотека:Resin_extraction_near_Irkutsk.jpg|алт=Lithuanian deportees extract resin near Irkutsk (1956).| Литвански депортирани лица вадат смола во близина на [[Иркутск]] (1956). Податотека:Lithuanian_deportees_in_Inta_1956.jpeg|алт=Lithuanian deportees in Inta push a cart of logs into the mine (1956).| Литвански депортирани лица во Инта туркаат количка со трупци во рудникот (1956). </gallery>Во август 1939 година, [[нацистичка Германија]] и Советскиот Сојуз го потпишале [[Пакт Рибентроп-Молотов|пактот Молотов-Рибентроп]], со кој Источна Европа била поделена на [[Сфера на влијание|сфери на влијание]]. [[Балтички држави|Балтичките држави]] (Литванија, Латвија и Естонија) станале дел од руската сфера. Советскиот Сојуз започнал со подготовки за окупација и приклучување на овие територии. Прво, наметнал договори за заемна помош со кои балтичките држави се согласиле да дозволат воени бази за советските војници на нивната територија. Понатамошните чекори биле одложени поради [[Зимска војна|Зимската војна]] со Финска. До пролетта 1940 година, војната завршила, а Советскиот Сојуз ја засилил својата реторика обвинувајќи ги балтичките држави за антисоветски заговор. Литванија добила советски ултиматум на 14 јуни 1940 година. Речиси исти ултиматуми до Латвија и Естонија следеле два дена подоцна. Советскиот Сојуз побарал да дозволи неограничен број советски трупи да влезат на територијата на државата и да формираат попросоветска влада. Советите следеле полууставни процедури додека насилно ги петвориле независните балтички држави во [[Републики на Сојузот на Советските Социјалистички Републики|советски социјалистички републики]]. Тие формирале просоветски народни влади и одржале избори за народните парламенти. Анексијата на [[Литванска Советска Социјалистичка Република|Литванската ССР]], [[Латвиска Советска Социјалистичка Република|Латвиската ССР]] и [[Естонска Советска Социјалистичка Република|Естонската ССР]] била завршена до 6 август 1940 година. [[Податотека:AntanasSniečkus7-11-1970Vlns.jpg|мини|[[Антанас Сњечкус]], водачот на [[Комунистичка партија на Литванија|Комунистичката партија на Литванија]] од 1940 до 1974 година, ги надгледувал масовните депортации на Литванците. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=RnKlDAAAQBAJ&pg=PA2549|title=Biographical Dictionary of Central and Eastern Europe in the Twentieth Century|last=Roszkowski|first=Wojciech|date=2016|publisher=Routledge|isbn=978-1317475934|page=2549}}</ref>]] Советите ја презеле контролата врз политичкиот, економскиот и културниот живот во трите држави. Тие брзо спровеле разни политики на советизација: [[национализација]] на приватни претпријатија, земјишна реформа како подготовка за [[колективизација]], потиснување на политичките, културните и религиозните организации. Економскиот живот бил нарушен, а животниот стандард се намалил. Политичките активисти и други луѓе етикетирани како „непријатели на народот“ биле уапсени и затворени. Во јуни 1941 година, околу 17.000 Литванци биле депортирани за време на првата депортација. Понатамошни репресии биле спречени со [[Операција Барбароса|нацистичката инвазија на Советскиот Сојуз]]. Во рок од една недела [[Германска окупација на Литванија (1940)|Литванија се нашла под нацистички режим]]. На почетокот Германците биле пречекани како ослободители од угнетувачката советска власт. Дури и кога Литванците се разочарале од нацистичкиот режим и организирале отпор, особено Врховниот комитет за ослободување на Литванија, Советскиот Сојуз останал „државен непријател број еден“. Во 1944 година, нацистичка Германија веќе ја губела војната, а Советска Русија постојано напредувала. Во јули 1944 година, [[Црвена армија|Црвената армија]] стигнала до литванските граници како дел од [[Операција „Багратион“|операцијата „Багратион“]] . Поголемиот дел од литванската територија била освоена за време на [[Балтичка офанзива (1944)|Балтичката офанзива]]. Последната битка во Клајпеда завршила во јануари 1945 година. Очекувајќи враќање на советскиот терор, околу 70.000 Литванци се повлекле во Германија пред напредната Црвена армија. Генерално, тоа биле политички и културни активисти, уметници и научници, подобро образовани и побогати. Поминувајќи ги првите повоени години како раселени лица, тие на крајот се населиле во други земји, најчесто во Соединетите Американски Држави, формирајќи културно активна литванска дијаспора. Оние што останале во Литванија биле регрутирани во војска (околу 80.000 војници). Мажите избегале од регрутацијата приклучувајќи се кон литванските партизани, вооружен антисоветски отпор. Вооружениот отпор инспирирал граѓанска и политичка непослушност, на која Советите одговориле со прогони: масакри, погубувања, апсења, депортации итн. == Процедури за депортација == [[Податотека:N._Vilnia,_paminklas_tremtiniams.JPG|мини|Споменик на депортираните лица во Наујој Вилња – последната голема железничка станица во Литванија]] Дополнителни војници, опрема и возила биле донесени за да се изврши депортацијата. Сепак, депортациите биле чувани во строга тајност. Имало една јавна наредба од [[Јуозас Барташиунас]] во февруари 1946 година. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Вооружени групи војници ја опкружувале целната куќа среде ноќ. Ноќе било поверојатно сите да се најдат дома и полесно операцијата да се одржи тивка без да се алармираат другите жители. На сите внатре, вклучувајќи ги новороденчињата и постарите лица, им било наредувано да спакуваат храна и други потребни работи (точниот список на она што треба или може да се земе варирал помеѓу депортациите и зависел од дарежливоста на војниците). Доколку некој се обидел да се спротивстави или да побегне, бил убиван или тепан. Честопати семејствата биле разделени и имало случаи кога родителите, децата или сопружниците доброволно се јавувале на железничката станица за да бидат депортирани со своите заробени роднини. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Возовите често употребувале вагони за добиток без никакви погодности. Патувањето често траело со недели, дури со месеци. Условите биле нехигиенски, патниците честопати немале храна и вода. Честопати возовите пријавувале смртни случаи, особено кај децата и постарите лица, пред да стигнат до одредиштето. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Во еден случај, воз со депортирани лица излетал од шините, при што загинале 19, а 57 биле повредени. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Иако официјалните упатства (на пример, Серовските упатства од 1941 година) честопати пропишувале благ третман на депортираните лица, во реалноста заробените лица биле подложени на злоупотреба и им биле ограбувани малкуте работи што им било дозволено да ги понесат со себе. {{Sfn|Anušauskas|1996}} == Депортации == === Прва депортација во 1941 година === [[Податотека:Lithuania._Vilnius._Naujoji_Vilnia_005.JPG|мини|Вагони користени за превоз на депортирани лица (изложени во Наујоџи Вилња)]] Првата масовна депортација била внимателно испланирана од Советите. Веќе кон крајот на летото 1940 година, високи советски функционери започнале да навестуваат планирани масовни апсења и депортации. {{Sfn|Anušauskas|1996}} [[НКВД]] започнал со регистрација и следење на сите „антисоветски елементи“, т.е. луѓе за кои се сметало дека имаат антисоветски ставови исклучиво врз основа на нивниот општествен статус, политичка припадност, религиозни верувања итн. Особено, целта биле полицајци, членови на [[Литвански националистички сојуз|Литванскиот националистички сојуз]], [[Литванскиот стрелачки сојуз]] и разни католички организации. Вкупно, НКВД проценил дека треба да регистрира 320.000 луѓе или околу 15% од литванското население, {{Sfn|Anušauskas|1996}} кое заедно со членовите на семејството сочинувало околу половина од населението. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Во подготовка за депортацијата, НКВД составил списоци на луѓе што ќе бидат депортирани за време на првата кампања, го идентификувал нивното инкриминирачко потекло, ги пронашол членовите на нивните семејства и го лоцирал нивното моментално живеалиште. Списокот бил голем и постојано се менувал. На пример, во извештај од 13 мај 1941 година биле идентификувани 19.610 лица кои требало да бидат уапсени и депортирани во затворски логори и 2.954 лица (претежно членови на семејствата на уапсените) кои требало да бидат депортирани во работни логори. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Еден месец подоцна, бројките се промениле на 8.598 уапсени и 13.654 депортирани членови на семејства, што јасно укажува на политика на елиминирање на цели антисоветски семејства. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Операцијата започнала во текот на петокот навечер на 13 јуни и била спроведена од трупи на НКВД и НКГБ од Русија, Украина и Белорусија. {{Sfn|Anušauskas|1996}} [[Иван Серов]] издал инструкции, познати како Серовски инструкции, во кои детално е опишано како депортираните лица треба да бидат приведени и пренесени до возовите. Во инструкциите се нагласува дека депортациите треба да се извршат што е можно потајно за да се минимизира паниката и отпорот. На секоја извршна група од четири члена ѝ била дадена задача да депортира две семејства. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Според официјалните инструкции, секое семејство можело да земе до 100 килограми храна, облека, обувки и други потребни работи, но сведоците кажале дека овие упатства честопати не биле почитувани. Многу семејства заминале неподготвени за патувањето или за животот на одредиштето. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Според официјалните упатства, потпишани од [[Мечисловас Гедвилас]] и [[Ичикас Мескупас]], имотот оставен од депортираните требало да се подели на личен имот (облека, постелнина, мебел, прибор за јадење) и друг (уметнички предмети, инвестиции, трговски инвентар, недвижен имот, фармски животни, земјоделски алатки и машини). Личниот имот требало да се префрли на претставник на депортираниот, кој ќе го продаде имотот и ќе ги префрли парите на оригиналните сопственици. Другиот имот требало да се конфискува или да се продава или да се употребува од локалните советски службеници. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Овие упатства не биле почитувани и луѓето пријавиле голем број на грабежи на оставениот имот. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Депортациите продолжиле, но на 16 јуни било пресметано дека на Советите сè уште им недостасуваат околу 1.400 луѓе од нивниот список. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Бидејќи требало да ги исполнат своите квоти, советските службеници брзо уапсиле уште 2.000 луѓе од 16 до 18 јуни. Возовите со депортирани лица се собрале во Наујоџи Вилња, каде што мажите (користејќи разни изговори за потреба од дополнителна инспекција, испрашување или документација) биле одделени од нивните семејства и натоварени во возови што се упатувале кон затворските логори. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Вкупно имало 17 возови; тие тргнале на 19 јуни и стигнале до своите одредишта помеѓу 30 јуни и 9 јули. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Официјален извештај на НКВД, подготвен на 19 јуни, евидентирал 17.485 депортирани лица, но официјалната статистика била нецелосна и збунувачка. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Центарот за истражување на геноцид и отпор на Литванија ја проследило и објавило судбината на 16.246 депортирани лица. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.komisija.lt/wp-content/uploads/2016/06/A.-Anušauskas-„1941-...-trėmimai“.-Patvirtintos-išvados.pdf|title=1941 m. birželio 14–18 d. trėmimai Išvados|date=17 December 2003|publisher=The International Commission for the Evaluation of the Crimes of the Nazi and Soviet Occupation Regimes in Lithuania|language=lt|accessdate=20 November 2025}}</ref> === Првите повоени депортации === [[Податотека:Lithuanian_deportees_in_Mezhduganki,_Irkutsk.jpg|мини|Група литвански депортирани лица во Зиминскиот округ, [[Иркутска Област]]]] До 1944 година, нацистичка Германија се повлекувала по [[Источен фронт (Втора светска војна)|Источниот фронт]], а советските сили стигнале до територијата на Литванија до средината на 1944 година. Во октомври 1944 година, советските функционери, вклучувајќи го и [[Сергеј Круглов]], кој имал искуство со [[Депортација на Чеченците и Ингушите|депортирање на Чеченците и Ингушите]], почнале да шират идеи за депортирање на семејствата на „бандитите“ - мажи кои избегнувале регрутација во [[Црвена армија|Црвената армија]] и се приклучиле на литванските партизани. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Сепак, ваквите мерки не биле практични во времето на војната. Наместо тоа, биле направени подготовки за депортирање на сите литвански Германци, нивните семејства и подалечни роднини. Возот со 1.000 луѓе тргнал од [[Каунас]] на 3 мај и пристигнал на својата дестинација дури во јуни. {{Sfn|Anušauskas|2005}} Депортираните обезбедиле бесплатна работна сила на плантажите со памук во долината на реката Вакш. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Поради особено лошите услови за живот, околу 580 депортирани лица починале во првите две години. {{Sfn|Anušauskas|1996}} По завршувањето на Втората светска војна, [[Михаил Суслов]], претседател на Бирото за литвански работи на Централниот комитет на [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|Комунистичката партија на Советскиот Сојуз]], одобрил одлука за депортација на 50-60 семејства од секој округ. [[Лаврентиј Берија]] го одобрил планот и ги испратил Богдан Кобулов и Аркадиј Аполонов да помогнат. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Кампањата била насочена кон литванските семејства на „бандитите“ и била координирана со понуда за „легализација“ до партизаните: доколку се предадат, нивните семејства ќе бидат неповредени. Сепак, таквите ветувања не биле исполнети и списоците на легализирани партизани биле користени како основа за списоците на депортирани лица. {{Sfn|Kasparas|1998}} Над 6.000 луѓе биле депортирани во текот на еден и пол месец. На повеќето од тие семејства веќе им бил конфискуван имотот, {{Sfn|Anušauskas|2005}} затоа официјалните советски инструкции дека едно семејство може да земе до 1,500 кг од имотот честопати бил бескорисен. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Покрај трупите на НКВД, за помошни задачи биле користени истребувачки баталјони. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Од 1946 до почетокот на 1948 година, цивилните депортации биле релативно мали. Главниот метод на угнетување биле индивидуални апсења на „непријателите на народот“ и последователни масовни депортации на затворениците. Депортациите биле насочени кон литванските партизани и нивните поддржувачи, но вклучувале и [[Кулак|кулаци]] ({{Langx|lt|buožė}} ) и [[Буржоазија|буржоазијата]] . {{Sfn|Anušauskas|2005}} === Операции ''Весна'' и ''Прибој'' === {| class="wikitable" align="right" style="margin: 0 0 0 1em;" |+Колективизација во Литванија {{Sfn|Anušauskas|2005}}<br /> <small>Од јануари</small> ! Година ! [[Колхоз|Колхози]] ! Домаќинства ! Напредок ! Плата <ref group="nb">Просечна исплата на килограми жито за еден работен ден.</ref> |- | 1948 | 20 | 300 | 0,08% | 5.6 |- | 1949 | 614 | 15.200 | 3,9% | 3.9 |- | 1950 | 6.032 | 229.300 | 60,5% | 2.1 |- | 1951 | 4.471 | 326.100 | 89,1% | 1.4 |- | 1952 | 2.938 | 342.600 | 94,1% | 1.7 |- | 1953 | 2.628 | 359.600 | 98,8% | 1.1 |} Две најголеми депортации биле спроведени во мај 1948 година ([[Операција „Весна“|Операција Весна]], проценети на 40.000-50.000 депортирани од Литванија) и во март 1949 година ( [[Операција Прибој|Операција „Прибој“]], 28.656 депортирани од Литванија). Депортациите биле наредени од [[Совет на министри на СССР|Советот на министри на Советскиот Сојуз]]. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Операцијата ''Прибој'' била спроведена истовремено во [[Литванска Советска Социјалистичка Република|Литванска ССР]], [[Латвиска Советска Социјалистичка Република|Латвиска ССР]] и [[Естонска Советска Социјалистичка Република|Естонска ССР]]. Операцијата ''Весна'' ја погодило само Литванија (веројатно затоа што движењето на отпорот било најсилно во Литванија). Официјално, овој нов бран на политичка репресија продолжил да ги таргетира семејствата и поддржувачите на борците на отпорот. Сепак, имала за цел да го скрши отпорот кон [[Колективизација|колективизацијата]], која барала селаните да ја донираат својата земја, добиток и земјоделска опрема во [[колхоз]] (колективна фарма). Земјоделецот потоа ќе работел за колективната фарма и ќе му биде платен дел од производот и профитот на фармата според бројот на работни денови. Многу малку земјоделци се приклучиле доброволно во процесот, бидејќи тоа би значело напуштање на приватната сопственост за систем што често се споредува со крепосништво. {{Sfn|Fitzpatrick|1996}} Бидејќи луѓето биле сведоци на претходни депортации и ги знаеле предупредувачките знаци (на пр. пристигнување на свежи војници и превозни возила), голем број на жители се обиделе да се сокријат. Во Литванија, според официјалните советски записи, околу 13.700 избегнале заробување. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Затоа, властите организирале дополнителна депортација во април 1949 година. Пронајдени биле околу 3.000 луѓе. Тие биле етикетирани како особено опасни, третирани како затвореници и испратени во рудници за злато во [[Бодајбо]]. {{Sfn|Anušauskas|2005}} === Операција ''Осен'' и последни депортации === Се сметало дека депортациите од 1947–1948 година ги постигнале своите цели: во 1949 година се случил бран колективизација и понатамошно слабеење на вооружениот отпор. Сепак, темпото на колективизација во Литванија сè уште не било толку брзо како во Латвија или Естонија, каде што 93% и 80% од фармите биле колективизирани до крајот на 1949 година {{Sfn|Misiunas|Taagepera|1993}} Затоа, дополнителна депортација од големи размери се случила во октомври 1951 година ([[Операција „Осен“|Операција Осен]]). Таа билаа конкретно насочена кон кулаците и оние кои не се приклучиле на колективните фарми. {{Sfn|Anušauskas|1996}} == Живот во егзил == === Услови за живот === Условите за живот варирале во голема мера и зависеле од географската местоположба на присилното населување, локалните услови и видот на работата што ја извршувале депортираните. Дури и официјалните извештаи признаваат недостаток на соодветно сместување; на пример, извештај од Игарка опишува касарни со протекувачки покриви и без прозорци, кревети или постелнина. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Поголемиот дел од литванските депортирани лица биле вработени во дрвната индустрија. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Депортираните не можеле да го напуштат местото на нивното населување или да ја сменат работата; нивните депортации немале рок на траење и биле доживотни. {{Sfn|Anušauskas|2002}} Оние кои се обиделе да избегаат или „избегнале работа“ биле испраќани во затворски логори. Помеѓу 1945 и 1948 година, 1722 Литванци направиле обид да побегнат; 1070 биле фатени до 1949 година. {{Sfn|Bugaĭ|1996}} Во 1948 година, построгите прописи усвоени од [[Врховен совет на Советскиот Сојуз|Врховниот совет на Советскиот Сојуз]] доделиле 20 години затвор за оние кои избегале и 5 години за оние кои им помагале на бегалците. {{Sfn|Pohl|1999}} Децата родени во егзил биле класифицирани како депортирани и биле подложени на ист третман како и нивните родители, со некои исклучоци за мешани (депортирани и недепортирани) семејства. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Поради лошите услови за живот, наметнувањето на физичка работа, недостатокот на храна и медицинска нега, [[Стапка на смртност|стапките на смртност]] биле високи, особено кај младите и постарите лица. Врз основа на нецелосните и неточни записи кои ги воделе во Министерството за внатрешни работи, Арвидас Анушаускас проценил дека околу 16.500 и 3.500 Литванци починале во периодот 1945–1952 и 1953–1958 година, соодветно; {{Sfn|Anušauskas|1996}} овој број не ги вклучува 8.000 смртни случаи меѓу депортираните лица од 1941 година. {{Sfn|Anušauskas|2002}} Така, вкупниот број на смртни случаи кај Литванците би можел да биде околу 28.000. Децата сочинувале околу една четвртина од вкупните жртви. {{Sfn|Anušauskas|1996}} === Ослободување и враќање === {| class="wikitable" align="right" style="margin: 0 0 0 1em;" |+Преостанати литвански депортирани лица {{Sfn|Anušauskas|1996}}<br /><br /><br /><br /> <small>Број на возрасни лица на 1 јануари.</small> ! Година ! Депортирани<br />во 1944–1952 ! Депортирани<br /> во 1941 |- | 1955 | 75.185 | ? |- | 1956 | 72.777 | 4.682 |- | 1957 | 59.663 | 3.127 |- | 1958 | 35.741 | 1.878 |- | 1959 | 4.907 | 279 |} По смртта на Сталин во 1953 година, следело Хрушчовото затоплување и кампањата за [[десталинизација]], која вклучувала постепено ослободување на депортираните и затворениците. Во јули 1954 година, депортираните деца под 16 години биле отстранети од списокот на депортирани, а казната за бегство била намалена од 20 на 3 години затвор. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Ослободувањето на Литванците се одвивало бавно. Кога во 1954 година била објавена амнестија за лица постари од 55-60 години, инвалиди или неизлечиво болни, посебна одредба ги исклучувала Литванците или членовите на [[Организација на украински националисти|Организацијата на украински националисти]] поради прашања од „јавна безбедност“. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Во Литванија, досиејата на депортираните биле бавно разгледувани од случај до случај од страна на [[Врховен совет на Литванска ССР|Врховниот совет на Литванска ССР]]. Советските апаратчици ги сметале депортираните за закана, особено кога сакале да го побараат својот имот конфискуван во времето на депортацијата. Литванците одобрувале ослободувања само во ограничени околности доколку пронајдат некои неправилности или прекршоци. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Во 1956 и 1957 година, [[Врховен совет на Советскиот Сојуз|Врховниот совет на Советскиот Сојуз]] одобрил ослободување на поголеми групи депортирани лица, вклучувајќи ги и Литванците. Депортираните лица почнале да се враќаат во голем број, создавајќи тешкотии за локалните комунисти - депортираните лица поднесувале барања за враќање на нивниот конфискуван имот, генерално се сметале за несигурни и барале посебен надзор. Советските литвански функционери, вклучувајќи го и Антанас Сњечкус, изготвиле локални административни мерки со кои се забранило враќањето на депортираните лица и побарале од Москва да донесе национални политики во таа насока. {{Sfn|Anušauskas|2005}} Во мај 1958 година, Советскиот Сојуз ја ревидирал својата политика во врска со преостанатите депортирани лица: сите оние кои не биле вклучени во литванските партизани биле ослободени, но без право да се вратат во Литванија. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Последните Литванци - роднините партизани и самите партизани - биле ослободени дури во 1960 и 1963 година, соодветно. {{Sfn|Anušauskas|2005}} Поголемиот дел од депортираните лица биле ослободени во мај 1958 година, а подоцна никогаш не се вратиле во Литванија. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Околу 60.000 депортирани лица се вратиле во Литванија. {{Sfn|Anušauskas|2005}} Сепак, тие се соочиле со дополнителни тешкотии: нивниот имот долго време бил ограбен и поделен од странци, се соочиле со дискриминација за работа и социјални гаранции, на нивните деца им било одземено високото образование. На поранешните депортирани лица, членовите на отпорот и нивните деца не им било дозволено да се интегрираат во општеството. Тоа создало постојана група луѓе кои се спротивставиле на режимот и продолжиле со ненасилен отпор. {{Sfn|Vardys|Sedaitis|1997}} == Влијание == Депортациите на цивилното население без предупредување, судење или очигледна причина претставувале една од најсериозните поплаки против советскиот режим. Кога, за време на [[Михаил Горбачов|Горбачов]], била воведена [[гласност]], на Литванците им била дозволена поголема слобода на говор, почитувањето на споменот на депортираните бил едно од нивните први барања. Ваквите барања биле покренати за време на првиот јавен антисоветски митинг организиран од Литванската лига за слобода на 23 август 1987 година. Некои Литванци веруваат дека на депортираните лица треба да им се исплати надомест за нивната ропска работа на сличен начин како што Германија им плаќала надомест на принудните работници во [[Трет Рајх|нацистичка Германија]]. {{Sfn|Vardys|Sedaitis|1997}} == Табела со резиме == {| class="wikitable sortable" width="100%" |+Резиме на масовните депортации извршени во Литванската ССР{{Sfn|Anušauskas|2002}} !Година !Дата !Број на луѓе<ref group="nb">Бројката е прикажана според официјалните извештаи на Министерството за внатрешни работи веднаш по депортацијата. Последователните извештаи го намалиле бројот на депортирани лица. Вистинскиот број бил поголем бидејќи советските службеници имале малку поттик да подготвуваат точни статистички извештаи.</ref> !Место |- |1941 |<span style="display:none">07-14</span> 14–19 јуни (Јунска депортција) |{{Пб|17485}}{{Sfn|Anušauskas|1996}} |[[Алтајски Крај]], [[АССР Коми]], [[Томска Oбласт]] |- |1945 |<span style="display:none">04-20</span> 20 април – 3 мај (литвански Германци) |{{Пб|1048}} |[[Таџичка Советска Социјалистичка Република|Ташичка ССР]] ([[Душанбе]]) |- |1945 |<span style="display:none">07-17</span> 17 јули – 3 септември |{{Пб|6320}} |[[АССР Коми]], [[Свердловска Област]] |- |1946 |<span style="display:none">02-18</span> 18–21 февруари |{{Пб|2082}} |[[Свердловска Област]] |- |1947 |<span style="display:none">12</span> декември |{{Пб|2782}} |[[Томска Oбласт]], [[Тјумењска Oбласт]], [[АССР Коми]] |- |1948 |<span style="display:none">01</span> јануари-февруари |{{Пб|1156}} |[[Томска Oбласт]], [[Краснојарски Крај]] |- |1948 |<span style="display:none">05-22</span> 22–27 мај (Операција Весна) |{{Пб|40002}} |[[Краснојарски Крај]], [[Иркутска Област]], [[Бурјатска Автономна Советска Социјалистичка Република|Бурјатска АССР]] |- |1949 |<span style="display:none">03-25</span> 25–28 март ([[Операција Прибој]]) |{{Пб|29180}} |[[Иркутска Област]], [[Краснојарски Крај]] |- |1949 |<span style="display:none">04-10</span> 10–20 април |{{Пб|3090}} |[[Иркутска Област]] |- |1949 |<span style="display:none">06-06</span> 6 јуни |{{Пб|500}} (околу) |[[Иркутска Област|Irkutsk Oblast]] |- |1949 |<span style="display:none">07-07</span> 7 јули |{{Пб|279}} |[[Иркутска Област]] |- |1950 |<span style="display:none">04-14</span> 14 April, 1–2 септември, 20 септември |{{Пб|1355}} |[[Алтајски Крај]], [[Хабаровски крај]] |- |1951 |<span style="display:none">03-31</span> 31 март – 1 април (Операција Север) |{{Пб|433}} |[[Иркутска Област]], [[Томска Oбласт]] |- |1951 |<span style="display:none">09-20</span> 20–21 септември |{{Пб|3087}} |[[Иркутска Област]] |- |1951 |<span style="display:none">10-02</span> 2–3 октомври (Операција Осен) |{{Пб|16150}} |[[Краснојарски Крај]] |- |1951 |<span style="display:none">10-03</span> 3 октомври |{{Пб|335}} |[[Краснојарски Крај]] |- |1951 |<span style="display:none">11-30</span> 30 ноември |{{Пб|452}} |[[Алтајски Крај]] |- |1952 |<span style="display:none">01-23</span> 23 јануари |{{Пб|2195}} |[[Краснојарски Крај]] |- |1952 |<span style="display:none">07-06</span> 6–7 јули |{{Пб|465}} |непознато |- |1952 |<span style="display:none">08-05</span> 5–6 август |{{Пб|359}} |[[Краснојарски Крај]] |- class="sortbottom" !Вкупно !  !129,475 !  |} [[Категорија:Статии со извори на литвански (lt)]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] rqz2ou58dnobsmotuhc4farxpnpdvj7 5539294 5539293 2026-04-15T11:42:51Z Тиверополник 1815 /* Табела со резиме */ 5539294 wikitext text/x-wiki <gallery mode="packed"> Податотека:Rumsiskes_jurta.jpg|алт=Example of deportee dwelling in arctic regions of Siberia.| Пример за живеење на депортирани лица во арктичките региони на Сибир. Податотека:Lithuanian_deportee_house_in_Kolyma.jpeg|алт=Lithuanian deportee house in Kolyma (1958).| Куќа за литвански депортирани лица во [[Колима]] (1958). Податотека:Lithuanian_deportees_celebrate_Christmas_in_1957.jpg|алт=Lithuanian deportees celebrate Christmas in 1957.| Литвански депортирани лица го слават [[Божиќ]] во 1957 година. Податотека:Home_altar_of_Justinas_Zaksas.jpeg|алт=Home altar of Justinas Zaksas.| Домашен олтар на Јустинас Заксас. Податотека:Resin_extraction_near_Irkutsk.jpg|алт=Lithuanian deportees extract resin near Irkutsk (1956).| Литвански депортирани лица вадат смола во близина на [[Иркутск]] (1956). Податотека:Lithuanian_deportees_in_Inta_1956.jpeg|алт=Lithuanian deportees in Inta push a cart of logs into the mine (1956).| Литвански депортирани лица во Инта туркаат количка со трупци во рудникот (1956). </gallery>Во 1941 и 1945–1952 година, советската влада извршила 35 {{Sfn|Tininis|2003}} масовни депортации од [[Литванија]], земја која била окупирана како [[Литванска Советска Социјалистичка Република|составен дел од социјалистичката република]] на [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]]. Најмалку 130.000 луѓе, од кои 70% жени и деца, {{Sfn|Anušauskas|2005}} биле насилно пренесени во работни логори и други принудни населби во оддалечените делови на Советскиот Сојуз, особено во [[Иркутска Област|Иркутската Област]] и [[Краснојарски Крај|Краснојарскиот Крај]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vle.lt/Straipsnis/Lietuvos-gyventoju-tremimai-15674|title=Lietuvos gyventojų trėmimai|work=vle.lt|language=lt|accessdate=15 January 2020}}</ref> Меѓу депортираните имало околу 4.500 Полјаци. {{Sfn|Stravinskienė|2012}} Бројот на депортирани не ги вклучува приближно 150.000 луѓе кои станале политички затвореници - тие биле уапсени, судени на советските судови и затворени во логори [[Гулаг]]. Депортациите на цивилите служеле за двојна цел: потиснување на отпорот кон политиките на [[советизација]] во Литванија и обезбедување бесплатна работна сила во ретко населените области на Советскиот Сојуз. Приближно 28.000 литвански депортирани лица починале во егзил поради лоши услови за живот. По смртта на [[Јосиф Сталин|Сталин]] во 1953 година, депортираните лица биле полека и постепено ослободени. Последните депортирани лица биле ослободени дури во 1963 година. Околу 60.000 успеале да се вратат во Литванија, додека на 30.000 им било забрането да се населат назад во својата татковина. Слични депортации се случиле во Латвија, Естонија и други делови од Советскиот Сојуз (видете [[Присилно раселување во Советскиот Сојуз]]). Литванија го одбележува годишниот Ден на жалост и надеж на 14 јуни во спомен на депортираните. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.15min.lt/en/article/in-lithuania/lithuania-marks-mourning-and-hope-day-commemorating-soviet-mass-deportations-525-226278|title=Lithuania marks Mourning and Hope Day commemorating Soviet mass deportations|last=BNS|authorlink=Baltic News Service|date=2012-06-14|publisher=[[15 min]]|accessdate=2014-04-19}}</ref> == Историска позадина == <gallery mode="packed"> Податотека:Rumsiskes_jurta.jpg|алт=Example of deportee dwelling in arctic regions of Siberia.| Пример за живеење на депортирани лица во арктичките региони на Сибир. Податотека:Lithuanian_deportee_house_in_Kolyma.jpeg|алт=Lithuanian deportee house in Kolyma (1958).| Куќа за литвански депортирани лица во [[Колима]] (1958). Податотека:Lithuanian_deportees_celebrate_Christmas_in_1957.jpg|алт=Lithuanian deportees celebrate Christmas in 1957.| Литвански депортирани лица го слават [[Божиќ]] во 1957 година. Податотека:Home_altar_of_Justinas_Zaksas.jpeg|алт=Home altar of Justinas Zaksas.| Домашен олтар на Јустинас Заксас. Податотека:Resin_extraction_near_Irkutsk.jpg|алт=Lithuanian deportees extract resin near Irkutsk (1956).| Литвански депортирани лица вадат смола во близина на [[Иркутск]] (1956). Податотека:Lithuanian_deportees_in_Inta_1956.jpeg|алт=Lithuanian deportees in Inta push a cart of logs into the mine (1956).| Литвански депортирани лица во Инта туркаат количка со трупци во рудникот (1956). </gallery>Во август 1939 година, [[нацистичка Германија]] и Советскиот Сојуз го потпишале [[Пакт Рибентроп-Молотов|пактот Молотов-Рибентроп]], со кој Источна Европа била поделена на [[Сфера на влијание|сфери на влијание]]. [[Балтички држави|Балтичките држави]] (Литванија, Латвија и Естонија) станале дел од руската сфера. Советскиот Сојуз започнал со подготовки за окупација и приклучување на овие територии. Прво, наметнал договори за заемна помош со кои балтичките држави се согласиле да дозволат воени бази за советските војници на нивната територија. Понатамошните чекори биле одложени поради [[Зимска војна|Зимската војна]] со Финска. До пролетта 1940 година, војната завршила, а Советскиот Сојуз ја засилил својата реторика обвинувајќи ги балтичките држави за антисоветски заговор. Литванија добила советски ултиматум на 14 јуни 1940 година. Речиси исти ултиматуми до Латвија и Естонија следеле два дена подоцна. Советскиот Сојуз побарал да дозволи неограничен број советски трупи да влезат на територијата на државата и да формираат попросоветска влада. Советите следеле полууставни процедури додека насилно ги петвориле независните балтички држави во [[Републики на Сојузот на Советските Социјалистички Републики|советски социјалистички републики]]. Тие формирале просоветски народни влади и одржале избори за народните парламенти. Анексијата на [[Литванска Советска Социјалистичка Република|Литванската ССР]], [[Латвиска Советска Социјалистичка Република|Латвиската ССР]] и [[Естонска Советска Социјалистичка Република|Естонската ССР]] била завршена до 6 август 1940 година. [[Податотека:AntanasSniečkus7-11-1970Vlns.jpg|мини|[[Антанас Сњечкус]], водачот на [[Комунистичка партија на Литванија|Комунистичката партија на Литванија]] од 1940 до 1974 година, ги надгледувал масовните депортации на Литванците. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=RnKlDAAAQBAJ&pg=PA2549|title=Biographical Dictionary of Central and Eastern Europe in the Twentieth Century|last=Roszkowski|first=Wojciech|date=2016|publisher=Routledge|isbn=978-1317475934|page=2549}}</ref>]] Советите ја презеле контролата врз политичкиот, економскиот и културниот живот во трите држави. Тие брзо спровеле разни политики на советизација: [[национализација]] на приватни претпријатија, земјишна реформа како подготовка за [[колективизација]], потиснување на политичките, културните и религиозните организации. Економскиот живот бил нарушен, а животниот стандард се намалил. Политичките активисти и други луѓе етикетирани како „непријатели на народот“ биле уапсени и затворени. Во јуни 1941 година, околу 17.000 Литванци биле депортирани за време на првата депортација. Понатамошни репресии биле спречени со [[Операција Барбароса|нацистичката инвазија на Советскиот Сојуз]]. Во рок од една недела [[Германска окупација на Литванија (1940)|Литванија се нашла под нацистички режим]]. На почетокот Германците биле пречекани како ослободители од угнетувачката советска власт. Дури и кога Литванците се разочарале од нацистичкиот режим и организирале отпор, особено Врховниот комитет за ослободување на Литванија, Советскиот Сојуз останал „државен непријател број еден“. Во 1944 година, нацистичка Германија веќе ја губела војната, а Советска Русија постојано напредувала. Во јули 1944 година, [[Црвена армија|Црвената армија]] стигнала до литванските граници како дел од [[Операција „Багратион“|операцијата „Багратион“]] . Поголемиот дел од литванската територија била освоена за време на [[Балтичка офанзива (1944)|Балтичката офанзива]]. Последната битка во Клајпеда завршила во јануари 1945 година. Очекувајќи враќање на советскиот терор, околу 70.000 Литванци се повлекле во Германија пред напредната Црвена армија. Генерално, тоа биле политички и културни активисти, уметници и научници, подобро образовани и побогати. Поминувајќи ги првите повоени години како раселени лица, тие на крајот се населиле во други земји, најчесто во Соединетите Американски Држави, формирајќи културно активна литванска дијаспора. Оние што останале во Литванија биле регрутирани во војска (околу 80.000 војници). Мажите избегале од регрутацијата приклучувајќи се кон литванските партизани, вооружен антисоветски отпор. Вооружениот отпор инспирирал граѓанска и политичка непослушност, на која Советите одговориле со прогони: масакри, погубувања, апсења, депортации итн. == Процедури за депортација == [[Податотека:N._Vilnia,_paminklas_tremtiniams.JPG|мини|Споменик на депортираните лица во Наујој Вилња – последната голема железничка станица во Литванија]] Дополнителни војници, опрема и возила биле донесени за да се изврши депортацијата. Сепак, депортациите биле чувани во строга тајност. Имало една јавна наредба од [[Јуозас Барташиунас]] во февруари 1946 година. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Вооружени групи војници ја опкружувале целната куќа среде ноќ. Ноќе било поверојатно сите да се најдат дома и полесно операцијата да се одржи тивка без да се алармираат другите жители. На сите внатре, вклучувајќи ги новороденчињата и постарите лица, им било наредувано да спакуваат храна и други потребни работи (точниот список на она што треба или може да се земе варирал помеѓу депортациите и зависел од дарежливоста на војниците). Доколку некој се обидел да се спротивстави или да побегне, бил убиван или тепан. Честопати семејствата биле разделени и имало случаи кога родителите, децата или сопружниците доброволно се јавувале на железничката станица за да бидат депортирани со своите заробени роднини. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Возовите често употребувале вагони за добиток без никакви погодности. Патувањето често траело со недели, дури со месеци. Условите биле нехигиенски, патниците честопати немале храна и вода. Честопати возовите пријавувале смртни случаи, особено кај децата и постарите лица, пред да стигнат до одредиштето. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Во еден случај, воз со депортирани лица излетал од шините, при што загинале 19, а 57 биле повредени. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Иако официјалните упатства (на пример, Серовските упатства од 1941 година) честопати пропишувале благ третман на депортираните лица, во реалноста заробените лица биле подложени на злоупотреба и им биле ограбувани малкуте работи што им било дозволено да ги понесат со себе. {{Sfn|Anušauskas|1996}} == Депортации == === Прва депортација во 1941 година === [[Податотека:Lithuania._Vilnius._Naujoji_Vilnia_005.JPG|мини|Вагони користени за превоз на депортирани лица (изложени во Наујоџи Вилња)]] Првата масовна депортација била внимателно испланирана од Советите. Веќе кон крајот на летото 1940 година, високи советски функционери започнале да навестуваат планирани масовни апсења и депортации. {{Sfn|Anušauskas|1996}} [[НКВД]] започнал со регистрација и следење на сите „антисоветски елементи“, т.е. луѓе за кои се сметало дека имаат антисоветски ставови исклучиво врз основа на нивниот општествен статус, политичка припадност, религиозни верувања итн. Особено, целта биле полицајци, членови на [[Литвански националистички сојуз|Литванскиот националистички сојуз]], [[Литванскиот стрелачки сојуз]] и разни католички организации. Вкупно, НКВД проценил дека треба да регистрира 320.000 луѓе или околу 15% од литванското население, {{Sfn|Anušauskas|1996}} кое заедно со членовите на семејството сочинувало околу половина од населението. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Во подготовка за депортацијата, НКВД составил списоци на луѓе што ќе бидат депортирани за време на првата кампања, го идентификувал нивното инкриминирачко потекло, ги пронашол членовите на нивните семејства и го лоцирал нивното моментално живеалиште. Списокот бил голем и постојано се менувал. На пример, во извештај од 13 мај 1941 година биле идентификувани 19.610 лица кои требало да бидат уапсени и депортирани во затворски логори и 2.954 лица (претежно членови на семејствата на уапсените) кои требало да бидат депортирани во работни логори. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Еден месец подоцна, бројките се промениле на 8.598 уапсени и 13.654 депортирани членови на семејства, што јасно укажува на политика на елиминирање на цели антисоветски семејства. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Операцијата започнала во текот на петокот навечер на 13 јуни и била спроведена од трупи на НКВД и НКГБ од Русија, Украина и Белорусија. {{Sfn|Anušauskas|1996}} [[Иван Серов]] издал инструкции, познати како Серовски инструкции, во кои детално е опишано како депортираните лица треба да бидат приведени и пренесени до возовите. Во инструкциите се нагласува дека депортациите треба да се извршат што е можно потајно за да се минимизира паниката и отпорот. На секоја извршна група од четири члена ѝ била дадена задача да депортира две семејства. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Според официјалните инструкции, секое семејство можело да земе до 100 килограми храна, облека, обувки и други потребни работи, но сведоците кажале дека овие упатства честопати не биле почитувани. Многу семејства заминале неподготвени за патувањето или за животот на одредиштето. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Според официјалните упатства, потпишани од [[Мечисловас Гедвилас]] и [[Ичикас Мескупас]], имотот оставен од депортираните требало да се подели на личен имот (облека, постелнина, мебел, прибор за јадење) и друг (уметнички предмети, инвестиции, трговски инвентар, недвижен имот, фармски животни, земјоделски алатки и машини). Личниот имот требало да се префрли на претставник на депортираниот, кој ќе го продаде имотот и ќе ги префрли парите на оригиналните сопственици. Другиот имот требало да се конфискува или да се продава или да се употребува од локалните советски службеници. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Овие упатства не биле почитувани и луѓето пријавиле голем број на грабежи на оставениот имот. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Депортациите продолжиле, но на 16 јуни било пресметано дека на Советите сè уште им недостасуваат околу 1.400 луѓе од нивниот список. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Бидејќи требало да ги исполнат своите квоти, советските службеници брзо уапсиле уште 2.000 луѓе од 16 до 18 јуни. Возовите со депортирани лица се собрале во Наујоџи Вилња, каде што мажите (користејќи разни изговори за потреба од дополнителна инспекција, испрашување или документација) биле одделени од нивните семејства и натоварени во возови што се упатувале кон затворските логори. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Вкупно имало 17 возови; тие тргнале на 19 јуни и стигнале до своите одредишта помеѓу 30 јуни и 9 јули. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Официјален извештај на НКВД, подготвен на 19 јуни, евидентирал 17.485 депортирани лица, но официјалната статистика била нецелосна и збунувачка. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Центарот за истражување на геноцид и отпор на Литванија ја проследило и објавило судбината на 16.246 депортирани лица. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.komisija.lt/wp-content/uploads/2016/06/A.-Anušauskas-„1941-...-trėmimai“.-Patvirtintos-išvados.pdf|title=1941 m. birželio 14–18 d. trėmimai Išvados|date=17 December 2003|publisher=The International Commission for the Evaluation of the Crimes of the Nazi and Soviet Occupation Regimes in Lithuania|language=lt|accessdate=20 November 2025}}</ref> === Првите повоени депортации === [[Податотека:Lithuanian_deportees_in_Mezhduganki,_Irkutsk.jpg|мини|Група литвански депортирани лица во Зиминскиот округ, [[Иркутска Област]]]] До 1944 година, нацистичка Германија се повлекувала по [[Источен фронт (Втора светска војна)|Источниот фронт]], а советските сили стигнале до територијата на Литванија до средината на 1944 година. Во октомври 1944 година, советските функционери, вклучувајќи го и [[Сергеј Круглов]], кој имал искуство со [[Депортација на Чеченците и Ингушите|депортирање на Чеченците и Ингушите]], почнале да шират идеи за депортирање на семејствата на „бандитите“ - мажи кои избегнувале регрутација во [[Црвена армија|Црвената армија]] и се приклучиле на литванските партизани. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Сепак, ваквите мерки не биле практични во времето на војната. Наместо тоа, биле направени подготовки за депортирање на сите литвански Германци, нивните семејства и подалечни роднини. Возот со 1.000 луѓе тргнал од [[Каунас]] на 3 мај и пристигнал на својата дестинација дури во јуни. {{Sfn|Anušauskas|2005}} Депортираните обезбедиле бесплатна работна сила на плантажите со памук во долината на реката Вакш. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Поради особено лошите услови за живот, околу 580 депортирани лица починале во првите две години. {{Sfn|Anušauskas|1996}} По завршувањето на Втората светска војна, [[Михаил Суслов]], претседател на Бирото за литвански работи на Централниот комитет на [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|Комунистичката партија на Советскиот Сојуз]], одобрил одлука за депортација на 50-60 семејства од секој округ. [[Лаврентиј Берија]] го одобрил планот и ги испратил Богдан Кобулов и Аркадиј Аполонов да помогнат. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Кампањата била насочена кон литванските семејства на „бандитите“ и била координирана со понуда за „легализација“ до партизаните: доколку се предадат, нивните семејства ќе бидат неповредени. Сепак, таквите ветувања не биле исполнети и списоците на легализирани партизани биле користени како основа за списоците на депортирани лица. {{Sfn|Kasparas|1998}} Над 6.000 луѓе биле депортирани во текот на еден и пол месец. На повеќето од тие семејства веќе им бил конфискуван имотот, {{Sfn|Anušauskas|2005}} затоа официјалните советски инструкции дека едно семејство може да земе до 1,500 кг од имотот честопати бил бескорисен. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Покрај трупите на НКВД, за помошни задачи биле користени истребувачки баталјони. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Од 1946 до почетокот на 1948 година, цивилните депортации биле релативно мали. Главниот метод на угнетување биле индивидуални апсења на „непријателите на народот“ и последователни масовни депортации на затворениците. Депортациите биле насочени кон литванските партизани и нивните поддржувачи, но вклучувале и [[Кулак|кулаци]] ({{Langx|lt|buožė}} ) и [[Буржоазија|буржоазијата]] . {{Sfn|Anušauskas|2005}} === Операции ''Весна'' и ''Прибој'' === {| class="wikitable" align="right" style="margin: 0 0 0 1em;" |+Колективизација во Литванија {{Sfn|Anušauskas|2005}}<br /> <small>Од јануари</small> ! Година ! [[Колхоз|Колхози]] ! Домаќинства ! Напредок ! Плата <ref group="nb">Просечна исплата на килограми жито за еден работен ден.</ref> |- | 1948 | 20 | 300 | 0,08% | 5.6 |- | 1949 | 614 | 15.200 | 3,9% | 3.9 |- | 1950 | 6.032 | 229.300 | 60,5% | 2.1 |- | 1951 | 4.471 | 326.100 | 89,1% | 1.4 |- | 1952 | 2.938 | 342.600 | 94,1% | 1.7 |- | 1953 | 2.628 | 359.600 | 98,8% | 1.1 |} Две најголеми депортации биле спроведени во мај 1948 година ([[Операција „Весна“|Операција Весна]], проценети на 40.000-50.000 депортирани од Литванија) и во март 1949 година ( [[Операција Прибој|Операција „Прибој“]], 28.656 депортирани од Литванија). Депортациите биле наредени од [[Совет на министри на СССР|Советот на министри на Советскиот Сојуз]]. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Операцијата ''Прибој'' била спроведена истовремено во [[Литванска Советска Социјалистичка Република|Литванска ССР]], [[Латвиска Советска Социјалистичка Република|Латвиска ССР]] и [[Естонска Советска Социјалистичка Република|Естонска ССР]]. Операцијата ''Весна'' ја погодило само Литванија (веројатно затоа што движењето на отпорот било најсилно во Литванија). Официјално, овој нов бран на политичка репресија продолжил да ги таргетира семејствата и поддржувачите на борците на отпорот. Сепак, имала за цел да го скрши отпорот кон [[Колективизација|колективизацијата]], која барала селаните да ја донираат својата земја, добиток и земјоделска опрема во [[колхоз]] (колективна фарма). Земјоделецот потоа ќе работел за колективната фарма и ќе му биде платен дел од производот и профитот на фармата според бројот на работни денови. Многу малку земјоделци се приклучиле доброволно во процесот, бидејќи тоа би значело напуштање на приватната сопственост за систем што често се споредува со крепосништво. {{Sfn|Fitzpatrick|1996}} Бидејќи луѓето биле сведоци на претходни депортации и ги знаеле предупредувачките знаци (на пр. пристигнување на свежи војници и превозни возила), голем број на жители се обиделе да се сокријат. Во Литванија, според официјалните советски записи, околу 13.700 избегнале заробување. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Затоа, властите организирале дополнителна депортација во април 1949 година. Пронајдени биле околу 3.000 луѓе. Тие биле етикетирани како особено опасни, третирани како затвореници и испратени во рудници за злато во [[Бодајбо]]. {{Sfn|Anušauskas|2005}} === Операција ''Осен'' и последни депортации === Се сметало дека депортациите од 1947–1948 година ги постигнале своите цели: во 1949 година се случил бран колективизација и понатамошно слабеење на вооружениот отпор. Сепак, темпото на колективизација во Литванија сè уште не било толку брзо како во Латвија или Естонија, каде што 93% и 80% од фармите биле колективизирани до крајот на 1949 година {{Sfn|Misiunas|Taagepera|1993}} Затоа, дополнителна депортација од големи размери се случила во октомври 1951 година ([[Операција „Осен“|Операција Осен]]). Таа билаа конкретно насочена кон кулаците и оние кои не се приклучиле на колективните фарми. {{Sfn|Anušauskas|1996}} == Живот во егзил == === Услови за живот === Условите за живот варирале во голема мера и зависеле од географската местоположба на присилното населување, локалните услови и видот на работата што ја извршувале депортираните. Дури и официјалните извештаи признаваат недостаток на соодветно сместување; на пример, извештај од Игарка опишува касарни со протекувачки покриви и без прозорци, кревети или постелнина. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Поголемиот дел од литванските депортирани лица биле вработени во дрвната индустрија. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Депортираните не можеле да го напуштат местото на нивното населување или да ја сменат работата; нивните депортации немале рок на траење и биле доживотни. {{Sfn|Anušauskas|2002}} Оние кои се обиделе да избегаат или „избегнале работа“ биле испраќани во затворски логори. Помеѓу 1945 и 1948 година, 1722 Литванци направиле обид да побегнат; 1070 биле фатени до 1949 година. {{Sfn|Bugaĭ|1996}} Во 1948 година, построгите прописи усвоени од [[Врховен совет на Советскиот Сојуз|Врховниот совет на Советскиот Сојуз]] доделиле 20 години затвор за оние кои избегале и 5 години за оние кои им помагале на бегалците. {{Sfn|Pohl|1999}} Децата родени во егзил биле класифицирани како депортирани и биле подложени на ист третман како и нивните родители, со некои исклучоци за мешани (депортирани и недепортирани) семејства. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Поради лошите услови за живот, наметнувањето на физичка работа, недостатокот на храна и медицинска нега, [[Стапка на смртност|стапките на смртност]] биле високи, особено кај младите и постарите лица. Врз основа на нецелосните и неточни записи кои ги воделе во Министерството за внатрешни работи, Арвидас Анушаускас проценил дека околу 16.500 и 3.500 Литванци починале во периодот 1945–1952 и 1953–1958 година, соодветно; {{Sfn|Anušauskas|1996}} овој број не ги вклучува 8.000 смртни случаи меѓу депортираните лица од 1941 година. {{Sfn|Anušauskas|2002}} Така, вкупниот број на смртни случаи кај Литванците би можел да биде околу 28.000. Децата сочинувале околу една четвртина од вкупните жртви. {{Sfn|Anušauskas|1996}} === Ослободување и враќање === {| class="wikitable" align="right" style="margin: 0 0 0 1em;" |+Преостанати литвански депортирани лица {{Sfn|Anušauskas|1996}}<br /><br /><br /><br /> <small>Број на возрасни лица на 1 јануари.</small> ! Година ! Депортирани<br />во 1944–1952 ! Депортирани<br /> во 1941 |- | 1955 | 75.185 | ? |- | 1956 | 72.777 | 4.682 |- | 1957 | 59.663 | 3.127 |- | 1958 | 35.741 | 1.878 |- | 1959 | 4.907 | 279 |} По смртта на Сталин во 1953 година, следело Хрушчовото затоплување и кампањата за [[десталинизација]], која вклучувала постепено ослободување на депортираните и затворениците. Во јули 1954 година, депортираните деца под 16 години биле отстранети од списокот на депортирани, а казната за бегство била намалена од 20 на 3 години затвор. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Ослободувањето на Литванците се одвивало бавно. Кога во 1954 година била објавена амнестија за лица постари од 55-60 години, инвалиди или неизлечиво болни, посебна одредба ги исклучувала Литванците или членовите на [[Организација на украински националисти|Организацијата на украински националисти]] поради прашања од „јавна безбедност“. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Во Литванија, досиејата на депортираните биле бавно разгледувани од случај до случај од страна на [[Врховен совет на Литванска ССР|Врховниот совет на Литванска ССР]]. Советските апаратчици ги сметале депортираните за закана, особено кога сакале да го побараат својот имот конфискуван во времето на депортацијата. Литванците одобрувале ослободувања само во ограничени околности доколку пронајдат некои неправилности или прекршоци. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Во 1956 и 1957 година, [[Врховен совет на Советскиот Сојуз|Врховниот совет на Советскиот Сојуз]] одобрил ослободување на поголеми групи депортирани лица, вклучувајќи ги и Литванците. Депортираните лица почнале да се враќаат во голем број, создавајќи тешкотии за локалните комунисти - депортираните лица поднесувале барања за враќање на нивниот конфискуван имот, генерално се сметале за несигурни и барале посебен надзор. Советските литвански функционери, вклучувајќи го и Антанас Сњечкус, изготвиле локални административни мерки со кои се забранило враќањето на депортираните лица и побарале од Москва да донесе национални политики во таа насока. {{Sfn|Anušauskas|2005}} Во мај 1958 година, Советскиот Сојуз ја ревидирал својата политика во врска со преостанатите депортирани лица: сите оние кои не биле вклучени во литванските партизани биле ослободени, но без право да се вратат во Литванија. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Последните Литванци - роднините партизани и самите партизани - биле ослободени дури во 1960 и 1963 година, соодветно. {{Sfn|Anušauskas|2005}} Поголемиот дел од депортираните лица биле ослободени во мај 1958 година, а подоцна никогаш не се вратиле во Литванија. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Околу 60.000 депортирани лица се вратиле во Литванија. {{Sfn|Anušauskas|2005}} Сепак, тие се соочиле со дополнителни тешкотии: нивниот имот долго време бил ограбен и поделен од странци, се соочиле со дискриминација за работа и социјални гаранции, на нивните деца им било одземено високото образование. На поранешните депортирани лица, членовите на отпорот и нивните деца не им било дозволено да се интегрираат во општеството. Тоа создало постојана група луѓе кои се спротивставиле на режимот и продолжиле со ненасилен отпор. {{Sfn|Vardys|Sedaitis|1997}} == Влијание == Депортациите на цивилното население без предупредување, судење или очигледна причина претставувале една од најсериозните поплаки против советскиот режим. Кога, за време на [[Михаил Горбачов|Горбачов]], била воведена [[гласност]], на Литванците им била дозволена поголема слобода на говор, почитувањето на споменот на депортираните бил едно од нивните први барања. Ваквите барања биле покренати за време на првиот јавен антисоветски митинг организиран од Литванската лига за слобода на 23 август 1987 година. Некои Литванци веруваат дека на депортираните лица треба да им се исплати надомест за нивната ропска работа на сличен начин како што Германија им плаќала надомест на принудните работници во [[Трет Рајх|нацистичка Германија]]. {{Sfn|Vardys|Sedaitis|1997}} == Табела со резиме == {| class="wikitable sortable" width="100%" |+Резиме на масовните депортации извршени во Литванската ССР{{Sfn|Anušauskas|2002}} !Година !Дата !Број на луѓе<ref group="nb">Бројката е прикажана според официјалните извештаи на Министерството за внатрешни работи веднаш по депортацијата. Последователните извештаи го намалиле бројот на депортирани лица. Вистинскиот број бил поголем бидејќи советските службеници имале малку поттик да подготвуваат точни статистички извештаи.</ref> !Место |- |1941 |<span style="display:none">07-14</span> 14–19 јуни (Јунска депортција) |{{Пб|17485}}{{Sfn|Anušauskas|1996}} |[[Алтајски Крај]], [[АССР Коми]], [[Томска Oбласт]] |- |1945 |<span style="display:none">04-20</span> 20 април – 3 мај (литвански Германци) |{{Пб|1048}} |[[Таџичка Советска Социјалистичка Република|Ташичка ССР]] ([[Душанбе]]) |- |1945 |<span style="display:none">07-17</span> 17 јули – 3 септември |{{Пб|6320}} |[[АССР Коми]], [[Свердловска Област]] |- |1946 |<span style="display:none">02-18</span> 18–21 февруари |{{Пб|2082}} |[[Свердловска Област]] |- |1947 |<span style="display:none">12</span> декември |{{Пб|2782}} |[[Томска Oбласт]], [[Тјумењска Oбласт]], [[АССР Коми]] |- |1948 |<span style="display:none">01</span> јануари-февруари |{{Пб|1156}} |[[Томска Oбласт]], [[Краснојарски Крај]] |- |1948 |<span style="display:none">05-22</span> 22–27 мај (Операција Весна) |{{Пб|40002}} |[[Краснојарски Крај]], [[Иркутска Област]], [[Бурјатска Автономна Советска Социјалистичка Република|Бурјатска АССР]] |- |1949 |<span style="display:none">03-25</span> 25–28 март ([[Операција Прибој]]) |{{Пб|29180}} |[[Иркутска Област]], [[Краснојарски Крај]] |- |1949 |<span style="display:none">04-10</span> 10–20 април |{{Пб|3090}} |[[Иркутска Област]] |- |1949 |<span style="display:none">06-06</span> 6 јуни |{{Пб|500}} (околу) |[[Иркутска Област|Irkutsk Oblast]] |- |1949 |<span style="display:none">07-07</span> 7 јули |{{Пб|279}} |[[Иркутска Област]] |- |1950 |<span style="display:none">04-14</span> 14 април, 1–2 септември, 20 септември |{{Пб|1355}} |[[Алтајски Крај]], [[Хабаровски крај]] |- |1951 |<span style="display:none">03-31</span> 31 март – 1 април (Операција Север) |{{Пб|433}} |[[Иркутска Област]], [[Томска Oбласт]] |- |1951 |<span style="display:none">09-20</span> 20–21 септември |{{Пб|3087}} |[[Иркутска Област]] |- |1951 |<span style="display:none">10-02</span> 2–3 октомври (Операција Осен) |{{Пб|16150}} |[[Краснојарски Крај]] |- |1951 |<span style="display:none">10-03</span> 3 октомври |{{Пб|335}} |[[Краснојарски Крај]] |- |1951 |<span style="display:none">11-30</span> 30 ноември |{{Пб|452}} |[[Алтајски Крај]] |- |1952 |<span style="display:none">01-23</span> 23 јануари |{{Пб|2195}} |[[Краснојарски Крај]] |- |1952 |<span style="display:none">07-06</span> 6–7 јули |{{Пб|465}} |непознато |- |1952 |<span style="display:none">08-05</span> 5–6 август |{{Пб|359}} |[[Краснојарски Крај]] |- class="sortbottom" !Вкупно !  !129,475 !  |} [[Категорија:Статии со извори на литвански (lt)]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] 92kmbx6f60f3frf138d5x0m2uav91xn 5539302 5539294 2026-04-15T11:45:49Z Тиверополник 1815 5539302 wikitext text/x-wiki Во 1941 и 1945–1952 година, советската влада извршила 35 {{Sfn|Tininis|2003}} масовни депортации од [[Литванија]], земја која била окупирана како [[Литванска Советска Социјалистичка Република|составен дел од социјалистичката република]] на [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]]. Најмалку 130.000 луѓе, од кои 70% жени и деца, {{Sfn|Anušauskas|2005}} биле насилно пренесени во работни логори и други принудни населби во оддалечените делови на Советскиот Сојуз, особено во [[Иркутска Област|Иркутската Област]] и [[Краснојарски Крај|Краснојарскиот Крај]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vle.lt/Straipsnis/Lietuvos-gyventoju-tremimai-15674|title=Lietuvos gyventojų trėmimai|work=vle.lt|language=lt|accessdate=15 January 2020}}</ref> Меѓу депортираните имало околу 4.500 Полјаци. {{Sfn|Stravinskienė|2012}} Бројот на депортирани не ги вклучува приближно 150.000 луѓе кои станале политички затвореници - тие биле уапсени, судени на советските судови и затворени во логори [[Гулаг]]. Депортациите на цивилите служеле за двојна цел: потиснување на отпорот кон политиките на [[советизација]] во Литванија и обезбедување бесплатна работна сила во ретко населените области на Советскиот Сојуз. Приближно 28.000 литвански депортирани лица починале во егзил поради лоши услови за живот. По смртта на [[Јосиф Сталин|Сталин]] во 1953 година, депортираните лица биле полека и постепено ослободени. Последните депортирани лица биле ослободени дури во 1963 година. Околу 60.000 успеале да се вратат во Литванија, додека на 30.000 им било забрането да се населат назад во својата татковина. Слични депортации се случиле во Латвија, Естонија и други делови од Советскиот Сојуз (видете [[Присилно раселување во Советскиот Сојуз]]). Литванија го одбележува годишниот Ден на жалост и надеж на 14 јуни во спомен на депортираните. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.15min.lt/en/article/in-lithuania/lithuania-marks-mourning-and-hope-day-commemorating-soviet-mass-deportations-525-226278|title=Lithuania marks Mourning and Hope Day commemorating Soviet mass deportations|last=BNS|authorlink=Baltic News Service|date=2012-06-14|publisher=[[15 min]]|accessdate=2014-04-19}}</ref> == Историска позадина == Во август 1939 година, [[нацистичка Германија]] и Советскиот Сојуз го потпишале [[Пакт Рибентроп-Молотов|пактот Молотов-Рибентроп]], со кој Источна Европа била поделена на [[Сфера на влијание|сфери на влијание]]. [[Балтички држави|Балтичките држави]] (Литванија, Латвија и Естонија) станале дел од руската сфера. Советскиот Сојуз започнал со подготовки за окупација и приклучување на овие територии. Прво, наметнал договори за заемна помош со кои балтичките држави се согласиле да дозволат воени бази за советските војници на нивната територија. Понатамошните чекори биле одложени поради [[Зимска војна|Зимската војна]] со Финска. До пролетта 1940 година, војната завршила, а Советскиот Сојуз ја засилил својата реторика обвинувајќи ги балтичките држави за антисоветски заговор. Литванија добила советски ултиматум на 14 јуни 1940 година. Речиси исти ултиматуми до Латвија и Естонија следеле два дена подоцна. Советскиот Сојуз побарал да дозволи неограничен број советски трупи да влезат на територијата на државата и да формираат попросоветска влада. Советите следеле полууставни процедури додека насилно ги петвориле независните балтички држави во [[Републики на Сојузот на Советските Социјалистички Републики|советски социјалистички републики]]. Тие формирале просоветски народни влади и одржале избори за народните парламенти. Анексијата на [[Литванска Советска Социјалистичка Република|Литванската ССР]], [[Латвиска Советска Социјалистичка Република|Латвиската ССР]] и [[Естонска Советска Социјалистичка Република|Естонската ССР]] била завршена до 6 август 1940 година. [[Податотека:AntanasSniečkus7-11-1970Vlns.jpg|мини|[[Антанас Сњечкус]], водачот на [[Комунистичка партија на Литванија|Комунистичката партија на Литванија]] од 1940 до 1974 година, ги надгледувал масовните депортации на Литванците. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=RnKlDAAAQBAJ&pg=PA2549|title=Biographical Dictionary of Central and Eastern Europe in the Twentieth Century|last=Roszkowski|first=Wojciech|date=2016|publisher=Routledge|isbn=978-1317475934|page=2549}}</ref>]] Советите ја презеле контролата врз политичкиот, економскиот и културниот живот во трите држави. Тие брзо спровеле разни политики на советизација: [[национализација]] на приватни претпријатија, земјишна реформа како подготовка за [[колективизација]], потиснување на политичките, културните и религиозните организации. Економскиот живот бил нарушен, а животниот стандард се намалил. Политичките активисти и други луѓе етикетирани како „непријатели на народот“ биле уапсени и затворени. Во јуни 1941 година, околу 17.000 Литванци биле депортирани за време на првата депортација. Понатамошни репресии биле спречени со [[Операција Барбароса|нацистичката инвазија на Советскиот Сојуз]]. Во рок од една недела [[Германска окупација на Литванија (1940)|Литванија се нашла под нацистички режим]]. На почетокот Германците биле пречекани како ослободители од угнетувачката советска власт. Дури и кога Литванците се разочарале од нацистичкиот режим и организирале отпор, особено Врховниот комитет за ослободување на Литванија, Советскиот Сојуз останал „државен непријател број еден“. Во 1944 година, нацистичка Германија веќе ја губела војната, а Советска Русија постојано напредувала. Во јули 1944 година, [[Црвена армија|Црвената армија]] стигнала до литванските граници како дел од [[Операција „Багратион“|операцијата „Багратион“]] . Поголемиот дел од литванската територија била освоена за време на [[Балтичка офанзива (1944)|Балтичката офанзива]]. Последната битка во Клајпеда завршила во јануари 1945 година. Очекувајќи враќање на советскиот терор, околу 70.000 Литванци се повлекле во Германија пред напредната Црвена армија. Генерално, тоа биле политички и културни активисти, уметници и научници, подобро образовани и побогати. Поминувајќи ги првите повоени години како раселени лица, тие на крајот се населиле во други земји, најчесто во Соединетите Американски Држави, формирајќи културно активна литванска дијаспора. Оние што останале во Литванија биле регрутирани во војска (околу 80.000 војници). Мажите избегале од регрутацијата приклучувајќи се кон литванските партизани, вооружен антисоветски отпор. Вооружениот отпор инспирирал граѓанска и политичка непослушност, на која Советите одговориле со прогони: масакри, погубувања, апсења, депортации итн. == Процедури за депортација == [[Податотека:N._Vilnia,_paminklas_tremtiniams.JPG|мини|Споменик на депортираните лица во Наујој Вилња – последната голема железничка станица во Литванија]] Дополнителни војници, опрема и возила биле донесени за да се изврши депортацијата. Сепак, депортациите биле чувани во строга тајност. Имало една јавна наредба од [[Јуозас Барташиунас]] во февруари 1946 година. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Вооружени групи војници ја опкружувале целната куќа среде ноќ. Ноќе било поверојатно сите да се најдат дома и полесно операцијата да се одржи тивка без да се алармираат другите жители. На сите внатре, вклучувајќи ги новороденчињата и постарите лица, им било наредувано да спакуваат храна и други потребни работи (точниот список на она што треба или може да се земе варирал помеѓу депортациите и зависел од дарежливоста на војниците). Доколку некој се обидел да се спротивстави или да побегне, бил убиван или тепан. Честопати семејствата биле разделени и имало случаи кога родителите, децата или сопружниците доброволно се јавувале на железничката станица за да бидат депортирани со своите заробени роднини. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Возовите често употребувале вагони за добиток без никакви погодности. Патувањето често траело со недели, дури со месеци. Условите биле нехигиенски, патниците честопати немале храна и вода. Честопати возовите пријавувале смртни случаи, особено кај децата и постарите лица, пред да стигнат до одредиштето. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Во еден случај, воз со депортирани лица излетал од шините, при што загинале 19, а 57 биле повредени. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Иако официјалните упатства (на пример, Серовските упатства од 1941 година) честопати пропишувале благ третман на депортираните лица, во реалноста заробените лица биле подложени на злоупотреба и им биле ограбувани малкуте работи што им било дозволено да ги понесат со себе. {{Sfn|Anušauskas|1996}} == Депортации == === Прва депортација во 1941 година === [[Податотека:Lithuania._Vilnius._Naujoji_Vilnia_005.JPG|мини|Вагони користени за превоз на депортирани лица (изложени во Наујоџи Вилња)]] Првата масовна депортација била внимателно испланирана од Советите. Веќе кон крајот на летото 1940 година, високи советски функционери започнале да навестуваат планирани масовни апсења и депортации. {{Sfn|Anušauskas|1996}} [[НКВД]] започнал со регистрација и следење на сите „антисоветски елементи“, т.е. луѓе за кои се сметало дека имаат антисоветски ставови исклучиво врз основа на нивниот општествен статус, политичка припадност, религиозни верувања итн. Особено, целта биле полицајци, членови на [[Литвански националистички сојуз|Литванскиот националистички сојуз]], [[Литванскиот стрелачки сојуз]] и разни католички организации. Вкупно, НКВД проценил дека треба да регистрира 320.000 луѓе или околу 15% од литванското население, {{Sfn|Anušauskas|1996}} кое заедно со членовите на семејството сочинувало околу половина од населението. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Во подготовка за депортацијата, НКВД составил списоци на луѓе што ќе бидат депортирани за време на првата кампања, го идентификувал нивното инкриминирачко потекло, ги пронашол членовите на нивните семејства и го лоцирал нивното моментално живеалиште. Списокот бил голем и постојано се менувал. На пример, во извештај од 13 мај 1941 година биле идентификувани 19.610 лица кои требало да бидат уапсени и депортирани во затворски логори и 2.954 лица (претежно членови на семејствата на уапсените) кои требало да бидат депортирани во работни логори. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Еден месец подоцна, бројките се промениле на 8.598 уапсени и 13.654 депортирани членови на семејства, што јасно укажува на политика на елиминирање на цели антисоветски семејства. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Операцијата започнала во текот на петокот навечер на 13 јуни и била спроведена од трупи на НКВД и НКГБ од Русија, Украина и Белорусија. {{Sfn|Anušauskas|1996}} [[Иван Серов]] издал инструкции, познати како Серовски инструкции, во кои детално е опишано како депортираните лица треба да бидат приведени и пренесени до возовите. Во инструкциите се нагласува дека депортациите треба да се извршат што е можно потајно за да се минимизира паниката и отпорот. На секоја извршна група од четири члена ѝ била дадена задача да депортира две семејства. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Според официјалните инструкции, секое семејство можело да земе до 100 килограми храна, облека, обувки и други потребни работи, но сведоците кажале дека овие упатства честопати не биле почитувани. Многу семејства заминале неподготвени за патувањето или за животот на одредиштето. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Според официјалните упатства, потпишани од [[Мечисловас Гедвилас]] и [[Ичикас Мескупас]], имотот оставен од депортираните требало да се подели на личен имот (облека, постелнина, мебел, прибор за јадење) и друг (уметнички предмети, инвестиции, трговски инвентар, недвижен имот, фармски животни, земјоделски алатки и машини). Личниот имот требало да се префрли на претставник на депортираниот, кој ќе го продаде имотот и ќе ги префрли парите на оригиналните сопственици. Другиот имот требало да се конфискува или да се продава или да се употребува од локалните советски службеници. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Овие упатства не биле почитувани и луѓето пријавиле голем број на грабежи на оставениот имот. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Депортациите продолжиле, но на 16 јуни било пресметано дека на Советите сè уште им недостасуваат околу 1.400 луѓе од нивниот список. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Бидејќи требало да ги исполнат своите квоти, советските службеници брзо уапсиле уште 2.000 луѓе од 16 до 18 јуни. Возовите со депортирани лица се собрале во Наујоџи Вилња, каде што мажите (користејќи разни изговори за потреба од дополнителна инспекција, испрашување или документација) биле одделени од нивните семејства и натоварени во возови што се упатувале кон затворските логори. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Вкупно имало 17 возови; тие тргнале на 19 јуни и стигнале до своите одредишта помеѓу 30 јуни и 9 јули. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Официјален извештај на НКВД, подготвен на 19 јуни, евидентирал 17.485 депортирани лица, но официјалната статистика била нецелосна и збунувачка. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Центарот за истражување на геноцид и отпор на Литванија ја проследило и објавило судбината на 16.246 депортирани лица. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.komisija.lt/wp-content/uploads/2016/06/A.-Anušauskas-„1941-...-trėmimai“.-Patvirtintos-išvados.pdf|title=1941 m. birželio 14–18 d. trėmimai Išvados|date=17 December 2003|publisher=The International Commission for the Evaluation of the Crimes of the Nazi and Soviet Occupation Regimes in Lithuania|language=lt|accessdate=20 November 2025}}</ref> === Првите повоени депортации === [[Податотека:Lithuanian_deportees_in_Mezhduganki,_Irkutsk.jpg|мини|Група литвански депортирани лица во Зиминскиот округ, [[Иркутска Област]]]] До 1944 година, нацистичка Германија се повлекувала по [[Источен фронт (Втора светска војна)|Источниот фронт]], а советските сили стигнале до територијата на Литванија до средината на 1944 година. Во октомври 1944 година, советските функционери, вклучувајќи го и [[Сергеј Круглов]], кој имал искуство со [[Депортација на Чеченците и Ингушите|депортирање на Чеченците и Ингушите]], почнале да шират идеи за депортирање на семејствата на „бандитите“ - мажи кои избегнувале регрутација во [[Црвена армија|Црвената армија]] и се приклучиле на литванските партизани. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Сепак, ваквите мерки не биле практични во времето на војната. Наместо тоа, биле направени подготовки за депортирање на сите литвански Германци, нивните семејства и подалечни роднини. Возот со 1.000 луѓе тргнал од [[Каунас]] на 3 мај и пристигнал на својата дестинација дури во јуни. {{Sfn|Anušauskas|2005}} Депортираните обезбедиле бесплатна работна сила на плантажите со памук во долината на реката Вакш. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Поради особено лошите услови за живот, околу 580 депортирани лица починале во првите две години. {{Sfn|Anušauskas|1996}} По завршувањето на Втората светска војна, [[Михаил Суслов]], претседател на Бирото за литвански работи на Централниот комитет на [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|Комунистичката партија на Советскиот Сојуз]], одобрил одлука за депортација на 50-60 семејства од секој округ. [[Лаврентиј Берија]] го одобрил планот и ги испратил Богдан Кобулов и Аркадиј Аполонов да помогнат. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Кампањата била насочена кон литванските семејства на „бандитите“ и била координирана со понуда за „легализација“ до партизаните: доколку се предадат, нивните семејства ќе бидат неповредени. Сепак, таквите ветувања не биле исполнети и списоците на легализирани партизани биле користени како основа за списоците на депортирани лица. {{Sfn|Kasparas|1998}} Над 6.000 луѓе биле депортирани во текот на еден и пол месец. На повеќето од тие семејства веќе им бил конфискуван имотот, {{Sfn|Anušauskas|2005}} затоа официјалните советски инструкции дека едно семејство може да земе до 1,500 кг од имотот честопати бил бескорисен. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Покрај трупите на НКВД, за помошни задачи биле користени истребувачки баталјони. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Од 1946 до почетокот на 1948 година, цивилните депортации биле релативно мали. Главниот метод на угнетување биле индивидуални апсења на „непријателите на народот“ и последователни масовни депортации на затворениците. Депортациите биле насочени кон литванските партизани и нивните поддржувачи, но вклучувале и [[Кулак|кулаци]] ({{Langx|lt|buožė}} ) и [[Буржоазија|буржоазијата]] . {{Sfn|Anušauskas|2005}} === Операции ''Весна'' и ''Прибој'' === {| class="wikitable" align="right" style="margin: 0 0 0 1em;" |+Колективизација во Литванија {{Sfn|Anušauskas|2005}}<br /> <small>Од јануари</small> ! Година ! [[Колхоз|Колхози]] ! Домаќинства ! Напредок ! Плата <ref group="nb">Просечна исплата на килограми жито за еден работен ден.</ref> |- | 1948 | 20 | 300 | 0,08% | 5.6 |- | 1949 | 614 | 15.200 | 3,9% | 3.9 |- | 1950 | 6.032 | 229.300 | 60,5% | 2.1 |- | 1951 | 4.471 | 326.100 | 89,1% | 1.4 |- | 1952 | 2.938 | 342.600 | 94,1% | 1.7 |- | 1953 | 2.628 | 359.600 | 98,8% | 1.1 |} Две најголеми депортации биле спроведени во мај 1948 година ([[Операција „Весна“|Операција Весна]], проценети на 40.000-50.000 депортирани од Литванија) и во март 1949 година ( [[Операција Прибој|Операција „Прибој“]], 28.656 депортирани од Литванија). Депортациите биле наредени од [[Совет на министри на СССР|Советот на министри на Советскиот Сојуз]]. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Операцијата ''Прибој'' била спроведена истовремено во [[Литванска Советска Социјалистичка Република|Литванска ССР]], [[Латвиска Советска Социјалистичка Република|Латвиска ССР]] и [[Естонска Советска Социјалистичка Република|Естонска ССР]]. Операцијата ''Весна'' ја погодило само Литванија (веројатно затоа што движењето на отпорот било најсилно во Литванија). Официјално, овој нов бран на политичка репресија продолжил да ги таргетира семејствата и поддржувачите на борците на отпорот. Сепак, имала за цел да го скрши отпорот кон [[Колективизација|колективизацијата]], која барала селаните да ја донираат својата земја, добиток и земјоделска опрема во [[колхоз]] (колективна фарма). Земјоделецот потоа ќе работел за колективната фарма и ќе му биде платен дел од производот и профитот на фармата според бројот на работни денови. Многу малку земјоделци се приклучиле доброволно во процесот, бидејќи тоа би значело напуштање на приватната сопственост за систем што често се споредува со крепосништво. {{Sfn|Fitzpatrick|1996}} Бидејќи луѓето биле сведоци на претходни депортации и ги знаеле предупредувачките знаци (на пр. пристигнување на свежи војници и превозни возила), голем број на жители се обиделе да се сокријат. Во Литванија, според официјалните советски записи, околу 13.700 избегнале заробување. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Затоа, властите организирале дополнителна депортација во април 1949 година. Пронајдени биле околу 3.000 луѓе. Тие биле етикетирани како особено опасни, третирани како затвореници и испратени во рудници за злато во [[Бодајбо]]. {{Sfn|Anušauskas|2005}} === Операција ''Осен'' и последни депортации === Се сметало дека депортациите од 1947–1948 година ги постигнале своите цели: во 1949 година се случил бран колективизација и понатамошно слабеење на вооружениот отпор. Сепак, темпото на колективизација во Литванија сè уште не било толку брзо како во Латвија или Естонија, каде што 93% и 80% од фармите биле колективизирани до крајот на 1949 година {{Sfn|Misiunas|Taagepera|1993}} Затоа, дополнителна депортација од големи размери се случила во октомври 1951 година ([[Операција „Осен“|Операција Осен]]). Таа билаа конкретно насочена кон кулаците и оние кои не се приклучиле на колективните фарми. {{Sfn|Anušauskas|1996}} == Живот во егзил == <gallery mode="packed"> Податотека:Rumsiskes_jurta.jpg|алт=Example of deportee dwelling in arctic regions of Siberia.| Пример за живеење на депортирани лица во арктичките региони на Сибир. Податотека:Lithuanian_deportee_house_in_Kolyma.jpeg|алт=Lithuanian deportee house in Kolyma (1958).| Куќа за литвански депортирани лица во [[Колима]] (1958). Податотека:Lithuanian_deportees_celebrate_Christmas_in_1957.jpg|алт=Lithuanian deportees celebrate Christmas in 1957.| Литвански депортирани лица го слават [[Божиќ]] во 1957 година. Податотека:Home_altar_of_Justinas_Zaksas.jpeg|алт=Home altar of Justinas Zaksas.| Домашен олтар на Јустинас Заксас. Податотека:Resin_extraction_near_Irkutsk.jpg|алт=Lithuanian deportees extract resin near Irkutsk (1956).| Литвански депортирани лица вадат смола во близина на [[Иркутск]] (1956). Податотека:Lithuanian_deportees_in_Inta_1956.jpeg|алт=Lithuanian deportees in Inta push a cart of logs into the mine (1956).| Литвански депортирани лица во Инта туркаат количка со трупци во рудникот (1956). </gallery> === Услови за живот === Условите за живот варирале во голема мера и зависеле од географската местоположба на присилното населување, локалните услови и видот на работата што ја извршувале депортираните. Дури и официјалните извештаи признаваат недостаток на соодветно сместување; на пример, извештај од Игарка опишува касарни со протекувачки покриви и без прозорци, кревети или постелнина. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Поголемиот дел од литванските депортирани лица биле вработени во дрвната индустрија. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Депортираните не можеле да го напуштат местото на нивното населување или да ја сменат работата; нивните депортации немале рок на траење и биле доживотни. {{Sfn|Anušauskas|2002}} Оние кои се обиделе да избегаат или „избегнале работа“ биле испраќани во затворски логори. Помеѓу 1945 и 1948 година, 1722 Литванци направиле обид да побегнат; 1070 биле фатени до 1949 година. {{Sfn|Bugaĭ|1996}} Во 1948 година, построгите прописи усвоени од [[Врховен совет на Советскиот Сојуз|Врховниот совет на Советскиот Сојуз]] доделиле 20 години затвор за оние кои избегале и 5 години за оние кои им помагале на бегалците. {{Sfn|Pohl|1999}} Децата родени во егзил биле класифицирани како депортирани и биле подложени на ист третман како и нивните родители, со некои исклучоци за мешани (депортирани и недепортирани) семејства. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Поради лошите услови за живот, наметнувањето на физичка работа, недостатокот на храна и медицинска нега, [[Стапка на смртност|стапките на смртност]] биле високи, особено кај младите и постарите лица. Врз основа на нецелосните и неточни записи кои ги воделе во Министерството за внатрешни работи, Арвидас Анушаускас проценил дека околу 16.500 и 3.500 Литванци починале во периодот 1945–1952 и 1953–1958 година, соодветно; {{Sfn|Anušauskas|1996}} овој број не ги вклучува 8.000 смртни случаи меѓу депортираните лица од 1941 година. {{Sfn|Anušauskas|2002}} Така, вкупниот број на смртни случаи кај Литванците би можел да биде околу 28.000. Децата сочинувале околу една четвртина од вкупните жртви. {{Sfn|Anušauskas|1996}} === Ослободување и враќање === {| class="wikitable" align="right" style="margin: 0 0 0 1em;" |+Преостанати литвански депортирани лица {{Sfn|Anušauskas|1996}}<br /><br /><br /><br /> <small>Број на возрасни лица на 1 јануари.</small> ! Година ! Депортирани<br />во 1944–1952 ! Депортирани<br /> во 1941 |- | 1955 | 75.185 | ? |- | 1956 | 72.777 | 4.682 |- | 1957 | 59.663 | 3.127 |- | 1958 | 35.741 | 1.878 |- | 1959 | 4.907 | 279 |} По смртта на Сталин во 1953 година, следело Хрушчовото затоплување и кампањата за [[десталинизација]], која вклучувала постепено ослободување на депортираните и затворениците. Во јули 1954 година, депортираните деца под 16 години биле отстранети од списокот на депортирани, а казната за бегство била намалена од 20 на 3 години затвор. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Ослободувањето на Литванците се одвивало бавно. Кога во 1954 година била објавена амнестија за лица постари од 55-60 години, инвалиди или неизлечиво болни, посебна одредба ги исклучувала Литванците или членовите на [[Организација на украински националисти|Организацијата на украински националисти]] поради прашања од „јавна безбедност“. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Во Литванија, досиејата на депортираните биле бавно разгледувани од случај до случај од страна на [[Врховен совет на Литванска ССР|Врховниот совет на Литванска ССР]]. Советските апаратчици ги сметале депортираните за закана, особено кога сакале да го побараат својот имот конфискуван во времето на депортацијата. Литванците одобрувале ослободувања само во ограничени околности доколку пронајдат некои неправилности или прекршоци. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Во 1956 и 1957 година, [[Врховен совет на Советскиот Сојуз|Врховниот совет на Советскиот Сојуз]] одобрил ослободување на поголеми групи депортирани лица, вклучувајќи ги и Литванците. Депортираните лица почнале да се враќаат во голем број, создавајќи тешкотии за локалните комунисти - депортираните лица поднесувале барања за враќање на нивниот конфискуван имот, генерално се сметале за несигурни и барале посебен надзор. Советските литвански функционери, вклучувајќи го и Антанас Сњечкус, изготвиле локални административни мерки со кои се забранило враќањето на депортираните лица и побарале од Москва да донесе национални политики во таа насока. {{Sfn|Anušauskas|2005}} Во мај 1958 година, Советскиот Сојуз ја ревидирал својата политика во врска со преостанатите депортирани лица: сите оние кои не биле вклучени во литванските партизани биле ослободени, но без право да се вратат во Литванија. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Последните Литванци - роднините партизани и самите партизани - биле ослободени дури во 1960 и 1963 година, соодветно. {{Sfn|Anušauskas|2005}} Поголемиот дел од депортираните лица биле ослободени во мај 1958 година, а подоцна никогаш не се вратиле во Литванија. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Околу 60.000 депортирани лица се вратиле во Литванија. {{Sfn|Anušauskas|2005}} Сепак, тие се соочиле со дополнителни тешкотии: нивниот имот долго време бил ограбен и поделен од странци, се соочиле со дискриминација за работа и социјални гаранции, на нивните деца им било одземено високото образование. На поранешните депортирани лица, членовите на отпорот и нивните деца не им било дозволено да се интегрираат во општеството. Тоа создало постојана група луѓе кои се спротивставиле на режимот и продолжиле со ненасилен отпор. {{Sfn|Vardys|Sedaitis|1997}} == Влијание == Депортациите на цивилното население без предупредување, судење или очигледна причина претставувале една од најсериозните поплаки против советскиот режим. Кога, за време на [[Михаил Горбачов|Горбачов]], била воведена [[гласност]], на Литванците им била дозволена поголема слобода на говор, почитувањето на споменот на депортираните бил едно од нивните први барања. Ваквите барања биле покренати за време на првиот јавен антисоветски митинг организиран од Литванската лига за слобода на 23 август 1987 година. Некои Литванци веруваат дека на депортираните лица треба да им се исплати надомест за нивната ропска работа на сличен начин како што Германија им плаќала надомест на принудните работници во [[Трет Рајх|нацистичка Германија]]. {{Sfn|Vardys|Sedaitis|1997}} == Табела со резиме == {| class="wikitable sortable" width="100%" |+Резиме на масовните депортации извршени во Литванската ССР{{Sfn|Anušauskas|2002}} !Година !Дата !Број на луѓе<ref group="nb">Бројката е прикажана според официјалните извештаи на Министерството за внатрешни работи веднаш по депортацијата. Последователните извештаи го намалиле бројот на депортирани лица. Вистинскиот број бил поголем бидејќи советските службеници имале малку поттик да подготвуваат точни статистички извештаи.</ref> !Место |- |1941 |<span style="display:none">07-14</span> 14–19 јуни (Јунска депортција) |{{Пб|17485}}{{Sfn|Anušauskas|1996}} |[[Алтајски Крај]], [[АССР Коми]], [[Томска Oбласт]] |- |1945 |<span style="display:none">04-20</span> 20 април – 3 мај (литвански Германци) |{{Пб|1048}} |[[Таџичка Советска Социјалистичка Република|Ташичка ССР]] ([[Душанбе]]) |- |1945 |<span style="display:none">07-17</span> 17 јули – 3 септември |{{Пб|6320}} |[[АССР Коми]], [[Свердловска Област]] |- |1946 |<span style="display:none">02-18</span> 18–21 февруари |{{Пб|2082}} |[[Свердловска Област]] |- |1947 |<span style="display:none">12</span> декември |{{Пб|2782}} |[[Томска Oбласт]], [[Тјумењска Oбласт]], [[АССР Коми]] |- |1948 |<span style="display:none">01</span> јануари-февруари |{{Пб|1156}} |[[Томска Oбласт]], [[Краснојарски Крај]] |- |1948 |<span style="display:none">05-22</span> 22–27 мај (Операција Весна) |{{Пб|40002}} |[[Краснојарски Крај]], [[Иркутска Област]], [[Бурјатска Автономна Советска Социјалистичка Република|Бурјатска АССР]] |- |1949 |<span style="display:none">03-25</span> 25–28 март ([[Операција Прибој]]) |{{Пб|29180}} |[[Иркутска Област]], [[Краснојарски Крај]] |- |1949 |<span style="display:none">04-10</span> 10–20 април |{{Пб|3090}} |[[Иркутска Област]] |- |1949 |<span style="display:none">06-06</span> 6 јуни |{{Пб|500}} (околу) |[[Иркутска Област|Irkutsk Oblast]] |- |1949 |<span style="display:none">07-07</span> 7 јули |{{Пб|279}} |[[Иркутска Област]] |- |1950 |<span style="display:none">04-14</span> 14 април, 1–2 септември, 20 септември |{{Пб|1355}} |[[Алтајски Крај]], [[Хабаровски крај]] |- |1951 |<span style="display:none">03-31</span> 31 март – 1 април (Операција Север) |{{Пб|433}} |[[Иркутска Област]], [[Томска Oбласт]] |- |1951 |<span style="display:none">09-20</span> 20–21 септември |{{Пб|3087}} |[[Иркутска Област]] |- |1951 |<span style="display:none">10-02</span> 2–3 октомври (Операција Осен) |{{Пб|16150}} |[[Краснојарски Крај]] |- |1951 |<span style="display:none">10-03</span> 3 октомври |{{Пб|335}} |[[Краснојарски Крај]] |- |1951 |<span style="display:none">11-30</span> 30 ноември |{{Пб|452}} |[[Алтајски Крај]] |- |1952 |<span style="display:none">01-23</span> 23 јануари |{{Пб|2195}} |[[Краснојарски Крај]] |- |1952 |<span style="display:none">07-06</span> 6–7 јули |{{Пб|465}} |непознато |- |1952 |<span style="display:none">08-05</span> 5–6 август |{{Пб|359}} |[[Краснојарски Крај]] |- class="sortbottom" !Вкупно !  !129,475 !  |} == Наводи == {{наводи}} ==Библиографија== {{refbegin}} * {{cite book |first=Arvydas |last=Anušauskas |title=Lietuvių tautos sovietinis naikinimas 1940–1958 metais |url=http://partizanai.org/failai/pdf/lietuviu-sovietinis-naikinimas.pdf |location=Vilnius |publisher=Mintis |year=1996 |isbn=5-417-00713-7 |language=lt |archive-url=https://web.archive.org/web/20140421082236/http://partizanai.org/failai/pdf/lietuviu-sovietinis-naikinimas.pdf|archive-date=2014-04-21}} * {{cite book |first=Arvydas |last=Anušauskas |title=Deportations of the population in 1944–1953 |year=2002 |url=http://www.komisija.lt/Files/www.komisija.lt/File/Tyrimu_baze/II%20Sovietine%20okupacija%20I%20etapas/Nusikaltimai/Tremimai/ENG/A.%20Anusauskas.%20Galutinis%20variant.pdf |publisher=The International Commission for the Evaluation of the Crimes of the Nazi and Soviet Occupation Regimes in Lithuania |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722152247/www.komisija.lt/Files/www.komisija.lt/File/Tyrimu_baze/II%20Sovietine%20okupacija%20I%20etapas/Nusikaltimai/Tremimai/ENG/A.%20Anusauskas.%20Galutinis%20variant.pdf|archive-date=2011-07-22}} * {{cite book |editor-last=Anušauskas |editor-first= Arvydas|title=Lietuva, 1940–1990 |year=2005 |publisher= [[Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras]] |location=Vilnius |isbn=9986-757-65-7|language=lt|display-editors=etal}} * {{cite book |first= Nikolaĭ Fedorovich |last=Bugaĭ |title=The Deportation of Peoples in the Soviet Union | publisher=Nova Publishers |year=1996 | isbn=9781560723714}} * {{cite book |first=Sheila |last=Fitzpatrick |url=https://books.google.com/books?id=YlBvcNMlr4EC&pg=PA129 |title=Stalin's peasants: resistance and survival in the Russian village after collectivization |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195104592 }} * {{cite journal |last=Kasparas |first=Kęstutis |title=Okupantų veiksmai siekiant demoralizuoti ir dezorganizuoti pasipriešinimą 1945 m. vasarą |url=http://www.genocid.lt/Leidyba/3/Kestutis_Kasparas.htm |journal=Genocidas Ir Resistencija |year=1998 |volume=3 |issn=1392-3463 |language=lt }} * {{cite book |first1=Romuald |last1=Misiunas |first2=Rein |last2=Taagepera |title=The Baltic States: Years of Dependence 1940–1990 |publisher=University of California Press |edition=revised |year=1993 |isbn=0-520-08228-1 |url=https://archive.org/details/balticstatesyear00misi }} * {{cite book |first=J. Otto |last=Pohl |title=Ethnic cleansing in the USSR, 1937-1949 |url=https://books.google.com/books?id=SnLANpCfDn4C&pg=PA48 |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1999 |series=Contributions to the study of world history |isbn=9780313309212 }} * {{cite book |first=Vytautas |last=Tininis |title=The Crimes of the Communist Regime in Lithuania 1944–1953 |url=http://www.lka.lt/download/2663/komunistinis_rezimas_ii.pdf |volume=2 |year=2003 |publisher=[[General Jonas Žemaitis Military Academy of Lithuania]] |isbn=9955-423-18-8 |access-date=2014-04-20 |archive-date=2014-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140421064535/http://www.lka.lt/download/2663/komunistinis_rezimas_ii.pdf |url-status=dead }} * {{cite book |first1=Vytas Stanley |last1=Vardys |first2=Judith B. |last2=Sedaitis |title=Lithuania: The Rebel Nation |publisher=WestviewPress |year=1997 |series=Westview Series on the Post-Soviet Republics |isbn=0-8133-1839-4 |url=https://archive.org/details/lithuaniarebelna00vard }} * {{cite journal |first=Vitalija |last=Stravinskienė |title=Lietuvos lenkų trėmimai: 1941–1952 m. |language=lt |url=https://portalcris.vdu.lt/server/api/core/bitstreams/45836539-f7bb-4680-848f-80160a92c7fa/content|journal=Istorija. Mokslo darbai |volume=87 |year=2012 |issn=2029-7181 }} {{refend}} == Надворешни врски == *[https://web.archive.org/web/20140421082254/http://www.lnm.lt/virtualios-parodos/lietuvos-tremtys-1948-ieji?task=view&id=614 Virtual exhibition about the deportations] *[https://en.mapofmemory.org/deportation-lithuanians-1941-1951 "Deportation of Lithuanians, 1941-1951", Map of Memory 2016]. 29 burial grounds and commemorative sites in contemporary Russia [[Категорија:Литванска ССР]] [[Категорија:Статии со извори на литвански (lt)]] [[Категорија:Политичка репресија во СССР]] [[Категорија:Окупација на балтичките држави]] je942ixauc10nr9km1li7rkya6i8tfi 5539303 5539302 2026-04-15T11:46:26Z Тиверополник 1815 5539303 wikitext text/x-wiki Во 1941 и 1945–1952 година, советската влада извршила 35 {{Sfn|Tininis|2003}} масовни депортации од [[Литванија]], земја која била окупирана како [[Литванска Советска Социјалистичка Република|составен дел од социјалистичката република]] на [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]]. Најмалку 130.000 луѓе, од кои 70% жени и деца, {{Sfn|Anušauskas|2005}} биле насилно пренесени во работни логори и други принудни населби во оддалечените делови на Советскиот Сојуз, особено во [[Иркутска Област|Иркутската Област]] и [[Краснојарски Крај|Краснојарскиот Крај]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vle.lt/Straipsnis/Lietuvos-gyventoju-tremimai-15674|title=Lietuvos gyventojų trėmimai|work=vle.lt|language=lt|accessdate=15 January 2020}}</ref> Меѓу депортираните имало околу 4.500 Полјаци. {{Sfn|Stravinskienė|2012}} Бројот на депортирани не ги вклучува приближно 150.000 луѓе кои станале политички затвореници - тие биле уапсени, судени на советските судови и затворени во логори [[Гулаг]]. Депортациите на цивилите служеле за двојна цел: потиснување на отпорот кон политиките на [[советизација]] во Литванија и обезбедување бесплатна работна сила во ретко населените области на Советскиот Сојуз. Приближно 28.000 литвански депортирани лица починале во егзил поради лоши услови за живот. По смртта на [[Јосиф Сталин|Сталин]] во 1953 година, депортираните лица биле полека и постепено ослободени. Последните депортирани лица биле ослободени дури во 1963 година. Околу 60.000 успеале да се вратат во Литванија, додека на 30.000 им било забрането да се населат назад во својата татковина. Слични депортации се случиле во Латвија, Естонија и други делови од Советскиот Сојуз (видете [[Присилно раселување во Советскиот Сојуз]]). Литванија го одбележува годишниот Ден на жалост и надеж на 14 јуни во спомен на депортираните. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.15min.lt/en/article/in-lithuania/lithuania-marks-mourning-and-hope-day-commemorating-soviet-mass-deportations-525-226278|title=Lithuania marks Mourning and Hope Day commemorating Soviet mass deportations|last=BNS|authorlink=Baltic News Service|date=2012-06-14|publisher=[[15 min]]|accessdate=2014-04-19}}</ref> == Историска позадина == Во август 1939 година, [[нацистичка Германија]] и Советскиот Сојуз го потпишале [[Пакт Рибентроп-Молотов|пактот Молотов-Рибентроп]], со кој Источна Европа била поделена на [[Сфера на влијание|сфери на влијание]]. [[Балтички држави|Балтичките држави]] (Литванија, Латвија и Естонија) станале дел од руската сфера. Советскиот Сојуз започнал со подготовки за окупација и приклучување на овие територии. Прво, наметнал договори за заемна помош со кои балтичките држави се согласиле да дозволат воени бази за советските војници на нивната територија. Понатамошните чекори биле одложени поради [[Зимска војна|Зимската војна]] со Финска. До пролетта 1940 година, војната завршила, а Советскиот Сојуз ја засилил својата реторика обвинувајќи ги балтичките држави за антисоветски заговор. Литванија добила советски ултиматум на 14 јуни 1940 година. Речиси исти ултиматуми до Латвија и Естонија следеле два дена подоцна. Советскиот Сојуз побарал да дозволи неограничен број советски трупи да влезат на територијата на државата и да формираат попросоветска влада. Советите следеле полууставни процедури додека насилно ги петвориле независните балтички држави во [[Републики на Сојузот на Советските Социјалистички Републики|советски социјалистички републики]]. Тие формирале просоветски народни влади и одржале избори за народните парламенти. Анексијата на [[Литванска Советска Социјалистичка Република|Литванската ССР]], [[Латвиска Советска Социјалистичка Република|Латвиската ССР]] и [[Естонска Советска Социјалистичка Република|Естонската ССР]] била завршена до 6 август 1940 година. [[Податотека:AntanasSniečkus7-11-1970Vlns.jpg|мини|[[Антанас Сњечкус]], водачот на [[Комунистичка партија на Литванија|Комунистичката партија на Литванија]] од 1940 до 1974 година, ги надгледувал масовните депортации на Литванците. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=RnKlDAAAQBAJ&pg=PA2549|title=Biographical Dictionary of Central and Eastern Europe in the Twentieth Century|last=Roszkowski|first=Wojciech|date=2016|publisher=Routledge|isbn=978-1317475934|page=2549}}</ref>]] Советите ја презеле контролата врз политичкиот, економскиот и културниот живот во трите држави. Тие брзо спровеле разни политики на советизација: [[национализација]] на приватни претпријатија, земјишна реформа како подготовка за [[колективизација]], потиснување на политичките, културните и религиозните организации. Економскиот живот бил нарушен, а животниот стандард се намалил. Политичките активисти и други луѓе етикетирани како „непријатели на народот“ биле уапсени и затворени. Во јуни 1941 година, околу 17.000 Литванци биле депортирани за време на првата депортација. Понатамошни репресии биле спречени со [[Операција Барбароса|нацистичката инвазија на Советскиот Сојуз]]. Во рок од една недела [[Германска окупација на Литванија (1940)|Литванија се нашла под нацистички режим]]. На почетокот Германците биле пречекани како ослободители од угнетувачката советска власт. Дури и кога Литванците се разочарале од нацистичкиот режим и организирале отпор, особено Врховниот комитет за ослободување на Литванија, Советскиот Сојуз останал „државен непријател број еден“. Во 1944 година, нацистичка Германија веќе ја губела војната, а Советска Русија постојано напредувала. Во јули 1944 година, [[Црвена армија|Црвената армија]] стигнала до литванските граници како дел од [[Операција „Багратион“|операцијата „Багратион“]] . Поголемиот дел од литванската територија била освоена за време на [[Балтичка офанзива (1944)|Балтичката офанзива]]. Последната битка во Клајпеда завршила во јануари 1945 година. Очекувајќи враќање на советскиот терор, околу 70.000 Литванци се повлекле во Германија пред напредната Црвена армија. Генерално, тоа биле политички и културни активисти, уметници и научници, подобро образовани и побогати. Поминувајќи ги првите повоени години како раселени лица, тие на крајот се населиле во други земји, најчесто во Соединетите Американски Држави, формирајќи културно активна литванска дијаспора. Оние што останале во Литванија биле регрутирани во војска (околу 80.000 војници). Мажите избегале од регрутацијата приклучувајќи се кон литванските партизани, вооружен антисоветски отпор. Вооружениот отпор инспирирал граѓанска и политичка непослушност, на која Советите одговориле со прогони: масакри, погубувања, апсења, депортации итн. == Процедури за депортација == [[Податотека:N._Vilnia,_paminklas_tremtiniams.JPG|мини|Споменик на депортираните лица во Наујој Вилња – последната голема железничка станица во Литванија]] Дополнителни војници, опрема и возила биле донесени за да се изврши депортацијата. Сепак, депортациите биле чувани во строга тајност. Имало една јавна наредба од [[Јуозас Барташиунас]] во февруари 1946 година. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Вооружени групи војници ја опкружувале целната куќа среде ноќ. Ноќе било поверојатно сите да се најдат дома и полесно операцијата да се одржи тивка без да се алармираат другите жители. На сите внатре, вклучувајќи ги новороденчињата и постарите лица, им било наредувано да спакуваат храна и други потребни работи (точниот список на она што треба или може да се земе варирал помеѓу депортациите и зависел од дарежливоста на војниците). Доколку некој се обидел да се спротивстави или да побегне, бил убиван или тепан. Честопати семејствата биле разделени и имало случаи кога родителите, децата или сопружниците доброволно се јавувале на железничката станица за да бидат депортирани со своите заробени роднини. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Возовите често употребувале вагони за добиток без никакви погодности. Патувањето често траело со недели, дури со месеци. Условите биле нехигиенски, патниците честопати немале храна и вода. Честопати возовите пријавувале смртни случаи, особено кај децата и постарите лица, пред да стигнат до одредиштето. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Во еден случај, воз со депортирани лица излетал од шините, при што загинале 19, а 57 биле повредени. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Иако официјалните упатства (на пример, Серовските упатства од 1941 година) честопати пропишувале благ третман на депортираните лица, во реалноста заробените лица биле подложени на злоупотреба и им биле ограбувани малкуте работи што им било дозволено да ги понесат со себе. {{Sfn|Anušauskas|1996}} == Депортации == === Прва депортација во 1941 година === [[Податотека:Lithuania._Vilnius._Naujoji_Vilnia_005.JPG|мини|Вагони користени за превоз на депортирани лица (изложени во Наујоџи Вилња)]] Првата масовна депортација била внимателно испланирана од Советите. Веќе кон крајот на летото 1940 година, високи советски функционери започнале да навестуваат планирани масовни апсења и депортации. {{Sfn|Anušauskas|1996}} [[НКВД]] започнал со регистрација и следење на сите „антисоветски елементи“, т.е. луѓе за кои се сметало дека имаат антисоветски ставови исклучиво врз основа на нивниот општествен статус, политичка припадност, религиозни верувања итн. Особено, целта биле полицајци, членови на [[Литвански националистички сојуз|Литванскиот националистички сојуз]], [[Литванскиот стрелачки сојуз]] и разни католички организации. Вкупно, НКВД проценил дека треба да регистрира 320.000 луѓе или околу 15% од литванското население, {{Sfn|Anušauskas|1996}} кое заедно со членовите на семејството сочинувало околу половина од населението. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Во подготовка за депортацијата, НКВД составил списоци на луѓе што ќе бидат депортирани за време на првата кампања, го идентификувал нивното инкриминирачко потекло, ги пронашол членовите на нивните семејства и го лоцирал нивното моментално живеалиште. Списокот бил голем и постојано се менувал. На пример, во извештај од 13 мај 1941 година биле идентификувани 19.610 лица кои требало да бидат уапсени и депортирани во затворски логори и 2.954 лица (претежно членови на семејствата на уапсените) кои требало да бидат депортирани во работни логори. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Еден месец подоцна, бројките се промениле на 8.598 уапсени и 13.654 депортирани членови на семејства, што јасно укажува на политика на елиминирање на цели антисоветски семејства. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Операцијата започнала во текот на петокот навечер на 13 јуни и била спроведена од трупи на НКВД и НКГБ од Русија, Украина и Белорусија. {{Sfn|Anušauskas|1996}} [[Иван Серов]] издал инструкции, познати како Серовски инструкции, во кои детално е опишано како депортираните лица треба да бидат приведени и пренесени до возовите. Во инструкциите се нагласува дека депортациите треба да се извршат што е можно потајно за да се минимизира паниката и отпорот. На секоја извршна група од четири члена ѝ била дадена задача да депортира две семејства. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Според официјалните инструкции, секое семејство можело да земе до 100 килограми храна, облека, обувки и други потребни работи, но сведоците кажале дека овие упатства честопати не биле почитувани. Многу семејства заминале неподготвени за патувањето или за животот на одредиштето. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Според официјалните упатства, потпишани од [[Мечисловас Гедвилас]] и [[Ичикас Мескупас]], имотот оставен од депортираните требало да се подели на личен имот (облека, постелнина, мебел, прибор за јадење) и друг (уметнички предмети, инвестиции, трговски инвентар, недвижен имот, фармски животни, земјоделски алатки и машини). Личниот имот требало да се префрли на претставник на депортираниот, кој ќе го продаде имотот и ќе ги префрли парите на оригиналните сопственици. Другиот имот требало да се конфискува или да се продава или да се употребува од локалните советски службеници. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Овие упатства не биле почитувани и луѓето пријавиле голем број на грабежи на оставениот имот. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Депортациите продолжиле, но на 16 јуни било пресметано дека на Советите сè уште им недостасуваат околу 1.400 луѓе од нивниот список. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Бидејќи требало да ги исполнат своите квоти, советските службеници брзо уапсиле уште 2.000 луѓе од 16 до 18 јуни. Возовите со депортирани лица се собрале во Наујоџи Вилња, каде што мажите (користејќи разни изговори за потреба од дополнителна инспекција, испрашување или документација) биле одделени од нивните семејства и натоварени во возови што се упатувале кон затворските логори. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Вкупно имало 17 возови; тие тргнале на 19 јуни и стигнале до своите одредишта помеѓу 30 јуни и 9 јули. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Официјален извештај на НКВД, подготвен на 19 јуни, евидентирал 17.485 депортирани лица, но официјалната статистика била нецелосна и збунувачка. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Центарот за истражување на геноцид и отпор на Литванија ја проследило и објавило судбината на 16.246 депортирани лица. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.komisija.lt/wp-content/uploads/2016/06/A.-Anušauskas-„1941-...-trėmimai“.-Patvirtintos-išvados.pdf|title=1941 m. birželio 14–18 d. trėmimai Išvados|date=17 December 2003|publisher=The International Commission for the Evaluation of the Crimes of the Nazi and Soviet Occupation Regimes in Lithuania|language=lt|accessdate=20 November 2025}}</ref> === Првите повоени депортации === [[Податотека:Lithuanian_deportees_in_Mezhduganki,_Irkutsk.jpg|мини|Група литвански депортирани лица во Зиминскиот округ, [[Иркутска Област]]]] До 1944 година, нацистичка Германија се повлекувала по [[Источен фронт (Втора светска војна)|Источниот фронт]], а советските сили стигнале до територијата на Литванија до средината на 1944 година. Во октомври 1944 година, советските функционери, вклучувајќи го и [[Сергеј Круглов]], кој имал искуство со [[Депортација на Чеченците и Ингушите|депортирање на Чеченците и Ингушите]], почнале да шират идеи за депортирање на семејствата на „бандитите“ - мажи кои избегнувале регрутација во [[Црвена армија|Црвената армија]] и се приклучиле на литванските партизани. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Сепак, ваквите мерки не биле практични во времето на војната. Наместо тоа, биле направени подготовки за депортирање на сите литвански Германци, нивните семејства и подалечни роднини. Возот со 1.000 луѓе тргнал од [[Каунас]] на 3 мај и пристигнал на својата дестинација дури во јуни. {{Sfn|Anušauskas|2005}} Депортираните обезбедиле бесплатна работна сила на плантажите со памук во долината на реката Вакш. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Поради особено лошите услови за живот, околу 580 депортирани лица починале во првите две години. {{Sfn|Anušauskas|1996}} По завршувањето на Втората светска војна, [[Михаил Суслов]], претседател на Бирото за литвански работи на Централниот комитет на [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|Комунистичката партија на Советскиот Сојуз]], одобрил одлука за депортација на 50-60 семејства од секој округ. [[Лаврентиј Берија]] го одобрил планот и ги испратил Богдан Кобулов и Аркадиј Аполонов да помогнат. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Кампањата била насочена кон литванските семејства на „бандитите“ и била координирана со понуда за „легализација“ до партизаните: доколку се предадат, нивните семејства ќе бидат неповредени. Сепак, таквите ветувања не биле исполнети и списоците на легализирани партизани биле користени како основа за списоците на депортирани лица. {{Sfn|Kasparas|1998}} Над 6.000 луѓе биле депортирани во текот на еден и пол месец. На повеќето од тие семејства веќе им бил конфискуван имотот, {{Sfn|Anušauskas|2005}} затоа официјалните советски инструкции дека едно семејство може да земе до 1,500 кг од имотот честопати бил бескорисен. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Покрај трупите на НКВД, за помошни задачи биле користени истребувачки баталјони. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Од 1946 до почетокот на 1948 година, цивилните депортации биле релативно мали. Главниот метод на угнетување биле индивидуални апсења на „непријателите на народот“ и последователни масовни депортации на затворениците. Депортациите биле насочени кон литванските партизани и нивните поддржувачи, но вклучувале и [[Кулак|кулаци]] ({{Langx|lt|buožė}} ) и [[Буржоазија|буржоазијата]] . {{Sfn|Anušauskas|2005}} === Операции ''Весна'' и ''Прибој'' === {| class="wikitable" align="right" style="margin: 0 0 0 1em;" |+Колективизација во Литванија {{Sfn|Anušauskas|2005}}<br /> <small>Од јануари</small> ! Година ! [[Колхоз|Колхози]] ! Домаќинства ! Напредок ! Плата <ref group="nb">Просечна исплата на килограми жито за еден работен ден.</ref> |- | 1948 | 20 | 300 | 0,08% | 5.6 |- | 1949 | 614 | 15.200 | 3,9% | 3.9 |- | 1950 | 6.032 | 229.300 | 60,5% | 2.1 |- | 1951 | 4.471 | 326.100 | 89,1% | 1.4 |- | 1952 | 2.938 | 342.600 | 94,1% | 1.7 |- | 1953 | 2.628 | 359.600 | 98,8% | 1.1 |} Две најголеми депортации биле спроведени во мај 1948 година ([[Операција „Весна“|Операција Весна]], проценети на 40.000-50.000 депортирани од Литванија) и во март 1949 година ( [[Операција Прибој|Операција „Прибој“]], 28.656 депортирани од Литванија). Депортациите биле наредени од [[Совет на министри на СССР|Советот на министри на Советскиот Сојуз]]. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Операцијата ''Прибој'' била спроведена истовремено во [[Литванска Советска Социјалистичка Република|Литванска ССР]], [[Латвиска Советска Социјалистичка Република|Латвиска ССР]] и [[Естонска Советска Социјалистичка Република|Естонска ССР]]. Операцијата ''Весна'' ја погодило само Литванија (веројатно затоа што движењето на отпорот било најсилно во Литванија). Официјално, овој нов бран на политичка репресија продолжил да ги таргетира семејствата и поддржувачите на борците на отпорот. Сепак, имала за цел да го скрши отпорот кон [[Колективизација|колективизацијата]], која барала селаните да ја донираат својата земја, добиток и земјоделска опрема во [[колхоз]] (колективна фарма). Земјоделецот потоа ќе работел за колективната фарма и ќе му биде платен дел од производот и профитот на фармата според бројот на работни денови. Многу малку земјоделци се приклучиле доброволно во процесот, бидејќи тоа би значело напуштање на приватната сопственост за систем што често се споредува со крепосништво. {{Sfn|Fitzpatrick|1996}} Бидејќи луѓето биле сведоци на претходни депортации и ги знаеле предупредувачките знаци (на пр. пристигнување на свежи војници и превозни возила), голем број на жители се обиделе да се сокријат. Во Литванија, според официјалните советски записи, околу 13.700 избегнале заробување. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Затоа, властите организирале дополнителна депортација во април 1949 година. Пронајдени биле околу 3.000 луѓе. Тие биле етикетирани како особено опасни, третирани како затвореници и испратени во рудници за злато во [[Бодајбо]]. {{Sfn|Anušauskas|2005}} === Операција ''Осен'' и последни депортации === Се сметало дека депортациите од 1947–1948 година ги постигнале своите цели: во 1949 година се случил бран колективизација и понатамошно слабеење на вооружениот отпор. Сепак, темпото на колективизација во Литванија сè уште не било толку брзо како во Латвија или Естонија, каде што 93% и 80% од фармите биле колективизирани до крајот на 1949 година {{Sfn|Misiunas|Taagepera|1993}} Затоа, дополнителна депортација од големи размери се случила во октомври 1951 година ([[Операција „Осен“|Операција Осен]]). Таа билаа конкретно насочена кон кулаците и оние кои не се приклучиле на колективните фарми. {{Sfn|Anušauskas|1996}} == Живот во егзил == <gallery mode="packed"> Податотека:Rumsiskes_jurta.jpg|алт=Example of deportee dwelling in arctic regions of Siberia.| Пример за живеење на депортирани лица во арктичките региони на Сибир. Податотека:Lithuanian_deportee_house_in_Kolyma.jpeg|алт=Lithuanian deportee house in Kolyma (1958).| Куќа за литвански депортирани лица во [[Колима]] (1958). Податотека:Lithuanian_deportees_celebrate_Christmas_in_1957.jpg|алт=Lithuanian deportees celebrate Christmas in 1957.| Литвански депортирани лица го слават [[Божиќ]] во 1957 година. Податотека:Home_altar_of_Justinas_Zaksas.jpeg|алт=Home altar of Justinas Zaksas.| Домашен олтар на Јустинас Заксас. Податотека:Resin_extraction_near_Irkutsk.jpg|алт=Lithuanian deportees extract resin near Irkutsk (1956).| Литвански депортирани лица вадат смола во близина на [[Иркутск]] (1956). Податотека:Lithuanian_deportees_in_Inta_1956.jpeg|алт=Lithuanian deportees in Inta push a cart of logs into the mine (1956).| Литвански депортирани лица во Инта туркаат количка со трупци во рудникот (1956). </gallery> === Услови за живот === Условите за живот варирале во голема мера и зависеле од географската местоположба на присилното населување, локалните услови и видот на работата што ја извршувале депортираните. Дури и официјалните извештаи признаваат недостаток на соодветно сместување; на пример, извештај од Игарка опишува касарни со протекувачки покриви и без прозорци, кревети или постелнина. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Поголемиот дел од литванските депортирани лица биле вработени во дрвната индустрија. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Депортираните не можеле да го напуштат местото на нивното населување или да ја сменат работата; нивните депортации немале рок на траење и биле доживотни. {{Sfn|Anušauskas|2002}} Оние кои се обиделе да избегаат или „избегнале работа“ биле испраќани во затворски логори. Помеѓу 1945 и 1948 година, 1722 Литванци направиле обид да побегнат; 1070 биле фатени до 1949 година. {{Sfn|Bugaĭ|1996}} Во 1948 година, построгите прописи усвоени од [[Врховен совет на Советскиот Сојуз|Врховниот совет на Советскиот Сојуз]] доделиле 20 години затвор за оние кои избегале и 5 години за оние кои им помагале на бегалците. {{Sfn|Pohl|1999}} Децата родени во егзил биле класифицирани како депортирани и биле подложени на ист третман како и нивните родители, со некои исклучоци за мешани (депортирани и недепортирани) семејства. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Поради лошите услови за живот, наметнувањето на физичка работа, недостатокот на храна и медицинска нега, [[Стапка на смртност|стапките на смртност]] биле високи, особено кај младите и постарите лица. Врз основа на нецелосните и неточни записи кои ги воделе во Министерството за внатрешни работи, Арвидас Анушаускас проценил дека околу 16.500 и 3.500 Литванци починале во периодот 1945–1952 и 1953–1958 година, соодветно; {{Sfn|Anušauskas|1996}} овој број не ги вклучува 8.000 смртни случаи меѓу депортираните лица од 1941 година. {{Sfn|Anušauskas|2002}} Така, вкупниот број на смртни случаи кај Литванците би можел да биде околу 28.000. Децата сочинувале околу една четвртина од вкупните жртви. {{Sfn|Anušauskas|1996}} === Ослободување и враќање === {| class="wikitable" align="right" style="margin: 0 0 0 1em;" |+Преостанати литвански депортирани лица {{Sfn|Anušauskas|1996}}<br /><br /><br /><br /> <small>Број на возрасни лица на 1 јануари.</small> ! Година ! Депортирани<br />во 1944–1952 ! Депортирани<br /> во 1941 |- | 1955 | 75.185 | ? |- | 1956 | 72.777 | 4.682 |- | 1957 | 59.663 | 3.127 |- | 1958 | 35.741 | 1.878 |- | 1959 | 4.907 | 279 |} По смртта на Сталин во 1953 година, следело Хрушчовото затоплување и кампањата за [[десталинизација]], која вклучувала постепено ослободување на депортираните и затворениците. Во јули 1954 година, депортираните деца под 16 години биле отстранети од списокот на депортирани, а казната за бегство била намалена од 20 на 3 години затвор. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Ослободувањето на Литванците се одвивало бавно. Кога во 1954 година била објавена амнестија за лица постари од 55-60 години, инвалиди или неизлечиво болни, посебна одредба ги исклучувала Литванците или членовите на [[Организација на украински националисти|Организацијата на украински националисти]] поради прашања од „јавна безбедност“. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Во Литванија, досиејата на депортираните биле бавно разгледувани од случај до случај од страна на [[Врховен совет на Литванска ССР|Врховниот совет на Литванска ССР]]. Советските апаратчици ги сметале депортираните за закана, особено кога сакале да го побараат својот имот конфискуван во времето на депортацијата. Литванците одобрувале ослободувања само во ограничени околности доколку пронајдат некои неправилности или прекршоци. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Во 1956 и 1957 година, [[Врховен совет на Советскиот Сојуз|Врховниот совет на Советскиот Сојуз]] одобрил ослободување на поголеми групи депортирани лица, вклучувајќи ги и Литванците. Депортираните лица почнале да се враќаат во голем број, создавајќи тешкотии за локалните комунисти - депортираните лица поднесувале барања за враќање на нивниот конфискуван имот, генерално се сметале за несигурни и барале посебен надзор. Советските литвански функционери, вклучувајќи го и Антанас Сњечкус, изготвиле локални административни мерки со кои се забранило враќањето на депортираните лица и побарале од Москва да донесе национални политики во таа насока. {{Sfn|Anušauskas|2005}} Во мај 1958 година, Советскиот Сојуз ја ревидирал својата политика во врска со преостанатите депортирани лица: сите оние кои не биле вклучени во литванските партизани биле ослободени, но без право да се вратат во Литванија. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Последните Литванци - роднините партизани и самите партизани - биле ослободени дури во 1960 и 1963 година, соодветно. {{Sfn|Anušauskas|2005}} Поголемиот дел од депортираните лица биле ослободени во мај 1958 година, а подоцна никогаш не се вратиле во Литванија. {{Sfn|Anušauskas|1996}} Околу 60.000 депортирани лица се вратиле во Литванија. {{Sfn|Anušauskas|2005}} Сепак, тие се соочиле со дополнителни тешкотии: нивниот имот долго време бил ограбен и поделен од странци, се соочиле со дискриминација за работа и социјални гаранции, на нивните деца им било одземено високото образование. На поранешните депортирани лица, членовите на отпорот и нивните деца не им било дозволено да се интегрираат во општеството. Тоа создало постојана група луѓе кои се спротивставиле на режимот и продолжиле со ненасилен отпор. {{Sfn|Vardys|Sedaitis|1997}} == Влијание == Депортациите на цивилното население без предупредување, судење или очигледна причина претставувале една од најсериозните поплаки против советскиот режим. Кога, за време на [[Михаил Горбачов|Горбачов]], била воведена [[гласност]], на Литванците им била дозволена поголема слобода на говор, почитувањето на споменот на депортираните бил едно од нивните први барања. Ваквите барања биле покренати за време на првиот јавен антисоветски митинг организиран од Литванската лига за слобода на 23 август 1987 година. Некои Литванци веруваат дека на депортираните лица треба да им се исплати надомест за нивната ропска работа на сличен начин како што Германија им плаќала надомест на принудните работници во [[Трет Рајх|нацистичка Германија]]. {{Sfn|Vardys|Sedaitis|1997}} == Табела со резиме == {| class="wikitable sortable" width="100%" |+Резиме на масовните депортации извршени во Литванската ССР{{Sfn|Anušauskas|2002}} !Година !Дата !Број на луѓе<ref group="nb">Бројката е прикажана според официјалните извештаи на Министерството за внатрешни работи веднаш по депортацијата. Последователните извештаи го намалиле бројот на депортирани лица. Вистинскиот број бил поголем бидејќи советските службеници имале малку поттик да подготвуваат точни статистички извештаи.</ref> !Место |- |1941 |<span style="display:none">07-14</span> 14–19 јуни (Јунска депортција) |{{Пб|17485}}{{Sfn|Anušauskas|1996}} |[[Алтајски Крај]], [[АССР Коми]], [[Томска Oбласт]] |- |1945 |<span style="display:none">04-20</span> 20 април – 3 мај (литвански Германци) |{{Пб|1048}} |[[Таџичка Советска Социјалистичка Република|Ташичка ССР]] ([[Душанбе]]) |- |1945 |<span style="display:none">07-17</span> 17 јули – 3 септември |{{Пб|6320}} |[[АССР Коми]], [[Свердловска Област]] |- |1946 |<span style="display:none">02-18</span> 18–21 февруари |{{Пб|2082}} |[[Свердловска Област]] |- |1947 |<span style="display:none">12</span> декември |{{Пб|2782}} |[[Томска Oбласт]], [[Тјумењска Oбласт]], [[АССР Коми]] |- |1948 |<span style="display:none">01</span> јануари-февруари |{{Пб|1156}} |[[Томска Oбласт]], [[Краснојарски Крај]] |- |1948 |<span style="display:none">05-22</span> 22–27 мај (Операција Весна) |{{Пб|40002}} |[[Краснојарски Крај]], [[Иркутска Област]], [[Бурјатска Автономна Советска Социјалистичка Република|Бурјатска АССР]] |- |1949 |<span style="display:none">03-25</span> 25–28 март ([[Операција Прибој]]) |{{Пб|29180}} |[[Иркутска Област]], [[Краснојарски Крај]] |- |1949 |<span style="display:none">04-10</span> 10–20 април |{{Пб|3090}} |[[Иркутска Област]] |- |1949 |<span style="display:none">06-06</span> 6 јуни |{{Пб|500}} (околу) |[[Иркутска Област|Irkutsk Oblast]] |- |1949 |<span style="display:none">07-07</span> 7 јули |{{Пб|279}} |[[Иркутска Област]] |- |1950 |<span style="display:none">04-14</span> 14 април, 1–2 септември, 20 септември |{{Пб|1355}} |[[Алтајски Крај]], [[Хабаровски крај]] |- |1951 |<span style="display:none">03-31</span> 31 март – 1 април (Операција Север) |{{Пб|433}} |[[Иркутска Област]], [[Томска Oбласт]] |- |1951 |<span style="display:none">09-20</span> 20–21 септември |{{Пб|3087}} |[[Иркутска Област]] |- |1951 |<span style="display:none">10-02</span> 2–3 октомври (Операција Осен) |{{Пб|16150}} |[[Краснојарски Крај]] |- |1951 |<span style="display:none">10-03</span> 3 октомври |{{Пб|335}} |[[Краснојарски Крај]] |- |1951 |<span style="display:none">11-30</span> 30 ноември |{{Пб|452}} |[[Алтајски Крај]] |- |1952 |<span style="display:none">01-23</span> 23 јануари |{{Пб|2195}} |[[Краснојарски Крај]] |- |1952 |<span style="display:none">07-06</span> 6–7 јули |{{Пб|465}} |непознато |- |1952 |<span style="display:none">08-05</span> 5–6 август |{{Пб|359}} |[[Краснојарски Крај]] |- class="sortbottom" !Вкупно !  !129,475 !  |} ==Белешки== {{Reflist|group=nb}} == Наводи == {{наводи}} ==Библиографија== {{refbegin}} * {{cite book |first=Arvydas |last=Anušauskas |title=Lietuvių tautos sovietinis naikinimas 1940–1958 metais |url=http://partizanai.org/failai/pdf/lietuviu-sovietinis-naikinimas.pdf |location=Vilnius |publisher=Mintis |year=1996 |isbn=5-417-00713-7 |language=lt |archive-url=https://web.archive.org/web/20140421082236/http://partizanai.org/failai/pdf/lietuviu-sovietinis-naikinimas.pdf|archive-date=2014-04-21}} * {{cite book |first=Arvydas |last=Anušauskas |title=Deportations of the population in 1944–1953 |year=2002 |url=http://www.komisija.lt/Files/www.komisija.lt/File/Tyrimu_baze/II%20Sovietine%20okupacija%20I%20etapas/Nusikaltimai/Tremimai/ENG/A.%20Anusauskas.%20Galutinis%20variant.pdf |publisher=The International Commission for the Evaluation of the Crimes of the Nazi and Soviet Occupation Regimes in Lithuania |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722152247/www.komisija.lt/Files/www.komisija.lt/File/Tyrimu_baze/II%20Sovietine%20okupacija%20I%20etapas/Nusikaltimai/Tremimai/ENG/A.%20Anusauskas.%20Galutinis%20variant.pdf|archive-date=2011-07-22}} * {{cite book |editor-last=Anušauskas |editor-first= Arvydas|title=Lietuva, 1940–1990 |year=2005 |publisher= [[Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras]] |location=Vilnius |isbn=9986-757-65-7|language=lt|display-editors=etal}} * {{cite book |first= Nikolaĭ Fedorovich |last=Bugaĭ |title=The Deportation of Peoples in the Soviet Union | publisher=Nova Publishers |year=1996 | isbn=9781560723714}} * {{cite book |first=Sheila |last=Fitzpatrick |url=https://books.google.com/books?id=YlBvcNMlr4EC&pg=PA129 |title=Stalin's peasants: resistance and survival in the Russian village after collectivization |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=9780195104592 }} * {{cite journal |last=Kasparas |first=Kęstutis |title=Okupantų veiksmai siekiant demoralizuoti ir dezorganizuoti pasipriešinimą 1945 m. vasarą |url=http://www.genocid.lt/Leidyba/3/Kestutis_Kasparas.htm |journal=Genocidas Ir Resistencija |year=1998 |volume=3 |issn=1392-3463 |language=lt }} * {{cite book |first1=Romuald |last1=Misiunas |first2=Rein |last2=Taagepera |title=The Baltic States: Years of Dependence 1940–1990 |publisher=University of California Press |edition=revised |year=1993 |isbn=0-520-08228-1 |url=https://archive.org/details/balticstatesyear00misi }} * {{cite book |first=J. Otto |last=Pohl |title=Ethnic cleansing in the USSR, 1937-1949 |url=https://books.google.com/books?id=SnLANpCfDn4C&pg=PA48 |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1999 |series=Contributions to the study of world history |isbn=9780313309212 }} * {{cite book |first=Vytautas |last=Tininis |title=The Crimes of the Communist Regime in Lithuania 1944–1953 |url=http://www.lka.lt/download/2663/komunistinis_rezimas_ii.pdf |volume=2 |year=2003 |publisher=[[General Jonas Žemaitis Military Academy of Lithuania]] |isbn=9955-423-18-8 |access-date=2014-04-20 |archive-date=2014-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140421064535/http://www.lka.lt/download/2663/komunistinis_rezimas_ii.pdf |url-status=dead }} * {{cite book |first1=Vytas Stanley |last1=Vardys |first2=Judith B. |last2=Sedaitis |title=Lithuania: The Rebel Nation |publisher=WestviewPress |year=1997 |series=Westview Series on the Post-Soviet Republics |isbn=0-8133-1839-4 |url=https://archive.org/details/lithuaniarebelna00vard }} * {{cite journal |first=Vitalija |last=Stravinskienė |title=Lietuvos lenkų trėmimai: 1941–1952 m. |language=lt |url=https://portalcris.vdu.lt/server/api/core/bitstreams/45836539-f7bb-4680-848f-80160a92c7fa/content|journal=Istorija. Mokslo darbai |volume=87 |year=2012 |issn=2029-7181 }} {{refend}} == Надворешни врски == *[https://web.archive.org/web/20140421082254/http://www.lnm.lt/virtualios-parodos/lietuvos-tremtys-1948-ieji?task=view&id=614 Virtual exhibition about the deportations] *[https://en.mapofmemory.org/deportation-lithuanians-1941-1951 "Deportation of Lithuanians, 1941-1951", Map of Memory 2016]. 29 burial grounds and commemorative sites in contemporary Russia [[Категорија:Литванска ССР]] [[Категорија:Статии со извори на литвански (lt)]] [[Категорија:Политичка репресија во СССР]] [[Категорија:Окупација на балтичките држави]] inx8jj50kcc97lgg09gv8hjjefo01im 0 1391607 5539301 2026-04-15T11:45:28Z Buli 2648 Создадена страница со: Кристијан I Дански (Christiern I, 1426–1481) бил германски благородник од династијата Олденбург кој станал прв крал од таа куќа на скандинавските престоли. Тој е познат како основач на династијата Олденбург, која владеела со Данска (а подоцна и со други тери... 5539301 wikitext text/x-wiki Кристијан I Дански (Christiern I, 1426–1481) бил германски благородник од династијата Олденбург кој станал прв крал од таа куќа на скандинавските престоли. Тој е познат како основач на династијата Олденбург, која владеела со Данска (а подоцна и со други територии) до 1863 година. p8dg1maygk1g2vy0bbuzc4p1e55ibqa 5539307 5539301 2026-04-15T11:49:13Z Buli 2648 5539307 wikitext text/x-wiki '''Кристијан I Дански''' бил германски благородник од династијата Олденбург кој станал прв крал од таа куќа на скандинавските престоли. Тој е познат како основач на династијата Олденбург, која владеела со Данска (а подоцна и со други територии) до 1863 година. == Ран живот и потекло == Роден е во февруари 1426 година во [[Олденбург]] (во северна Германија, дел од Светото Римско Царство) како најстар син на грофот Дитрих (Дитрих Среќниот) од Олденбург и неговата втора сопруга, Хедвиг (Хелвиг) од Холштајн. Имал двајца помали браќа и една сестра. Неговото семејство било германско благородничко, но тој успеал да се издигне до скандинавските престоли преку избор и бракови. == Крунисување и владеење == По смртта на кралот Кристофер III во 1448 година, данскиот државен совет го избрал Кристијан за нов крал. Крунисан е во 1449 година. Истата година се оженил со Доротеа од Бранденбург, вдовицата на претходниот крал. Во 1450 година бил избран и за норвешки крал, а од 1457 година кратко владеел и со Шведска во рамките на Калмарската унија. Од 1460 година станал и војвода на Шлезвиг и гроф (подоцна војвода) на Холштајн, со што значително ги проширил своите територии во северна Германија. rr6qtz103rqqkesyebjueo167m040xi 5539310 5539307 2026-04-15T11:50:40Z Buli 2648 /* Крунисување и владеење */ 5539310 wikitext text/x-wiki '''Кристијан I Дански''' бил германски благородник од династијата Олденбург кој станал прв крал од таа куќа на скандинавските престоли. Тој е познат како основач на династијата Олденбург, која владеела со Данска (а подоцна и со други територии) до 1863 година. == Ран живот и потекло == Роден е во февруари 1426 година во [[Олденбург]] (во северна Германија, дел од Светото Римско Царство) како најстар син на грофот Дитрих (Дитрих Среќниот) од Олденбург и неговата втора сопруга, Хедвиг (Хелвиг) од Холштајн. Имал двајца помали браќа и една сестра. Неговото семејство било германско благородничко, но тој успеал да се издигне до скандинавските престоли преку избор и бракови. == Крунисување и владеење == По смртта на кралот Кристофер III во 1448 година, данскиот државен совет го избрал Кристијан за нов крал. Крунисан е во 1449 година. Истата година се оженил со Доротеа од Бранденбург, вдовицата на претходниот крал. Во 1450 година бил избран и за норвешки крал, а од 1457 година кратко владеел и со Шведска во рамките на Калмарската унија. Од 1460 година станал и војвода на Шлезвиг и гроф (подоцна војвода) на Холштајн, со што значително ги проширил своите територии во северна Германија. {{Монарси на Данска}} [[Категорија:Дански монарси]] nigpurw1ijltoytn89gabo624thc48b 5539311 5539310 2026-04-15T11:51:38Z Buli 2648 5539311 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Christian I | image = Christian I of Denmark, Norway & Sweden 1440s.jpg | caption = Portrait at [[Frederiksborg Castle]], 15th century | succession = [[King of Denmark]] | moretext = ([[Style of the Danish sovereign|more...]]) | reign = 1 September 1448&nbsp;– 21 May 1481 | coronation = 28 October 1449<br />[[Copenhagen Cathedral]] | cor-type = [[Coronation of the Danish monarch|Coronation]] | predecessor = [[Christopher III]] | successor = [[John, King of Denmark|John]] | succession1 = [[King of Norway]] | moretext1 = ([[Style of the Norwegian sovereign|more...]]) | reign1 = 13 May 1450&nbsp;– 21 May 1481 | coronation1 = 2 August 1450, [[Trondheim]] | cor-type1 = [[Coronations in Norway|Coronation]] | predecessor1 = [[Karl Knutsson|Karl I]] | successor1 = [[John, King of Denmark|John]] | succession2 = [[King of Sweden]] | moretext2 = ([[Style of the Swedish sovereign|more...]]) | reign2 = 23 June 1457&nbsp;– 23 June 1464 | coronation2 = 29 June 1457, [[Uppsala]] | predecessor2 = [[Karl VIII]] | successor2 = Karl VIII | succession3 = [[Counts, dukes and grand dukes of Oldenburg|Count of Oldenburg]] | reign3 = 14 February 1440&nbsp;– 1 September 1448 | predecessor3 = [[Dietrich, Count of Oldenburg|Dietrich I]] | successor3 = [[Gerhard VI, Count of Oldenburg|Gerhard VI]] | spouse = {{Marriage|[[Dorothea of Brandenburg]]|1449}} | issue = {{Plainlist| * [[John, King of Denmark]] * [[Margaret of Denmark, Queen of Scotland|Margaret, Queen of Scots]] * [[Frederick I, King of Denmark]] }} | issue-link = #Issue | issue-pipe = among others... | house = [[House of Oldenburg|Oldenburg]] | father = [[Dietrich, Count of Oldenburg]] | mother = [[Hedvig of Holstein]] | birth_date = {{Birth-date|February 1426}} | birth_place = [[Oldenburg (city)|Oldenburg]], Holy Roman Empire | death_date = {{death date and age|1481|05|21|1426|02|df=y}} | death_place = [[Copenhagen Castle]], Denmark | burial_place = [[Roskilde Cathedral]] }} '''Кристијан I Дански''' бил германски благородник од династијата Олденбург кој станал прв крал од таа куќа на скандинавските престоли. Тој е познат како основач на династијата Олденбург, која владеела со Данска (а подоцна и со други територии) до 1863 година. == Ран живот и потекло == Роден е во февруари 1426 година во [[Олденбург]] (во северна Германија, дел од Светото Римско Царство) како најстар син на грофот Дитрих (Дитрих Среќниот) од Олденбург и неговата втора сопруга, Хедвиг (Хелвиг) од Холштајн. Имал двајца помали браќа и една сестра. Неговото семејство било германско благородничко, но тој успеал да се издигне до скандинавските престоли преку избор и бракови. == Крунисување и владеење == По смртта на кралот Кристофер III во 1448 година, данскиот државен совет го избрал Кристијан за нов крал. Крунисан е во 1449 година. Истата година се оженил со Доротеа од Бранденбург, вдовицата на претходниот крал. Во 1450 година бил избран и за норвешки крал, а од 1457 година кратко владеел и со Шведска во рамките на Калмарската унија. Од 1460 година станал и војвода на Шлезвиг и гроф (подоцна војвода) на Холштајн, со што значително ги проширил своите територии во северна Германија. {{Монарси на Данска}} [[Категорија:Дански монарси]] mk4scpwtb1t4hk31e9v2garlqsavlpk 5539314 5539311 2026-04-15T11:55:16Z Buli 2648 5539314 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Кристијан I | image = Christian I of Denmark, Norway & Sweden 1440s.jpg | caption = Портрет во замокот Фредеригсборг, 15-ти век | succession = [[Крал на Данска]] | moretext = | reign = 1 септември 1448&nbsp;– 21 мај 1481 | coronation = 28 октомври 1449<br />[[Copenhagen Cathedral]] | cor-type = Крунисување | predecessor = [[Кристофер III]] | successor = [[Ханс Дански]] }} '''Кристијан I Дански''' бил германски благородник од династијата Олденбург кој станал прв крал од таа куќа на скандинавските престоли. Тој е познат како основач на династијата Олденбург, која владеела со Данска (а подоцна и со други територии) до 1863 година. == Ран живот и потекло == Роден е во февруари 1426 година во [[Олденбург]] (во северна Германија, дел од Светото Римско Царство) како најстар син на грофот Дитрих (Дитрих Среќниот) од Олденбург и неговата втора сопруга, Хедвиг (Хелвиг) од Холштајн. Имал двајца помали браќа и една сестра. Неговото семејство било германско благородничко, но тој успеал да се издигне до скандинавските престоли преку избор и бракови. == Крунисување и владеење == По смртта на кралот Кристофер III во 1448 година, данскиот државен совет го избрал Кристијан за нов крал. Крунисан е во 1449 година. Истата година се оженил со Доротеа од Бранденбург, вдовицата на претходниот крал. Во 1450 година бил избран и за норвешки крал, а од 1457 година кратко владеел и со Шведска во рамките на Калмарската унија. Од 1460 година станал и војвода на Шлезвиг и гроф (подоцна војвода) на Холштајн, со што значително ги проширил своите територии во северна Германија. {{Монарси на Данска}} [[Категорија:Дански монарси]] p6wrtv86naeu5y5t82nyvrg7ksj33bq 5539315 5539314 2026-04-15T11:55:53Z Buli 2648 5539315 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Кристијан I | image = Christian I of Denmark, Norway & Sweden 1440s.jpg | caption = Портрет во замокот Фредеригсборг, 15-ти век | succession = [[Крал на Данска]] | moretext = | reign = 1 септември 1448&nbsp;– 21 мај 1481 | coronation = 28 октомври 1449 | cor-type = Крунисување | predecessor = [[Кристофер III]] | successor = [[Ханс Дански]] }} '''Кристијан I Дански''' бил германски благородник од династијата Олденбург кој станал прв крал од таа куќа на скандинавските престоли. Тој е познат како основач на династијата Олденбург, која владеела со Данска (а подоцна и со други територии) до 1863 година. == Ран живот и потекло == Роден е во февруари 1426 година во [[Олденбург]] (во северна Германија, дел од Светото Римско Царство) како најстар син на грофот Дитрих (Дитрих Среќниот) од Олденбург и неговата втора сопруга, Хедвиг (Хелвиг) од Холштајн. Имал двајца помали браќа и една сестра. Неговото семејство било германско благородничко, но тој успеал да се издигне до скандинавските престоли преку избор и бракови. == Крунисување и владеење == По смртта на кралот Кристофер III во 1448 година, данскиот државен совет го избрал Кристијан за нов крал. Крунисан е во 1449 година. Истата година се оженил со Доротеа од Бранденбург, вдовицата на претходниот крал. Во 1450 година бил избран и за норвешки крал, а од 1457 година кратко владеел и со Шведска во рамките на Калмарската унија. Од 1460 година станал и војвода на Шлезвиг и гроф (подоцна војвода) на Холштајн, со што значително ги проширил своите територии во северна Германија. {{Монарси на Данска}} [[Категорија:Дански монарси]] ew87gpkuim53zmdlqzisr5o42sv3n4m 1 1391608 5539305 2026-04-15T11:46:56Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: {{СЗР}}{{СИЕ Пролет 2026|корисник=Тиверополник|тема=Историја|земја=Литванија}} 5539305 wikitext text/x-wiki {{СЗР}}{{СИЕ Пролет 2026|корисник=Тиверополник|тема=Историја|земја=Литванија}} 9uwc3nqoxg9gpj4t599t52du4y1yfxz 1 1391609 5539306 2026-04-15T11:47:20Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: {{СЗР}}{{СИЕ Пролет 2026|корисник=Тиверополник|тема=Историја|земја=Литванија}} 5539306 wikitext text/x-wiki {{СЗР}}{{СИЕ Пролет 2026|корисник=Тиверополник|тема=Историја|земја=Литванија}} 9uwc3nqoxg9gpj4t599t52du4y1yfxz 0 1391610 5539317 2026-04-15T11:57:28Z 19user99 72391 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1345454186|Elena of Montenegro]]“ 5539317 wikitext text/x-wiki '''Елена Црногорска''' ({{Langx|sr|Јелена Петровић Његош / Jelena Petrović Njegoš}}; 8 јануари 1873 – 28 ноември 1952) — кралица на Италија од 29 јули 1900 до 9 мај 1946 година и сопруга на [[Виктор Емануел III|кралот Виктор Емануел III]]. Како сопруга на Виктор Емануел, таа кратко ги поседувала титулите Царица на Етиопија и Кралица на Албанците; обете титули биле отфрлени кога нејзиниот сопруг формално се откажал од нив во 1943 година. Елена била ќерка на [[Никола I Петровиќ|кралот Николај I]] и кралицата Милена од Црна Гора. Со отворањето на нејзиниот [[Беатификација|процес на беатификација]] во 2001 година, таа била прогласена за Слуга Божја. == Биографија == === Ран живот === Елена била родена во [[Цетиње]], во тоа време главен град на [[Кнежевство Црна Гора|Кнежевството Црна Гора]]. Била воспитана во вредностите и единството на семејството; разговорот на масата се водел на француски јазик, а политиката и поезијата се дискутирале со еднаква леснотија; навиките и односите во семејството [[Петровиќ-Његош]] не ја задушувале спонтаноста на ликовите и личностите. [[Податотека:Princess_Elena_of_Montenegro.jpg|мини|Портрет на младата Елена во 1888 година, од [[Влахо Буковац]]]] == Деца == Кралот Виктор Емануел III од Италија и кралицата Елена имале 5 деца: # Принцеза <nowiki><b id="mwvg">Јоланда</b></nowiki> Маргерита Милена Елизабета Романа Марија од Савој (1 јуни 1901 – 16 октомври 1986 година), омажена за Џорџо Карло Калви, гроф од Берголо (1888–1978), со потомство; # Принцеза <nowiki><b id="mwwg">Мафалда</b></nowiki> Марија Елизабета Ана Романа од Савоја (19 ноември 1902 – 28 август 1944), омажена за принцот Филип од Хесен (1896–1980), со потомство; # Принц <nowiki><b id="mwxg">Умберто</b></nowiki> Никола Томазо Џовани Марија Савојски, принц од Пиемонт, подоцна Умберто II, крал на Италија (15 септември 1904 – 18 март 1983) оженет со принцезата Мари Хозе од Белгија (1906–2001), со потомство; # Принцеза <nowiki><b id="mwyg">Џована</b></nowiki> Елизабета Антонија Романа Марија Савојска (13 ноември 1907 – 26 февруари 2000), мажена за [[Борис III]], крал на [[Царство Бугарија|Бугарија]] (1894–1943), со потомство; # Принцеза <nowiki><b id="mwzw">Марија Франческа</b></nowiki> Ана Романа од Савоја (26 декември 1914 – 4 декември 2001), омажена за принцот Луиџи од Бурбон-Парма (1899–1967), со потомство. <gallery> Податотека:Princess_Yolanda_of_Italy.jpg|алт=Princess Yolanda| Принцезата Јоланда Податотека:Princess_Mafalda_of_Italy.jpg|алт=Princess Mafalda| Принцезата Мафалда Податотека:King_Umberto_II_of_Italy_as_a_child.jpg|алт=Umberto II of Italy as a child| Умберто II како дете Податотека:Princess_Giovanna_of_Savoy.jpg|алт=Princess Giovanna| Принцезата Џована Податотека:María_Francisca_de_Saboya.jpg|алт=Princess Maria Francesca (17 July 1917)| Принцезата Марија Франческа (17 јули 1917) </gallery> == Грб и монограм == <gallery class="center" widths="220" heights="275"> Податотека:CoA_Helena_of_Montenegro_queen_of_Italy.svg|алт=Alliance Coat of Arms of King Victor Emanuel III and Queen Elena| Грб на сојузот на кралот Виктор Емануел III и кралицата Елена Податотека:Royal_Monogram_of_Queen_Elena_of_Italy.svg|алт=Royal Monogram of Queen Helena of Italy.| Кралски монограм на кралицата Елена. Податотека:Royal_Monogram_of_Queen_Elena_of_Italy,_Variant.svg|алт=Royal Monogram of Queen Helena of Italy.| Кралски монограм на кралицата Елена. </gallery> == Почести == === Национални === == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Elena of Montenegro}} [[Категорија:Луѓе од Цетиње]] [[Категорија:Носители на Големиот крст на Орденот на Свети Сава]] [[Категорија:Савојска династија]] [[Категорија:Петровиќ-Његош]] [[Категорија:Починати во 1952 година]] [[Категорија:Родени во 1873 година]] 7m4vajwz52vdzchysye1wq7gmvhyo5v